Köşpendiler - II - Jantalas

— Hasen men Hūsaiyn... — TUiaq aituğa auzy barmai, kümiljip qaldy.
Haqnazar būrynğysynan da sūrlana tüsti.
— Kimniŋ qolynan qaza boldy?
— Babasūltannyŋ.
— Qalaişa?
Jigit ornynan türegelip, bolğan oqiğany bastan-aiaq aityp berdi. Şah-Saidtyŋ basyn özine jibergen Abdollanyŋ qaharynan, Babasūltan ölerdei qorqady. Qaitadan Būhar jağyna şyğudy oilaidy. Abdolla qūr sözime senbes, dep atasy Jälim men qolyndağy Haqnazardyŋ i̇egiz ūlyn öltirmek bolady.
Özine qūrylğan qaqpannan qannen-qapersiz Jälim Babasūltanmen tize qosyp, Abdollağa qarsy şyğuğa Şarabhana özeniniŋ jağasynda atqa qonady. Jaŋa ğana allağa aqsarbas qoi aityp, jauğa qarsy birge attanbaq bop bätualasqan Babasūltan bir top äsker basy batyr adamdarymen i̇eşbir kümänsiz tūrğan Jälim sūltannyŋ qasyna kelip, atynyŋ şaujaiynan ūstai alady. Bir sūmdyqty sezgen sūltan qynabynan qylyşyn suyrğanşa, onyŋ art jağynan kelgen.
Janqūla bi aldaspanmen basyn qağyp tüsiredi. Sol sätte özge batyrlar, abaisyz tūrğan tört bala jigitti naizalap öltiredi. Al küni būryn daiyndalğan Babasūltan laşkarlary bir sapta jauğa attanğaly şyqqan özge qazaq jigitterin de zamatta jan-jağynan qorşap alyp, qarsylasuğa mūrşa bermei, qoidai qyryp salady. Būl kütpegen aiqastan ilude bir-ekeui ğana qaşyp qūtylady. «Şarafnameii-şahi» şejiresi aitqandai, keŋ dala qyzğaldaq gülderimen bezengendei, qyzyl qanğa būialady...
Köziniŋ ağy men qarasyndai köretin i̇egiz ūly — Hasen men Hūsaiynnyŋ qalai qaza tapqanyn i̇estigen Haqnazar, jüregi u işkendei örtenip tūrsa da syr bermedi. Älden uaqytta baryp:
— Abdolla han Taşkentti şapty ma? — dep sūrady.
— Joq, — dedi TUiaq kenet boiyn jinap alyp.
Şah-Said oğlandy Tahir-sūltan ūstap bergennen keiin, Abdolla han ony öz jağyna şyqqan i̇eken dep, hat jazyp, kisi jibergen. Hatynda: «Sizge senimim zor. Bas iıp, aldyma keliŋiz, ne bolmasa qalany tastap, öz betteriŋmen ketiŋder» degen. Şah-Said oğlandy bosqa ūstap bergenine i̇endi ökingen Tahir sūltan būl būiryqqa könbegen. Jedel şara qoldanyp, Taşkent şaharyn bekiniske ainaldyruğa kirisken. Osyndai jağdaida oğan Babasūltannyŋ qazaq sūltandaryn öltirgen habary jetken.
Haqnazar TUiaq sözin bölip jiberdi.
— Babasūltan qazaq jigitterin qyryp jatqanda Būzahūr sūltan qaida i̇edi?
— Ony Babasūltan köp äskermen sizdiŋ jolyŋyzdy aŋduğa jiberipti desedi... Qapelimde sizdi öltirip, äskeriŋizdi qyryp tastauğa būiryq bergen körinedi.
— İä, sosyn, qazaq jigitteri qyrylğanyn i̇estigennen keiin Abdolla han ne istepti? — dedi Haqnazar.
