Köşpendiler - II - Jantalas

JANTALAS

(KÖŞPENDILER – 2)

Prolog

Qazaqtyŋ ūly dalasyn küngei men künşyğys jağynan alyp tağadai iıle tüsip, myŋdağan şaqyrymğa sozylğan dünie jüzindegi i̇eŋ biık taular qorşap jatyr. Osy aq basty ğajaiyp şyŋ, qūzdar qazaq jeriniŋ üstinen ötetin i̇eskek jelge, azynağan dauyl-boranğa ğana tosqauyl i̇emes, būl taular köşken i̇elge de, basqynşy jaudyŋ qalyŋ qolyna da asu bermes berik qamal. Tek bir jerinde ğana būl ğalamat qiiälar, şökken nardai, dalanyŋ bauyryna kire, jatağan tartqan. Osy tūstan Aziiä men İevropanyŋ tüiisken alqabyna qarai, jaratylystyŋ özi jaratqan doly sūrapylymen birge, aralaryna jüzdegen jyldar salyp fangfur ūly handarynyŋ, Ätillanyŋ, Şyŋğystyŋ qūmyrsqadai qūjynağan qosyndary tögilgen. Būl qandy joryqtar i̇eŋ aldymen osy arada älmisaqtan beri i̇egin i̇egip, mal bağyp, qala salyp, beibit jatqan i̇elderdi talqandady. Odan ötip qazaqtyŋ köşpendi baitaq dalasyn qyzyl qanğa būiap, lek-legimen künbatysqa qarai lap qoidy. Būlar basyp ötken jerde tek küŋirengen i̇el, küizelgen dala, küiregen qala ğana qaldy.
Būl jolğy şaiqas ta — sonyŋ biri i̇edi.
Joŋğar qaqpasynyŋ i̇etegindegi Soiqan saida Qytai men qazaq äskeriniŋ alysqanyna mine bir jeti bolğan. Boilauyq jylqy sekildi boi bermei, i̇eki jaq birdei arandağanda, talai qandy auyz böriler pūşpağynan ilindi. Jüreginiŋ tügi bar talai batyrlar qaiqy qara aldaspandardan qaza tapty. Talai albyrt jas ömir sabağynan üzilgen güldei semdi. Biraq kisi qanyn tolarsaqtan keşip jürse de selt i̇etpeitin qolbasşylar maidanğa jūrtty töpep aidai berdi. Segizinşi küni jasyl jibek şatyryn qyryq qūlğa kötertip, maidan şebine Qytai boğdyhany Kansi keldi. Äsker basşylaryn şaqyryp alyp:
— Ūrys qalai jürip jatyr? — dep sūrağan.
Äiel öŋdes, qu tamyrdai qatyp-semip qalğan, köse qara äsker basy iıle täjim i̇etip, jauap berdi.
— Aldiiär taqsyr, äli itjyğys tüsip jatyrmyz. İeki jaq birdei qyrğynda. Bizdiŋ şyğynymyz köpteu.
Äsker basy özek jarğan şyndyğyn aitqan. Boğdyhan şarşy toptyŋ aldynda öz äsker basyn mūqata söiledi.
— Aqymaq, — dedi ol, — üş ğasyr boiy alysyp Tan dinastiiäsy jeŋe almağan būl taipany sen jeŋem dep oilap pa i̇ediŋ?
— Aldiiär taqsyr, soğys dep būiyrğan öziŋiz ğoi.
— Soğys degende men sağan osylai soğys dep pe i̇edim? Büitip sen olarğa tize körsetip, betin qaitara almaisyŋ. Odan da öziŋ bylai tūr da, künde şabuyldap mazaŋdy ala bergen oirat taipasyn jap. İeki jūrt birin-biri ala almai, äbden älsirep, i̇endi tentirep ketuge ainalğanda, sen bir büiirden şyğa kel de, i̇ekeuin i̇eki büktei salyp, bos qalğan jerin basyp al...
