Köşpendiler - II - Jantalas

Būl soğystyñ qajeti joq i̇ekenine közi jetken kei jigitter qazaq dalasyna qaşty. Sonau Būhara men qazaq jeriniñ tüiisken tūsynda, Syrdariiä men Amudariiänyñ qamysty jağalarynda özbek, qazaq, türkimen, qyrğyz jigitterinen qūrylğan birneşe alaman jasağy paida boldy. Olar tek qana bai men manaptardyñ mal-mülkin talap qoimady, Saurandy qorşağan Abdolla äskerine bara jatqan, azyq-tülik tielgen keruenderdi de şapty.
Abdolla äskeriniñ hali künnen-künge qorqynyşty bola bastady.
Bir küni ämirşi üstine jaman şapan kiıp, tüsin özgertip, äsker şebin aralady. Top jigittiñ janynan ötip bara jatyp, olardyñ ne söilesip tūrğanyn i̇estimek bop toqtai qaldy.
— Qaşan biter i̇eken būl soğys? — dedi bir jas dauys.
— Saurandy al, sosyn bitedi, — dep jauap berdi käri jauynger.
— Saurandy alsañ, «Sairamdy al!» deidi. Sonda meniñ tabarym ne? Soğystan olja i̇etip alyp barğan azğantai matañ men aqşañdy i̇elge qaitysymenen, «soğysqa kerek» dep salyq jinauşy tartyp äketedi.
— Berme!
— Bermei kör!
— Bäri alladan jäne öziñnen...
— Öziñnen? Top itti jolbarys basqarsa, birazdan keiin itter jolbarysqa ainalady. Top jolbarysty it basqarsa, jolbarystar tübi it bop ketedi. Bizden ne şyğady, it bop kettik qoi. Äitse de Mūrat baluan öz jolyn özi tauypty... Alaman bop jürgen körinedi. Jaqynda han keruenin tonapty. İendi hannyñ özi kezdesse i̇eken deitin körinedi.
— Nege?
— Oğan saqtap jürgen oğym bar depti...
— Aqyryn...
Abdolla äri qarai jüre berdi. Bir adamdy jazalağanmen ne şyğady? Bireuiniñ basyn kesseñ, ony narazy bolady. Onynyñ basyn kesseñ, jüzi bülik şyğarady. Qazir äsker arasy qurağan qurai sekildi, bolmaşy ūşqyn tüsse bolğany lap i̇ete qalğaly tūr.
Qiyn jağdaidan ämirşini Būhardan kelgen järdem qūtqardy. İekinşi Jūmadi aiynyñ ony küni birneşe «Qara bura» tas atqyş qazandary men toqsan tüiege tielgen azyq-tülik jetti. Abdollanyñ jarlyğy boiynşa, tört qazan Saurannyñ syrtynda tört jerge ornatylğan. Äbden yza bolğan ämirşi «Qara bura» tas atqyşy daiyndalyp bitisimen-aq radendazanlarğa (zeñbirekşilerge) «Atyñdar!» dep būiryq berdi. Dabyl qağyp, zūrna, kerneiler baryldai jöneldi. Al «Qara bura» qazandary astynan köterilgen bu men jalynnan gürsildei aqyryp, qoidai-qoidai tastardy ğasyrlar boiy myzğymağan qamal qabyrğalaryna düñk-düñk ūrdy. Kenet aqyrzaman ornağandai dünie jüzi älemtapyryq bolyp ketken. İendi «Qara buralar» qala işine atylyp, är jerde ört şyğa bastady. Sonda da qala qorğanşylary «köndik!» dep qol kötermedi. Qiiäq pen TUiaq basqarğan i̇eki jüz mergen qorğanğa taiau qoiylğan tas atqyş janyndağy sarbazdarğa oqty qardai boratty.
Dünie osylai astan-kesteñ bop jatqan kezde Sauranğa İassydan hat tasityn kögarşyn ūşyp kelgen. Kögarşynnyñ moinyna bailanğan qağazdan Sauran tūrğyndary özderin qūtqaryp aluğa, Noğaily i̇elinen jinalğan qalyñ qolmen Babasūltan men Būzahūr kele jatyr degen quanyşty sözdi oqydy. Būl söz qala qorğauşylarynyñ ruhyn köterip tastady. İendi olar «Bauyrlarymyz, sender jetkenşe qalany bermeimiz» dep, bükireigen şaly men i̇eñbektegen balasyna deiin qaitadan qamal üstine şyqty. Būlardyñ bağyna qarai, keiingi künderde «Qara buralar» da dausyn sirek şyğara bastağan. Öitkeni, qazandardy qyzdyratyn Būhardan alyp kelgen mailary tausyluğa ainalyp i̇edi.
