Köşpendiler - II - Jantalas

Künniñ añyzaq ystyğyna qaramai, tirkestire tigilgen han ordasy — aq boz üidiñ i̇esikteri tügel jabyq. Jaişylyqta jel soqsyn dep türip qūiatyn irgeleri de tüsirilip qoiylğan. On i̇eki qanat aq boz üide osy beseuinen basqa i̇esik aldynda jalañaş qylyştaryn keudelerine taiai ūstağan, i̇eñgezerdei qos küzetşi men syrly tegenedegi sary qymyzdy sapyryp otyrğan, hannyñ on segiz jasar kenje ūly İeralydan basqa i̇eşkim joq. Han, sirä, kenjesi men i̇esik aldyndağy küzetşilerine senetin bolar, qonaqtarymen syr jasyrmai i̇erkin söilesip otyr.
— İä, Äbilqaiyr han! — dep i̇eñgezerdei qara sūr Baraq sūltan, ūşy qūlağyna deiin jetip tūrğan, bileudei qara mūrtyn sausağymen sylap qoidy. — Alysqa at şaptyryp, bizdi nege şaqyryp otyrğanyñdy işim sezedi. Qatyn patşa bizdiñ i̇elge Teuipkeldi qaita jiberse, būdan üş jyl būrynğy «qaramağyña kirdim» degen seniñ söziñ jetkiliksiz bolğany ğoi... — Ol Äbilqaiyrğa mysqyldai qarady. Qazaq jerinde — Tevkelevti «Teuipkel» dep atap ketkendikten, onyñ kim turaly söilep otyrğanyn bäri de tüsindi.
— Boljauyñ döp tärizdi... Myrzany qaita jiberuine qarağanda bir meniñ uädem äiel patşa ağzamğa jetkiliksiz bolğany haq... Biraq, — Äbilqaiyr sol jağynda otyrğan Tseren-Dorjiğa köziniñ qiyğyn audardy da tyna qaldy.
— İä, aita ber, ne «birağy» bar?
Äbilqaiyrdyñ jüzi quqyl tartyp ündemedi.
— Aitamyn degen söziñe, isteimin degen isiñe irkilmeitin Äbilqaiyr han, nege ündemei qaldyñ? älde aramyzdağy jat adamnan qysylyp otyrsyñ ba? Aita ber, Tseren-Dorji Qalden Tserenniñ i̇elşisi bolğanmen, meniñ jaqynym...
Äbilqaiyr i̇ezu tartty.
— Qalden Tserenniñ i̇elşisi jaqynyñ boluyna qarağanda, Joñğar qontaişysynyñ özi de dosyñ bop şyqpasyna kim kepil...
— Keketpe, Äbilqaiyr! Tseren-Dorji jai ğana jaqynym, i̇emes, senimdi serigim...
Han onyñ sözin maqūldağandai basyn izedi.
İä, qontaişy Ordasynda da alauyzdyq bar i̇ekenin ol biletin. Birin-biri aiamauda būlar arğy babasy Şyñğyshannyñ şyn mūragerleri i̇edi.
Joñğar tağynyñ bolaşaq qontaişysy, öziniñ äkesiniñ tuğan inisi Şūno-Dabony Qalden Tserenniñ qalai joiğany jūrt arasyna myqtap tarai bastağan. Jel bolmasa şöptiñ basy qimyldamaityny belgili. Äsirese, osy üide otyrğan Bögenbai batyrğa Şūno-Dabonyñ ölimi Qalden Tserennen bolğany aidan anyq i̇edi.
Düniede qūpiiä qalar i̇eşteñe joq. Bäri de i̇estiledi. Äsirese jau ordasynda bolyp jatqan oqiğa, dūşpanyna tez jetedi. Oğan sebep: han tağynyñ bir qūlağy bar. Ol — altyny.
Joñğar ordasynyñ myqtylary i̇ekige bölingenin Äbilqaiyr būryn da i̇estigen. Aldyn boljai biletin täjiribeli Syban Raptan men onyñ balasy Qalden Tseren bar äskerin jeti sala i̇etip, i̇eñ aldymen qazaq jerin jaulap alu kerek i̇ekenin jön körse, al joñğar nūiandarynyñ bir toby äskerdiñ betin İertistiñ tömengi salasyna būryp, Sibirdi aludy maqūldağan. Būl top — osy Joñğar handyğynyñ negizin salğan Çoras ruynan şyqqan Daian hannyñ ūrpaqtary — jas nūiandar i̇edi. Sonyñ işinde bağanadan beri bir auyz söz aitpai tünerip otyrğan Syban Raptannyñ ortanşy ūly Tseren-Dorji da bar. Būlardyñ jatsa-tūrsa köretini sonau Sibirde qalğan ata-babalarynyñ molalary. Solardyñ aruaqtary «seniñ ata mekeniñ osy ara — biz jatqan jer» dep şaqyryp jatqandai körinetin olarğa.
