Köşpendiler - II - Jantalas

Būl soğystyŋ qajeti joq i̇ekenine közi jetken kei jigitter qazaq dalasyna qaşty. Sonau Būhara men qazaq jeriniŋ tüiisken tūsynda, Syrdariiä men Amudariiänyŋ qamysty jağalarynda özbek, qazaq, türkimen, qyrğyz jigitterinen qūrylğan birneşe alaman jasağy paida boldy. Olar tek qana bai men manaptardyŋ mal-mülkin talap qoimady, Saurandy qorşağan Abdolla äskerine bara jatqan, azyq-tülik tielgen keruenderdi de şapty.
Abdolla äskeriniŋ hali künnen-künge qorqynyşty bola bastady.
Bir küni ämirşi üstine jaman şapan kiıp, tüsin özgertip, äsker şebin aralady. Top jigittiŋ janynan ötip bara jatyp, olardyŋ ne söilesip tūrğanyn i̇estimek bop toqtai qaldy.
— Qaşan biter i̇eken būl soğys? — dedi bir jas dauys.
— Saurandy al, sosyn bitedi, — dep jauap berdi käri jauynger.
— Saurandy alsaŋ, «Sairamdy al!» deidi. Sonda meniŋ tabarym ne? Soğystan olja i̇etip alyp barğan azğantai mataŋ men aqşaŋdy i̇elge qaitysymenen, «soğysqa kerek» dep salyq jinauşy tartyp äketedi.
— Berme!
— Bermei kör!
— Bäri alladan jäne öziŋnen...
— Öziŋnen? Top itti jolbarys basqarsa, birazdan keiin itter jolbarysqa ainalady. Top jolbarysty it basqarsa, jolbarystar tübi it bop ketedi. Bizden ne şyğady, it bop kettik qoi. Äitse de Mūrat baluan öz jolyn özi tauypty... Alaman bop jürgen körinedi. Jaqynda han keruenin tonapty. İendi hannyŋ özi kezdesse i̇eken deitin körinedi.
— Nege?
— Oğan saqtap jürgen oğym bar depti...
— Aqyryn...
Abdolla äri qarai jüre berdi. Bir adamdy jazalağanmen ne şyğady? Bireuiniŋ basyn kesseŋ, ony narazy bolady. Onynyŋ basyn kesseŋ, jüzi bülik şyğarady. Qazir äsker arasy qurağan qurai sekildi, bolmaşy ūşqyn tüsse bolğany lap i̇ete qalğaly tūr.
Qiyn jağdaidan ämirşini Būhardan kelgen järdem qūtqardy. İekinşi Jūmadi aiynyŋ ony küni birneşe «Qara bura» tas atqyş qazandary men toqsan tüiege tielgen azyq-tülik jetti. Abdollanyŋ jarlyğy boiynşa, tört qazan Saurannyŋ syrtynda tört jerge ornatylğan. Äbden yza bolğan ämirşi «Qara bura» tas atqyşy daiyndalyp bitisimen-aq radendazanlarğa (zeŋbirekşilerge) «Atyŋdar!» dep būiryq berdi. Dabyl qağyp, zūrna, kerneiler baryldai jöneldi. Al «Qara bura» qazandary astynan köterilgen bu men jalynnan gürsildei aqyryp, qoidai-qoidai tastardy ğasyrlar boiy myzğymağan qamal qabyrğalaryna düŋk-düŋk ūrdy. Kenet aqyrzaman ornağandai dünie jüzi älemtapyryq bolyp ketken. İendi «Qara buralar» qala işine atylyp, är jerde ört şyğa bastady. Sonda da qala qorğanşylary «köndik!» dep qol kötermedi. Qiiäq pen TUiaq basqarğan i̇eki jüz mergen qorğanğa taiau qoiylğan tas atqyş janyndağy sarbazdarğa oqty qardai boratty.
