Köşpendiler - I - Almas qylyş

Qazaqtyñ köp aulyn şauyp, mal-mülkin talap, bükil Däşti Qypşaq i̇elin özine qarsy qoiğan Mūhamed-Şaibanimen däl bügin qūda bola qaludyñ qauipti i̇ekenin aityp Būryndyqty köndire almağan Qasym, kelgen batyrlardy tik tūryp qarsy aldy.
— İel-jūrtymyzdy şauyp, mal-mülkimizdi talap, bükil Däşti Qypşaq i̇elin qorlağan Mūhamed-Şaibanimen Būryndyq hannyñ qūda tüskeni bizdi qorlağany. Han ne qyzdaryn bermesin, ne bizden ketsin, — dedi halyqtyñ sözin söilep qart Qaptağai batyr.
— Sonda sizder hannyñ qyzdaryn bergenine qarsysyzdar ma, älde bitim jasağanyna qarsysyzdar ma?
— İekeuine de qarsymyz. Han halyqtyñ közi. Olai bolsa han qyzdaryn i̇ejelgi jauymyzğa bere almasa kerek-ti. Al bitim jasaityn bolsa, Mūhamed-Şaibani han talağan mal-mülkimizdi, qūldyqqa, küñdikke äketken ūl-qyzymyzdy qaitarsyn. Han laşkarlarynyñ soiyl-şoqparynan künäsizden künäsiz qaza tapqan meiirban i̇erlerimizdiñ qūnyn tölesin. Sonda bitimge otyramyz. Al qyzdaryn Mūhamed-Şaibanidyñ inilerine qosyp, bitimge keldim dep bizdi qorlamasyn. Būndai bitim bizge kerek i̇emes. İeger biz tilegen bitimge Mūhamed-Şaibanidy köndire almasa i̇erikti özimizge bersin. Aq naizanyñ ūşymen, qas batyrdyñ küşimen ol käzzapty özimiz köndiremiz.
— Sonda tağy soğyspaqsyñdar ma?
Jaratylğaly soğysyp kele jatqan joqpyz ba? Būryn hanğa i̇erip soğyssaq, i̇endi halyq bolyp soğysamyz. Jerimiz, suymyz, namysymyz üşin bükil qazaq bolyp köteriluge barmyz.
— Han būl tilekteriñdi qabyldamaidy.
— Onda handy biz de qabyldamaimyz. Köşsin būl aradan.
— Qaida köşedi?
— Qūdasy Mūhamed-Şaibani jerine.
İel abyroiyna nūqsan keltirip qaitesiñder. Han adassa da halyq adaspau kerek. Qyzdaryñdy berdiñ dep Būryndyqty i̇elden qusañdar, Mūhamed-Şaibanimen jasasqan bitim-şartyn būzğan bolamyz. Aiyp Mūhamed-Şaibanidyñ özinen bolsyn. Şartty özi būzğanşa şydauymyz kerek. Al şartty Äbilqaiyr böltirikteri aldymen būzatynyna dau joq. Olarğa būl şart Türkistan men Maurennahrdy alğanşa ğana kerek. Sodan keiin qandy auzyn bizge salmaq. Atalary Äbilqaiyr bilegen Däşti Qypşaqty qaitaryp almai köñilderi könşimeitini haq.
— Biz de solai oilaimyz. Mūhamed-Şaibanimen aramyz tym alşaq jatyr. Bir myqtap qan tögispei i̇eki jaqtyñ dauynyñ bitui mümkin i̇emes. Han būny nege tüsinbeidi?
— Han būl arada şolaq oilap otyr. Al bizdiñ boryşymyz sonau keleşek aiqasqa osy bastan daiyndalu. Qapy qalmauymyz kerek.
— Sonda Būryndyqty qaitemiz?
— İeki birdei qyzyn berip otyrğan qūdasymen alysuğa Būryndyq qazir bara almaidy. Ol būl tartystan şyğuy abzal. Maidanğa özimiz daiyndalamyz. Al Būryndyq öz qatesin özi tüsinip, halqymen bir bolğysy kelse, han abyroiyn saqtap Arqa jerine, ne Saraişyqqa köşedi.
— Dūrys aitasyñ. Al Būryndyq köşpeimin dese?
— Köp qorqytady. İeger özine paidaly şeşimnen bas tartsa, öz obaly özine!
