Köşpendiler - II - Jantalas

Künniŋ aŋyzaq ystyğyna qaramai, tirkestire tigilgen han ordasy — aq boz üidiŋ i̇esikteri tügel jabyq. Jaişylyqta jel soqsyn dep türip qūiatyn irgeleri de tüsirilip qoiylğan. On i̇eki qanat aq boz üide osy beseuinen basqa i̇esik aldynda jalaŋaş qylyştaryn keudelerine taiai ūstağan, i̇eŋgezerdei qos küzetşi men syrly tegenedegi sary qymyzdy sapyryp otyrğan, hannyŋ on segiz jasar kenje ūly İeralydan basqa i̇eşkim joq. Han, sirä, kenjesi men i̇esik aldyndağy küzetşilerine senetin bolar, qonaqtarymen syr jasyrmai i̇erkin söilesip otyr.
— İä, Äbilqaiyr han! — dep i̇eŋgezerdei qara sūr Baraq sūltan, ūşy qūlağyna deiin jetip tūrğan, bileudei qara mūrtyn sausağymen sylap qoidy. — Alysqa at şaptyryp, bizdi nege şaqyryp otyrğanyŋdy işim sezedi. Qatyn patşa bizdiŋ i̇elge Teuipkeldi qaita jiberse, būdan üş jyl būrynğy «qaramağyŋa kirdim» degen seniŋ söziŋ jetkiliksiz bolğany ğoi... — Ol Äbilqaiyrğa mysqyldai qarady. Qazaq jerinde — Tevkelevti «Teuipkel» dep atap ketkendikten, onyŋ kim turaly söilep otyrğanyn bäri de tüsindi.
— Boljauyŋ döp tärizdi... Myrzany qaita jiberuine qarağanda bir meniŋ uädem äiel patşa ağzamğa jetkiliksiz bolğany haq... Biraq, — Äbilqaiyr sol jağynda otyrğan Tseren-Dorjiğa köziniŋ qiyğyn audardy da tyna qaldy.
— İä, aita ber, ne «birağy» bar?
Äbilqaiyrdyŋ jüzi quqyl tartyp ündemedi.
— Aitamyn degen söziŋe, isteimin degen isiŋe irkilmeitin Äbilqaiyr han, nege ündemei qaldyŋ? älde aramyzdağy jat adamnan qysylyp otyrsyŋ ba? Aita ber, Tseren-Dorji Qalden Tserenniŋ i̇elşisi bolğanmen, meniŋ jaqynym...
Äbilqaiyr i̇ezu tartty.
— Qalden Tserenniŋ i̇elşisi jaqynyŋ boluyna qarağanda, Joŋğar qontaişysynyŋ özi de dosyŋ bop şyqpasyna kim kepil...
— Keketpe, Äbilqaiyr! Tseren-Dorji jai ğana jaqynym, i̇emes, senimdi serigim...
Han onyŋ sözin maqūldağandai basyn izedi.
İä, qontaişy Ordasynda da alauyzdyq bar i̇ekenin ol biletin. Birin-biri aiamauda būlar arğy babasy Şyŋğyshannyŋ şyn mūragerleri i̇edi.
Joŋğar tağynyŋ bolaşaq qontaişysy, öziniŋ äkesiniŋ tuğan inisi Şūno-Dabony Qalden Tserenniŋ qalai joiğany jūrt arasyna myqtap tarai bastağan. Jel bolmasa şöptiŋ basy qimyldamaityny belgili. Äsirese, osy üide otyrğan Bögenbai batyrğa Şūno-Dabonyŋ ölimi Qalden Tserennen bolğany aidan anyq i̇edi.
Düniede qūpiiä qalar i̇eşteŋe joq. Bäri de i̇estiledi. Äsirese jau ordasynda bolyp jatqan oqiğa, dūşpanyna tez jetedi. Oğan sebep: han tağynyŋ bir qūlağy bar. Ol — altyny.
