Köşpendiler - II - Jantalas

Ol iştei Syban Raptannyñ qolbasşylyq darynyna tañ qaldy. Şyğystan şyqqan ūly äskeri qolbasşylar — Ätilla, Şyñğyshan, Batu, Aqsaq Temir — bäri de hat tanymağan, özinen būryn ötken i̇elderdiñ äsker qūru, soğysu täsilderin de bilmegen adamdar. Bäri de öz joldaryn özderi salğan. Olar qaşanda bolsa, jauyn jeñudi bilgen. Bükil älemge äigili Şyñğys hannyñ dünie jüzin bileimin dep talpynğanda nebary i̇eki jüz myñ äskeri bolğan. Sonymen qanşa i̇eldi, qanşa jerdi basyp aldy! Oğan qarağanda, Syban Raptannyñ isi balanyñ oiynşyğy tärizdi. Joñğar handyğy äri ketse jüz myñ äsker şyğara biler. Sondai äskermen, ärine, bir qazaq jerin özine qaratu — Syban Raptannyñ qolynan keledi. Qazirgi oilap tūrğany da sol ūly senimniñ qamy. Tek būny qoldai bilu kerek.
— Al, bastyq atqa qamşyny, — dedi Syban Raptan i̇endi böten sözge kelmei, — qarañğy tüse biz de jau şebine jetuimiz kerek!
Qatty jeliske salyp, qyryq myñ qol şañqai tüsten besinge deiin jürdi. Kün i̇eñkeie Syban Raptannyñ aldyñğy şebi Şieli özenine jiyrma şaqyrymdai jerdegi bir qoğaly kölge kelip jetti.
Osy arada qyzy Hoça basqaryp ketken barlau tobyna kezdesti. Joñğar barlauşylary qalyñ qamys arasyndağy qostarynan şyğyp, at üstindegi qontaişyğa iılip täjim i̇etti. Hoça äkesin atynan tüsirip, öz şatyryna qoltyqtap alyp kirdi. Azdan keiin Qalden Tseren men Renat ta kelip, i̇esik jaqtan bir tizerlep oryn aldy. Qyz ün-tünsiz, bosağada tūrğan torsyqty pisip-pisip jiberip, şara aiaqpen aldymenen äkesine, sodan keiin ağasy Qalden Tseren men Renatqa qymyz qūiyp berdi. Syban Raptan qymyzdy susynyn qandyra ūzaq jūtty da, i̇esik aldynda üimelep tūrğan barlauşylarğa köz jiberip:
— Şäñgerek nūian qaida? — dedi.
Hoça äkesiniñ bosağan şara aiağyna toltyra qaitadan qymyz qūiyp, qolyna ūstatty da:
— Şäñgerek nūian qos syrtynda ölip jatyr, — dedi.
Syban Raptan qymyzdan tağy bir jūtty.
— Kim öltirdi?
— Men öltirdim...
Syban Raptan qyzynan «nege öltirdiñ!» dep sūrağan joq. Qymyzyn işip boldy da, syrtqa şyqty.
— Qaida? — dedi ol qyzyna.
Hoça ün-tünsiz äkesiniñ aldyna tüsip, i̇elu qadamdai jer jürdi de, qamys qorşağan alañda şalqasynan sūlap jatqan jigitti körsetti.
— Mine.
Jigit som deneli, jiyrma bester şamasynda i̇eken. Üstindegi kiımi de, qaru-jarağy da būl jigittiñ Joñğardyñ beldi ruynan şyqqanyn körsetedi. Onyñ däl jürek tūsynan qadalğan sadaq oğy sol qadalğan qalpynda tūr. Suyryp almapty.
— İä? — dedi Syban Raptan qyzyna qabağyn tüie qarap.
— Jazyğy boldy, ölim jazasyna būiyrdym, — dedi Hoça aiylyn da jimai.
— Şäñgerek nūiandy ölim jazasyna būiyru üşin tym ülken aiyp kerek. Ne istedi ol?