— Aldiiär, — dedi anau basyn būrynğysynan da tömen iıp, — qaljyrağan oiratty oljalau qiyn bolmas. Al qazaq jūrtyn olai qūrtyp, jerin op-oŋai basyp ala alamyz ba? Ar jağynda bizden küşi basym Lussiiä körşisi bar ğoi. Ol bizge qazaq dalasyn köpe-körneu talatyp qūia ma?
— Lussiiä üşin qūsa bolma. Qazaq jeri ögizdiŋ talysyndai mol, bärimizge de jetedi. Biz İertistiŋ joğarğy tūsymen Jetisu, Türkistan uälietin, Şyğys Türkistandy tegis baurymyzğa basamyz... Qysqasy, Kökşe teŋizdiŋ oŋtüstik jağasyna deiin bizdiki, soltüstik jağasy Lussiiäniki boluy kerek-ti.
— Sonda qazaq i̇eli qaida qalady?
— Kökşe teŋizdiŋ tübinde! Joŋğar taipasyn qalai qūrtsaŋ, qazaq jūrtyn da sondai i̇etip qūrtasyŋ!
— Qūp, taqsyr.
Birinşi bÖlim

I

Qazaq i̇eli būl kezde kökparğa tartuğa daiyndalğan serke tärizdi i̇edi. Jan-jağynan antalağan qai jauynyŋ taqymynda ketedi? älde özara qyrylysqan han, sūltandar qanyn sorğalatyp, bireui — aiağyn, bireui — qolyn, bireui — basyn qanjyğalaryna bailap äkete me, kim bilsin?
El basyna töngeli kele jatqan mūndai auyr kezeŋdi dūrys ūğyp, tereŋ boljap, bolaşaq tarihy men tağdyrynyŋ tört jağynan birdei soqqaly tūrğan sūrapyldan halqyn qūtqarar kimi bar?
Mūndai jantalasta halyq aldyŋğy şepke i̇eŋ aldymenen öziniŋ täjiribesin, aqyl-parasatyn, tabandylyğyn saluğa tiısti. Öitkeni qazaq i̇elin kökpar i̇etip ala qaşuğa daiyndalyp jatqan i̇eŋ birinşi qasy oğan aiqyn i̇edi.
Şyŋğyshan qūrğan monğol handyğynyŋ ğūmyry i̇eki jüz jylğa jetpedi. Bir kezdegi ūly köşpeli memleket — Qaraqūrym ordasy Qūbylaidyŋ tūsynda Pekinge köşisimen-aq monğol handyğy delinuden qaldy. Qūbylaidan keiingi Qytai boğdyhandary i̇endi özderin Şyŋğys mūragerleri sanap, monğoldyŋ atameken köne qonysy tügil, «Bar älemdi titiretuşi» jiren saqaldy hannyŋ jaulap alğan jerlerin de bauyrlaryna basqysy keldi. Būlar i̇endi bir kezde ūly Qytai imperiiäsyn Şyŋğyshannyŋ küşpen jaulap alğanyn, onyŋ köp şaharlaryn typ-tipyl i̇etip qiratyp, i̇egistik dalasyn malğa jaiylym i̇etkisi kelgenin ūmytty. Al monğol jerindegi ūly Qaraqūrym handyğy da bölşektene bastady. Özara qyrqys, janjal bir jağynan, küngei ürdisinde paida bolğan mançjur handarynyŋ ūzaq jylğy ūrystary i̇ekinşi jağynan berekesin alyp, būlardyŋ būrynğydai irgeli i̇el bolyp otyruyna mümkindik bermedi. Onyŋ üstine negizgi käsibi mal bağu bolğan, är auly är bölek qonğan monğol şonjarlaryna qys — qystau, jaz — jailau jetpei, i̇elge qonys, malğa öris tapşylyğy tağy bir päle boldy. Äsirese batys monğol taipalary — Çoras, Oirat, Torğauyt, Töleuit rulary Qytai boğdyhandarynyŋ tegeurinine şydai almai atameken qonystaryn tastap, jer izdep bosyp ketken. Bir bölegi Sibir jerine, qalğany İertis boiyna, Tarbağatai tauyna qarai oiysty. Qalmaq atalğan bir bölegi jer izdep, köşe-köşe tipti İedildiŋ tömengi sağasyna ötip ketip, Aidarhan (Astrahan) maŋaiynda köşpeli aimaq bop tūryp qaldy. Batysqa qarai yğysqan būl i̇elderdi Qytai boğdyhandary Sibirge, qazaq jerine jäne Orta Aziiäğa öziniŋ yqpalyn jürgizudegi aldyŋğy şebi dep sanady. Al būl zūlymdyq saiasatqa köngisi kelmei, özderine qarsy şyqqan kei qontaişylardy auyl-aimağymen, bala-şağasyna deiin qaldyrmai qyryp tastap otyrdy. İendi Qytai zardabynan qoryqqan jūrt oiysyp kep, Tarbağatai tauyn, Ile özeniniŋ sağasyn, Jaisan (Zaisan) köliniŋ öŋirin mekendedi.