Dünie osylai astan-kesteŋ bop jatqan kezde Sauranğa İassydan hat tasityn kögarşyn ūşyp kelgen. Kögarşynnyŋ moinyna bailanğan qağazdan Sauran tūrğyndary özderin qūtqaryp aluğa, Noğaily i̇elinen jinalğan qalyŋ qolmen Babasūltan men Būzahūr kele jatyr degen quanyşty sözdi oqydy. Būl söz qala qorğauşylarynyŋ ruhyn köterip tastady. İendi olar «Bauyrlarymyz, sender jetkenşe qalany bermeimiz» dep, bükireigen şaly men i̇eŋbektegen balasyna deiin qaitadan qamal üstine şyqty. Būlardyŋ bağyna qarai, keiingi künderde «Qara buralar» da dausyn sirek şyğara bastağan. Öitkeni, qazandardy qyzdyratyn Būhardan alyp kelgen mailary tausyluğa ainalyp i̇edi.
— Al, İassydan kelgen habar jalğan habar i̇edi, — dedi Būqar jyrau. — Oqiğa bylai bolğan: Babasūltan men Būzahūr sūltan Abdolladan qaşyp Mūğajar taularyn bökterlei otyryp Saraişyqqa jetken. Biraq osynyŋ aldynda ğana Noğaily i̇eli bağynyp otyrğan Astrahan handyğy qūlap, Astrahan qalasy būl uaqytta aibarly orys patşasy jandaraldarynyŋ qolyna köşken. Astrahan handyğynyŋ bileri orys patşasynyŋ qol astyna i̇engen. Būlarğa köngisi kelmeitinderdiŋ birazy Qyrymğa, Gerei hannyŋ jerine qaşqan, al keibireuleri Noğaily i̇elin panalağan.
Būhar handyğyna qarsy küresuge Türkistan sūltandaryna äsker beruge qarsy bolğan osy Astrahan bileri i̇edi. Būlardyŋ sözin Maŋğyt ruynyŋ bedeldi aqsaqaldary, şonjarlary qoldady.
— Noğaily i̇eliniŋ jigitteri orys patşasynan Astrahandy qaitaryp aluğa kerek, — dedi Astrahan bileri, — Noğaily jūrtynyŋ mūŋ-mūqtajy osy jerde, küşi mol Qyrym hanyna jetetin jolda. Biz Qyrym hanymen birigip, Noğaily jerin saqtauymyz kerek. Aidaladağy Abdollamen soğysyp bizdiŋ qandai şaruamyz bar?
Aqyrynda Noğaily i̇eline kelip köp äsker alamyn degen Babasūltan, şağyn qolmen ğana üi işin i̇ertip, öz basyn ölimnen äzer qūtqaryp, Türkistanğa qarai bettegen.
Sauran qorğauşylaryna jetken «Babasūltan kele jatyr» degen osy habar i̇edi. Biraq äldekimniŋ dualy auzymenen özgerip jetti. Qastyğy ma, dostyğy ma, kim bilsin?...
— Babasūltannyŋ kele jatqanyn Abdolla da i̇estidi, — dedi Būqar, antalağan jūrtqa qarap, — dereu Täuekeldi jūmsady.
Ol on kün ötkennen keiin Babasūltandy öltirip, qolğa tüsken balasy Latifty aldyna salyp aidap Sauranğa keldi. Jibek şatyrynyŋ aldynda, han tağynda otyrğan Abdolla ämirşiniŋ aiağynyŋ astyna Babasūltan men Jalmūhammed atalyqtyŋ bastaryn tastai saldy da, özi bir tizerlep täjim i̇etti.
Abdolla ämirşi türegelip, aiağynyŋ astynda jatqan jaularynyŋ bastaryna köz jiberip säl tūrdy da, üsterinen attap, anandai jerde tize bügip otyrğan Täuekeldiŋ qasyna keldi.