Jiyrma bes jasar Şäñgerek nūian Syban Raptannyñ üzeñgiles serigi, Joñ-
ğar handyğynyñ i̇eñ bir bai adamy Merkit ruynyñ bahadЇri Doda Jordjidyñ jalğyz balasy bolatyn. Byltyr äkesi Syban Raptanğa kep qūda tüsken. Hoçany Syban Raptan Şäñgerek nūianğa bermek bolğan. İekeuiniñ qosylu toiy qysqa belgilengen. Biraq nege i̇ekeni belgisiz, Hoça Şäñgerekke küieuge şyqqysy kelmeitinin äkesine bildirgen-di. Qyzynyñ i̇erligi, öjettigi üşin öte jaqsy köretin Syban Raptan onyñ būl sözine män bermei, jai äşeiin «qūlap tüsti» demesin dep aityp jürgeni şyğar degen de qoiğan. Rasynda da, Şäñgerek nūian ata jağynan da, bailyğy, i̇erligi jağynan da Hoçadan kem i̇emes i̇edi. Hoçanyñ ony süimeimin deui kimge bolsa da adam nanğysyz söz i̇edi. Rasynda, qyzdy Şäñgerek nūian ūnata qoiğan joq. Onyñ ömirden kütken jary mūndai i̇emes. Biraq, bükil Joñğar i̇eli qas-qabağyna qarap otyrğan qontaişy Syban Raptannyñ qaharynan qorqyp, ol Hoçany almaimyn dei almady. Ärine, jigittiñ özin mensinbegenin ūqqan Hoça qatty qorlanğan. Äkesine meni ūnatpaidy deuge arlanyp, «men oğan küieuge şyqqym kelmeidi» degen. Äkesi alğaşqy kezde būl sözge män bermese de, bertin kele «osylardyñ arasynda bir päle bar ma?» degen oiğa kelip i̇edi. Qatar jürip, birin-biri ūqsyn, jaudan birin-biri qorğai bilse, i̇erlik arqyly til tabysar dep, Şäñgerek nūianmen birge, Hoçany da barlauğa jibergen, öz oiynyñ aqtalmağanyna közi jetken Syban Raptan boiyn ala bastağan aşudan i̇eki beti tüktene tüsip:
— İä?! — dedi qyzyna qarap. — Qandai aiyby boldy?
— Aiyby myna jigitten bastaldy, — dedi Hoça, söitti de aiağyn jyldam basyp baryp, Şäñgerektiñ ar jağyndağy top qamystyñ arasyn aşty. Syban Raptan, Qalden Tseren, Renat üşeui üsti-basy qan-qan bop ölip jatqan qazaq jigitin kördi.
— İä?! — dedi Syban Raptan.
— Keşe tañerteñ osy köldiñ tūsynan Äbilqaiyr äskerine qarai şauyp bara jatqan bir qazaqtyñ qyzyn körip qaldyq. Aty jüirik i̇eken, meniñ «Qūmai tösim» zorğa quyp jetti. Taiai berip, qyzdyñ moinyna arqanymdy laqtyryp äzer ūstadym. Qyzdyñ qaru-jarağy joq... Biraq özi tym kelbetti i̇eken. Ony bir körgennen Şäñgerek nūian i̇esinen airylğandai küige jetti. — Hoça aşudan söilei almai, tūtyğyp tūryp qaldy.
— Sosyn? — dedi äkesi qabağyn qars jauyp.
— Qyzdyñ Äbilqaiyr äskerine bizdiñ kele jatqanymyzdy habarlauğa bara jatqany sözsiz. Būndai i̇erlik qazaq qyzynyñ köbinen şyğady. Men odan jauap alğym kelip, birneşe sūraq qoidym. Qyz bir aitqan sözinen tanbady. «Men senderge i̇eşteñe aitpaimyn, öltirseñder — öltire beriñder». Qaisarlyğyna yza bolyp, ony ölim jazasyna būiyrdym. Biraq, Şäñgerek ara tüsti. «äzirge öltirtpeñiz, bügin aitpağanmen, syryn i̇erteñ aitady, qazir yzadan könbei tūr» dep mağan jalyndy. Men Şäñgerekke qyzdyñ öte ūnap qalğanyn tüsindim. İendi Şäñgerektiñ de jüregin örtegim keldi: «Qazir däl osy arada qyzdy öltiriñder!» — dedim jigitterge. Şäñgerek «öltirmeñder!» — dep būiyrdy. Men: «öltiriñder!» dedim. Barlauşy jigitterdiñ köbi Merkit ruynan bolğandyqtan ba, älde qyzdy aiady ma, i̇endi bäri mağan jalyndy. «Qaitesiz qaru-jarağy joq bir qyzdyñ qanyn tögip, odan da qontaişyğa tartuğa aparaiyq» dedi. Ötinişterin oryndamasam, yzadan özime zaqym keltirip jürer dep aitqandaryna köndim. Bir jağynan qyzdy Qalden Tserenge alyp berip, Şäñgerektiñ jüregin birjolata küidi-reiin dedim. Öitkeni qyz meniñ oljam ğoi, kimge bersem de i̇erkim bar i̇emes pe?
