Köşpendiler - I - Almas qylyş

Qazaqtyŋ köp aulyn şauyp, mal-mülkin talap, bükil Däşti Qypşaq i̇elin özine qarsy qoiğan Mūhamed-Şaibanimen däl bügin qūda bola qaludyŋ qauipti i̇ekenin aityp Būryndyqty köndire almağan Qasym, kelgen batyrlardy tik tūryp qarsy aldy.
— İel-jūrtymyzdy şauyp, mal-mülkimizdi talap, bükil Däşti Qypşaq i̇elin qorlağan Mūhamed-Şaibanimen Būryndyq hannyŋ qūda tüskeni bizdi qorlağany. Han ne qyzdaryn bermesin, ne bizden ketsin, — dedi halyqtyŋ sözin söilep qart Qaptağai batyr.
— Sonda sizder hannyŋ qyzdaryn bergenine qarsysyzdar ma, älde bitim jasağanyna qarsysyzdar ma?
— İekeuine de qarsymyz. Han halyqtyŋ közi. Olai bolsa han qyzdaryn i̇ejelgi jauymyzğa bere almasa kerek-ti. Al bitim jasaityn bolsa, Mūhamed-Şaibani han talağan mal-mülkimizdi, qūldyqqa, küŋdikke äketken ūl-qyzymyzdy qaitarsyn. Han laşkarlarynyŋ soiyl-şoqparynan künäsizden künäsiz qaza tapqan meiirban i̇erlerimizdiŋ qūnyn tölesin. Sonda bitimge otyramyz. Al qyzdaryn Mūhamed-Şaibanidyŋ inilerine qosyp, bitimge keldim dep bizdi qorlamasyn. Būndai bitim bizge kerek i̇emes. İeger biz tilegen bitimge Mūhamed-Şaibanidy köndire almasa i̇erikti özimizge bersin. Aq naizanyŋ ūşymen, qas batyrdyŋ küşimen ol käzzapty özimiz köndiremiz.
— Sonda tağy soğyspaqsyŋdar ma?
Jaratylğaly soğysyp kele jatqan joqpyz ba? Būryn hanğa i̇erip soğyssaq, i̇endi halyq bolyp soğysamyz. Jerimiz, suymyz, namysymyz üşin bükil qazaq bolyp köteriluge barmyz.
— Han būl tilekteriŋdi qabyldamaidy.
— Onda handy biz de qabyldamaimyz. Köşsin būl aradan.
— Qaida köşedi?
— Qūdasy Mūhamed-Şaibani jerine.
El abyroiyna nūqsan keltirip qaitesiŋder. Han adassa da halyq adaspau kerek. Qyzdaryŋdy berdiŋ dep Būryndyqty i̇elden qusaŋdar, Mūhamed-Şaibanimen jasasqan bitim-şartyn būzğan bolamyz. Aiyp Mūhamed-Şaibanidyŋ özinen bolsyn. Şartty özi būzğanşa şydauymyz kerek. Al şartty Äbilqaiyr böltirikteri aldymen būzatynyna dau joq. Olarğa būl şart Türkistan men Maurennahrdy alğanşa ğana kerek. Sodan keiin qandy auzyn bizge salmaq. Atalary Äbilqaiyr bilegen Däşti Qypşaqty qaitaryp almai köŋilderi könşimeitini haq.
— Biz de solai oilaimyz. Mūhamed-Şaibanimen aramyz tym alşaq jatyr. Bir myqtap qan tögispei i̇eki jaqtyŋ dauynyŋ bitui mümkin i̇emes. Han būny nege tüsinbeidi?
— Han būl arada şolaq oilap otyr. Al bizdiŋ boryşymyz sonau keleşek aiqasqa osy bastan daiyndalu. Qapy qalmauymyz kerek.
— Sonda Būryndyqty qaitemiz?
— İeki birdei qyzyn berip otyrğan qūdasymen alysuğa Būryndyq qazir bara almaidy. Ol būl tartystan şyğuy abzal. Maidanğa özimiz daiyndalamyz. Al Būryndyq öz qatesin özi tüsinip, halqymen bir bolğysy kelse, han abyroiyn saqtap Arqa jerine, ne Saraişyqqa köşedi.
— Dūrys aitasyŋ. Al Būryndyq köşpeimin dese?
— Köp qorqytady. İeger özine paidaly şeşimnen bas tartsa, öz obaly özine!
Erteŋine Qasym sūltan basqarğan bir top ru bastyqtary han aulyna keldi. Būryndyqqa han abyroiyn saqtap qalu üşin özderiniŋ şartyn aitty.
Būryndyq han şu degende būlqan-talqan bop aşulandy. Būl bülikti şyğaryp jürgen sensiŋ dep Qasym aulyn şauyp almaq ta boldy. Äitse de äri tulap, beri tulap, qazaq batyrlarynyŋ temir tegeurinine şydai almai, Saraişyqqa köşpek bop pätuağa keldi.