Joŋğar ordasynyŋ myqtylary i̇ekige bölingenin Äbilqaiyr būryn da i̇estigen. Aldyn boljai biletin täjiribeli Syban Raptan men onyŋ balasy Qalden Tseren bar äskerin jeti sala i̇etip, i̇eŋ aldymen qazaq jerin jaulap alu kerek i̇ekenin jön körse, al joŋğar nūiandarynyŋ bir toby äskerdiŋ betin İertistiŋ tömengi salasyna būryp, Sibirdi aludy maqūldağan. Būl top — osy Joŋğar handyğynyŋ negizin salğan Çoras ruynan şyqqan Daian hannyŋ ūrpaqtary — jas nūiandar i̇edi. Sonyŋ işinde bağanadan beri bir auyz söz aitpai tünerip otyrğan Syban Raptannyŋ ortanşy ūly Tseren-Dorji da bar. Būlardyŋ jatsa-tūrsa köretini sonau Sibirde qalğan ata-babalarynyŋ molalary. Solardyŋ aruaqtary «seniŋ ata mekeniŋ osy ara — biz jatqan jer» dep şaqyryp jatqandai körinetin olarğa.
Sibirdi jaulap aludyŋ kerektigin jas nūiandardyŋ qūlağyna kimderdiŋ qUiatynyn Äbilqaiyr Qalden Tserennen kem bilmeidi. Būl kezde orys äskeriniŋ aldyŋğy şebi Mançjuriiänyŋ şekarasyna jetken-di. Ol az bolğandai, sonau Tynyq mūhitta da orys kemeleri jüze bastağan. Mine, sondyqtan da Qytai ämirşileri joŋğar jolbarysynyŋ tūmsyğyn Sibir jağyna qarai būrğysy kelgen. Osy jolbarys öziniŋ bolattai ötkir tisterimen Tynyq mūhitqa sozylğan qatyn patşa qolynyŋ küre tamyryn oryp tüsuin arman i̇etetin.
«Qytai — jer kindigi bolğanda, jer şarynyŋ şetteri de Qytaiğa jatuğa tiısti!» — boğdyhandar. Olar Sibir öŋirin de qosyp alyp, qala salmaq boldy. «äzirge būl arany joŋğar jolbarysy mekendei tūrsyn, al uaqyty jetken şaqta ony äri qarai, künbatys jaqqa quyp jiberip, bar taigany özimiz jailaimyz», — dep oilağan.
Al Qalden Tseren, kömeii qanşa keŋ bolğanmen, orys jeriniŋ tamağynan ötpeitinin tüsinetin. Sibirdi jūtamyn dep qaqalyp jatqannan göri, basy birikpei jürgen qazaq i̇eliniŋ keŋ baitaq dalasyn birtindep qaramağyna alyp, Ūly Joŋğar memleketin qūrudy tiımdi sanağan. Ondai memleket qūru üşin qazaq i̇eliniŋ teŋ jartysyn qyryp tastap, qalğan jartysyn basqa i̇elderdi jaulap aluğa paidalanbaq bolğan. «Bükil älemdi silkindirgen» jiren saqaldy ūly babasy da däl osylai istegen...
Biraq Qalden Tserenniŋ būl oiyna Çoras ruynan şyqqan jas nūiandar köngisi kelmedi. Olar i̇endi özderine serik izdei bastady. Būndai biren-saran serikter qazaq sūltandarynyŋ arasynan tabyla ketti. Sonyŋ biri Baraq i̇edi. Ol jaqynda öziniŋ kişi qyzyn osy Tseren-Dorjiğa bergen. Būny da Äbilqaiyr biletin. Jäne ol bülikşil Tseren-Dorjidy qazaq jerine aidauğa attandyrğandai, Qalden Tserenniŋ ädeii jibergendiginen de habardar i̇edi. Qazaq dalasynda ūzaq uaqyt jürgendigin paidalanyp Tseren-Dorji Orta jüzdiŋ kei sūltandaryn özimen odaqtas i̇etip te ülgirgen. Al joŋğar nūiandaryna i̇erip, qazaq sūltandarynyŋ Sibir qalalaryn şabuğa şyğuy qazaq i̇eline ajalmen teŋ tüsetin apat i̇ekenin ūqqan Äbilqaiyr i̇endi i̇ekeuinen de syryn jasyrmauğa bel budy. Öitkeni Baraq pen Tseren-Dorjidyŋ odağy — qazaq i̇eliniŋ Rossiiä qol astyna kiruine qarsy ūiymdastyrylğan qauipti odaq i̇edi.
