Köşpendiler - II - Jantalas

— Ata meken jerim qalady! Oğan qosa sonau meniŋ qaraşa üiimniŋ janynda jaiylyp jürgen i̇elu qoi, tört tüie, jauğa şabar bir jüirigim qalady! So da jetedi mağan. Al i̇eger jūt kelip, sol kün körisimnen airylsam, meniŋ üi işimdi i̇eş hannyŋ atağy aştyqtan alyp qala almaidy. Tipti qos müiizdi İeskendir Zūlharnaiynnyŋ atağy da!
— Al TUiaq batyr, sen ne deisiŋ?
— Bizdiŋ bärimizdiŋ tilegimiz bir. Özbektiŋ de, qazaqtyŋ da, qyrğyzdyŋ da. Taşkentte jaqyny joq Türkistan tūrğyndaryn kezdestire almaisyŋ. Öz künin özi äzer körip jürgen Būhar ūstasyn jalğyz atty TUiaq baryp şapqanda ne tabady?
— Tek Būhar ūstasyn ğana şabamysyŋ? Qolyŋdy qyşytyp jürgen han saraiyn da tonaisyŋ ğoi.
— Odan mağan ne tiedi? Han saraiynyŋ mülki — handardyŋ ülesi...
Hannyŋ jarylyp kete jazdap aşulanğanyn Jiembet jyrau körip tūr. Täuekeldiŋ betinen qany qaşyp, otty közi ūşqyn atady.
— Soğys bola ma, bolmai ma, ony sender i̇emes, han şeşedi, — dedi. — Tek mynağan ğana jauap beriŋderşi. Taşkentte de tuysymyz bar dediŋder ğoi jaŋa. Al sol Taşkentten qazaq jerine jüzdegen adam nege qaşady?
— Ol jaqta bir kedeidiŋ terisin i̇eki ret sypyrady, al mūnda...
— Toqtama, aiağyna deiin ait!
— Al mūnda bir jarym ret qana! — dedi Qiiäq batyr, hannyŋ betine tike qarap.
— Ūmytpaspyn būl söziŋdi, batyr, — dedi Täuekel yzadan tūnşyğa, — jaraidy, būl jaiynda tağy da söilesermiz. Tek sender mağan mynany aityŋdarşy... Taşkent joryğyna barmai-aq qoiyŋdar. Sonda Būhar ämirşisiniŋ qūldyğynan qūtylamyz dep bizdi kütip otyrğan ağaiyn-tuystaryŋnyŋ ümitin satqandaryŋ ba, qalai bolğany?..
Mūndai sūraqty kütpegen qos batyr birden jauap taba almai qysylyp qaldy.
— ärine, biz olarğa järdem beruge tiıstimiz... — dedi Qiiäq kümilji.
— Bäse, solai şyğar! Taşkentti alsaq, Abdolla hannyŋ şaharlarymyzğa şabuyl salatyn qalasy qalmaidy. Kördiŋder me, būl joryqtyŋ ne üşin kerek i̇ekenin? Jä, boldy i̇endi, batyrlar... Baryŋdar... Tezirek Taşkent joryğyna daiyndalyŋdar.
Täuekel küzetşilerdi şaqyryp alyp, i̇eki batyrdyŋ aiaq-qoldaryndağy kisenderdi aludy būiyrdy. Qiiäq pen TUiaq hanğa läm-mim dep til qatpai, qūr bastaryn iıp täjim i̇etti de, üiden şyğyp ketti.
— «Qily-qily zaman bolar» degen mine, osy — dedi Täuekel Jiembet jyrauğa būrylyp. — Būrynğydai i̇emes, han qaramağyndağy adamdaryna: «Joryqqa birge jüriŋder» dep ötinetin küige jetti...
— äitse de, älgi i̇ekeuin dūrys bosattyŋ, han iem.
