Köşpendiler - II - Jantalas

«Būl kim? Qaidan paida boldy būl batyr?» Jön sūrasar uaqyt i̇emes, qatarlasa şaba jöneldi. Sonda ğana TUiaq janynda kele jatqan — Täuekel hannyñ kişi bäibişesi Aqtorğyn i̇ekenin bildi. TUiaq oğan: «Qait keiin!» dei almady. Qazaqtyñ batyr qyzdarynyñ jauğa qarsy şabuy jañalyq i̇emes. Aqtorğynnyñ janynda boluy, han atynan TUiaqqa «qazir sen äsker qolbasşysysyñ» degendi i̇eskertkendei i̇edi.
Būlar künşyğys qaqpağa jetkende, i̇eñ aldymen körgenderi: qamaldy qorşap ne isterin bilmei ürpiıse qalğan qazaqtyñ qalyñ äskeri men osy qamalğa ar jağynan tūtasqan qara būlttai, jūbyn jazbai tönip kele jatqan jau laşkarlary boldy. Täuekel hannyñ qaza tapqany i̇eki jaqqa birdei jetken i̇eken. Aibarly qolbasşysynan airylğan qazaq äskeri qandai abyrjysa, jau jağy sondai qatulana tüsken. Künşyğys tūsty qazir basqara qūiatyn batyry joq i̇ekenin sezgen Jarmūhammed pen Baqimūhammed sūltandar äskerleriniñ köpşiligin de, bilektisin de osy öñirge tökken.
Mine, olar qara būlttai qaptap kele jatyr... Jañadan küş qosylğanyna qaramai qazaq jauyngerleriniñ qūty qaşqan. Är jerden «Sap tüzeñder!», «Qaşuşy bolmañdar!» dep aiqailağan myñ basylarynyñ jarlyğyn i̇eşkim tyñdar i̇emes, soğys kezinde han ölui jaman yrym! Mümkin sodan da bolar, keşegi aibyndy qazaq jigitteri, qazir qasqyr şapqaly tūrğan qoidai ürpiıse qalğan.
Qorğan men jau arasy bir şaqyrymdai. Jau qazir lap qūiady. Sonda bäri de bitedi. Qaşqanğa qatyn da batyr, qazaq äskerin mynau kele jatqan alyp küş köşe-köşeni qualai jürip qyryp salady. Qala işindegi ūrysqa üirenbegen qazaq jigitteri i̇eñ bolmasa öz bastaryn da araşalai almaidy. Jaumen ne bolsa da jazyq dalada kezdesu kerek.
Kenet qorğan qaqpasynan jauğa qarai bir salt atty şaba jöneldi. Astynda Täuekeldiñ Teñbilkögi, üstinde Täuekeldiñ sauyty, basynda dulyğasy... Abyrjyğan qol zamatta tyna qaldy. «Būl kim? Bügin ğana özderi qara jerge qoiğan Täuekel tirilip kelgeni me? İapyrmau, hanmen qatarlasa şauyp bara jatqan Qiiäq batyrdyñ özi me? Ony da bügin hanmen birge jerlegen joq pa i̇edik?»
Söitkenşe bolğan joq, būlardyñ qūlağyna Aqtorğyn men TUiaq batyrdyñ:
— Aruaq! Aruaq — dep aiqai salğan ūrany i̇estildi.
Sol-aq i̇eken, jaña ğana ürpiısip tūrğan qazaq jigitteri, attaryna qamşyny basyp-basyp jiberip, alğa qarai qalai lap qoiğandaryn özderi de bilmei qaldy.
— Aqjol! Aqjol!
— Üisin! Dulat! Şaqabai!
— Qaraqoja! Qabanbai!
— Beket! Qañly! Böribai!