Sibirdi jaulap aludyñ kerektigin jas nūiandardyñ qūlağyna kimderdiñ qUiatynyn Äbilqaiyr Qalden Tserennen kem bilmeidi. Būl kezde orys äskeriniñ aldyñğy şebi Mançjuriiänyñ şekarasyna jetken-di. Ol az bolğandai, sonau Tynyq mūhitta da orys kemeleri jüze bastağan. Mine, sondyqtan da Qytai ämirşileri joñğar jolbarysynyñ tūmsyğyn Sibir jağyna qarai būrğysy kelgen. Osy jolbarys öziniñ bolattai ötkir tisterimen Tynyq mūhitqa sozylğan qatyn patşa qolynyñ küre tamyryn oryp tüsuin arman i̇etetin.
«Qytai — jer kindigi bolğanda, jer şarynyñ şetteri de Qytaiğa jatuğa tiısti!» — boğdyhandar. Olar Sibir öñirin de qosyp alyp, qala salmaq boldy. «äzirge būl arany joñğar jolbarysy mekendei tūrsyn, al uaqyty jetken şaqta ony äri qarai, künbatys jaqqa quyp jiberip, bar taigany özimiz jailaimyz», — dep oilağan.
Al Qalden Tseren, kömeii qanşa keñ bolğanmen, orys jeriniñ tamağynan ötpeitinin tüsinetin. Sibirdi jūtamyn dep qaqalyp jatqannan göri, basy birikpei jürgen qazaq i̇eliniñ keñ baitaq dalasyn birtindep qaramağyna alyp, Ūly Joñğar memleketin qūrudy tiımdi sanağan. Ondai memleket qūru üşin qazaq i̇eliniñ teñ jartysyn qyryp tastap, qalğan jartysyn basqa i̇elderdi jaulap aluğa paidalanbaq bolğan. «Bükil älemdi silkindirgen» jiren saqaldy ūly babasy da däl osylai istegen...
Biraq Qalden Tserenniñ būl oiyna Çoras ruynan şyqqan jas nūiandar köngisi kelmedi. Olar i̇endi özderine serik izdei bastady. Būndai biren-saran serikter qazaq sūltandarynyñ arasynan tabyla ketti. Sonyñ biri Baraq i̇edi. Ol jaqynda öziniñ kişi qyzyn osy Tseren-Dorjiğa bergen. Būny da Äbilqaiyr biletin. Jäne ol bülikşil Tseren-Dorjidy qazaq jerine aidauğa attandyrğandai, Qalden Tserenniñ ädeii jibergendiginen de habardar i̇edi. Qazaq dalasynda ūzaq uaqyt jürgendigin paidalanyp Tseren-Dorji Orta jüzdiñ kei sūltandaryn özimen odaqtas i̇etip te ülgirgen. Al joñğar nūiandaryna i̇erip, qazaq sūltandarynyñ Sibir qalalaryn şabuğa şyğuy qazaq i̇eline ajalmen teñ tüsetin apat i̇ekenin ūqqan Äbilqaiyr i̇endi i̇ekeuinen de syryn jasyrmauğa bel budy. Öitkeni Baraq pen Tseren-Dorjidyñ odağy — qazaq i̇eliniñ Rossiiä qol astyna kiruine qarsy ūiymdastyrylğan qauipti odaq i̇edi.
— Jaqsy, — dedi, qiiäq mūrtynyñ ūşyn bir şiratyp qoiyp Äbilqaiyr, — qazaqta maqal bar ğoi «Syryñdy aitpa dosyña, dosyñnyñ da öz dosy bar» degen. Bäribir men aitqan syrdy Baraq sūltan öziniñ dosy Tseren-Dorji myrzağa aitpai qoimas, aşyq söileseiik.
Baraq sūltan i̇ezu tartty. Kenet ol «qaşannan beri meni öziñe dos sanaityn bola qaldyñ?» dep Äbilqaiyrdan sūramaq boldy da, sabyr saqtap, özin-özi basa qoidy.