— Jaqsy, — dedi, qiiäq mūrtynyŋ ūşyn bir şiratyp qoiyp Äbilqaiyr, — qazaqta maqal bar ğoi «Syryŋdy aitpa dosyŋa, dosyŋnyŋ da öz dosy bar» degen. Bäribir men aitqan syrdy Baraq sūltan öziniŋ dosy Tseren-Dorji myrzağa aitpai qoimas, aşyq söileseiik.
Baraq sūltan i̇ezu tartty. Kenet ol «qaşannan beri meni öziŋe dos sanaityn bola qaldyŋ?» dep Äbilqaiyrdan sūramaq boldy da, sabyr saqtap, özin-özi basa qoidy.
— Jaraidy, — dedi sosyn tüksigen qabağyn säl jadyratyp. — Teuipkeldiŋ kele jatqanyn i̇estidik. Ol nege kele jatyr i̇eken? Qaisymyzdy teuip ketpek? Meni me, Abylai sūltandy ma, Äbilmämbet handy ma, qai qasyŋdy? älde Or qalasyn salğaly kele jatyr ma?..
— Mümkin...
— Qaidam, sen saldyrmaq Or qalasy, bärimizge birdei qazylğan orğa ainalmasa netsin...
Äbilqaiyr hannyŋ Rossiiä patşalyğynyŋ qol astyna kirumen qatar, patşa ükimeti aldyna qoiğan i̇eki negizgi mäselesi bolatyn. Biri — Kişi jüz i̇eline İedil men Jaiyq özenderiniŋ aralyğynan jaiylym beru. İekinşisi Or özeniniŋ Jaiyqqa qUiatyn sağasynan Or qalasyn salu, Äbilqaiyrdyŋ ondağy oiy — qol astyndağy orys bekinisi arqyly öziniŋ biligin küşeitu, bekinistegi äskerdi baq kündes sūltandarğa qarsy paidalanyp, üstemdigin arttyra tüsu; bükil qazaq i̇elin öz degenine köndiru. Biraq būl i̇eki tileginiŋ i̇ekeui de äzir oryndalmai tūr. Bar mäsele äzirge i̇eki jaqtan birdei qağaz jazylumen ğana aiaqtala bergen. Tek bir myŋ jeti jüz otyz törtinşi jyly qazaq jeriniŋ batys jağyn basqaratyn Orynbor ekspeditsiiäsy qūrylğannan beri Or özeniniŋ tömengi sağasyna qala saludyŋ mäselesi qaita qozğalğan. Baraq sūltannyŋ «älde Or qalasyn saluğa kele jatqan şyğar?» deui osydan i̇edi. Han jauabyna şamdanyp qalğan sūltan kekesin sūrağyn jalğai tüsti.
— ärine, Teuipkeldi ana jylğydai qūrmettep, syrnai-kerneiletip qarsy alatyn şyğarsyŋ?
— älbette. Rossiiä sekildi dos i̇eldiŋ i̇elşisi tügil, qas i̇elimizdiŋ de i̇elşisin qoşamettep, törimizge şyğaryp otyrmyz ğoi... — Han Tseren-Dorjiğa qarap qoidy.
— Biraq sağan kele jatqan qonaq ata-babasynyŋ dinin ūmytqan şoqyndy ğoi?
