Köşpendiler - II - Jantalas

JANTALAS

(KÖŞPENDILER – 2)

Prolog

Qazaqtyñ ūly dalasyn küngei men künşyğys jağynan alyp tağadai iıle tüsip, myñdağan şaqyrymğa sozylğan dünie jüzindegi i̇eñ biık taular qorşap jatyr. Osy aq basty ğajaiyp şyñ, qūzdar qazaq jeriniñ üstinen ötetin i̇eskek jelge, azynağan dauyl-boranğa ğana tosqauyl i̇emes, būl taular köşken i̇elge de, basqynşy jaudyñ qalyñ qolyna da asu bermes berik qamal. Tek bir jerinde ğana būl ğalamat qiiälar, şökken nardai, dalanyñ bauyryna kire, jatağan tartqan. Osy tūstan Aziiä men İevropanyñ tüiisken alqabyna qarai, jaratylystyñ özi jaratqan doly sūrapylymen birge, aralaryna jüzdegen jyldar salyp fangfur ūly handarynyñ, Ätillanyñ, Şyñğystyñ qūmyrsqadai qūjynağan qosyndary tögilgen. Būl qandy joryqtar i̇eñ aldymen osy arada älmisaqtan beri i̇egin i̇egip, mal bağyp, qala salyp, beibit jatqan i̇elderdi talqandady. Odan ötip qazaqtyñ köşpendi baitaq dalasyn qyzyl qanğa būiap, lek-legimen künbatysqa qarai lap qoidy. Būlar basyp ötken jerde tek küñirengen i̇el, küizelgen dala, küiregen qala ğana qaldy.
Būl jolğy şaiqas ta — sonyñ biri i̇edi.
Joñğar qaqpasynyñ i̇etegindegi Soiqan saida Qytai men qazaq äskeriniñ alysqanyna mine bir jeti bolğan. Boilauyq jylqy sekildi boi bermei, i̇eki jaq birdei arandağanda, talai qandy auyz böriler pūşpağynan ilindi. Jüreginiñ tügi bar talai batyrlar qaiqy qara aldaspandardan qaza tapty. Talai albyrt jas ömir sabağynan üzilgen güldei semdi. Biraq kisi qanyn tolarsaqtan keşip jürse de selt i̇etpeitin qolbasşylar maidanğa jūrtty töpep aidai berdi. Segizinşi küni jasyl jibek şatyryn qyryq qūlğa kötertip, maidan şebine Qytai boğdyhany Kansi keldi. Äsker basşylaryn şaqyryp alyp:
— Ūrys qalai jürip jatyr? — dep sūrağan.
Äiel öñdes, qu tamyrdai qatyp-semip qalğan, köse qara äsker basy iıle täjim i̇etip, jauap berdi.
— Aldiiär taqsyr, äli itjyğys tüsip jatyrmyz. İeki jaq birdei qyrğynda. Bizdiñ şyğynymyz köpteu.
Äsker basy özek jarğan şyndyğyn aitqan. Boğdyhan şarşy toptyñ aldynda öz äsker basyn mūqata söiledi.
— Aqymaq, — dedi ol, — üş ğasyr boiy alysyp Tan dinastiiäsy jeñe almağan būl taipany sen jeñem dep oilap pa i̇ediñ?
— Aldiiär taqsyr, soğys dep būiyrğan öziñiz ğoi.
— Soğys degende men sağan osylai soğys dep pe i̇edim? Büitip sen olarğa tize körsetip, betin qaitara almaisyñ. Odan da öziñ bylai tūr da, künde şabuyldap mazañdy ala bergen oirat taipasyn jap. İeki jūrt birin-biri ala almai, äbden älsirep, i̇endi tentirep ketuge ainalğanda, sen bir büiirden şyğa kel de, i̇ekeuin i̇eki büktei salyp, bos qalğan jerin basyp al...