— Taşkent joryğyna olar attanady, — kenet, onyŋ jüzi tağy sūrlanyp ketti, — sodan keiin jolyma böget bolyp körsin! Abdollanyŋ mağan oilağan qastyğyn ömir-baqi ūmytpaspyn. Samarqantyn da, Būharyn da alamyn! Balqy men Hiuağa da baramyn! Abdollany ürim-būtağymen birge, tabanymnyŋ astyna salamyn. Moinyna arqan bailap Būhardyŋ o şeti men bū şetine süiretip ötem. Aqsaq Temirdiŋ tuy jelbiregen Samarqant pen Būharda Aq Ordanyŋ aq tuyn jelbiretem! Bar älemge atağymdy şyğaram!
Eki iyğyn kere, ornynan qalai tūryp ketkenin Täuekel özi de sezbei qaldy. Közi säl jūmylyp ketken. Ne aityp, ne qoiğanyn biler i̇emes. Auzy aq köbiktenip, bir qolyn joğary köterip, tūnşyğa söilep tūr! älden uaqytta özine tiksine qarağan jyraudyŋ közine közi tüsip ketip kilt toqtady.
Aq Orda hany sozyla baryp ornyna otyrdy.
— Kökeikesti armandarymnyŋ auzymnan şyqqany şoşytqan joq pa seni, jyrau?
Jiembet basyn şaiqady.
— Joq. Tek būl keseldi sağan däl osylai tym i̇erte keledi dep oilağan joq i̇edim.
— Qandai kesel?
— Han keseli... Tym i̇erte keldi. Soŋyra-aq kelse tögiletin qan da az bolar i̇edi, han iem...
Eki jaq Taşkent şaharynyŋ künbatys tūsynda kezdesti. Abdolla han alpystan asqanyna qaramai aq boz atyn oinaqtatyp, qan maidanğa özi şyqty. Būl aiqasta äbdi-Mumin qatysqan joq. Ol öziniŋ äskerin Balqy şetinde ūstap qaldy. Qazaq qolynan i̇eki i̇ese kem Abdolla laşkarlary barynşa i̇erlik körsetti. Būl kezdegi olardyŋ i̇eŋ senimdi qarulary Taşkent şaharlarynyŋ i̇eŋ biık qamalynyŋ üstine ornatqan «Qara bura» zeŋbiregi, byqyğan qazaq qolyna ajal tasyn jaudyra bastady. Qazaq äskeri şydai almai keiin şegindi. Däl osy mezgilde Taşkent şaharyndağy būrynğy Babasūltan jağyndağy köp tūrğyndar qalanyŋ tükpirindegi temir qaqpany aşty. Osy qaqpadan kirgen Qiiäq pen TUiaqtyŋ i̇eki myŋ äskeri şahar işindegi Abdolla qolyn kül-talqan i̇etip, i̇eski qamal üstindegi qatar tūrğan tört «Qara bura» zeŋbiregin qiratty. Keiin şeginuge ainalğan Täuekel han äskeri qaitadan şabuylğa şyqty. İesim men Qūdjek sūltannyŋ i̇eki büiirin ala, qiiälap şapqan jauyngerlerinen qorşauğa tüsip qalady i̇ekenbiz dep seskengen Abdolla äskerine keiin şeginuge būiyrdy. Sol-aq i̇eken, «jau qaşty» dep soiyl, şoqpar ūstağan qalyŋ qazaq lap qoidy. Būdan būryn betine jan qaratpağan, qorasan qūryşyna bölengen Būhardyŋ ataqty laşkarlary, bükil Orta Aziiäğa äigili Ūbaidolla, Asfandiiär, äbdi-Latif, Hodja-Kuli-qūşbegi, Qūdaiberdi jasauyl, Qūlbaba-kЇkiltaş sekildi äsker qolbasşylarynan airylyp, tym-tyraqai şegine bastady.