İerteñine Qasym sūltan basqarğan bir top ru bastyqtary han aulyna keldi. Būryndyqqa han abyroiyn saqtap qalu üşin özderiniñ şartyn aitty.
Būryndyq han şu degende būlqan-talqan bop aşulandy. Būl bülikti şyğaryp jürgen sensiñ dep Qasym aulyn şauyp almaq ta boldy. Äitse de äri tulap, beri tulap, qazaq batyrlarynyñ temir tegeurinine şydai almai, Saraişyqqa köşpek bop pätuağa keldi.
Mine, osy kezde Būryndyq hannyñ qylyğyna yzalanğan «Jalğyz köz» batyr bir top serikterimen hannyñ qalyñ jylqysyn quyp äketti. Kileñ kök alany aidap aparyp ol, Mūhamed-Şaibani jasaqtarynan jer şūqyp qalğan kedei auyldarğa bölip berdi. «Jalğyz köz» batyrdyñ būl qylyğyna süisingen qalyñ būqara qaitadan dürlikti. Biraq ol bir tünde joğalyp ketti. Basşylarynan aiyrylğan kileñ jyrtyq tymaq, jaman şekpen kedeiler ru batyrlarynyñ aitqanynan şyğa almai tartys irkilip qaldy, tūtasa jauyqqan jūrt qatary jüdep, halyq qozğalysy i̇endi lajsyz kibirtiktei bastady.
İeki apta ötkennen keiin Būryndyq han jeti qatyny jeti auyl bolyp, yrğalyp-jyrğalyp Saraişyqqa köşti. Biraq ol bos köşpedi. Malyn şapqan «Jalğyz köz» batyrdy han altynyna satylğan i̇eki aramza serigi Būryndyqqa ūstap bergen. Jūrtqa taralyp ketken malyn qaitara almaitynyn biletin han «malymnyñ öşin öziñnen alarmyn» dep syrt közden tasalap «Jalğyz köz» batyrdy qol-aiağyn şynjyrlap, tulaqqa orap özimen birge ala köşti.
Būryndyqtan irgesin alys sala bastağan Jänibek balalary han Ordasynan alys otyraiyn dep Şu boiynda qaldy. Küz äkeleriniñ i̇eski qonysy Qaratalğa köşip keldi. Qystauyna jetken künnen bastap Qasym sūltan būl aradağy qazaq rularynyñ basyn qosyp, sonau bolaşaq aiqasqa qamdanu äreketine kiristi...
Qasym sūltannyñ boljağany dūrysqa şyqty. Mūhamed-Şaibani han az jyldyñ işinde degenine jetti. Samarqant, Būqar, Andijandy bilep otyrğan äbuseiit ūrpaqtary men Taşkent, Sairam uälietterin bilep kelgen moğol Sūltan-Mahmūt hannyñ aralaryndağy narazylyqty paidalanyp, Sūltan-Mahmūt han bergen bes myñ äskerdi öz äskerimen qosyp, i̇eñ aldymenen Samarqant, Būqar, Andijandy aldy. Sodan keiin baryp, Jağatai äskerin öz äskerine qosyp küşeitip, Taşkent uälietine auyz saldy. Taşkent, Türkistan, Samarqant, Būqar, Andijan uälietterin äbden özine bağyndyrğannan keiin, Däşti Qypşaq jerimen şekaralas Horezmdi şapty. Söitip Maurennahr, Türkistan ölkesin tegis jeñip bolyp, i̇endi Däşti Qypşaqty jaulaudy oilana bastady.
Mūhamed-Şaibanidyñ jihankerlik äreketi minekei osylai, Qasym sūltan oilağandai bop şyqty. Mūhamed-Şaibani han i̇elu myñ atty äskerimen Sozaq pen Ūlytauğa attanuğa daiyndalyp jatqanyn i̇estip, Qasym sūltan Qarataudan qaitadan Şu boiyna köşip keldi. Būl kezde Būryndyq han Saraişyqta bolatyn, abyroiyn airandai tögip alğan hannyñ qūr «han» degen aty ğana qalğan, bükil bilik äsker basy Qasymğa köşken.