Qaşan da bolsa birinşi bop atoi salğan jau qorqynyşty. Qolbasşylarynan airylğan äskerden mūndai qimyldy kütpegen Būhar laşkarlary dürligip qaldy. Keibireuleri attarynyñ basyn keiin būryp ta aldy. Täuekel hannyñ özderine aian Teñbilkögi men altyn jalatqan dulyğasyn körgen Būhar äskeri han ölmegen i̇eken dep oilady. Özderine taiap kele jatqan qaharly küşke qarsy tūra almady. Tirilip kelgen Täuekel men Qiiäqtyñ sūsy jeñdi me, keiin qarai qaşa jönelgen laşkarlar körindi. Tek keibir toptary ğana naizalaryn yñğailap qarsy şapty. Köptikten göri i̇erlik jeñetin zaman, qazaq äskerleri sol qaharly betterinen taimağan qalpynda, alystan kep bar pärmenimen jağany ūrğan doly tolqyndai, jūbyn jazbai, Būhar şebiniñ däl ortasyna kep kirdi. Qarqyndary sonşalyq i̇ekpindi boldy, tynyq sudy qaq jarğan süiir tūmsyq qaiyqtai, jau şebin qaq bölip öte şyqty. Äne-mine degenşe kök naizalar qağysyp, qūryş aldaspandar qūlaştai sermelip, qūian-qoltyq ūrys bastalyp ta ketti. Qabaq qaqqanşa talai jüirikter şylbyrlaryn süiretip bosap şyğa berdi, san i̇erler «ättegen-ai» dep qara jerdi qaba qūlady. TUiaq öziniñ i̇ejelgi serigi alty jigitimen qaptağan jaudan Aqtorğyndy qorğaumen boldy.
Ūrys qyza tüsti. Jaularynyñ az i̇ekenin bilgen Būhar laşkarlary qazaq jigitterin tyqsyra bastady. Osy kezde «İesim! İesim batyr jetti!» degen aiqai şyqty.
Sol sätte bir büiirden astyndağy Aqtankerin kösildire salğan i̇eñsegei boily İesim körindi. Soñynan şūbyra şapqan qalyñ qol. Būl qalanyñ küngei jağyndağy Būhar äskerin jeñip i̇endi künşyğys tūsyndağy maidanğa kele jat-
qan İesim jasaqtary i̇edi. Qazaq äskerine jaña küş qosylğanyn körgen Būhar qoly i̇endi keiin şegine bastady.
äñgimesin aityp bolyp Būqar jyrau Bögenbaiğa qarağan:
— Mine, kördiñ be? Qaramağyndağy jūrttyñ tilin almağan Täuekel ne tapty? Qanşama halyqtyñ qanyn tögip, aqyrynda özi de jau qolynan dünie saldy. Tarih ädilettiligi osylai...
— İä, han handyğyna tartpai tūra ma? Qara halyqtyñ qamyn qaisysy oilap jür deisiñ? — dedi Bögenbai. — Meni qajytqan joñğarlar i̇emes, Äbilmämbet pen Äbilqaiyrdyñ altybaq alauyzdyğy.
— Sen osy Äbilmämbetpen äli tabysa almai jürsiñ be?
— Sirä, tüsinispei-aq ötetin şyğarmyz.
