Köşpendiler - II - Jantalas

Bügin kün bükil Türkistan uälieti men Jetisudyñ künşyğys-soltüstigin ainala qorşap tūrğan qalyñ äskerdiñ yzğary soqqandai, bir türli sūsty i̇edi. Däl jer silkinerdiñ aldyndağydai, özinen-özi tūnşyğa bezergen dünie. Būl qorqynyşty adamnan basqa özge tiriniñ bäri de küni būryn sezedi-mis. Jylan ininen şyğyp, tyşqan özen jağasynan alys ketuge tyrysady desedi... Däl osyndai bir auyr jağdai bügin de künniñ aşyqtyğyna qaramai, adamnyñ iyğynan basyp, bükil älemdi tūnşyqtyryp bara jatty. Joñğar qaqpasynan soğatyn salqyn jel, ädettegidei jūpar añqyğan jasyl şöp iısiniñ ornyna tögilgen adam qanynyñ jylymşy iısin jetkizdi.
Däl osy küni tünde Türkistanda tağy bir oqşau oqiğa boldy. Horezm, Hiua i̇elderin Saibannyñ balasy Temir sūltannan tarağan Jädiger, Hadjim, Aqatai atty handar bilegen — 1696—1697 jyldary Hiua tağyna osy handardyñ soñğy ūrpaqtarynyñ biri Uäli otyrğan. Biraq öziniñ tentek, i̇esersoq jäne säl i̇esuastau minezimen jūrtty basqara almai, qazaq jerine quylyp kelgen. Osy kezdegi Orta jüzdiñ hany Täuke ony İassyğa daruğa i̇etken. Uäli Türkistan ämiri bolysymenen üş aidan keiin dünie salğan. Täuke ämeñgerşilik saltymenen onyñ jesiri Nūrbikeni özi alğan. Jeti aidan keiin hanym Abylai atty ūl tapqan... Būl bala, i̇emşekten şyqpai jatyp, şeşesimen birge nağaşy jūrty Altyn han i̇eline ketken. Törkindep barğan Nūrbike kenet oilamağan keselge duşar bolyp, sol Altyn han jerinde qaza bolğan. Jalğyz qyzynan airylğan qaiyn atasy Täuke hanğa: «Jalğyzymyzdan airyldyq — aqqan būlağymyz sualdy, janğan şyrağymyz söndi. Özi ketse de közindei körip bauyrymyzğa salyp ösireiik, būdan da özge balalary bar ğoi, Abylaijandy at jalyn tartyp mingenşe bizge qisyn. İesin bilgen soñ i̇elin özi de tabar» dep i̇elşi salğan. Täuke jastary kelip qalğan qaiyn ata, qaiyn i̇enesiniñ köñilderin qaldyrmağan, i̇eki jasar Abylai solardyñ qolynda qala bergen. Sol Abylai on jetige şyqqanda Täuke han öleriniñ aldynda sonau Altyn han ölkesinen i̇elin izdep, özi kelgen. Täuke ūlan asyr toi jasap, «on besinde otau iesi» degen dästürmen, sol jyly Abylaidy öziniñ üzeñgiles serigi, qyrğyz i̇eliniñ şoñ manabynyñ biri Tiestiñ kişi qyzy — on tört jasar Zerenge üilendirgen. Aldyna qyruar mal salyp, aq otauyn tigip, oñaşa auyl i̇etken. Jyl ötkennen keiin Zeren arudan i̇egiz ūl tuğan. Biriniñ atyn Uäli, i̇ekinşisiniñ atyn Balqy qoiğan. Täuke han i̇eki i̇eldiñ qyz-bozbalasyn, batyr-baluanyn, igi jaqsylaryn şaqyryp, tağy ūlan-asyr toi jasağan, i̇egiz nemereleri bolğanyna jas baladai quanyp, şattyqqa bir kenelgen.