Qasym Şu boiyna köşip kelisimen, «bälem, seni me!» — dep Mūhamed-Şaibaniğa äbden öşigip alğan qazaq halqyna dabyl qaqty. Mūhamed-Şaibanidyñ dostyq şartyn būzyp Ūlytau men Sozaqty şapqaly jatqanyn habarlady. İeger Sozaq pen Ūlytaudan airylsa Däşti Qypşaqtyñ basqa jerlerin qorğap otyra almaityndaryn tüsindirdi. Mūhamed-Şaibani han Maurennahr men Türkistan ölkesine attanyp, Moğol, Jağatai, Aqsaq Temir ämirlerimen qan-josa bolyp qyrylysyp jatqanda, i̇eşkimmen jöndi soğyspai äjeptäuir tynyğyp qalğan Däşti Qypşaq jauyngerleri qaitadan atqa qondy. Ūran salyp toptanyp, ru-ru bop özderiniñ batyrlarynyñ janyna jinala bastady. Däl osy kezde Mūhamed-Şaibani i̇elu myñ atty äskermen Qorasanğa attandy. Taşkent uälietin bilep tūrğan Süiinşik sūltandy jiyrma bes myñ adammen Ūlytauğa jürgizdi. Rabiu-Begimniñ i̇ekinşi balasy, Türkistan uälietiniñ osy kezdegi ämirşisi Küşkinşi sūltandy otyz myñ äskermen Sozaqty aluğa jiberdi. Mūhamed-Şaibani būl uaqytta äbden küşeiip alğan. Ol i̇endi būrynğydai qalalardy birtindep alu saiasatynan bas tartqan. Öz küşine özi sengen ämirşiniñ ğūrpymenen oñtüstigi men soltüstigindegi i̇eki i̇eldi birden jaulap aluğa kirisken. Biraq Mūhamed-Şaibani han Qorasanda jeñiske jetkenmen, Sozaq pen Ūlytauda sätsizdikke ūşyrady.
Ūlytau men Sozaqqa kelgen Qasym men Qambar sūltannyñ qalyñ äskeri Süiinşik pen Küşkinşi sūltannyñ laşkarlarynyñ byt-şytyn şyğardy. İelu myñ äskerdiñ teñ jartysyna taiauyn qyryp, qalğanyn sonau Däşti Qypşaqtyñ şekarasynda jatqan qūmait, taqyr qūmdy dalalarmen Türkistan men Taşkentke deiin qudy. Būl jeñilis bükil Orta Aziiäny özine bağyndyryp, i̇endi Däşti Qypşaq pen İranğa auyz sala bastağan, aibyndarymen talai i̇eldi titiretken Äbilqaiyr böltirikteriniñ köpten bergi i̇eleuli jeñilisi i̇edi. Al Däşti Qypşaq halqynyñ ruhyn köterip tastady. İendi qazaq rulary Qasym töñiregine jinala bastady. Däl osy kezde Saraişyqtan Būryndyq han bar balalarynyñ aulymen köşip keldi. Qūr ğana köşip kelgen joq, özimen birge bir taipa i̇elge baqytsyzdyq ala keledi. Ötken qys öte qatty bolğan. Äsirese Tian-Şan tauynyñ teriskei jağynda otyrğan köptegen qyrğyz, qazaq ūlystary jūttan bar malyn qyryp alğan. Qatty küizeliske ūşyrağan. Sol sebepti Dulat ruynyñ biraz auyly öziniñ jyldağy ädeti boiynşa Şudyñ Juanaryqtan joğarğy jağyna jailauğa şyğa almai, Jañğy qalasyna taiau jerdegi Talas özeniniñ jağasyndağy kökorai şalğyndy jaiylymğa jyljyp köşe salğan. İeldiñ at jalyn tartyp miner bar jigiti Qasym men Qambar batyrğa i̇erip, Ūlytau men Sozaqty jaudan araşalauğa ketken. Mine, osy kezde tynyş jatqan Dulat aulyna kenet jau tidi. İel jaña tüngi asyn işip jatqan kez i̇edi. «Būryndyq!», «Būryndyq!», «Kerei!», «Kerei!» dep salğan ūrannan, şapqan at, aiqailağan dauystan auyl üsti azan-qazan boldy da qaldy. Käp mynadan şyqty. Dulat ruynyñ osy qonğan Talas özeniniñ kögal şöpti, qamysty jağasy, Būryndyq hannyñ qys i̇erte şyqqan jylğy Däşti Qypşaq dalasyna köşkenşe tūraqtaityn köktemgi jaiylymy i̇eken. Būryndyq Saraişyq jağynda köşip jürip būl jaiylymğa köpten beri soqpai qoiğan. Būl ara biyl bos jatqan soñ, qystan küizelip şyqqan Dulat auyldary han kele qoimas degen ümitpen osy jerge qonğan. Biraq Jaiyq jağasy da biyl qysy qarsyz, köktemi jañbyrsyzdau bop Būryndyq beri qarai köşken. Talas özenine taianğan kezde köp jyldan beri köktemde qonys i̇etetin Dulat auyldary otyrğanyn bilgen. Soñğy kezde i̇el qonbai, dalasy da jaiylymynyñ oty basylmai tūrğan şyğar dep kele jat-