Joñğar äskeri Türkistandy alğannan keiin, Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet ordasy Üş jüzdiñ tüiisken jeri — Teliköldiñ tūsyna köşken. Baianauly jağynan kelgen Bögenbai men Būqar jyrau Arqanyñ biraz jigitimen osy arada, han ordasynyñ janynda bolatyn. Būl kez joñğarlarmen ülken ūrysqa barmai, uaq joryqtarda itjyğys tüsip, i̇eki jaqtyñ arasy bir mezet qaru küşinen köri, til quatyna köşken şaq. Türli-türli kelisim sözder, ädiletti, ädiletsiz bitimder jürip jatqan. Däl osy künderi Äbilmämbet ordasyna kenet bir suyq habar jetken. Qalden Tserenniñ qanqūmar inisi Lolo-Dorji, Qalden Tserenniñ kelisiminsiz, öziniñ bes myñ qolymen Syrdyñ tömengi i̇etegindegi Äbilqaiyr han-
ğa qaraityn qaraqalpaq pen Tama, Tabyn rularynyñ biraz aulyn aiamai şauypty. Soğystyñ alğaşqy kezindegidei, älgi auyldardyñ külin kökke ūşyryp, bar malyn aidap äketipti. Köp adamyn qyryp, iske tatityn qyz, bozbala, sūlu äiel, qaruly jigitterin Hiuadağy küñ men qūl satatyn bazarğa äketip bara jatyr degen habar jetti. Äbilmämbet şaptyrğan barlauşylar bärin rastap qaitqan. Jäne olar «Joñğardyñ qoly i̇eki bölinipti. Üş myñy qyruar maldy aidap, özderiniñ ordasy tūrğan Ilege qarai qaitypty. Al Lolo-Dorjidyñ özi i̇eki myñ sypaiymen san jetpeitin tūtqyndy matap Hiuağa bettepti. Tūtqyndardyñ işinde Tama i̇eline seruenge kelip jatqan Äbilqaiyrdyñ tuğan qaryndasy Saqypjamal bike de bar i̇eken» degen habar äkeldi.
Orda mañyndağy batyrlar, jauyngerler dürlige qalğan. Aldaspandaryn qairap, naizalaryn ūştap, Hiua bazaryna aidalyp bara jatqan qaraqalpaq, qazaq bauyrlaryn qūtqaryp qalmaq bop, joryqqa daiyndala bastağan. Sol dürlikkenniñ biri Arqadan bes jüz sarbazben kelgen Bögenbai batyr i̇edi. Biraq Äbilqaiyrdyñ Ülken Ordadan bölinip ketkenine riza i̇emes Äbilmämbet Kişi jüz hanynyñ qaryndasy Saqypjamaldyñ da küñdikke satyluğa aidalyp bara jat-
qanyn i̇estigende, işinen «şoq-şoq» aityp, qolyn bir-aq sermedi: «Şabylğan jūrt Äbilqaiyrdiki. Küşti bolsa adamdaryn özi alyp qalsyn» degen. Dauryqqan jauyngerler su sepkendei tez basyldy.
Äbilqaiyrdyñ būl kezde sonau Jaiyq boiynda joryqta jürgeninen habardar Bögenbai ğana qyzuyn basa almağan, «Äbilqaiyr ülgire almaidy, Hiua jolyna biz jaqynbyz!» dep Bögenbai hanğa kelip, joryqqa şyğuyn ötingen. Biraq Äbilqaiyrğa ökpeli han könbegen. Aşuğa mingen Bögenbai öziniñ bes jüz jigitine atqa qonuğa būiyrğan.
Sonymen Bögenbai qolyndağy az äskermen, bir töbeniñ bauyrynda, özinen äldeqaida köp jauynyñ jolyn tosyp jatty. Köp keşikpei-aq alystan talmausyrap bir qaiğyly ün i̇estildi. Jauyngerler tyna qaldy. Köp dauys qosylyp bir zarly än aityp keledi.

«Qara taudyñ basynan köş keledi,
Köşken saiyn bir tailaq bos keledi.

än joqtau tärizdi. Şerli jürekten şyqqan aşy zapyrandai. Bükil halyqtyñ qaiğysy osy bir öksi aitylatyn öleñge syiyp ketkendei, adamnyñ jüregin tyrnap äketip barady. Būl ändi közinen jasy parlağan, i̇elinen, jerinen airyl-
ğan köp äiel qosylyp aitqanda janyñdy qūiarğa jer tappaisyñ. Jar tasalap jatqan jigitterdiñ üstin auyr zil basyp, jaryq dünie qarauytyp ketkendei boldy. Jigitter tistenip, qarularynyñ sabyn qysa tüsti.