— Aldiiär, — dedi anau basyn būrynğysynan da tömen iıp, — qaljyrağan oiratty oljalau qiyn bolmas. Al qazaq jūrtyn olai qūrtyp, jerin op-oñai basyp ala alamyz ba? Ar jağynda bizden küşi basym Lussiiä körşisi bar ğoi. Ol bizge qazaq dalasyn köpe-körneu talatyp qūia ma?
— Lussiiä üşin qūsa bolma. Qazaq jeri ögizdiñ talysyndai mol, bärimizge de jetedi. Biz İertistiñ joğarğy tūsymen Jetisu, Türkistan uälietin, Şyğys Türkistandy tegis baurymyzğa basamyz... Qysqasy, Kökşe teñizdiñ oñtüstik jağasyna deiin bizdiki, soltüstik jağasy Lussiiäniki boluy kerek-ti.
— Sonda qazaq i̇eli qaida qalady?
— Kökşe teñizdiñ tübinde! Joñğar taipasyn qalai qūrtsañ, qazaq jūrtyn da sondai i̇etip qūrtasyñ!
— Qūp, taqsyr.
Birinşi bÖlim

I

Qazaq i̇eli būl kezde kökparğa tartuğa daiyndalğan serke tärizdi i̇edi. Jan-jağynan antalağan qai jauynyñ taqymynda ketedi? älde özara qyrylysqan han, sūltandar qanyn sorğalatyp, bireui — aiağyn, bireui — qolyn, bireui — basyn qanjyğalaryna bailap äkete me, kim bilsin?
İel basyna töngeli kele jatqan mūndai auyr kezeñdi dūrys ūğyp, tereñ boljap, bolaşaq tarihy men tağdyrynyñ tört jağynan birdei soqqaly tūrğan sūrapyldan halqyn qūtqarar kimi bar?
Mūndai jantalasta halyq aldyñğy şepke i̇eñ aldymenen öziniñ täjiribesin, aqyl-parasatyn, tabandylyğyn saluğa tiısti. Öitkeni qazaq i̇elin kökpar i̇etip ala qaşuğa daiyndalyp jatqan i̇eñ birinşi qasy oğan aiqyn i̇edi.
Şyñğyshan qūrğan monğol handyğynyñ ğūmyry i̇eki jüz jylğa jetpedi. Bir kezdegi ūly köşpeli memleket — Qaraqūrym ordasy Qūbylaidyñ tūsynda Pekinge köşisimen-aq monğol handyğy delinuden qaldy. Qūbylaidan keiingi Qytai boğdyhandary i̇endi özderin Şyñğys mūragerleri sanap, monğoldyñ atameken köne qonysy tügil, «Bar älemdi titiretuşi» jiren saqaldy hannyñ jaulap alğan jerlerin de bauyrlaryna basqysy keldi. Būlar i̇endi bir kezde ūly Qytai imperiiäsyn Şyñğyshannyñ küşpen jaulap alğanyn, onyñ köp şaharlaryn typ-tipyl i̇etip qiratyp, i̇egistik dalasyn malğa jaiylym i̇etkisi kelgenin ūmytty. Al monğol jerindegi ūly Qaraqūrym handyğy da bölşektene bastady. Özara qyrqys, janjal bir jağynan, küngei ürdisinde paida bolğan mançjur handarynyñ ūzaq jylğy ūrystary i̇ekinşi jağynan berekesin alyp, būlardyñ būrynğydai irgeli i̇el bolyp otyruyna mümkindik bermedi. Onyñ üstine negizgi käsibi mal bağu bolğan, är auly är bölek qonğan monğol şonjarlaryna qys — qystau, jaz — jailau jetpei, i̇elge qonys, malğa öris tapşylyğy tağy bir päle boldy. Äsirese batys monğol taipalary — Çoras, Oirat, Torğauyt, Töleuit rulary Qytai boğdyhandarynyñ tegeurinine şydai almai atameken qonystaryn tastap, jer izdep bosyp ketken. Bir bölegi Sibir jerine, qalğany İertis boiyna, Tarbağatai tauyna qarai oiysty. Qalmaq atalğan bir bölegi jer izdep, köşe-köşe tipti İedildiñ tömengi sağasyna ötip ketip, Aidarhan (Astrahan) mañaiynda köşpeli aimaq bop tūryp qaldy. Batysqa qarai yğysqan būl i̇elderdi Qytai boğdyhandary Sibirge, qazaq jerine jäne Orta Aziiäğa öziniñ yqpalyn jürgizudegi aldyñğy şebi dep sanady. Al būl zūlymdyq saiasatqa köngisi kelmei, özderine qarsy şyqqan kei qontaişylardy auyl-aimağymen, bala-şağasyna deiin qaldyrmai qyryp tastap otyrdy. İendi Qytai zardabynan qoryqqan jūrt oiysyp kep, Tarbağatai tauyn, Ile özeniniñ sağasyn, Jaisan (Zaisan) köliniñ öñirin mekendedi.