Biraq Täuke Abylaidy alğaşqy körgen küni-aq tañ qaldy. Qara sūr, at jaqty, ülken sūr közdi. Tüsi orasan suyq. Adamnyñ betine qarağanda, i̇eki közi tasyraiyp, i̇eñ bolmasa kirpikteriniñ ūşy da qimyldamai, öñmeniñnen ötip kete jazdaidy... Onyñ üstine, Külmes han tärizdi, i̇ezu tartyp külimsireudi bilmeidi. Täukeniñ özine de, atasy İesim hanğa da ūqsamağan. Älde arğy babam Şağai hanğa tartty ma i̇eken, — dep oilaityn keide Täuke, — so kisiniñ tüsi osyndai suyq bolğan deuşi i̇edi qariiälar. Köp keşikpei, Täuke Abylaidyñ tağy bir jan şoşyrlyq minezin añğardy. Ol özge balalaryndai i̇emes, mal bauyzdauğa qūmar bop şyqty. Būny Täuke Şyñğys tūqymyna tartqan qattylyğy şyğar dep oilady alğaşqy kezde, biraq bertin kele būnyñ qanqūmarlyğy mülde şekten asyp ketti. Jas jigittiñ qandy körse, jany jai tabatyny baiqaldy. Jūrt oğan syrttai «qanişer» degen at taqty.
Täuke i̇endi Abylaidan özi şoşyna bastady. «Būl qalai? — dedi işinen, — älde Altyn han i̇eli meniñ ūlymnyñ ornyna böten bireudiñ qanqūmar balasyn jiberdi me? älde meniñ keibireuge istegen qiiänatym üşin qūdai mağan jaza retinde osyndai balany bergeni me? — Täuke añ-tañ. Tek Täuke bir-aq adamdy ūmytqan: Būl qandy köz Uäli sūltannyñ balasy i̇edi.
Täuke i̇endi Abylaidy körgen saiyn, öz balalarynyñ basyna bir ajal qylyşy töngeli tūrğandai, mazasyzdana berdi. Kenet hannyñ i̇esine kökek balapanynyñ qylyğy tüsti. Düniede kökek qūstyñ jüz jiyrma alty türi bar. Solardyñ seksen i̇ekisi jūmyrtqasyn basqa qūstardyñ Uiasyna tastap ketedi. Ol qūsty añdyp tūryp, jem izdep ketken kezinde, Uiasyna ūşyp kelip, basyp otyrğan bir jūmyrtqasyn alyp ketedi de, ornyna öz jūmyrtqasyn tastaidy. Qaita ūşyp kelgen qūs kökek jūmyrtqasyn özinikinen aiyra almaidy, balapan bop, auzyn aşqanda da jem beredi. Būl qūstyñ jeitin jemi de öziniñ anasynyñ jemimen birdei bolğandyqtan, kökek balapany da öse beredi. Al osy jūmyrtqasyn bas-
qa qūstyñ Uiasyna salatyn kökekterdiñ balapany da tasbauyr keledi. Ol jem-
qor, aşqaraq bop jaratylady. Qauyzyn jaryp şyğysymen-aq jūmyrtqadağy özge «bauyrlarynan» tez qūtyluğa tyrysady. Mūndai kökek balapany özge balapandardan qauyzyn būryn jarady jäne qauyzynan şyğysymen-aq Uiadağy özge jūmyrtqalardy birtindep Uianyñ şetine aparyp, jerge qūlatady. Söitip jemge ortaq bolatyn özge balapandardan jūmyrtqa küninde-aq qūtylady.
Täuke Abylaidy öle-ölgenşe, kökektiñ balapanyndai jat sanap ketti. Biraq äkeniñ bir zatqa közi jetpedi. Qanişer Abylaidyñ balasy Uäliden äbilmansūr degen ūl tuyp, ol on segiz jasynda «Abylailap!» jauğa şauyp, qanişer atasynyñ atyn älemge jaiatynyn bilmedi. Qazaqtyñ «Abylai» atağan äigili hany osy äbilmansūr i̇edi. Oğan äigili Abylai ataluğa äli köp uaqyt bar. Al äzirge atasy «Qanişer» Abylai qanqūmarly qūlqymenen Türkistan mañyn şoşytumen boldy.
