Köşpendiler - II - Jantalas

äŋgimeniŋ däl osy tūsynda Oraz qūl syrtqa qazan qarauğa şyğyp ketti. Būqar jyrau oşaqtağy tobylğy şoğyn säl kösep, üi işine jaryq berdi de, «ne oilap otyr i̇eken?» degendei äbilmansūrğa synai qarady. Jas tüieşiniŋ beti bülk i̇eter i̇emes. Bir tūŋğiyq qiiälğa şomyp, ün-tünsiz qatyp qalğan. Älden uaqytta baryp ol:
— Haqnazar han şabarmanğa äskeri tapsyrmadan böten syr aitty ma? — dedi ol.
Būqar jyrau säl qozğaldy.
— Aitsa şe?
— Qojasynyŋ qūpiiäsyn bilgen qūl — qoinyŋa salğan jylanmen teŋ, bir küni bolmasa bir küni şağyp aluy haq.
Būqar jyraudyŋ boiy tağy şymyrlap ketti.
«İapyrmai, mynau bir sūmdyqty aityp otyr ğoi. Orazğa bir qauip tönip-aq tūr i̇eken...»
Äbilqaiyr da tüieşige taŋdana köz tastady. Osy kezde qolyna şylapşyny men qūmanyn ūstap Oraz da kirdi. Üidegiler qoldaryn jua bastady. «Jasym kişi jalşymyn ğoi» dep, Äbilqaiyr han men jyrauğa oramal ūsynyp, bäiek qaqqan joq, därejesi teŋ adamdai özi de baryp qūmanğa qolyn tosty. Anau jasym ülken ğoi dep şamdanbai, iltipatpen su qūidy. Äbilmansūrdyŋ tegin tüieşi i̇emes i̇ekenine Būqardyŋ közi i̇endi äbden jetti. Būqar jyrau: «Osy beişara özine tönip tūrğan qauipti sezbei jür me?» degendei qūlğa da synai qarady. Ananyŋ jüzinen abyrjyğandyq belgi baryn sezdi. Jyrau aiap ketti.
Astan keiin Būqar äŋgimesin qaita bastady. Biraq köŋilinen: «Myna bätşağar rasymen-aq qūlyn öltirip tastamasa jarar i̇edi» degen küdik ketpei-aq
qoidy.

Qiiäq kelip ketkennen bastap hannyŋ qabağy aşylmady. Jaŋa ğana Aqtor-
ğyndy körgende laulap tūtana qalğan jalyny da lyp i̇etip qaita söngendei. Öziniŋ üilenu toiynda otyrğany da i̇esten şyqqan, köŋili äldeqaida. Hannyŋ jabyrqaŋqy jağdaiyn ūqqan baldyzy Aqbala qasyna kelip, tizesin şyntaqtai otyrğanda da selt i̇etpedi. Aitylğan äzilge jai bir sülesoq küide jauap bere saldy. Hannyŋ ülken qobaljuda i̇ekenin sezgen serikteri ğana syr bermegensip, üi işi tolğan qyz-bozbalalardyŋ äzil-külkisine belsene aralasyp otyr.
Şağai būdan köp jyl būryn bir joryqtan kele jatyp, Sairam dalasynda bir kezde Äbilqaiyrdyŋ ataqty jauyngeri bolğan Qoŋyrat Ūrşy batyr ūrpağynyŋ aulyna tüsken. Būl auyl jūpyny kiıngen kisiniŋ Şağai sūltan i̇ekenin bilmeidi. Jolauşylar auyl aqsaqaly Ūrşy batyrdyŋ şöberesi äbilqasymnyŋ üiine tüneidi. Tünde Şağai äbilqasymnyŋ oŋ jaqta otyrğan Künsana atty boijetken qyzyn ūiatady. Qyryqqa kelip qalsa da jastyq oty äli sönbegen sūsty Şağaiğa qyz berilip qalady. Qyzdyŋ aşylmağan gül, jarylmağan bür bolyp şyqqanyna riza bolğan Şağai, sol bir aily tünde Künsanany qalyŋ malyn tölep almaq bolyp ant beredi.