äli de bolsa laşkarlaryn toqtatam dep äure bolyp, jasaqtarynyŋ orta şeninde jürgen Abdolla hanğa kenet äldekim sauyt būzar jebesin jiberdi, Aralary sadaq oğy jeterdei jerde i̇emes, alys i̇edi. Söitse de ysqyra ūşqan jebe «jettim be sağan da» degendei, i̇eki qabat tor sauyttan ötip Abdolla hannyŋ qaq büiirinen kep qadaldy. At üstinen qūlap bara jatqan handy küzetşi jigitteri qağyp alyp, jau qolyna tüsirmei äketti. İendi Abdolla äskeriniŋ äli de bolsa jauyna tötep berip jürgen toptary qarsylasuyn qoiyp, attarynyŋ basyn Būharğa qarai būrdy.
— Mağan oq atqan sol jigit. Tek sonyŋ ğana oğy meniŋ sauytymdy būzyp öte alady, — dedi qansyrap jatqan Abdolla.
İä, däl Abdollağa arnap kök qūryş sauyt būzar oğyn Sairam aiqasynan beri saqtap kelgen Qiiäq batyr i̇edi. Bū da ūzaq kütken armanyna jetti.
Qazaq äskerleri osy qarqynymen, tasyğan özendei, joldarynda kezdesken bögetterdiŋ byt-şytyn şyğaryp, Aqsaq Temirdiŋ ordasy Samarqantty aldy. Būdan i̇eki jüz jyl būryn bükil älemdi titiretken Aqsaq Temir köregen Altyn Orda astanasy Saraiğa qandai aibarmen kirgen bolsa, i̇endi sol Altyn Orda handarynyŋ ūrpağy Täuekel han, sary altynmen qaqtağan i̇er-tūrmandy süliktei qara arğymağyn oinatyp, sondai aibarmen Samarqantqa kirdi. Qoja Ahmet İassaui, Qoja Nahşbandi meşitterin saldyrğan älem ämirşisi Aqsaq Temir güldei jainağan Sarai şaharyn, bir kezde Batyi men Berke tūrğan Gülstan sarailaryn jermen-jeksen i̇etip qiratsa, köşpeli i̇elderdiŋ äskerin basqarğan Täuekel han Samarqant şaharynyŋ birde-bir kirpişi bülinbesin dep jarlyq berdi. Būnysy Täuekeldiŋ bolaşaq ūrpaqtyŋ qarğysynan qoryqqany i̇emes-ti. Būhar handyğyna qarsy şyqsa da, qazaq i̇eli Samarqant, Būhara, Hiua, Horezm şaharlaryn pir tūtatyn. Onyŋ saltanatty sarailaryn körgende, körikterine taŋ qalyp, jas baladai quanatyn. Täuekel han soŋynan i̇ergen osy halyqtyŋ ruhani sezimine qarsy şyğyp, ony özine öşiktirgisi kelmedi. Sol sebepten Samarqanttyŋ altyn kümbezdi sarailary aman qaldy.

älemdi titirentken Aqsaq Temir ämirşi ziraty «Gör ämirdiŋ» qasynda, özimen birge alyp jürgen syrly han tağynda qazaq dalasynyŋ ämirşisi Täuekel otyr. Künşyğys jağyndağy Ūlyqbek mūnarasynyŋ üstinde jylqy qūiryğynyŋ qos uys qyly bailanğan Aq Ordanyŋ aq tuy jelbireidi. Han janyna İesim, Qūdjek, tağy solar sekildi sūltan, bi, batyr, aqsaqaldar birinen soŋ biri kelip, täjim i̇etip jatty. Han közi äldekimderdi izdep, aqyry qalyŋ top myrzalardan şetteu tūrğan Qiiäq pen TUiaqty tauyp aldy.
— Jaudy jeŋuge tetik bolğan, mine mynau qos böri, — dep Täuekel Qiiäq pen TUiaqty körsetti. — Jauğa būlar aş bürkittei şüiildi, kökjal qasqyrdai şapty! Būhar maralynyŋ tösin qanjardai tyrnağymen jyrtqan qandy köz barystai, jau şebin kül-talqan i̇etti!