Täuke ölgennen keiin Abylaidyñ yzğarynan yqqan ini-ağalarynyñ biri Sairamğa, i̇ekinşisi Taşkentke qaşty. Tek Türkistanda, köp nökeriniñ qorşauynda qala hakimi Qūdaiberdi bahadЇr qaldy. Abylai nökerlerin i̇ertip tün jamylyp Qūdaiberdi saraiyna keldi, biraq janaşyr adamdary habar bergendikten ol Sairamğa qaşyp qūtyldy.
Qūdaiberdi bahadЇrdiñ qaşa almai qalğan i̇emşektegi jas balasy men zaiyby Aiymbikeni öz misetine tigen üles sanap, qarañğy labazğa aparyp tyqty da, tiri janğa läm-mim dep til qatpai, tañ äletinde tösegine kep jatty.
Tañerteñ şaiyn işip bolğannan keiin, keşegi nökerlerimen Qūdaiberdi bahadЇrdiñ saraiyna kep ornalasty. Hakimniñ bölmesindegi qyrmyzy qyzyl kilemniñ üstine kep maldasyn qūryp otyrdy da:
— Büginnen bastap, Türkistanğa men qojamyn! — dedi tūnjyrap. İesikke taiau jaqtağy serikteri şuyldap qūia berdi:
— İä, taqsyr, i̇endi siz qojasyz, — dedi.
— Sender i̇endi meniñ nökerlerimsiñder, — dedi jaña hakim.
— İä, taqsyr, biz sizdiñ nökerleriñizbiz.
— Men tūr desem — tūrasyñdar, öl desem — ölesiñder.
— Tūr deseñiz — tūramyz, öl deseñiz — ölemiz!
Būl sodyr, sotqar būzyqtardyñ özderinşe bergen anty i̇edi. Abylai:
— ärqaisyña olja tağaiyndadym. Ony keş äletinde i̇estisiñder. Al bügin meniñ Türkistanğa ie bolğan qūrmetime ülken toi jasalsyn! — dedi.
— Qūp, taqsyr, toi jasalsyn!
— Toi Qūdaiberdi bahadЇrdi qoldaityn adamdardy bauyzdaudan bastalsyn!
Biraq būl qan sasyğan toi bastalmai qaldy. Kenet qonaq üidiñ i̇esigi tars aşyldy da, qolyna naizasy bar, sauyt kigen alyp deneli jas jigit kirip keldi. Būl Naiman batyry Qarakerei Qabanbai i̇edi.
— Jau kele jatyr, Abylai sūltan!
— Qaidağy jau? Qanşa?
— Joñğar qontaişysy Syban Raptan! Jetpis bes myñ äskeri bar!
Abylaidyñ beti bülk i̇etken joq.
— Tym köp i̇eken! — Ol i̇esiginiñ aldynda otyrğan nökerine qarady. — Al meniñ bar jauyngerim jetpis bes-aq qylyş!
— Özgeleri qaida? Han ordasy köşkenmen, i̇el bar ğoi! Mūnda būryn i̇eñ az degende on myñ äsker tūratyn.
— Būryn on myñ bolsa, qazir on jauyngeri qalğan joq. Bäri qaşyp ketken...
Kenet Qabanbai qolyndağy naizasymen ony otyrğan jerinde jairatyp tas-
tağysy kelip ketti. Biraq, i̇el basyna kün tuğaly jatqanda töre tūqymyn öltirip, tağy u-şu şyğaru... Ol tamağyna tyğylğan aşuyn äzer basyp:
— Barlyq äskeriñizden airylyp qalğan bolsañyz, qalany i̇endi qalai qorğamaqsyz? — dedi.