— Babasūltanğa kisi salyp «Qazaq sūltandary seniŋ de, meniŋ de ortaq jauymyz i̇edi, jaqsy istepsiŋ. Al i̇endi bizben odaqtas bop Taşkent uälietin öz qaramağyŋa qaldyrğyŋ kelse, i̇ekinşi jauymyz Būzahūr sūltandy ūstap ber, ne öziŋ öltir. İeger mūny istemeseŋ, bizdiŋ tarapymyzdan sağan keşirim bolmaidy, qolymyzğa tüsken sağatyŋda basyŋdy alamyz», — depti.
Bağanadan beri tas müsindei myzğymai tūrğan Haqnazar säl alğa qarai ūmtyla tüsti. Közinde aşu ūşqyny jarq i̇etti.
— Al Babasūltan qandai jauap qaiyrypty?
— Ağaiyn, dostyğyn ūmytyp qoryqqanynan Abdollağa Būzahūrdy ūstap beremin dep uädesin beripti. Jäne ony ūstap äkeluge bir top laşkar men Düstem bidi jiberipti.
— Al būl kezde Būzahūr qaida i̇edi?
— Būdan i̇eki apta būryn Talas boiyndağy sizdiŋ jylqylaryŋyzdyŋ birazyn aidap äketken. Babasūltannyŋ Abdolla jağyna şyqqanyn i̇estigennen keiin Jetisuğa qaşypty degen sybys bar...
— Qan iısi şyqqanda qarap otyra almaityn i̇edi, qorqau qasqyr Şağai sūltan qaida?..
— Baba men Būzahūr arasynyŋ ne bolaryn kütip, qalyŋ qolmen Talas maŋynda kütip jatyr degen habar bar.
— Bäse, özim de solai dep oilap i̇edim. Qandai zūlym i̇edi Abdolla! Özine qas sūltandaryn birine-birin aidap salyp, op-oŋai jeŋiske jetpek qoi! İä, būl onyŋ negizgi ailasy... Osylai ol Samarqant sūltandaryn da qūrtpaq... Aitpaqşy, Täuekel bahadur qaida i̇eken?
— Şağai sūltannyŋ qolymen bir körinedi.
Haqnazar säl ünsiz tūrdy da, TUiaqqa būiyra söiledi:
— Mağan äkelgen habaryŋdy tiri jan i̇estimesin. Qazir arğy bettegi äskerlerge jet. Jolğa daiyndalsyn de! Kün bata qozğalamyz.
— Qūp, taqsyr!
Egiz ūlynyŋ ölgenin i̇estirtkende, läm-mim dep til qatpağan Haqnazar turaly: «tasta tamyr, handa bauyr joq» degen osy i̇eken ğoi, dedi ol işinen.
Haqnazardyŋ ūstamdylyğyn tas bauyrlyqqa joryğan aŋqau batyr osydan i̇eki apta ötkennen keiin, hannyŋ közge türtkisiz qaraŋğy tünde i̇egiz ūlynyŋ ziratyna kelip, jas qabyrdy qūşaqtap, ağyl-tegil jylaryn qaidan bilsin!
Haqnazar TUiaq oiyn bilip tūrğandai:
— Kimniŋ qas, kimniŋ jau i̇ekenin soŋynan ūğarsyŋ, al qazir äskerge jet, būiryqty orynda! — dedi.
Ūrlyğynyŋ üstinen şyqqandai sasyp qalğan TUiaq:
— Qūp, taqsyr! — dep, i̇entigi basylğan qūlagerin borbailai özenniŋ arğy betine qarai şaba jöneldi.
Sol küni tünde, ai tua Haqnazar Noğaily i̇eliniŋ jedel jinağan äskerimen birge qalyŋdyğy Aqtorğyndy alyp, Türkistan jerine qarai qauyrt saparğa şyqty. Būlar joryqtağy saltpenen i̇eş jerge ūzaq toqtamai, on üş täulikte İassyğa jetti. Jolai Haqnazar ağaly-inili i̇eki sūltannyŋ kezdesken habaryn aldy. İeki jaqta köp äsker qyrylyp, Būzahūrdyŋ qolğa tüspei ketkenin, biraq Abdollanyŋ aldynda «Būzahūrdyŋ basyn äkep beremin» dep Babanyŋ uäde bergenin i̇estidi. Babasūltannyŋ öşpendiligin ūmytpağan Abdolla, Taşkent ämirşisiniŋ osy bir älsiregen tūsyn paidalanyp, Şağai sūltanğa ony öltiruge kelisim berdi.
