Köşpendiler - II - Jantalas

Ol iştei Syban Raptannyŋ qolbasşylyq darynyna taŋ qaldy. Şyğystan şyqqan ūly äskeri qolbasşylar — Ätilla, Şyŋğyshan, Batu, Aqsaq Temir — bäri de hat tanymağan, özinen būryn ötken i̇elderdiŋ äsker qūru, soğysu täsilderin de bilmegen adamdar. Bäri de öz joldaryn özderi salğan. Olar qaşanda bolsa, jauyn jeŋudi bilgen. Bükil älemge äigili Şyŋğys hannyŋ dünie jüzin bileimin dep talpynğanda nebary i̇eki jüz myŋ äskeri bolğan. Sonymen qanşa i̇eldi, qanşa jerdi basyp aldy! Oğan qarağanda, Syban Raptannyŋ isi balanyŋ oiynşyğy tärizdi. Joŋğar handyğy äri ketse jüz myŋ äsker şyğara biler. Sondai äskermen, ärine, bir qazaq jerin özine qaratu — Syban Raptannyŋ qolynan keledi. Qazirgi oilap tūrğany da sol ūly senimniŋ qamy. Tek būny qoldai bilu kerek.
— Al, bastyq atqa qamşyny, — dedi Syban Raptan i̇endi böten sözge kelmei, — qaraŋğy tüse biz de jau şebine jetuimiz kerek!
Qatty jeliske salyp, qyryq myŋ qol şaŋqai tüsten besinge deiin jürdi. Kün i̇eŋkeie Syban Raptannyŋ aldyŋğy şebi Şieli özenine jiyrma şaqyrymdai jerdegi bir qoğaly kölge kelip jetti.
Osy arada qyzy Hoça basqaryp ketken barlau tobyna kezdesti. Joŋğar barlauşylary qalyŋ qamys arasyndağy qostarynan şyğyp, at üstindegi qontaişyğa iılip täjim i̇etti. Hoça äkesin atynan tüsirip, öz şatyryna qoltyqtap alyp kirdi. Azdan keiin Qalden Tseren men Renat ta kelip, i̇esik jaqtan bir tizerlep oryn aldy. Qyz ün-tünsiz, bosağada tūrğan torsyqty pisip-pisip jiberip, şara aiaqpen aldymenen äkesine, sodan keiin ağasy Qalden Tseren men Renatqa qymyz qūiyp berdi. Syban Raptan qymyzdy susynyn qandyra ūzaq jūtty da, i̇esik aldynda üimelep tūrğan barlauşylarğa köz jiberip:
— Şäŋgerek nūian qaida? — dedi.
Hoça äkesiniŋ bosağan şara aiağyna toltyra qaitadan qymyz qūiyp, qolyna ūstatty da:
— Şäŋgerek nūian qos syrtynda ölip jatyr, — dedi.
Syban Raptan qymyzdan tağy bir jūtty.
— Kim öltirdi?
— Men öltirdim...
Syban Raptan qyzynan «nege öltirdiŋ!» dep sūrağan joq. Qymyzyn işip boldy da, syrtqa şyqty.
— Qaida? — dedi ol qyzyna.
Hoça ün-tünsiz äkesiniŋ aldyna tüsip, i̇elu qadamdai jer jürdi de, qamys qorşağan alaŋda şalqasynan sūlap jatqan jigitti körsetti.
— Mine.
Jigit som deneli, jiyrma bester şamasynda i̇eken. Üstindegi kiımi de, qaru-jarağy da būl jigittiŋ Joŋğardyŋ beldi ruynan şyqqanyn körsetedi. Onyŋ däl jürek tūsynan qadalğan sadaq oğy sol qadalğan qalpynda tūr. Suyryp almapty.
— İä? — dedi Syban Raptan qyzyna qabağyn tüie qarap.
— Jazyğy boldy, ölim jazasyna būiyrdym, — dedi Hoça aiylyn da jimai.
— Şäŋgerek nūiandy ölim jazasyna būiyru üşin tym ülken aiyp kerek. Ne istedi ol?