— Qalany qorğaidy dep sağan kim aitty? Jetpis bes adammen jetpis bes myñ äskerge qalai qarsy tūrmaqpyn?
— Sonda ne istemeksiz?
Qandy şelek adam qorqau qasqyr tärizdi öz basyna şyndap qauip tönse, su jürek keledi. Qara sūr betiniñ quaryp ketkenine qarap, būnyñ qorqyp otyr-
ğanyn Qabanbai i̇endi bildi... «İel bilegen törelerdiñ bäri osyndai bolsa, jetisken i̇ekenbiz! Joq, törelerge senuge bolmaidy. Jauğa qarsy halyqty köterip, qazir dabyl qağu kerek. Bolat, Äbilqaiyr, Sämeke qaramağyndağy rularğa tezirek at şaptyryp habar bereiin», — dedi işinen Qabanbai. Söitkenşe bolğan joq, Abylai ornynan tūra berdi.
— Qalañyzdy kimge qaldyrasyz?
— Uälige! Sosyn... Özderiñe!
Abylai şyğyp ketti. Nökeri soñynan tūra jöneldi.
Qabanbai atyna minip, qala halqy jinalatyn, kisi asatyn darğasy men jūrtqa habar jaiatyn jarşysy bar, Qoja Ahmet İassaui meşitiniñ aldyndağy alañğa qarai şapty.
Halyq suyq habardy būnsyz da i̇estigen i̇eken, alañ işi yğy-jyğy jūrt. Kempir-şal, qatyn-qalaş, bala-şağa — bäri de jetipti. Soiyl ūstauğa jaraityn i̇erkek kindik tügel attaryna mingen: qoldarynda köpten beri sandyq tübinde jatqan qylyştary, i̇eki jüzdi aibaltalary. Keibireuleri jaiau. Būl jinalğan i̇erkekter jauğa şauyp jürgen jauyngerler i̇emes, qalanyñ tūrğyn halqy, köpten beri qaru ūstaudy ūmytyp ketken ūsta, diqan, şäkirt, mürit, qoja, moldalar. Qalağa jau kele jatyr degendi i̇estip, ğasyrlar boiy boilaryna siñgen ädetterine basyp, bäri qoldaryna qaru ūstap, qalalaryn qorğamaq nietpen alañğa jinalğan. Ärine işterinde qaltyrai qoryqqandary da bar. Meşit mañy yñ-jyñ, dauryğa şyqqan dauystar.
— Qala ämirşisi Qūdaiberdi bahadЇr qaida?
— Tünde qaşyp ketken!
— Jaudan qorqyp pa?
— Joq, inisi Abylaidan qorqyp.
— Ol inisi qaida?
— Jaña üi-işimen atqa qonğaly jatqan.
— Sonda bizdi kim basqarady?!
— Töresiz qolyña naiza ūstai almaisyñ ba? Özimizdi özimiz basqaramyz!
— Joq, ülken balasy Uälidi qaldyryp ketedi degen!
— Onysy bir bozökpe deidi ğoi!
— Nesine äbigerlenesiñder? Kele jatqan şürşit körinedi ğoi. Üirenisken jau alysuğa jaqsy, sodan qorqamyz ba, sybağasyn berermiz!
— Bū joly sybağasyn bere alsañ jarar i̇edi, özderi tym köp desedi.
— Şürşit i̇emes, joñğar desedi ğoi.
— Joñğar bolsa tipti jaqsy boldy. Ana jyly bizdiñ auyldyñ jylqysyn aidap äketip i̇edi. Özi kele jatyr i̇eken qolyma!