Eki äsker i̇endi Talas boiynda kezdesti. Qan tağy sudai aqty. Ömir üşin i̇emes, ölim üşin ūrysqa şyqqan Babasūltan jaralanğan barystai jan aşuymen qimyldap, Şağai äskerin jeŋdi. Sodan keiin baryp, Būzahūrdy ūstap bergen künde de, Abdollamen bitimge kele almaitynyna Babasūltannyŋ közi jetti. İendi ol Sairamğa qarai bet būrdy. Ondağy oiy — ar jaqtağy Samarqant äskerimen qosylyp, Abdollağa tağy qarsy şyğu i̇edi.
Baba, Būzahūr, Şağai sūltandardyŋ osy qym-qiğaş ūrystary, az uaqyt bolsa da, Abdollağa Haqnazar handy ūmyttyrdy. Al Haqnazar qolymen İassyğa aman-esen jetti.
İassyğa kelgennen keiin Haqnazar tağy qalyŋ oiğa şomdy. Baba, Būzahūr sūltandar men özine qarsy Aqsaq Temir ūrpaqtary — Samarqant ämirlerin birjola jeŋip almai, Būhar ämirşisi Abdolla qazaq handyğyna qarsy qazir soğys aşpaidy.
Al jau qai jaqtan? Jau Babasūltan men Būzahūr jağynan. Biraq būlar da qazir Abdollamen alysyp jürip, qazaq qauymyna bet būrar halde i̇emes. Meili olar bet būrmağanmen, Haqnazar bet būrady. Altyn basy qara jerge kirgenşe, sonau Şarabhana jağasynda jazyqsyz tögilgen qandy, künäsiz bauyzdalğan qos bozdağynyŋ kegin Babasūltanğa keşpeidi! Ğaziz jandardyŋ kegin qaitarady!
Künşyğys Qaşqar ämirşisi äbdiraşittiŋ äkesi — Aqsu hany Sūltan-Said qaza bolğannan keiin, būl taqqa on i̇eki ūlynyŋ ülkeni äbdi-Latif sūltandy otyrğyzğan. Qazaq handary men äbdiraşit arasyndağy Jetisu üşin talas i̇endi äbdi-Latifqa köşken.
Babasūltan men äbdi-Latif Abdolla men qazaq handaryna qarsy jürgizgen saiasattarynda ünemi odaqtas bolyp kelgen. Babasūltannyŋ jeŋilui — äbdi-Latiftyŋ jeŋilui. Al äbdi-Latiftyŋ küireui — Babasūltannyŋ küireui. Onyŋ üstine būl kezde qazaq i̇elimen odaqtas qyrğyz qauymy da, Jasylköl janyndağy jerleri üşin küresuge qūlşynyp otyrğan.
Haqnazar osy bir qym-qiğaş tartys kezin paidalanyp, qyrğyz, qazaq bop birigip, Aqsudy şappaq boldy.
Haqnazardyŋ örtengen jüregi i̇endi säl tolastady. Biraq ol, būl şeşim tübi öziniŋ ölimimen tynatynyn bilmedi. Tūla boiyn öşpendilik bilegen Haqnazar i̇endi qara tündi jamylyp, qos perzentiniŋ qabiriniŋ basyna bardy. Ūzaq otyrdy. Ön boiyn dert basqan, jany jara, köŋili nala Haqnazar, bolaşaq tartys-
tyŋ auyr jügin arqalap, toi saraiyna keldi.