Jiyrma bes jasar Şäŋgerek nūian Syban Raptannyŋ üzeŋgiles serigi, Joŋ-
ğar handyğynyŋ i̇eŋ bir bai adamy Merkit ruynyŋ bahadЇri Doda Jordjidyŋ jalğyz balasy bolatyn. Byltyr äkesi Syban Raptanğa kep qūda tüsken. Hoçany Syban Raptan Şäŋgerek nūianğa bermek bolğan. İekeuiniŋ qosylu toiy qysqa belgilengen. Biraq nege i̇ekeni belgisiz, Hoça Şäŋgerekke küieuge şyqqysy kelmeitinin äkesine bildirgen-di. Qyzynyŋ i̇erligi, öjettigi üşin öte jaqsy köretin Syban Raptan onyŋ būl sözine män bermei, jai äşeiin «qūlap tüsti» demesin dep aityp jürgeni şyğar degen de qoiğan. Rasynda da, Şäŋgerek nūian ata jağynan da, bailyğy, i̇erligi jağynan da Hoçadan kem i̇emes i̇edi. Hoçanyŋ ony süimeimin deui kimge bolsa da adam nanğysyz söz i̇edi. Rasynda, qyzdy Şäŋgerek nūian ūnata qoiğan joq. Onyŋ ömirden kütken jary mūndai i̇emes. Biraq, bükil Joŋğar i̇eli qas-qabağyna qarap otyrğan qontaişy Syban Raptannyŋ qaharynan qorqyp, ol Hoçany almaimyn dei almady. Ärine, jigittiŋ özin mensinbegenin ūqqan Hoça qatty qorlanğan. Äkesine meni ūnatpaidy deuge arlanyp, «men oğan küieuge şyqqym kelmeidi» degen. Äkesi alğaşqy kezde būl sözge män bermese de, bertin kele «osylardyŋ arasynda bir päle bar ma?» degen oiğa kelip i̇edi. Qatar jürip, birin-biri ūqsyn, jaudan birin-biri qorğai bilse, i̇erlik arqyly til tabysar dep, Şäŋgerek nūianmen birge, Hoçany da barlauğa jibergen, öz oiynyŋ aqtalmağanyna közi jetken Syban Raptan boiyn ala bastağan aşudan i̇eki beti tüktene tüsip:
— İä?! — dedi qyzyna qarap. — Qandai aiyby boldy?
— Aiyby myna jigitten bastaldy, — dedi Hoça, söitti de aiağyn jyldam basyp baryp, Şäŋgerektiŋ ar jağyndağy top qamystyŋ arasyn aşty. Syban Raptan, Qalden Tseren, Renat üşeui üsti-basy qan-qan bop ölip jatqan qazaq jigitin kördi.
— İä?! — dedi Syban Raptan.
— Keşe taŋerteŋ osy köldiŋ tūsynan Äbilqaiyr äskerine qarai şauyp bara jatqan bir qazaqtyŋ qyzyn körip qaldyq. Aty jüirik i̇eken, meniŋ «Qūmai tösim» zorğa quyp jetti. Taiai berip, qyzdyŋ moinyna arqanymdy laqtyryp äzer ūstadym. Qyzdyŋ qaru-jarağy joq... Biraq özi tym kelbetti i̇eken. Ony bir körgennen Şäŋgerek nūian i̇esinen airylğandai küige jetti. — Hoça aşudan söilei almai, tūtyğyp tūryp qaldy.
— Sosyn? — dedi äkesi qabağyn qars jauyp.
— Qyzdyŋ Äbilqaiyr äskerine bizdiŋ kele jatqanymyzdy habarlauğa bara jatqany sözsiz. Būndai i̇erlik qazaq qyzynyŋ köbinen şyğady. Men odan jauap alğym kelip, birneşe sūraq qoidym. Qyz bir aitqan sözinen tanbady. «Men senderge i̇eşteŋe aitpaimyn, öltirseŋder — öltire beriŋder». Qaisarlyğyna yza bolyp, ony ölim jazasyna būiyrdym. Biraq, Şäŋgerek ara tüsti. «äzirge öltirtpeŋiz, bügin aitpağanmen, syryn i̇erteŋ aitady, qazir yzadan könbei tūr» dep mağan jalyndy. Men Şäŋgerekke qyzdyŋ öte ūnap qalğanyn tüsindim. İendi Şäŋgerektiŋ de jüregin örtegim keldi: «Qazir däl osy arada qyzdy öltiriŋder!» — dedim jigitterge. Şäŋgerek «öltirmeŋder!» — dep būiyrdy. Men: «öltiriŋder!» dedim. Barlauşy jigitterdiŋ köbi Merkit ruynan bolğandyqtan ba, älde qyzdy aiady ma, i̇endi bäri mağan jalyndy. «Qaitesiz qaru-jarağy joq bir qyzdyŋ qanyn tögip, odan da qontaişyğa tartuğa aparaiyq» dedi. Ötinişterin oryndamasam, yzadan özime zaqym keltirip jürer dep aitqandaryna köndim. Bir jağynan qyzdy Qalden Tserenge alyp berip, Şäŋgerektiŋ jüregin birjolata küidi-reiin dedim. Öitkeni qyz meniŋ oljam ğoi, kimge bersem de i̇erkim bar i̇emes pe?