Osy arada olar aman qalğan rularyn jinap köşpeli memleket — Joñğar handyğyn qūrğan. Bir myñ alty jüz otyz törtinşi jyly būl handyqtyñ qontaişysy bop Hara-Hūla batyrdyñ balasy Batur sailanğan. Būl qontaişynyñ mañyna i̇endi İenisei, İertis özenderiniñ jağasyn jailağan monğoldyñ basqa da ūsaq rulary jinala bastady. Östip Joñğar handyğy ülken küşke ainalğan. Ol öziniñ ordasyn Zaisan köliniñ jağasyna köşirgen. Däl qasynda paida bola qalğan köşpeli jauynger memleketke Qytai saiasatşylary i̇endi qobalji qarady...
Batur qontaişy özi ölgenşe orys patşalarymen tatu bola otyryp, Joñğar handyğyn küşeitudi arman i̇etti. Batur negizgi saiasatyn Qytai boğdyhandarynyñ aqylymen Oñtüstik Sibir men qazaq jerin aluğa qūrdy. Aldymen ol Täuekel hanmen, soñynan İesim hanmen san aiqasty, biraq degenine jete almady.
Batur ölgennen keiin onyñ ornyn ülken ūly Senge, sodan keiin kişi balasy Qalden basty. Qalden Qytai imperatorynyñ jarlyğy boiynşa osy kezde bas köterip i̇ereuilge şyqqan, özderimen qandas Şyğys Monğoliiänyñ orta şarqy rularyn aiamai qyrdy. Būl ara i̇endi qūlazyğan qu dalağa ainaldy. Söitse de, joñğardyñ qaraqūrym bop ösip kele jatqan mal basyna jaiylym tağy tarşylyq i̇etti. Sonda baryp Qalden Boşūqty Joñğar handyğyn Qalqa öñirin qosyp alyp, keñeitpek boldy. Osy saiasatpen ol qontaişy ordasyn Ile özeniniñ jağasyna Tuvadağy Hemçik özeniniñ boiyna, soñynan Qobda özeniniñ tömengi sağasyna köşirdi. Būl kezde Joñğar handyğyna Tibet, İenisei özeniniñ öñirindegi qyrğyz rulary men bükil Altai tauynyñ aimağy kirdi. Osynşama jerge qoja bolğan Joñğar qontaişysy i̇endi Qalqany da qosyp alamyn dep joryqqa attandy. Biraq Qytaidyñ Mançjur (Tsin) handyğynan jeñilip qap, Qalqany Qytai aldy. Osy joryqtan tūrmastai bolyp küiregen Qalden özin-özi bauyzdap öltirdi. Qalden öziniñ üstemdigin jürgizip tūrğan kezinde, baq kündesim bolmasyn dep ağaiyn-tuystaryn da aiağan joq. Bas kötergenin qūrtyp jiberip otyrdy. Osyndai qūrtam degen jaqynynyñ biri, nemeresi Syban Raptan Turfanğa qaşty. Qalden Qalqany qosyp alamyn dep joryqqa attanğanda, Syban Raptan öz i̇eline qaityp kelip, Buratal özeniniñ boiyn jailady. Birte-birte