— İä, sosyn?
— Qyz şyn ädemi i̇edi. Ony öltirudiñ özi de sūlulyqqa isteletin bir ülken qiiänat bop körindi mağan. Biraq, Şäñgerekti qyzğandym. Nege i̇ekenin bilmeimin, qyzdy öltirtpek tügil, onyñ qol-aiağyna kisen de salğyzbadym. İendi küzetin basqa jigitterge būiyryp, Şäñgerekke tek qyzdyñ atyna ie boludy tapsyrdym...
— Sosyn?!
— Sosyn... Köldiñ arğy betindegi barlauşylarym tağy bir qazaqtyñ jigitin ūstap äkeldi... Bū da sūrağyma jauap bermedi. Men i̇endi jigittiñ taqymyna qyl arqan salğyzyp būrattym. Tūtqyn qyzdyñ sūlulyğyna küiindim be, «sen näzik sūlusyñ ğoi, bauyryñdy qūlyndai şyñğyrtyp jatqanda, seniñ sūlu türiñ qandai bolady i̇eken köreiin» dep jigitke qyl būraudy tūtqyn qyzdyñ közinşe salğyzdym. Qyl şylbyrdy bir-i̇eki ret būrağanda-aq jigittiñ qūlyndağy dausy qūraqqa jetti. Qyzdyñ betine qarap i̇edim, sūp-sūr bop i̇ernin tistep qatyp qalypty. «Bälem, solai ma i̇eken!» dedim işimnen. İendi onyñ közinen aqqan jasty körgim kelip ketti. Jigitterge «tağy būrañdar!» dedim. Sol kezde tūtqyn jigit şydai almady.
— Sūrağandaryñnyñ bärin aitaiyn, — dedi jalynyp.
Qyzdyñ betine qarap i̇edim, onyñ anau tūtqyn jigitke jerkenişpen, öşige qarap tūrğanyn baiqadym.
Men jigitten jauap ala bastadym.
— Sen kimsiñ?
— Äbilqaiyr hannyñ barlauşysymyn, — dedi ol.
— Äbilqaiyr äskeri qai jerde?
— Şieli tübinde...
— Qanşa qol?
— Otyz sana...
— Beri qarai qaşan attanbaq?
— Orta jüz äskeriniñ keluin kütude...
— Sämeke qanşa qolmen kelmek?
— Otyz sanadai.
— Qaşan kelip qosylmaq?
Jigit jauap qaitaryp ülgergen joq, janymda tūrğan qazaq qyzy bir-aq atylyp tūtqynnyñ janyna bardy, men onyñ joğary köterilgen qolynan jarq i̇etken almas kezdikti körip qaldym. Jügirip janyna jetkenimşe, ol qolyndağy kezdikti tūtqyn jigitke siltep te ülgirdi. Jigittiñ taqymyna qyl būrau salyp tūrğan meniñ jigitterim ne bolğanyn baiqap ta ülgirgen joq. Tūtqyn jerge sūlq qūlady. Qyz kezdigin däl jürek tūsynan qadapty.
— Sosyn?!
— Sosyn ne bolsyn... Sämeke äskeriniñ būl arağa qaşan keletinin biz bile almai qaldyq. Men i̇endi qyzdy öltirgim kelmedi. İeldiñ namysy üşin qandai qiyndyqqa bolsa da şydaityn qaisar sūlu i̇eliniñ namysynyñ qalai tögilgenin öz közimenen körsin dep, ädeii tiri saqtağym keldi. Qol-aiağyn kisendep, sender jetkenşe, tünimen küzetip şyğudy nökerlerge būiyrdym.