Sūltan uädesinde tūrady. İeline barğan soŋ äbilqasymnyŋ qyzyn sūratyp kisi jiberedi. Äbilqasym auly Haqnazar hanğa qaraidy jäne Şağai sūltannyŋ Mūhamed-Şaibani Ordasy jağyna şyğyp, tuğan i̇eline opasyzdyq istegenine riza i̇emes bolatyn.
Şağaidyŋ ötinişin qabyldamağany bylai tūrsyn, ol sūltannyŋ adamdary ketken künniŋ i̇erteŋine, Künsanany atastyrğan Sozaq tübindegi Daiyr qojağa kisi jiberip: «Bizdiŋ baqşanyŋ miuasy pisip tūr. Qyzyqqan jat köz köp. Qarğa-qūzğynğa şūqyttyrmai, alyp ketsin», — dep sälem aitady.
Qūda jağynyŋ kütkeni de osy i̇edi. Bir aptağa jetkizbei kelinderin äketken. Şağai barmağyn şainap qala bergen-di. Äbilqasym aulyn şabuğa Haqnazardyŋ qaharynan seskengen jäne Sozaq tübindegi «paiğambar äuleti» qojalarmen arazdasudy da jön tappağan.
Biraq sonau aily tünde tolyqsyğan sūludyŋ ystyq i̇erninen alğan läzzattyŋ şyryn dämi Şağaidyŋ i̇esinen ketpei qoiğan. Susyny qanyp işpegen mahabbat şärbaty jüregine sarsu bolyp ūiyp, ketpes keselge ainalğan.
Söitip jürgende jyl ötti. Şağai barğan jerinde Künsana toğyz aiğa jetpei Täuekel degen ūl tapty degendi i̇estidi. Sanai kelip, ol bala — özimdiki degen bailamğa bekidi.
Arada tağy da bes-alty jyl ötti. Künsana mahabbaty da tot basqan asyldai köŋilden kömeskilene bastady. Däl osyndai mezgilde bir küni Şağai Sozaqtan kelgen keruenşiden Daiyr qojanyŋ balasy süzekten qaitys bolyp, jesir qalğan Künsanany «ağa ölse jeŋge mūra, ini ölse kelin mūra» degen qazaqtyŋ köne dästüri boiynşa, qojanyŋ ülken balasyna bergeli jatyr degen habardy i̇estidi. Jüreginde qolamta bolyp sönuge ainalğan şoq qaitadan lap i̇ete tüsip i̇edi. Künsanany bir kezde atastyrğan i̇erine qiğanmen, i̇endi ämeŋgerlikke qimady. İel bilegen därejesine qaramai, qasyna senimdi on nökerin i̇ertip özi jai adamşa kiınip, atqa qondy.
Tün işinde qannen-qapersiz jatqan Daiyr qojanyŋ aulyna kep, qaruly on jigitimen sau i̇etip tüse qaldy. Şyrt ūiqydağy üi adamdarynyŋ ünin şyğartpai, şymyldyq işinde jatqan Künsanany jas Täuekelmen atqa öŋgerip, ala jöneldi. Bailaudağy Daiyr qoja taŋ atqasyn ğana tündegi bolğan oqiğany Sozaq hakimine jetkizdi. Hakim quğynşy jibermek bop jatqanda, Sozaqtan äiel alyp qaşqan bir top qaraqşy Otyrardan qaityp kele jatqan Haqnazar han jasağynyŋ qolyna tüsipti degen habar keldi. Jasaq bastyğy qolğa tüsken Şağaidyŋ özi i̇ekenin bilip, tūtqyndy janyndağy adamdarymen qosa, Syğanaqtağy Haqnazar hannyŋ Ordasyna alyp bardy.