— Al, İassydan kelgen habar jalğan habar i̇edi, — dedi Būqar jyrau. — Oqiğa bylai bolğan: Babasūltan men Būzahūr sūltan Abdolladan qaşyp Mūğajar taularyn bökterlei otyryp Saraişyqqa jetken. Biraq osynyñ aldynda ğana Noğaily i̇eli bağynyp otyrğan Astrahan handyğy qūlap, Astrahan qalasy būl uaqytta aibarly orys patşasy jandaraldarynyñ qolyna köşken. Astrahan handyğynyñ bileri orys patşasynyñ qol astyna i̇engen. Būlarğa köngisi kelmeitinderdiñ birazy Qyrymğa, Gerei hannyñ jerine qaşqan, al keibireuleri Noğaily i̇elin panalağan.
Būhar handyğyna qarsy küresuge Türkistan sūltandaryna äsker beruge qarsy bolğan osy Astrahan bileri i̇edi. Būlardyñ sözin Mañğyt ruynyñ bedeldi aqsaqaldary, şonjarlary qoldady.
— Noğaily i̇eliniñ jigitteri orys patşasynan Astrahandy qaitaryp aluğa kerek, — dedi Astrahan bileri, — Noğaily jūrtynyñ mūñ-mūqtajy osy jerde, küşi mol Qyrym hanyna jetetin jolda. Biz Qyrym hanymen birigip, Noğaily jerin saqtauymyz kerek. Aidaladağy Abdollamen soğysyp bizdiñ qandai şaruamyz bar?
Aqyrynda Noğaily i̇eline kelip köp äsker alamyn degen Babasūltan, şağyn qolmen ğana üi işin i̇ertip, öz basyn ölimnen äzer qūtqaryp, Türkistanğa qarai bettegen.
Sauran qorğauşylaryna jetken «Babasūltan kele jatyr» degen osy habar i̇edi. Biraq äldekimniñ dualy auzymenen özgerip jetti. Qastyğy ma, dostyğy ma, kim bilsin?...
— Babasūltannyñ kele jatqanyn Abdolla da i̇estidi, — dedi Būqar, antalağan jūrtqa qarap, — dereu Täuekeldi jūmsady.
Ol on kün ötkennen keiin Babasūltandy öltirip, qolğa tüsken balasy Latifty aldyna salyp aidap Sauranğa keldi. Jibek şatyrynyñ aldynda, han tağynda otyrğan Abdolla ämirşiniñ aiağynyñ astyna Babasūltan men Jalmūhammed atalyqtyñ bastaryn tastai saldy da, özi bir tizerlep täjim i̇etti.
Abdolla ämirşi türegelip, aiağynyñ astynda jatqan jaularynyñ bastaryna köz jiberip säl tūrdy da, üsterinen attap, anandai jerde tize bügip otyrğan Täuekeldiñ qasyna keldi.
— İeñ qas jauyñdy öltirgen adam i̇eñ jaqyn tuysqanyñnan da qymbat! — dedi sūrlana qarap. — Täuekel sūltan, sen i̇endi mağan bauyrym Ūbaidolla men Düstem sūltannan kem i̇emessiñ. Osy i̇eñbegiñ üşin özimniñ tuğan qalam Afrikentti syiladym.
— Köp rahmet, märtebeli ämirşim, — dep Täuekel ornynan türegeldi.
Abdolla jidi bastağan bastardy būzylyp ketpes üşin, balğa toly kübige saldyrdy. Sol mezgilden bastap, Būhar ämirşisiniñ bas jauynyñ qūryğany üşin ülken toi bastaldy. Tüni boiy Sauran qorğanşylary jau jağynyñ u-şuyn, şattana şyrqağan än-küiin i̇estip şyqty. Şaraptan äbden i̇elirip alğan bir laşkar qamal i̇etegine kep: «Bügingi tün senderdiñ aqyrğy tünderiñ! İerteñ jan bitkenniñ bäri joq bolady!» dep aiqai saldy. Qamal basynda tūrğan bir jigit aşu qysyp ketip, oğan qarai qolyndağy qamystan jasalğan oq-därisin laqtyrdy. Mas laşkar üstine tüsip, lap i̇etip janğan oq-därimen birge lapyldap örtenip şyr-köbelek ainaldy da qaldy.
