Köşpendiler - II - Jantalas

äñgimeniñ däl osy tūsynda Oraz qūl syrtqa qazan qarauğa şyğyp ketti. Būqar jyrau oşaqtağy tobylğy şoğyn säl kösep, üi işine jaryq berdi de, «ne oilap otyr i̇eken?» degendei äbilmansūrğa synai qarady. Jas tüieşiniñ beti bülk i̇eter i̇emes. Bir tūñğiyq qiiälğa şomyp, ün-tünsiz qatyp qalğan. Älden uaqytta baryp ol:
— Haqnazar han şabarmanğa äskeri tapsyrmadan böten syr aitty ma? — dedi ol.
Būqar jyrau säl qozğaldy.
— Aitsa şe?
— Qojasynyñ qūpiiäsyn bilgen qūl — qoinyña salğan jylanmen teñ, bir küni bolmasa bir küni şağyp aluy haq.
Būqar jyraudyñ boiy tağy şymyrlap ketti.
«İapyrmai, mynau bir sūmdyqty aityp otyr ğoi. Orazğa bir qauip tönip-aq tūr i̇eken...»
Äbilqaiyr da tüieşige tañdana köz tastady. Osy kezde qolyna şylapşyny men qūmanyn ūstap Oraz da kirdi. Üidegiler qoldaryn jua bastady. «Jasym kişi jalşymyn ğoi» dep, Äbilqaiyr han men jyrauğa oramal ūsynyp, bäiek qaqqan joq, därejesi teñ adamdai özi de baryp qūmanğa qolyn tosty. Anau jasym ülken ğoi dep şamdanbai, iltipatpen su qūidy. Äbilmansūrdyñ tegin tüieşi i̇emes i̇ekenine Būqardyñ közi i̇endi äbden jetti. Būqar jyrau: «Osy beişara özine tönip tūrğan qauipti sezbei jür me?» degendei qūlğa da synai qarady. Ananyñ jüzinen abyrjyğandyq belgi baryn sezdi. Jyrau aiap ketti.
Astan keiin Būqar äñgimesin qaita bastady. Biraq köñilinen: «Myna bätşağar rasymen-aq qūlyn öltirip tastamasa jarar i̇edi» degen küdik ketpei-aq
qoidy.

Qiiäq kelip ketkennen bastap hannyñ qabağy aşylmady. Jaña ğana Aqtor-
ğyndy körgende laulap tūtana qalğan jalyny da lyp i̇etip qaita söngendei. Öziniñ üilenu toiynda otyrğany da i̇esten şyqqan, köñili äldeqaida. Hannyñ jabyrqañqy jağdaiyn ūqqan baldyzy Aqbala qasyna kelip, tizesin şyntaqtai otyrğanda da selt i̇etpedi. Aitylğan äzilge jai bir sülesoq küide jauap bere saldy. Hannyñ ülken qobaljuda i̇ekenin sezgen serikteri ğana syr bermegensip, üi işi tolğan qyz-bozbalalardyñ äzil-külkisine belsene aralasyp otyr.
Şağai būdan köp jyl būryn bir joryqtan kele jatyp, Sairam dalasynda bir kezde Äbilqaiyrdyñ ataqty jauyngeri bolğan Qoñyrat Ūrşy batyr ūrpağynyñ aulyna tüsken. Būl auyl jūpyny kiıngen kisiniñ Şağai sūltan i̇ekenin bilmeidi. Jolauşylar auyl aqsaqaly Ūrşy batyrdyñ şöberesi äbilqasymnyñ üiine tüneidi. Tünde Şağai äbilqasymnyñ oñ jaqta otyrğan Künsana atty boijetken qyzyn ūiatady. Qyryqqa kelip qalsa da jastyq oty äli sönbegen sūsty Şağaiğa qyz berilip qalady. Qyzdyñ aşylmağan gül, jarylmağan bür bolyp şyqqanyna riza bolğan Şağai, sol bir aily tünde Künsanany qalyñ malyn tölep almaq bolyp ant beredi.