Ağaly-inili i̇eki adamnyŋ balasy qapysyn tauyp birinen biri öş ala berse, özge i̇el ne demek? Handar qanypezerlik i̇etip jatqanda, i̇eki dai qalyŋ jūrtqa ne tosqauyl? Joq, i̇el süisiner ülgi i̇emes. İer tatulyğy — i̇el tatulyğy...
— At-köligiŋiz aman jettiŋiz be, Şağai sūltan? — deidi. Sosyn nökerlerine qarap: — Şağai sūltannyŋ qolyn şeşiŋder, — dep būiyrdy.
Nökerler Şağaidyŋ qyl şylbyrmen bailanğan qolyn bosatty. Şağai ūiyp qalğan qoldaryn jazbaq bop säl qimyl istep i̇edi, i̇esik aldynda tūrğan küzetşilerdiŋ i̇ekeui jalma-jan jetip kelip qarsy aldynan jalaŋaş aldaspandaryn aiqastyra qoidy. Onsyz da abyrjyp sasqan tūtqyn seskenip qalyp, keiin şegine berdi. Şağaidyŋ būl qylyğyna säl qabaq şytqan sūŋğaq boily aqqūba jas äieldi Haqnazar i̇endi aŋğardy. Būl Künsana i̇edi. Jūqa batsaiydan mol qylyp tikken qos i̇etek köileginen böten kiımi joq. Örimi tarqap ketken ūzyn şaşy jerge şūbatylyp tüsip tūr. İetegine tyğyla tüsken ülken qara közdi büldirşindei balasy bar. Anasynyŋ da, balasynyŋ da keipinde şoşyğandyq, qoryqqandyq belgi joq. Bolyp jatqan iske taŋ qalğandyq qana baiqalady. Şağaidyŋ qandai sebeppen qolğa tüskenine qanyq Haqnazar nökerlerine:
— Myna kisini balasymen birge i̇eline aparyp salyŋdar, — dedi Künsanany körsetip.
Biraq äiel ornynan qozğalmady.
— Han iem, men i̇endi qaiyn jūrtyma barmaimyn, — dedi Künsana Haqnazarğa jautaŋdai qarap. — Şağai sūltannan aiyra körmeŋiz. Bala soniki, i̇endi onymen mäŋgi birge boluğa barmyn.
Haqnazar da bir syrdy aŋğaryp qalğandai.
— Şağai sūltanmen mäŋgi bir boluğa barmyn deisiz be? — dedi ol qabağyn şytyp. — İeger Şağai sūltandy i̇el-jūrtymyzdyŋ birligin būzğan künäsi üşin ölim jazasyna būiyrsaq, onda da birge öluge barmysyz?
— İä, birge öluge barmyn!
— Myna näresteŋizdi qaitesiz?
— Jazmyş solai bolsa, qoldan keler ne bar?
Haqnazar oilanyp qaldy. Mynau kelbetine köz tūiarlyq sūlu äiel ne qaiyn jūrtynan orasan qorlyq körgen jan, ne Şağaiğa ölerdei qūmar...
— Sūltan, — degen Haqnazar qabağyn şytyp, — ne ölesiŋ, ne bizben birgesiŋ! Al i̇endi Aq Ordamen bir bolamyn deseŋ, qazir bosatamyn! İeki şeşim joq, taŋdağanyŋdy al!
— Ükimiŋe rizamyn, Haqnazar han! Jan sauğa! Jan sauğa! — dedi quanğanynan közinen jas ağyp. — Aiybymdy adal qanymmen juamyn! Öle-ölgenşe sendermen birmin! Körmegenim Abdolla bolsyn! Mine antym! Mine qūran!
Mūndai kürt şeşimdi kütpegen Haqnazar hannyŋ özi de abyrjyp qaldy. Şağai turaly būryn da: «Qorqau qasqyr sekildi bir toiu üşin qandai ölimtikten de bas tartpaidy; onyŋ oiy i̇el-jūrt i̇emes, qara basynyŋ qamy», — degendi san ret i̇estigen. Biraq däl mūndai qorqaq dep oilamaityn. Älde i̇el-jūrtynan bölingeni janyna batyp jürdi me i̇eken? Haqnazar betin Şağaidyŋ serikterine qarai būrdy: kileŋ baskeser, Uiat-ar degendi bilmeitin, i̇eŋgezerdei qaraqşy nökerleri de, qojalarynyŋ myna qylyğyna Uialağandai, tömen qarap qalypty.