Būl kezde toiğa jūrt äbden jinalğan i̇eken. Osydan birneşe kün būryn ğana Şarabhana özeniniŋ boiynda qaza tapqan aiauly ūldaryn jerlep, qan jylap, qara jamylğan jūrt az künniŋ işinde bar qaiğysyn ūmyta qoimapty. Han toiy bolğan soŋ amalsyz kelgen tärizdi... Qyz külki-nazy tūnşyğyp, jigit äzil-ospağy sybyrlap şyğady. Äitse de, qaraly hannyŋ köŋilin kötergisi kelgendei, Haqnazar üige kirisimen jūrt bir mezet jadyrai tüsip, jiyn-duman säl qyzğandai boldy.
Haqnazar Aqtorğyndy tağy kördi. Tağy jüregi alğaşqy körgendegidei dir i̇ete qaldy. İendi ol özine-özi taŋdana tüsti. Jaŋa ğana qos arlanynyŋ jeke qabirin qūşaqtap, ūlyğan aş qasqyrdai işin tartyp, öksigin basa almai, ūzaq jylağanynda tirşiliktiŋ qūny kök tiynğa tatymai qalyp i̇edi. Al qazir... jaŋadan kün şyqqandai, dünie qaitadan jarqyrap sala berdi. Būl qandai qūdiret, täŋirim-au. Däl qazir läzzat izdeitin uaqyt pa?
Sol küngi tün i̇ekeuiniŋ i̇eŋ soŋğy tüni boldy...

äbdi-Latif Haqnazar hanmen san märtebe kezdesken. Qazaq äskerin san märtebe jeŋgen de. Biraq osy jolğy Altyn İemel tūsyndağy kezdesu özgeşe ötti. Haqnazar basqarğan qalyŋ qyrğyz-qazaq äskeri Ordasynda ūiyqtap jatqan äbdi-Latifty tün ortasynda şapty. Jar qūşağyndağy handy töseginen tūrğyzbai, aibaltamen şapqylap öltirdi. Aqsudyŋ mal-mülkin talap, qazaq-qyrğyz qoly Jasylkölge qarai köterildi.
Būl laŋdy i̇estigen äbdi-Latiftyŋ ağasy, Qaşqar hany äbdiraşit qasiretten ot basynda tünerip ūzaq otyrdy. Aila-täsili tausylyp, aqyry qaramağyndağy i̇eldiŋ bar jigitin i̇ertip, Jasylköl jağasynda Artyş degen jerde bekinip jat-
qan qazaq-qyrğyz qolyna kep tidi. Qarsy jaqtyŋ bekinisin būzyp, qazaq-qyrğyz äskerimen tiktese ūrysqa şyqty. İeki jaqtan qan köl-kösir aqty. Maidan i̇eki aptağa sozyldy. Aqyrynda äbdiraşit jağy jeŋdi. Soiqan ūrysta qazaqtyŋ basty-basty birneşe batyry men Haqnazar han qaza tapty. Biraq öler aldynda Aq Orda hany, basynda otyrğan TUiaq batyrğa Täuekel sūltannyŋ tarihyn aşyp ketti.
— Äbilqaiyr myrza, — dedi Būqar jyrau sözin aiaqtap, — siz būl küige qalai jettik deisiz?.. İel birligi joq jerde būdan da soraqy küizeliske ūşyrau taŋ i̇emes. Müiizi şaŋyraqtai Haqnazardyŋ da qolynan kelmedi bar qazaqtyŋ basyn qosu. — Jyrau auyr kürsindi. — Biriktire bilseŋder, halyq degen qara tastan da berik qoi. Biraq qazir ony iske asyra alatyn kim bar?