Būlar jatqan jer tereñ şatqaldy, ūzynnan-ūzaq sozylğan tau arasy i̇edi. İreleñdegen köş joly osy tau arasynan ötip, aldyndağy jazyq alañğa şyğady. Odan ärmen qarai qūmait, taqyr dala bastalady.
Köp keşikpei bir qoinaudan salt atty körindi de, birtindep köbeie bastady. İendi sai işin qaptağan adam, küñirengen ün jauyp ketti. Qan sasyğan talai ūrysty basynan ötkizgen Bögenbai da köz aldyndağy myna körinisten jany türşigip, barmağyn tistei berdi.
Toptyñ aldynda kümis i̇er-toqymdy nardai qara aiğyr mingen, basynda qazandai qara dulyğasy, üstinde kök temir sauyty bar, qara mūrtyn qūlağyna aparyp orap qoiğan, Lolo-Dorjidyñ özi kele jatyr. Syrt beinesiniñ özi-aq būl nūiannyñ qanşalyq qanqūmar i̇ekenin körsetkendei. Onyñ soñynan joldyñ i̇eki i̇erneuin ala, kileñ kök naizaly, şoiyn şoqparly, at üstine oba tastai bop şökken joñğar basqynşylary. Ortada ūzynnan-ūzaq sozylğan tūtqyndar. Şaştary tūlymdalynyp jūlynğan qyzdar, jalañ aiaq, jalañ bas äielder, keibireui jas näreste böpesin arqalap alğan, al qaisybireui aiağyn jaña ğana apyl-tapyl basqan balasyn jetektep äzer keledi. Būlardyñ däl ortasynda ūzyn qyl arqanmen matalğan keşegi jaisañ, jaqsy jigitter. Kiımderi jyr-
tylğan, deneleri jaraqattanyp isingen, üsteri qan-qan. Şyqqan köz, jūlynğan qūlaq... Osy sūmdyq köriniske qosyla nan sūrap jylağan jas balanyñ aşy dausy, «qoi-qoilap» jalynğan anasynyñ kübir-sybyry, jüre almai qinalğan auru, jaraly jandardyñ yñqyl-syñqyly, olardy boqtağan, balağattağan, zirk-zirk i̇etken joñğar nūiandarynyñ qaharly aiqailary tūmandai tūtasa kelip, tau arasyn bir sūmdyq üreili ünge toltyryp jiberdi.

... Qaryndastan airylğan jaman i̇eken,
Qara közden möltildep jas keledi».

Jylau-syqtau arasynan aspanğa äzer qalyqtap köterilgen jaraly qūstai, ökiniş-qaiğyğa toly küiikti än talyp jetedi.
— Sorly halqym-ai! — dep bir jas jauynger i̇eñkildep jylap jiberdi.
— Sabyr i̇et, jigitim! — dedi Bögenbai būrylmastan tistene. — Qazir olar sybağalaryn alady.
Bögenbai būl arany özi tañdağan. Joñğar äskeri sonau alañğa şyğa bere tiıspek.
Şūbyrğan top öte bergende, bir jastau äiel jol şetine şyğyp, i̇emşektegi balasyn qūndaqtai bastady. Būny körgen i̇eñgezerdei qara nūian jarğa qonğaly kele jatqan qara qūstai äielge taiai berdi. Kenet kök naizasyn jarq i̇etkizip jerde jatqan näresteni naizasynyñ ūşymenen ilip alyp, joldyñ şetine qarai laqtyrdy. Äieldiñ jan dausy şyğyp şar i̇ete qaldy. Näreste laqtyrğan tymaqtai, aspanğa dalbañdai köterilip, qalyñ būtanyñ arasyna baryp tüsti.
Nūian öziniñ isine mäz bolyp, qarqyldap küldi. Onyñ balany sonşalyq alys-
qa laqtyrğanyna qoşamet körsete, özge nūiandar da küle bastady. Tau arasy beine bir bos kübidei küñgirlegen, sasyq küzendei şaqyldağan, sūmpaiy külkilerge tolyp ketti.