Haqnazar i̇endi jüzin Künsanağa audardy. Onyŋ qūp-qu tüsinen i̇eşbir syr ūğuğa bolar i̇emes, betin Şağaidan säl būryp, tas müsin tärizdi qatyp qapty. Tek közinde ğana äldeneden jiırkengendei bir qinalys ūşqyny bar... Däl osy sätte Haqnazar Şağaidyŋ qūnsyz jau i̇ekenin ūqty.
— Būl joly Jädik sūltannyŋ aruağy üşin bosattym, — dedi Haqnazar. — İeger būdan bylai tağy da babamyz Jänibek hannyŋ Ordasyna opasyzdyq i̇eter bolsaŋ, būl i̇elge ökpeleme!
Şağai sūltan öz ordasyna jetken küni öziniŋ Haqnazardan qorqyp, jalğan ant bergenin körgen nökerlerin bir tünde basqa jendetterine bauyzdatyp tastady. Jaŋa ğana qūşağynan şyqqan Künsanany da öltiruge būiryq berdi. Sūltan oiyn sezip qalğan Künsana jendetter aidap bara jatqanda, han i̇esiginiŋ aldynan öte berip:
— Törem, i̇eş jazyğym joq qoi, qūlynym Täuekel üşin myna jen-
detteriŋnen alyp qal! — dep jalyndy.
Biraq Şağai Künsananyŋ sözin i̇estise de i̇estimegen bop, töseginde teris qarap jata berdi. Būl qandy oqiğany böten bölmede şyrt ūiqyda jatqan jas Täuekel bilmedi.
Erteŋinde anasyn izdep zar jylady. Sūltan ony i̇er jetkenşe asyra dep, bir bekzadasynyŋ üiine berip jiberedi. Özi Abdolladan jedel äsker aldyryp, qaramağyndağy i̇eldi i̇eriksiz köşirip, Taşkent uälietine ötip ketedi.
Būl oqiğany bir şabarman däl bügingidei bir toi üstinde hanğa jetkizgen. Haqnazar onda tek:
— Abdolla hannyŋ jerine qanşa tütin köşti? — dep sūrağan.
— On bes myŋdai...
— Būl alpys myŋdai jan ğoi, — degen kürsinip. — äiteuir, şamasy kelgenşe qazaqty jyrymdap jatyr-au bekzadalar...
Sol küni de däl bügingidei onyŋ jan sezimin ökiniş bilegen. On bes myŋ üidi Abdolla hannyŋ i̇eriksiz aidap ketkenine, jas Täuekeldi jetim qalmasyn dep, qas jauyna aiauşylyq i̇etkenine ökingen. Köz aldynan «apalap!» şyrqyrağan jetim balanyŋ beinesi ketpei qoiğan.
Odan beri de talai uaqyt ötti. Adamdy aiağyş küirek sezimder qazir qu tomardai mūjylğan. Qyrğyn soğystar azaly janyna qaiau salyp tasbauyrlyqqa üiretken. Būl kez Aq Ordanyŋ da, Haqnazardyŋ da bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr Jetisuğa äbden äigili bolğan kezi i̇edi. Söitse de şabarman Qiiäqtyŋ bügingi äkelgen habary auyr tidi.
Osy uaqiğanyŋ aldynda ğana Abdolla hannyŋ qol astynda jürgen Baba-
sūltan Taşkent şaharyna qalyŋ qolmen attanğan Haqnazardyŋ qaharynan qorqyp, i̇endi qazaq hanymen odaqtasuğa uäde bergen. Haqnazar odan qantögis soğyssyz, Taşkent uälietine jatatyn İassy, Sauran qalalaryn sūrağan.