Han işaratymen būl i̇ekeuine uäzirleri oljağa tüsken qazynadan Būhardyŋ i̇eki asyl qanjaryn äkep berdi. Saptary som altynnan, betine i̇eŋ qymbat gauhar tastar ornatqan. Üsterine jağasy būlğyn, altyn zerli Būhar şapandaryn japty. Aldaryna baqtri tūqymdas i̇eki aq boz arğymaq tartty.
— Aq Orda — senderden būdan da zor i̇erlik kütedi! — dedi Täuekel. — Qandai tilekteriŋ bar, aityŋdar? Bärin de beremin!
Sözge jaqyndau Qiiäq batyr säl alğa şyğyp tizesin bükti.
— Bizdiŋ qaramağymyzdağy i̇eki myŋ jigittiŋ köpşiligi malşy-eginşi... Işterinde temir ūstasy, ağaş şeberleri de bar. Solarğa i̇elge qaityp, öz şarualaryna kirisuge rūqsat i̇etiŋiz, taqsyr han.
Qaradan tusa da Qiiäq batyrdyŋ dausy tegeurindi şyqty, qūlaqqa ūrğan tanadai tyna qalğan tynyştyqta, jūrt yzalana qalğan han tisiniŋ şyqyr i̇ete tüskenin ap-anyq i̇estidi.
Būhar hany Abdolla būl künderi oq tiıp jaralanğan jolbarysqa ūqsaityn i̇edi. Han Būhar, Hiua, Balqy, Qorasan tügil, özine bağynyşty jerdiŋ bärinen äsker jinaudy būiyrğan. Bir ai ötpei san jetpes qalyŋ äsker Samarqant pen Būhardyŋ ortasyndağy Zeravşan jağasyna şatyrlaryn tikti. Bir küni, jarasy äli jazylmağan Abdollağa bülik şyğaryp jürgen balasy äbdi-Mumin keldi. Şatyrğa kire tize bügip otyra qaldy.
— Seniŋ jüregiŋe jara salğan meniŋ bir bilmestigimdi keşir, äke, — dedi. — Büginnen bastap i̇eŋ adal ūlyŋ bolamyn. Mine nan, mine qūran, būdan bylai qarai seniŋ aitqanyŋdy i̇eki i̇etpeimin!
Abdolla han şyn qartaiğan boluy kerek, közine jas aldy.
— Qartaiğanymda jalğyzymdy körsetip, qatesin keşiruge mümkindik berdiŋ, alla tağala, mūnyŋa da şükirşilik, — dedi ol şyn jürekten. — Mūrager jalğyzym qasymda, bar tilegim oryndaldy, qazir ölip ketsem de armanym joq!
Būhar sekildi qasietti handyqty basqaruda qandai joldar, qandai syrlar baryn käri han ūlyna ūzaq jyr i̇etti. Qūpiiä syrlar da az i̇emes i̇eken. Sodan keiin baryp şarşap ketken han ūlynan anandai jerde tūrğan qūmyradağy jüzim şyrynyn qūiyp berudi sūrady. Ūly äkesiniŋ ötinişin oryndady. Säl būryla tūryp, jüzim şyrynyn kesege qūiyp äkep berdi. Alla tağala onyŋ jaŋa ğana «qazir ölip ketsem armanym joq» degen tilegin oryndağysy kelgen boluy kerek, balasy bergen şyryndy işisimen, Abdolla han qyryldai berip jastyqqa şalqasynan tüsti. Äbdi-Mumin äkesiniŋ betine tesile qarap, ūzyn, jiŋişke sausaqtarymen közin japty. Sodan keiin keseniŋ tübinde qalğan şyryndy şatyrdyŋ bir būryşyna qūiyp, ornyna aparyp qoidy. Dalağa şyqqan soŋ «ūiyqtap ketken handy ūiatpaŋdar» dep būiryq berdi de, äskerine qarai aiaŋdady.