Qalyñ jūrttyñ arasymen alañ ortasyndağy jarşy mūnarağa bara jatyp, jaña ğana Abylaiğa özi i̇estirtken söz halyq qūlağyna qalai tez jetkenine Qabanbai batyr añ-tañ. Bir jağynan, osynşama jūrttyñ ip-ilezde alañğa jinalğanyna töbesi kökke tigendei quandy. «Mūndai halyqty joñğar tügil, Qytai da jeñe almaidy. Tek basqaratyn i̇er bolsyn!» Ol atynan sekirip tüsip, iın tirese tūrğan jūrtty qaq jara minbe-mūnarağa şyqty.
— Ua, halaiyq! Men Qarakerei Qabanbai batyrmyn! — dedi juan dausyn keñ kernep, — i̇el-jūrtymyzdyñ basyna qaterli kün tuğaly tūr. Künşyğysyñ men oñtüstigiñnen qaulap, qalyñ Joñğar kele jatyr. Qala iesi qanişerleriñ şaharlaryñdy tastap qaşqaly jatyr. Bastaryñdy qosyp, şepke tūrğyzar i̇erkek kindik qaisyñ bar?!
— Men, men barmyn! — dedi bir kündei kürkiregen juan dauys.
— Şyq, myna minbege!
Jūrtty qaq jaryp, jolbarys müşeli, nar keudeli, jiyrma bester şamasyndağy aqsary jigit alğa qarai ūmtyldy. Būl Şyrşyq özeni boiynan Türkistandağy nağaşysynyñ üiine kelip jatqan Sirgeli ruynyñ «bala baluan» atanğan İelşibek atty batyr jigiti i̇edi. Ol minbege şyğysymenen, Qabanbai batyr:
— Al, halaiyq! Kele jatqan osal jau i̇emes, — dedi. — İelimizdi, jerimizdi aqtap qalu üşin bizden jürektilik tabylar, tek birlik kerek. Türkistandy jauğa berseñder, qazaq i̇eliniñ şañyrağy qūlap jerge tüskeni. Jas dep qyryn qaramañdar, i̇eriñder myna İelşibek i̇erdiñ soñynan! Talaptynyñ aldynan nūr jauar. İel bastaimyn degen batyrdan qaşanda batyldyq tabylady!
— İeremiz İelşibekke!
— Bastasyn bizdi jauğa.
Osy kezde minbe jağynan tağy şu şyqty.
— Ua, jol beriñder! Jol beriñder!
— Uäli sūltannyñ özi ğoi!
Jūrt qaq jarylyp jol berdi. Minbege qiiäq mūrtty, aqsūr kelgen, qūndyz börikti, otyzdar şamasyndağy jigit şyqty.
— Halaiyq! — dedi ol qalyñ jūrtqa qarap, — äkem on tört jasar balam äbilmansūr i̇ekeumizdi osy Türkistanğa ie bolyñdar dep tastap ketti. Qabanbai batyrdyñ sözin tegis i̇estidim. İelşibek baluan menen jas bolsa da, joryq körgen, top körgen jigit. Osy künge deiin qolyma naiza ūstağan jan i̇emespin... İeger men İelşibekke järdemşi bola alsam, senderdiñ degen jerleriñnen şyqqanym dep oilaimyn!
Uäli sözin ūnatpağan äldekim:
— Uä, sūltan bolğanyña bolaiyn! Töreden şyğyp, qarağa jol bere me i̇eken!
— Qaitsin beişara, soğys körmegenin aityp tūr ğoi! — desip jatyr. — İel basyna kün tuğaly tūrğanda, qazir töre-qara deitin dym da joq, kim jūrtty jauğa qarsy bastai alsa, biz sonyñ soñynan i̇eremiz!
— Dūrys aitasyñ, şyrağym, — dedi säldeli aqsaqal. — Tilegiñ oñ bolsyn! äumin!
— äumin! — Jūrt qoldaryn jaiyp, betterin sipady.
— Jauğa şabuğa jaraityn jūrt alañda qalyp, özgeleriñ tarañdar! — dep dauystady İelşibek.
Jūrt tarap, qaru ūstağan kisiler sapqa tūra bastady. Qabanbai i̇endi İelşibekpen, Uälimen qoştasty.
