Köşpendiler - II - Jantalas

— Ata meken jerim qalady! Oğan qosa sonau meniñ qaraşa üiimniñ janynda jaiylyp jürgen i̇elu qoi, tört tüie, jauğa şabar bir jüirigim qalady! So da jetedi mağan. Al i̇eger jūt kelip, sol kün körisimnen airylsam, meniñ üi işimdi i̇eş hannyñ atağy aştyqtan alyp qala almaidy. Tipti qos müiizdi İeskendir Zūlharnaiynnyñ atağy da!
— Al TUiaq batyr, sen ne deisiñ?
— Bizdiñ bärimizdiñ tilegimiz bir. Özbektiñ de, qazaqtyñ da, qyrğyzdyñ da. Taşkentte jaqyny joq Türkistan tūrğyndaryn kezdestire almaisyñ. Öz künin özi äzer körip jürgen Būhar ūstasyn jalğyz atty TUiaq baryp şapqanda ne tabady?
— Tek Būhar ūstasyn ğana şabamysyñ? Qolyñdy qyşytyp jürgen han saraiyn da tonaisyñ ğoi.
— Odan mağan ne tiedi? Han saraiynyñ mülki — handardyñ ülesi...
Hannyñ jarylyp kete jazdap aşulanğanyn Jiembet jyrau körip tūr. Täuekeldiñ betinen qany qaşyp, otty közi ūşqyn atady.
— Soğys bola ma, bolmai ma, ony sender i̇emes, han şeşedi, — dedi. — Tek mynağan ğana jauap beriñderşi. Taşkentte de tuysymyz bar dediñder ğoi jaña. Al sol Taşkentten qazaq jerine jüzdegen adam nege qaşady?
— Ol jaqta bir kedeidiñ terisin i̇eki ret sypyrady, al mūnda...
— Toqtama, aiağyna deiin ait!
— Al mūnda bir jarym ret qana! — dedi Qiiäq batyr, hannyñ betine tike qarap.
— Ūmytpaspyn būl söziñdi, batyr, — dedi Täuekel yzadan tūnşyğa, — jaraidy, būl jaiynda tağy da söilesermiz. Tek sender mağan mynany aityñdarşy... Taşkent joryğyna barmai-aq qoiyñdar. Sonda Būhar ämirşisiniñ qūldyğynan qūtylamyz dep bizdi kütip otyrğan ağaiyn-tuystaryñnyñ ümitin satqandaryñ ba, qalai bolğany?..
Mūndai sūraqty kütpegen qos batyr birden jauap taba almai qysylyp qaldy.
— ärine, biz olarğa järdem beruge tiıstimiz... — dedi Qiiäq kümilji.
— Bäse, solai şyğar! Taşkentti alsaq, Abdolla hannyñ şaharlarymyzğa şabuyl salatyn qalasy qalmaidy. Kördiñder me, būl joryqtyñ ne üşin kerek i̇ekenin? Jä, boldy i̇endi, batyrlar... Baryñdar... Tezirek Taşkent joryğyna daiyndalyñdar.
Täuekel küzetşilerdi şaqyryp alyp, i̇eki batyrdyñ aiaq-qoldaryndağy kisenderdi aludy būiyrdy. Qiiäq pen TUiaq hanğa läm-mim dep til qatpai, qūr bastaryn iıp täjim i̇etti de, üiden şyğyp ketti.
— «Qily-qily zaman bolar» degen mine, osy — dedi Täuekel Jiembet jyrauğa būrylyp. — Būrynğydai i̇emes, han qaramağyndağy adamdaryna: «Joryqqa birge jüriñder» dep ötinetin küige jetti...
— äitse de, älgi i̇ekeuin dūrys bosattyñ, han iem.
— Taşkent joryğyna olar attanady, — kenet, onyñ jüzi tağy sūrlanyp ketti, — sodan keiin jolyma böget bolyp körsin! Abdollanyñ mağan oilağan qastyğyn ömir-baqi ūmytpaspyn. Samarqantyn da, Būharyn da alamyn! Balqy men Hiuağa da baramyn! Abdollany ürim-būtağymen birge, tabanymnyñ astyna salamyn. Moinyna arqan bailap Būhardyñ o şeti men bū şetine süiretip ötem. Aqsaq Temirdiñ tuy jelbiregen Samarqant pen Būharda Aq Ordanyñ aq tuyn jelbiretem! Bar älemge atağymdy şyğaram!