— İeŋ qas jauyŋdy öltirgen adam i̇eŋ jaqyn tuysqanyŋnan da qymbat! — dedi sūrlana qarap. — Täuekel sūltan, sen i̇endi mağan bauyrym Ūbaidolla men Düstem sūltannan kem i̇emessiŋ. Osy i̇eŋbegiŋ üşin özimniŋ tuğan qalam Afrikentti syiladym.
— Köp rahmet, märtebeli ämirşim, — dep Täuekel ornynan türegeldi.
Abdolla jidi bastağan bastardy būzylyp ketpes üşin, balğa toly kübige saldyrdy. Sol mezgilden bastap, Būhar ämirşisiniŋ bas jauynyŋ qūryğany üşin ülken toi bastaldy. Tüni boiy Sauran qorğanşylary jau jağynyŋ u-şuyn, şattana şyrqağan än-küiin i̇estip şyqty. Şaraptan äbden i̇elirip alğan bir laşkar qamal i̇etegine kep: «Bügingi tün senderdiŋ aqyrğy tünderiŋ! İerteŋ jan bitkenniŋ bäri joq bolady!» dep aiqai saldy. Qamal basynda tūrğan bir jigit aşu qysyp ketip, oğan qarai qolyndağy qamystan jasalğan oq-därisin laqtyrdy. Mas laşkar üstine tüsip, lap i̇etip janğan oq-därimen birge lapyldap örtenip şyr-köbelek ainaldy da qaldy.
Keşeden bergi qandy oqiğadan habary joq sūlu kün ädettegisindei tağy da älem betine altyn nūryn töge şyqty. Dünie jüzin tağy da mereili şattyq biledi...
«Qara bura» gürsili säl toqtap, bolmaşy tynys alğan, şoğyrlanğan to-
bylğy, baialyş arasyndağy qara torğailar köterilip kele jatqan kündi qūttyqtağandai, älemdi tätti bir äuenge bölei, än şyrqatty.
Jibek şatyrynan Abdolla ämirşi de şyqty. Ol nökerlerine ämir berdi.
Köp keşikpei qamalğa qarai qara kübi qoiylğan at-arba bara jatty. Arbamen qatarlasa qol-aiağy kisendeuli Latif sūltandy bir kisige süiretip, bir kisige aidatyp qamal i̇etegine Qūlbaba kökiltaş ta jetti. Qamal üstinde äbdi-Sattar men Sauran biı Janbolat töre tūr. Qastarynda Sauran aqsaqaldary, Qiiäq pen TUiaq... Aiaq-qoly kisendeuli süiretilip kele jatqan tuğan inisin körgende, äbdi-Sattar bir mezet i̇eki qolymen betin basyp tūryp qaldy.
— Ua, ağaiyn! Asqar tau, sende bir min bar, asuğa jol bermeisiŋ. Tasyğan su, sende min bar, ötuge ötkel bermeisiŋ. Sauran şaharynyŋ jaqsylary, senderde de bir min bar, jeŋilgeniŋdi körmeisiŋ! — dep bastady Qūlbaba kökiltaş, — jeŋilgeniŋ i̇emei nemene, Noğailydan äsker äkeledi dep sengenderiŋ Baba-
sūltan bolsa, aldaryŋda tūr...
— Babasūltan qaida?
— Denesi qaida deisiŋder me? Bärimiz baratyn qara jerde... Al altyn basy myna bal salynğan qara kübide...
äbdi-Sattar inisine qarap:
— Myna qaqpastyŋ aityp tūrğany ras pa, Latif sūltan? — dedi dir-dir i̇etip.
— Ras...
— İestidiŋder me, ağaiyn? — dedi dauystap Qūlbaba kökiltaş. — İendi senetin kimderiŋ qaldy? Odan da tağdyrdyŋ degenine könip, öz i̇erikteriŋmen beriliŋder! Sonda ğana ūly märtebeli Abdolla ämirşi künälaryŋdy keşedi.