— Jaraidy, — dedi sosyn tüksigen qabağyn säl jadyratyp. — Teuipkeldiñ kele jatqanyn i̇estidik. Ol nege kele jatyr i̇eken? Qaisymyzdy teuip ketpek? Meni me, Abylai sūltandy ma, Äbilmämbet handy ma, qai qasyñdy? älde Or qalasyn salğaly kele jatyr ma?..
— Mümkin...
— Qaidam, sen saldyrmaq Or qalasy, bärimizge birdei qazylğan orğa ainalmasa netsin...
Äbilqaiyr hannyñ Rossiiä patşalyğynyñ qol astyna kirumen qatar, patşa ükimeti aldyna qoiğan i̇eki negizgi mäselesi bolatyn. Biri — Kişi jüz i̇eline İedil men Jaiyq özenderiniñ aralyğynan jaiylym beru. İekinşisi Or özeniniñ Jaiyqqa qUiatyn sağasynan Or qalasyn salu, Äbilqaiyrdyñ ondağy oiy — qol astyndağy orys bekinisi arqyly öziniñ biligin küşeitu, bekinistegi äskerdi baq kündes sūltandarğa qarsy paidalanyp, üstemdigin arttyra tüsu; bükil qazaq i̇elin öz degenine köndiru. Biraq būl i̇eki tileginiñ i̇ekeui de äzir oryndalmai tūr. Bar mäsele äzirge i̇eki jaqtan birdei qağaz jazylumen ğana aiaqtala bergen. Tek bir myñ jeti jüz otyz törtinşi jyly qazaq jeriniñ batys jağyn basqaratyn Orynbor ekspeditsiiäsy qūrylğannan beri Or özeniniñ tömengi sağasyna qala saludyñ mäselesi qaita qozğalğan. Baraq sūltannyñ «älde Or qalasyn saluğa kele jatqan şyğar?» deui osydan i̇edi. Han jauabyna şamdanyp qalğan sūltan kekesin sūrağyn jalğai tüsti.
— ärine, Teuipkeldi ana jylğydai qūrmettep, syrnai-kerneiletip qarsy alatyn şyğarsyñ?
— älbette. Rossiiä sekildi dos i̇eldiñ i̇elşisi tügil, qas i̇elimizdiñ de i̇elşisin qoşamettep, törimizge şyğaryp otyrmyz ğoi... — Han Tseren-Dorjiğa qarap qoidy.
— Biraq sağan kele jatqan qonaq ata-babasynyñ dinin ūmytqan şoqyndy ğoi?
— Seniñ de qonağyñ jetisip tūrğan joq-au, — dedi Äbilqaiyr Tseren-Dorjidyñ şürşit dininiñ adamy i̇ekenin i̇eskertip, — keiin jieniñdi sündetke otyrğyzaryñda, bizdi de toiğa şaqyratyn şyğarsyñ, Baraq sūltan?
Baraq sūp-sūr bop ketti. İendi ol iştegi aşuyn syrtqa şyğardy.
— Qatyn patşanyñ Teuipkel arqyly sağan jibergen syilyğy da, Teuipkelge seniñ körsetken saltanat qūrmetiñ de tañğajaiyp bolyp i̇edi ğoi. Biraq odan ne şyqty? Qazaq jerinde tünergen baiağy qara būlt — sol qara būlt... Tört jağyñnan soqqan yzğarly sūrapyl — sol sūrapyl... Rossiiä qaramağyna aldy dep, İedil boiyn jailağan qalmaq myqtylary malyña jaiylym berip otyr ma? Būrynğydan da öşigip aldy. Olarğa tyiym salğan qatyn patşa joq. Al Or bekinisi sağan tek bizben küresu üşin ğana kerek.
— ärine, sol üşin kerek!
Baraq ne derin bilmei toqtap qaldy.
Sūltannyñ aityp otyrğany şyndyq i̇edi. Qazaq i̇eliniñ Rossiiä patşalyğynyñ qaramağynda boluyna kürdeli i̇eñbek istep jürgen Tevkelev osydan bir jyl būryn ğana Syrtqy ister kollegiiäsyna joldağan hatynda: «Qyrğyz-qaisaq jūrty tärizdi qalmaq pen başqūrt halyqtarynyñ da sana-sezimi tömen. Bäri de tağy jäne tereñ oilamaityn i̇elder... İegerde äldeqalai bireui Rossiiä patşalyğyna qarsy bas köterer bolsa, qalğan i̇ekeuin oğan qarsy paidalanu kerek. Mūndai jağdaida biz aiypty i̇emespiz, bizdiñ Uiat-arymyz qaşan da bolsa taza qalady» degen.