Sūltan uädesinde tūrady. İeline barğan soñ äbilqasymnyñ qyzyn sūratyp kisi jiberedi. Äbilqasym auly Haqnazar hanğa qaraidy jäne Şağai sūltannyñ Mūhamed-Şaibani Ordasy jağyna şyğyp, tuğan i̇eline opasyzdyq istegenine riza i̇emes bolatyn.
Şağaidyñ ötinişin qabyldamağany bylai tūrsyn, ol sūltannyñ adamdary ketken künniñ i̇erteñine, Künsanany atastyrğan Sozaq tübindegi Daiyr qojağa kisi jiberip: «Bizdiñ baqşanyñ miuasy pisip tūr. Qyzyqqan jat köz köp. Qarğa-qūzğynğa şūqyttyrmai, alyp ketsin», — dep sälem aitady.
Qūda jağynyñ kütkeni de osy i̇edi. Bir aptağa jetkizbei kelinderin äketken. Şağai barmağyn şainap qala bergen-di. Äbilqasym aulyn şabuğa Haqnazardyñ qaharynan seskengen jäne Sozaq tübindegi «paiğambar äuleti» qojalarmen arazdasudy da jön tappağan.
Biraq sonau aily tünde tolyqsyğan sūludyñ ystyq i̇erninen alğan läzzattyñ şyryn dämi Şağaidyñ i̇esinen ketpei qoiğan. Susyny qanyp işpegen mahabbat şärbaty jüregine sarsu bolyp ūiyp, ketpes keselge ainalğan.
Söitip jürgende jyl ötti. Şağai barğan jerinde Künsana toğyz aiğa jetpei Täuekel degen ūl tapty degendi i̇estidi. Sanai kelip, ol bala — özimdiki degen bailamğa bekidi.
Arada tağy da bes-alty jyl ötti. Künsana mahabbaty da tot basqan asyldai köñilden kömeskilene bastady. Däl osyndai mezgilde bir küni Şağai Sozaqtan kelgen keruenşiden Daiyr qojanyñ balasy süzekten qaitys bolyp, jesir qalğan Künsanany «ağa ölse jeñge mūra, ini ölse kelin mūra» degen qazaqtyñ köne dästüri boiynşa, qojanyñ ülken balasyna bergeli jatyr degen habardy i̇estidi. Jüreginde qolamta bolyp sönuge ainalğan şoq qaitadan lap i̇ete tüsip i̇edi. Künsanany bir kezde atastyrğan i̇erine qiğanmen, i̇endi ämeñgerlikke qimady. İel bilegen därejesine qaramai, qasyna senimdi on nökerin i̇ertip özi jai adamşa kiınip, atqa qondy.
Tün işinde qannen-qapersiz jatqan Daiyr qojanyñ aulyna kep, qaruly on jigitimen sau i̇etip tüse qaldy. Şyrt ūiqydağy üi adamdarynyñ ünin şyğartpai, şymyldyq işinde jatqan Künsanany jas Täuekelmen atqa öñgerip, ala jöneldi. Bailaudağy Daiyr qoja tañ atqasyn ğana tündegi bolğan oqiğany Sozaq hakimine jetkizdi. Hakim quğynşy jibermek bop jatqanda, Sozaqtan äiel alyp qaşqan bir top qaraqşy Otyrardan qaityp kele jatqan Haqnazar han jasağynyñ qolyna tüsipti degen habar keldi. Jasaq bastyğy qolğa tüsken Şağaidyñ özi i̇ekenin bilip, tūtqyndy janyndağy adamdarymen qosa, Syğanaqtağy Haqnazar hannyñ Ordasyna alyp bardy.
