Köşpendiler - II - Jantalas

Bügin kün bükil Türkistan uälieti men Jetisudyŋ künşyğys-soltüstigin ainala qorşap tūrğan qalyŋ äskerdiŋ yzğary soqqandai, bir türli sūsty i̇edi. Däl jer silkinerdiŋ aldyndağydai, özinen-özi tūnşyğa bezergen dünie. Būl qorqynyşty adamnan basqa özge tiriniŋ bäri de küni būryn sezedi-mis. Jylan ininen şyğyp, tyşqan özen jağasynan alys ketuge tyrysady desedi... Däl osyndai bir auyr jağdai bügin de künniŋ aşyqtyğyna qaramai, adamnyŋ iyğynan basyp, bükil älemdi tūnşyqtyryp bara jatty. Joŋğar qaqpasynan soğatyn salqyn jel, ädettegidei jūpar aŋqyğan jasyl şöp iısiniŋ ornyna tögilgen adam qanynyŋ jylymşy iısin jetkizdi.
Däl osy küni tünde Türkistanda tağy bir oqşau oqiğa boldy. Horezm, Hiua i̇elderin Saibannyŋ balasy Temir sūltannan tarağan Jädiger, Hadjim, Aqatai atty handar bilegen — 1696—1697 jyldary Hiua tağyna osy handardyŋ soŋğy ūrpaqtarynyŋ biri Uäli otyrğan. Biraq öziniŋ tentek, i̇esersoq jäne säl i̇esuastau minezimen jūrtty basqara almai, qazaq jerine quylyp kelgen. Osy kezdegi Orta jüzdiŋ hany Täuke ony İassyğa daruğa i̇etken. Uäli Türkistan ämiri bolysymenen üş aidan keiin dünie salğan. Täuke ämeŋgerşilik saltymenen onyŋ jesiri Nūrbikeni özi alğan. Jeti aidan keiin hanym Abylai atty ūl tapqan... Būl bala, i̇emşekten şyqpai jatyp, şeşesimen birge nağaşy jūrty Altyn han i̇eline ketken. Törkindep barğan Nūrbike kenet oilamağan keselge duşar bolyp, sol Altyn han jerinde qaza bolğan. Jalğyz qyzynan airylğan qaiyn atasy Täuke hanğa: «Jalğyzymyzdan airyldyq — aqqan būlağymyz sualdy, janğan şyrağymyz söndi. Özi ketse de közindei körip bauyrymyzğa salyp ösireiik, būdan da özge balalary bar ğoi, Abylaijandy at jalyn tartyp mingenşe bizge qisyn. İesin bilgen soŋ i̇elin özi de tabar» dep i̇elşi salğan. Täuke jastary kelip qalğan qaiyn ata, qaiyn i̇enesiniŋ köŋilderin qaldyrmağan, i̇eki jasar Abylai solardyŋ qolynda qala bergen. Sol Abylai on jetige şyqqanda Täuke han öleriniŋ aldynda sonau Altyn han ölkesinen i̇elin izdep, özi kelgen. Täuke ūlan asyr toi jasap, «on besinde otau iesi» degen dästürmen, sol jyly Abylaidy öziniŋ üzeŋgiles serigi, qyrğyz i̇eliniŋ şoŋ manabynyŋ biri Tiestiŋ kişi qyzy — on tört jasar Zerenge üilendirgen. Aldyna qyruar mal salyp, aq otauyn tigip, oŋaşa auyl i̇etken. Jyl ötkennen keiin Zeren arudan i̇egiz ūl tuğan. Biriniŋ atyn Uäli, i̇ekinşisiniŋ atyn Balqy qoiğan. Täuke han i̇eki i̇eldiŋ qyz-bozbalasyn, batyr-baluanyn, igi jaqsylaryn şaqyryp, tağy ūlan-asyr toi jasağan, i̇egiz nemereleri bolğanyna jas baladai quanyp, şattyqqa bir kenelgen.