Būl kezde qazaqtarğa qarsy tūrar bälendei äskeri joq Babasūltan bir amalyn tappaq bolyp: «Säl şydaŋdar, aqylğa salaiyn» deidi. Abdolla hanğa Düstem bidi attandyrady: «Ūly märtebeli hanğa bergen antymyzda tūramyz, pendeşiligimizdi keşsin. Däşti Qypşaqtyŋ hany qaramağymyzdağy uälietten jer sūraidy. Qarsy tūrar bizde küş joq. Ne isteuimiz kerek?» degen saual aitady.
Öziniŋ Abdolla jağynda i̇ekenin būldağysy kelgendei, ändijan ämirşisi i̇etudi ötindi. Būl kezde Çardjou maŋaiynda, Jeihundariiänyŋ jağasynda aŋda jürgen Abdolla Babasūltannyŋ būl habaryn i̇estip, būlqan-talqan aşulanady. Babasūltanğa ändijandy bermeitinin bildiredi. Babasūltannan kelgen i̇elşi Düstem bidi ūstap qalyp, onyŋ äkesi Böltirik bidi Taşkenttiŋ jağdaiyn anyqtauğa jiberedi.
Böltirik bi kelip, Abdollanyŋ: «Qazaqtarğa jer beruşi bolma» degen būiryğyn jetkizgenşe, qazaqtyŋ qalyŋ äskerinen qoryqqan Babasūltan Haqnazarğa İassy, Sauran şaharlary men sol maŋaidağy jerlerdi soğyssyz berip, onymen qoimai Abdollağa qarsy soğysuğa uäde bailasady.
Haqnazar qaiyn atasy Jälim sūltan men onyŋ balalaryna qosyp öziniŋ on bes-on alty jastağy i̇eki ūlyn Taşkentke jiberedi. Ondağy oiy — Haqnazar hannyŋ Babasūltanmen şyn odaqtas i̇ekenin sezdiru i̇edi. Al qaiyn atasy Jälim sūltanğa Babasūltannyŋ tağy Abdolla jağyna şyğyp ketpeui tapsyrylady.
Ramazan aiynda Abdollanyŋ soğysqa şyqpaitynyn jäne Abdollamen küresuge küşiniŋ äli de jete qoimağanyn bilgen Haqnazar İedil — Jaiyq boiyndağy qalyŋ qazaqtan qol jinamaq bolyp, Saraişyqqa sapar şekken.
Söitip Noğaily i̇elimen bitimge kelip, Aqtorğyn arumen birge on myŋ qol almaq bop köŋili hoş otyrğanda, Qiiäq şabarman suyq habar äkelgen.
— Şabarmannyŋ aituy boiynşa, Haqnazar Saraişyqqa ketken kezde i̇eldegi jağdai kilt özgeripti, — dedi jyrau.
Abdolla han ramazan aiy ötpei Būharağa qaityp kele jatyp, Babasūltannyŋ qylyğyn i̇estidi. Däl osy kezde Balqyda nağaşy jūrtyna kelgen Babasūl-
tannyŋ on bes jasar qyzyn Abdollanyŋ adamdary ūstap alyp, hanğa äkeledi. Jas qyz Abdollany qanşa qyzyqtyrsa da, han özin-özi ūstaidy. Babasūltannyŋ qyzyn Qoŋyrat Qosqūlaq bimen birge aman-esen Taşkentke qaitarady jäne äkesine sälemin qosa aityp jiberedi: «Eger Babasūltan bizben tatu-tätti tūram dese, maŋaiyna jinalğan Samarqant sūltandaryn qusyn, qazaqtardan da birjolata at qūiryğyn kessin. Al būny istemese öz obaly özine!» — deidi.
äbden sasqan Babasūltan Taşkentke inisi Tahir sūltandy bas-köz i̇etip qaldyrady da, özi Türkistanğa sapar şegedi. Ondağy oiy Haqnazardyŋ äskerimen birigip, Abdolla hanğa şyğu i̇edi...