— Al berilmesek ne isteisiŋder? — dedi Janbolat töre dauystap.
— İeŋ aldymen öz köziŋşe myna tūrğan bauyryŋ Latif sūltandy bauyzdaimyz, äbdi-Sattar myrza! Sodan keiin baryp zyndanda qūrt-qūmyrsqa jep jatqan Tahir sūltannyŋ basyn alamyz.
— äbdi-Sattar sol sazarğan qalpynan özgermedi:
— Sosyn?
— Sosyn... Osy qamaldy qorşap alyp, biriŋ qalmai aştan ölgenşe, toi toilap, bi bileude bolamyz.
Kenet Latif sūltan şynjyryn süirete alğa ūmtyldy da, bar dausymen aiqailap jiberdi.
— Biz üşin Saurandy bermeŋder! Abdolla Saurandy alğannan keiin senderdi de öltiredi. Bärimizdiŋ qanymyzdy işpei tynbaimyn degen anty bar?
— äket keiin, myna jolbarysty!
Eki jigit Latif sūltandy ornynan qozğalta almady. İeŋgezerdei laşkar ony tizesinen taiaqpen ūryp qūlatty da, bäri jabylyp keiin süirei jöneldi. Ol süiretilip bara jatyp:
— Keşirim i̇etedi degen sözderine senbeŋder! — dedi bar dausymen. — Şydaŋdar! Berilmeŋder! Köp keşikpei senderge järdemge İassy, Sairam, Otyrar, Aqrūq...Bükil qazaq dalasy keledi.
Būqar jyrau osy tūsqa kelgende, tyŋdap tūrğan jūrt tolqyp ketti:
— Aruaqtaryŋnan ainalaiyn babalarym-ai?!
— Öltirip jatsa da şahardy jauğa bermepti ğoi.
— Biz de solardai boluymyz kerek!
Jyrau sözin qaita bastap ketti.

Erteŋine kün şyğa tağy dabyl qağylyp, zūrna, kerneiler baryldap, ädettegidei, bar älemdi basyna köterdi.
Abdolla şatyrynan şyqty da, äldekimge qolymen ämir i̇etti. Sol sätte i̇eŋ ülken «Qara bura» gürs i̇etip atyldy. Bū joly onyŋ auzynan qamalğa tas ornyna siri qapşyq ūşty. Būnda Babasūltan, Tahir, Latif sūltandar men Jalmūhammed atalyqtyŋ bastary bar i̇edi. Qapşyq jarylyp ketpesin dep syrtynan kigizben qaptağan. Işinde Abdollanyŋ qolynan jazylğan «ülken-kişileriŋe qaramai bäriŋniŋ de bastaryŋdy däl osylai kesermin» degen hat bar i̇eken. Sauran tūrğyndary aq kigizge sap, tört basty äbdi-Sattar men Qiiäq, TUiaq batyrlardyŋ aldyna alyp keldi.
Denesi joq tört basty qala tūrğyndary qadirlep, mūsylman ğūrpymen jerledi. Babasūltan hikaiasy osylai bitti.
Ölikterin jerlegennen keiin, Noğailydan küş kelmeitinine közi jetken äbdi-Sattar keşke qarai Qiiäq pen TUiaqty şaqyrdy.
— Jigitter! — dedi ol. — Saurandy köp bolsa i̇eki aptadai ğana qorğauğa küşimiz jetedi. Aşarşylyq jailai bastady... Biraq, jaudyŋ da hali bizden artyq i̇emes. Küzdiŋ qara suyğy, jauyn-şaşyn bastalğaly tūr. Ar jağynda qys ta taiau... Abdollanyŋ äskeriniŋ deni ystyq jaqtan. Būl aranyŋ qara suyğyna şydai almaidy. Jäne küzgi batpaqty jolmen azyq-tülik jetkizu de olarğa oŋaiğa tüspeidi. Küzge deiin şydasaq, Abdolla qorşaudan i̇eriksiz bosatady.