Rossiiä patşalyğy būl i̇elderge qarsy öziniñ otarlau saiasatynyñ bar ädisin paidalana bildi. Sonyñ işinde atam zamannan kele jatqan köne ädisi «bir ūltty bir ūltqa aidap salyp, bölip alyp bileudi de» molynan qoldanğan. Demek, otarşylyq saiasatynyñ osyndai bir qatal ädisterine qaramai, būl ūlttardyñ bolaşağy tek Rossiiäğa qosyluda ğana qalğan i̇edi. Özge joldyñ bäri, äsirese Joñğar handyğymen odaqtasu tärizdi dalbasa joldar, qazaq i̇elin müldem küireu-
ge aparatyn...
— Öz biligiñ öz qolyñnan ketken soñ, bizdi orys basqara ma, joñğar bas-
qara ma, bäribir i̇emes pe? — dedi Baraq sūltan qaitadan sūrlanyp.
— Qontaişy basyp alğan jeriniñ adamdaryn tegis qyryp-joiyp, tek öli jandardy ğana basqarğysy keledi.
— Orystar şe?
— Büginge deiin orys saudagerleri bizdiñ jerimizge tek keruenderimen ğana kelip jatyr.
— Soñynan soldattary kelgende ne bolmaq?..
— Ony uaqytynda körermiz. — Äbilqaiyr tağy Tseren-Dorjiğa qarady. — «Qorqau qasqyrdan göri arystanğa jem bolğan jaqsy» degen mätel bar.
— İendeşe, ol arystanyñ bizdi nege qorğamaidy?
— Istep otyrğan qastyğymyz az ba?
— Qandai qastyğymyzdy aitasyñ?
— Qazaq jerinen Taşkent, Hiua, Būharğa qarai attanğan orystyñ bir keruenin tonamai, sau ötkizdik pe? Söitip otyryp, orys patşasyna qalai qorğan bol dei alamyz?..
Äbilqaiyr hannyñ būl aityp otyrğany da şyndyq i̇edi. Bir myñ jeti jüz otyz i̇ekinşi jyly, polkovnik Garber basqarğan jüzge taiau jauynger qorğauşysy bar, orystyñ Hiua men Būharğa bara jatqan sauda kerueni Astrahan atyrabynda tonalğan-dy. Orys saudagerlerinen tek Garberdiñ özi men birneşe soldaty ğana aman-i̇esen qūtylğan. Ötken jyly, maior Miller basqarğan, Orynbordan Taşkentke bara jatqan däl osyndai orys kerueni tağy tonaldy. Mūndai jağdailar İertis, İesil boilarynda da jiı kezdese bastağan.
Äbilqaiyr osylardy Baraqtyñ betine ädeii salyq i̇etip otyr.
— Orys keruenderin ötkizseñ, i̇elimizge beibitşilik pen quanyş ornaidy deisiñ ğoi, Äbilqaiyr han. — Baraq sözi i̇endi tūtyğa şyqty. — Būnyñ beker. Aitaiyn degenim köp i̇edi, biraq orda seniki...
— Ait! Ait! — dedi Äbilqaiyr mysqyldai. — Aitaryñdy aityp jürsiñ ğoi, böten jer me, meniñ ordam ba, sağan bäribir i̇emes pe?
— Onda tyñda! — dedi küreñdenip ketken Baraq. — Äbilqaiyr han, sen i̇elimizge tynyştyq i̇emes, bülinşilik äkelgeli otyrsyñ!
— Men bülinşilik äkelmei tūryp-aq, qazaq jeri Joñğar qontaişysy qyrğan jūrttyñ süiegine tolğan joq pa?
Baraqtyñ kenet i̇erni kezerip, közi ūşqyn ata qaldy.
— Äbilqaiyr han, sen öziñniñ qamyñ i̇emes, halqyñnyñ qamyn oilaidy i̇ekensiñ ğoi! — Baraq Äbilqaiyrdyñ tamağynan ala tüskisi kelgendei şart jüginip otyra qaldy. Tseren-Dorji da taipy taban i̇etiginiñ qonyşyndağy pyşağyna qolyn sozdy. — Käne ait, aitşy şynyñdy?!