— Sosyn?! — Bū joly Syban Raptannyñ dausy temir tor işinde tūryp yzalanğan jolbarystyñ gürilindei tym qatty şyqty.
— Sosyn... Sosyn Şäñgerek nūian men barlauğa ketkende, küzettegi Merkit jigitterine būiryq berip, qyzdyñ qol-aiağyndağy kisenin aldyryp bosatyp jiberedi... Şäñgerek nūianğa qyz: «İeger tiri kezdessek, būl jaqsylyğyñdy öteimin» dep raqmetin aityp, atyna minip, Äbilqaiyr hannyñ äskerine qarai bir-aq tartypty.
— Demek, Äbilqaiyr han bizdiñ kele jatqanymyzdy biledi i̇eken ğoi?
— ärine.
— Qap! Sosyn?!
— Sosyn... men Şäñgerek nūiannan qyzdy nege bosattyñ dep sūradym.
«Qyzdy men bosatpağanymda, sen ony bäribir öltiretin i̇ediñ ğoi» — dedi ol. Men: «Öltirsem şe?», — dedim. Ol «Odan özimniñ ölgenimdi artyq kördim», — dedi. Men: «Qyzdy öltirmei-aq özimniñ ağa-inilerimniñ birine beretin i̇edim ğoi», — dedim. Ol: «Onda men seni de, özimdi de öltiretin i̇edim», — dedi. Sonda ğana baryp men Şäñgerek nūiannyñ ol qyzğa şyn ğaşyq bolyp qalğanyn ūqtym. Özimdi-özim ūstai almai, ony ölim jazasyna būiyrdym...
— Beker i̇etkensiñ... Äkeñ qontaişynyñ şeşimin kütu kerek i̇edi...
Bağanadan beri sazara söilep tūrğan Hoça:
— äke, mende de jürek, sezim, namys bar i̇emes pe? — dep, ökirip qūia berdi.
Tas jürek Syban Raptan qyzynyñ Şäñgerek nūiandy qanşalyqty jaqsy körip kelgenin i̇endi ğana tüsindi.
— Öziñ i̇emes pe i̇ediñ oğan şyqpaimyn degen? — dedi ol kenet säl bosañsyp. — Jä, boldy, ondai jigit seniñ bir tamşy jasyña tūrmaidy! Bükil joñ-
ğar halqynyñ tilegin bir qyzdyñ sūlulyğyna satatyn bala ösirgen Doda Jord-
jidyñ öz obaly özine!
Qontaişy kilt būrylyp, juan qamyt aiaqtarynyñ ökşesi birine-biri tiıp, atyna qarai jüre berdi. Tek qañtaryp qoiğan i̇er basynan tizginin alyp, aiağyn üzeñgige sala berip, balasy Qalden Tserenge:
— Hoça qazaq qyzyn öltiriñder degende, öltirtpei tiri alyp qalğan Merkit jigitteri biri qalmai osy arada ajal tapsyn! — dedi.
— Qūp!
— Qontaişy alpystan asyp ketkenine qaramai, būlañ qūiryq tory aiğyryna, üzeñgisine aiağy tier-timesten yrğyp mindi de, batysqa qarai jele jortyp jüre berdi. Hoça men Renat soñynan i̇erdi. Büginge deiin Joñğar i̇eliniñ jeñisi üşin jan qiyp kelgen jetpis jigitti bir sät qana köñilşek bolğandary üşin ölim jazasyna būiyrğan Syban Raptannyñ qatygezdiginen jany türşikse de, Renat özinşe tūjyrym istedi: «Özgege ämirin jürgizem degen adam osyndai tas jürek boluy kerek. Būndai bolmağan künde Şyñğyshan älemniñ teñ jartysyn basyp ala almas i̇edi» dep oilady.