İeki iyğyn kere, ornynan qalai tūryp ketkenin Täuekel özi de sezbei qaldy. Közi säl jūmylyp ketken. Ne aityp, ne qoiğanyn biler i̇emes. Auzy aq köbiktenip, bir qolyn joğary köterip, tūnşyğa söilep tūr! älden uaqytta özine tiksine qarağan jyraudyñ közine közi tüsip ketip kilt toqtady.
Aq Orda hany sozyla baryp ornyna otyrdy.
— Kökeikesti armandarymnyñ auzymnan şyqqany şoşytqan joq pa seni, jyrau?
Jiembet basyn şaiqady.
— Joq. Tek būl keseldi sağan däl osylai tym i̇erte keledi dep oilağan joq i̇edim.
— Qandai kesel?
— Han keseli... Tym i̇erte keldi. Soñyra-aq kelse tögiletin qan da az bolar i̇edi, han iem...
İeki jaq Taşkent şaharynyñ künbatys tūsynda kezdesti. Abdolla han alpystan asqanyna qaramai aq boz atyn oinaqtatyp, qan maidanğa özi şyqty. Būl aiqasta äbdi-Mumin qatysqan joq. Ol öziniñ äskerin Balqy şetinde ūstap qaldy. Qazaq qolynan i̇eki i̇ese kem Abdolla laşkarlary barynşa i̇erlik körsetti. Būl kezdegi olardyñ i̇eñ senimdi qarulary Taşkent şaharlarynyñ i̇eñ biık qamalynyñ üstine ornatqan «Qara bura» zeñbiregi, byqyğan qazaq qolyna ajal tasyn jaudyra bastady. Qazaq äskeri şydai almai keiin şegindi. Däl osy mezgilde Taşkent şaharyndağy būrynğy Babasūltan jağyndağy köp tūrğyndar qalanyñ tükpirindegi temir qaqpany aşty. Osy qaqpadan kirgen Qiiäq pen TUiaqtyñ i̇eki myñ äskeri şahar işindegi Abdolla qolyn kül-talqan i̇etip, i̇eski qamal üstindegi qatar tūrğan tört «Qara bura» zeñbiregin qiratty. Keiin şeginuge ainalğan Täuekel han äskeri qaitadan şabuylğa şyqty. İesim men Qūdjek sūltannyñ i̇eki büiirin ala, qiiälap şapqan jauyngerlerinen qorşauğa tüsip qalady i̇ekenbiz dep seskengen Abdolla äskerine keiin şeginuge būiyrdy. Sol-aq i̇eken, «jau qaşty» dep soiyl, şoqpar ūstağan qalyñ qazaq lap qoidy. Būdan būryn betine jan qaratpağan, qorasan qūryşyna bölengen Būhardyñ ataqty laşkarlary, bükil Orta Aziiäğa äigili Ūbaidolla, Asfandiiär, äbdi-Latif, Hodja-Kuli-qūşbegi, Qūdaiberdi jasauyl, Qūlbaba-kЇkiltaş sekildi äsker qolbasşylarynan airylyp, tym-tyraqai şegine bastady.
äli de bolsa laşkarlaryn toqtatam dep äure bolyp, jasaqtarynyñ orta şeninde jürgen Abdolla hanğa kenet äldekim sauyt būzar jebesin jiberdi, Aralary sadaq oğy jeterdei jerde i̇emes, alys i̇edi. Söitse de ysqyra ūşqan jebe «jettim be sağan da» degendei, i̇eki qabat tor sauyttan ötip Abdolla hannyñ qaq büiirinen kep qadaldy. At üstinen qūlap bara jatqan handy küzetşi jigitteri qağyp alyp, jau qolyna tüsirmei äketti. İendi Abdolla äskeriniñ äli de bolsa jauyna tötep berip jürgen toptary qarsylasuyn qoiyp, attarynyñ basyn Būharğa qarai būrdy.
— Mağan oq atqan sol jigit. Tek sonyñ ğana oğy meniñ sauytymdy būzyp öte alady, — dedi qansyrap jatqan Abdolla.
İä, däl Abdollağa arnap kök qūryş sauyt būzar oğyn Sairam aiqasynan beri saqtap kelgen Qiiäq batyr i̇edi. Bū da ūzaq kütken armanyna jetti.