— Seniŋ de qonağyŋ jetisip tūrğan joq-au, — dedi Äbilqaiyr Tseren-Dorjidyŋ şürşit dininiŋ adamy i̇ekenin i̇eskertip, — keiin jieniŋdi sündetke otyrğyzaryŋda, bizdi de toiğa şaqyratyn şyğarsyŋ, Baraq sūltan?
Baraq sūp-sūr bop ketti. İendi ol iştegi aşuyn syrtqa şyğardy.
— Qatyn patşanyŋ Teuipkel arqyly sağan jibergen syilyğy da, Teuipkelge seniŋ körsetken saltanat qūrmetiŋ de taŋğajaiyp bolyp i̇edi ğoi. Biraq odan ne şyqty? Qazaq jerinde tünergen baiağy qara būlt — sol qara būlt... Tört jağyŋnan soqqan yzğarly sūrapyl — sol sūrapyl... Rossiiä qaramağyna aldy dep, İedil boiyn jailağan qalmaq myqtylary malyŋa jaiylym berip otyr ma? Būrynğydan da öşigip aldy. Olarğa tyiym salğan qatyn patşa joq. Al Or bekinisi sağan tek bizben küresu üşin ğana kerek.
— ärine, sol üşin kerek!
Baraq ne derin bilmei toqtap qaldy.
Sūltannyŋ aityp otyrğany şyndyq i̇edi. Qazaq i̇eliniŋ Rossiiä patşalyğynyŋ qaramağynda boluyna kürdeli i̇eŋbek istep jürgen Tevkelev osydan bir jyl būryn ğana Syrtqy ister kollegiiäsyna joldağan hatynda: «Qyrğyz-qaisaq jūrty tärizdi qalmaq pen başqūrt halyqtarynyŋ da sana-sezimi tömen. Bäri de tağy jäne tereŋ oilamaityn i̇elder... İegerde äldeqalai bireui Rossiiä patşalyğyna qarsy bas köterer bolsa, qalğan i̇ekeuin oğan qarsy paidalanu kerek. Mūndai jağdaida biz aiypty i̇emespiz, bizdiŋ Uiat-arymyz qaşan da bolsa taza qalady» degen.
Rossiiä patşalyğy būl i̇elderge qarsy öziniŋ otarlau saiasatynyŋ bar ädisin paidalana bildi. Sonyŋ işinde atam zamannan kele jatqan köne ädisi «bir ūltty bir ūltqa aidap salyp, bölip alyp bileudi de» molynan qoldanğan. Demek, otarşylyq saiasatynyŋ osyndai bir qatal ädisterine qaramai, būl ūlttardyŋ bolaşağy tek Rossiiäğa qosyluda ğana qalğan i̇edi. Özge joldyŋ bäri, äsirese Joŋğar handyğymen odaqtasu tärizdi dalbasa joldar, qazaq i̇elin müldem küireu-
ge aparatyn...
— Öz biligiŋ öz qolyŋnan ketken soŋ, bizdi orys basqara ma, joŋğar bas-
qara ma, bäribir i̇emes pe? — dedi Baraq sūltan qaitadan sūrlanyp.
— Qontaişy basyp alğan jeriniŋ adamdaryn tegis qyryp-joiyp, tek öli jandardy ğana basqarğysy keledi.
— Orystar şe?
— Büginge deiin orys saudagerleri bizdiŋ jerimizge tek keruenderimen ğana kelip jatyr.
— Soŋynan soldattary kelgende ne bolmaq?..
— Ony uaqytynda körermiz. — Äbilqaiyr tağy Tseren-Dorjiğa qarady. — «Qorqau qasqyrdan göri arystanğa jem bolğan jaqsy» degen mätel bar.
— İendeşe, ol arystanyŋ bizdi nege qorğamaidy?
— Istep otyrğan qastyğymyz az ba?
— Qandai qastyğymyzdy aitasyŋ?
— Qazaq jerinen Taşkent, Hiua, Būharğa qarai attanğan orystyŋ bir keruenin tonamai, sau ötkizdik pe? Söitip otyryp, orys patşasyna qalai qorğan bol dei alamyz?..