Hoça tobyna kezdesip, Şäñgerek nūiannyñ ölimine sebepker bolğan — i̇erligimen jūrt közine tüse bastağan Bäsentin Malaisarynyñ qaryndasy Gäuhar i̇edi. Arğyn ruynyñ bir tarmağy Bäsentin ol kezde Ūlytau töñiregin jailaityn. Mañaiynda sauda-sattyq i̇etetin ülken şahar bolmağandyqtan, Ūlytau, Arğynaty mañaiyndağy qalyñ qazaq auyldary Türkistan, Taşkent qalalaryna kire tartyp, jün-jūrqasyn, teri-tersegin, keide üiirlep jylqysyn, qotandap qoiyn aidai kep, bazarlaryna satyp, dükenderinen qant-şaiyn, kiım-keşegin, qala berdi, aqyrettik bözine deiin alyp qaitatyn. Kei jyldary būndai qala şyqqan keruender Būhar, Hiuağa deiin de baratyn. Biyl Malaisarynyñ auyly Türkistan bazaryna keruen tartqan. Keler jyly İesil boiyndağy bir auqatty adamnyñ balasyna bermek bop otyrğan Gäuhardy äke-şeşesi, qūtty jerine qonar aldynda qūrbylarymen baryp boi jazyp qaitsyn jäne öz köñiline ūnağan jasauyn alsyn dep, keruenge ilesip saiahat qūryp bara jatqan bir top qyz-bozbalalarğa qosyp jibergen.
Keruen Türkistanğa jetkennen keiin i̇eki bölingen. Bir bölegi, maldaryn qūndylau i̇etip satqylary kelgen auqattylau jağy Taşkent baryp qaitpaq bolğan. İekinşi jartysy olardyñ qaita oraluyn kütip, Türkistanda qalyp qoiğan. Sol Türkistanda qalğan topta Gäuhar da bar i̇edi. Türkistan töñiregindegi qazaq atauly şahardy qorğaimyz dep jatqanda, Bäsentin jigitteri kemeden qaşqan i̇egeuqūiryq tyşqandai, i̇elge ketip qaludyñ retin taba almady. Türkistandy qorğauşylarğa qosyldy. Gäuhar da solarmen birge qaldy. Amal joq, İelşibek qalany bergennen keiin Arqa jigitterimen birge Gäuhar da Syrdariiänyñ qalyñ qamysynyñ arasyna tyğyldy. Däl osy kezde būlarğa Äbilqaiyr äskeriniñ kele jatqany, oğan jaqynda Arqadan Sämeke bastağan qalyñ qol kelip qosylmaq degen habar jetti. Ile-şala «ūzyn qūlaq» Syban Raptan Äbilqaiyrğa qarsy qyryq myñ jauyngermen attandy degen suyq sözdi äkeldi. Būğan qosa «Äbilqaiyr äskeri Syban Raptannyñ şyqqanyn bilmeidi i̇eken, olar Şieli boiynda Sämeke äskeriniñ keluin kütip jatqanda, Joñğar qontaişysy añdausyzda üsterinen tüspek i̇eken» degen tağy da suyq sybys i̇estildi. Habarsyz jatqan qazaq äskeriniñ, jaudyñ tūtqiyl şabuylynan qatty apatqa ūşyraitynyn bilgen näzik sezimdi, i̇er jürekti Gäuhar i̇endi şydai almady. Äbilqaiyr äskerine habar bermek bop atqa qondy. Biz i̇ereiik degen serikterdi i̇ertpedi. Naşar kiıngen jalğyz attyny i̇eşkim añğara qoimas degen. Arqa jigitteriniñ i̇eñ tañ-
dauly jüirigin minip jolğa şyqty. Syr boiyn qualai tüni boiy şabystan tanbağan Gäuhar, tañ qylañ berip kele jatqanda, Hoçalar qos tikken qoğaly köldiñ janynan öte berip qolğa tüsken. Jigit dep ūstağany qyz bolyp şyqqanda Hoça tañ qaldy. Qyz bolğanda qandai! San aiqastan ötken, sonau Qytaidyñ şekarasyndağy Halqadan Türkistanğa deiin adamzattyñ neler symbattysyn kezdestirgen qalmaq jauyngerleri Gäuhardy körgende, möldir su tübinde jatqan jarqyrağan gäuhar tasty körgendei i̇esteri şyqty. Şäñgerek nūiannyñ birden Gäuhardy ölimge qimai araşa tüsui de osydan i̇edi.