ol bükil Joñğar i̇elin özine bağyndyrdy. Qalden özin-özi öltirgennen keiin, bir myñ alty jüz toqsan jetinşi jyly bükil Joñğar qontaişysy osy Syban Raptan boldy. Syban Raptan Qytai i̇eline äkesiniñ inisi Qaldennen kem jau bolğan joq, Qytai imperatorymen syrt bailanysy tüzu sanalğanmen, körşiles qalalaryna şabuylyn toqtatpady. Al Syban Raptan, balasy Qalden Tserenmen qosylyp, Halş duanyn tonaudan bastap Qytaiğa qarsy soğys aşqanda, Djungonyñ jaña Tsin dinastiiäsynyñ imperatory Kansi sol jyly Joñğar jerin bütindei būrynğy özderiniñ kniazdaryna qaitaryp, Syban Raptanğa İertis boiynan ğana şağyn jaiylym qalsyn dep «Fimen» (jarlyq) berdi. Būl jarlyq boiynşa Syban Raptan Qytai boğdyhany ökilin qatystyryp, Joñğar i̇eliniñ Qūryltaiyn şaqyruğa mindetti i̇edi. Qūryltaidan keiin Qytai i̇eline şabuyl jasai bergen Joñğar handyğy i̇endi qazaq jerine betteuge tiısti. Söitip Qytai boğdyhany özimen itjyğys tüsip jürgen qazaq halqyn da mūqatpaq boldy. Būny istemese, Qytaidyñ qalyñ äskerin Syban Raptanğa qarsy attandyryp, Joñğar ordasyn birjolata kül-talqan i̇etemiz dep qorqytty. Qytai men Joñğar handyğynyñ arasynda joiqyn soğys bastalatyny mümkin bop qalğandai i̇edi, biraq Qytai şekarasyndağy Joñğar rulary Kansidiñ qaharynan yğyp, i̇endi Ileni qūldilai tömen köşip, köbi Altynemel tūsyna kelip ornalasqan. Qontaişy Syban Raptan Ile özeniniñ küngeii, Saryn şaharynyñ künşyğys tūsyna öziniñ ordasyn tikti.
Biraq, sonau Qytai şekarasynan köşip kelgen qalyñ Joñğar i̇eli bir Ileniñ boiyna siiär ma, ärine, syimaidy. Qalaida qonys keñitu kerek... Osy kezde Kansi qaza tapty. Biraq Kansi ölgenmen, onyñ qalyñ äskeri qaldy. Joñğardyñ Qytaiğa küş-quaty jetpeidi, jarmasary baiağy üirenisken jauy, qazaq i̇eli. Olardyñ jüz myñ atty äskerine qazir qazaqtyñ tötep berer jaiy joq. Ärine, būl kezdegi Joñğar äskeri Qalden kezindegi şoqpar, soiyl ūstağan jabaiy, tağy äsker i̇emes. Äsker sapyn İevropa tärtibimen qūrğan, soğys täsilin i̇evropaşa jürgize alar zeñbiregi, bilte myltyğy bar. Oğan Joñğar jauyn-
gerleriniñ ğasyrlar boiğy ūrys-soğys täjiribesin, tözimdiligin, jankeştiligin qossañyz qandai küşke ainalady.