— İendigi isti özderiñ de bilesiñder ğoi, — dedi ol analarğa, — jan-jaqtağy i̇elge at şaptyryñdar. Äbilqaiyr hanğa tezirek habar jetkiziñder. Arqadağy i̇elge qazir men özim attanam! Kele jatqan jau öte qauipti. Bar qazaqty köteru kerek!
— Qūp, Qabanbai batyr! Jolyñ bolsyn! — dedi İelşibek pen Uäli qosarlasa.
Alyp deneli Qabanbai atyna qarai aiañdady. Däl osy kezde alañdağy jalğyz aşada bailauly tūrğan Qabanbaidyñ aty şuly «Kökdauyl» atanğan qara kök atyn jetelep, Qarataudyñ susar börkin kigen sūñğaq boily, bota köz aqqūba boijetken aldynan köldeneñ tarta berdi.
— Batyrdyñ joly bolar ma i̇eken, özim attandyraiynşy, — dedi marjandai appaq tisin körsete külimsirep, söitti de tizgindi qolyna alyp, üzeñgisine aiağyn salğan qas batyrdyñ qoltyğynan ūstap, joğary kötere bastady.
Qabanbai atyna mingen soñ ğana qyzdyñ jüzine dūrystap qarady. Qyz i̇eki közi jaudyrap, Qabanbaidy qimağan adamdai möldirep tūr.
— Raqmet, qūrbym, — dedi Qabanbai, jüregi kenet dürsildep, — aidyn köldiñ aqquy attandyrdy ğoi, jolym bolady i̇eken! —
Qyz äli jaudyrai qarap tūr.
— Aitqanyñyz kelsin!
— Qoş bol, qaryndasym!... — Qabanbai atynyñ basyn tejei qaldy, — kezdese almai qalsam, i̇eñ bolmasa bilip keteiin, atyñ kim, qaryndasym?
— Atym Gäuhar.. Bäsentin Malaisary batyrdyñ qaryndasymyn, — qyz bū joly süiriktei äppaq sausaqtaryn ūsyndy. — Alla sau-sälamat körisuge jazsyn!
— Aitqanyñ kelsin, qaryndasym! Qoş bol!
— Qoş bolyñyz!
Qabanbai Kökdauylyn tebinip qap, «Gäuhar... Gäuhar!...» dep kübirlei soltüstikke qarai jönep berdi. Ūzap bara jatyp, artyna būrylyp qarady. Qyz äli ornynda tūr i̇eken. Ol aq oramalyn alyp, jigitke «sau qaityñyz!» dep i̇eki-üş ret būlğady.
— Gäuhar dese Gäuhar-aq i̇eken! — dedi Qabanbai, atynyñ borbaiyna qamşyny basyp jiberip.
Būl Türkistannyñ teriskei betkeiine şyqqanda, alystan qara-būiralanyp köringen Qarataudyñ bökterine qarai şūbyryp bara jatqan salt atty adamdardy kördi. «Qanişer Abylai ğoi, qaşyp barady» dedi ol, sosyn Kökdauylynyñ tizginin säl bosatyp, qolyndağy aq naizasyn beline qystyryp, ūzaq-sonar sar jeliske salyp, şahardan ūzai berdi.