Ağaly-inili i̇eki adamnyñ balasy qapysyn tauyp birinen biri öş ala berse, özge i̇el ne demek? Handar qanypezerlik i̇etip jatqanda, i̇eki dai qalyñ jūrtqa ne tosqauyl? Joq, i̇el süisiner ülgi i̇emes. İer tatulyğy — i̇el tatulyğy...
— At-köligiñiz aman jettiñiz be, Şağai sūltan? — deidi. Sosyn nökerlerine qarap: — Şağai sūltannyñ qolyn şeşiñder, — dep būiyrdy.
Nökerler Şağaidyñ qyl şylbyrmen bailanğan qolyn bosatty. Şağai ūiyp qalğan qoldaryn jazbaq bop säl qimyl istep i̇edi, i̇esik aldynda tūrğan küzetşilerdiñ i̇ekeui jalma-jan jetip kelip qarsy aldynan jalañaş aldaspandaryn aiqastyra qoidy. Onsyz da abyrjyp sasqan tūtqyn seskenip qalyp, keiin şegine berdi. Şağaidyñ būl qylyğyna säl qabaq şytqan sūñğaq boily aqqūba jas äieldi Haqnazar i̇endi añğardy. Būl Künsana i̇edi. Jūqa batsaiydan mol qylyp tikken qos i̇etek köileginen böten kiımi joq. Örimi tarqap ketken ūzyn şaşy jerge şūbatylyp tüsip tūr. İetegine tyğyla tüsken ülken qara közdi büldirşindei balasy bar. Anasynyñ da, balasynyñ da keipinde şoşyğandyq, qoryqqandyq belgi joq. Bolyp jatqan iske tañ qalğandyq qana baiqalady. Şağaidyñ qandai sebeppen qolğa tüskenine qanyq Haqnazar nökerlerine:
— Myna kisini balasymen birge i̇eline aparyp salyñdar, — dedi Künsanany körsetip.
Biraq äiel ornynan qozğalmady.
— Han iem, men i̇endi qaiyn jūrtyma barmaimyn, — dedi Künsana Haqnazarğa jautañdai qarap. — Şağai sūltannan aiyra körmeñiz. Bala soniki, i̇endi onymen mäñgi birge boluğa barmyn.
Haqnazar da bir syrdy añğaryp qalğandai.
— Şağai sūltanmen mäñgi bir boluğa barmyn deisiz be? — dedi ol qabağyn şytyp. — İeger Şağai sūltandy i̇el-jūrtymyzdyñ birligin būzğan künäsi üşin ölim jazasyna būiyrsaq, onda da birge öluge barmysyz?
— İä, birge öluge barmyn!
— Myna näresteñizdi qaitesiz?
— Jazmyş solai bolsa, qoldan keler ne bar?
Haqnazar oilanyp qaldy. Mynau kelbetine köz tūiarlyq sūlu äiel ne qaiyn jūrtynan orasan qorlyq körgen jan, ne Şağaiğa ölerdei qūmar...
— Sūltan, — degen Haqnazar qabağyn şytyp, — ne ölesiñ, ne bizben birgesiñ! Al i̇endi Aq Ordamen bir bolamyn deseñ, qazir bosatamyn! İeki şeşim joq, tañdağanyñdy al!
— Ükimiñe rizamyn, Haqnazar han! Jan sauğa! Jan sauğa! — dedi quanğanynan közinen jas ağyp. — Aiybymdy adal qanymmen juamyn! Öle-ölgenşe sendermen birmin! Körmegenim Abdolla bolsyn! Mine antym! Mine qūran!
Mūndai kürt şeşimdi kütpegen Haqnazar hannyñ özi de abyrjyp qaldy. Şağai turaly būryn da: «Qorqau qasqyr sekildi bir toiu üşin qandai ölimtikten de bas tartpaidy; onyñ oiy i̇el-jūrt i̇emes, qara basynyñ qamy», — degendi san ret i̇estigen. Biraq däl mūndai qorqaq dep oilamaityn. Älde i̇el-jūrtynan bölingeni janyna batyp jürdi me i̇eken? Haqnazar betin Şağaidyñ serikterine qarai būrdy: kileñ baskeser, Uiat-ar degendi bilmeitin, i̇eñgezerdei qaraqşy nökerleri de, qojalarynyñ myna qylyğyna Uialağandai, tömen qarap qalypty.