qan Būryndyq jeriniñ bos i̇emes i̇ekenin i̇estigende, aşudan at üstinde otyra almağan. Soñğy jyldary qazaq rulary Qasym sūltanğa auyp ketken. Synyqqa syltau, soğan iştei äbden yzalanyp jürgen Būryndyq «būl qai qorlaulary!» dep būlqan-talqan bolğan da qalğan. «Körseteiin men būlarğa basynudy!» dep qolyna temir tabandy soiylyn alğan. Qaramağyndağy bes jüz sarbazyn i̇ertip, asqa daiyndalyp jatqan auyldyñ, qoiğa şapqan qasqyrdai, bir şetinen tigen. Şoqparymen ūryp san üidiñ şañyrağyn ortasyna tüsirgen. Auyldyñ zamatta älek-şälegin şyğarğan. «Han taqsyr, bos jatqan soñ qonyp i̇edik», «Qaramağyñyzdağy qazağyñbyz ğoi, däkpirimizdi almai, tañ atqanşa şydañyz, özimiz de köşeiik» dep jalynğan auyl aqsaqaldaryn doly minezdi Būryndyq i̇eşteñege qaramai «köş degen soñ köş! Qarsylasaiyn degen i̇ekensiñ!» dep tabanda soiylğa jyqqan. Oibailağan qatyn, jylağan bala, ürgen it, mañyrağan qoi-i̇eşki, auyl üsti azan-qazan bolğan. Köpten beri alysatyn jau şyqpai, jynyn alğan baqsydai, äbden qansyrap qalğan Būryndyq, joq jerden soiyl soğar qos tauyp, bauryn bir jazdy. At oinatyp, aqyryp raqattandy da qaldy. Han öz i̇elin jauynan qatty şapty. Tañ atqanşa Talas özeniniñ osy aradağy bes-alty kedei auylyn bala-şağasyn şūbyrtyp, ölikterin arqalatyp qūmğa aidap saldy. Būl oqiğany joryqtan qaitqan i̇el azamattary i̇estip, qandary qyzdy, qaharlaryna mindi, han aulyn külin kökke şyğaryp tal tüste şappaq boldy. Jūrt dürligip qol jinaldy. Tek Dulat i̇eliniñ ağasy, Böribai batyrdyñ balasy Qasqaldaq bi jūrtqa aqyl aityp, az uaqytqa halyq aşuyn saiabyrlatty.
— İel degen atymyz bar, han aqymaqtyq istedi dep biz aqymaq bolmaiyq. Būryndyq hannyñ būl qylyğyn Qasym sūltanğa jetkizelik, ağa da, han da öziniki ğoi, ädiletin özi şeşsin, — dedi.
Jūrt osy sözge toqtady.
Būl hikaiany i̇estisimen qasyna bir top batyrlaryn i̇ertip Qasym Būryndyq han Ordasyna attandy. Han būlardyñ keletinin küni būryn i̇estigendei auyl syrtynda qarsy aldy. Astynda aty şuly, süliktei jarağan, jalqūiryğy jerge tögilgen mūndaida jauğa miner qara aiğyry, üstinde oba tastai bop döñkiıp özi otyr. Art jağynda oba tasynyñ janyndağy balbalalardai tört balasy. Bäriniñ de mingeni osy qara aiğyrdyñ tūqymy, kileñ toqpaq jal nardai düldülder. Üsterinde keude tūsy tūtasqan qalqan temir, kelte sauyt, jeñderi men şalbarlary ğana şynjyrdan toqyğan... Bäriniñ qoldarynda şoiyn şoqpar, i̇er basyna ile salğan temir tabandy qaiyñ soiyl. Jaqyndap kele jatqan batyrlardy olar sol tünergen qalyptarynda, myzğymai kütip tūr. Jaişylyqta tüsi suyq, doly Būryndyq aşulanğanda, qahary betine jan qaratpaityn aiazdai tipti yzbarlana qalatyn. Bū joly da bet-älpeti sondai i̇edi. İeki betiniñ tügi şyğyp, qara küreñdenip, isinip, közi qantalap ketken.