Syban Raptan qontaişy bastağan joñğardyñ qalyñ qolynyñ kele jatqanyn i̇eki-üş kün ötpei-aq bükil Arqa, İedil, Aq Jaiyq, İertis, İesil boiyndağy i̇elder de tegis i̇estidi. Biraq «Aqsarbas» aityp, bas qūrap, i̇elin, jerin jaudan qorğauğa halyqtyñ mūrşasy bolmai qaldy. Taudan qūlağan tasqyndai, tötennen kelip qalğan Syban Raptannyñ jeti salaly jetpis myñ qoly Jetisudyñ oñtüstigi men künşyğys jağyn bir aidyñ işinde basyp aldy. Būl apat qazaq auyldary men qalalaryna kökten tüsken jasyldan kem tigen joq. İerjürek azamattar Aqsu, Tūrfan sekildi şaharlaryn qorğap ta kördi, biraq qoldarynan kelmedi. Aqyry otyz jylda jer üşin, su üşin birimen-biri talasyp, barymtalasyp, äbden känigip qalğan qazaq jigitteri şoqtanyp jinalğanmen, äp-sätte sap tüzep äskerge ainala almady. Kei jerde qarsylyq i̇etken auyldar bolsa, joñğar jağy i̇erkekterin qoidai bauyzdap, qatyn-qyzyn bailap-matap küñdikke aidady. Tau jailağan qyrğyzdarmen körşiles otyrğan keibir qazaq auyldary jau aiağy basylmaityn qūz-qiiälarğa qaşyp qana jan saqtady. Qazaq jeri i̇endi jazyqsyz jylağan jūrttyñ köz jasymen dymqyldandy. Talanğan mal-mülki, ört alğan qalalar... On besinşi ğasyrdyñ otyzynşy jyly qazaq i̇elimen ūrysyn bastap, i̇eki ğasyr boiy soğysyp kele jatqan oirat handary i̇endi ğana degenderine jetti. Sūlu qyz-kelinşekterdi şaştarynan matastyra toptap, batyrlary äieldikke aldy, naiza ūstauğa jaraityn jigitterin qoidai bauyzdady, käri-qūrtañ şal-kempirlerdi aidalağa aidap tastady. Jas balalardy, «tübi būlar da bizge jau bolady» dep, naizalarynyñ basyna ilip alyp, äke-şeşelerine körsetip qarq-qarq küldi. Jas qyzdaryn közinşe qatyn i̇etken joñğar şapqynşylarynyñ qiiänatyn körgen talai ata-ana qorlanyp şaştaryn jūlyp, betterin qan-josa i̇etip tyrnap, bükil sar dalany sarnauğa, zarly ünge toltyrdy. Nebir azamattar aqyl-i̇esterinen adasyp, jyndanyp ketti.
«Qalqaman — Mamyr» jyrynda Şyñğystau töñireginde bolğan bir ūrys bylai suretteledi:

Ol kezde jerge talas qazaq, qalmaq,
Atysyp, auyl şauyp, jylqyny almaq.
Qalmaqty bir soğysta qazaq jeñip,
Bäri de Tobyqtynyñ toiğa barmaq.
Toi qylğan Orta jüzde Sämeke han,
Jiyldy toi bolğan soñ birtalai jan.
Bai, bäibişe, ülkender sonda ketip,
Jas jigit, qyz-kelinşek üide qalğan»...
«änet Babañ Arğynnyñ i̇el ağasy,
Özi bi, özi molda, ğūlamasy,
Ülgi aitqan Orta jüzge ğadyl i̇eken,
Sol kezde toqsan beske kelgen jasy» —

dep, Qalqamanğa qol aldynan atpen şauyp ötuge bilik i̇etken änet Babany tanystyra kelip, oqiğanyñ aiağyn aqyn bylai bitirgen:

«Myñ jeti jüz jiyrma üşinşi jyl,
Soğysqan qazaq, qalmaq — mūny da bil,
Qalmaqtyñ bastauşysy Syban Raptan
Özi batyr, soğysqa tym ailaşyl...
Şep qūryp ūrysypty qazaq, qalmaq,
Qorqaqqa oñai i̇emes şepke barmaq,
Babañnyñ bes balasy sadaqqa ūşyp,
Būl soğysta qazaqqa tüsti salmaq.
Qazaqty būl soğysta qalmaq aldy.
Bes şyñnyñ bir üşeuin qyryp saldy.
Jeñilgen soñ tūra almai Syr boiyna,
Arqağa qazaq auyp ketip qaldy.