Baraq sūltannyñ oqys qimylynan Äbilqaiyr hannyñ beti bülk i̇etken de joq. Sol sazarğan qalpynda selt i̇etpei otyra berdi. Tek i̇esik aldynda tas müsin sekildi qozğalmai tūrğan qos küzetşige köziniñ qiyğyn audaryp i̇edi, i̇ekeui birdei qoldaryndağy sadaqtaryn Baraq pen Tseren-Dorjiğa kezenip tūra
qaldy.
— Joq, Äbilqaiyr han, — dedi Baraq sūltan, aşudan küreñdenip ketken betiniñ yzğary taramai, — sen Or bekinisin orys patşasyna bärimizdi matap berip, tek öz basyñdy joğarylatu üşin salyp otyrsyñ!
— Meniñ ornymda özi¦ bolsañ qaiter i̇ediñ, Baraq sūltan?
Jylan men mysyq arbasuyndai, Aq Orda işin bir suyq yzğar biledi. Aşuly Baraq tağy söilemek bolyp kele jatyr i̇edi, bağanadan beri jūmğan auzyn aşpai otyrğan Bögenbai batyr jartas üstine qonğan bürkittei qomdanyp, sañq i̇ete qaldy.
— äi, Äbilqaiyr han! äi, Baraq sūltan! — dedi sol qolyn joğary köterip, — han men sūltan özara qyrqysyp jatyrsyñdar. Sonda qara halyq bizdi nege şaqyrdyñdar? Solaryñdy aityñdarşy!
— İä, sony i̇estilik, — dedi Taiman batyr da sūrlanyp.
— İä, iä, söile! Söile! — dedi Äbilqaiyr öz aiybyn moinyna alğandai, Bögenbaidyñ halyq arasynda qandai qadyry bar i̇ekeni i̇esine i̇endi tüsken boluy kerek, ol batyr sözin bar yqylasymen tyñdamaq syñai körsetti.
Bögenbai at arqasyna i̇erte qonğan batyr i̇edi. Osydan on bes jyl būryn özi Ürgeniş jaqta joryqta jürgende, joñğardyñ bir alaman jasağy aulyn şauyp, qatyn-balasyn naizalap öltirip ketken. Sodan beri Bögenbai i̇er üstinen tüsken i̇emes. İeliniñ jat jaularymenen san aiqasty. Jäne ünemi jeñip jürdi. Būl künde atağy alty alaşqa aian bolyp, dañqynyñ köterilgeni sonşalyq, tipti būl istemegen i̇erlikti de qazaq būğan tañdy. Bögenbai añyzğa ainaldy. Halqynyñ osynşama qūrmeti men öziniñ jeke basynyñ batyrlyğy arqasynda, ol joñğar şapqynşylyğy kezinde qazaq i̇eliniñ jauyna qarsy jalau i̇etip kötergen kösemderiniñ biri boldy. Qandai han bolsyn, sūltan bolsyn, Bögenbaimen aqyldaspai maidanğa şyqpaityn küige jetken.
— İä, söile, Bögenbai batyr! — dedi Baraq sūltan da.
— Söile deseñder, söilelik, — dedi Bögenbai işke tūnğan yzasy men uaiymyn äzer basyp, — biz han i̇emespiz halyqty bileitin. Al halyqtyñ qany tögiletin jerde jalğyz ğana handar söilep qoimasa kerek-ti. Mağan salsañdar, orys bekinisteriniñ mañynda jūrtqa qauipsizdeu i̇ekeni ras. Sol sebepten de Joñğar soiylynan pana izdegen köp auyl, orys şekarasyna taiau köşip bardy i̇emes pe? ärine, ol arada qara halyqtyñ basyna bälendei jaqsylyq ornap jatqan joq. Söitse de halyq degen Seihūn dariiädağy balyq tärizdi qaupi azdau tereñdikti izdeidi. Orys şekarasyna da sol üşin taiau qonyp jatyr. — Ol i̇endi Baraqqa qarady. — İel myna seniñ jaqyndaryñnan alystau jerde tütinin tütetip, malyn bağyp, asyn tynyş işkisi keledi.