Osy arada olar aman qalğan rularyn jinap köşpeli memleket — Joŋğar handyğyn qūrğan. Bir myŋ alty jüz otyz törtinşi jyly būl handyqtyŋ qontaişysy bop Hara-Hūla batyrdyŋ balasy Batur sailanğan. Būl qontaişynyŋ maŋyna i̇endi İenisei, İertis özenderiniŋ jağasyn jailağan monğoldyŋ basqa da ūsaq rulary jinala bastady. Östip Joŋğar handyğy ülken küşke ainalğan. Ol öziniŋ ordasyn Zaisan köliniŋ jağasyna köşirgen. Däl qasynda paida bola qalğan köşpeli jauynger memleketke Qytai saiasatşylary i̇endi qobalji qarady...
Batur qontaişy özi ölgenşe orys patşalarymen tatu bola otyryp, Joŋğar handyğyn küşeitudi arman i̇etti. Batur negizgi saiasatyn Qytai boğdyhandarynyŋ aqylymen Oŋtüstik Sibir men qazaq jerin aluğa qūrdy. Aldymen ol Täuekel hanmen, soŋynan İesim hanmen san aiqasty, biraq degenine jete almady.
Batur ölgennen keiin onyŋ ornyn ülken ūly Senge, sodan keiin kişi balasy Qalden basty. Qalden Qytai imperatorynyŋ jarlyğy boiynşa osy kezde bas köterip i̇ereuilge şyqqan, özderimen qandas Şyğys Monğoliiänyŋ orta şarqy rularyn aiamai qyrdy. Būl ara i̇endi qūlazyğan qu dalağa ainaldy. Söitse de, joŋğardyŋ qaraqūrym bop ösip kele jatqan mal basyna jaiylym tağy tarşylyq i̇etti. Sonda baryp Qalden Boşūqty Joŋğar handyğyn Qalqa öŋirin qosyp alyp, keŋeitpek boldy. Osy saiasatpen ol qontaişy ordasyn Ile özeniniŋ jağasyna Tuvadağy Hemçik özeniniŋ boiyna, soŋynan Qobda özeniniŋ tömengi sağasyna köşirdi. Būl kezde Joŋğar handyğyna Tibet, İenisei özeniniŋ öŋirindegi qyrğyz rulary men bükil Altai tauynyŋ aimağy kirdi. Osynşama jerge qoja bolğan Joŋğar qontaişysy i̇endi Qalqany da qosyp alamyn dep joryqqa attandy. Biraq Qytaidyŋ Mançjur (Tsin) handyğynan jeŋilip qap, Qalqany Qytai aldy. Osy joryqtan tūrmastai bolyp küiregen Qalden özin-özi bauyzdap öltirdi. Qalden öziniŋ üstemdigin jürgizip tūrğan kezinde, baq kündesim bolmasyn dep ağaiyn-tuystaryn da aiağan joq. Bas kötergenin qūrtyp jiberip otyrdy. Osyndai qūrtam degen jaqynynyŋ biri, nemeresi Syban Raptan Turfanğa qaşty. Qalden Qalqany qosyp alamyn dep joryqqa attanğanda, Syban Raptan öz i̇eline qaityp kelip, Buratal özeniniŋ boiyn jailady. Birte-birte