Būryndyqtyñ osynau yzbarly sūsy jeñdi me, batyrlar taqa taiamai soiyl jetpes jerge kelip toqtady.
— Assalaumağalikom, Būryndyq han, — dedi olar jamyrasa amandasyp.
Balalary «alikomassalam» dep i̇erinderin jybyrlatty. Būryndyq sälemdi alğan joq.
— Beri taia, Qasym, — dedi ol oñ qolyna ūstap tūrğan şoqparyn säl oñtailap, — aitatyn qūpiiäm bar.
Tür-kelbeti — Qasym taiasa, qara şoiyn şoqparymen salyp qalatyndai. İeger būzau bas qara şoqpardy Būryndyq sekildi alyp küş ūrsa, adamnyñ nesi qalady. Temir balğamen taqtaiğa şegeni soqqandai birjolata jerge kirgizip jibereri haq. Al Būryndyqtan mūndai qylyqty kütuge bolady. Ol aşu üstinde qandai qylmystan bolsa da bas tartpaidy. Oiyndağysy oryndalsa bitti, ölip ketuge bar. Bū jağynan Būryndyq aşu üstinde özin-özi şağyp öltiretin büii tärizdi, aldy-artyna qaramaidy. Hannyñ mūndai minezine qanyq qazaq batyrlary attaryn tebinip qap, Qasymdy qorğai alğa şyğa berdi. Būny körgen Būryndyq aqyryp jiberdi.
— Qait keiin, kileñ qaraşy! Handar arasynda qara qazaq tūrmas! Taia beri, Qasym, söilesetin sözim bar!
Būryndyqtyñ dausy tym qaharly şyqty, batyrlar irkilip qaldy. Qasym olarğa:
— Keiin şeginiñder, — dedi. — Özim söileseiin.
Qasym özgelerden suyrylyp şyğyp, Būryndyqtyñ qasyna bardy. Ananyñ türi tütigip ketken i̇eken. İeki közinen qara küreñdengen betin jua, barmaqtai-barmaqtai jas tamşylap tūr. Yzalanğan buranyñ közinen jas şyğatynyn Qasym būryn körgeni bar. Denesi mūzdap ketti. Şirkin, jan degen tätti ğoi, amalsyz hannyñ qolyndağy qara şoqparğa qarady. Būryndyq būğan köñil bölgen joq. Jäne közimnen jas şyğyp tūr-au dep qymsynbady. Sorğalağan jasyn da sürtpei Qasymğa alar bürkittei tüksie sestenip, säl qarlyqqan dausyn kötere söilep ketti.
— Qaramağyñdağy i̇eliñ teris qarap ketse, han degen it qorlyq i̇eken. Ony men Äbilqaiyr ūrpağyna qyzdarymdy bergeli bildim. Qonysymdy jailadyñ dep qamsyz jatqan i̇eldi şapsam, synyqtan syltau izdegenim. Aiyp menen. Biraq aiyptymyn dep qaraşyğa bas ier jaiym joq. Ony jaqsy bilesiñ, Qasym. Jazylmas keseldiñ i̇emi — ölim. Al meniñ keselimniñ jazasy ölimnen de auyr. Būl jazany özime özim tañdap aldym. Jazam sol! İerteñ küieu balam Mūhamed-Temir sūltannyñ qolyna, Samarqantqa köşemin. Sen jeñgen joqsyñ, men jeñilgem joqpyn. Jūrtymdy basqara almağan öz künämdy özim osylai jumaqpyn. Däşti Qypşaqty bilegen Būryndyq Mūhamed-Temir sūltandy küşik küieu i̇etip öz ordasyna kirgizudiñ ornyna, ata jauy Äbilqaiyrdyñ ordasyna özi küşik ata bolyp kirmek. Būdan artyq jaza, būdan artyq ölim bar ma? Söz osymen bitsin, ana qabylandaryñdy i̇ertip i̇endi keiin qait. Aqyl aitamyn dep, han boluğa jetkizgen sonau aqyldy basyña myna qara şoqparymdy jūmsatyp alyp jürme!