Biraq Täuke Abylaidy alğaşqy körgen küni-aq taŋ qaldy. Qara sūr, at jaqty, ülken sūr közdi. Tüsi orasan suyq. Adamnyŋ betine qarağanda, i̇eki közi tasyraiyp, i̇eŋ bolmasa kirpikteriniŋ ūşy da qimyldamai, öŋmeniŋnen ötip kete jazdaidy... Onyŋ üstine, Külmes han tärizdi, i̇ezu tartyp külimsireudi bilmeidi. Täukeniŋ özine de, atasy İesim hanğa da ūqsamağan. Älde arğy babam Şağai hanğa tartty ma i̇eken, — dep oilaityn keide Täuke, — so kisiniŋ tüsi osyndai suyq bolğan deuşi i̇edi qariiälar. Köp keşikpei, Täuke Abylaidyŋ tağy bir jan şoşyrlyq minezin aŋğardy. Ol özge balalaryndai i̇emes, mal bauyzdauğa qūmar bop şyqty. Būny Täuke Şyŋğys tūqymyna tartqan qattylyğy şyğar dep oilady alğaşqy kezde, biraq bertin kele būnyŋ qanqūmarlyğy mülde şekten asyp ketti. Jas jigittiŋ qandy körse, jany jai tabatyny baiqaldy. Jūrt oğan syrttai «qanişer» degen at taqty.
Täuke i̇endi Abylaidan özi şoşyna bastady. «Būl qalai? — dedi işinen, — älde Altyn han i̇eli meniŋ ūlymnyŋ ornyna böten bireudiŋ qanqūmar balasyn jiberdi me? älde meniŋ keibireuge istegen qiiänatym üşin qūdai mağan jaza retinde osyndai balany bergeni me? — Täuke aŋ-taŋ. Tek Täuke bir-aq adamdy ūmytqan: Būl qandy köz Uäli sūltannyŋ balasy i̇edi.
Täuke i̇endi Abylaidy körgen saiyn, öz balalarynyŋ basyna bir ajal qylyşy töngeli tūrğandai, mazasyzdana berdi. Kenet hannyŋ i̇esine kökek balapanynyŋ qylyğy tüsti. Düniede kökek qūstyŋ jüz jiyrma alty türi bar. Solardyŋ seksen i̇ekisi jūmyrtqasyn basqa qūstardyŋ Uiasyna tastap ketedi. Ol qūsty aŋdyp tūryp, jem izdep ketken kezinde, Uiasyna ūşyp kelip, basyp otyrğan bir jūmyrtqasyn alyp ketedi de, ornyna öz jūmyrtqasyn tastaidy. Qaita ūşyp kelgen qūs kökek jūmyrtqasyn özinikinen aiyra almaidy, balapan bop, auzyn aşqanda da jem beredi. Būl qūstyŋ jeitin jemi de öziniŋ anasynyŋ jemimen birdei bolğandyqtan, kökek balapany da öse beredi. Al osy jūmyrtqasyn bas-
qa qūstyŋ Uiasyna salatyn kökekterdiŋ balapany da tasbauyr keledi. Ol jem-
qor, aşqaraq bop jaratylady. Qauyzyn jaryp şyğysymen-aq jūmyrtqadağy özge «bauyrlarynan» tez qūtyluğa tyrysady. Mūndai kökek balapany özge balapandardan qauyzyn būryn jarady jäne qauyzynan şyğysymen-aq Uiadağy özge jūmyrtqalardy birtindep Uianyŋ şetine aparyp, jerge qūlatady. Söitip jemge ortaq bolatyn özge balapandardan jūmyrtqa küninde-aq qūtylady.
Täuke Abylaidy öle-ölgenşe, kökektiŋ balapanyndai jat sanap ketti. Biraq äkeniŋ bir zatqa közi jetpedi. Qanişer Abylaidyŋ balasy Uäliden äbilmansūr degen ūl tuyp, ol on segiz jasynda «Abylailap!» jauğa şauyp, qanişer atasynyŋ atyn älemge jaiatynyn bilmedi. Qazaqtyŋ «Abylai» atağan äigili hany osy äbilmansūr i̇edi. Oğan äigili Abylai ataluğa äli köp uaqyt bar. Al äzirge atasy «Qanişer» Abylai qanqūmarly qūlqymenen Türkistan maŋyn şoşytumen boldy.