Haqnazar i̇endi jüzin Künsanağa audardy. Onyñ qūp-qu tüsinen i̇eşbir syr ūğuğa bolar i̇emes, betin Şağaidan säl būryp, tas müsin tärizdi qatyp qapty. Tek közinde ğana äldeneden jiırkengendei bir qinalys ūşqyny bar... Däl osy sätte Haqnazar Şağaidyñ qūnsyz jau i̇ekenin ūqty.
— Būl joly Jädik sūltannyñ aruağy üşin bosattym, — dedi Haqnazar. — İeger būdan bylai tağy da babamyz Jänibek hannyñ Ordasyna opasyzdyq i̇eter bolsañ, būl i̇elge ökpeleme!
Şağai sūltan öz ordasyna jetken küni öziniñ Haqnazardan qorqyp, jalğan ant bergenin körgen nökerlerin bir tünde basqa jendetterine bauyzdatyp tastady. Jaña ğana qūşağynan şyqqan Künsanany da öltiruge būiryq berdi. Sūltan oiyn sezip qalğan Künsana jendetter aidap bara jatqanda, han i̇esiginiñ aldynan öte berip:
— Törem, i̇eş jazyğym joq qoi, qūlynym Täuekel üşin myna jen-
detteriñnen alyp qal! — dep jalyndy.
Biraq Şağai Künsananyñ sözin i̇estise de i̇estimegen bop, töseginde teris qarap jata berdi. Būl qandy oqiğany böten bölmede şyrt ūiqyda jatqan jas Täuekel bilmedi.
İerteñinde anasyn izdep zar jylady. Sūltan ony i̇er jetkenşe asyra dep, bir bekzadasynyñ üiine berip jiberedi. Özi Abdolladan jedel äsker aldyryp, qaramağyndağy i̇eldi i̇eriksiz köşirip, Taşkent uälietine ötip ketedi.
Būl oqiğany bir şabarman däl bügingidei bir toi üstinde hanğa jetkizgen. Haqnazar onda tek:
— Abdolla hannyñ jerine qanşa tütin köşti? — dep sūrağan.
— On bes myñdai...
— Būl alpys myñdai jan ğoi, — degen kürsinip. — äiteuir, şamasy kelgenşe qazaqty jyrymdap jatyr-au bekzadalar...
Sol küni de däl bügingidei onyñ jan sezimin ökiniş bilegen. On bes myñ üidi Abdolla hannyñ i̇eriksiz aidap ketkenine, jas Täuekeldi jetim qalmasyn dep, qas jauyna aiauşylyq i̇etkenine ökingen. Köz aldynan «apalap!» şyrqyrağan jetim balanyñ beinesi ketpei qoiğan.
Odan beri de talai uaqyt ötti. Adamdy aiağyş küirek sezimder qazir qu tomardai mūjylğan. Qyrğyn soğystar azaly janyna qaiau salyp tasbauyrlyqqa üiretken. Būl kez Aq Ordanyñ da, Haqnazardyñ da bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr Jetisuğa äbden äigili bolğan kezi i̇edi. Söitse de şabarman Qiiäqtyñ bügingi äkelgen habary auyr tidi.
Osy uaqiğanyñ aldynda ğana Abdolla hannyñ qol astynda jürgen Baba-
sūltan Taşkent şaharyna qalyñ qolmen attanğan Haqnazardyñ qaharynan qorqyp, i̇endi qazaq hanymen odaqtasuğa uäde bergen. Haqnazar odan qantögis soğyssyz, Taşkent uälietine jatatyn İassy, Sauran qalalaryn sūrağan.