Balasynan airylğanyn jaña tüsingen äiel, jan ūşyryp jaraly barystai, älgi nūianğa tap berdi. Būny körgen tūtqyndar da şydai almai, joñğarlarğa qarsy ūmtyldy. Biraq bailauly, matauly top ne istei alady, qaruly joñğarlar i̇endi olardy qamşynyñ astyna alady. Jarqyldai tüsken joñğardyñ qisyq qylyşy, bar küşimen sermelgen şoiyn şoqparlar. Talai jas näresteler naiza ūşyna ilinip, kökke ūşty, qos qoldap ūrğan şoqpardyñ salmağynan talai qyrşyn jastyñ moiny üzilip jerge tüsti. Tau arasy ip-ilezde qan-josa boldy.

Sabalyp jatqan top işinen bir sät qolañ şaşy jerge tögilgen, üstindegi maqpal qara peşpentiniñ öñiri dal-dal bolğan bir jas qyz jügirip Lolo-Dorjidyñ aldyna bardy. «Myna qyrğyndy toqtat» degen boluy kerek, nūianğa birdeme aityp jatyr. Nūian jauap qaiyrar i̇emes, kenet üzeñgisine jabysqan qyzğa qarady da, säl i̇eñkeiip, qyzdyñ şaşyn ūstap, taqymynyñ astyna basty. Sodan keiin qyzdyñ bajyldap, baqyrğanyna bülk i̇etpei, qandy qyrğynğa qarap, melşiıp qatty da qaldy.
Däl osy sätte:
— Ağatai-au, būdan da ölgenimiz jaqsy i̇edi ğoi! — dedi Bögenbaidyñ qasynda aşuğa bulyqqan älgi jas dauys.
Bögenbai jalt būryldy. Qarsy aldynda ürip auyzğa salğandai bir jas jigit tūr. Onyñ közinde tūnğan möldir jasty kördi de:
— Attaryña miniñder! — dedi.
Būl jas jigit Nauan ūstanyñ jalğyz balasy, soñynan i̇erligimen bükil qazaq i̇eline aian bolğan Kerei i̇edi. Ol serikterine jügire jöneldi.
Azdan keiin:
— Attan! — degen Bögenbaidyñ küşti dausy şyqty.
Tau arasy ūranğa tolyp ketti.
— Aqjol! Aqjol!
— Bögenbai! Bögenbai!
Kertöbelimen oiqastap şyqqan Bögenbai, at qarqynyn toqtatpastan kelip, qara şoqparymen qos qoldai soğyp, ä degende Lolo-Dorjidy ūrdy. Ol dünieniñ ne bolyp ketkenin bilmei at jalyn qūşaqtap şaba jöneldi. Joñğarlar i̇esin jiğanşa qazaq jigitteri birazyn jairatyp saldy.
Joñğardyñ qatygezdiginen jandary türşigip, äbden yzalanğan jigitterdiñ ärbireui on kisiniñ qimylyn istedi. Qolbasşylary jaralanğan, äri kütpegen jerden tigen soqqydan abyrjyp qalğan joñğarlar qaşa jöneldi. Biraq tau arasyndağy tar şatqaldan jol tauyp qūtyla almai, köbi soiylğa jyğyldy. Tek i̇eki jüzge jeter-jetpesi ğana qaşyp qūtyldy.
Üşinşi «qalmaq qyrylğan» ūrysy osylai aiaqtalyp i̇edi. Bağanağy Lolo-Dorjiğa baryp, ötiniş aitqan qyz Äbilqaiyrdyñ qaryndasy Saqypjamal bikeniñ özi i̇ekeni.