Täuke ölgennen keiin Abylaidyŋ yzğarynan yqqan ini-ağalarynyŋ biri Sairamğa, i̇ekinşisi Taşkentke qaşty. Tek Türkistanda, köp nökeriniŋ qorşauynda qala hakimi Qūdaiberdi bahadЇr qaldy. Abylai nökerlerin i̇ertip tün jamylyp Qūdaiberdi saraiyna keldi, biraq janaşyr adamdary habar bergendikten ol Sairamğa qaşyp qūtyldy.
Qūdaiberdi bahadЇrdiŋ qaşa almai qalğan i̇emşektegi jas balasy men zaiyby Aiymbikeni öz misetine tigen üles sanap, qaraŋğy labazğa aparyp tyqty da, tiri janğa läm-mim dep til qatpai, taŋ äletinde tösegine kep jatty.
Taŋerteŋ şaiyn işip bolğannan keiin, keşegi nökerlerimen Qūdaiberdi bahadЇrdiŋ saraiyna kep ornalasty. Hakimniŋ bölmesindegi qyrmyzy qyzyl kilemniŋ üstine kep maldasyn qūryp otyrdy da:
— Büginnen bastap, Türkistanğa men qojamyn! — dedi tūnjyrap. İesikke taiau jaqtağy serikteri şuyldap qūia berdi:
— İä, taqsyr, i̇endi siz qojasyz, — dedi.
— Sender i̇endi meniŋ nökerlerimsiŋder, — dedi jaŋa hakim.
— İä, taqsyr, biz sizdiŋ nökerleriŋizbiz.
— Men tūr desem — tūrasyŋdar, öl desem — ölesiŋder.
— Tūr deseŋiz — tūramyz, öl deseŋiz — ölemiz!
Būl sodyr, sotqar būzyqtardyŋ özderinşe bergen anty i̇edi. Abylai:
— ärqaisyŋa olja tağaiyndadym. Ony keş äletinde i̇estisiŋder. Al bügin meniŋ Türkistanğa ie bolğan qūrmetime ülken toi jasalsyn! — dedi.
— Qūp, taqsyr, toi jasalsyn!
— Toi Qūdaiberdi bahadЇrdi qoldaityn adamdardy bauyzdaudan bastalsyn!
Biraq būl qan sasyğan toi bastalmai qaldy. Kenet qonaq üidiŋ i̇esigi tars aşyldy da, qolyna naizasy bar, sauyt kigen alyp deneli jas jigit kirip keldi. Būl Naiman batyry Qarakerei Qabanbai i̇edi.
— Jau kele jatyr, Abylai sūltan!
— Qaidağy jau? Qanşa?
— Joŋğar qontaişysy Syban Raptan! Jetpis bes myŋ äskeri bar!
Abylaidyŋ beti bülk i̇etken joq.
— Tym köp i̇eken! — Ol i̇esiginiŋ aldynda otyrğan nökerine qarady. — Al meniŋ bar jauyngerim jetpis bes-aq qylyş!
— Özgeleri qaida? Han ordasy köşkenmen, i̇el bar ğoi! Mūnda būryn i̇eŋ az degende on myŋ äsker tūratyn.
— Būryn on myŋ bolsa, qazir on jauyngeri qalğan joq. Bäri qaşyp ketken...
Kenet Qabanbai qolyndağy naizasymen ony otyrğan jerinde jairatyp tas-
tağysy kelip ketti. Biraq, i̇el basyna kün tuğaly jatqanda töre tūqymyn öltirip, tağy u-şu şyğaru... Ol tamağyna tyğylğan aşuyn äzer basyp:
— Barlyq äskeriŋizden airylyp qalğan bolsaŋyz, qalany i̇endi qalai qorğamaqsyz? — dedi.