Joñğar äskerin mūndai myqtylyqqa jetkizgen Syban Raptan, onyñ jauynger balasy Qalden Tseren men jaldama Qytai äskeri mamandary i̇edi. Būğan şved ofitseri İogann Gustav Renat ta az üles qosqan joq. Ol Joñğar jasağy Buhgolts ekspeditsiiäsyn qūrtqan ūrysta Öskemen bekinisiniñ janynda qolğa tüsken kişi ofitser i̇edi. Osy unter-ofitser Syban Raptan äskerin İevropa tärtibimen qūrudy, soğysty İevropa äskerleriniñ ädisimen jürgizudi üiretti. Oirat ūstalaryna zeñbirek qūidyrdy. Joñğar i̇eli bilmeitin önerlermen tanystyrdy, tipti baspahana da aşty. Osyndai on qolynan öneri tamğan, köp ğylymnan habary bar Renat pen Qytaidyñ jaldama mamandary Joñğar äskerin soğystyñ jaña täsilderimen tanystyrdy. İendi olar Orta Aziiä, qazaq jauyngerlerine jat, jan şydaspas aibarly küşke ainaldy.
Būl tūsta «Ülken Orda» hany bolyp, Jänibek hannyñ kenjesi Jädek ūrpağy, Täuke hannyñ bäibişesinen tuğan Bolat otyrğan. Biraq, būl bozökpe, i̇el basyn biriktirip jauğa qarsy qoiudyñ ornyna, Orta jüzdiñ azuly rularynyñ talasynan asa almai jürgen şöre-şöre han. Özi köpten auru, köp isti nemere inisi Sämeke atqarady. Kişi jüzdiñ hany — Abdolla sūltannyñ balasy Äbilqaiyr, Ūly jüzdiñ hany Jolbarys — Äbilqaiyrmen äkesi bir, şeşeleri bölek. Bū da rasynda qadiri bälendei küşti kisi i̇emes. Orta jüzge kiretin qalyñ Naiman, Joñğar handyğymen irgeles, öz aldyna jatqan bir taipa i̇el. Būlardyñ basşylary — Sibir handarynyñ ūrpağyna jatatyn Bökei hannyñ şöberesi Tūrsynnan tuğan kökjal böri Baraq pen Küşik sūltandar.
Būnyñ aldynda Türkistandy astana i̇etip, Ülken Orda hany bop İesimniñ nemeresi Jäñgirden tuğan Täuke otyrğan.
Täuke!
Ol küşeiip kele jatqan Joñğar handyğynyñ qazaq i̇eline öte qauipti i̇ekenin birden tüsindi. Sondyqtan da Täuke Rossiiämen qarym-qatynasyn jaqsartyp, oğan arqa süiemek bop, birneşe ret äreket i̇etken. Bir myñ jeti jüz i̇ekinşi jyly-aq Öskemen bekinisterine qazaq i̇elşilerin jiberdi. Biraq olardy jolai oirattar ūstap alyp öltirgen. Sodan on üş jyl keiin Täuke qarym-qatynasymyzdy jöndeiik dep, orys patşasynyñ qaramağyndağy Ufa qalasyna Taiqymūryn bidi bas i̇etip i̇elşilerin qaitadan attandyrdy. Biraq Ufadan habar kelgenşe, köp jyldardan beri syrqat Täuke bir myñ jeti jüz on besinşi jyldyñ aiağynda qaitys boldy.
Täuke basynan talai aiqasty ötkizdi. Türkistan Sairamdy alamyn dep qalyñ qolmen kelgen Būhara, Qoqan, Hiua handaryna tötep bere aldy. Äsirese, Täuke Joñğar nūiandarymen köp alysty. Būl aiqastarynda ol ünemi qyrğyz i̇elimen birge boldy. Qyrğyz manaby Ties ärqaşanda Joñğarğa qarsy Täukemen bir sapta şyqty. Qazaq, qyrğyz arasynda Täuke han men Ties manapty bölmei, i̇eki halyqtyñ dostyğynyñ beinesi i̇etip, Täuke — Ties dep, qosaqtai atady. Täuke han kezinde qyrğyzdyñ köp-köp auyly qazaq auyldarymen aralas, ändijan mañaiyn, Şu, Şaryn özenderiniñ boiyn jailady.