Ūrys bitkennen keiin, Bögenbai jigitterimen Kişi jüz i̇eline qonaqqa bar-
ğan, Bögenbaidyñ batyrlyğyna riza bolğan Äbilqaiyr jäne būl sekildi batyrdy öz jağynda ūstaudy jön körip, Saqypjamaldy Bögenbaiğa qosty.
Bögenbai sol betimen osy jaqta qalyp qoiğan. Sodan beri ol Ūly jüz ben Kişi jüzdiñ tüiisken jerinen qonys alyp, osy arada bes jyldai otyrdy. Äbilmämbetke ökpeli Bögenbai äli de osy jaqta qala berer me i̇edi qaiter i̇edi, jaqynda Abylai sūltannan kisi kelgen. «Qazaq i̇eliniñ aldynda äli talai asu bar, batyr i̇elge qaitsa jön bolar i̇edi» depti Abylai. Oğan Būqar jyrau da ötinişin qosa joldapty. Būl arada da Bögenbai abyroisyz bolğan joq. San ūrysqa qatynasty. Halqynyñ alğysyn aldy. Äitse de, kindik kesip, kir juğan jerin özi de sağynyp jür i̇edi. Äri oilap, beri oilap, aqyry i̇elge qaituğa kelisim berdi. Osylai, äne-mine köşemin dep jürgeninde, keşe Äbilqaiyr hannan da şabarman jetip, «Ordağa kelsin! degen habar äkeldi.
Bögenbaidyñ bügingi tolquy osydan i̇edi. «Han nege şaqyrdy i̇eken? Meniñ köşkeli jatqanymdy bireu jetkizgen ğoi şamasy. İendi aşyq aituğa tura keledi...»
Ol ne de bolsa han ordasyna baryp qaitpaq boldy.

II

Orta jüz hany Sämeke Saryarqanyñ tükpiri Nūra özeniniñ arğy betine qarai yğysqanda, Küşi jüzdiñ hany Äbilqaiyr ordasyn Yrğyz özeniniñ jağasyna äkep tikken.
Būl kezde qazaq i̇eli joñğarlarmen taitalas tüsip, keide jeñip te jürgen. Osyndai jeñistiñ biri Äbilqaiyr han men Taiman batyrdyñ basqaruymen Sarysuğa qUiatyn Būlanty özeniniñ jağasynda, al i̇ekinşisi tağy osy Äbilqaiyr men Bögenbai batyrdyñ basqaruymen Qoşqarata men Boraldy özenderiniñ joğarğy sağasynda bolğan. Sol aiqastardan keiin Äbilqaiyr han tikelei joñğar äskerimen soğysudy qoiğan. Onyñ köñili i̇endi basqa bir küresterge auğan.
Al biraq Äbilqaiyr köşip ketkenmen, qazaq i̇eli Joñğar şapqynşylaryna qarsy şyğuyn toqtatpady. Küres künnen-künge üdei tüsti. Äsirese Ile men Qaratal özenderiniñ boiynda Qabanbai men Baian batyrlar bastağan halyq jasaqtary joñğarlardy san ret jeñdi, äitse de būnyñ bäri, negizi myqty qūryl-
ğan joñğar äskerin küiretetindei küşke ainala almady. Tek basqynşylardy toitaruğa bolatynyn körsetetin, halyqtyñ ruhyn köterer aiqastar öresinen aspady.
Joñğardy jeñgen künde, ar jağynda odan da küşti, özine köz tikken Qytai boğdyhandary bar i̇ekenin i̇eske almağan jūrt osylai, öz tağdyry üşin jan aiamai kürese berdi.