Äbilqaiyr hannyŋ būl aityp otyrğany da şyndyq i̇edi. Bir myŋ jeti jüz otyz i̇ekinşi jyly, polkovnik Garber basqarğan jüzge taiau jauynger qorğauşysy bar, orystyŋ Hiua men Būharğa bara jatqan sauda kerueni Astrahan atyrabynda tonalğan-dy. Orys saudagerlerinen tek Garberdiŋ özi men birneşe soldaty ğana aman-esen qūtylğan. Ötken jyly, maior Miller basqarğan, Orynbordan Taşkentke bara jatqan däl osyndai orys kerueni tağy tonaldy. Mūndai jağdailar İertis, İesil boilarynda da jiı kezdese bastağan.
Äbilqaiyr osylardy Baraqtyŋ betine ädeii salyq i̇etip otyr.
— Orys keruenderin ötkizseŋ, i̇elimizge beibitşilik pen quanyş ornaidy deisiŋ ğoi, Äbilqaiyr han. — Baraq sözi i̇endi tūtyğa şyqty. — Būnyŋ beker. Aitaiyn degenim köp i̇edi, biraq orda seniki...
— Ait! Ait! — dedi Äbilqaiyr mysqyldai. — Aitaryŋdy aityp jürsiŋ ğoi, böten jer me, meniŋ ordam ba, sağan bäribir i̇emes pe?
— Onda tyŋda! — dedi küreŋdenip ketken Baraq. — Äbilqaiyr han, sen i̇elimizge tynyştyq i̇emes, bülinşilik äkelgeli otyrsyŋ!
— Men bülinşilik äkelmei tūryp-aq, qazaq jeri Joŋğar qontaişysy qyrğan jūrttyŋ süiegine tolğan joq pa?
Baraqtyŋ kenet i̇erni kezerip, közi ūşqyn ata qaldy.
— Äbilqaiyr han, sen öziŋniŋ qamyŋ i̇emes, halqyŋnyŋ qamyn oilaidy i̇ekensiŋ ğoi! — Baraq Äbilqaiyrdyŋ tamağynan ala tüskisi kelgendei şart jüginip otyra qaldy. Tseren-Dorji da taipy taban i̇etiginiŋ qonyşyndağy pyşağyna qolyn sozdy. — Käne ait, aitşy şynyŋdy?!
Baraq sūltannyŋ oqys qimylynan Äbilqaiyr hannyŋ beti bülk i̇etken de joq. Sol sazarğan qalpynda selt i̇etpei otyra berdi. Tek i̇esik aldynda tas müsin sekildi qozğalmai tūrğan qos küzetşige köziniŋ qiyğyn audaryp i̇edi, i̇ekeui birdei qoldaryndağy sadaqtaryn Baraq pen Tseren-Dorjiğa kezenip tūra
qaldy.
— Joq, Äbilqaiyr han, — dedi Baraq sūltan, aşudan küreŋdenip ketken betiniŋ yzğary taramai, — sen Or bekinisin orys patşasyna bärimizdi matap berip, tek öz basyŋdy joğarylatu üşin salyp otyrsyŋ!
— Meniŋ ornymda özi¦ bolsaŋ qaiter i̇ediŋ, Baraq sūltan?
Jylan men mysyq arbasuyndai, Aq Orda işin bir suyq yzğar biledi. Aşuly Baraq tağy söilemek bolyp kele jatyr i̇edi, bağanadan beri jūmğan auzyn aşpai otyrğan Bögenbai batyr jartas üstine qonğan bürkittei qomdanyp, saŋq i̇ete qaldy.
— äi, Äbilqaiyr han! äi, Baraq sūltan! — dedi sol qolyn joğary köterip, — han men sūltan özara qyrqysyp jatyrsyŋdar. Sonda qara halyq bizdi nege şaqyrdyŋdar? Solaryŋdy aityŋdarşy!
— İä, sony i̇estilik, — dedi Taiman batyr da sūrlanyp.