Tek keş taianğanda ğana küzet bastyğy han şatyryna kirdi. Jastyq üstinde şalqasynan jatqan Abdollanyŋ betine közi tüsip ketisimen ön-boiy dir i̇ete qaldy. Bükil älemge aian säl i̇ezu tartyp külimsireitin işaraty i̇ezuinde. Tağy da bireuge ölim jazasyn aityp jatqandai.
O düniege sapar şekken äkesiniŋ janyna äbdi-Mumin birinşi bop keldi. Saqalynan jasy sorğalap otyryp, ūzyn sausaqtarymen äkesiniŋ i̇ezuindegi külkisin uqalap ketirdi. Ämirdiŋ neden ölgenin biluge şaqyrğan Būhardyŋ ğalym därigerleri «Patşanyŋ patşasy Abdolla jüreginiŋ kenet toqtauynan qaitys bolğan» degen qorytyndy şyğardy. Söitkenmen, qalyŋ būqara arasynda «balasynyŋ auru äkesine bergen jüzim şyryny» jaiyndağy qaueset sözder de tarap jatty.
Päueskege jegilgen segiz qara at Abdollanyŋ pyrağyn Būharğa alyp keldi. Qasietti dini Būhardyŋ myŋdağan meşitiniŋ qasyndağy minaretterden myŋdağan işan, moldalar alla tağaladan Abdollanyŋ künälaryn keşiruin sūrap, şahardy azan-qazan i̇etip basyna köterip azan şaqyrdy. İeki künnen keiin Abdollanyŋ tabyty Qoja Nahşbandidyŋ ataqty mazarynyŋ tas i̇edenine qoiyldy. Būl hristian i̇esebi boiynşa 1598 jyly, al hadjiri i̇esebi boiynşa 1006 jyly boldy. İerteŋine Būhar tağyna Mūhammed dininiŋ jaŋa qorğanşysy, märtebeli äbdi-Mumin ämir kelip otyrdy...
Samarqantty alğan Täuekel qaraly Būhardy şabudan qūdaidan qorqyp bas tartqan joq. Mūndai syltaudy sol kezdegi tarihşylar oilap tapqan-dy. Hannyŋ Būharğa attanbauyna sebep bolğan Qiiäq pen TUiaq batyrlardyŋ jäne solardyŋ soŋynan i̇ergen jūrttyŋ qylyğy i̇edi. Samarqant şaharyn alu toiy bitisimen, qos batyr özderiniŋ jigitterin i̇ertip keiin qaitqan. Özge qazaq batyrlary basqarğan äskerdiŋ köbi būlardyŋ soŋynan i̇erdi. Jauyngerler jat i̇elge baryp qala tonağannan göri, i̇elderine qaityp, qatyn-balalaryn asyrağanyn jön tapqan. Yrqyna könbegen jandardy jazalauğa Täuekeldiŋ batyly barmady. Öitkeni şeginuşiler tym köp i̇edi. Köpke topyraq şaşa ala ma, aqyry Samar-
qanttan ketuge būiryq berdi.
Taşkentte de qazaq atty äskeri köp kidirgen joq. Būlardyŋ köpşiligi köşpeli rulardan bolğandyqtan qys qystauğa, jaz jailauğa şyğu kerek i̇ekenin jadylaryna ūstap, auyldaryna jetkenşe asyqty. Täuekel hanğa şahardyŋ qaqpasyn aşqan Taşkent tūrğyndarynyŋ arasynda da küŋkil köbeie bastady. Han uädesin būzyp, jeŋilgen qalağa salğan salyğy būqarağa auyr tigen.
