Köşpendiler - II - Jantalas

«Būl kim? Qaidan paida boldy būl batyr?» Jön sūrasar uaqyt i̇emes, qatarlasa şaba jöneldi. Sonda ğana TUiaq janynda kele jatqan — Täuekel hannyŋ kişi bäibişesi Aqtorğyn i̇ekenin bildi. TUiaq oğan: «Qait keiin!» dei almady. Qazaqtyŋ batyr qyzdarynyŋ jauğa qarsy şabuy jaŋalyq i̇emes. Aqtorğynnyŋ janynda boluy, han atynan TUiaqqa «qazir sen äsker qolbasşysysyŋ» degendi i̇eskertkendei i̇edi.
Būlar künşyğys qaqpağa jetkende, i̇eŋ aldymen körgenderi: qamaldy qorşap ne isterin bilmei ürpiıse qalğan qazaqtyŋ qalyŋ äskeri men osy qamalğa ar jağynan tūtasqan qara būlttai, jūbyn jazbai tönip kele jatqan jau laşkarlary boldy. Täuekel hannyŋ qaza tapqany i̇eki jaqqa birdei jetken i̇eken. Aibarly qolbasşysynan airylğan qazaq äskeri qandai abyrjysa, jau jağy sondai qatulana tüsken. Künşyğys tūsty qazir basqara qūiatyn batyry joq i̇ekenin sezgen Jarmūhammed pen Baqimūhammed sūltandar äskerleriniŋ köpşiligin de, bilektisin de osy öŋirge tökken.
Mine, olar qara būlttai qaptap kele jatyr... Jaŋadan küş qosylğanyna qaramai qazaq jauyngerleriniŋ qūty qaşqan. Är jerden «Sap tüzeŋder!», «Qaşuşy bolmaŋdar!» dep aiqailağan myŋ basylarynyŋ jarlyğyn i̇eşkim tyŋdar i̇emes, soğys kezinde han ölui jaman yrym! Mümkin sodan da bolar, keşegi aibyndy qazaq jigitteri, qazir qasqyr şapqaly tūrğan qoidai ürpiıse qalğan.
Qorğan men jau arasy bir şaqyrymdai. Jau qazir lap qūiady. Sonda bäri de bitedi. Qaşqanğa qatyn da batyr, qazaq äskerin mynau kele jatqan alyp küş köşe-köşeni qualai jürip qyryp salady. Qala işindegi ūrysqa üirenbegen qazaq jigitteri i̇eŋ bolmasa öz bastaryn da araşalai almaidy. Jaumen ne bolsa da jazyq dalada kezdesu kerek.
Kenet qorğan qaqpasynan jauğa qarai bir salt atty şaba jöneldi. Astynda Täuekeldiŋ Teŋbilkögi, üstinde Täuekeldiŋ sauyty, basynda dulyğasy... Abyrjyğan qol zamatta tyna qaldy. «Būl kim? Bügin ğana özderi qara jerge qoiğan Täuekel tirilip kelgeni me? İapyrmau, hanmen qatarlasa şauyp bara jatqan Qiiäq batyrdyŋ özi me? Ony da bügin hanmen birge jerlegen joq pa i̇edik?»
Söitkenşe bolğan joq, būlardyŋ qūlağyna Aqtorğyn men TUiaq batyrdyŋ:
— Aruaq! Aruaq — dep aiqai salğan ūrany i̇estildi.
Sol-aq i̇eken, jaŋa ğana ürpiısip tūrğan qazaq jigitteri, attaryna qamşyny basyp-basyp jiberip, alğa qarai qalai lap qoiğandaryn özderi de bilmei qaldy.
— Aqjol! Aqjol!
— Üisin! Dulat! Şaqabai!
— Qaraqoja! Qabanbai!
— Beket! Qaŋly! Böribai!