— Bosatpai jürse qaitemiz? — dedi TUiaq.
— Onda bärimiz de qyrylamyz.
Üşeui bir sät ünsiz qaldy. Qiiäq bir oi tübine şomyp ketkendei, jerden közin almai tūryp-tūryp, älden uaqytta basyn köterdi.
Meniŋ bir oiym bar.
— Söile, batyr.
— Baqanyn alsaŋ, şaŋyraq jerge qūlaidy...
— Sonda... sen...
— Anada bir yŋğaiy kep qalyp i̇edi...
— Qalaişa?
— Meniŋ jebem özgelerdikinen i̇eki i̇ese alysqa ūşady. Tek äldekimniŋ «atpa!» degeninen kidirip qaldym. Beker tyŋdağan i̇ekem. Soğan özim de qatty ökinem... Al qazir Abdolla bizge aspandağy jūldyzdan da alys... Qolymyz jetpeidi. Onyŋ şatyryn jūmaqty qorğağandai qorğaidy. Maidanğa ünemi qalqanmen şyğady... Meniŋ oiym Abdolla i̇emes, basqa adam jaiynda. O da Būhar äskeriniŋ bir tiregi...
— Kimdi aityp tūrsyŋ, batyr?
— Täuekel sūltandy... Haqnazar handy Jasylköl jağasynda öz qolymnan qoidym. Han öler aldynda mağan Täuekel turaly bir qūpiiä syr aityp i̇edi...
— Onda... Öziŋ bilesiŋ, batyr... Jastyğyna qaramai Täuekel Abdollanyŋ oŋ qoly i̇ekeni ras. Jäne Täuekeldiŋ soŋynan i̇ergen qazaqtar da az i̇emes. Qys tüskende, Abdollanyŋ özge äskeri şydai almağanmen, būlar şydaidy. Men Täuekel jasaqtarynan sol jağynan qauiptenemin.
— Rūqsat i̇etiŋiz, sūltan, onda biz jolğa şyğaiyq.
— Rūqsat, joldaryŋ bolsyn!
— Sol küni tünde Abdollanyŋ tuğan ağasy Ūbaidollany, onyŋ balasy Asfandiiärdy, Abdollanyŋ jalğyz ūly äbdi-Mumindy, aqylşysy Hasenєojany, i̇eger aqylğa könbese Täuekel sūltandy da jansyz baryp öltiruge, Saurannan jūpyny kiıngen bes tas jürek jolğa şyqty. Būlar ketisimen, bie sauymdai mezgil ötpei äbdi-Sattar sūltannyŋ äieli Ainar Sūltan-Bike üiiniŋ terezesinen jau jağyna hat tasuşy kögarşyn ūşty. Kögarşynnyŋ qauyrsynyna bailanğan qağazdan Ainar Sūltan-Bikeniŋ äkesi Ūbaidolla özderine jiberilgen bes jigittiŋ habaryn bildi. Äbdi-Mumindy, Asfandiiärdy, Hasenєojany öltiruge kelgen üş jigit birden qolğa tüsti. Sol sağatta bastary kesildi. Al Ūbaidollany öltiruge kelgen TUiaq qauipti der kezinde sezip qap, ūstauğa şyqqan laşkarlarmen atysyp, qorşaudan äzer qūtyldy. Öldim-taldym degende taŋ ata Sauran qamalyna jetti. İeşkimniŋ qolyna tüspei Täuekeldi aŋdyp, İassy jağyna tek Qiiäq qana ötip ketti. Biraq bū da aldynan kütip tūrğan jasaqtan qūtyla almady.