Qazaq äskerleri osy qarqynymen, tasyğan özendei, joldarynda kezdesken bögetterdiñ byt-şytyn şyğaryp, Aqsaq Temirdiñ ordasy Samarqantty aldy. Būdan i̇eki jüz jyl būryn bükil älemdi titiretken Aqsaq Temir köregen Altyn Orda astanasy Saraiğa qandai aibarmen kirgen bolsa, i̇endi sol Altyn Orda handarynyñ ūrpağy Täuekel han, sary altynmen qaqtağan i̇er-tūrmandy süliktei qara arğymağyn oinatyp, sondai aibarmen Samarqantqa kirdi. Qoja Ahmet İassaui, Qoja Nahşbandi meşitterin saldyrğan älem ämirşisi Aqsaq Temir güldei jainağan Sarai şaharyn, bir kezde Batyi men Berke tūrğan Gülstan sarailaryn jermen-jeksen i̇etip qiratsa, köşpeli i̇elderdiñ äskerin basqarğan Täuekel han Samarqant şaharynyñ birde-bir kirpişi bülinbesin dep jarlyq berdi. Būnysy Täuekeldiñ bolaşaq ūrpaqtyñ qarğysynan qoryqqany i̇emes-ti. Būhar handyğyna qarsy şyqsa da, qazaq i̇eli Samarqant, Būhara, Hiua, Horezm şaharlaryn pir tūtatyn. Onyñ saltanatty sarailaryn körgende, körikterine tañ qalyp, jas baladai quanatyn. Täuekel han soñynan i̇ergen osy halyqtyñ ruhani sezimine qarsy şyğyp, ony özine öşiktirgisi kelmedi. Sol sebepten Samarqanttyñ altyn kümbezdi sarailary aman qaldy.

älemdi titirentken Aqsaq Temir ämirşi ziraty «Gör ämirdiñ» qasynda, özimen birge alyp jürgen syrly han tağynda qazaq dalasynyñ ämirşisi Täuekel otyr. Künşyğys jağyndağy Ūlyqbek mūnarasynyñ üstinde jylqy qūiryğynyñ qos uys qyly bailanğan Aq Ordanyñ aq tuy jelbireidi. Han janyna İesim, Qūdjek, tağy solar sekildi sūltan, bi, batyr, aqsaqaldar birinen soñ biri kelip, täjim i̇etip jatty. Han közi äldekimderdi izdep, aqyry qalyñ top myrzalardan şetteu tūrğan Qiiäq pen TUiaqty tauyp aldy.
— Jaudy jeñuge tetik bolğan, mine mynau qos böri, — dep Täuekel Qiiäq pen TUiaqty körsetti. — Jauğa būlar aş bürkittei şüiildi, kökjal qasqyrdai şapty! Būhar maralynyñ tösin qanjardai tyrnağymen jyrtqan qandy köz barystai, jau şebin kül-talqan i̇etti!
Han işaratymen būl i̇ekeuine uäzirleri oljağa tüsken qazynadan Būhardyñ i̇eki asyl qanjaryn äkep berdi. Saptary som altynnan, betine i̇eñ qymbat gauhar tastar ornatqan. Üsterine jağasy būlğyn, altyn zerli Būhar şapandaryn japty. Aldaryna baqtri tūqymdas i̇eki aq boz arğymaq tartty.
— Aq Orda — senderden būdan da zor i̇erlik kütedi! — dedi Täuekel. — Qandai tilekteriñ bar, aityñdar? Bärin de beremin!
Sözge jaqyndau Qiiäq batyr säl alğa şyğyp tizesin bükti.
— Bizdiñ qaramağymyzdağy i̇eki myñ jigittiñ köpşiligi malşy-i̇eginşi... Işterinde temir ūstasy, ağaş şeberleri de bar. Solarğa i̇elge qaityp, öz şarualaryna kirisuge rūqsat i̇etiñiz, taqsyr han.
Qaradan tusa da Qiiäq batyrdyñ dausy tegeurindi şyqty, qūlaqqa ūrğan tanadai tyna qalğan tynyştyqta, jūrt yzalana qalğan han tisiniñ şyqyr i̇ete tüskenin ap-anyq i̇estidi.