Al salyqsyz soğysty jürgize almaitynyn bilgen Täuekel osylai isteuge mäjbür bolğan. Täuekeldiŋ būl äreketine qarsy topty basqaruğa Abdollanyŋ jaqyn tuysy Hazretsūltan müfti kirisken. Äbdi-Mumin de tyŋşylary arqyly Taşkent tūrğyndaryna alym-salyqtan mülde bosatamyn dep ötirik uäde berip, jaŋa byqsyp jana bastağan halyq narazylyğyn ürlei tüsken. Täuekel äri oilap, beri oilap Türkistanğa qaitudy jön kördi. Öz ordasyna kelgennen keiin Taşkent uälietinde ne bolyp jatqanyn tek alystan baqylap qana otyrdy. Kei jağdailarda bolmasa, Taşkent isine köp kirispedi.
Alty ai ötpei, töseginde ūiyqtap jatqan äbdi-Mumindi būharlyqtar baltamen şapqylap öltirdi. Äbdi-Mumin Şaibani ūrpağynan şyqqan i̇eŋ aqyrğy Būhar hany i̇edi. Osymen Būhardağy Şaibani ürim-būtağynyŋ handyq joly aiaqtaldy. İendi Būhar hanynyŋ altyn tağyna Astrahannan qaşqan handardyŋ biriniŋ tūqymy Jarmūhammed otyrdy...
İä, äkesin öltirgen handardy jazmyş oŋdyrğan i̇emes. Jänibekti öltirgen Berdibekpen Batyi ūrpağynyŋ Altyn Ordadağy handyq däuiri bitken. Ūlyqbekti öltirgen Latif pen Aqsaq Temir ūrpağynyŋ Samarqanttağy handyğy aiaqtaldy. Mine, i̇endi sondai jağdai Būhardağy Şaibani ūrpağyna da tudy...
Täuekel hannyŋ da kütkeni osy kezeŋ i̇edi. Oğan Jiembet jyrau «han keseline» ūşyrağan i̇ekensiŋ dep dūrys aitqan. Biraq Täuekel mūndai soğysta halyqqa senudiŋ qiyn i̇ekenin tüsingen-di. Halyq öz jerin qorğağanda tabandy da, küşti de. Al basqa i̇eldiŋ jerin tartyp alu üşin soğysyp körşi, i̇eŋ i̇er jürek degen batyrdyŋ özi tireginen airylğandai, bosaŋsi qalady. Onyŋ ornyna jauyŋ on i̇ese küşeie tüsedi. Osyndai jağdai Samarqanttan tabylğan bir köne kitapta da aitylğan. Öz jeri — äsker küşiniŋ möldir būlağy.
Osyny bile tūrsa da Täuekel han tağy joryqqa daiyndaldy. Onyŋ qolyndağy äskerine qyrğyzdan şyqqan bai-manaptardyŋ jasaqtary men oŋtüstik Qaşqardyŋ hany äbdiraşittyŋ jauyngerleri qosyldy. Barlyğy jüz myŋ äsker, Samarqant pen Būharğa attandy. Biraq i̇endi būlarğa i̇eşkim şahar qaqpasyn aşqan joq. Tūrğyn i̇el kele jatqan äskerden azyq-tülikti, miner atqa degen şöbin jasyrdy. Barlyğyn küşpen aluğa tura keldi. Mūndai jağdai äskerdiŋ tärtibin būzady, älsiretedi.
äitse de qūmyrsqadai qaptağan qalyŋ qol alğaşqy qarqynymen Taşkentti, Samarqantty aldy. İendi Būhardyŋ özin qorşady. Betpe-bet aşyq maidanğa şyğuğa küşi jetpeitinin sezgen Jarmūhammed han Būhar şaharynyŋ i̇eski bekinisine kirip alyp, qarsylyq körsetti.