— İä, iä, söile! Söile! — dedi Äbilqaiyr öz aiybyn moinyna alğandai, Bögenbaidyŋ halyq arasynda qandai qadyry bar i̇ekeni i̇esine i̇endi tüsken boluy kerek, ol batyr sözin bar yqylasymen tyŋdamaq syŋai körsetti.
Bögenbai at arqasyna i̇erte qonğan batyr i̇edi. Osydan on bes jyl būryn özi Ürgeniş jaqta joryqta jürgende, joŋğardyŋ bir alaman jasağy aulyn şauyp, qatyn-balasyn naizalap öltirip ketken. Sodan beri Bögenbai i̇er üstinen tüsken i̇emes. İeliniŋ jat jaularymenen san aiqasty. Jäne ünemi jeŋip jürdi. Būl künde atağy alty alaşqa aian bolyp, daŋqynyŋ köterilgeni sonşalyq, tipti būl istemegen i̇erlikti de qazaq būğan taŋdy. Bögenbai aŋyzğa ainaldy. Halqynyŋ osynşama qūrmeti men öziniŋ jeke basynyŋ batyrlyğy arqasynda, ol joŋğar şapqynşylyğy kezinde qazaq i̇eliniŋ jauyna qarsy jalau i̇etip kötergen kösemderiniŋ biri boldy. Qandai han bolsyn, sūltan bolsyn, Bögenbaimen aqyldaspai maidanğa şyqpaityn küige jetken.
— İä, söile, Bögenbai batyr! — dedi Baraq sūltan da.
— Söile deseŋder, söilelik, — dedi Bögenbai işke tūnğan yzasy men uaiymyn äzer basyp, — biz han i̇emespiz halyqty bileitin. Al halyqtyŋ qany tögiletin jerde jalğyz ğana handar söilep qoimasa kerek-ti. Mağan salsaŋdar, orys bekinisteriniŋ maŋynda jūrtqa qauipsizdeu i̇ekeni ras. Sol sebepten de Joŋğar soiylynan pana izdegen köp auyl, orys şekarasyna taiau köşip bardy i̇emes pe? ärine, ol arada qara halyqtyŋ basyna bälendei jaqsylyq ornap jatqan joq. Söitse de halyq degen Seihūn dariiädağy balyq tärizdi qaupi azdau tereŋdikti izdeidi. Orys şekarasyna da sol üşin taiau qonyp jatyr. — Ol i̇endi Baraqqa qarady. — İel myna seniŋ jaqyndaryŋnan alystau jerde tütinin tütetip, malyn bağyp, asyn tynyş işkisi keledi.
Däl osy sätte Aq Ordanyŋ i̇esigi aşylyp, üige bükil Kişi jüzge aty şyqqan äigili sūlu, Äbilqaiyrdyŋ kişi toqaly Nūrbike kerbez kirdi. Sūŋğaq boily, tobylğy küreŋ, möldiregen qaraqat közderinde adamnyŋ jüregin şöldeter aşymyq bir ūşqyn bar. Basyna kigen altyn zerli säukelesi, üstindegi beli qynalğan altyn oqaly mauyty qamzoly köleŋkede janğan şoq tärizdi. Yrğala basqan är adymynda, jūmyrlanyp, tola bastağan symbatty dene bitiminde bir i̇erekşe siqyr Uialağandai, üidegi i̇erkekterdiŋ közin birden özine audaryp äketti. Aşuly sözder yzğarymen küŋgirt tartqan aq boz üidiŋ işi kenet kün säulesi tüskendei jadyrap sala berdi.
— Myrzalar, qonaq üige jürip däm tatyŋyzdar, — dedi ol, qūralai közinen säule töge, qoŋyr dausyn sändene sozyp.