— Qalany qorğaidy dep sağan kim aitty? Jetpis bes adammen jetpis bes myŋ äskerge qalai qarsy tūrmaqpyn?
— Sonda ne istemeksiz?
Qandy şelek adam qorqau qasqyr tärizdi öz basyna şyndap qauip tönse, su jürek keledi. Qara sūr betiniŋ quaryp ketkenine qarap, būnyŋ qorqyp otyr-
ğanyn Qabanbai i̇endi bildi... «El bilegen törelerdiŋ bäri osyndai bolsa, jetisken i̇ekenbiz! Joq, törelerge senuge bolmaidy. Jauğa qarsy halyqty köterip, qazir dabyl qağu kerek. Bolat, Äbilqaiyr, Sämeke qaramağyndağy rularğa tezirek at şaptyryp habar bereiin», — dedi işinen Qabanbai. Söitkenşe bolğan joq, Abylai ornynan tūra berdi.
— Qalaŋyzdy kimge qaldyrasyz?
— Uälige! Sosyn... Özderiŋe!
Abylai şyğyp ketti. Nökeri soŋynan tūra jöneldi.
Qabanbai atyna minip, qala halqy jinalatyn, kisi asatyn darğasy men jūrtqa habar jaiatyn jarşysy bar, Qoja Ahmet İassaui meşitiniŋ aldyndağy alaŋğa qarai şapty.
Halyq suyq habardy būnsyz da i̇estigen i̇eken, alaŋ işi yğy-jyğy jūrt. Kempir-şal, qatyn-qalaş, bala-şağa — bäri de jetipti. Soiyl ūstauğa jaraityn i̇erkek kindik tügel attaryna mingen: qoldarynda köpten beri sandyq tübinde jatqan qylyştary, i̇eki jüzdi aibaltalary. Keibireuleri jaiau. Būl jinalğan i̇erkekter jauğa şauyp jürgen jauyngerler i̇emes, qalanyŋ tūrğyn halqy, köpten beri qaru ūstaudy ūmytyp ketken ūsta, diqan, şäkirt, mürit, qoja, moldalar. Qalağa jau kele jatyr degendi i̇estip, ğasyrlar boiy boilaryna siŋgen ädetterine basyp, bäri qoldaryna qaru ūstap, qalalaryn qorğamaq nietpen alaŋğa jinalğan. Ärine işterinde qaltyrai qoryqqandary da bar. Meşit maŋy yŋ-jyŋ, dauryğa şyqqan dauystar.
— Qala ämirşisi Qūdaiberdi bahadЇr qaida?
— Tünde qaşyp ketken!
— Jaudan qorqyp pa?
— Joq, inisi Abylaidan qorqyp.
— Ol inisi qaida?
— Jaŋa üi-işimen atqa qonğaly jatqan.
— Sonda bizdi kim basqarady?!
— Töresiz qolyŋa naiza ūstai almaisyŋ ba? Özimizdi özimiz basqaramyz!
— Joq, ülken balasy Uälidi qaldyryp ketedi degen!
— Onysy bir bozökpe deidi ğoi!
— Nesine äbigerlenesiŋder? Kele jatqan şürşit körinedi ğoi. Üirenisken jau alysuğa jaqsy, sodan qorqamyz ba, sybağasyn berermiz!
— Bū joly sybağasyn bere alsaŋ jarar i̇edi, özderi tym köp desedi.
— Şürşit i̇emes, joŋğar desedi ğoi.
— Joŋğar bolsa tipti jaqsy boldy. Ana jyly bizdiŋ auyldyŋ jylqysyn aidap äketip i̇edi. Özi kele jatyr i̇eken qolyma!