Būhar hany Abdolla būl künderi oq tiıp jaralanğan jolbarysqa ūqsaityn i̇edi. Han Būhar, Hiua, Balqy, Qorasan tügil, özine bağynyşty jerdiñ bärinen äsker jinaudy būiyrğan. Bir ai ötpei san jetpes qalyñ äsker Samarqant pen Būhardyñ ortasyndağy Zeravşan jağasyna şatyrlaryn tikti. Bir küni, jarasy äli jazylmağan Abdollağa bülik şyğaryp jürgen balasy äbdi-Mumin keldi. Şatyrğa kire tize bügip otyra qaldy.
— Seniñ jüregiñe jara salğan meniñ bir bilmestigimdi keşir, äke, — dedi. — Büginnen bastap i̇eñ adal ūlyñ bolamyn. Mine nan, mine qūran, būdan bylai qarai seniñ aitqanyñdy i̇eki i̇etpeimin!
Abdolla han şyn qartaiğan boluy kerek, közine jas aldy.
— Qartaiğanymda jalğyzymdy körsetip, qatesin keşiruge mümkindik berdiñ, alla tağala, mūnyña da şükirşilik, — dedi ol şyn jürekten. — Mūrager jalğyzym qasymda, bar tilegim oryndaldy, qazir ölip ketsem de armanym joq!
Būhar sekildi qasietti handyqty basqaruda qandai joldar, qandai syrlar baryn käri han ūlyna ūzaq jyr i̇etti. Qūpiiä syrlar da az i̇emes i̇eken. Sodan keiin baryp şarşap ketken han ūlynan anandai jerde tūrğan qūmyradağy jüzim şyrynyn qūiyp berudi sūrady. Ūly äkesiniñ ötinişin oryndady. Säl būryla tūryp, jüzim şyrynyn kesege qūiyp äkep berdi. Alla tağala onyñ jaña ğana «qazir ölip ketsem armanym joq» degen tilegin oryndağysy kelgen boluy kerek, balasy bergen şyryndy işisimen, Abdolla han qyryldai berip jastyqqa şalqasynan tüsti. Äbdi-Mumin äkesiniñ betine tesile qarap, ūzyn, jiñişke sausaqtarymen közin japty. Sodan keiin keseniñ tübinde qalğan şyryndy şatyrdyñ bir būryşyna qūiyp, ornyna aparyp qoidy. Dalağa şyqqan soñ «ūiyqtap ketken handy ūiatpañdar» dep būiryq berdi de, äskerine qarai aiañdady.
Tek keş taianğanda ğana küzet bastyğy han şatyryna kirdi. Jastyq üstinde şalqasynan jatqan Abdollanyñ betine közi tüsip ketisimen ön-boiy dir i̇ete qaldy. Bükil älemge aian säl i̇ezu tartyp külimsireitin işaraty i̇ezuinde. Tağy da bireuge ölim jazasyn aityp jatqandai.
O düniege sapar şekken äkesiniñ janyna äbdi-Mumin birinşi bop keldi. Saqalynan jasy sorğalap otyryp, ūzyn sausaqtarymen äkesiniñ i̇ezuindegi külkisin uqalap ketirdi. Ämirdiñ neden ölgenin biluge şaqyrğan Būhardyñ ğalym därigerleri «Patşanyñ patşasy Abdolla jüreginiñ kenet toqtauynan qaitys bolğan» degen qorytyndy şyğardy. Söitkenmen, qalyñ būqara arasynda «balasynyñ auru äkesine bergen jüzim şyryny» jaiyndağy qaueset sözder de tarap jatty.
Päueskege jegilgen segiz qara at Abdollanyñ pyrağyn Būharğa alyp keldi. Qasietti dini Būhardyñ myñdağan meşitiniñ qasyndağy minaretterden myñdağan işan, moldalar alla tağaladan Abdollanyñ künälaryn keşiruin sūrap, şahardy azan-qazan i̇etip basyna köterip azan şaqyrdy. İeki künnen keiin Abdollanyñ tabyty Qoja Nahşbandidyñ ataqty mazarynyñ tas i̇edenine qoiyldy. Būl hristian i̇esebi boiynşa 1598 jyly, al hadjiri i̇esebi boiynşa 1006 jyly boldy. İerteñine Būhar tağyna Mūhammed dininiñ jaña qorğanşysy, märtebeli äbdi-Mumin ämir kelip otyrdy...