Qaraşa üide janğan tobylğy şoğy äldeqaşan söngen. Būqar jyrau äŋgimesi de äldeqaşan bitken. Ūiyqtap ketken adamdardyŋ pysyldary men üidi ainala qorşai şökken tüielerdiŋ anda-sanda ūiqyly-ūiau yŋyranğandary ğana i̇estiledi. Tek Būqar ğana ūiau jatyr. Şaŋyraqtan jybyrlağan köp jūldyz körinedi. Jyrau auyr oida: «Qazaq i̇eliniŋ basynan talai qiyn-qystau kezeŋder ötip i̇edi, biraq i̇eŋ qorqynyşty qauipke i̇endi tap bolmasa ne qylsyn! Şyğys Türkistandy jūtar-jūtpastan, beri qarai Qytai aidahary jyljyp keledi. Al Qytaidan yğyp, Altai tauynan qūlağan Joŋğar qauymy bolsa mynau.
Rossiiä da būrynğy bölşektengen Rossiiä i̇emes. Älemdi şarlauğa şyqqan i̇eki basty samūryq qūs tärizdi äbden bekinip alğan. Qanatynyŋ serpini sonau, jağasyn balyqşylar jailağan ūly Mūhitqa da jetip qaldy. Sonda... qazaq i̇eli qandai küide? Jūrttyŋ basyn biriktirip, jauyŋa qarsy şyğar kim bar? Bolat, Sämeke, Baraqtar ma i̇elge tirek bolar?... Joq, olarğa qarağanda osy Äbilqaiyrda bir ümit tūr ma, qalai? äi, bilmeimin. Halyqty soŋynan i̇ertu üşin kemeŋgerdiŋ aqyly kerek qoi adamğa! älde qara basynyŋ qamyn oilap, būl da bir büiirge būra tartyp jüre me, kim bilsin? Jyraudyŋ bezek qaqqan ūşqyr oiy — i̇eliniŋ tağdyryn qolyna alar jaŋa qairatkerin izdep şarq ūrdy. Nege i̇ekeni belgisiz, onyŋ qiiäly janynda şalqasynan tüsip, qannen-qapersiz ūiyqtap jatqan äbilmansūrğa qaita-qaita orala berdi.
— Bitisi bölek i̇eken, ūl tusa osyndailardan tuar... — dedi ol aqyryn kübirlep. — Han bolsa nesi bar. Asyl tastan, aqyl jastan. Biraq qaptağan Sämeke, Baraq, Äbilqaiyrlar būğan jol berer me? Kim biledi, alğyrlyq, i̇erlik keide özine-özi jol salatyn da kezi bolatyn i̇edi.
Jyrau qaljyrap jatyp, taŋ ata ūiyqtap ketti.
Kün şyğa ūianğan Būqar üi syrtyndağy qybyrlap jürgen adamdardyŋ Äbilqaiyr nökerleri i̇ekenin bildi. Janynda äbilmansūr sol qalpynda ūiyqtap jatyr. Tek közine Oraz qūl tüse qoimady. Jürer aldynda qoltyğynan köterip atyna mingizgen äbilmansūrdan:
— Ülken tüieşini köre almadym-au, ol qaida? — dep sūrady.
— Qaida i̇ekenin men aitpaiyn, siz sūramai-aq qoiyŋyz.
Būqar jyrau auyr kürsindi. «İä, sūrqiiä, sūm būl zamanda qūl beişaralardyŋ tağdyry, mine, osylai şeşiledi».
— Ol seniŋ jauyŋ i̇emes i̇edi ğoi...
— Jūrttyŋ bäri qazir meniŋ jauym.
— Olai bolsa, seniŋ örisiŋ de ūzaqqa barmaidy i̇eken. — Būqar jyrau jas tüieşige tüksie qarady. — Bizdiŋ qazir i̇eki-aq jauymyz bar. Biri — syrtqy jau. İekinşisi, jūrttyŋ basyn qostyrtpai, bölşektep bilegeli jürgen bi, sūltandar. İel qamqory bolam degen adam būny bilse kerek. Qairatyŋ tasyp bara jatsa, halyqtyŋ adal ūldarynyŋ qanyna ortaq bolğanşa, qolyŋa qaru alyp, jauğa nege şappaisyŋ?