Babasūltan ketkennen keiin, Qosqūlaq bi Taşkenttiŋ biligi qolynda qal-
ğan Tahir sūltandy azğyrady: «Bar päle Şah-Said oğlanda, ol Samarqant sūltandarymen bailanysty, i̇eger sen ony tūtqyndap, Abdolla hanğa jiberseŋ, han künälaryŋdy keşip, keiin qaitady», — deidi. Būl sözge sengen Tahir sūltan ağasy Babasūltanğa köp jyl i̇eŋbek siŋirgen, Būhar hanymen kürestiŋ bir basynda jürgen Şah-Said oğlandy ūstap alyp, qol-aiağyn bailap, Qosqūlaq biden berip jiberedi. Abdolla han qas adamdarynyŋ i̇eŋ bastysynyŋ biri op-oŋai qolğa tüskenine quanady, sözge kelmei birden basyn aldyryp, Türkistandağy Babasūltanğa joldaidy.

Qiiäq sözin tyŋdap tūrğan Haqnazardy mälimsiz qorqynyş bilep ketti. Babasūltanğa kenet küdiktene qalğan han:
— Al, qazir jau äskeri qai jerde, — dep sūrady.
Qiiäq müdirmei jauap berdi.
— Abdollanyŋ negizgi äskeri Taşkent tübinde. Kei qoly İassy, Sairam, Otyrarğa betteude.
— Jälim otağasy Babasūltan saraiynan qaityp pa i̇edi?
— Joq. Sizdiŋ qos hanzadaŋyz — Hasen men Qūsaiyn da Babasūltan qosymen birge...
Jälim sūltannyŋ qyzy Aigerimnen tuğan būl i̇egiz i̇eki balasyn han öte jaqsy köruşi i̇edi. İekeui de on beske biyl şyqqan, hannyŋ özge balalaryndai i̇emes, momyn, qatygezdik qylyqtary joq.
Sol i̇eki balasynyŋ basyna bir qauip töngenin Haqnazar baiqağan siiäqty. Biraq syr bermei, Qiiäqtan tağy da män-jaidy sūrastyrdy.
— Abdolla ämirdiŋ özi qaida?
— Jezaqta.
— Al äskerin kim bastap keledi.
— Şağai sūltannyŋ balasy Täuekel bahadµr.
Tağy Täuekel! İeger künderdiŋ küninde Täuekel öz i̇eline qarsy qol bastap şyğaryn bilse, Haqnazar ony sonau Şağaidy bosatqan küni basqa i̇elge jibermegen bolar i̇edi-au. Qaitse de öz qaramağyna alyp qalar i̇edi... Täuekeldiŋ būlai keterin baiqasa, Haqnazar sol tündegi aiauşylyğyn ister me i̇edi? Jauyn aiağan — jaraly degen osy.
Endi mine, öz qolynan ömir bergen sol i̇ekeuinen qanşa qazaqtyŋ qany tögilmek! Qūr ğana qara qazaqtyŋ qany ma, öziniŋ i̇eki balasynyŋ tağdyry qyl üstinde tūrğan joq pa?
Onyŋ qūlağyna tağy da baldyzy Aqbalanyŋ sylq-sylq külgen dausy i̇estildi.
— Külmes han jezdem, — dedi ol äzildep. — Sizge ne bolğan, älde Aqtor-
ğyn apamnyŋ jüzin körgennen keiin, tiliŋiz bailanyp qaldy ma?
Qyz qaljyŋy tağy qūlağyna kirmedi. Babasūltan qolyndağy qos qozysy myltyq auzynda tūrğandai jüregi syzdap, janyn qūiarğa jer tappai otyr. Äldenip qalğan Ordağa qan maidannan taisalyp, Babasūltannyŋ İassy, Otyrar dihtaryn öz i̇erkimen bergeni Haqnazardyŋ küştiliginiŋ aiğağy. Qazir būnyŋ qaramağyna, äkesi Qasym hannyŋ soŋğy kezindegidei, Sozaq, Sairam, Sauran şaharlary tegis kirgen. İassyny astana i̇etkennen beri Haqnazardyŋ abyroiy tipti qaryştap ketti.