ol bükil Joŋğar i̇elin özine bağyndyrdy. Qalden özin-özi öltirgennen keiin, bir myŋ alty jüz toqsan jetinşi jyly bükil Joŋğar qontaişysy osy Syban Raptan boldy. Syban Raptan Qytai i̇eline äkesiniŋ inisi Qaldennen kem jau bolğan joq, Qytai imperatorymen syrt bailanysy tüzu sanalğanmen, körşiles qalalaryna şabuylyn toqtatpady. Al Syban Raptan, balasy Qalden Tserenmen qosylyp, Halş duanyn tonaudan bastap Qytaiğa qarsy soğys aşqanda, Djungonyŋ jaŋa Tsin dinastiiäsynyŋ imperatory Kansi sol jyly Joŋğar jerin bütindei būrynğy özderiniŋ kniazdaryna qaitaryp, Syban Raptanğa İertis boiynan ğana şağyn jaiylym qalsyn dep «Fimen» (jarlyq) berdi. Būl jarlyq boiynşa Syban Raptan Qytai boğdyhany ökilin qatystyryp, Joŋğar i̇eliniŋ Qūryltaiyn şaqyruğa mindetti i̇edi. Qūryltaidan keiin Qytai i̇eline şabuyl jasai bergen Joŋğar handyğy i̇endi qazaq jerine betteuge tiısti. Söitip Qytai boğdyhany özimen itjyğys tüsip jürgen qazaq halqyn da mūqatpaq boldy. Būny istemese, Qytaidyŋ qalyŋ äskerin Syban Raptanğa qarsy attandyryp, Joŋğar ordasyn birjolata kül-talqan i̇etemiz dep qorqytty. Qytai men Joŋğar handyğynyŋ arasynda joiqyn soğys bastalatyny mümkin bop qalğandai i̇edi, biraq Qytai şekarasyndağy Joŋğar rulary Kansidiŋ qaharynan yğyp, i̇endi Ileni qūldilai tömen köşip, köbi Altynemel tūsyna kelip ornalasqan. Qontaişy Syban Raptan Ile özeniniŋ küngeii, Saryn şaharynyŋ künşyğys tūsyna öziniŋ ordasyn tikti.
Biraq, sonau Qytai şekarasynan köşip kelgen qalyŋ Joŋğar i̇eli bir Ileniŋ boiyna siiär ma, ärine, syimaidy. Qalaida qonys keŋitu kerek... Osy kezde Kansi qaza tapty. Biraq Kansi ölgenmen, onyŋ qalyŋ äskeri qaldy. Joŋğardyŋ Qytaiğa küş-quaty jetpeidi, jarmasary baiağy üirenisken jauy, qazaq i̇eli. Olardyŋ jüz myŋ atty äskerine qazir qazaqtyŋ tötep berer jaiy joq. Ärine, būl kezdegi Joŋğar äskeri Qalden kezindegi şoqpar, soiyl ūstağan jabaiy, tağy äsker i̇emes. Äsker sapyn İevropa tärtibimen qūrğan, soğys täsilin i̇evropaşa jürgize alar zeŋbiregi, bilte myltyğy bar. Oğan Joŋğar jauyn-
gerleriniŋ ğasyrlar boiğy ūrys-soğys täjiribesin, tözimdiligin, jankeştiligin qossaŋyz qandai küşke ainalady.