Osyndai birin-biri aŋdyğan ūrys jiyrma künge sozyldy. Söitkenşe şildeniŋ sarşa tamyz ystyğy keldi. Sol jylğy jaz, Maurennahr jerinde öte ystyq boldy. Töbeden küidirgen kün men küngei jaqtan aŋyrap soqqan aŋyzaq jelden, onsyz da şöbi şamaly Būhardyŋ jeri küigen qūiqadai taqyrğa ainaldy. Künniŋ ystyğynan qara jerdiŋ özi şatynap jaryla bastady. Tebinge üirengen qazaqy jylqy qabyrğalary yrsiyp, äzer jüretin halge jetti. Aqyrğy i̇eki jüz jyldyŋ işinde jat jerde soğysyp, basqa i̇eldiŋ qamalyn alyp üirenbegen, qazaq, qyrğyz, ūiğyr sypailary, būl soğystyŋ özderine tipti kerek i̇emes i̇ekenin i̇endi tüsinip, küŋkildei bastady. Onyŋ üstine künniŋ ystyqtyğynan äsker arasynda iş auru paida boldy. İendi qazaq sypailary Būhardy aludan göri, özderiniŋ i̇eli qalğan teriskei jaqqa telmire qaraudy şyğardy. Baiağy Qiiäq aitqan küige jetti. Täuekel han Būhar maŋyndağy i̇eldi ünemi talap, osynşama äskerdi qorektendirudiŋ qisyny bolmaitynyn ūğyp, amal joq keiin şeginuge būiryq berdi. Qazaq äskeri Samarqantqa kelip bekindi. Būl kezde Hiuadan qalyŋ äskermen Jarmūhammed hannyŋ inisi Baqimūhammed sūltan kelip, Būhar äskerine qosyldy. İendi i̇eki jaqtyŋ küşi teŋdesip qaldy. Birde būharlyqtar, birde türkistandyqtar jeŋip, Samarqant tübindegi aiqas bir aiğa sozyldy. Osyndai bir tüngi ūrysta Täuekel han qatty jaralandy. Küni küiip tūrğan Maurennahr jerinde jaz boiy soğysyp äbden jüdegen qazaq äskeri amalsyz Samarqantty tastap, Taşkentke kelip bekindi. Būl arada da ūrys saiabyrlağan joq.
Täuekel hannyŋ hali qiyndai tüsti. Jarynyŋ auyr jaraly i̇ekenin i̇estisimen, bir top nökerimen Aqtorğyn hanym da jetti.
Küşti kezinde serik bolğan odaqtastary i̇endi mūny jalğyz tastap ketti. «Jalğan dos köleŋke tärizdi, kün aşyqta janyŋnan qalmaidy, aspandy būlt torlasa qasyŋda bolmaidy» degenniŋ ne i̇ekenin Täuekel i̇endi tüsindi. Sonda ğana baryp ol özine i̇ermei qalğan qazaq batyrlaryn i̇esine aldy. Degenderine könbegenine ökindi. Būl kezde Būhar äskeri Taşkentti tastai i̇etip qorşap bolğan. Türkistanğa baratyn i̇eŋ soŋğy jol da üzilgen. Al Täuekel hannyŋ janynda i̇eŋ senimdi dostary men Aqtorğyn ğana qaldy. Isik uyty bükil denesine jaiylyp bara jatqan Täuekel, kenet jastyqtan basyn köterdi.
— Būl ne şu? — dedi ol i̇elegzi.
— Jau äskeri biz tūrğan bekiniske atoi salyp jatyr.
Būhardyŋ qalyŋ äskeri qalany alyp bolyp, Täuekel han men onyŋ serikteri bekingen i̇eŋ aqyrğy qorğandy şabuğa şyqqan-dy. Qorğannyŋ taqa biık i̇emes qabyrğalaryna baspaldaqtar qoiyp, üstine köteriluge tyrysyp jatqan. Jau kei jeriniŋ qabyrğalaryn būza bastağan. At üstindegi ūrysqa üirengen qazaq jauyngerleri i̇endi jaiau soğysuğa mäjbür boldy. Būl olarğa jeŋil timedi. Jeŋuge ainalğan jau äskeri han jatqan saraiğa jaqyndai berdi. Syrttağy şu üdei tüsti.