Qaşan da bolsa birinşi bop atoi salğan jau qorqynyşty. Qolbasşylarynan airylğan äskerden mūndai qimyldy kütpegen Būhar laşkarlary dürligip qaldy. Keibireuleri attarynyŋ basyn keiin būryp ta aldy. Täuekel hannyŋ özderine aian Teŋbilkögi men altyn jalatqan dulyğasyn körgen Būhar äskeri han ölmegen i̇eken dep oilady. Özderine taiap kele jatqan qaharly küşke qarsy tūra almady. Tirilip kelgen Täuekel men Qiiäqtyŋ sūsy jeŋdi me, keiin qarai qaşa jönelgen laşkarlar körindi. Tek keibir toptary ğana naizalaryn yŋğailap qarsy şapty. Köptikten göri i̇erlik jeŋetin zaman, qazaq äskerleri sol qaharly betterinen taimağan qalpynda, alystan kep bar pärmenimen jağany ūrğan doly tolqyndai, jūbyn jazbai, Būhar şebiniŋ däl ortasyna kep kirdi. Qarqyndary sonşalyq i̇ekpindi boldy, tynyq sudy qaq jarğan süiir tūmsyq qaiyqtai, jau şebin qaq bölip öte şyqty. Äne-mine degenşe kök naizalar qağysyp, qūryş aldaspandar qūlaştai sermelip, qūian-qoltyq ūrys bastalyp ta ketti. Qabaq qaqqanşa talai jüirikter şylbyrlaryn süiretip bosap şyğa berdi, san i̇erler «ättegen-ai» dep qara jerdi qaba qūlady. TUiaq öziniŋ i̇ejelgi serigi alty jigitimen qaptağan jaudan Aqtorğyndy qorğaumen boldy.
Ūrys qyza tüsti. Jaularynyŋ az i̇ekenin bilgen Būhar laşkarlary qazaq jigitterin tyqsyra bastady. Osy kezde «Esim! İesim batyr jetti!» degen aiqai şyqty.
Sol sätte bir büiirden astyndağy Aqtankerin kösildire salğan i̇eŋsegei boily İesim körindi. Soŋynan şūbyra şapqan qalyŋ qol. Būl qalanyŋ küngei jağyndağy Būhar äskerin jeŋip i̇endi künşyğys tūsyndağy maidanğa kele jat-
qan İesim jasaqtary i̇edi. Qazaq äskerine jaŋa küş qosylğanyn körgen Būhar qoly i̇endi keiin şegine bastady.
äŋgimesin aityp bolyp Būqar jyrau Bögenbaiğa qarağan:
— Mine, kördiŋ be? Qaramağyndağy jūrttyŋ tilin almağan Täuekel ne tapty? Qanşama halyqtyŋ qanyn tögip, aqyrynda özi de jau qolynan dünie saldy. Tarih ädilettiligi osylai...
— İä, han handyğyna tartpai tūra ma? Qara halyqtyŋ qamyn qaisysy oilap jür deisiŋ? — dedi Bögenbai. — Meni qajytqan joŋğarlar i̇emes, Äbilmämbet pen Äbilqaiyrdyŋ altybaq alauyzdyğy.
— Sen osy Äbilmämbetpen äli tabysa almai jürsiŋ be?
— Sirä, tüsinispei-aq ötetin şyğarmyz.