Būl kezde qazaqtarğa qarsy tūrar bälendei äskeri joq Babasūltan bir amalyn tappaq bolyp: «Säl şydañdar, aqylğa salaiyn» deidi. Abdolla hanğa Düstem bidi attandyrady: «Ūly märtebeli hanğa bergen antymyzda tūramyz, pendeşiligimizdi keşsin. Däşti Qypşaqtyñ hany qaramağymyzdağy uälietten jer sūraidy. Qarsy tūrar bizde küş joq. Ne isteuimiz kerek?» degen saual aitady.
Öziniñ Abdolla jağynda i̇ekenin būldağysy kelgendei, ändijan ämirşisi i̇etudi ötindi. Būl kezde Çardjou mañaiynda, Jeihundariiänyñ jağasynda añda jürgen Abdolla Babasūltannyñ būl habaryn i̇estip, būlqan-talqan aşulanady. Babasūltanğa ändijandy bermeitinin bildiredi. Babasūltannan kelgen i̇elşi Düstem bidi ūstap qalyp, onyñ äkesi Böltirik bidi Taşkenttiñ jağdaiyn anyqtauğa jiberedi.
Böltirik bi kelip, Abdollanyñ: «Qazaqtarğa jer beruşi bolma» degen būiryğyn jetkizgenşe, qazaqtyñ qalyñ äskerinen qoryqqan Babasūltan Haqnazarğa İassy, Sauran şaharlary men sol mañaidağy jerlerdi soğyssyz berip, onymen qoimai Abdollağa qarsy soğysuğa uäde bailasady.
Haqnazar qaiyn atasy Jälim sūltan men onyñ balalaryna qosyp öziniñ on bes-on alty jastağy i̇eki ūlyn Taşkentke jiberedi. Ondağy oiy — Haqnazar hannyñ Babasūltanmen şyn odaqtas i̇ekenin sezdiru i̇edi. Al qaiyn atasy Jälim sūltanğa Babasūltannyñ tağy Abdolla jağyna şyğyp ketpeui tapsyrylady.
Ramazan aiynda Abdollanyñ soğysqa şyqpaitynyn jäne Abdollamen küresuge küşiniñ äli de jete qoimağanyn bilgen Haqnazar İedil — Jaiyq boiyndağy qalyñ qazaqtan qol jinamaq bolyp, Saraişyqqa sapar şekken.
Söitip Noğaily i̇elimen bitimge kelip, Aqtorğyn arumen birge on myñ qol almaq bop köñili hoş otyrğanda, Qiiäq şabarman suyq habar äkelgen.
— Şabarmannyñ aituy boiynşa, Haqnazar Saraişyqqa ketken kezde i̇eldegi jağdai kilt özgeripti, — dedi jyrau.
Abdolla han ramazan aiy ötpei Būharağa qaityp kele jatyp, Babasūltannyñ qylyğyn i̇estidi. Däl osy kezde Balqyda nağaşy jūrtyna kelgen Babasūl-
tannyñ on bes jasar qyzyn Abdollanyñ adamdary ūstap alyp, hanğa äkeledi. Jas qyz Abdollany qanşa qyzyqtyrsa da, han özin-özi ūstaidy. Babasūltannyñ qyzyn Qoñyrat Qosqūlaq bimen birge aman-i̇esen Taşkentke qaitarady jäne äkesine sälemin qosa aityp jiberedi: «İeger Babasūltan bizben tatu-tätti tūram dese, mañaiyna jinalğan Samarqant sūltandaryn qusyn, qazaqtardan da birjolata at qūiryğyn kessin. Al būny istemese öz obaly özine!» — deidi.
äbden sasqan Babasūltan Taşkentke inisi Tahir sūltandy bas-köz i̇etip qaldyrady da, özi Türkistanğa sapar şegedi. Ondağy oiy Haqnazardyñ äskerimen birigip, Abdolla hanğa şyğu i̇edi...