— Kezegi kelgende jauğa da şabamyz. Al Oraz qūldy men öltirgenimdi qaidan bildiŋiz?
— Köziŋ aityp tūr.
— İendeşe i̇eşkimge tis jaruşy bolmaŋyz.
— Nege?
äbilmansūr Būqar jyraudan közin almai tesile qarady.
— Tübi Üş jüzdiŋ hany men bolamyn, Būqar ağa. Al siz qazaq halqynyŋ i̇el bolğanyn tileisiz ğoi...
Būqar jyrau jürmekşi bop yŋğailana berdi.
— Büginnen bastap men i̇endi äbilmansūr i̇emespin! — dedi jas tüieşi.
Būqar jyrau oğan taŋdana köz tastady.
— Kimsiŋ sonda?
— Abylaimyn!..
— Abylai?.. Qanişer Abylai seniŋ ataŋ i̇edi ğoi! Qazaq i̇eli būl attan qorqatyn...
— Menen de qoryqsyn!
Türkistandy jau qolyna beru — namysqor İelşibekke qazaq Ordasynyŋ şaŋyrağy küirep, jerge qūlağandai köringen. Barmağyn şainai-şainai būl auyrtpalyqqa da könuge mäjbür boldy. Közinde jasy, jüreginde aşuy, sonau i̇eŋ aqyrğy sūrapyl dauyldy qara tünde amaly joq, şahardy tastap, i̇eŋ senimdi degen bir top jigitimen qazaqtyŋ köne astanasynyŋ biri Sauranğa bettedi. Jauynan Türkistanda ala almağan kegin Sauranda almaq. Būl qalany keudesinen jany şyqqanşa qorğamaq...
Elşibekke i̇ermegen jūrttyŋ birazy Saurandy ainalyp ötip, Taşkentke qarai şūbyrdy. Birazy Türkistannan ūzamai, Syrdariiänyŋ jağasyndağy qalyŋ qamys-
qa baryp tyğyldy.
Erteŋine boran da tyiyldy, bos qalğan şaharğa kün şyğa Şūno-Dabo äskeri de kirdi.

Türkistanda Syban Raptan qontaişy keŋesin şaqyrdy. Öziniŋ basty bahadЇrleri men nūiandarynyŋ aqyly boiynşa, būlar i̇endi Syrdariiä men Amudariiäny jağalai otyryp, Jaiyq, İedil özenderine deiin ötip, sonau Aidarhan (Astrahan) tübindegi qalmaq aimağymen ūştaspaq boldy. Būl joldy Renat ta maqūldağan. Arqa jerinde Betpaqdala, Qaraqūm arqyly jürudiŋ qauipti i̇ekenin i̇eske alyp, ol jaqqa kelesi jazda İertis boiyndağy Töleuit (aq qyrğyz), Teles, Mūndas, İenisei qyrğyzy, Qūman Çelkan syndy Oirat tūqymdas Batys Sibirde tūratyn ūsaq rulardy qosa otyryp qazaq jerine İesil, Tobyl özenderi jağynan tiiüdi oilady. Söitip, sonau Qytai şekarasynan soltüstiktegi Tobyl, İesil özenderine deiin, künbatysta İedildiŋ bergi jağasynan, künşyğysta İertistiŋ arğy betine deiin jailağan qazaq i̇elin birjolata özine bağyndyryp, Syban Raptan atasy Baturdyŋ qolynan kelmegen ūly Joŋğar handyğyn qūrmaq boldy. Būl būl ma, qazaq jeri taqiiäsyna tar kelgendei, ol Rossiiä patşalyğyna jatatyn Tümen, qazirgi Krasnūiarsk, Kuznetsk qalalaryn da Birinşi Petr patşa öz i̇erkimen berse — qolynan, bermese — jolynan soğysyp tartyp alamyz desti.