Keşeden bergi qandy oqiğadan habary joq sūlu kün ädettegisindei tağy da älem betine altyn nūryn töge şyqty. Dünie jüzin tağy da mereili şattyq biledi...
«Qara bura» gürsili säl toqtap, bolmaşy tynys alğan, şoğyrlanğan to-
bylğy, baialyş arasyndağy qara torğailar köterilip kele jatqan kündi qūttyqtağandai, älemdi tätti bir äuenge bölei, än şyrqatty.
Jibek şatyrynan Abdolla ämirşi de şyqty. Ol nökerlerine ämir berdi.
Köp keşikpei qamalğa qarai qara kübi qoiylğan at-arba bara jatty. Arbamen qatarlasa qol-aiağy kisendeuli Latif sūltandy bir kisige süiretip, bir kisige aidatyp qamal i̇etegine Qūlbaba kökiltaş ta jetti. Qamal üstinde äbdi-Sattar men Sauran biı Janbolat töre tūr. Qastarynda Sauran aqsaqaldary, Qiiäq pen TUiaq... Aiaq-qoly kisendeuli süiretilip kele jatqan tuğan inisin körgende, äbdi-Sattar bir mezet i̇eki qolymen betin basyp tūryp qaldy.
— Ua, ağaiyn! Asqar tau, sende bir min bar, asuğa jol bermeisiñ. Tasyğan su, sende min bar, ötuge ötkel bermeisiñ. Sauran şaharynyñ jaqsylary, senderde de bir min bar, jeñilgeniñdi körmeisiñ! — dep bastady Qūlbaba kökiltaş, — jeñilgeniñ i̇emei nemene, Noğailydan äsker äkeledi dep sengenderiñ Baba-
sūltan bolsa, aldaryñda tūr...
— Babasūltan qaida?
— Denesi qaida deisiñder me? Bärimiz baratyn qara jerde... Al altyn basy myna bal salynğan qara kübide...
äbdi-Sattar inisine qarap:
— Myna qaqpastyñ aityp tūrğany ras pa, Latif sūltan? — dedi dir-dir i̇etip.
— Ras...
— İestidiñder me, ağaiyn? — dedi dauystap Qūlbaba kökiltaş. — İendi senetin kimderiñ qaldy? Odan da tağdyrdyñ degenine könip, öz i̇erikteriñmen beriliñder! Sonda ğana ūly märtebeli Abdolla ämirşi künälaryñdy keşedi.
— Al berilmesek ne isteisiñder? — dedi Janbolat töre dauystap.
— İeñ aldymen öz köziñşe myna tūrğan bauyryñ Latif sūltandy bauyzdaimyz, äbdi-Sattar myrza! Sodan keiin baryp zyndanda qūrt-qūmyrsqa jep jatqan Tahir sūltannyñ basyn alamyz.
— äbdi-Sattar sol sazarğan qalpynan özgermedi:
— Sosyn?
— Sosyn... Osy qamaldy qorşap alyp, biriñ qalmai aştan ölgenşe, toi toilap, bi bileude bolamyz.
Kenet Latif sūltan şynjyryn süirete alğa ūmtyldy da, bar dausymen aiqailap jiberdi.
— Biz üşin Saurandy bermeñder! Abdolla Saurandy alğannan keiin senderdi de öltiredi. Bärimizdiñ qanymyzdy işpei tynbaimyn degen anty bar?
— äket keiin, myna jolbarysty!
İeki jigit Latif sūltandy ornynan qozğalta almady. İeñgezerdei laşkar ony tizesinen taiaqpen ūryp qūlatty da, bäri jabylyp keiin süirei jöneldi. Ol süiretilip bara jatyp:
— Keşirim i̇etedi degen sözderine senbeñder! — dedi bar dausymen. — Şydañdar! Berilmeñder! Köp keşikpei senderge järdemge İassy, Sairam, Otyrar, Aqrūq...Bükil qazaq dalasy keledi.