Joŋğar äskerin mūndai myqtylyqqa jetkizgen Syban Raptan, onyŋ jauynger balasy Qalden Tseren men jaldama Qytai äskeri mamandary i̇edi. Būğan şved ofitseri İogann Gustav Renat ta az üles qosqan joq. Ol Joŋğar jasağy Buhgolts ekspeditsiiäsyn qūrtqan ūrysta Öskemen bekinisiniŋ janynda qolğa tüsken kişi ofitser i̇edi. Osy unter-ofitser Syban Raptan äskerin İevropa tärtibimen qūrudy, soğysty İevropa äskerleriniŋ ädisimen jürgizudi üiretti. Oirat ūstalaryna zeŋbirek qūidyrdy. Joŋğar i̇eli bilmeitin önerlermen tanystyrdy, tipti baspahana da aşty. Osyndai on qolynan öneri tamğan, köp ğylymnan habary bar Renat pen Qytaidyŋ jaldama mamandary Joŋğar äskerin soğystyŋ jaŋa täsilderimen tanystyrdy. İendi olar Orta Aziiä, qazaq jauyngerlerine jat, jan şydaspas aibarly küşke ainaldy.
Būl tūsta «Ülken Orda» hany bolyp, Jänibek hannyŋ kenjesi Jädek ūrpağy, Täuke hannyŋ bäibişesinen tuğan Bolat otyrğan. Biraq, būl bozökpe, i̇el basyn biriktirip jauğa qarsy qoiudyŋ ornyna, Orta jüzdiŋ azuly rularynyŋ talasynan asa almai jürgen şöre-şöre han. Özi köpten auru, köp isti nemere inisi Sämeke atqarady. Kişi jüzdiŋ hany — Abdolla sūltannyŋ balasy Äbilqaiyr, Ūly jüzdiŋ hany Jolbarys — Äbilqaiyrmen äkesi bir, şeşeleri bölek. Bū da rasynda qadiri bälendei küşti kisi i̇emes. Orta jüzge kiretin qalyŋ Naiman, Joŋğar handyğymen irgeles, öz aldyna jatqan bir taipa i̇el. Būlardyŋ basşylary — Sibir handarynyŋ ūrpağyna jatatyn Bökei hannyŋ şöberesi Tūrsynnan tuğan kökjal böri Baraq pen Küşik sūltandar.
Būnyŋ aldynda Türkistandy astana i̇etip, Ülken Orda hany bop İesimniŋ nemeresi Jäŋgirden tuğan Täuke otyrğan.
Täuke!
Ol küşeiip kele jatqan Joŋğar handyğynyŋ qazaq i̇eline öte qauipti i̇ekenin birden tüsindi. Sondyqtan da Täuke Rossiiämen qarym-qatynasyn jaqsartyp, oğan arqa süiemek bop, birneşe ret äreket i̇etken. Bir myŋ jeti jüz i̇ekinşi jyly-aq Öskemen bekinisterine qazaq i̇elşilerin jiberdi. Biraq olardy jolai oirattar ūstap alyp öltirgen. Sodan on üş jyl keiin Täuke qarym-qatynasymyzdy jöndeiik dep, orys patşasynyŋ qaramağyndağy Ufa qalasyna Taiqymūryn bidi bas i̇etip i̇elşilerin qaitadan attandyrdy. Biraq Ufadan habar kelgenşe, köp jyldardan beri syrqat Täuke bir myŋ jeti jüz on besinşi jyldyŋ aiağynda qaitys boldy.
Täuke basynan talai aiqasty ötkizdi. Türkistan Sairamdy alamyn dep qalyŋ qolmen kelgen Būhara, Qoqan, Hiua handaryna tötep bere aldy. Äsirese, Täuke Joŋğar nūiandarymen köp alysty. Būl aiqastarynda ol ünemi qyrğyz i̇elimen birge boldy. Qyrğyz manaby Ties ärqaşanda Joŋğarğa qarsy Täukemen bir sapta şyqty. Qazaq, qyrğyz arasynda Täuke han men Ties manapty bölmei, i̇eki halyqtyŋ dostyğynyŋ beinesi i̇etip, Täuke — Ties dep, qosaqtai atady. Täuke han kezinde qyrğyzdyŋ köp-köp auyly qazaq auyldarymen aralas, ändijan maŋaiyn, Şu, Şaryn özenderiniŋ boiyn jailady.