— İä, sosyn?
— Qyz şyn ädemi i̇edi. Ony öltirudiŋ özi de sūlulyqqa isteletin bir ülken qiiänat bop körindi mağan. Biraq, Şäŋgerekti qyzğandym. Nege i̇ekenin bilmeimin, qyzdy öltirtpek tügil, onyŋ qol-aiağyna kisen de salğyzbadym. İendi küzetin basqa jigitterge būiyryp, Şäŋgerekke tek qyzdyŋ atyna ie boludy tapsyrdym...
— Sosyn?!
— Sosyn... Köldiŋ arğy betindegi barlauşylarym tağy bir qazaqtyŋ jigitin ūstap äkeldi... Bū da sūrağyma jauap bermedi. Men i̇endi jigittiŋ taqymyna qyl arqan salğyzyp būrattym. Tūtqyn qyzdyŋ sūlulyğyna küiindim be, «sen näzik sūlusyŋ ğoi, bauyryŋdy qūlyndai şyŋğyrtyp jatqanda, seniŋ sūlu türiŋ qandai bolady i̇eken köreiin» dep jigitke qyl būraudy tūtqyn qyzdyŋ közinşe salğyzdym. Qyl şylbyrdy bir-eki ret būrağanda-aq jigittiŋ qūlyndağy dausy qūraqqa jetti. Qyzdyŋ betine qarap i̇edim, sūp-sūr bop i̇ernin tistep qatyp qalypty. «Bälem, solai ma i̇eken!» dedim işimnen. İendi onyŋ közinen aqqan jasty körgim kelip ketti. Jigitterge «tağy būraŋdar!» dedim. Sol kezde tūtqyn jigit şydai almady.
— Sūrağandaryŋnyŋ bärin aitaiyn, — dedi jalynyp.
Qyzdyŋ betine qarap i̇edim, onyŋ anau tūtqyn jigitke jerkenişpen, öşige qarap tūrğanyn baiqadym.
Men jigitten jauap ala bastadym.
— Sen kimsiŋ?
— Äbilqaiyr hannyŋ barlauşysymyn, — dedi ol.
— Äbilqaiyr äskeri qai jerde?
— Şieli tübinde...
— Qanşa qol?
— Otyz sana...
— Beri qarai qaşan attanbaq?
— Orta jüz äskeriniŋ keluin kütude...
— Sämeke qanşa qolmen kelmek?
— Otyz sanadai.
— Qaşan kelip qosylmaq?
Jigit jauap qaitaryp ülgergen joq, janymda tūrğan qazaq qyzy bir-aq atylyp tūtqynnyŋ janyna bardy, men onyŋ joğary köterilgen qolynan jarq i̇etken almas kezdikti körip qaldym. Jügirip janyna jetkenimşe, ol qolyndağy kezdikti tūtqyn jigitke siltep te ülgirdi. Jigittiŋ taqymyna qyl būrau salyp tūrğan meniŋ jigitterim ne bolğanyn baiqap ta ülgirgen joq. Tūtqyn jerge sūlq qūlady. Qyz kezdigin däl jürek tūsynan qadapty.
— Sosyn?!
— Sosyn ne bolsyn... Sämeke äskeriniŋ būl arağa qaşan keletinin biz bile almai qaldyq. Men i̇endi qyzdy öltirgim kelmedi. İeldiŋ namysy üşin qandai qiyndyqqa bolsa da şydaityn qaisar sūlu i̇eliniŋ namysynyŋ qalai tögilgenin öz közimenen körsin dep, ädeii tiri saqtağym keldi. Qol-aiağyn kisendep, sender jetkenşe, tünimen küzetip şyğudy nökerlerge būiyrdym.