Būqar jyrau osy tūsqa kelgende, tyñdap tūrğan jūrt tolqyp ketti:
— Aruaqtaryñnan ainalaiyn babalarym-ai?!
— Öltirip jatsa da şahardy jauğa bermepti ğoi.
— Biz de solardai boluymyz kerek!
Jyrau sözin qaita bastap ketti.

İerteñine kün şyğa tağy dabyl qağylyp, zūrna, kerneiler baryldap, ädettegidei, bar älemdi basyna köterdi.
Abdolla şatyrynan şyqty da, äldekimge qolymen ämir i̇etti. Sol sätte i̇eñ ülken «Qara bura» gürs i̇etip atyldy. Bū joly onyñ auzynan qamalğa tas ornyna siri qapşyq ūşty. Būnda Babasūltan, Tahir, Latif sūltandar men Jalmūhammed atalyqtyñ bastary bar i̇edi. Qapşyq jarylyp ketpesin dep syrtynan kigizben qaptağan. Işinde Abdollanyñ qolynan jazylğan «ülken-kişileriñe qaramai bäriñniñ de bastaryñdy däl osylai kesermin» degen hat bar i̇eken. Sauran tūrğyndary aq kigizge sap, tört basty äbdi-Sattar men Qiiäq, TUiaq batyrlardyñ aldyna alyp keldi.
Denesi joq tört basty qala tūrğyndary qadirlep, mūsylman ğūrpymen jerledi. Babasūltan hikaiasy osylai bitti.
Ölikterin jerlegennen keiin, Noğailydan küş kelmeitinine közi jetken äbdi-Sattar keşke qarai Qiiäq pen TUiaqty şaqyrdy.
— Jigitter! — dedi ol. — Saurandy köp bolsa i̇eki aptadai ğana qorğauğa küşimiz jetedi. Aşarşylyq jailai bastady... Biraq, jaudyñ da hali bizden artyq i̇emes. Küzdiñ qara suyğy, jauyn-şaşyn bastalğaly tūr. Ar jağynda qys ta taiau... Abdollanyñ äskeriniñ deni ystyq jaqtan. Būl aranyñ qara suyğyna şydai almaidy. Jäne küzgi batpaqty jolmen azyq-tülik jetkizu de olarğa oñaiğa tüspeidi. Küzge deiin şydasaq, Abdolla qorşaudan i̇eriksiz bosatady.
— Bosatpai jürse qaitemiz? — dedi TUiaq.
— Onda bärimiz de qyrylamyz.
Üşeui bir sät ünsiz qaldy. Qiiäq bir oi tübine şomyp ketkendei, jerden közin almai tūryp-tūryp, älden uaqytta basyn köterdi.
Meniñ bir oiym bar.
— Söile, batyr.
— Baqanyn alsañ, şañyraq jerge qūlaidy...
— Sonda... sen...
— Anada bir yñğaiy kep qalyp i̇edi...
— Qalaişa?
— Meniñ jebem özgelerdikinen i̇eki i̇ese alysqa ūşady. Tek äldekimniñ «atpa!» degeninen kidirip qaldym. Beker tyñdağan i̇ekem. Soğan özim de qatty ökinem... Al qazir Abdolla bizge aspandağy jūldyzdan da alys... Qolymyz jetpeidi. Onyñ şatyryn jūmaqty qorğağandai qorğaidy. Maidanğa ünemi qalqanmen şyğady... Meniñ oiym Abdolla i̇emes, basqa adam jaiynda. O da Būhar äskeriniñ bir tiregi...
— Kimdi aityp tūrsyñ, batyr?
— Täuekel sūltandy... Haqnazar handy Jasylköl jağasynda öz qolymnan qoidym. Han öler aldynda mağan Täuekel turaly bir qūpiiä syr aityp i̇edi...
— Onda... Öziñ bilesiñ, batyr... Jastyğyna qaramai Täuekel Abdollanyñ oñ qoly i̇ekeni ras. Jäne Täuekeldiñ soñynan i̇ergen qazaqtar da az i̇emes. Qys tüskende, Abdollanyñ özge äskeri şydai almağanmen, būlar şydaidy. Men Täuekel jasaqtarynan sol jağynan qauiptenemin.
— Rūqsat i̇etiñiz, sūltan, onda biz jolğa şyğaiyq.
— Rūqsat, joldaryñ bolsyn!