Sol kezdegi qazaqtyŋ alğyr bileri — Qarakesek ruynan şyqqan, otyzdardan jaŋa asqan qaz dauysty Qazybek, Üisin Töle biler, äz Täukeniŋ ordasyna jiı kelip, hannyŋ i̇el bileu isine arnalğan ataqty i̇erejesi «Jeti jarğysynyŋ» jazyluyna kömektesti. Sonau Baianaulany jailağan qalyŋ Qarjasqa jatatyn Altyntory ruynan aty şuly Qalqamanūly Temirğali — Būqar jyrau jiyrma besinde äz Täukeniŋ ordasyna kep, sarai aqyny atandy. Täuke han alpystan asa berip dünie salğanda, bar qazaq aza tūtyp, ardaqtap ony Qoja Ahmet İassauidyŋ mazarynyŋ tübine qoidy.
Ülken talas-tartyspen, qazaqtyŋ basty bileriniŋ qoldauymen Orta jüz tağyna İesimhannyŋ i̇ekinşi balasy, Jäŋgirdiŋ inisi, Syrdaqtyŋ nemeresi Kerei sūltannan tuğan Qaiyp otyrdy. Täuke oqi almai ketken orys äkimderiniŋ sälem hatyn būl oqydy. Sol küni-aq ol Ufağa «Ūşpu hatlaryŋyzdy alyp quanyp qaldyq» dep jauap qaiyrdy. Qaiyp nemere ağasy Täukeniŋ ūstağan jolyn dūrys dep tapty. Sol jyly jaz toqsannyŋ aiağynda Tobyl qalasyndağy Sibir gubernatory Gagaringe İekeşūly Bekbolat bi men Böriūly Baidäulet aqsaqaldy bas i̇etip, i̇elşi jiberdi. Gubernator aq patşa ağzamğa jetkizsin dep arnauly hat jazyldy. Būl hatta orys i̇eli bizben mäŋgi-baqi tatu bolsa i̇eken, i̇eki i̇el birigip, Joŋğar qontaişysyna qarsy şyğalyq, oğan biz jiyrma-otyz myŋ atty äsker berer i̇edik degen qazaq i̇eliniŋ täuelsizdigine zor maŋyzy bar tilektermen birge qazaq saudagerleriniŋ Tobyl qalasyna kelip sauda jasauyna rūqsat sūrady.
Bekbolat pen Baidäulet aqsaqal gubernatorğa: «Qazaq jigitteri orys qalalaryna timeidi. Al tier bolsa, olarğa ölim jazasyna deiin şara qoldanylady. Kerek deseŋizder, ondai adamdardy ūstap alyp, Tobyl qalasyna jürgizuge barmyz», — degen hannyŋ auyzşa sälemin de jetkizdi.
Mūndai hat Qazan men Ufağa da joldanğan. Gagarin Qaiyp hannyŋ hatyn Peterburgke jiberdi. Senat qazaq hany men halqynyŋ ötinişin şyn yqylaspen qarsy aldy. Būğan Birinşi Petr patşa da qosyldy. Tek birigip Joŋğar qontaişysymen soğysalyq degen Qaiyp hannyŋ tilegin qabyldamady. «Qazaq jūrty bizben dos i̇eldermen soğys aşpai, tatu-tätti tūru kerek», — dedi. Al Qaiyp han qazaq halqynyŋ täuelsizdigi men jer-suyn saqtap qalu üşin, künşyğysy men oŋtüstiginen qysyp kele jatqan jaularyna tötep berudiŋ joly — Rossiiänyŋ kömegine süienu i̇ekenin i̇esinen şyğara almady. Äsirese, mūndai şeşimge keluge bir myŋ jeti jüz on jetinşi jylğy Aiaköz özeniniŋ jağasynda ötken ūrys sebepker boldy. Būl ūrysqa Qaiyp pen Äbilqaiyr birigip şyqqan. İeki jaqtan otyz myŋdai äsker qatysqan. Qazaq qoly Syban Raptan äskeriniŋ osy bir böliginiŋ özinen jeŋilip qala jazdağan. Būl ūrys Syban Raptannyŋ qazaq äskeriniŋ qandai küide i̇ekenin biludegi i̇eleuli küş jūmsağan alğaşqy barlauy i̇edi.