Joŋğar äskeri Türkistandy alğannan keiin, Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbet ordasy Üş jüzdiŋ tüiisken jeri — Teliköldiŋ tūsyna köşken. Baianauly jağynan kelgen Bögenbai men Būqar jyrau Arqanyŋ biraz jigitimen osy arada, han ordasynyŋ janynda bolatyn. Būl kez joŋğarlarmen ülken ūrysqa barmai, uaq joryqtarda itjyğys tüsip, i̇eki jaqtyŋ arasy bir mezet qaru küşinen köri, til quatyna köşken şaq. Türli-türli kelisim sözder, ädiletti, ädiletsiz bitimder jürip jatqan. Däl osy künderi Äbilmämbet ordasyna kenet bir suyq habar jetken. Qalden Tserenniŋ qanqūmar inisi Lolo-Dorji, Qalden Tserenniŋ kelisiminsiz, öziniŋ bes myŋ qolymen Syrdyŋ tömengi i̇etegindegi Äbilqaiyr han-
ğa qaraityn qaraqalpaq pen Tama, Tabyn rularynyŋ biraz aulyn aiamai şauypty. Soğystyŋ alğaşqy kezindegidei, älgi auyldardyŋ külin kökke ūşyryp, bar malyn aidap äketipti. Köp adamyn qyryp, iske tatityn qyz, bozbala, sūlu äiel, qaruly jigitterin Hiuadağy küŋ men qūl satatyn bazarğa äketip bara jatyr degen habar jetti. Äbilmämbet şaptyrğan barlauşylar bärin rastap qaitqan. Jäne olar «Joŋğardyŋ qoly i̇eki bölinipti. Üş myŋy qyruar maldy aidap, özderiniŋ ordasy tūrğan Ilege qarai qaitypty. Al Lolo-Dorjidyŋ özi i̇eki myŋ sypaiymen san jetpeitin tūtqyndy matap Hiuağa bettepti. Tūtqyndardyŋ işinde Tama i̇eline seruenge kelip jatqan Äbilqaiyrdyŋ tuğan qaryndasy Saqypjamal bike de bar i̇eken» degen habar äkeldi.
Orda maŋyndağy batyrlar, jauyngerler dürlige qalğan. Aldaspandaryn qairap, naizalaryn ūştap, Hiua bazaryna aidalyp bara jatqan qaraqalpaq, qazaq bauyrlaryn qūtqaryp qalmaq bop, joryqqa daiyndala bastağan. Sol dürlikkenniŋ biri Arqadan bes jüz sarbazben kelgen Bögenbai batyr i̇edi. Biraq Äbilqaiyrdyŋ Ülken Ordadan bölinip ketkenine riza i̇emes Äbilmämbet Kişi jüz hanynyŋ qaryndasy Saqypjamaldyŋ da küŋdikke satyluğa aidalyp bara jat-
qanyn i̇estigende, işinen «şoq-şoq» aityp, qolyn bir-aq sermedi: «Şabylğan jūrt Äbilqaiyrdiki. Küşti bolsa adamdaryn özi alyp qalsyn» degen. Dauryqqan jauyngerler su sepkendei tez basyldy.
Äbilqaiyrdyŋ būl kezde sonau Jaiyq boiynda joryqta jürgeninen habardar Bögenbai ğana qyzuyn basa almağan, «Äbilqaiyr ülgire almaidy, Hiua jolyna biz jaqynbyz!» dep Bögenbai hanğa kelip, joryqqa şyğuyn ötingen. Biraq Äbilqaiyrğa ökpeli han könbegen. Aşuğa mingen Bögenbai öziniŋ bes jüz jigitine atqa qonuğa būiyrğan.
Sonymen Bögenbai qolyndağy az äskermen, bir töbeniŋ bauyrynda, özinen äldeqaida köp jauynyŋ jolyn tosyp jatty. Köp keşikpei-aq alystan talmausyrap bir qaiğyly ün i̇estildi. Jauyngerler tyna qaldy. Köp dauys qosylyp bir zarly än aityp keledi.

«Qara taudyŋ basynan köş keledi,
Köşken saiyn bir tailaq bos keledi.

än joqtau tärizdi. Şerli jürekten şyqqan aşy zapyrandai. Bükil halyqtyŋ qaiğysy osy bir öksi aitylatyn öleŋge syiyp ketkendei, adamnyŋ jüregin tyrnap äketip barady. Būl ändi közinen jasy parlağan, i̇elinen, jerinen airyl-
ğan köp äiel qosylyp aitqanda janyŋdy qūiarğa jer tappaisyŋ. Jar tasalap jatqan jigitterdiŋ üstin auyr zil basyp, jaryq dünie qarauytyp ketkendei boldy. Jigitter tistenip, qarularynyŋ sabyn qysa tüsti.