— Sosyn?! — Bū joly Syban Raptannyŋ dausy temir tor işinde tūryp yzalanğan jolbarystyŋ gürilindei tym qatty şyqty.
— Sosyn... Sosyn Şäŋgerek nūian men barlauğa ketkende, küzettegi Merkit jigitterine būiryq berip, qyzdyŋ qol-aiağyndağy kisenin aldyryp bosatyp jiberedi... Şäŋgerek nūianğa qyz: «Eger tiri kezdessek, būl jaqsylyğyŋdy öteimin» dep raqmetin aityp, atyna minip, Äbilqaiyr hannyŋ äskerine qarai bir-aq tartypty.
— Demek, Äbilqaiyr han bizdiŋ kele jatqanymyzdy biledi i̇eken ğoi?
— ärine.
— Qap! Sosyn?!
— Sosyn... men Şäŋgerek nūiannan qyzdy nege bosattyŋ dep sūradym.
«Qyzdy men bosatpağanymda, sen ony bäribir öltiretin i̇ediŋ ğoi» — dedi ol. Men: «Öltirsem şe?», — dedim. Ol «Odan özimniŋ ölgenimdi artyq kördim», — dedi. Men: «Qyzdy öltirmei-aq özimniŋ ağa-inilerimniŋ birine beretin i̇edim ğoi», — dedim. Ol: «Onda men seni de, özimdi de öltiretin i̇edim», — dedi. Sonda ğana baryp men Şäŋgerek nūiannyŋ ol qyzğa şyn ğaşyq bolyp qalğanyn ūqtym. Özimdi-özim ūstai almai, ony ölim jazasyna būiyrdym...
— Beker i̇etkensiŋ... Äkeŋ qontaişynyŋ şeşimin kütu kerek i̇edi...
Bağanadan beri sazara söilep tūrğan Hoça:
— äke, mende de jürek, sezim, namys bar i̇emes pe? — dep, ökirip qūia berdi.
Tas jürek Syban Raptan qyzynyŋ Şäŋgerek nūiandy qanşalyqty jaqsy körip kelgenin i̇endi ğana tüsindi.
— Öziŋ i̇emes pe i̇ediŋ oğan şyqpaimyn degen? — dedi ol kenet säl bosaŋsyp. — Jä, boldy, ondai jigit seniŋ bir tamşy jasyŋa tūrmaidy! Bükil joŋ-
ğar halqynyŋ tilegin bir qyzdyŋ sūlulyğyna satatyn bala ösirgen Doda Jord-
jidyŋ öz obaly özine!
Qontaişy kilt būrylyp, juan qamyt aiaqtarynyŋ ökşesi birine-biri tiıp, atyna qarai jüre berdi. Tek qaŋtaryp qoiğan i̇er basynan tizginin alyp, aiağyn üzeŋgige sala berip, balasy Qalden Tserenge:
— Hoça qazaq qyzyn öltiriŋder degende, öltirtpei tiri alyp qalğan Merkit jigitteri biri qalmai osy arada ajal tapsyn! — dedi.
— Qūp!
— Qontaişy alpystan asyp ketkenine qaramai, būlaŋ qūiryq tory aiğyryna, üzeŋgisine aiağy tier-timesten yrğyp mindi de, batysqa qarai jele jortyp jüre berdi. Hoça men Renat soŋynan i̇erdi. Büginge deiin Joŋğar i̇eliniŋ jeŋisi üşin jan qiyp kelgen jetpis jigitti bir sät qana köŋilşek bolğandary üşin ölim jazasyna būiyrğan Syban Raptannyŋ qatygezdiginen jany türşikse de, Renat özinşe tūjyrym istedi: «Özgege ämirin jürgizem degen adam osyndai tas jürek boluy kerek. Būndai bolmağan künde Şyŋğyshan älemniŋ teŋ jartysyn basyp ala almas i̇edi» dep oilady.