Mine, osy kezde Būryndyq hannyŋ qylyğyna yzalanğan «Jalğyz köz» batyr bir top serikterimen hannyŋ qalyŋ jylqysyn quyp äketti. Kileŋ kök alany aidap aparyp ol, Mūhamed-Şaibani jasaqtarynan jer şūqyp qalğan kedei auyldarğa bölip berdi. «Jalğyz köz» batyrdyŋ būl qylyğyna süisingen qalyŋ būqara qaitadan dürlikti. Biraq ol bir tünde joğalyp ketti. Basşylarynan aiyrylğan kileŋ jyrtyq tymaq, jaman şekpen kedeiler ru batyrlarynyŋ aitqanynan şyğa almai tartys irkilip qaldy, tūtasa jauyqqan jūrt qatary jüdep, halyq qozğalysy i̇endi lajsyz kibirtiktei bastady.
Eki apta ötkennen keiin Būryndyq han jeti qatyny jeti auyl bolyp, yrğalyp-jyrğalyp Saraişyqqa köşti. Biraq ol bos köşpedi. Malyn şapqan «Jalğyz köz» batyrdy han altynyna satylğan i̇eki aramza serigi Būryndyqqa ūstap bergen. Jūrtqa taralyp ketken malyn qaitara almaitynyn biletin han «malymnyŋ öşin öziŋnen alarmyn» dep syrt közden tasalap «Jalğyz köz» batyrdy qol-aiağyn şynjyrlap, tulaqqa orap özimen birge ala köşti.
Būryndyqtan irgesin alys sala bastağan Jänibek balalary han Ordasynan alys otyraiyn dep Şu boiynda qaldy. Küz äkeleriniŋ i̇eski qonysy Qaratalğa köşip keldi. Qystauyna jetken künnen bastap Qasym sūltan būl aradağy qazaq rularynyŋ basyn qosyp, sonau bolaşaq aiqasqa qamdanu äreketine kiristi...
Qasym sūltannyŋ boljağany dūrysqa şyqty. Mūhamed-Şaibani han az jyldyŋ işinde degenine jetti. Samarqant, Būqar, Andijandy bilep otyrğan äbuseiit ūrpaqtary men Taşkent, Sairam uälietterin bilep kelgen moğol Sūltan-Mahmūt hannyŋ aralaryndağy narazylyqty paidalanyp, Sūltan-Mahmūt han bergen bes myŋ äskerdi öz äskerimen qosyp, i̇eŋ aldymenen Samarqant, Būqar, Andijandy aldy. Sodan keiin baryp, Jağatai äskerin öz äskerine qosyp küşeitip, Taşkent uälietine auyz saldy. Taşkent, Türkistan, Samarqant, Būqar, Andijan uälietterin äbden özine bağyndyrğannan keiin, Däşti Qypşaq jerimen şekaralas Horezmdi şapty. Söitip Maurennahr, Türkistan ölkesin tegis jeŋip bolyp, i̇endi Däşti Qypşaqty jaulaudy oilana bastady.
Mūhamed-Şaibanidyŋ jihankerlik äreketi minekei osylai, Qasym sūltan oilağandai bop şyqty. Mūhamed-Şaibani han i̇elu myŋ atty äskerimen Sozaq pen Ūlytauğa attanuğa daiyndalyp jatqanyn i̇estip, Qasym sūltan Qarataudan qaitadan Şu boiyna köşip keldi. Būl kezde Būryndyq han Saraişyqta bolatyn, abyroiyn airandai tögip alğan hannyŋ qūr «han» degen aty ğana qalğan, bükil bilik äsker basy Qasymğa köşken.
Qasym Şu boiyna köşip kelisimen, «bälem, seni me!» — dep Mūhamed-Şaibaniğa äbden öşigip alğan qazaq halqyna dabyl qaqty. Mūhamed-Şaibanidyŋ dostyq şartyn būzyp Ūlytau men Sozaqty şapqaly jatqanyn habarlady. İeger Sozaq pen Ūlytaudan airylsa Däşti Qypşaqtyŋ basqa jerlerin qorğap otyra almaityndaryn tüsindirdi. Mūhamed-Şaibani han Maurennahr men Türkistan ölkesine attanyp, Moğol, Jağatai, Aqsaq Temir ämirlerimen qan-josa bolyp qyrylysyp jatqanda, i̇eşkimmen jöndi soğyspai äjeptäuir tynyğyp qalğan Däşti Qypşaq jauyngerleri qaitadan atqa qondy. Ūran salyp toptanyp, ru-ru bop özderiniŋ batyrlarynyŋ janyna jinala bastady. Däl osy kezde Mūhamed-Şaibani i̇elu myŋ atty äskermen Qorasanğa attandy. Taşkent uälietin bilep tūrğan Süiinşik sūltandy jiyrma bes myŋ adammen Ūlytauğa jürgizdi. Rabiu-Begimniŋ i̇ekinşi balasy, Türkistan uälietiniŋ osy kezdegi ämirşisi Küşkinşi sūltandy otyz myŋ äskermen Sozaqty aluğa jiberdi. Mūhamed-Şaibani būl uaqytta äbden küşeiip alğan. Ol i̇endi būrynğydai qalalardy birtindep alu saiasatynan bas tartqan. Öz küşine özi sengen ämirşiniŋ ğūrpymenen oŋtüstigi men soltüstigindegi i̇eki i̇eldi birden jaulap aluğa kirisken. Biraq Mūhamed-Şaibani han Qorasanda jeŋiske jetkenmen, Sozaq pen Ūlytauda sätsizdikke ūşyrady.