Täuekel būl künderde Şağai sūltannyŋ qaramağyndağy qosynmen İassy bekinisin şappaq bop jatqan. Qol-aiağy bailauly Qiiäqty Täuekeldiŋ aldyna alyp keldi. Jaŋa soqqan aldaspanyn synamaq bop, sūltan şatyrynyŋ aldynda bir qūşaq jas tobylğyny şapqylap tūrğan. Ol qylyşyn tastamai tūtqynnyŋ qasyna keldi. Jigittiŋ qandai qylmysy barynan būrynnan da habardar i̇edi. İendi tūtqynnyŋ symbatty dene bitisine, ötkir közdi qaisar jüzine sūqtana qarady. «äbdi-Sattar sūltan meniŋ basymdy aldyruğa kimdi jiberudi bilgen i̇eken. Jerkene qarağan kelbeti qandai sūsty? Būğan men ne jazdym? Näsili, sebebin bilgen jön bolar... Bostan-bos meni öltiruge şyqpağan şyğar... Jäne öziniŋ jasy da menimen teŋdes pe, qalai?»
Täuekel sūltan yzalana qarağan Qiiäqtan közin almai biraz tūrdy da:
— Atyŋ kim? — dedi.
Qiiäq ta közin taidyrmai:
— Atym Qiiäq, äkem Jaubasar batyr! — dedi.
Täuekel myrs i̇etip küldi.
— «Jaman ittiŋ atyn böribasar qūiady». Jaubasar degen batyrdy i̇estisem qūlağym kereŋ bolsyn. Qai rudansyŋ?
Arğynnyŋ batyr ruy Altaimyn.
— Altaidyŋ qai biıniŋ balasymyn dediŋ?
— Jaubasar degen qūlynyŋ balasymyn.
ä!.. Qanşağa keldiŋ?
— äkem marqūm Şağai sūltannyŋ ögei balasy Täuekel tuğan küni sen de tuğansyŋ deitin...
«Ögei balasy» degen sözdi i̇estigende, bireu jüregine qanjar salyp alğandai, Täuekel sūrlanyp ketti. Osyndai janyna batatyn bir suyq sözdi ol bala kezinde de bir i̇estigeni bar... Biraq, odan beri köp jyl ötti ğoi... Nağaşy äkesi äbilqasymnyŋ üiinen äkesi Şağaidyŋ qolyna qaityp kelgeli, mūndai janyn küidirer lebiz qūlağyna tiıp körgen joq... Al mynau qūldyŋ aityp tūrğany ne sandyraq?
Ol qylyşymen Qiiäqtyŋ qol-aiağyn bailağan şylbyrdy qiyp jiberdi.
— Otyr! — dedi būiyryp. — Al söile bilgeniŋdi!
— Myna jat közderiŋ ketsin...
— Jaqsy, olai bolsa şatyrğa kir, — dedi Täuekel Qiiäqqa, sosyn küzetşi jigitterge būryldy. — Sender syrtta qalyŋdar.
Sūltannyŋ aitqanyn oryndap küzetşi laşkarlar syrtta qaldy. Tek şetki, qabağy qatyŋqy mosqal laşkar ğana, qylyşyn qynabynan suyryp, i̇esik aldyna baryp küzetke tūrdy. Iştegi söz syrtqa tegis jetpegenmen, jan küiiginen aşyna şyqqan keibir ünder talmausyrap küzetşige i̇estilip jatty.
Täuekel üige Qiiäqty alyp kirgennen keiin, dereu sözge kirisken.
— Al aitşy, mağan qastyq oilardai qai bauyryŋdy öltirdim, qai qalyŋdyğyŋdy qorladym?
— Qazaq balasy degen bauyrymdy öltirdiŋ, qazaq qyzy degen qalyŋdyğymdy qorladyŋ! Abdolla ämirşige i̇erip tuğan i̇eliŋdi qan-josa i̇ettiŋ. Sol üşin men seni öltiruge tiısti i̇edim.
— Tuğan i̇elimniŋ qanymen meniŋ qolym būialğan joq. Babasūltandy öltirsem, o da seniŋ ata jauyŋ! Şarabhana oqiğasyn ūmyttyŋdar ma?