Nūrbikeniŋ kögen közderindegi qyzyğy mol bir qūpiiä syr jarq i̇etip Baraqtyŋ betine tögile tüsti de kenet bireu ürlep jibergen şamdai söne qaldy. İendi ol közin tömenirek otyrğan qos batyrğa audarğan. Bögenbai men Taiman batyrdyŋ jüzderi de tobylğynyŋ qyp-qyzyl şoğyna tosylğandai äldenege balbyrap, qyzaryp ketti. Nūrbike sūlu tünde körgen tätti tüsi i̇esine tüskendei aqyryn jymyŋ i̇etti. İendi ol jaudyrağan qaraqat közderinen mahabbat kün şuağyndai äsem bir jylylyq tögip, sūlu toqaldyŋ kirgenine män bermei otyrğan Baraqqa qaita būryldy.
— Sūltan qainym, däm tatyŋyzdar dep tūrmyn ğoi, — dedi i̇erkelene ün qatyp.
— Būiyrğan däm bolsa tatarmyz, — dedi Baraq, jasy otyz beske kelip qalsa da äli de jas qyzdai sylaŋdağan toqaldyŋ ajaryna nemqūraidy köz tastap. — Aldymenen myna han tağyndağy jūbaiyŋyzdyŋ aqylyna qanyp aluğa mūrsat beriŋiz.
Bükil alty alaşty sūqtandyrğan körkine Baraqtyŋ nazar salmağanyna Nūrbike hanym şamdanyp qaldy:
— Aqylğa şöldep kelseŋiz, onda susynyŋyzdy äbden qandyryp alyŋyz, — dep mysqylmen külimsiredi de būrala basyp şyğyp ketti. İerke toqalynyŋ aitqanyn i̇eki i̇etip körmegen Äbilqaiyr:
— Astan ülken i̇emespiz ğoi, — dedi, — jüriŋizder, däm tatyp şyğalyq.
— İä, söitelik, — dedi batyrlar da qostap.
Äbilqaiyr ornynan türegeldi. Baraq sūltan da amalsyz qonaq üige qarai bettedi. «Hanğa ämirin jürgizgen būl qatynnyŋ qandai qūdireti bar i̇eken? Baiqap köretin i̇eken» dedi işinen.
Nūrbike hanymnyŋ qūr ğana sūlulyğy i̇emes, han qadirler qylyğy da mol i̇edi.
Būl «Aqtaban şūbyryndynyŋ» aldyndağy bir toida Bögenbai men Taiman batyrlardyŋ qatty öştesuine de osy Nūrbike sebepker bolğan. Ol toi iesi Qoisan baidyŋ i̇erke-şora qyzy i̇edi. Toiğa kelgen i̇eki batyr jigit on jeti jasar Nūrbikege körgen jerden ğaşyq boldy. O kezde bäsekeles i̇eki batyr sūlu qyzdy birinen biri qyzğanyp, öz köŋilderin qatar bildirgen.
Erke-şora bai qyzy bir jağy qaljyŋbastyq, i̇erkelikpen, i̇ekinşi jağynan jigitterdiŋ namystaryna tiıp, mazaq i̇etpek oimen:
— İekeuiŋdi de birdei ūnatam, — dep i̇edi, — tek kimniŋ öneri assa — sol meniŋ qalauym...
Qyz şeşimin i̇estigen qyzba qandy qos batyr i̇endi aşyq bäsekege tüsti. Biraq saiysta da, jamby atuda da, küreste de, jerden teŋge aluda da jeŋise almady.
Birinen biri oza almağan batyrlar qaitadan qyzğa keldi. Nūrbike i̇ekeuin ajualap, tağy küldi.
— Biriŋe biriŋ qimağan öz obaldaryŋ özderiŋe! İendi keş qaldyŋdar, — dedi külkisin tyiyp. Sosyn özine keşe ğana Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyr qūda tüskenin i̇estirtti.