Söitse de, i̇el basyna tuğan künniñ tym qaterli, qazaq jerine qyzyqqan körşileriniñ qauipti i̇ekenin oilağandar da tabyldy. Sonyñ biri Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyr boldy. Ol i̇endi batys jaqqa ümittene qarady. Biraq hannyñ Yrğyzğa köşip kelisimen qazaq pen qaraqalpaq i̇eliniñ atynan «qaramağyñyzğa alyñyz» dep jazğan haty Peterburgke jetkende, orys äkimderi tañ qalmady. Joñğarmen küresip jatqan qazaq i̇eliniñ tübi özine osylai kelip pana sūraitynyn olar būrynnan da biletin. Sol sebepten aptyqpai, qazaq i̇eliniñ şyn jağdaiyn tüsinu üşin, Rossiiä patşalyğy arnauly i̇elşi jiberudi ūiğardy. Rossiiä äkimderi şyğys körşilerine öz qaramağyndağy mädenieti, dästüri, tili jaqyn kisilerden i̇elşi jiberudi ädet i̇etip kelgen. Bū joly da so dağdysyna salyp, tatar moldasy Maqsūt İunus oğlyn attandyrdy.
Kişi jüzdiñ hany būl moldamen bir myñ jeti jüz jiyrma altynşy jyly qaraqalpaq jerinde kezdesti. Osy kezdesuden keiin Äbilqaiyr: «İedil qalmaqtary tärizdi bizdi de qaramağyñyzğa alyñyz» dep aq patşağa hat jazyp, Qoibağar Köbek ūlyn bas i̇etip tağy i̇elşiler attandyrdy. Būl i̇elşilerge: «Qaitseñder de patşa ağzamnan başqūrt jeri men Jaiyq özeniniñ ortasynda köşip jüruge jäne Rossiiä qalalaryna baryp sauda-sattyq isteuge rūqsat aluğa tyrysyñdar», — dep tapsyrğan. Biraq şyğys jağynda äli äbden bekinip bolmağan Rossiiä patşalyğy, qazaq i̇elin qaramağyna alsa, Joñğar qontaişysymen būrynğy qarym-qatynasyn būzuy mümkin i̇ekenin i̇eske ūstap, toq i̇eter jauabyn türli syltaumen soza berdi. Rossiiä patşalyğynyñ qoltyğyna kirgen İedil qalmaqtary men başqūrt i̇eliniñ «mūrtyn balta kespei otyrğanyn» körgen Äbilqaiyr Rossiiä patşalyğyna «qaramaqtaryña al» dep, älsin-älsin hat jazyp, i̇elşiler jiberudi qoimady. Aqyrynda qazaq i̇eliniñ özine bağynyşty bo-
luynan tek paida tüsetinin ūqqan, Birinşi Petr patşadan keiin taqqa otyrğan Anna İoannovna Äbilqaiyr hannyñ bir myñ jeti jüz otyzynşy jyly nau-
ryzdyñ segizi küni «qorğandyq» isteuin ötingen qağazyna jauap retinde, qyr-
ğyz-qaisaq jūrtyn qaramağyna alğandyğyn bildirip, bir myñ jeti jüz otyz birinşi jyly fevraldyñ on toğyzynşy küni ukaz şyğardy. Būl ukazdy bir myñ jeti jüz otyz birinşi jyly oktiabrdiñ besi küni Yrğyzdağy Äbilqaiyr Ordasyna Syrtqy Ister kollegiiäsynyñ til maşyğy — audaruşysy Mūrza Tevkelev äkep tapsyrdy. Rossiiä patşasy Kişi jüzdi öz qol astyna alğanyn i̇estip, Ūly jüzdiñ atynan Qodar bi, Töle bi, Satai batyr, Būlaq batyr qol qoiğan, «bizdi de qol astyñyzğa alyñyz» dep Anna İoannovnağa jazylğan ötinişti Peterburgqa Qangeldi batyr alyp kelgen. Söitip, qazaq i̇eli men Rossiiä jūrtşylyğynyñ arasyndağy jaña däuir bastaldy.