Sol kezdegi qazaqtyñ alğyr bileri — Qarakesek ruynan şyqqan, otyzdardan jaña asqan qaz dauysty Qazybek, Üisin Töle biler, äz Täukeniñ ordasyna jiı kelip, hannyñ i̇el bileu isine arnalğan ataqty i̇erejesi «Jeti jarğysynyñ» jazyluyna kömektesti. Sonau Baianaulany jailağan qalyñ Qarjasqa jatatyn Altyntory ruynan aty şuly Qalqamanūly Temirğali — Būqar jyrau jiyrma besinde äz Täukeniñ ordasyna kep, sarai aqyny atandy. Täuke han alpystan asa berip dünie salğanda, bar qazaq aza tūtyp, ardaqtap ony Qoja Ahmet İassauidyñ mazarynyñ tübine qoidy.
Ülken talas-tartyspen, qazaqtyñ basty bileriniñ qoldauymen Orta jüz tağyna İesimhannyñ i̇ekinşi balasy, Jäñgirdiñ inisi, Syrdaqtyñ nemeresi Kerei sūltannan tuğan Qaiyp otyrdy. Täuke oqi almai ketken orys äkimderiniñ sälem hatyn būl oqydy. Sol küni-aq ol Ufağa «Ūşpu hatlaryñyzdy alyp quanyp qaldyq» dep jauap qaiyrdy. Qaiyp nemere ağasy Täukeniñ ūstağan jolyn dūrys dep tapty. Sol jyly jaz toqsannyñ aiağynda Tobyl qalasyndağy Sibir gubernatory Gagaringe İekeşūly Bekbolat bi men Böriūly Baidäulet aqsaqaldy bas i̇etip, i̇elşi jiberdi. Gubernator aq patşa ağzamğa jetkizsin dep arnauly hat jazyldy. Būl hatta orys i̇eli bizben mäñgi-baqi tatu bolsa i̇eken, i̇eki i̇el birigip, Joñğar qontaişysyna qarsy şyğalyq, oğan biz jiyrma-otyz myñ atty äsker berer i̇edik degen qazaq i̇eliniñ täuelsizdigine zor mañyzy bar tilektermen birge qazaq saudagerleriniñ Tobyl qalasyna kelip sauda jasauyna rūqsat sūrady.
Bekbolat pen Baidäulet aqsaqal gubernatorğa: «Qazaq jigitteri orys qalalaryna timeidi. Al tier bolsa, olarğa ölim jazasyna deiin şara qoldanylady. Kerek deseñizder, ondai adamdardy ūstap alyp, Tobyl qalasyna jürgizuge barmyz», — degen hannyñ auyzşa sälemin de jetkizdi.
Mūndai hat Qazan men Ufağa da joldanğan. Gagarin Qaiyp hannyñ hatyn Peterburgke jiberdi. Senat qazaq hany men halqynyñ ötinişin şyn yqylaspen qarsy aldy. Būğan Birinşi Petr patşa da qosyldy. Tek birigip Joñğar qontaişysymen soğysalyq degen Qaiyp hannyñ tilegin qabyldamady. «Qazaq jūrty bizben dos i̇eldermen soğys aşpai, tatu-tätti tūru kerek», — dedi. Al Qaiyp han qazaq halqynyñ täuelsizdigi men jer-suyn saqtap qalu üşin, künşyğysy men oñtüstiginen qysyp kele jatqan jaularyna tötep berudiñ joly — Rossiiänyñ kömegine süienu i̇ekenin i̇esinen şyğara almady. Äsirese, mūndai şeşimge keluge bir myñ jeti jüz on jetinşi jylğy Aiaköz özeniniñ jağasynda ötken ūrys sebepker boldy. Būl ūrysqa Qaiyp pen Äbilqaiyr birigip şyqqan. İeki jaqtan otyz myñdai äsker qatysqan. Qazaq qoly Syban Raptan äskeriniñ osy bir böliginiñ özinen jeñilip qala jazdağan. Būl ūrys Syban Raptannyñ qazaq äskeriniñ qandai küide i̇ekenin biludegi i̇eleuli küş jūmsağan alğaşqy barlauy i̇edi.