Hoça tobyna kezdesip, Şäŋgerek nūiannyŋ ölimine sebepker bolğan — i̇erligimen jūrt közine tüse bastağan Bäsentin Malaisarynyŋ qaryndasy Gäuhar i̇edi. Arğyn ruynyŋ bir tarmağy Bäsentin ol kezde Ūlytau töŋiregin jailaityn. Maŋaiynda sauda-sattyq i̇etetin ülken şahar bolmağandyqtan, Ūlytau, Arğynaty maŋaiyndağy qalyŋ qazaq auyldary Türkistan, Taşkent qalalaryna kire tartyp, jün-jūrqasyn, teri-tersegin, keide üiirlep jylqysyn, qotandap qoiyn aidai kep, bazarlaryna satyp, dükenderinen qant-şaiyn, kiım-keşegin, qala berdi, aqyrettik bözine deiin alyp qaitatyn. Kei jyldary būndai qala şyqqan keruender Būhar, Hiuağa deiin de baratyn. Biyl Malaisarynyŋ auyly Türkistan bazaryna keruen tartqan. Keler jyly İesil boiyndağy bir auqatty adamnyŋ balasyna bermek bop otyrğan Gäuhardy äke-şeşesi, qūtty jerine qonar aldynda qūrbylarymen baryp boi jazyp qaitsyn jäne öz köŋiline ūnağan jasauyn alsyn dep, keruenge ilesip saiahat qūryp bara jatqan bir top qyz-bozbalalarğa qosyp jibergen.
Keruen Türkistanğa jetkennen keiin i̇eki bölingen. Bir bölegi, maldaryn qūndylau i̇etip satqylary kelgen auqattylau jağy Taşkent baryp qaitpaq bolğan. İekinşi jartysy olardyŋ qaita oraluyn kütip, Türkistanda qalyp qoiğan. Sol Türkistanda qalğan topta Gäuhar da bar i̇edi. Türkistan töŋiregindegi qazaq atauly şahardy qorğaimyz dep jatqanda, Bäsentin jigitteri kemeden qaşqan i̇egeuqūiryq tyşqandai, i̇elge ketip qaludyŋ retin taba almady. Türkistandy qorğauşylarğa qosyldy. Gäuhar da solarmen birge qaldy. Amal joq, İelşibek qalany bergennen keiin Arqa jigitterimen birge Gäuhar da Syrdariiänyŋ qalyŋ qamysynyŋ arasyna tyğyldy. Däl osy kezde būlarğa Äbilqaiyr äskeriniŋ kele jatqany, oğan jaqynda Arqadan Sämeke bastağan qalyŋ qol kelip qosylmaq degen habar jetti. Ile-şala «ūzyn qūlaq» Syban Raptan Äbilqaiyrğa qarsy qyryq myŋ jauyngermen attandy degen suyq sözdi äkeldi. Būğan qosa «Äbilqaiyr äskeri Syban Raptannyŋ şyqqanyn bilmeidi i̇eken, olar Şieli boiynda Sämeke äskeriniŋ keluin kütip jatqanda, Joŋğar qontaişysy aŋdausyzda üsterinen tüspek i̇eken» degen tağy da suyq sybys i̇estildi. Habarsyz jatqan qazaq äskeriniŋ, jaudyŋ tūtqiyl şabuylynan qatty apatqa ūşyraitynyn bilgen näzik sezimdi, i̇er jürekti Gäuhar i̇endi şydai almady. Äbilqaiyr äskerine habar bermek bop atqa qondy. Biz i̇ereiik degen serikterdi i̇ertpedi. Naşar kiıngen jalğyz attyny i̇eşkim aŋğara qoimas degen. Arqa jigitteriniŋ i̇eŋ taŋ-
dauly jüirigin minip jolğa şyqty. Syr boiyn qualai tüni boiy şabystan tanbağan Gäuhar, taŋ qylaŋ berip kele jatqanda, Hoçalar qos tikken qoğaly köldiŋ janynan öte berip qolğa tüsken. Jigit dep ūstağany qyz bolyp şyqqanda Hoça taŋ qaldy. Qyz bolğanda qandai! San aiqastan ötken, sonau Qytaidyŋ şekarasyndağy Halqadan Türkistanğa deiin adamzattyŋ neler symbattysyn kezdestirgen qalmaq jauyngerleri Gäuhardy körgende, möldir su tübinde jatqan jarqyrağan gäuhar tasty körgendei i̇esteri şyqty. Şäŋgerek nūiannyŋ birden Gäuhardy ölimge qimai araşa tüsui de osydan i̇edi.