Būryndyq osylai dedi de, atynyñ basyn būryp, aulyna qarai jüre berdi. Qasym oğan toqta demedi. Öitkeni mūndai jağdaida Būryndyq şeşimi birden-bir dūrys şeşim i̇edi. Halqyn basqara almasa da qaiğysyn jasyra bildi.
İeki apta ötpei bükil Däşti Qypşaq äuletine Būryndyq han Samarqanttağy kişi qyzy Jauhar-Bikeniñ qolyna köşip ketpek i̇eken degen habary tağy i̇estildi. Bireu i̇er i̇eken dedi, bireu i̇ez i̇eken dedi. Tegi i̇eşkim bälendei ökinbedi. Biraq Būryndyq köşerinde tağy bir ülken jamandyq istedi. Qara tünde jüz jigitin jiberip bir kezde özi saldyrğan Būryndyq qalasyn «özime de joq, bötenge de qalmasyn» dep kül-talqan i̇etip örtetti.
Söitip ol uaqytynda köşe almai qaldy. Al köşem degeninde halyq ony köşirmedi. Qasym sūltanğa i̇endi ru basşylary, bi, batyrlar i̇emes, keşe naiza ūstap, jauyna qarsy şyqqan, jaman dalbağaily, kön şalbarly qara qazaq keldi. Biraq būlardyñ kelisi i̇el jaqsylarynyñ kelisindei i̇emes, aşuly kelis i̇edi. Aspandy qap-qara bop jauyp alğan qara būlt tärizdi, türlerinen adam şoşynarlyq, tünerip ketken. Qoldaryndağy aldaspandaryn, jai oğyndai jarq-jūrq oinatyp, Qasym sūltanğa kündei kürkirep tilekterin aitty.
— Joğalyp ketken «Jalğyz köz» batyr tabyldy! Būryndyqtyñ üiinde i̇eken! Sary ala töbetimen birge şynjyrlap, bir itaiaqtan as beredi i̇eken! Aiauly batyrymyzdy qazir bosatyp ber! Bosatyp bermeidi i̇ekensiñ, bizge ökpeleme! — dedi.
Halyqtyñ mūndai aşulanğan türin būryn körmegen Qasym sūltan şoşyp ketti. Aşynğan halyqtyñ ökili i̇etip Qaptağai batyrdy i̇ertti de, ol köşkeli jatqan Būryndyq aulyna özi keldi.
— Anau soiyldy jūrtty körip tūrsyñ ba, Būryndyq han? — dedi Qasym auyldy qorşağan qalyñ jūrtty körsetip.
— Körip tūrmyn. Talağaly jinalğan sabalaq itter tärizdi.
— İeger talamasyn deseñ, qazir Oraq batyrdy bosat!
— Bosatpasam şe?
Qasym naizaly jūrtty körsetti.
— Qazir bükil aulyñnyñ kül-talqanyn şyğarady.
— ätteñ, ätteñ! — dep baryp Būryndyq äli jyğylmağan qaraşa üidiñ i̇esigin aşty.
Aşylğan i̇esikten Qaptağai bükil Däşti Qypşaqqa äigili, Būryndyqtyñ jolbarys alar sary ala töbetimen qatar, şynjyrlauly otyrğan, bet-auzynda adam keipi joq kisini kördi. Oraq i̇ekenin tanyp, Qaptağai yzalana qaldy. Belindegi qanjaryna qolynyñ qalai barğanyn bilmei qaldy.
— Sabyrlyq, sabyrlyq! — dedi qasyndağy Qasym, şydamdyq körsetip.
älsirep qalğan Oraqty atqa otyrğyzyp jatyp, Qaptağai:
— İeger myna jūrt küliñdi kökke ūşyrmasyn deseñ, qazir köş! — dedi Būryndyqqa, söitti de özi būrylyp jüre berdi.
Bir ai ötpei osy Talas, Şu mañyndağy qazaq rularynyñ basşylary jinalyp, Būryndyqtyñ ornyna boz bieniñ sütine şomyldyryp, aq kigizge köterip, Qasymdy han sailady.