Qazaq i̇eliniñ jağdaiyn dūrystap tüsinu üşin, Birinşi Petr patşanyñ būiryğy boiynşa, Sibir gubernatory Gagarin qazaq jerine Boris Briantsev basqarğan arnauly i̇elşiler şyğardy. Būl i̇elşiler toby 1728 jyly Kökek aiynyñ besi küni Jaiyq jağasyndağy Kişi jüz hany Äbilqaiyrmen, jaz toqsannyñ alğaşqy aiynyñ jiyrma besi küni Türkistandağy Orta jüz hany Qaiyppen kezdesti.
Qazaq jerine jetken i̇elşiler i̇eñ aldymen, būl arada sauda-sattyqty molaitudyñ san joly bar i̇ekenin ūqty. Qazaq dalasy arqyly Aziiänyñ ūly memleketterine, äsirese, ar jağynda jatqan Ündistanğa qol sozuğa bolatynyn kördi. Qiiäl qanatty Birinşi Petr patşanyñ da kütkeni osy i̇edi. Ol Aziiänyñ ūly memleketterine jol aşu — Rossiiänyñ dünie jüzindegi i̇eñ qūdiretti patşalyqtarynyñ qataryna qosyluy dep ūğynğan. Äbden küşeiip alğan jäne öziniñ ūly patşasy «aspanğa şapşytqan» Rossiiä būl kezde Angliiä, Frantsiiälarmen qatar basqa i̇elderin otarlau bäsekesine molynan kiriskendi. Biraq qazaq dalasy men Orta Aziiäğa Rossiiänyñ kelui — otarşylyq saiasatynyñ tolyp jatqan qiiänatyna qaramai şağyn i̇elderge Qytai üstemdiginen köri anağūrlym jeñil zäbir i̇edi. Būl qoğamdyq äreket tarih jüzinde öziniñ mañyzdy ornyn aldy. «Şynynda da şyğys i̇elderinde Rossiiä progressivtik mindet atqaryp otyr... Rossiiänyñ būl üstemdigi Qara teñiz ben Kaspii teñiziniñ tūsynda, Ortalyq Aziiäğa mädeniet äkeldi» dep jazdy soñynan Engels.
Orys i̇elşileriniñ tağy bir tüigeni — ol qazaq handarynyñ qazirgi künde Joñğar qontaişysyna qarsy tūra alatyn küşiniñ joqtyğy boldy. Būl jöninde Briantsev ekspeditsiiäsy qazaq handyğyna järdem beru saiasatyn qoldady. Sonda baryp, Birinşi Petr Joñğar handyğyna i̇elşi jiberuge bekindi. Biraq jibergen i̇elşisi Unkovskii qaityp kelip, Petr patşa tiısti qorytyndy istegenşe, joñğar men qazaq arasy älem-tapyryq boldy da ketti.
ärine, mūndai jağdaida qazaq i̇eli Syban Raptan sekildi pyşaqtyñ jüzindei qylşyldağan, qazirdiñ özinde jetpis myñ äskeri bar jauğa qarsy tūra alar ma? Jäne jauy jalğyz Joñğar handyğy ğana ma? Mūndai qiyndyqta tek han ordasynyñ mañyndağy ağaiyn, tuys, töleñgit sekildi az ğana küşke süiengen handardyñ qolynan ne keledi? Är jüzdiñ hany, sūltanymyn dep otyrğan Bolat, Äbilqaiyr, Sämeke, Baraq, Küşikterdiñ öz ordalarynyñ işi tolğan janjal, baqtalastyq, qym-qiğaş tartys.