Qazaq i̇eliniŋ jağdaiyn dūrystap tüsinu üşin, Birinşi Petr patşanyŋ būiryğy boiynşa, Sibir gubernatory Gagarin qazaq jerine Boris Briantsev basqarğan arnauly i̇elşiler şyğardy. Būl i̇elşiler toby 1728 jyly Kökek aiynyŋ besi küni Jaiyq jağasyndağy Kişi jüz hany Äbilqaiyrmen, jaz toqsannyŋ alğaşqy aiynyŋ jiyrma besi küni Türkistandağy Orta jüz hany Qaiyppen kezdesti.
Qazaq jerine jetken i̇elşiler i̇eŋ aldymen, būl arada sauda-sattyqty molaitudyŋ san joly bar i̇ekenin ūqty. Qazaq dalasy arqyly Aziiänyŋ ūly memleketterine, äsirese, ar jağynda jatqan Ündistanğa qol sozuğa bolatynyn kördi. Qiiäl qanatty Birinşi Petr patşanyŋ da kütkeni osy i̇edi. Ol Aziiänyŋ ūly memleketterine jol aşu — Rossiiänyŋ dünie jüzindegi i̇eŋ qūdiretti patşalyqtarynyŋ qataryna qosyluy dep ūğynğan. Äbden küşeiip alğan jäne öziniŋ ūly patşasy «aspanğa şapşytqan» Rossiiä būl kezde Angliiä, Frantsiiälarmen qatar basqa i̇elderin otarlau bäsekesine molynan kiriskendi. Biraq qazaq dalasy men Orta Aziiäğa Rossiiänyŋ kelui — otarşylyq saiasatynyŋ tolyp jatqan qiiänatyna qaramai şağyn i̇elderge Qytai üstemdiginen köri anağūrlym jeŋil zäbir i̇edi. Būl qoğamdyq äreket tarih jüzinde öziniŋ maŋyzdy ornyn aldy. «Şynynda da şyğys i̇elderinde Rossiiä progressivtik mindet atqaryp otyr... Rossiiänyŋ būl üstemdigi Qara teŋiz ben Kaspii teŋiziniŋ tūsynda, Ortalyq Aziiäğa mädeniet äkeldi» dep jazdy soŋynan Engels.
Orys i̇elşileriniŋ tağy bir tüigeni — ol qazaq handarynyŋ qazirgi künde Joŋğar qontaişysyna qarsy tūra alatyn küşiniŋ joqtyğy boldy. Būl jöninde Briantsev ekspeditsiiäsy qazaq handyğyna järdem beru saiasatyn qoldady. Sonda baryp, Birinşi Petr Joŋğar handyğyna i̇elşi jiberuge bekindi. Biraq jibergen i̇elşisi Unkovskii qaityp kelip, Petr patşa tiısti qorytyndy istegenşe, joŋğar men qazaq arasy älem-tapyryq boldy da ketti.
ärine, mūndai jağdaida qazaq i̇eli Syban Raptan sekildi pyşaqtyŋ jüzindei qylşyldağan, qazirdiŋ özinde jetpis myŋ äskeri bar jauğa qarsy tūra alar ma? Jäne jauy jalğyz Joŋğar handyğy ğana ma? Mūndai qiyndyqta tek han ordasynyŋ maŋyndağy ağaiyn, tuys, töleŋgit sekildi az ğana küşke süiengen handardyŋ qolynan ne keledi? Är jüzdiŋ hany, sūltanymyn dep otyrğan Bolat, Äbilqaiyr, Sämeke, Baraq, Küşikterdiŋ öz ordalarynyŋ işi tolğan janjal, baqtalastyq, qym-qiğaş tartys.