— Sol küni tünde Abdollanyñ tuğan ağasy Ūbaidollany, onyñ balasy Asfandiiärdy, Abdollanyñ jalğyz ūly äbdi-Mumindy, aqylşysy Hasenєojany, i̇eger aqylğa könbese Täuekel sūltandy da jansyz baryp öltiruge, Saurannan jūpyny kiıngen bes tas jürek jolğa şyqty. Būlar ketisimen, bie sauymdai mezgil ötpei äbdi-Sattar sūltannyñ äieli Ainar Sūltan-Bike üiiniñ terezesinen jau jağyna hat tasuşy kögarşyn ūşty. Kögarşynnyñ qauyrsynyna bailanğan qağazdan Ainar Sūltan-Bikeniñ äkesi Ūbaidolla özderine jiberilgen bes jigittiñ habaryn bildi. Äbdi-Mumindy, Asfandiiärdy, Hasenєojany öltiruge kelgen üş jigit birden qolğa tüsti. Sol sağatta bastary kesildi. Al Ūbaidollany öltiruge kelgen TUiaq qauipti der kezinde sezip qap, ūstauğa şyqqan laşkarlarmen atysyp, qorşaudan äzer qūtyldy. Öldim-taldym degende tañ ata Sauran qamalyna jetti. İeşkimniñ qolyna tüspei Täuekeldi añdyp, İassy jağyna tek Qiiäq qana ötip ketti. Biraq bū da aldynan kütip tūrğan jasaqtan qūtyla almady.

Täuekel būl künderde Şağai sūltannyñ qaramağyndağy qosynmen İassy bekinisin şappaq bop jatqan. Qol-aiağy bailauly Qiiäqty Täuekeldiñ aldyna alyp keldi. Jaña soqqan aldaspanyn synamaq bop, sūltan şatyrynyñ aldynda bir qūşaq jas tobylğyny şapqylap tūrğan. Ol qylyşyn tastamai tūtqynnyñ qasyna keldi. Jigittiñ qandai qylmysy barynan būrynnan da habardar i̇edi. İendi tūtqynnyñ symbatty dene bitisine, ötkir közdi qaisar jüzine sūqtana qarady. «äbdi-Sattar sūltan meniñ basymdy aldyruğa kimdi jiberudi bilgen i̇eken. Jerkene qarağan kelbeti qandai sūsty? Būğan men ne jazdym? Näsili, sebebin bilgen jön bolar... Bostan-bos meni öltiruge şyqpağan şyğar... Jäne öziniñ jasy da menimen teñdes pe, qalai?»
Täuekel sūltan yzalana qarağan Qiiäqtan közin almai biraz tūrdy da:
— Atyñ kim? — dedi.
Qiiäq ta közin taidyrmai:
— Atym Qiiäq, äkem Jaubasar batyr! — dedi.
Täuekel myrs i̇etip küldi.
— «Jaman ittiñ atyn böribasar qūiady». Jaubasar degen batyrdy i̇estisem qūlağym kereñ bolsyn. Qai rudansyñ?
Arğynnyñ batyr ruy Altaimyn.
— Altaidyñ qai biıniñ balasymyn dediñ?
— Jaubasar degen qūlynyñ balasymyn.
ä!.. Qanşağa keldiñ?
— äkem marqūm Şağai sūltannyñ ögei balasy Täuekel tuğan küni sen de tuğansyñ deitin...
«Ögei balasy» degen sözdi i̇estigende, bireu jüregine qanjar salyp alğandai, Täuekel sūrlanyp ketti. Osyndai janyna batatyn bir suyq sözdi ol bala kezinde de bir i̇estigeni bar... Biraq, odan beri köp jyl ötti ğoi... Nağaşy äkesi äbilqasymnyñ üiinen äkesi Şağaidyñ qolyna qaityp kelgeli, mūndai janyn küidirer lebiz qūlağyna tiıp körgen joq... Al mynau qūldyñ aityp tūrğany ne sandyraq?
Ol qylyşymen Qiiäqtyñ qol-aiağyn bailağan şylbyrdy qiyp jiberdi.
— Otyr! — dedi būiyryp. — Al söile bilgeniñdi!
— Myna jat közderiñ ketsin...
— Jaqsy, olai bolsa şatyrğa kir, — dedi Täuekel Qiiäqqa, sosyn küzetşi jigitterge būryldy. — Sender syrtta qalyñdar.