Babasūltan ketkennen keiin, Qosqūlaq bi Taşkenttiñ biligi qolynda qal-
ğan Tahir sūltandy azğyrady: «Bar päle Şah-Said oğlanda, ol Samarqant sūltandarymen bailanysty, i̇eger sen ony tūtqyndap, Abdolla hanğa jiberseñ, han künälaryñdy keşip, keiin qaitady», — deidi. Būl sözge sengen Tahir sūltan ağasy Babasūltanğa köp jyl i̇eñbek siñirgen, Būhar hanymen kürestiñ bir basynda jürgen Şah-Said oğlandy ūstap alyp, qol-aiağyn bailap, Qosqūlaq biden berip jiberedi. Abdolla han qas adamdarynyñ i̇eñ bastysynyñ biri op-oñai qolğa tüskenine quanady, sözge kelmei birden basyn aldyryp, Türkistandağy Babasūltanğa joldaidy.

Qiiäq sözin tyñdap tūrğan Haqnazardy mälimsiz qorqynyş bilep ketti. Babasūltanğa kenet küdiktene qalğan han:
— Al, qazir jau äskeri qai jerde, — dep sūrady.
Qiiäq müdirmei jauap berdi.
— Abdollanyñ negizgi äskeri Taşkent tübinde. Kei qoly İassy, Sairam, Otyrarğa betteude.
— Jälim otağasy Babasūltan saraiynan qaityp pa i̇edi?
— Joq. Sizdiñ qos hanzadañyz — Hasen men Qūsaiyn da Babasūltan qosymen birge...
Jälim sūltannyñ qyzy Aigerimnen tuğan būl i̇egiz i̇eki balasyn han öte jaqsy köruşi i̇edi. İekeui de on beske biyl şyqqan, hannyñ özge balalaryndai i̇emes, momyn, qatygezdik qylyqtary joq.
Sol i̇eki balasynyñ basyna bir qauip töngenin Haqnazar baiqağan siiäqty. Biraq syr bermei, Qiiäqtan tağy da män-jaidy sūrastyrdy.
— Abdolla ämirdiñ özi qaida?
— Jezaqta.
— Al äskerin kim bastap keledi.
— Şağai sūltannyñ balasy Täuekel bahadµr.
Tağy Täuekel! İeger künderdiñ küninde Täuekel öz i̇eline qarsy qol bastap şyğaryn bilse, Haqnazar ony sonau Şağaidy bosatqan küni basqa i̇elge jibermegen bolar i̇edi-au. Qaitse de öz qaramağyna alyp qalar i̇edi... Täuekeldiñ būlai keterin baiqasa, Haqnazar sol tündegi aiauşylyğyn ister me i̇edi? Jauyn aiağan — jaraly degen osy.
İendi mine, öz qolynan ömir bergen sol i̇ekeuinen qanşa qazaqtyñ qany tögilmek! Qūr ğana qara qazaqtyñ qany ma, öziniñ i̇eki balasynyñ tağdyry qyl üstinde tūrğan joq pa?
Onyñ qūlağyna tağy da baldyzy Aqbalanyñ sylq-sylq külgen dausy i̇estildi.
— Külmes han jezdem, — dedi ol äzildep. — Sizge ne bolğan, älde Aqtor-
ğyn apamnyñ jüzin körgennen keiin, tiliñiz bailanyp qaldy ma?
Qyz qaljyñy tağy qūlağyna kirmedi. Babasūltan qolyndağy qos qozysy myltyq auzynda tūrğandai jüregi syzdap, janyn qūiarğa jer tappai otyr. Äldenip qalğan Ordağa qan maidannan taisalyp, Babasūltannyñ İassy, Otyrar dihtaryn öz i̇erkimen bergeni Haqnazardyñ küştiliginiñ aiğağy. Qazir būnyñ qaramağyna, äkesi Qasym hannyñ soñğy kezindegidei, Sozaq, Sairam, Sauran şaharlary tegis kirgen. İassyny astana i̇etkennen beri Haqnazardyñ abyroiy tipti qaryştap ketti.