On bes kez anakonda degen äpjylan özinen bes i̇ese juan būqany jūtady i̇eken. Osynşama jerdi basyp alğan qazaq i̇elinen halqy üş i̇ese az Syban Raptan, özinen jüz i̇ese halqy köp Qytaimen soğysamyn dep jürgen Syban Raptan, rasynda da osy anakonda äpjylany tärizdi i̇edi. Qazaq i̇elin däl osy byt-şyt bolyp jürgen kezinde jūtyp jiberui de ğajap i̇emes-ti. Biraq būl «ögizdi» qai jağynan jūtu kerek? Anakondany ūstauğa şyqqan adamdar ögizdi qarsy jibermeidi, janynan qaşyrady. Qaşyp bara jatqan būqany anakonda art jağynan jūtady, būqanyŋ alpamsadai bükil denesin qylğytyp jibergenmen tamağynan şaŋyraqtai qos müiizi ötpeidi. Būqanyŋ denesin ne qūsyp tastai almai, ne jūtyp jibere almai, qaqalyp jatqan qomağai anakondany aidahar ūstauşylar, auzynan şyğyp tūrğan qos müiizden süirep äkep, temir torğa bir-aq kirgizedi. Syban Raptan da osynau qazaq jeri degen alyp «ögizdi» qai jağynan jūtqanyn aŋğarmai qaldy. Alyp dalanyŋ qos müiizi tärizdes sonau Rossiiämen şektes İedil men Jaiyqqa jetkeninde, ony äri qarai jūta almai qalatynyn i̇eske alğan joq. Öitkeni, osy qos müiizge jetuin ädeii kütip otyrğan Rossiiä atty alyp küş jatqan-dy. İeger Syban Raptan osynau qalyŋ qosynyn Jaiyqqa qarai i̇emes, Ürgenişke būrğanynda, kim biledi onyŋ qandy semser — köşpeli handyğy öz aşqaraqtyğyna özi tūnşyqpas pa i̇edi, qaiter i̇edi...
Biraq adamdy qūdai adastyrar aldynda i̇eŋ aldymen aqylynan aiyrady. Küztoqsannyŋ i̇eŋ aqyrğy aiynda Syban Raptannyŋ balasy Qalden Tserenniŋ qoly Türkistannan şyğyp, Jaŋaqorğanğa bettedi. Bū joly onyŋ qaramağynda qyryq myŋ atty äsker bar-dy. Özge äskerin jaulağan jerin iemdenuge qal-
dyrğan. Biraq, Jaŋaqorğanğa taiağan kezde, bükil äskerine kilt toqtauğa tura keldi. Bir kün būryn alğa jibergen qyzy Hoça basqarğan barlauşy toptan: «Aldymyzda qaptağan qazaq äskeri kele jatyr» degen habar jetken. Syban Raptan taŋ qaldy. Qaidağy äsker? Kim basqaryp keledi? Sonau Qūljadan attanğaly alty aidan beri qarsy keler jöndi küşti körmei äbden asqynyp alğan Syban Raptan qyzyna kisi şaptyrdy... «Qaidağy äsker? Ondai qalyŋ äsker şyğaratyn qazaqtyŋ köbi qyrylğan. Seniŋ körgeniŋ sirä köp maly bolar. Abailap qara, i̇eger körgeniŋ şynynda mal bolsa, onda aidap aluğa qanşa adam jibereiin, tez habaryn ber», — dedi. Özi i̇endi äskerine tağy alğa qarai jüruge būiryq berdi. Biraq Hoçadan tağy habar keldi. «Aldymyzdağy bizge qarsy kele jatqan qazaqtyŋ Kişi jüziniŋ äskeri i̇eken. Basynda Äbilqaiyr han... Az degende otyz myŋdai... Osyndai qalyŋ qol oŋ jağymyzdan, Orta jüzden de bügin-erteŋ kelmek körinedi. Ony Bolat hannyŋ inisi Sämeke basqarady deidi qolğa tüsken jigit... İeki jaqtyŋ äskeri Şieli tūsynda tüiispek. Äbilqaiyr äskeri qazir osy Şieli jağasyna qostaryn tikti. Şamasy, Sämekeniŋ qolyn kütpek... Jau qarasy äbden şoğyrlanğanşa, sol jerde aialdau kerek. Kele jatqan jaudy kütpegen jerden şabuyldasaq, jeŋis bizdiki bolatynyna dau joq» depti qyzy.