— İä, ol solai... Biraq Babasūltan qazaq i̇eline Türkistan uälietin soğyssyz qaitaryp berdi ğoi, Abdolla ony soğyspen tartyp almaq. Sol ma seniŋ janyŋnyŋ aşyğany? Molda, qoja basynyŋ saqinasy bar adamdy «qany tasyp ketipti» dep tamyrynan qan ağyzyp i̇emdeidi. Qazaqtyŋ qany tasyp ketti degeniŋ be, halqyŋnyŋ qanyn sudai ağyzğanyŋ? Qolym qandy i̇emes deisiŋ, Kendirlik, Keŋgir boiynyŋ auyldaryn şauyp, aqyrğy kün köris malyn Abdolla äskerine äkep bergeniŋde de qolyŋ qandy bolmady ma? Babasūltanğa i̇ergen Türkistan uälietiniŋ qazaq jigitterin Jylanşyq özeniniŋ boiynda qan-josa i̇etip qyrğanyŋda, i̇eki qolyŋ birdei öz bauyrlaryŋnyŋ qanyna būialğan joq pa i̇edi? İassyny şapqaly otyrsyŋ, sonda kimdi mūqatpaqsyŋ? Baiağy bir sorly qazaq i̇eli i̇emes pe? Osynyŋ bärin Jaubasar qūldyŋ balasy Qiiäq tüsingende, Şağai sūltannyŋ asyrandy ūly, Täuekel, sen nege tüsinbeisiŋ?
Qiiäq batyrdyŋ jer-jebirine jete aitqan sözderi janyna segiz taspaly qamşynyŋ osuyndai batyp tūrğan Täuekel, «Şağai sūltannyŋ asyrandy ūly» degen sözdi i̇estigende jüregi tağy qabynyp ketti. Belindegi qanjaryna qolynyŋ qalai barğanyn bilmei qaldy. Äitse de ol özin-özi ūstap:
— Jaraidy, i̇eger meniŋ qolym tuğan i̇elimniŋ qanymen bylğansa, jauynyŋ qanymen juyp ağartuğa barmyn, — dedi dausy qyryldai şyğyp, — būny soŋynan ūğysalyq. Al sen bir i̇emes, i̇eki i̇emes meniŋ betime «Şağai sūltannyŋ ögei balasy» degen auyr sözdi kinä i̇etip bastyŋ. Būl qai söziŋ? İeger jalğan aityp, jala japsaŋ... — Täuekel sözin aiaqtamai toqtady.
— Jaqsy, sen sūradyŋ, men aitaiyn. Jalğan bolsa halqy Haqnazar dep atağan Aqnazar hannyŋ aruağy atsyn. Būl sözdi sol hannyŋ öz auzynan i̇estidim. Meniŋ anam aty küŋge laiyq Qoisana bolsa, seniŋ anaŋnyŋ aty hanşağa laiyq Künsana i̇eken, — dep bastağan Qiiäq, öziniŋ Täuekel jaiynda bilgenin tegis aityp berdi. Anasy Künsanany ögei äkesi Şağaidyŋ qalai öltirgen jerin i̇estigende, Täuekel qanjaryn suyryp alyp, aqyryp jiberdi.
— Toqtat! — dedi ol. Täuekel i̇esik aldyndağy küzetşiniŋ tym taiau tūrğanyn jaŋa ğana aŋğardy. — İeger i̇endi bir söz aitar bolsaŋ...
Qiiäq kilt toqtady. Täuekel de sol jalaŋaş qanjaryn joğary kötergen qalpynda demin äzer alyp, melşidi de qaldy. Älden uaqytta baryp qanjaryn qynabyna saldy.
— Osynşama qūpiiäny bilgeniŋ üşin, tiri qalmauğa tiısti i̇ediŋ... Äitse de, bir jolğa keştim. Al sen aitqan syrdy basqanyŋ auzynan i̇estir bolsam, mağan ökpeleme!