İä, solai. İassy mañaiynda qazaq jerindegi din oşağy bolğan Qarnaq, Sunaq dihtary da mūsylman qauymyna ülken äser i̇etedi. Sol sebepten de Astrahan handarynyñ qaramağyna birjola kiruge ainalğan Saraişyqtağy Noğaily qauymy da Qūtlyq Temir äuletiniñ tegeurindi temir şoqparynan jasqanbai, Haqnazar jağyna şyğyp otyrğan joq pa? İel birligi — jūmylğan jūdyryq. Sol jūdyryq qazir şyn aşylmastai bolyp jūmylyp tūr ma? Joq. Ras, qyrğyz-qazaq bir odaqqa birigip, Şaibani Ordasynyñ tegeurinine ilinip qalmau qamynda. Biraq Şağai sekildi büirekten siraq şyğaryp Abdolla hanğa jağynyp jürgender az ba? İejelgi jau i̇el bolmas, Şağai şirigen bir jūmyrtqa... Biraq onyñ artynda qasqyrdyñ böltirigindei bes balasy bar-au! äsirese jiyrma jasar Täuekel. Bolğaly tūr, şirkin!
Tağdyr degen qyzyq, bireudiñ jolyna öziniñ jasyl jibek kilemin töseidi, al i̇endi basqa bireudiñ barar jeri, basar tauyn qalaqai men tikenek i̇etedi. Mysaldy alystan izdemei-aq qūiaiyq. Daiyr qojanyñ aq boz üiinde Künsanadan Täuekel tuğan küni, Haqnazar Ordasynyñ i̇esiginde jürgen Aiqara qūl men Qoisana küñnen bağanağy şabarman Qiiäq tuğan.
Al i̇endi bir künde tuğan sol i̇eki balanyñ tağdyry qandai qym-qiğaş? Täuekel sūltan — Abdolla hannyñ äsker basşylarynyñ biri. Al Qiiäq bolsa, i̇erligi de, aqyly da Täuekelden kem bolmasa da, şabarman ğana. Būğan kim aiypty? Jazyğy qūldan tuğany ma?
Būqar jyrau äñgimesiniñ osy jerine kelgende säl kidirdi.
— Qojasynyñ syryn bilgen qūl — qoinyñdağy jylanmen teñ dep men beker aitqan joqpyn, — dedi tağy da äbilmansūr. — Qiiäq Täuekeldiñ kimnen tuğanyn bilse, tübi sūltandy bir myqtap şağar-aq...
Būqar jyraudyñ jüregi tağy mūzdai bop suyp ketti. «Bätşağar, Oraz qūlğa arnap qandy pyşağyn qairap-aq qoiğan i̇ekensiñ ğoi, tiri qaldyrmassyñ» dedi işinen, söitse de:
— Beker olai jorisyñ, — dedi tüieşige, — Qiiäq Täuekeldiñ tübi öz üiirine qosyluyna sebepker bolady.
Jas tüieşiniñ közi qara köleñkede jarq i̇etti.
— Qūl aqylymen üiirin tapqan sūltan tym ūzaq ömir sürmes-ti...
Būqar jyrau basyn köterip aldy.
— Nege üideisiñ? Han halqymen ğana küşti.
Kündikke tūnjyrap otyrğan Äbilqaiyr myrs i̇etip külip jiberdi.
— Bassyz dene qaida barady? — dedi ol, söidedi de äñgimeni būzğysy kelmei, — jyrau, şejireñizdi jalğai beriñiz! — dep būiyrdy.