İä, solai. İassy maŋaiynda qazaq jerindegi din oşağy bolğan Qarnaq, Sunaq dihtary da mūsylman qauymyna ülken äser i̇etedi. Sol sebepten de Astrahan handarynyŋ qaramağyna birjola kiruge ainalğan Saraişyqtağy Noğaily qauymy da Qūtlyq Temir äuletiniŋ tegeurindi temir şoqparynan jasqanbai, Haqnazar jağyna şyğyp otyrğan joq pa? İel birligi — jūmylğan jūdyryq. Sol jūdyryq qazir şyn aşylmastai bolyp jūmylyp tūr ma? Joq. Ras, qyrğyz-qazaq bir odaqqa birigip, Şaibani Ordasynyŋ tegeurinine ilinip qalmau qamynda. Biraq Şağai sekildi büirekten siraq şyğaryp Abdolla hanğa jağynyp jürgender az ba? İejelgi jau i̇el bolmas, Şağai şirigen bir jūmyrtqa... Biraq onyŋ artynda qasqyrdyŋ böltirigindei bes balasy bar-au! äsirese jiyrma jasar Täuekel. Bolğaly tūr, şirkin!
Tağdyr degen qyzyq, bireudiŋ jolyna öziniŋ jasyl jibek kilemin töseidi, al i̇endi basqa bireudiŋ barar jeri, basar tauyn qalaqai men tikenek i̇etedi. Mysaldy alystan izdemei-aq qūiaiyq. Daiyr qojanyŋ aq boz üiinde Künsanadan Täuekel tuğan küni, Haqnazar Ordasynyŋ i̇esiginde jürgen Aiqara qūl men Qoisana küŋnen bağanağy şabarman Qiiäq tuğan.
Al i̇endi bir künde tuğan sol i̇eki balanyŋ tağdyry qandai qym-qiğaş? Täuekel sūltan — Abdolla hannyŋ äsker basşylarynyŋ biri. Al Qiiäq bolsa, i̇erligi de, aqyly da Täuekelden kem bolmasa da, şabarman ğana. Būğan kim aiypty? Jazyğy qūldan tuğany ma?
Būqar jyrau äŋgimesiniŋ osy jerine kelgende säl kidirdi.
— Qojasynyŋ syryn bilgen qūl — qoinyŋdağy jylanmen teŋ dep men beker aitqan joqpyn, — dedi tağy da äbilmansūr. — Qiiäq Täuekeldiŋ kimnen tuğanyn bilse, tübi sūltandy bir myqtap şağar-aq...
Būqar jyraudyŋ jüregi tağy mūzdai bop suyp ketti. «Bätşağar, Oraz qūlğa arnap qandy pyşağyn qairap-aq qoiğan i̇ekensiŋ ğoi, tiri qaldyrmassyŋ» dedi işinen, söitse de:
— Beker olai jorisyŋ, — dedi tüieşige, — Qiiäq Täuekeldiŋ tübi öz üiirine qosyluyna sebepker bolady.
Jas tüieşiniŋ közi qara köleŋkede jarq i̇etti.
— Qūl aqylymen üiirin tapqan sūltan tym ūzaq ömir sürmes-ti...
Būqar jyrau basyn köterip aldy.
— Nege üideisiŋ? Han halqymen ğana küşti.
Kündikke tūnjyrap otyrğan Äbilqaiyr myrs i̇etip külip jiberdi.
— Bassyz dene qaida barady? — dedi ol, söidedi de äŋgimeni būzğysy kelmei, — jyrau, şejireŋizdi jalğai beriŋiz! — dep būiyrdy.
Būqar jyrau sözin bastamastan būryn köz qiyğyn Oraz qūlğa audardy. Sūp-sūr bop, basy tömen salbyrap ketken i̇eken, «Beişara, būl da sūmdyqty sezip qalğan i̇eken, i̇endi i̇esebin tauyp qaşyp keter» dedi iştei quanyp.