Däl osy sätte Aq Ordanyñ i̇esigi aşylyp, üige bükil Kişi jüzge aty şyqqan äigili sūlu, Äbilqaiyrdyñ kişi toqaly Nūrbike kerbez kirdi. Sūñğaq boily, tobylğy küreñ, möldiregen qaraqat közderinde adamnyñ jüregin şöldeter aşymyq bir ūşqyn bar. Basyna kigen altyn zerli säukelesi, üstindegi beli qynalğan altyn oqaly mauyty qamzoly köleñkede janğan şoq tärizdi. Yrğala basqan är adymynda, jūmyrlanyp, tola bastağan symbatty dene bitiminde bir i̇erekşe siqyr Uialağandai, üidegi i̇erkekterdiñ közin birden özine audaryp äketti. Aşuly sözder yzğarymen küñgirt tartqan aq boz üidiñ işi kenet kün säulesi tüskendei jadyrap sala berdi.
— Myrzalar, qonaq üige jürip däm tatyñyzdar, — dedi ol, qūralai közinen säule töge, qoñyr dausyn sändene sozyp.
Nūrbikeniñ kögen közderindegi qyzyğy mol bir qūpiiä syr jarq i̇etip Baraqtyñ betine tögile tüsti de kenet bireu ürlep jibergen şamdai söne qaldy. İendi ol közin tömenirek otyrğan qos batyrğa audarğan. Bögenbai men Taiman batyrdyñ jüzderi de tobylğynyñ qyp-qyzyl şoğyna tosylğandai äldenege balbyrap, qyzaryp ketti. Nūrbike sūlu tünde körgen tätti tüsi i̇esine tüskendei aqyryn jymyñ i̇etti. İendi ol jaudyrağan qaraqat közderinen mahabbat kün şuağyndai äsem bir jylylyq tögip, sūlu toqaldyñ kirgenine män bermei otyrğan Baraqqa qaita būryldy.
— Sūltan qainym, däm tatyñyzdar dep tūrmyn ğoi, — dedi i̇erkelene ün qatyp.
— Būiyrğan däm bolsa tatarmyz, — dedi Baraq, jasy otyz beske kelip qalsa da äli de jas qyzdai sylañdağan toqaldyñ ajaryna nemqūraidy köz tastap. — Aldymenen myna han tağyndağy jūbaiyñyzdyñ aqylyna qanyp aluğa mūrsat beriñiz.
Bükil alty alaşty sūqtandyrğan körkine Baraqtyñ nazar salmağanyna Nūrbike hanym şamdanyp qaldy:
— Aqylğa şöldep kelseñiz, onda susynyñyzdy äbden qandyryp alyñyz, — dep mysqylmen külimsiredi de būrala basyp şyğyp ketti. İerke toqalynyñ aitqanyn i̇eki i̇etip körmegen Äbilqaiyr:
— Astan ülken i̇emespiz ğoi, — dedi, — jüriñizder, däm tatyp şyğalyq.
— İä, söitelik, — dedi batyrlar da qostap.
Äbilqaiyr ornynan türegeldi. Baraq sūltan da amalsyz qonaq üige qarai bettedi. «Hanğa ämirin jürgizgen būl qatynnyñ qandai qūdireti bar i̇eken? Baiqap köretin i̇eken» dedi işinen.
Nūrbike hanymnyñ qūr ğana sūlulyğy i̇emes, han qadirler qylyğy da mol i̇edi.
Būl «Aqtaban şūbyryndynyñ» aldyndağy bir toida Bögenbai men Taiman batyrlardyñ qatty öştesuine de osy Nūrbike sebepker bolğan. Ol toi iesi Qoisan baidyñ i̇erke-şora qyzy i̇edi. Toiğa kelgen i̇eki batyr jigit on jeti jasar Nūrbikege körgen jerden ğaşyq boldy. O kezde bäsekeles i̇eki batyr sūlu qyzdy birinen biri qyzğanyp, öz köñilderin qatar bildirgen.
İerke-şora bai qyzy bir jağy qaljyñbastyq, i̇erkelikpen, i̇ekinşi jağynan jigitterdiñ namystaryna tiıp, mazaq i̇etpek oimen:
— İekeuiñdi de birdei ūnatam, — dep i̇edi, — tek kimniñ öneri assa — sol meniñ qalauym...
Qyz şeşimin i̇estigen qyzba qandy qos batyr i̇endi aşyq bäsekege tüsti. Biraq saiysta da, jamby atuda da, küreste de, jerden teñge aluda da jeñise almady.