Būlar jatqan jer tereŋ şatqaldy, ūzynnan-ūzaq sozylğan tau arasy i̇edi. İreleŋdegen köş joly osy tau arasynan ötip, aldyndağy jazyq alaŋğa şyğady. Odan ärmen qarai qūmait, taqyr dala bastalady.
Köp keşikpei bir qoinaudan salt atty körindi de, birtindep köbeie bastady. İendi sai işin qaptağan adam, küŋirengen ün jauyp ketti. Qan sasyğan talai ūrysty basynan ötkizgen Bögenbai da köz aldyndağy myna körinisten jany türşigip, barmağyn tistei berdi.
Toptyŋ aldynda kümis i̇er-toqymdy nardai qara aiğyr mingen, basynda qazandai qara dulyğasy, üstinde kök temir sauyty bar, qara mūrtyn qūlağyna aparyp orap qoiğan, Lolo-Dorjidyŋ özi kele jatyr. Syrt beinesiniŋ özi-aq būl nūiannyŋ qanşalyq qanqūmar i̇ekenin körsetkendei. Onyŋ soŋynan joldyŋ i̇eki i̇erneuin ala, kileŋ kök naizaly, şoiyn şoqparly, at üstine oba tastai bop şökken joŋğar basqynşylary. Ortada ūzynnan-ūzaq sozylğan tūtqyndar. Şaştary tūlymdalynyp jūlynğan qyzdar, jalaŋ aiaq, jalaŋ bas äielder, keibireui jas näreste böpesin arqalap alğan, al qaisybireui aiağyn jaŋa ğana apyl-tapyl basqan balasyn jetektep äzer keledi. Būlardyŋ däl ortasynda ūzyn qyl arqanmen matalğan keşegi jaisaŋ, jaqsy jigitter. Kiımderi jyr-
tylğan, deneleri jaraqattanyp isingen, üsteri qan-qan. Şyqqan köz, jūlynğan qūlaq... Osy sūmdyq köriniske qosyla nan sūrap jylağan jas balanyŋ aşy dausy, «qoi-qoilap» jalynğan anasynyŋ kübir-sybyry, jüre almai qinalğan auru, jaraly jandardyŋ yŋqyl-syŋqyly, olardy boqtağan, balağattağan, zirk-zirk i̇etken joŋğar nūiandarynyŋ qaharly aiqailary tūmandai tūtasa kelip, tau arasyn bir sūmdyq üreili ünge toltyryp jiberdi.

... Qaryndastan airylğan jaman i̇eken,
Qara közden möltildep jas keledi».

Jylau-syqtau arasynan aspanğa äzer qalyqtap köterilgen jaraly qūstai, ökiniş-qaiğyğa toly küiikti än talyp jetedi.
— Sorly halqym-ai! — dep bir jas jauynger i̇eŋkildep jylap jiberdi.
— Sabyr i̇et, jigitim! — dedi Bögenbai būrylmastan tistene. — Qazir olar sybağalaryn alady.
Bögenbai būl arany özi taŋdağan. Joŋğar äskeri sonau alaŋğa şyğa bere tiıspek.
Şūbyrğan top öte bergende, bir jastau äiel jol şetine şyğyp, i̇emşektegi balasyn qūndaqtai bastady. Būny körgen i̇eŋgezerdei qara nūian jarğa qonğaly kele jatqan qara qūstai äielge taiai berdi. Kenet kök naizasyn jarq i̇etkizip jerde jatqan näresteni naizasynyŋ ūşymenen ilip alyp, joldyŋ şetine qarai laqtyrdy. Äieldiŋ jan dausy şyğyp şar i̇ete qaldy. Näreste laqtyrğan tymaqtai, aspanğa dalbaŋdai köterilip, qalyŋ būtanyŋ arasyna baryp tüsti.
Nūian öziniŋ isine mäz bolyp, qarqyldap küldi. Onyŋ balany sonşalyq alys-
qa laqtyrğanyna qoşamet körsete, özge nūiandar da küle bastady. Tau arasy beine bir bos kübidei küŋgirlegen, sasyq küzendei şaqyldağan, sūmpaiy külkilerge tolyp ketti.