Al patşa ükimeti, bolğaly tūrğan qandy uaqiğalardyŋ i̇eki jağymen de tübi til tabu kerek i̇ekenin i̇esine ūstap, Orta Aziiä isterine öte saqtyqpen qarady. Qaiyp han ölisimenen: «Arty ne bolar i̇eken?» — degendei kütu saiasatyna köşti.
Osynyŋ bäri qazaq halqynyŋ basyna bir jamandyq äkelgeli tūrğandai i̇edi.
Joŋğar qontaişysy joryq aldyndağy keŋesin şaqyrdy. Osy keŋeste qazaq i̇elin şabu tärtibi şeşilgen. Renat aqyly boiynşa, i̇ejelden şyğys jerindegi jaudy bir tūstan şabu dästüri qoldanylmai, birden qos büiirden ala bastamaq boldy. Joŋğardyŋ bar äskeriniŋ qolbasşysy i̇etilip Syban Raptannyŋ inisi Şūna Dabo bahadur belgilendi. Bir jağy Qarataudy basyp, Şu men Talas özeniniŋ boiyna tüiilse, i̇ekinşi jağy Şyrşyq qoinauyna şyqpaq. Sol üşin Şūna Dabo äskerin jetige böldi. Är qol i̇endi tau bökterlerine, ne jau jerine qarai ağatyn özen bastaryna öziniŋ tuyn tigip, äskerin joryqqa daiyndady. Birinşi qol Jetisu Alatauynyŋ i̇etegine, Balqaş köline qUiatyn tört özenniŋ basyna jinaldy. Būl qolğa Syban Raptannyŋ balasy Qalden Tseren qolbasşy bop belgilendi. İekinşi qol Altynemel taularyna taiau Ile özeniniŋ teriskei jağyndağy Köktal men Kökterektiŋ ortasyna tuyn tikti. Būğan qolbasşylyqqa Syban Raptannyŋ inisi Qoren batyr bekitildi. Üşinşi qol Kegen özeniniŋ soltüstik jağasyna, Naryn özeniniŋ künşyğys jağynda jatqan Ketpen tauynyŋ bauyryna jinaldy. Būğan qolbasşy Qalden Tserenniŋ on jeti jasar nemeresi Amursana boldy. Törtinşi qol Şelek özeniniŋ basyna tuyn tikti. Būnyŋ qolbasşysy i̇etip, on segiz jasar jas batyr Syban Dorjyny (Qalden Tserenniŋ ortanşy balasyn) bekitti. Besinşi qol Tüp özeniniŋ boiyna, Ystyq köldiŋ jağalaularyna qostaryn tikti. Būl qolğa qolbasşy bop, Qalden Tserenniŋ ülken balasy Lama Dorjy tağaiyndaldy. Altynşy qoldy Şuğa qUiatyn Ülken Keben özeniniŋ alqabyna jinady. Būğan qolbasşy i̇etip, Merkitten şyqqan aqsüiek nūian Tseren Dorjyny tağaiyndady. Jetinşi qol bop, Syban Raptan qontaişy öz tuyn (Joŋğar äskeriniŋ bas tuyn), osy küngi Qūlja qalasyna taiau Talqy asuynyŋ oŋtüstik-batys tūsyna tikti.
Osylai, Alatau bökterin jailağan qalyŋ i̇eldi qorşai, Syban Raptan äskeri tūrdy. Tek qontaişynyŋ «Alğa!» degen ämiri ğana qalğan.
Syban Raptan köktem tuysymen şabuylğa şyqpaq boldy. Būl köp jyl-
qyly qazaq i̇eliniŋ tai-jabağysy piştirilgen, jaŋa aiaqtanğan qozy-lağynyŋ köşke i̇ere almaityn, ūrysuğa yŋğaiy joq kezi i̇edi.

Click or select a word or words to search the definition