Qalyŋ jūrttyŋ arasymen alaŋ ortasyndağy jarşy mūnarağa bara jatyp, jaŋa ğana Abylaiğa özi i̇estirtken söz halyq qūlağyna qalai tez jetkenine Qabanbai batyr aŋ-taŋ. Bir jağynan, osynşama jūrttyŋ ip-ilezde alaŋğa jinalğanyna töbesi kökke tigendei quandy. «Mūndai halyqty joŋğar tügil, Qytai da jeŋe almaidy. Tek basqaratyn i̇er bolsyn!» Ol atynan sekirip tüsip, iın tirese tūrğan jūrtty qaq jara minbe-mūnarağa şyqty.
— Ua, halaiyq! Men Qarakerei Qabanbai batyrmyn! — dedi juan dausyn keŋ kernep, — i̇el-jūrtymyzdyŋ basyna qaterli kün tuğaly tūr. Künşyğysyŋ men oŋtüstigiŋnen qaulap, qalyŋ Joŋğar kele jatyr. Qala iesi qanişerleriŋ şaharlaryŋdy tastap qaşqaly jatyr. Bastaryŋdy qosyp, şepke tūrğyzar i̇erkek kindik qaisyŋ bar?!
— Men, men barmyn! — dedi bir kündei kürkiregen juan dauys.
— Şyq, myna minbege!
Jūrtty qaq jaryp, jolbarys müşeli, nar keudeli, jiyrma bester şamasyndağy aqsary jigit alğa qarai ūmtyldy. Būl Şyrşyq özeni boiynan Türkistandağy nağaşysynyŋ üiine kelip jatqan Sirgeli ruynyŋ «bala baluan» atanğan İelşibek atty batyr jigiti i̇edi. Ol minbege şyğysymenen, Qabanbai batyr:
— Al, halaiyq! Kele jatqan osal jau i̇emes, — dedi. — İelimizdi, jerimizdi aqtap qalu üşin bizden jürektilik tabylar, tek birlik kerek. Türkistandy jauğa berseŋder, qazaq i̇eliniŋ şaŋyrağy qūlap jerge tüskeni. Jas dep qyryn qaramaŋdar, i̇eriŋder myna İelşibek i̇erdiŋ soŋynan! Talaptynyŋ aldynan nūr jauar. İel bastaimyn degen batyrdan qaşanda batyldyq tabylady!
— İeremiz İelşibekke!
— Bastasyn bizdi jauğa.
Osy kezde minbe jağynan tağy şu şyqty.
— Ua, jol beriŋder! Jol beriŋder!
— Uäli sūltannyŋ özi ğoi!
Jūrt qaq jarylyp jol berdi. Minbege qiiäq mūrtty, aqsūr kelgen, qūndyz börikti, otyzdar şamasyndağy jigit şyqty.
— Halaiyq! — dedi ol qalyŋ jūrtqa qarap, — äkem on tört jasar balam äbilmansūr i̇ekeumizdi osy Türkistanğa ie bolyŋdar dep tastap ketti. Qabanbai batyrdyŋ sözin tegis i̇estidim. İelşibek baluan menen jas bolsa da, joryq körgen, top körgen jigit. Osy künge deiin qolyma naiza ūstağan jan i̇emespin... İeger men İelşibekke järdemşi bola alsam, senderdiŋ degen jerleriŋnen şyqqanym dep oilaimyn!
Uäli sözin ūnatpağan äldekim:
— Uä, sūltan bolğanyŋa bolaiyn! Töreden şyğyp, qarağa jol bere me i̇eken!
— Qaitsin beişara, soğys körmegenin aityp tūr ğoi! — desip jatyr. — İel basyna kün tuğaly tūrğanda, qazir töre-qara deitin dym da joq, kim jūrtty jauğa qarsy bastai alsa, biz sonyŋ soŋynan i̇eremiz!
— Dūrys aitasyŋ, şyrağym, — dedi säldeli aqsaqal. — Tilegiŋ oŋ bolsyn! äumin!
— äumin! — Jūrt qoldaryn jaiyp, betterin sipady.
— Jauğa şabuğa jaraityn jūrt alaŋda qalyp, özgeleriŋ taraŋdar! — dep dauystady İelşibek.
Jūrt tarap, qaru ūstağan kisiler sapqa tūra bastady. Qabanbai i̇endi İelşibekpen, Uälimen qoştasty.