Balasynan airylğanyn jaŋa tüsingen äiel, jan ūşyryp jaraly barystai, älgi nūianğa tap berdi. Būny körgen tūtqyndar da şydai almai, joŋğarlarğa qarsy ūmtyldy. Biraq bailauly, matauly top ne istei alady, qaruly joŋğarlar i̇endi olardy qamşynyŋ astyna alady. Jarqyldai tüsken joŋğardyŋ qisyq qylyşy, bar küşimen sermelgen şoiyn şoqparlar. Talai jas näresteler naiza ūşyna ilinip, kökke ūşty, qos qoldap ūrğan şoqpardyŋ salmağynan talai qyrşyn jastyŋ moiny üzilip jerge tüsti. Tau arasy ip-ilezde qan-josa boldy.

Sabalyp jatqan top işinen bir sät qolaŋ şaşy jerge tögilgen, üstindegi maqpal qara peşpentiniŋ öŋiri dal-dal bolğan bir jas qyz jügirip Lolo-Dorjidyŋ aldyna bardy. «Myna qyrğyndy toqtat» degen boluy kerek, nūianğa birdeme aityp jatyr. Nūian jauap qaiyrar i̇emes, kenet üzeŋgisine jabysqan qyzğa qarady da, säl i̇eŋkeiip, qyzdyŋ şaşyn ūstap, taqymynyŋ astyna basty. Sodan keiin qyzdyŋ bajyldap, baqyrğanyna bülk i̇etpei, qandy qyrğynğa qarap, melşiıp qatty da qaldy.
Däl osy sätte:
— Ağatai-au, būdan da ölgenimiz jaqsy i̇edi ğoi! — dedi Bögenbaidyŋ qasynda aşuğa bulyqqan älgi jas dauys.
Bögenbai jalt būryldy. Qarsy aldynda ürip auyzğa salğandai bir jas jigit tūr. Onyŋ közinde tūnğan möldir jasty kördi de:
— Attaryŋa miniŋder! — dedi.
Būl jas jigit Nauan ūstanyŋ jalğyz balasy, soŋynan i̇erligimen bükil qazaq i̇eline aian bolğan Kerei i̇edi. Ol serikterine jügire jöneldi.
Azdan keiin:
— Attan! — degen Bögenbaidyŋ küşti dausy şyqty.
Tau arasy ūranğa tolyp ketti.
— Aqjol! Aqjol!
— Bögenbai! Bögenbai!
Kertöbelimen oiqastap şyqqan Bögenbai, at qarqynyn toqtatpastan kelip, qara şoqparymen qos qoldai soğyp, ä degende Lolo-Dorjidy ūrdy. Ol dünieniŋ ne bolyp ketkenin bilmei at jalyn qūşaqtap şaba jöneldi. Joŋğarlar i̇esin jiğanşa qazaq jigitteri birazyn jairatyp saldy.
Joŋğardyŋ qatygezdiginen jandary türşigip, äbden yzalanğan jigitterdiŋ ärbireui on kisiniŋ qimylyn istedi. Qolbasşylary jaralanğan, äri kütpegen jerden tigen soqqydan abyrjyp qalğan joŋğarlar qaşa jöneldi. Biraq tau arasyndağy tar şatqaldan jol tauyp qūtyla almai, köbi soiylğa jyğyldy. Tek i̇eki jüzge jeter-jetpesi ğana qaşyp qūtyldy.
Üşinşi «qalmaq qyrylğan» ūrysy osylai aiaqtalyp i̇edi. Bağanağy Lolo-Dorjiğa baryp, ötiniş aitqan qyz Äbilqaiyrdyŋ qaryndasy Saqypjamal bikeniŋ özi i̇ekeni.