Gäuhar bosanyp şyğysymen sol küni säske köterilmei-aq Äbilqaiyr qolyna kep jetti. Hanğa Syban Raptannyñ qyryq myñ äskeri kele jatqanyn aitty. Äbilqaiyr dabyl qağyp, äskerin sapqa tūrğyzdy. Han keñesin şaqyrdy. Tūtqyn jigit Hoçalarğa Äbilqaiyrdyñ otyz myñ äskeri bar dep bilmegendikten aitqan. Äbilqaiyrdyñ bar äskeri on bes myñğa da jetpeitin. Mūndai şağyn qolmen qyryq myñ jauyngeri bar Syban Raptanğa qaidan qarsy tūra alady? Būlardyñ bar sengeni qalyñ qazaq jailağan Arqa qoly bolatyn. Sol qolğa senip joryqqa attanğan. Sol qoldy kütip, Şieli boiyna qos tikken. İendi jau-
dyñ taiap qalğanyn i̇estigen jäne oğan tötep bere almaitynyna közi jetken Äbilqaiyr bir sebepten keiin şeginudi de oilady. Biraq Adai men Tamanyñ batyr jigitteri oğan könbedi. Olar Alşyn ruynyñ altyn ūşty naizasyn joñ-
ğar qanyna malmai keiin qaitpaimyz dep kesip aitty. Äbilqaiyr, amal joq, äskeri az bolsa da, Syban Raptanğa qarsy şyğuğa bel budy. Tek özderiniñ az i̇ekenin aityp, «tezirek jetsin» dep, kele jatqan Sämeke hannyñ äskeriniñ aldynan tağy at şaptyrdy.
Bolat hannyñ Ordasyna Qabanbai batyr jetkende, han jazğy jailau Nūra boiynda bolatyn. Biraq özi tösek tartqan auru i̇eken. Būl i̇el suyq sözden būryn da habardar bop şyqty. Han Joñğarğa qarsy şyğudy inisi Sämekege tapsyrdy. Ol bükil Arqa boiyndağy Orta jüz rularyna kisi jürgizdi. «Qazaq jerine jau şapty, attan!» degen habardy i̇estigen qalyñ i̇el lezde dürlige qaldy. Qazaq degen atqa ie bolyp, İedil men İertistiñ, Alatau men İesil, Tobyldyñ arasyn jailağan i̇elge i̇ejelden soğys degen söz jat i̇emes-ti. Ğasyrlar boiy būl i̇eldiñ soğyssyz ötken birde-bir jyly joq. Soñğy i̇eki jüz jylyn Syrdariiä boiyndağy qalalary üşin Äbilqaiyr, Mūhamed-Şaibani ordalarymen, Samarqant, Būqar ämirlerimen aiqasta ötkizgen. Būnymen qatar on besinşi ğasyrdyñ basynan bastap, küni büginge deiin Joñğar, Qytai handyqtarymen alysyp keledi. Äli aldarynda qanşa qyrğyn apat bar! Osynyñ bärine i̇eti ölip köndikken halyq, bū joly da «jer şetine jau keldi!» degen suyq sözdi i̇estigende, i̇eleñ i̇ete tüsti. Biraq jeriniñ şalğailyğymen bailanysty zamatta jinala qoimady. Qyrda jatqan jylqylarynan joryqqa minetin attaryn aldyrtyp, bosağada süieuli tūrğan soiyldaryn taqymdaryna basqanşa biraz uaqyt ötip ketti. Tek bir ai mölşerinde otyz myñğa juyq jigit jinaldy. Osy jigitterdiñ işinde, bükil qazaq i̇eline attary mälim, halqyn joñğar şapqynynan qūtqaruğa jan salğan äigili batyrlary: Arğynnyñ bir tarmağy Qanjyğaly ruynan şyqqan Bögenbai, Bäsentin ruynan şyqqan Syrymbet, Malaisary, Taraqty ruynan şyqqan Baiğozy, Şaqşaq ruynan şyqqan Jänibek, Ūlytau boiyndağy Naimannyñ bir tarmağy — Bağanaly ruynan Orazymbet İmantai keldi. Özderi jas bolğanmen, keibireuleri qastaryndağy top jigitke basşy boluğa jarağandai. Būlardyñ üstine Baianauyl men Kökşetau dalasyndağy Obağan özenin jailağan Uaq rularynyñ jigitterin i̇ertip, būryn da Ile boiynda joñğarlarmen san alysqan, Arqanyñ ardageri Batyr Baiannyñ özi de bügin-i̇erteñ jetpek. Būlar kele bastağannan keiin, sonau İertis boiyndağy Qarakereiden özine serik jigitterdi jimaq bolyp, Qabanbai batyr i̇eline qaitty.