Samarqantty alğan Täuekel qaraly Būhardy şabudan qūdaidan qorqyp bas tartqan joq. Mūndai syltaudy sol kezdegi tarihşylar oilap tapqan-dy. Hannyñ Būharğa attanbauyna sebep bolğan Qiiäq pen TUiaq batyrlardyñ jäne solardyñ soñynan i̇ergen jūrttyñ qylyğy i̇edi. Samarqant şaharyn alu toiy bitisimen, qos batyr özderiniñ jigitterin i̇ertip keiin qaitqan. Özge qazaq batyrlary basqarğan äskerdiñ köbi būlardyñ soñynan i̇erdi. Jauyngerler jat i̇elge baryp qala tonağannan göri, i̇elderine qaityp, qatyn-balalaryn asyrağanyn jön tapqan. Yrqyna könbegen jandardy jazalauğa Täuekeldiñ batyly barmady. Öitkeni şeginuşiler tym köp i̇edi. Köpke topyraq şaşa ala ma, aqyry Samar-
qanttan ketuge būiryq berdi.
Taşkentte de qazaq atty äskeri köp kidirgen joq. Būlardyñ köpşiligi köşpeli rulardan bolğandyqtan qys qystauğa, jaz jailauğa şyğu kerek i̇ekenin jadylaryna ūstap, auyldaryna jetkenşe asyqty. Täuekel hanğa şahardyñ qaqpasyn aşqan Taşkent tūrğyndarynyñ arasynda da küñkil köbeie bastady. Han uädesin būzyp, jeñilgen qalağa salğan salyğy būqarağa auyr tigen.
Al salyqsyz soğysty jürgize almaitynyn bilgen Täuekel osylai isteuge mäjbür bolğan. Täuekeldiñ būl äreketine qarsy topty basqaruğa Abdollanyñ jaqyn tuysy Hazretsūltan müfti kirisken. Äbdi-Mumin de tyñşylary arqyly Taşkent tūrğyndaryna alym-salyqtan mülde bosatamyn dep ötirik uäde berip, jaña byqsyp jana bastağan halyq narazylyğyn ürlei tüsken. Täuekel äri oilap, beri oilap Türkistanğa qaitudy jön kördi. Öz ordasyna kelgennen keiin Taşkent uälietinde ne bolyp jatqanyn tek alystan baqylap qana otyrdy. Kei jağdailarda bolmasa, Taşkent isine köp kirispedi.
Alty ai ötpei, töseginde ūiyqtap jatqan äbdi-Mumindi būharlyqtar baltamen şapqylap öltirdi. Äbdi-Mumin Şaibani ūrpağynan şyqqan i̇eñ aqyrğy Būhar hany i̇edi. Osymen Būhardağy Şaibani ürim-būtağynyñ handyq joly aiaqtaldy. İendi Būhar hanynyñ altyn tağyna Astrahannan qaşqan handardyñ biriniñ tūqymy Jarmūhammed otyrdy...
İä, äkesin öltirgen handardy jazmyş oñdyrğan i̇emes. Jänibekti öltirgen Berdibekpen Batyi ūrpağynyñ Altyn Ordadağy handyq däuiri bitken. Ūlyqbekti öltirgen Latif pen Aqsaq Temir ūrpağynyñ Samarqanttağy handyğy aiaqtaldy. Mine, i̇endi sondai jağdai Būhardağy Şaibani ūrpağyna da tudy...
Täuekel hannyñ da kütkeni osy kezeñ i̇edi. Oğan Jiembet jyrau «han keseline» ūşyrağan i̇ekensiñ dep dūrys aitqan. Biraq Täuekel mūndai soğysta halyqqa senudiñ qiyn i̇ekenin tüsingen-di. Halyq öz jerin qorğağanda tabandy da, küşti de. Al basqa i̇eldiñ jerin tartyp alu üşin soğysyp körşi, i̇eñ i̇er jürek degen batyrdyñ özi tireginen airylğandai, bosañsi qalady. Onyñ ornyna jauyñ on i̇ese küşeie tüsedi. Osyndai jağdai Samarqanttan tabylğan bir köne kitapta da aitylğan. Öz jeri — äsker küşiniñ möldir būlağy.