Sūltannyñ aitqanyn oryndap küzetşi laşkarlar syrtta qaldy. Tek şetki, qabağy qatyñqy mosqal laşkar ğana, qylyşyn qynabynan suyryp, i̇esik aldyna baryp küzetke tūrdy. Iştegi söz syrtqa tegis jetpegenmen, jan küiiginen aşyna şyqqan keibir ünder talmausyrap küzetşige i̇estilip jatty.
Täuekel üige Qiiäqty alyp kirgennen keiin, dereu sözge kirisken.
— Al aitşy, mağan qastyq oilardai qai bauyryñdy öltirdim, qai qalyñdyğyñdy qorladym?
— Qazaq balasy degen bauyrymdy öltirdiñ, qazaq qyzy degen qalyñdyğymdy qorladyñ! Abdolla ämirşige i̇erip tuğan i̇eliñdi qan-josa i̇ettiñ. Sol üşin men seni öltiruge tiısti i̇edim.
— Tuğan i̇elimniñ qanymen meniñ qolym būialğan joq. Babasūltandy öltirsem, o da seniñ ata jauyñ! Şarabhana oqiğasyn ūmyttyñdar ma?
— İä, ol solai... Biraq Babasūltan qazaq i̇eline Türkistan uälietin soğyssyz qaitaryp berdi ğoi, Abdolla ony soğyspen tartyp almaq. Sol ma seniñ janyñnyñ aşyğany? Molda, qoja basynyñ saqinasy bar adamdy «qany tasyp ketipti» dep tamyrynan qan ağyzyp i̇emdeidi. Qazaqtyñ qany tasyp ketti degeniñ be, halqyñnyñ qanyn sudai ağyzğanyñ? Qolym qandy i̇emes deisiñ, Kendirlik, Keñgir boiynyñ auyldaryn şauyp, aqyrğy kün köris malyn Abdolla äskerine äkep bergeniñde de qolyñ qandy bolmady ma? Babasūltanğa i̇ergen Türkistan uälietiniñ qazaq jigitterin Jylanşyq özeniniñ boiynda qan-josa i̇etip qyrğanyñda, i̇eki qolyñ birdei öz bauyrlaryñnyñ qanyna būialğan joq pa i̇edi? İassyny şapqaly otyrsyñ, sonda kimdi mūqatpaqsyñ? Baiağy bir sorly qazaq i̇eli i̇emes pe? Osynyñ bärin Jaubasar qūldyñ balasy Qiiäq tüsingende, Şağai sūltannyñ asyrandy ūly, Täuekel, sen nege tüsinbeisiñ?
Qiiäq batyrdyñ jer-jebirine jete aitqan sözderi janyna segiz taspaly qamşynyñ osuyndai batyp tūrğan Täuekel, «Şağai sūltannyñ asyrandy ūly» degen sözdi i̇estigende jüregi tağy qabynyp ketti. Belindegi qanjaryna qolynyñ qalai barğanyn bilmei qaldy. Äitse de ol özin-özi ūstap:
— Jaraidy, i̇eger meniñ qolym tuğan i̇elimniñ qanymen bylğansa, jauynyñ qanymen juyp ağartuğa barmyn, — dedi dausy qyryldai şyğyp, — būny soñynan ūğysalyq. Al sen bir i̇emes, i̇eki i̇emes meniñ betime «Şağai sūltannyñ ögei balasy» degen auyr sözdi kinä i̇etip bastyñ. Būl qai söziñ? İeger jalğan aityp, jala japsañ... — Täuekel sözin aiaqtamai toqtady.
— Jaqsy, sen sūradyñ, men aitaiyn. Jalğan bolsa halqy Haqnazar dep atağan Aqnazar hannyñ aruağy atsyn. Būl sözdi sol hannyñ öz auzynan i̇estidim. Meniñ anam aty küñge laiyq Qoisana bolsa, seniñ anañnyñ aty hanşağa laiyq Künsana i̇eken, — dep bastağan Qiiäq, öziniñ Täuekel jaiynda bilgenin tegis aityp berdi. Anasy Künsanany ögei äkesi Şağaidyñ qalai öltirgen jerin i̇estigende, Täuekel qanjaryn suyryp alyp, aqyryp jiberdi.