Gäuhar bosanyp şyğysymen sol küni säske köterilmei-aq Äbilqaiyr qolyna kep jetti. Hanğa Syban Raptannyŋ qyryq myŋ äskeri kele jatqanyn aitty. Äbilqaiyr dabyl qağyp, äskerin sapqa tūrğyzdy. Han keŋesin şaqyrdy. Tūtqyn jigit Hoçalarğa Äbilqaiyrdyŋ otyz myŋ äskeri bar dep bilmegendikten aitqan. Äbilqaiyrdyŋ bar äskeri on bes myŋğa da jetpeitin. Mūndai şağyn qolmen qyryq myŋ jauyngeri bar Syban Raptanğa qaidan qarsy tūra alady? Būlardyŋ bar sengeni qalyŋ qazaq jailağan Arqa qoly bolatyn. Sol qolğa senip joryqqa attanğan. Sol qoldy kütip, Şieli boiyna qos tikken. İendi jau-
dyŋ taiap qalğanyn i̇estigen jäne oğan tötep bere almaitynyna közi jetken Äbilqaiyr bir sebepten keiin şeginudi de oilady. Biraq Adai men Tamanyŋ batyr jigitteri oğan könbedi. Olar Alşyn ruynyŋ altyn ūşty naizasyn joŋ-
ğar qanyna malmai keiin qaitpaimyz dep kesip aitty. Äbilqaiyr, amal joq, äskeri az bolsa da, Syban Raptanğa qarsy şyğuğa bel budy. Tek özderiniŋ az i̇ekenin aityp, «tezirek jetsin» dep, kele jatqan Sämeke hannyŋ äskeriniŋ aldynan tağy at şaptyrdy.
Bolat hannyŋ Ordasyna Qabanbai batyr jetkende, han jazğy jailau Nūra boiynda bolatyn. Biraq özi tösek tartqan auru i̇eken. Būl i̇el suyq sözden būryn da habardar bop şyqty. Han Joŋğarğa qarsy şyğudy inisi Sämekege tapsyrdy. Ol bükil Arqa boiyndağy Orta jüz rularyna kisi jürgizdi. «Qazaq jerine jau şapty, attan!» degen habardy i̇estigen qalyŋ i̇el lezde dürlige qaldy. Qazaq degen atqa ie bolyp, İedil men İertistiŋ, Alatau men İesil, Tobyldyŋ arasyn jailağan i̇elge i̇ejelden soğys degen söz jat i̇emes-ti. Ğasyrlar boiy būl i̇eldiŋ soğyssyz ötken birde-bir jyly joq. Soŋğy i̇eki jüz jylyn Syrdariiä boiyndağy qalalary üşin Äbilqaiyr, Mūhamed-Şaibani ordalarymen, Samarqant, Būqar ämirlerimen aiqasta ötkizgen. Būnymen qatar on besinşi ğasyrdyŋ basynan bastap, küni büginge deiin Joŋğar, Qytai handyqtarymen alysyp keledi. Äli aldarynda qanşa qyrğyn apat bar! Osynyŋ bärine i̇eti ölip köndikken halyq, bū joly da «jer şetine jau keldi!» degen suyq sözdi i̇estigende, i̇eleŋ i̇ete tüsti. Biraq jeriniŋ şalğailyğymen bailanysty zamatta jinala qoimady. Qyrda jatqan jylqylarynan joryqqa minetin attaryn aldyrtyp, bosağada süieuli tūrğan soiyldaryn taqymdaryna basqanşa biraz uaqyt ötip ketti. Tek bir ai mölşerinde otyz myŋğa juyq jigit jinaldy. Osy jigitterdiŋ işinde, bükil qazaq i̇eline attary mälim, halqyn joŋğar şapqynynan qūtqaruğa jan salğan äigili batyrlary: Arğynnyŋ bir tarmağy Qanjyğaly ruynan şyqqan Bögenbai, Bäsentin ruynan şyqqan Syrymbet, Malaisary, Taraqty ruynan şyqqan Baiğozy, Şaqşaq ruynan şyqqan Jänibek, Ūlytau boiyndağy Naimannyŋ bir tarmağy — Bağanaly ruynan Orazymbet İmantai keldi. Özderi jas bolğanmen, keibireuleri qastaryndağy top jigitke basşy boluğa jarağandai. Būlardyŋ üstine Baianauyl men Kökşetau dalasyndağy Obağan özenin jailağan Uaq rularynyŋ jigitterin i̇ertip, būryn da Ile boiynda joŋğarlarmen san alysqan, Arqanyŋ ardageri Batyr Baiannyŋ özi de bügin-erteŋ jetpek. Būlar kele bastağannan keiin, sonau İertis boiyndağy Qarakereiden özine serik jigitterdi jimaq bolyp, Qabanbai batyr i̇eline qaitty.