Osyny bile tūrsa da Täuekel han tağy joryqqa daiyndaldy. Onyñ qolyndağy äskerine qyrğyzdan şyqqan bai-manaptardyñ jasaqtary men oñtüstik Qaşqardyñ hany äbdiraşittyñ jauyngerleri qosyldy. Barlyğy jüz myñ äsker, Samarqant pen Būharğa attandy. Biraq i̇endi būlarğa i̇eşkim şahar qaqpasyn aşqan joq. Tūrğyn i̇el kele jatqan äskerden azyq-tülikti, miner atqa degen şöbin jasyrdy. Barlyğyn küşpen aluğa tura keldi. Mūndai jağdai äskerdiñ tärtibin būzady, älsiretedi.
äitse de qūmyrsqadai qaptağan qalyñ qol alğaşqy qarqynymen Taşkentti, Samarqantty aldy. İendi Būhardyñ özin qorşady. Betpe-bet aşyq maidanğa şyğuğa küşi jetpeitinin sezgen Jarmūhammed han Būhar şaharynyñ i̇eski bekinisine kirip alyp, qarsylyq körsetti.
Osyndai birin-biri añdyğan ūrys jiyrma künge sozyldy. Söitkenşe şildeniñ sarşa tamyz ystyğy keldi. Sol jylğy jaz, Maurennahr jerinde öte ystyq boldy. Töbeden küidirgen kün men küngei jaqtan añyrap soqqan añyzaq jelden, onsyz da şöbi şamaly Būhardyñ jeri küigen qūiqadai taqyrğa ainaldy. Künniñ ystyğynan qara jerdiñ özi şatynap jaryla bastady. Tebinge üirengen qazaqy jylqy qabyrğalary yrsiyp, äzer jüretin halge jetti. Aqyrğy i̇eki jüz jyldyñ işinde jat jerde soğysyp, basqa i̇eldiñ qamalyn alyp üirenbegen, qazaq, qyrğyz, ūiğyr sypailary, būl soğystyñ özderine tipti kerek i̇emes i̇ekenin i̇endi tüsinip, küñkildei bastady. Onyñ üstine künniñ ystyqtyğynan äsker arasynda iş auru paida boldy. İendi qazaq sypailary Būhardy aludan göri, özderiniñ i̇eli qalğan teriskei jaqqa telmire qaraudy şyğardy. Baiağy Qiiäq aitqan küige jetti. Täuekel han Būhar mañyndağy i̇eldi ünemi talap, osynşama äskerdi qorektendirudiñ qisyny bolmaitynyn ūğyp, amal joq keiin şeginuge būiryq berdi. Qazaq äskeri Samarqantqa kelip bekindi. Būl kezde Hiuadan qalyñ äskermen Jarmūhammed hannyñ inisi Baqimūhammed sūltan kelip, Būhar äskerine qosyldy. İendi i̇eki jaqtyñ küşi teñdesip qaldy. Birde būharlyqtar, birde türkistandyqtar jeñip, Samarqant tübindegi aiqas bir aiğa sozyldy. Osyndai bir tüngi ūrysta Täuekel han qatty jaralandy. Küni küiip tūrğan Maurennahr jerinde jaz boiy soğysyp äbden jüdegen qazaq äskeri amalsyz Samarqantty tastap, Taşkentke kelip bekindi. Būl arada da ūrys saiabyrlağan joq.
Täuekel hannyñ hali qiyndai tüsti. Jarynyñ auyr jaraly i̇ekenin i̇estisimen, bir top nökerimen Aqtorğyn hanym da jetti.
Küşti kezinde serik bolğan odaqtastary i̇endi mūny jalğyz tastap ketti. «Jalğan dos köleñke tärizdi, kün aşyqta janyñnan qalmaidy, aspandy būlt torlasa qasyñda bolmaidy» degenniñ ne i̇ekenin Täuekel i̇endi tüsindi. Sonda ğana baryp ol özine i̇ermei qalğan qazaq batyrlaryn i̇esine aldy. Degenderine könbegenine ökindi. Būl kezde Būhar äskeri Taşkentti tastai i̇etip qorşap bolğan. Türkistanğa baratyn i̇eñ soñğy jol da üzilgen. Al Täuekel hannyñ janynda i̇eñ senimdi dostary men Aqtorğyn ğana qaldy. Isik uyty bükil denesine jaiylyp bara jatqan Täuekel, kenet jastyqtan basyn köterdi.
— Būl ne şu? — dedi ol i̇elegzi.
— Jau äskeri biz tūrğan bekiniske atoi salyp jatyr.