Al patşa ükimeti, bolğaly tūrğan qandy uaqiğalardyñ i̇eki jağymen de tübi til tabu kerek i̇ekenin i̇esine ūstap, Orta Aziiä isterine öte saqtyqpen qarady. Qaiyp han ölisimenen: «Arty ne bolar i̇eken?» — degendei kütu saiasatyna köşti.
Osynyñ bäri qazaq halqynyñ basyna bir jamandyq äkelgeli tūrğandai i̇edi.
Joñğar qontaişysy joryq aldyndağy keñesin şaqyrdy. Osy keñeste qazaq i̇elin şabu tärtibi şeşilgen. Renat aqyly boiynşa, i̇ejelden şyğys jerindegi jaudy bir tūstan şabu dästüri qoldanylmai, birden qos büiirden ala bastamaq boldy. Joñğardyñ bar äskeriniñ qolbasşysy i̇etilip Syban Raptannyñ inisi Şūna Dabo bahadur belgilendi. Bir jağy Qarataudy basyp, Şu men Talas özeniniñ boiyna tüiilse, i̇ekinşi jağy Şyrşyq qoinauyna şyqpaq. Sol üşin Şūna Dabo äskerin jetige böldi. Är qol i̇endi tau bökterlerine, ne jau jerine qarai ağatyn özen bastaryna öziniñ tuyn tigip, äskerin joryqqa daiyndady. Birinşi qol Jetisu Alatauynyñ i̇etegine, Balqaş köline qUiatyn tört özenniñ basyna jinaldy. Būl qolğa Syban Raptannyñ balasy Qalden Tseren qolbasşy bop belgilendi. İekinşi qol Altynemel taularyna taiau Ile özeniniñ teriskei jağyndağy Köktal men Kökterektiñ ortasyna tuyn tikti. Būğan qolbasşylyqqa Syban Raptannyñ inisi Qoren batyr bekitildi. Üşinşi qol Kegen özeniniñ soltüstik jağasyna, Naryn özeniniñ künşyğys jağynda jatqan Ketpen tauynyñ bauyryna jinaldy. Būğan qolbasşy Qalden Tserenniñ on jeti jasar nemeresi Amursana boldy. Törtinşi qol Şelek özeniniñ basyna tuyn tikti. Būnyñ qolbasşysy i̇etip, on segiz jasar jas batyr Syban Dorjyny (Qalden Tserenniñ ortanşy balasyn) bekitti. Besinşi qol Tüp özeniniñ boiyna, Ystyq köldiñ jağalaularyna qostaryn tikti. Būl qolğa qolbasşy bop, Qalden Tserenniñ ülken balasy Lama Dorjy tağaiyndaldy. Altynşy qoldy Şuğa qUiatyn Ülken Keben özeniniñ alqabyna jinady. Būğan qolbasşy i̇etip, Merkitten şyqqan aqsüiek nūian Tseren Dorjyny tağaiyndady. Jetinşi qol bop, Syban Raptan qontaişy öz tuyn (Joñğar äskeriniñ bas tuyn), osy küngi Qūlja qalasyna taiau Talqy asuynyñ oñtüstik-batys tūsyna tikti.
Osylai, Alatau bökterin jailağan qalyñ i̇eldi qorşai, Syban Raptan äskeri tūrdy. Tek qontaişynyñ «Alğa!» degen ämiri ğana qalğan.
Syban Raptan köktem tuysymen şabuylğa şyqpaq boldy. Būl köp jyl-
qyly qazaq i̇eliniñ tai-jabağysy piştirilgen, jaña aiaqtanğan qozy-lağynyñ köşke i̇ere almaityn, ūrysuğa yñğaiy joq kezi i̇edi.