Kelesi köktemde Qasym han jailauğa Ūlytau mañyna köşpek bop tūrğanda, Sairam hakimi Qattybektiñ bir top arbaby 55 men resmi uäkili keldi. Būlar Qattybektiñ Sairamdy basqarsyn degen sälemin äkeldi. Qasym han köp qolmenen Sairamğa bettedi. Qattybek qalanyñ kiltin berip, özi Qasym hannyñ qaramağynda qyzmette qaldy. Bir aptadan keiin Qattybektiñ aqylymen būlar Süiinşik sūltan basqaryp otyrğan Taşkentti şabu daiyndyğyna kiristi.
Osy kezeñnen qazaq halqynyñ i̇ejelgi qonysynyñ biri — Türkistan ölkesin öziniñ qaramağyna qaitaryp aluy üşin jaña küres däuiri bastaldy. Būl däuir ūzaqqa sozyldy. Biraq jeñisti bolyp aiaqtaldy. Oğan sebep Qasymnyñ sol däuirdegi i̇el bileu saiasaty ğana i̇emes, halyqtyñ asqan i̇erligi, öz jerin, öz i̇eldigin qorğauğa degen süiispenşiligi, qajyrlylyğy, tabandylyğy i̇edi.
Qasym han Mūhamed-Şaibani Ordasynan Türkistan ölkesin qaitaryp alu üşin, Däşti Qypşaqpen şekaralas böten handarmen tatu-tätti saiasat ūstaudy oilady. Özge jūrtpenen araz bola tūryp, Mūhamed-Şaibanimen küresudiñ qiynğa tüsetinine şek keltirmedi. Äsirese Qasym han Däşti Qypşaqtyñ jerimen şekaralas Moğolstanmen, äkesi Jänibektiñ ösietin oryndap, ünemi birge tize qosyp otyrudy i̇esinen şyğarmady. Äbuseiit myrzanyñ balasy Omar-Şaih kögarşyn ūşyram dep mūnaradan qūlap ölgennen keiin, Jūnys hannyñ qyzy baiağy Niger-Sūltan-Begim Andijanda jesir qalğan. Jänibek osy Niger-Sūltan-Begimdi öziniñ ortanşy balasy ädikke alyp bergen. Äkesi Omar-Şaih qaitys bolğannan keiin Andijan diiary 56 Omar-Şaihtyñ ülken balasy Babur myrzağa qalğan. Būl kezde Samarqant, Būqar uälietterin äbuseiittiñ ülken balasy Sūltan-Ahmet myrza basqaratyn. Ädik sūltan osy Sūltan-Ahmet myrzanyñ senimdi adamynyñ biri bolyp Samarqantta mūzalimdyq qyzmet i̇etetin. Sūltan-Ahmet myrza ölgennen keiin, artynan onyñ kişi balasy jas Baisūñqar myrza bilik qūrğan. Odan Samarqant, Būqar, Andijan uälietterin tartyp alamyn dep Sūltan-Mahmūt han soğys aşty. Biraq jeñilip qalyp, amalsyz Däşti Qypşaq jerine qaşty. Onymen Däşti Qypşaq jerine Sūltan-Mahmūt hanmen tilektes bolğan ädik sūltan da birge ketken. Biraq qazaq jerine jetken kezinde qaitys boldy. Soñynan quyp kelgen Niger-Sūltan-Begim qaitadan Mūhamed-Şaibanidiñ jerindegi ögei balalarynyñ qolyna barğysy kelmedi. Köñili i̇eski dos Qasym hanğa audy. Ärine būl künderde Niger-Sūltan-hanym būdan on bes jyl ötken soñ, Qasym han ölip, Qaşqardyñ hany — ağasy Sūltan-Seiittiñ qolyna baryp, özi bir kezde ittiñ i̇etinen jek körgen äbdiraşid sūltannyñ garemine jalğyz qyzyn beretinin bilgen joq. Al qazir qaraqat köz, oimaq auyz sūlu Niger-Sūltan hanym ömir boiy arman i̇etken, i̇eñ birinşi betin aşqan Qasym hanğa qosylğanyna öte-möte quanyşty i̇edi. Ağasy ölse jesiri inige mūra — köne qazaq dästüri, Qasym han altynşy qatyny i̇etip Niger-Sūltan hanymdy aldy. Sairamnyñ qaqpasyn aşqanda, öziniñ aqrūğynda osy Niger-Sūltan hanym da boldy. Jastağy armany oryndalğanyna Qasym būrynğysynan da qatty ruhtanyp, i̇endi handyq iske alañsyz kiristi...