— İendigi isti özderiŋ de bilesiŋder ğoi, — dedi ol analarğa, — jan-jaqtağy i̇elge at şaptyryŋdar. Äbilqaiyr hanğa tezirek habar jetkiziŋder. Arqadağy i̇elge qazir men özim attanam! Kele jatqan jau öte qauipti. Bar qazaqty köteru kerek!
— Qūp, Qabanbai batyr! Jolyŋ bolsyn! — dedi İelşibek pen Uäli qosarlasa.
Alyp deneli Qabanbai atyna qarai aiaŋdady. Däl osy kezde alaŋdağy jalğyz aşada bailauly tūrğan Qabanbaidyŋ aty şuly «Kökdauyl» atanğan qara kök atyn jetelep, Qarataudyŋ susar börkin kigen sūŋğaq boily, bota köz aqqūba boijetken aldynan köldeneŋ tarta berdi.
— Batyrdyŋ joly bolar ma i̇eken, özim attandyraiynşy, — dedi marjandai appaq tisin körsete külimsirep, söitti de tizgindi qolyna alyp, üzeŋgisine aiağyn salğan qas batyrdyŋ qoltyğynan ūstap, joğary kötere bastady.
Qabanbai atyna mingen soŋ ğana qyzdyŋ jüzine dūrystap qarady. Qyz i̇eki közi jaudyrap, Qabanbaidy qimağan adamdai möldirep tūr.
— Raqmet, qūrbym, — dedi Qabanbai, jüregi kenet dürsildep, — aidyn köldiŋ aqquy attandyrdy ğoi, jolym bolady i̇eken! —
Qyz äli jaudyrai qarap tūr.
— Aitqanyŋyz kelsin!
— Qoş bol, qaryndasym!... — Qabanbai atynyŋ basyn tejei qaldy, — kezdese almai qalsam, i̇eŋ bolmasa bilip keteiin, atyŋ kim, qaryndasym?
— Atym Gäuhar.. Bäsentin Malaisary batyrdyŋ qaryndasymyn, — qyz bū joly süiriktei äppaq sausaqtaryn ūsyndy. — Alla sau-sälamat körisuge jazsyn!
— Aitqanyŋ kelsin, qaryndasym! Qoş bol!
— Qoş bolyŋyz!
Qabanbai Kökdauylyn tebinip qap, «Gäuhar... Gäuhar!...» dep kübirlei soltüstikke qarai jönep berdi. Ūzap bara jatyp, artyna būrylyp qarady. Qyz äli ornynda tūr i̇eken. Ol aq oramalyn alyp, jigitke «sau qaityŋyz!» dep i̇eki-üş ret būlğady.
— Gäuhar dese Gäuhar-aq i̇eken! — dedi Qabanbai, atynyŋ borbaiyna qamşyny basyp jiberip.
Būl Türkistannyŋ teriskei betkeiine şyqqanda, alystan qara-būiralanyp köringen Qarataudyŋ bökterine qarai şūbyryp bara jatqan salt atty adamdardy kördi. «Qanişer Abylai ğoi, qaşyp barady» dedi ol, sosyn Kökdauylynyŋ tizginin säl bosatyp, qolyndağy aq naizasyn beline qystyryp, ūzaq-sonar sar jeliske salyp, şahardan ūzai berdi.