äŋgime qaita bastaldy. Qazaq i̇eliniŋ ğajaiyp tarihy üi işindegilerdiŋ köz aldynan tağy da tizbektelip öte berdi.


— Orda maŋyndağy qol bastar batyrlardyŋ sanatyna iligu üşin, soŋyŋnan i̇ergen ruyŋ, i̇eliŋ boluy kerek. Al Qiiäqtyŋ kimi bar? äli de sol küŋ qalpyndağy käri şeşesi — Qoisana ğana. Täuekel men Qiiäq talaiynyŋ kereğar boluyn tağdyr özi küni būryn şeşkendei biriniŋ anasynyŋ aty Künsana, i̇ekinşisiniŋ şeşesiniŋ aty Qoisana degizuin qaraşy! Mūnda da jazmyştyŋ bir ūiğarğany bar tärizdi...
Biraq jazmyş degen ne? Qiiäq sekildi myŋnyŋ tağdyry būl künde handar qolynda i̇emes pe? ärine, solai. Qiiäq sekildi öjet jigitti Haqnazar üzeŋgiles i̇etip köterse, kimniŋ şaŋyrağy qūlap, jerge tüsedi? Joq, öituge bolmaidy. Qūldan şyqqan jigittiŋ basyna baq qūsyn qondyramyn dep, bükil sūltan, bi, manaptardy narazy qyludyŋ qanşa keregi bar?
— İerteŋine Haqnazar aqsaqaldarmen tağy ūzaq ägimelesti. Aqyrynda mynadai tūjyrymğa keldi. Alasapyran jaugerşilik mezgil, būl jaqta Haqnazardyŋ ūzaq aialdauyna bolmaidy. Ol i̇erteŋ taŋ ata, öziniŋ i̇eki sana äskerimen, Saraişyq maŋyndağy Noğaily qauymynyŋ myŋğa tarta atty äskerin i̇ertip, i̇eline qaitpaq. Noğailynyŋ qalğan äskeri bir aptadan keiin Aqtorğyn sūludy yrğaltyp-jyrğaltyp köşirip, İassyğa sapar şekpek. At tUiağy jetpeitin jer joq, būdan bylai qarai i̇eki i̇eldiŋ arasy jiı qatynasyp tūrmaq. Äzirge osyndai bailanys arqyly Saraişyqqa jatatyn i̇el Haqnazar hanğa bağynyşty i̇ekenin bekem ūstamaq.
Aqsaqaldar äŋgimesi bitken kezde, besin namazy da bolyp qalğan i̇eken. Jūrt däret aluğa tysqa şyqty. Bir top serikterimen han saraiynyŋ syrtynda tūrğan Haqnazar şaharğa qarai şauyp kele jatqan şabarmandy jūrttan būryn kördi. Atqa otyrysynan, han habarşysynyŋ belgisi — oramaldai aq jalaudy naiza ūşyna ilgen nyşanysynan būl kele jatqan Qiiäqtyŋ teteles inisi TUiaq i̇ekenin han birden tanydy. Şabarman şabysynyŋ syŋaiynan qarap, han bir sūmdyqtyŋ bolğanyn sezdi, köŋili alabūrtyp, serikterin keiin tastap, joldyŋ i̇erneuine qarai taiady.
Astyndağy qūlagerin qūiqyljyta jetip, TUiaq jeke tūrğan handy körip, alysyraqta at üstinen asyğa tüsti. Tizginin tastai saldy da, Haqnazarğa qarsy jürdi. Sūp-sūr bop ketken han:
— Jat i̇elde jūrt közine tüsetin qimyl jasama. Auyzşa aita ber, ne bolyp qaldy, jarqynym? — dedi.
TUiaq sol tizerlegen qalpynda:
— Qaiğyly habar, han iem! — dedi i̇erni kezerip.
— Aita bar.

Click or select a word or words to search the definition