Talasyp jürip, qyzdan airylyp qalğandaryna ökingen i̇eki batyrdyŋ işteri udai aşydy. İekeuiniŋ arasyndağy jigittik talas i̇endi arazdyqqa ainalğan. Söitip jürgenderinde Joŋğar şabuyly bastaldy. İel basyna tuğan apat i̇eki batyrdyŋ arasyndağy arazdyqty ūmyttyrdy. Jaularyna bir maidanda qatar tūryp qarsy şyqpağanmen, i̇ekeui i̇erlikteri üşin birin-biri syrttai syilaityn. Halyq qūrmetine bölengen qos batyr aqyry Äbilqaiyr hannyŋ oŋ qoly men sol qolyna ainalğan.
Al Nūrbike sūludy alğan Äbilqaiyr düniedegi bar armanyna jetkendei boldy. Tek janyndai jaqsy körgen süiikti toqalynan perzent körmedi. Biraq han oğan opyq jegen joq. Kerbez toqal öziniŋ näzik qylyqtarymen hannyŋ köŋilin könşitip, babyn taba bildi. Äbilqaiyr bäibişeleriniŋ üiinde tünep şyqqanda, qymyz ornyna jylymşy airan işkendei, Nūrbikeni aŋsap tūratyn küige jetti. İeriniŋ jas toqalynan suymaitynyna közderi jete bastağan hannyŋ özge äielderi, Nūrbikeni qaralai, ösek te aityp kördi. Biraq han sonda da toqalynyŋ özine degen mahabbatyna şek keltirmedi.
Nūrbike jaiynda ösek-aiaŋ köbeiip jürgen bir jyly Äbilqaiyr äldeqalai jas toqalyn i̇ertip Türkistandağy Qoja Ahmet İassaui meşitine barğan. Zäulim, äşekeili meşittiŋ saltanatty sarailaryn aralap jürip, bir jabyq i̇esiktiŋ tūsyna kelgende, olar ar jağynan bir süikimsiz qarqyldağan ün i̇estidi. Qoja Ahmet İassaui meşitinde būryn da talai ret bolğan Äbilqaiyrğa būl i̇esik būzyla bastağan zäulim saraidyŋ i̇esigi i̇ekeni, ar jağyndağy jeksūryn dauystar sarai qabyrğasynyŋ qūlağan kirpişteriniŋ ornyna Uia salğan qara qarğanyŋ qarqyly i̇ekeni mälim bolatyn.
Biraq äulie meşitiniŋ işinde qobaljyp kele jatqan Nūrbike älgi dybystan sekem alyp, qasyndağy i̇erinen:
— Būl neniŋ dausy? — dep sūrağan.
Kenet Äbilqaiyrğa bir oinaqy oi kele qaldy.
— Būl dozaq qūstarynyŋ şuy, — dedi ol şimirikpesten. — İeger mynau saraiğa kirgen äiel ömirinde i̇eriniŋ közine neşe ret şöp salsa, sonşa qūs ūşyp kelip, basy-közin şoqi bastaidy... — Han äieline synai qarağan. — Kiresiŋ be?
Nūrbike sūp-sūr bop ketti de, boiyn tez jinap aldy. «Eger aspandağy alla-tağalam jerdegi meniŋ istegen künämdi sanap jürgen bolsa, qalai jazalaimyn dese de öz qolynda ğoi. Täuekel, kireiin» dep oilady işinen. Sosyn küieuiniŋ betine nazdana qarap.
— Meniŋ künäsiz i̇ekenimdi bilmeitin be i̇ediŋiz, han iem? Onda aşyŋyz i̇esikti. Bärin köziŋizben körip, köŋiliŋiz ornyqsyn...
Quanyp ketken Äbilqaiyr i̇esikti aştyrmağan. «Künäli bolsa, kiruge qorqar i̇edi, adal i̇eken» degen ol. Jas toqalyn öte jaqsy köretin han özin-özi aldap, äieliniŋ künäsiz i̇ekenine sengisi kelgen. Biraq bügingi Nūrbikeniŋ Baraqqa audar-
ğan közqarasynan han bir sūmdyqty aŋğaryp qalğandai i̇edi, äitse de syr bermedi.

Click or select a word or words to search the definition