Syban Raptan qontaişy bastağan joŋğardyŋ qalyŋ qolynyŋ kele jatqanyn i̇eki-üş kün ötpei-aq bükil Arqa, İedil, Aq Jaiyq, İertis, İesil boiyndağy i̇elder de tegis i̇estidi. Biraq «Aqsarbas» aityp, bas qūrap, i̇elin, jerin jaudan qorğauğa halyqtyŋ mūrşasy bolmai qaldy. Taudan qūlağan tasqyndai, tötennen kelip qalğan Syban Raptannyŋ jeti salaly jetpis myŋ qoly Jetisudyŋ oŋtüstigi men künşyğys jağyn bir aidyŋ işinde basyp aldy. Būl apat qazaq auyldary men qalalaryna kökten tüsken jasyldan kem tigen joq. İerjürek azamattar Aqsu, Tūrfan sekildi şaharlaryn qorğap ta kördi, biraq qoldarynan kelmedi. Aqyry otyz jylda jer üşin, su üşin birimen-biri talasyp, barymtalasyp, äbden känigip qalğan qazaq jigitteri şoqtanyp jinalğanmen, äp-sätte sap tüzep äskerge ainala almady. Kei jerde qarsylyq i̇etken auyldar bolsa, joŋğar jağy i̇erkekterin qoidai bauyzdap, qatyn-qyzyn bailap-matap küŋdikke aidady. Tau jailağan qyrğyzdarmen körşiles otyrğan keibir qazaq auyldary jau aiağy basylmaityn qūz-qiiälarğa qaşyp qana jan saqtady. Qazaq jeri i̇endi jazyqsyz jylağan jūrttyŋ köz jasymen dymqyldandy. Talanğan mal-mülki, ört alğan qalalar... On besinşi ğasyrdyŋ otyzynşy jyly qazaq i̇elimen ūrysyn bastap, i̇eki ğasyr boiy soğysyp kele jatqan oirat handary i̇endi ğana degenderine jetti. Sūlu qyz-kelinşekterdi şaştarynan matastyra toptap, batyrlary äieldikke aldy, naiza ūstauğa jaraityn jigitterin qoidai bauyzdady, käri-qūrtaŋ şal-kempirlerdi aidalağa aidap tastady. Jas balalardy, «tübi būlar da bizge jau bolady» dep, naizalarynyŋ basyna ilip alyp, äke-şeşelerine körsetip qarq-qarq küldi. Jas qyzdaryn közinşe qatyn i̇etken joŋğar şapqynşylarynyŋ qiiänatyn körgen talai ata-ana qorlanyp şaştaryn jūlyp, betterin qan-josa i̇etip tyrnap, bükil sar dalany sarnauğa, zarly ünge toltyrdy. Nebir azamattar aqyl-esterinen adasyp, jyndanyp ketti.
«Qalqaman — Mamyr» jyrynda Şyŋğystau töŋireginde bolğan bir ūrys bylai suretteledi:

Ol kezde jerge talas qazaq, qalmaq,
Atysyp, auyl şauyp, jylqyny almaq.
Qalmaqty bir soğysta qazaq jeŋip,
Bäri de Tobyqtynyŋ toiğa barmaq.
Toi qylğan Orta jüzde Sämeke han,
Jiyldy toi bolğan soŋ birtalai jan.
Bai, bäibişe, ülkender sonda ketip,
Jas jigit, qyz-kelinşek üide qalğan»...
«änet Babaŋ Arğynnyŋ i̇el ağasy,
Özi bi, özi molda, ğūlamasy,
Ülgi aitqan Orta jüzge ğadyl i̇eken,
Sol kezde toqsan beske kelgen jasy» —

dep, Qalqamanğa qol aldynan atpen şauyp ötuge bilik i̇etken änet Babany tanystyra kelip, oqiğanyŋ aiağyn aqyn bylai bitirgen:

«Myŋ jeti jüz jiyrma üşinşi jyl,
Soğysqan qazaq, qalmaq — mūny da bil,
Qalmaqtyŋ bastauşysy Syban Raptan
Özi batyr, soğysqa tym ailaşyl...
Şep qūryp ūrysypty qazaq, qalmaq,
Qorqaqqa oŋai i̇emes şepke barmaq,
Babaŋnyŋ bes balasy sadaqqa ūşyp,
Būl soğysta qazaqqa tüsti salmaq.
Qazaqty būl soğysta qalmaq aldy.
Bes şyŋnyŋ bir üşeuin qyryp saldy.
Jeŋilgen soŋ tūra almai Syr boiyna,
Arqağa qazaq auyp ketip qaldy.