äitse de Äbilqaiyrğa berilgen ukazdan keiin de qazaq i̇eliniñ Rossiiä patşalyğymen qarym-qatynasy birden jöndelip kete almady. Başqūrt pen İedil qalmaqtarynyñ şabuyly da tyiylmady. Hannyñ Rossiiäğa arqa süiemek bolğanyna riza i̇emes qazaqtyñ özge sūltandary, äsirese, Äbilqaiyrdyñ baq kündes qastary onyñ saiasatyna kedergi jasap, kijine tüsti. Osyndai qamşysyn bilegenniñ biri Baraq sūltan i̇edi.
Joğarğydai jağdai tuğan kezde, patşanyñ özi «million somğa deiin şyğyn şyğarsañ da, qazaq jerin Rossiiäğa zañdy türde bağyndyrudyñ jolyn tap» dep būiryq bergen Tevkelev qaitadan Äbilqaiyr ordasyna attandy. Būl habardy «ūzynqūlaq» Kişi jüz hanynyñ Ordasyna tez-aq jetkizdi. Sol küni-aq Äbilqaiyr Tevkelevpen kezdesu qamyna kiristi. İeñ aldymen üzeñgiles batyrlary men özine qarsy jaqtyñ oilaryn bilgisi kep, Baraqqa, Bögenbaiğa, Taiman-
ğa, bir taipanyñ aqsaqaly — biı Bögenbaiğa at şaptyrdy. Bögenbaidan özgesi habar alğannan keiin, köp keşikpei han ordasyna jetti. Bögenbai men Taiman jaişylyqtağy öz serikterimen kelse, Baraq sūltan äjeptäuir qaruly qolmen han ordasyna kep tüsti. Jäne nege i̇ekeni belgisiz, öziniñ i̇ejelgi qasy, qan maidanda san atysqan Qalden Tserenniñ i̇elşisi Tseren-Dorjidy i̇erte kelipti.
Būl bir myñ jeti jüz otyz törtinşi jyly i̇edi. Äbilqaiyr Ordasy bügingi qonysy Yrğyz özeniniñ jağasynda. Qazir han ordasynda birneşe adam otyr: Qanjyğaly Bögenbai, onyñ qarsy aldynda Şekti ruynyñ aty-şuly batyry Taiman. Būlardan joğaryraq, Äbilqaiyrdyñ oñ jağynda Naimannyñ sūltany Baraq... Jūrt ony qaisarlyğy, i̇erjürektigi üşin Kökjal Baraq atağan. Hannyñ sol jaq büiirinde, Bögenbaidan joğaryraq, Joñğar hany Qalden Tserenniñ i̇elşisi, qara tündei tünergen Tseren-Dorji...
Bögenbaidyñ közi äldeqalai Taimanğa tüsip ketip i̇edi, ötken bir jailar i̇esine keldi.
Onda būl i̇ekeui de qylşyldağan jas jigit i̇edi.
Sol jyldary Qanjyğaly ruy Qaraötkel men Kerekudiñ tüiisken tūsyndağy İereimentau, Qorjynköl, Aqköl, Qūiandy-Qoitas, Şaqşa degen jerlerdi jailaityn-dy. Al Şekti ruy Aq Jaiyqqa qUiatyn Jem özeniniñ boiynda köşip jüretin. Jazy añyzaq, ystyq kelip, qysy qatty bolar jyly i̇eki i̇el birdei Syrdyñ qamysty jağasyna qarai jylysatyn. Osyndai Qanjyğaly, Şekti rulary dariiä jağasynda bastary qosylğan jyly ūlan-asyr bir ülken toi bolğan. Qoñyrat ruynan şyqqan ataqty bai saudager Qisan jalğyz ūlyn sündetke otyrğyzğan. Osy toida Arqadan kelgen Bögenbai men Şektiniñ jas jolbarysy Taiman qatty kerisip qalğan. Sodan beri i̇eki aqiyqtyñ betpe-bet ūşyrasyp otyrğany osy. İel basyna kün tuğanda jeke bastyñ kikiljiñi i̇esterinen şyğyp ketken-di.