Būqar jyrau sözin bastamastan būryn köz qiyğyn Oraz qūlğa audardy. Sūp-sūr bop, basy tömen salbyrap ketken i̇eken, «Beişara, būl da sūmdyqty sezip qalğan i̇eken, i̇endi i̇esebin tauyp qaşyp keter» dedi iştei quanyp.
äñgime qaita bastaldy. Qazaq i̇eliniñ ğajaiyp tarihy üi işindegilerdiñ köz aldynan tağy da tizbektelip öte berdi.


— Orda mañyndağy qol bastar batyrlardyñ sanatyna iligu üşin, soñyñnan i̇ergen ruyñ, i̇eliñ boluy kerek. Al Qiiäqtyñ kimi bar? äli de sol küñ qalpyndağy käri şeşesi — Qoisana ğana. Täuekel men Qiiäq talaiynyñ kereğar boluyn tağdyr özi küni būryn şeşkendei biriniñ anasynyñ aty Künsana, i̇ekinşisiniñ şeşesiniñ aty Qoisana degizuin qaraşy! Mūnda da jazmyştyñ bir ūiğarğany bar tärizdi...
Biraq jazmyş degen ne? Qiiäq sekildi myñnyñ tağdyry būl künde handar qolynda i̇emes pe? ärine, solai. Qiiäq sekildi öjet jigitti Haqnazar üzeñgiles i̇etip köterse, kimniñ şañyrağy qūlap, jerge tüsedi? Joq, öituge bolmaidy. Qūldan şyqqan jigittiñ basyna baq qūsyn qondyramyn dep, bükil sūltan, bi, manaptardy narazy qyludyñ qanşa keregi bar?
— İerteñine Haqnazar aqsaqaldarmen tağy ūzaq ägimelesti. Aqyrynda mynadai tūjyrymğa keldi. Alasapyran jaugerşilik mezgil, būl jaqta Haqnazardyñ ūzaq aialdauyna bolmaidy. Ol i̇erteñ tañ ata, öziniñ i̇eki sana äskerimen, Saraişyq mañyndağy Noğaily qauymynyñ myñğa tarta atty äskerin i̇ertip, i̇eline qaitpaq. Noğailynyñ qalğan äskeri bir aptadan keiin Aqtorğyn sūludy yrğaltyp-jyrğaltyp köşirip, İassyğa sapar şekpek. At tUiağy jetpeitin jer joq, būdan bylai qarai i̇eki i̇eldiñ arasy jiı qatynasyp tūrmaq. Äzirge osyndai bailanys arqyly Saraişyqqa jatatyn i̇el Haqnazar hanğa bağynyşty i̇ekenin bekem ūstamaq.
Aqsaqaldar äñgimesi bitken kezde, besin namazy da bolyp qalğan i̇eken. Jūrt däret aluğa tysqa şyqty. Bir top serikterimen han saraiynyñ syrtynda tūrğan Haqnazar şaharğa qarai şauyp kele jatqan şabarmandy jūrttan būryn kördi. Atqa otyrysynan, han habarşysynyñ belgisi — oramaldai aq jalaudy naiza ūşyna ilgen nyşanysynan būl kele jatqan Qiiäqtyñ teteles inisi TUiaq i̇ekenin han birden tanydy. Şabarman şabysynyñ syñaiynan qarap, han bir sūmdyqtyñ bolğanyn sezdi, köñili alabūrtyp, serikterin keiin tastap, joldyñ i̇erneuine qarai taiady.
Astyndağy qūlagerin qūiqyljyta jetip, TUiaq jeke tūrğan handy körip, alysyraqta at üstinen asyğa tüsti. Tizginin tastai saldy da, Haqnazarğa qarsy jürdi. Sūp-sūr bop ketken han:
— Jat i̇elde jūrt közine tüsetin qimyl jasama. Auyzşa aita ber, ne bolyp qaldy, jarqynym? — dedi.
TUiaq sol tizerlegen qalpynda:
— Qaiğyly habar, han iem! — dedi i̇erni kezerip.
— Aita bar.