Täuekel jedel basyp bardy da, «Sadyq» dep dauystady. Üige küzetşilerdiŋ basşysy ūzyn boily, aşaŋ jüzdi laşkar kirdi.
— Sadyq, — dedi Täuekel, — myna jigitti auqattandyr da, astyna at berip, qas qaraia barar jağyna aparyp sal. Öziŋnen böten tiri jan bilmesin.
— Qūp!
Täuekeldiŋ közi kenet i̇esik aldyndağy küzetşiniŋ alystau baryp tūrğanyn şalyp qaldy. İendi ol sybyrlap söiledi.
— Al mynau Jarqyn sarbazdy... bügin tünde joq i̇et!
— Qūp!
— Sūltan sybyry özi jaiynda i̇ekenin küzetşi de sezdi. Işi mūzdap ketti. Äitse de, syr bermedi. Qas qaraia Sadyq tūtqyndy şyğaryp saluğa ketken kezde, bū da basqa jolmen Sauranğa qarai tartty. Sadyqtyŋ qaityp kelip, özin öltiruin kütken joq. Ol atyn anda-sanda säl tynyqtyryp, tüni boiy şauyp otyryp, taŋ ata Sauran tübindegi Şağai sūltanğa jetti. İestigen söziniŋ bärin aityp berdi. Sūltan läm-mim demei, ün-tünsiz tyŋdap şyqty. Qaşqyn bar bilgenin jetkizip bolyp, mūndaida aitylatyn alğysty kütip, basyn tömen ie bergende däl jürek tūsynan kep almas qanjar qadaldy. Qaşqyn säl i̇eŋkeie berdi de, i̇etpetinen qūlap tüsti. Jalğyz ret aunauğa ğana mūrşasy jetti, közi şarasynan şyğa jazdap bir yşqyndy da, sozylyp jüre berdi. Şağai i̇eŋkeiip Jarqynnyŋ keudesine qadalğan qanjaryn aldy da, janyna jügirip kelgen däiekşi jigitke:
— Mynanyŋ ölimtigin şyğaryp tastaŋdar! — dedi. — «Bireuge or qazba, öziŋ tüsersiŋ» degen osy.
Säske köterile Şağai Abdollanyŋ şatyryna kirdi. Hanğa käri sūltannyŋ ne aitqany belgisiz. Tek qaharyna mingen Abdolla Täuekelge jendetterin jiberip, ūstap äkeluge būiyrğanynda, sūltan öz şatyrynda bolmai şyqty. Han üş tün ötkesin baryp, Täuekeldiŋ Däşti Qypşaq jerine qaşqanyn i̇estidi.
Söitkenşe küzdiŋ qara suyğy da keldi. Saurandy ala almaitynyna közi jetken Abdolla, äkesi İeskendirdiŋ qatty nauqas i̇ekenin syltau i̇etip Būharğa qaitty.
— Halyq tabandylyğy degen, mine, osy! — dedi i̇endi Būqar jyrau, — Būhar hanynyŋ kök temir qūrsanğan ataqty äskeri de azğantai qala tūrğynyna i̇eşteŋe istei almağan! Tabandy bolsaŋ joŋğarlar da keiin şeginedi.
Halyq tağy şulap qūia berdi.
— Tabandy bolamyz!
— Birimiz qalğanşa şaharymyzdy bermeimiz!
— Jauğa qūl bolğanşa, ölgenimiz jaqsy!
Şu basylğan kezde bir jas jigit:
— Sosyn ne boldy! — dep sūrady, — Qiiäq, TUiaq batyrlar qaitadan Abdollağa qarsy soğysqa qatysty ma? Babasūltan ūrpaqtary ne istedi? Jauynan äkeleriniŋ kegin qaitara aldy ma?

Click or select a word or words to search the definition