ärqaisysy är taudy mekendegen qazaq rularynyñ äskerleri jinalğanşa, jaz ortasy da bolyp qaldy. Jūt jeti ağaiyndy degendei, Arqanyñ jauyndy-şaşyndy mezgili biyl jyldağysynan i̇erte tüsti. Sämeke äskeriniñ tegis jinaluyn kütpei, Batyr Baian üş myñ salt atty yğai men syğai i̇er jigitterden qūrylğan jau jürek qolmen Syr boiyna bettedi. Būlar saparğa şyğar aldynda ğana Sämekeniñ sälemin alyp, Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyrğa şabarman jiberilgen. İeki hannyñ uädesi boiynşa qazaq qoly qaraşanyñ orta şeninen qalmai Şieli men Jañaqorğan arasyndağy Syr boiynda bas qospaq-ty. Osy aradan i̇el bolyp birigip, joñğarğa qarsy attanbaq i̇edi. Jeri şalğai Arqa jigitteri däl bügin-i̇erteñ jinala almaityndaryna közi jetken Batyr Baian, Äbilqaiyrmen kezdesetin mezgilderi taiap qalğandyqtan, «Arqanyñ äskeriniñ aldy kele bastady» dep Kişi jüzdiñ köñilin kötere tūru üşin, özi ädeii būrynyraq şyqqan. Būl Kökşe teñizdi jağalai Qarataudyñ teriskei tūsyna jetken kezde, Sämeke de jiyrma bes myñğa juyq qolmen Nūradan qozğalğan.
Aqylymen, i̇erligimen i̇emes, bailyğymen i̇er arasyndağy tartysta özin jaqtaityn şynjyr balaq şūbar tös şonjarlardyñ demeuimen közge tüsken Sämeke, Bolat han auyrğaly äbden lepirip alğan. Ötken jyly ğana kenjesi Qūdaimendeni Bökei sūltannyñ ūrpağyna üilendirip, Їş jüzdi şaqyrğan ūlan-asyr toidyñ qyzuy basylmai, äli kökip jürgen Sämeke yrğalyp-jyrğalyp qalyñ qolmen joryqqa attanğanşa, qyrdyñ borandy-şaşyndy, jeli öñmeniñnen ötetin qara suyq küzi de bastalyp qalğan-dy. Kökşe teñizge jetip, onyñ künbatysy men Syr boiyna qarai bettegen kezinde, bükil qazaq jeriniñ Qaraqūm, Qyzylqūm, Saryqūmyn däl osy tūsqa äkelip üigisi kelgendei, adam aitqysyz qara dauyl soqty. Aspanğa köterilgen qūm, topyraq, qiyrşyq tas, tübirimen jūlynğan baialyş, jyñğyl, qañbaqtan dünie jüzi körinbei ketti. Üiir-üiirlep matastyr-
ğan jylqynyñ kei toby jel ötine şydai almai yğuğa ainaldy. Tek ömir boiy jylqy bağyp ösken Arqa jigitteriniñ i̇erekşe i̇erlik qimyldarynyñ arqa-
synda ğana aman qaldy. Būl qara sūrapyl i̇eki kün degende äzer basylğan. Azyqqa dep aidap şyqqan qotan-qotan qoidyñ bäri tegis qyryldy. Tek tüielerge artqan bidai, tary, qūrt, jent, mai aman qaldy. Qol qaitadan qozğaldy. Būrynğy taqyr dala i̇endi attyñ şaşasyna deiin kömilgen qūmğa ainalyp, jaiylysqa üirengen jüirikter jüdep-jadap, segizinşi kün degende Syrdyñ teriskei tūsyna Aqmeşitten bir kündik jerge kep toqtady. Sämeke osy arada i̇er qajap tastağan attardyñ jarasyna mai jağyp, äbden qajyğan jigitterin tynyqtyryp alu oiymen säl aialdady. Osy arada sol Syban Raptannyñ äskeri Äbilqaiyr qolymen Jañaqorğan mañaiynda kezdesip, qatty qyrğyn soğys bol-
ğanyn, Äbilqaiyr qoly jeñilip keiin qaitqanyn i̇estidi.