— Ne boldy? Ne bop qaldy? — dedi i̇esi bir kirip, bir şyğyp jatqan Täuekel han.
Däl osy sätte i̇esik sart i̇etip şalqasynan aşyldy da, üige i̇eŋgezerdei bir batyr kirip keldi. Üsti şaŋ basqan qan-qan.
— Biz seni äketkeli keldik, — dedi kirgen kisi.
Söidedi de batyr jigit jerge sylq i̇etip qūlap ketti.
Ornynan süiretile tūryp, Täuekel jigittiŋ betindegi şynjyr tordy aşty. Qiiäq batyr i̇eken.
— Seni alyp ketuge keldik, — dedi ol kezerip ketken i̇ernin äzer qimyldatyp, — jat jerden tezirek ketuiŋ kerek...
— Basqa i̇elge time, öz basyŋa öziŋ jetesiŋ dep i̇ediŋ, Qiiäq batyr, aitqanyŋ keldi, — dedi Täuekel. Sosyn ol da Qiiäq batyrdyŋ üstine qūlap tüsti. Däl osy sätte Qiiäq batyr da aqyrğy ret yşqynyp, demin bir aldy da, o düniege jüre berdi.
Söitip bir küni, bir mezette tuğan i̇eki batyr bir künde, bir mezette o düniege sapar şekti. Sūltan tūqymynan şyqqan Täuekel artyna alty äieli men segiz balasyn qaldyrdy. İran, türik, orys ädebietterinde Täuekel han degen aibarly atyn qaldyrdy. Al sol hanmen birge ömir sürgen, qūldan şyqqan Qiiäq batyr, i̇eli-jeri üşin ünemi joryqta jürip, i̇eluden asqanşa būl dünieniŋ rahatyn köre almai ketti.
Osyndai myŋdağan belgisiz batyrlardyŋ arqasynda qazaq i̇eli san jantalasta jeŋip şyğyp, ğasyrlar boiy özin aman saqtap keldi...

Qazaq jerinen TUiaq batyr men Kişi jüzden şyqqan Jolymbet batyr bas-
qaryp kelgen qalyŋ qol jetisimen, Būhar äskeri säl keiin şegindi. İendi ūrys būrynğysynan da qyza tüsti. İesim sūltan qalanyŋ küngei jağyna, Qūdjek sūltan — teriskei tūsyna şapty. Qūbyla jağyndağy Qaŋly, Şanyşqyly sekildi rulardyŋ äskerin Tūrsynmūhammed ämir basqardy. Bekinistiŋ i̇eŋ qauipti jağy künşyğysy i̇edi. Būl tūsty Jolymbet batyr qorğady. Şabarman i̇endi būl batyrdyŋ da jaralanğan habaryn äkeldi. Osy sebepten qalanyŋ künşyğysyna TUiaq batyrğa şabuğa tura keldi. Han ordasy künşyğys jaqtağy maidanda bolatyn. Kimde-kim osy maidandy basqarsa, sol jalpy äskerdiŋ qolbasşysy sanaluğa tiısti i̇edi.
Qazaqtyŋ irgeli rularynan şyqqan batyrlar men Şyŋğys ūrpağynan tarağan sūltandar Täuekel hannyŋ Qiiäq pen TUiaqty myŋ basy i̇etkenine iştei narazy i̇edi. Ärine, däl qazir būlar TUiaqtyŋ aitqanyna bağyna qoimaulary da mümkin. Būny tüsingen Aqtorğyn, i̇eriniŋ sauytyn kie bastady.
Atyna qonğaly jatqan TUiaq üiden bir jas batyrdyŋ jügire şyğyp, Täuekeldiŋ Teŋbilkögine asyğa mingenine taŋ qaldy.
— TUiaq batyr, men de sizben birge baramyn, — dedi älgi jas batyr.

Click or select a word or words to search the definition