Ūrys bitkennen keiin, Bögenbai jigitterimen Kişi jüz i̇eline qonaqqa bar-
ğan, Bögenbaidyŋ batyrlyğyna riza bolğan Äbilqaiyr jäne būl sekildi batyrdy öz jağynda ūstaudy jön körip, Saqypjamaldy Bögenbaiğa qosty.
Bögenbai sol betimen osy jaqta qalyp qoiğan. Sodan beri ol Ūly jüz ben Kişi jüzdiŋ tüiisken jerinen qonys alyp, osy arada bes jyldai otyrdy. Äbilmämbetke ökpeli Bögenbai äli de osy jaqta qala berer me i̇edi qaiter i̇edi, jaqynda Abylai sūltannan kisi kelgen. «Qazaq i̇eliniŋ aldynda äli talai asu bar, batyr i̇elge qaitsa jön bolar i̇edi» depti Abylai. Oğan Būqar jyrau da ötinişin qosa joldapty. Būl arada da Bögenbai abyroisyz bolğan joq. San ūrysqa qatynasty. Halqynyŋ alğysyn aldy. Äitse de, kindik kesip, kir juğan jerin özi de sağynyp jür i̇edi. Äri oilap, beri oilap, aqyry i̇elge qaituğa kelisim berdi. Osylai, äne-mine köşemin dep jürgeninde, keşe Äbilqaiyr hannan da şabarman jetip, «Ordağa kelsin! degen habar äkeldi.
Bögenbaidyŋ bügingi tolquy osydan i̇edi. «Han nege şaqyrdy i̇eken? Meniŋ köşkeli jatqanymdy bireu jetkizgen ğoi şamasy. İendi aşyq aituğa tura keledi...»
Ol ne de bolsa han ordasyna baryp qaitpaq boldy.

II

Orta jüz hany Sämeke Saryarqanyŋ tükpiri Nūra özeniniŋ arğy betine qarai yğysqanda, Küşi jüzdiŋ hany Äbilqaiyr ordasyn Yrğyz özeniniŋ jağasyna äkep tikken.
Būl kezde qazaq i̇eli joŋğarlarmen taitalas tüsip, keide jeŋip te jürgen. Osyndai jeŋistiŋ biri Äbilqaiyr han men Taiman batyrdyŋ basqaruymen Sarysuğa qUiatyn Būlanty özeniniŋ jağasynda, al i̇ekinşisi tağy osy Äbilqaiyr men Bögenbai batyrdyŋ basqaruymen Qoşqarata men Boraldy özenderiniŋ joğarğy sağasynda bolğan. Sol aiqastardan keiin Äbilqaiyr han tikelei joŋğar äskerimen soğysudy qoiğan. Onyŋ köŋili i̇endi basqa bir küresterge auğan.
Al biraq Äbilqaiyr köşip ketkenmen, qazaq i̇eli Joŋğar şapqynşylaryna qarsy şyğuyn toqtatpady. Küres künnen-künge üdei tüsti. Äsirese Ile men Qaratal özenderiniŋ boiynda Qabanbai men Baian batyrlar bastağan halyq jasaqtary joŋğarlardy san ret jeŋdi, äitse de būnyŋ bäri, negizi myqty qūryl-
ğan joŋğar äskerin küiretetindei küşke ainala almady. Tek basqynşylardy toitaruğa bolatynyn körsetetin, halyqtyŋ ruhyn köterer aiqastar öresinen aspady.
Joŋğardy jeŋgen künde, ar jağynda odan da küşti, özine köz tikken Qytai boğdyhandary bar i̇ekenin i̇eske almağan jūrt osylai, öz tağdyry üşin jan aiamai kürese berdi.