Birinen biri oza almağan batyrlar qaitadan qyzğa keldi. Nūrbike i̇ekeuin ajualap, tağy küldi.
— Biriñe biriñ qimağan öz obaldaryñ özderiñe! İendi keş qaldyñdar, — dedi külkisin tyiyp. Sosyn özine keşe ğana Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyr qūda tüskenin i̇estirtti.
Talasyp jürip, qyzdan airylyp qalğandaryna ökingen i̇eki batyrdyñ işteri udai aşydy. İekeuiniñ arasyndağy jigittik talas i̇endi arazdyqqa ainalğan. Söitip jürgenderinde Joñğar şabuyly bastaldy. İel basyna tuğan apat i̇eki batyrdyñ arasyndağy arazdyqty ūmyttyrdy. Jaularyna bir maidanda qatar tūryp qarsy şyqpağanmen, i̇ekeui i̇erlikteri üşin birin-biri syrttai syilaityn. Halyq qūrmetine bölengen qos batyr aqyry Äbilqaiyr hannyñ oñ qoly men sol qolyna ainalğan.
Al Nūrbike sūludy alğan Äbilqaiyr düniedegi bar armanyna jetkendei boldy. Tek janyndai jaqsy körgen süiikti toqalynan perzent körmedi. Biraq han oğan opyq jegen joq. Kerbez toqal öziniñ näzik qylyqtarymen hannyñ köñilin könşitip, babyn taba bildi. Äbilqaiyr bäibişeleriniñ üiinde tünep şyqqanda, qymyz ornyna jylymşy airan işkendei, Nūrbikeni añsap tūratyn küige jetti. İeriniñ jas toqalynan suymaitynyna közderi jete bastağan hannyñ özge äielderi, Nūrbikeni qaralai, ösek te aityp kördi. Biraq han sonda da toqalynyñ özine degen mahabbatyna şek keltirmedi.
Nūrbike jaiynda ösek-aiañ köbeiip jürgen bir jyly Äbilqaiyr äldeqalai jas toqalyn i̇ertip Türkistandağy Qoja Ahmet İassaui meşitine barğan. Zäulim, äşekeili meşittiñ saltanatty sarailaryn aralap jürip, bir jabyq i̇esiktiñ tūsyna kelgende, olar ar jağynan bir süikimsiz qarqyldağan ün i̇estidi. Qoja Ahmet İassaui meşitinde būryn da talai ret bolğan Äbilqaiyrğa būl i̇esik būzyla bastağan zäulim saraidyñ i̇esigi i̇ekeni, ar jağyndağy jeksūryn dauystar sarai qabyrğasynyñ qūlağan kirpişteriniñ ornyna Uia salğan qara qarğanyñ qarqyly i̇ekeni mälim bolatyn.
Biraq äulie meşitiniñ işinde qobaljyp kele jatqan Nūrbike älgi dybystan sekem alyp, qasyndağy i̇erinen:
— Būl neniñ dausy? — dep sūrağan.
Kenet Äbilqaiyrğa bir oinaqy oi kele qaldy.
— Būl dozaq qūstarynyñ şuy, — dedi ol şimirikpesten. — İeger mynau saraiğa kirgen äiel ömirinde i̇eriniñ közine neşe ret şöp salsa, sonşa qūs ūşyp kelip, basy-közin şoqi bastaidy... — Han äieline synai qarağan. — Kiresiñ be?
Nūrbike sūp-sūr bop ketti de, boiyn tez jinap aldy. «İeger aspandağy alla-tağalam jerdegi meniñ istegen künämdi sanap jürgen bolsa, qalai jazalaimyn dese de öz qolynda ğoi. Täuekel, kireiin» dep oilady işinen. Sosyn küieuiniñ betine nazdana qarap.
— Meniñ künäsiz i̇ekenimdi bilmeitin be i̇ediñiz, han iem? Onda aşyñyz i̇esikti. Bärin köziñizben körip, köñiliñiz ornyqsyn...
Quanyp ketken Äbilqaiyr i̇esikti aştyrmağan. «Künäli bolsa, kiruge qorqar i̇edi, adal i̇eken» degen ol. Jas toqalyn öte jaqsy köretin han özin-özi aldap, äieliniñ künäsiz i̇ekenine sengisi kelgen. Biraq bügingi Nūrbikeniñ Baraqqa audar-
ğan közqarasynan han bir sūmdyqty añğaryp qalğandai i̇edi, äitse de syr bermedi.