Qalqaman sol qalğannan qaldy izdelmei,
Izdemeiin degen joq, şama kelmei,
Ol tügil, änet Babaŋ köşke i̇ere almai,
Tiridei döŋ basynda qalğan ölmei», —

dep ata jolyn būzğan Qalqaman — Mamyrğa ükim aitqan Arğynnyŋ biı änet Babanyŋ osy qyrğynda tiridei döŋ basynda köşke i̇ere almai qalğanyn jyr i̇etedi. «Qalqaman — Mamyrda» aitylğandai qazaq i̇eliniŋ besten üş böligi qyryldy. Syrtqy jauynan qazaq i̇eli būryndy-soŋdy mūndai apatqa ūrynğan i̇emes. Ataqty Joşy hannyŋ Arqany, Syr boiyn alatyn ūrystarynyŋ özinde de qazaq dalasynda qyrylğan i̇el üşten bir böleginen aspağan. Joşyğa qazaq jerinde han bolu üşin i̇el kerek bolsa, Syban Raptanğa qazaq halqynyŋ jeri men maly kerek i̇edi.
Keibir tarihşylarynyŋ i̇esebi boiynşa, Joŋğar äskeri atynyŋ tUiağy jetken jerine deiin, sol kezde i̇eki milliondai qazaq halqy tūrğan i̇eken. Joŋğar şapqynşylary sonyŋ besten üşin öltirgen, iağni i̇eki million adamnyŋ bir million i̇eki jüz myŋdaiyn joq i̇etken. Jan türşigerlik apat!
El qonysynan, mal-mülkinen airyldy. Ata-ana ūl-qyzynan airyldy. Alyp qazaq jeriniŋ sonau künşyğysy men oŋtüstiginen Syr boiyna qarai jaiau şūbyrğan jūrt joŋğardy qoiyp, it pen qūsqa jem boldy. Jalğyz änet Babaŋ i̇emes, qazaqtyŋ talai aiauly kempir-şaly köşke i̇ere almai, töbe-töbeniŋ basynda qaldy. Neler ğibratty äielder, jas kelinşekter närestesine i̇emşekten berer süti bolmai, jau qolyna özderi baryp tüsti. Keşegi aq maidy aiağymen tepken i̇el i̇endi qūlazyğan qu daladan, jaujūmyr, alğyr, qozy-qūiryq sekildi näri bar şöptermen qorektendi. Qaiyŋ ağaştyŋ qabyğyn sydyryp, betindegi jelimin jep, «qaiyŋ sauğan» degen atqa ie boldy. Osylai qazaq tarihynda «Aqtaban şūbyryndy, alqa köl sūlama» dep atalğan halyqtyŋ ūly apaty bastaldy.
Sonda baryp şūbyrğan i̇eldiŋ qandy jasynan tuğan, qaiğysyna jer jüzindegi birde-bir äuen par kelmes ataqty «Elim-ai» äni düniege keldi.

«Qara taudyŋ basynan köş keledi,
Köşken saiyn bir tailaq bos keledi,
El-jūrtynan airylğan jaman i̇eken,
Eki közden möltildep jas keledi.
Mynau zaman qai zaman — qysqan zaman,
Basymyzdan baq qūsy ūşqan zaman.
Şūbyrğanda iziŋnen qar boraidy,
Qaŋtardağy qar jauğan qystan jaman.

Mynau zaman qai zaman — bağy zaman,
Baiağydai bolar ma tağy zaman!
Qaryndas pen qara orman qalğannan soŋ,
Közdiŋ jasyn köl i̇etip ağyzamyn.

Qabyrğama qara jer batty, qūdai,
Mūnşa qysym qyldyŋ ğoi, qatty qūdai!
Jaiau jürsem — tabanym auyrady,
Tym bolmasa bermediŋ atty, qūdai!

Myna zaman qai zaman — qai-qai zaman?
Ūl airylğan atadan — dai-dai zaman.
Bauyryŋnan airylğan jaman i̇eken,

Click or select a word or words to search the definition