Söitse de, i̇el basyna tuğan künniŋ tym qaterli, qazaq jerine qyzyqqan körşileriniŋ qauipti i̇ekenin oilağandar da tabyldy. Sonyŋ biri Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyr boldy. Ol i̇endi batys jaqqa ümittene qarady. Biraq hannyŋ Yrğyzğa köşip kelisimen qazaq pen qaraqalpaq i̇eliniŋ atynan «qaramağyŋyzğa alyŋyz» dep jazğan haty Peterburgke jetkende, orys äkimderi taŋ qalmady. Joŋğarmen küresip jatqan qazaq i̇eliniŋ tübi özine osylai kelip pana sūraitynyn olar būrynnan da biletin. Sol sebepten aptyqpai, qazaq i̇eliniŋ şyn jağdaiyn tüsinu üşin, Rossiiä patşalyğy arnauly i̇elşi jiberudi ūiğardy. Rossiiä äkimderi şyğys körşilerine öz qaramağyndağy mädenieti, dästüri, tili jaqyn kisilerden i̇elşi jiberudi ädet i̇etip kelgen. Bū joly da so dağdysyna salyp, tatar moldasy Maqsūt İunus oğlyn attandyrdy.
Kişi jüzdiŋ hany būl moldamen bir myŋ jeti jüz jiyrma altynşy jyly qaraqalpaq jerinde kezdesti. Osy kezdesuden keiin Äbilqaiyr: «Edil qalmaqtary tärizdi bizdi de qaramağyŋyzğa alyŋyz» dep aq patşağa hat jazyp, Qoibağar Köbek ūlyn bas i̇etip tağy i̇elşiler attandyrdy. Būl i̇elşilerge: «Qaitseŋder de patşa ağzamnan başqūrt jeri men Jaiyq özeniniŋ ortasynda köşip jüruge jäne Rossiiä qalalaryna baryp sauda-sattyq isteuge rūqsat aluğa tyrysyŋdar», — dep tapsyrğan. Biraq şyğys jağynda äli äbden bekinip bolmağan Rossiiä patşalyğy, qazaq i̇elin qaramağyna alsa, Joŋğar qontaişysymen būrynğy qarym-qatynasyn būzuy mümkin i̇ekenin i̇eske ūstap, toq i̇eter jauabyn türli syltaumen soza berdi. Rossiiä patşalyğynyŋ qoltyğyna kirgen İedil qalmaqtary men başqūrt i̇eliniŋ «mūrtyn balta kespei otyrğanyn» körgen Äbilqaiyr Rossiiä patşalyğyna «qaramaqtaryŋa al» dep, älsin-älsin hat jazyp, i̇elşiler jiberudi qoimady. Aqyrynda qazaq i̇eliniŋ özine bağynyşty bo-
luynan tek paida tüsetinin ūqqan, Birinşi Petr patşadan keiin taqqa otyrğan Anna İoannovna Äbilqaiyr hannyŋ bir myŋ jeti jüz otyzynşy jyly nau-
ryzdyŋ segizi küni «qorğandyq» isteuin ötingen qağazyna jauap retinde, qyr-
ğyz-qaisaq jūrtyn qaramağyna alğandyğyn bildirip, bir myŋ jeti jüz otyz birinşi jyly fevraldyŋ on toğyzynşy küni ukaz şyğardy. Būl ukazdy bir myŋ jeti jüz otyz birinşi jyly oktiabrdiŋ besi küni Yrğyzdağy Äbilqaiyr Ordasyna Syrtqy Ister kollegiiäsynyŋ til maşyğy — audaruşysy Mūrza Tevkelev äkep tapsyrdy. Rossiiä patşasy Kişi jüzdi öz qol astyna alğanyn i̇estip, Ūly jüzdiŋ atynan Qodar bi, Töle bi, Satai batyr, Būlaq batyr qol qoiğan, «bizdi de qol astyŋyzğa alyŋyz» dep Anna İoannovnağa jazylğan ötinişti Peterburgqa Qangeldi batyr alyp kelgen. Söitip, qazaq i̇eli men Rossiiä jūrtşylyğynyŋ arasyndağy jaŋa däuir bastaldy.