Syban Raptan aldynda jau bar i̇ekenin i̇endi ūqty. Biraq qyzynyŋ bergen aqylyna qarq-qarq küldi. «Otyz myŋ äskerge keletin tağy otyz myŋ äskerdi küt deidi. Sosyn baryp olarğa oilamağan jerden qarsy şyğa kel deidi. Aqylyŋa bolaiyn! äieldiŋ şaşy ūzyn, aqyly qysqa degen, mine osy! İeger Äbilqaiyrdyŋ otyz myŋ äskeri bolsa, meniŋ qyryq myŋ jauyngerim bar. Jäne qandai kökjaldar! Kileŋ sen tūr — men ataiyn! Mūndai qyryq myŋ qolmen qaşan da bolsa otyz myŋdy jeŋuge bolady. Äbilqaiyrdyŋ otyz myŋyna Sämekeniŋ otyz myŋy qosyluyn men nege kütemin? Odan da olar qosylmai tūryp, Äbilqaiyrdyŋ äskerin nege qyryp tastamaimyn? Meili, kele bersin, sodan keiin Sämekeniŋ otyz myŋy. Onymen de aiqasuğa küşim jetedi». Ol osyny balasy Qalden Tseren men Renatqa aitty.
Renat:
— İeger biz barğanşa, ar jağynan Sämekeniŋ äskeri jetip qalsa qaitesiz? — dedi.
— Qaitken künde de Äbilqaiyr äskerine Sämekeden būryn jetuimiz kerek! Bar aila osynda.
— Biz soğysyp jatqanda Sämeke äskeri jetse qaitesiz?
— Sämeke äskeri jetpei tūryp Äbilqaiyrdy jeŋuimiz kerek.
— Būl bizdiŋ oiymyz ğoi. Al Sämeke äskeri bizden būryn jetip, ne bolmasa biz alysyp jatqanda jetti delik?
— Onda biz jeŋildik.
Sözge Qalden Tseren i̇endi ğana kiristi.
— Ondai qauip tuatyn bolsa, osy arada kidire tūryp, art jağymyzdan tağy jiyrma myŋ äsker aldyrğanymyz aqyl i̇emes pe? Alpys myŋğa alpys myŋ, jeŋis ärqaşan da bizdiŋ jaqta bolady.
— Onsyz da biz jeŋilemiz.
— Qalaişa?
Syban Raptan qarqyldap küldi.
— Qanşa jer, qanşa qala alğanymyzdy bilesiŋ be? Sonda alğan jeriŋdi alaqanyŋmen basyp otyrasyŋ ba? Bar äskerdi mūnda aldyrsaq, qoryqqanynan bağynyp otyrğan i̇el ündemei otyra ma? Joq, Qalden nūian, qarsy kelgen on bes jauyngerden artyŋnan aŋdyp myltyq atqan bir adam qauipti! Jiyrma myŋ — alğan jerimizdi basyp qaluğa kerek. Al ondağy äskerimiz qazir jiyrma myŋnan säl ğana asady... Alty aidyŋ işinde on myŋ qalmaq oqqa ūşty. Bes myŋdaiy dala qazağy, tau qyrğyzymen aiqasta qaza tapty. Olardyŋ ornyn osy joryqtan qaitqan soŋ, qysty küni ğana toltyramyz. Al qazir nartäuekel. Otyzğa — qyryq! Biz jeŋuimiz kerek!
Renat aqyryn jymidy.
— Onyŋyz ras. Sämekeden būryn jetip, jaudy jeŋu — bizge qalğan jalğyz jol.

Click or select a word or words to search the definition