ärqaisysy är taudy mekendegen qazaq rularynyŋ äskerleri jinalğanşa, jaz ortasy da bolyp qaldy. Jūt jeti ağaiyndy degendei, Arqanyŋ jauyndy-şaşyndy mezgili biyl jyldağysynan i̇erte tüsti. Sämeke äskeriniŋ tegis jinaluyn kütpei, Batyr Baian üş myŋ salt atty yğai men syğai i̇er jigitterden qūrylğan jau jürek qolmen Syr boiyna bettedi. Būlar saparğa şyğar aldynda ğana Sämekeniŋ sälemin alyp, Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyrğa şabarman jiberilgen. İeki hannyŋ uädesi boiynşa qazaq qoly qaraşanyŋ orta şeninen qalmai Şieli men Jaŋaqorğan arasyndağy Syr boiynda bas qospaq-ty. Osy aradan i̇el bolyp birigip, joŋğarğa qarsy attanbaq i̇edi. Jeri şalğai Arqa jigitteri däl bügin-erteŋ jinala almaityndaryna közi jetken Batyr Baian, Äbilqaiyrmen kezdesetin mezgilderi taiap qalğandyqtan, «Arqanyŋ äskeriniŋ aldy kele bastady» dep Kişi jüzdiŋ köŋilin kötere tūru üşin, özi ädeii būrynyraq şyqqan. Būl Kökşe teŋizdi jağalai Qarataudyŋ teriskei tūsyna jetken kezde, Sämeke de jiyrma bes myŋğa juyq qolmen Nūradan qozğalğan.
Aqylymen, i̇erligimen i̇emes, bailyğymen i̇er arasyndağy tartysta özin jaqtaityn şynjyr balaq şūbar tös şonjarlardyŋ demeuimen közge tüsken Sämeke, Bolat han auyrğaly äbden lepirip alğan. Ötken jyly ğana kenjesi Qūdaimendeni Bökei sūltannyŋ ūrpağyna üilendirip, Їş jüzdi şaqyrğan ūlan-asyr toidyŋ qyzuy basylmai, äli kökip jürgen Sämeke yrğalyp-jyrğalyp qalyŋ qolmen joryqqa attanğanşa, qyrdyŋ borandy-şaşyndy, jeli öŋmeniŋnen ötetin qara suyq küzi de bastalyp qalğan-dy. Kökşe teŋizge jetip, onyŋ künbatysy men Syr boiyna qarai bettegen kezinde, bükil qazaq jeriniŋ Qaraqūm, Qyzylqūm, Saryqūmyn däl osy tūsqa äkelip üigisi kelgendei, adam aitqysyz qara dauyl soqty. Aspanğa köterilgen qūm, topyraq, qiyrşyq tas, tübirimen jūlynğan baialyş, jyŋğyl, qaŋbaqtan dünie jüzi körinbei ketti. Üiir-üiirlep matastyr-
ğan jylqynyŋ kei toby jel ötine şydai almai yğuğa ainaldy. Tek ömir boiy jylqy bağyp ösken Arqa jigitteriniŋ i̇erekşe i̇erlik qimyldarynyŋ arqa-
synda ğana aman qaldy. Būl qara sūrapyl i̇eki kün degende äzer basylğan. Azyqqa dep aidap şyqqan qotan-qotan qoidyŋ bäri tegis qyryldy. Tek tüielerge artqan bidai, tary, qūrt, jent, mai aman qaldy. Qol qaitadan qozğaldy. Būrynğy taqyr dala i̇endi attyŋ şaşasyna deiin kömilgen qūmğa ainalyp, jaiylysqa üirengen jüirikter jüdep-jadap, segizinşi kün degende Syrdyŋ teriskei tūsyna Aqmeşitten bir kündik jerge kep toqtady. Sämeke osy arada i̇er qajap tastağan attardyŋ jarasyna mai jağyp, äbden qajyğan jigitterin tynyqtyryp alu oiymen säl aialdady. Osy arada sol Syban Raptannyŋ äskeri Äbilqaiyr qolymen Jaŋaqorğan maŋaiynda kezdesip, qatty qyrğyn soğys bol-
ğanyn, Äbilqaiyr qoly jeŋilip keiin qaitqanyn i̇estidi.

Click or select a word or words to search the definition