äitse de Äbilqaiyrğa berilgen ukazdan keiin de qazaq i̇eliniŋ Rossiiä patşalyğymen qarym-qatynasy birden jöndelip kete almady. Başqūrt pen İedil qalmaqtarynyŋ şabuyly da tyiylmady. Hannyŋ Rossiiäğa arqa süiemek bolğanyna riza i̇emes qazaqtyŋ özge sūltandary, äsirese, Äbilqaiyrdyŋ baq kündes qastary onyŋ saiasatyna kedergi jasap, kijine tüsti. Osyndai qamşysyn bilegenniŋ biri Baraq sūltan i̇edi.
Joğarğydai jağdai tuğan kezde, patşanyŋ özi «million somğa deiin şyğyn şyğarsaŋ da, qazaq jerin Rossiiäğa zaŋdy türde bağyndyrudyŋ jolyn tap» dep būiryq bergen Tevkelev qaitadan Äbilqaiyr ordasyna attandy. Būl habardy «ūzynqūlaq» Kişi jüz hanynyŋ Ordasyna tez-aq jetkizdi. Sol küni-aq Äbilqaiyr Tevkelevpen kezdesu qamyna kiristi. İeŋ aldymen üzeŋgiles batyrlary men özine qarsy jaqtyŋ oilaryn bilgisi kep, Baraqqa, Bögenbaiğa, Taiman-
ğa, bir taipanyŋ aqsaqaly — biı Bögenbaiğa at şaptyrdy. Bögenbaidan özgesi habar alğannan keiin, köp keşikpei han ordasyna jetti. Bögenbai men Taiman jaişylyqtağy öz serikterimen kelse, Baraq sūltan äjeptäuir qaruly qolmen han ordasyna kep tüsti. Jäne nege i̇ekeni belgisiz, öziniŋ i̇ejelgi qasy, qan maidanda san atysqan Qalden Tserenniŋ i̇elşisi Tseren-Dorjidy i̇erte kelipti.
Būl bir myŋ jeti jüz otyz törtinşi jyly i̇edi. Äbilqaiyr Ordasy bügingi qonysy Yrğyz özeniniŋ jağasynda. Qazir han ordasynda birneşe adam otyr: Qanjyğaly Bögenbai, onyŋ qarsy aldynda Şekti ruynyŋ aty-şuly batyry Taiman. Būlardan joğaryraq, Äbilqaiyrdyŋ oŋ jağynda Naimannyŋ sūltany Baraq... Jūrt ony qaisarlyğy, i̇erjürektigi üşin Kökjal Baraq atağan. Hannyŋ sol jaq büiirinde, Bögenbaidan joğaryraq, Joŋğar hany Qalden Tserenniŋ i̇elşisi, qara tündei tünergen Tseren-Dorji...
Bögenbaidyŋ közi äldeqalai Taimanğa tüsip ketip i̇edi, ötken bir jailar i̇esine keldi.
Onda būl i̇ekeui de qylşyldağan jas jigit i̇edi.
Sol jyldary Qanjyğaly ruy Qaraötkel men Kerekudiŋ tüiisken tūsyndağy İereimentau, Qorjynköl, Aqköl, Qūiandy-Qoitas, Şaqşa degen jerlerdi jailaityn-dy. Al Şekti ruy Aq Jaiyqqa qUiatyn Jem özeniniŋ boiynda köşip jüretin. Jazy aŋyzaq, ystyq kelip, qysy qatty bolar jyly i̇eki i̇el birdei Syrdyŋ qamysty jağasyna qarai jylysatyn. Osyndai Qanjyğaly, Şekti rulary dariiä jağasynda bastary qosylğan jyly ūlan-asyr bir ülken toi bolğan. Qoŋyrat ruynan şyqqan ataqty bai saudager Qisan jalğyz ūlyn sündetke otyrğyzğan. Osy toida Arqadan kelgen Bögenbai men Şektiniŋ jas jolbarysy Taiman qatty kerisip qalğan. Sodan beri i̇eki aqiyqtyŋ betpe-bet ūşyrasyp otyrğany osy. İel basyna kün tuğanda jeke bastyŋ kikiljiŋi i̇esterinen şyğyp ketken-di.

Click or select a word or words to search the definition