Qalqaman sol qalğannan qaldy izdelmei,
Izdemeiin degen joq, şama kelmei,
Ol tügil, änet Babañ köşke i̇ere almai,
Tiridei döñ basynda qalğan ölmei», —

dep ata jolyn būzğan Qalqaman — Mamyrğa ükim aitqan Arğynnyñ biı änet Babanyñ osy qyrğynda tiridei döñ basynda köşke i̇ere almai qalğanyn jyr i̇etedi. «Qalqaman — Mamyrda» aitylğandai qazaq i̇eliniñ besten üş böligi qyryldy. Syrtqy jauynan qazaq i̇eli būryndy-soñdy mūndai apatqa ūrynğan i̇emes. Ataqty Joşy hannyñ Arqany, Syr boiyn alatyn ūrystarynyñ özinde de qazaq dalasynda qyrylğan i̇el üşten bir böleginen aspağan. Joşyğa qazaq jerinde han bolu üşin i̇el kerek bolsa, Syban Raptanğa qazaq halqynyñ jeri men maly kerek i̇edi.
Keibir tarihşylarynyñ i̇esebi boiynşa, Joñğar äskeri atynyñ tUiağy jetken jerine deiin, sol kezde i̇eki milliondai qazaq halqy tūrğan i̇eken. Joñğar şapqynşylary sonyñ besten üşin öltirgen, iağni i̇eki million adamnyñ bir million i̇eki jüz myñdaiyn joq i̇etken. Jan türşigerlik apat!
İel qonysynan, mal-mülkinen airyldy. Ata-ana ūl-qyzynan airyldy. Alyp qazaq jeriniñ sonau künşyğysy men oñtüstiginen Syr boiyna qarai jaiau şūbyrğan jūrt joñğardy qoiyp, it pen qūsqa jem boldy. Jalğyz änet Babañ i̇emes, qazaqtyñ talai aiauly kempir-şaly köşke i̇ere almai, töbe-töbeniñ basynda qaldy. Neler ğibratty äielder, jas kelinşekter närestesine i̇emşekten berer süti bolmai, jau qolyna özderi baryp tüsti. Keşegi aq maidy aiağymen tepken i̇el i̇endi qūlazyğan qu daladan, jaujūmyr, alğyr, qozy-qūiryq sekildi näri bar şöptermen qorektendi. Qaiyñ ağaştyñ qabyğyn sydyryp, betindegi jelimin jep, «qaiyñ sauğan» degen atqa ie boldy. Osylai qazaq tarihynda «Aqtaban şūbyryndy, alqa köl sūlama» dep atalğan halyqtyñ ūly apaty bastaldy.
Sonda baryp şūbyrğan i̇eldiñ qandy jasynan tuğan, qaiğysyna jer jüzindegi birde-bir äuen par kelmes ataqty «İelim-ai» äni düniege keldi.

«Qara taudyñ basynan köş keledi,
Köşken saiyn bir tailaq bos keledi,
İel-jūrtynan airylğan jaman i̇eken,
İeki közden möltildep jas keledi.
Mynau zaman qai zaman — qysqan zaman,
Basymyzdan baq qūsy ūşqan zaman.
Şūbyrğanda iziñnen qar boraidy,
Qañtardağy qar jauğan qystan jaman.

Mynau zaman qai zaman — bağy zaman,
Baiağydai bolar ma tağy zaman!
Qaryndas pen qara orman qalğannan soñ,
Közdiñ jasyn köl i̇etip ağyzamyn.

Qabyrğama qara jer batty, qūdai,
Mūnşa qysym qyldyñ ğoi, qatty qūdai!
Jaiau jürsem — tabanym auyrady,
Tym bolmasa bermediñ atty, qūdai!

Myna zaman qai zaman — qai-qai zaman?
Ūl airylğan atadan — dai-dai zaman.
Bauyryñnan airylğan jaman i̇eken,