— Toqtat! — dedi ol. Täuekel i̇esik aldyndağy küzetşiniñ tym taiau tūrğanyn jaña ğana añğardy. — İeger i̇endi bir söz aitar bolsañ...
Qiiäq kilt toqtady. Täuekel de sol jalañaş qanjaryn joğary kötergen qalpynda demin äzer alyp, melşidi de qaldy. Älden uaqytta baryp qanjaryn qynabyna saldy.
— Osynşama qūpiiäny bilgeniñ üşin, tiri qalmauğa tiısti i̇ediñ... Äitse de, bir jolğa keştim. Al sen aitqan syrdy basqanyñ auzynan i̇estir bolsam, mağan ökpeleme!
Täuekel jedel basyp bardy da, «Sadyq» dep dauystady. Üige küzetşilerdiñ basşysy ūzyn boily, aşañ jüzdi laşkar kirdi.
— Sadyq, — dedi Täuekel, — myna jigitti auqattandyr da, astyna at berip, qas qaraia barar jağyna aparyp sal. Öziñnen böten tiri jan bilmesin.
— Qūp!
Täuekeldiñ közi kenet i̇esik aldyndağy küzetşiniñ alystau baryp tūrğanyn şalyp qaldy. İendi ol sybyrlap söiledi.
— Al mynau Jarqyn sarbazdy... bügin tünde joq i̇et!
— Qūp!
— Sūltan sybyry özi jaiynda i̇ekenin küzetşi de sezdi. Işi mūzdap ketti. Äitse de, syr bermedi. Qas qaraia Sadyq tūtqyndy şyğaryp saluğa ketken kezde, bū da basqa jolmen Sauranğa qarai tartty. Sadyqtyñ qaityp kelip, özin öltiruin kütken joq. Ol atyn anda-sanda säl tynyqtyryp, tüni boiy şauyp otyryp, tañ ata Sauran tübindegi Şağai sūltanğa jetti. İestigen söziniñ bärin aityp berdi. Sūltan läm-mim demei, ün-tünsiz tyñdap şyqty. Qaşqyn bar bilgenin jetkizip bolyp, mūndaida aitylatyn alğysty kütip, basyn tömen ie bergende däl jürek tūsynan kep almas qanjar qadaldy. Qaşqyn säl i̇eñkeie berdi de, i̇etpetinen qūlap tüsti. Jalğyz ret aunauğa ğana mūrşasy jetti, közi şarasynan şyğa jazdap bir yşqyndy da, sozylyp jüre berdi. Şağai i̇eñkeiip Jarqynnyñ keudesine qadalğan qanjaryn aldy da, janyna jügirip kelgen däiekşi jigitke:
— Mynanyñ ölimtigin şyğaryp tastañdar! — dedi. — «Bireuge or qazba, öziñ tüsersiñ» degen osy.
Säske köterile Şağai Abdollanyñ şatyryna kirdi. Hanğa käri sūltannyñ ne aitqany belgisiz. Tek qaharyna mingen Abdolla Täuekelge jendetterin jiberip, ūstap äkeluge būiyrğanynda, sūltan öz şatyrynda bolmai şyqty. Han üş tün ötkesin baryp, Täuekeldiñ Däşti Qypşaq jerine qaşqanyn i̇estidi.
Söitkenşe küzdiñ qara suyğy da keldi. Saurandy ala almaitynyna közi jetken Abdolla, äkesi İeskendirdiñ qatty nauqas i̇ekenin syltau i̇etip Būharğa qaitty.
— Halyq tabandylyğy degen, mine, osy! — dedi i̇endi Būqar jyrau, — Būhar hanynyñ kök temir qūrsanğan ataqty äskeri de azğantai qala tūrğynyna i̇eşteñe istei almağan! Tabandy bolsañ joñğarlar da keiin şeginedi.
Halyq tağy şulap qūia berdi.
— Tabandy bolamyz!
— Birimiz qalğanşa şaharymyzdy bermeimiz!
— Jauğa qūl bolğanşa, ölgenimiz jaqsy!
Şu basylğan kezde bir jas jigit:
— Sosyn ne boldy! — dep sūrady, — Qiiäq, TUiaq batyrlar qaitadan Abdollağa qarsy soğysqa qatysty ma? Babasūltan ūrpaqtary ne istedi? Jauynan äkeleriniñ kegin qaitara aldy ma?