Būhardyñ qalyñ äskeri qalany alyp bolyp, Täuekel han men onyñ serikteri bekingen i̇eñ aqyrğy qorğandy şabuğa şyqqan-dy. Qorğannyñ taqa biık i̇emes qabyrğalaryna baspaldaqtar qoiyp, üstine köteriluge tyrysyp jatqan. Jau kei jeriniñ qabyrğalaryn būza bastağan. At üstindegi ūrysqa üirengen qazaq jauyngerleri i̇endi jaiau soğysuğa mäjbür boldy. Būl olarğa jeñil timedi. Jeñuge ainalğan jau äskeri han jatqan saraiğa jaqyndai berdi. Syrttağy şu üdei tüsti.
— Ne boldy? Ne bop qaldy? — dedi i̇esi bir kirip, bir şyğyp jatqan Täuekel han.
Däl osy sätte i̇esik sart i̇etip şalqasynan aşyldy da, üige i̇eñgezerdei bir batyr kirip keldi. Üsti şañ basqan qan-qan.
— Biz seni äketkeli keldik, — dedi kirgen kisi.
Söidedi de batyr jigit jerge sylq i̇etip qūlap ketti.
Ornynan süiretile tūryp, Täuekel jigittiñ betindegi şynjyr tordy aşty. Qiiäq batyr i̇eken.
— Seni alyp ketuge keldik, — dedi ol kezerip ketken i̇ernin äzer qimyldatyp, — jat jerden tezirek ketuiñ kerek...
— Basqa i̇elge time, öz basyña öziñ jetesiñ dep i̇ediñ, Qiiäq batyr, aitqanyñ keldi, — dedi Täuekel. Sosyn ol da Qiiäq batyrdyñ üstine qūlap tüsti. Däl osy sätte Qiiäq batyr da aqyrğy ret yşqynyp, demin bir aldy da, o düniege jüre berdi.
Söitip bir küni, bir mezette tuğan i̇eki batyr bir künde, bir mezette o düniege sapar şekti. Sūltan tūqymynan şyqqan Täuekel artyna alty äieli men segiz balasyn qaldyrdy. İran, türik, orys ädebietterinde Täuekel han degen aibarly atyn qaldyrdy. Al sol hanmen birge ömir sürgen, qūldan şyqqan Qiiäq batyr, i̇eli-jeri üşin ünemi joryqta jürip, i̇eluden asqanşa būl dünieniñ rahatyn köre almai ketti.
Osyndai myñdağan belgisiz batyrlardyñ arqasynda qazaq i̇eli san jantalasta jeñip şyğyp, ğasyrlar boiy özin aman saqtap keldi...

Qazaq jerinen TUiaq batyr men Kişi jüzden şyqqan Jolymbet batyr bas-
qaryp kelgen qalyñ qol jetisimen, Būhar äskeri säl keiin şegindi. İendi ūrys būrynğysynan da qyza tüsti. İesim sūltan qalanyñ küngei jağyna, Qūdjek sūltan — teriskei tūsyna şapty. Qūbyla jağyndağy Qañly, Şanyşqyly sekildi rulardyñ äskerin Tūrsynmūhammed ämir basqardy. Bekinistiñ i̇eñ qauipti jağy künşyğysy i̇edi. Būl tūsty Jolymbet batyr qorğady. Şabarman i̇endi būl batyrdyñ da jaralanğan habaryn äkeldi. Osy sebepten qalanyñ künşyğysyna TUiaq batyrğa şabuğa tura keldi. Han ordasy künşyğys jaqtağy maidanda bolatyn. Kimde-kim osy maidandy basqarsa, sol jalpy äskerdiñ qolbasşysy sanaluğa tiısti i̇edi.
Qazaqtyñ irgeli rularynan şyqqan batyrlar men Şyñğys ūrpağynan tarağan sūltandar Täuekel hannyñ Qiiäq pen TUiaqty myñ basy i̇etkenine iştei narazy i̇edi. Ärine, däl qazir būlar TUiaqtyñ aitqanyna bağyna qoimaulary da mümkin. Būny tüsingen Aqtorğyn, i̇eriniñ sauytyn kie bastady.
Atyna qonğaly jatqan TUiaq üiden bir jas batyrdyñ jügire şyğyp, Täuekeldiñ Teñbilkögine asyğa mingenine tañ qaldy.
— TUiaq batyr, men de sizben birge baramyn, — dedi älgi jas batyr.