Ūlytau men Sozaqqa kelgen Qasym men Qambar sūltannyŋ qalyŋ äskeri Süiinşik pen Küşkinşi sūltannyŋ laşkarlarynyŋ byt-şytyn şyğardy. İelu myŋ äskerdiŋ teŋ jartysyna taiauyn qyryp, qalğanyn sonau Däşti Qypşaqtyŋ şekarasynda jatqan qūmait, taqyr qūmdy dalalarmen Türkistan men Taşkentke deiin qudy. Būl jeŋilis bükil Orta Aziiäny özine bağyndyryp, i̇endi Däşti Qypşaq pen İranğa auyz sala bastağan, aibyndarymen talai i̇eldi titiretken Äbilqaiyr böltirikteriniŋ köpten bergi i̇eleuli jeŋilisi i̇edi. Al Däşti Qypşaq halqynyŋ ruhyn köterip tastady. İendi qazaq rulary Qasym töŋiregine jinala bastady. Däl osy kezde Saraişyqtan Būryndyq han bar balalarynyŋ aulymen köşip keldi. Qūr ğana köşip kelgen joq, özimen birge bir taipa i̇elge baqytsyzdyq ala keledi. Ötken qys öte qatty bolğan. Äsirese Tian-Şan tauynyŋ teriskei jağynda otyrğan köptegen qyrğyz, qazaq ūlystary jūttan bar malyn qyryp alğan. Qatty küizeliske ūşyrağan. Sol sebepti Dulat ruynyŋ biraz auyly öziniŋ jyldağy ädeti boiynşa Şudyŋ Juanaryqtan joğarğy jağyna jailauğa şyğa almai, Jaŋğy qalasyna taiau jerdegi Talas özeniniŋ jağasyndağy kökorai şalğyndy jaiylymğa jyljyp köşe salğan. İeldiŋ at jalyn tartyp miner bar jigiti Qasym men Qambar batyrğa i̇erip, Ūlytau men Sozaqty jaudan araşalauğa ketken. Mine, osy kezde tynyş jatqan Dulat aulyna kenet jau tidi. İel jaŋa tüngi asyn işip jatqan kez i̇edi. «Būryndyq!», «Būryndyq!», «Kerei!», «Kerei!» dep salğan ūrannan, şapqan at, aiqailağan dauystan auyl üsti azan-qazan boldy da qaldy. Käp mynadan şyqty. Dulat ruynyŋ osy qonğan Talas özeniniŋ kögal şöpti, qamysty jağasy, Būryndyq hannyŋ qys i̇erte şyqqan jylğy Däşti Qypşaq dalasyna köşkenşe tūraqtaityn köktemgi jaiylymy i̇eken. Būryndyq Saraişyq jağynda köşip jürip būl jaiylymğa köpten beri soqpai qoiğan. Būl ara biyl bos jatqan soŋ, qystan küizelip şyqqan Dulat auyldary han kele qoimas degen ümitpen osy jerge qonğan. Biraq Jaiyq jağasy da biyl qysy qarsyz, köktemi jaŋbyrsyzdau bop Būryndyq beri qarai köşken. Talas özenine taianğan kezde köp jyldan beri köktemde qonys i̇etetin Dulat auyldary otyrğanyn bilgen. Soŋğy kezde i̇el qonbai, dalasy da jaiylymynyŋ oty basylmai tūrğan şyğar dep kele jat-
qan Būryndyq jeriniŋ bos i̇emes i̇ekenin i̇estigende, aşudan at üstinde otyra almağan. Soŋğy jyldary qazaq rulary Qasym sūltanğa auyp ketken. Synyqqa syltau, soğan iştei äbden yzalanyp jürgen Būryndyq «būl qai qorlaulary!» dep būlqan-talqan bolğan da qalğan. «Körseteiin men būlarğa basynudy!» dep qolyna temir tabandy soiylyn alğan. Qaramağyndağy bes jüz sarbazyn i̇ertip, asqa daiyndalyp jatqan auyldyŋ, qoiğa şapqan qasqyrdai, bir şetinen tigen. Şoqparymen ūryp san üidiŋ şaŋyrağyn ortasyna tüsirgen. Auyldyŋ zamatta älek-şälegin şyğarğan. «Han taqsyr, bos jatqan soŋ qonyp i̇edik», «Qaramağyŋyzdağy qazağyŋbyz ğoi, däkpirimizdi almai, taŋ atqanşa şydaŋyz, özimiz de köşeiik» dep jalynğan auyl aqsaqaldaryn doly minezdi Būryndyq i̇eşteŋege qaramai «köş degen soŋ köş! Qarsylasaiyn degen i̇ekensiŋ!» dep tabanda soiylğa jyqqan. Oibailağan qatyn, jylağan bala, ürgen it, maŋyrağan qoi-eşki, auyl üsti azan-qazan bolğan. Köpten beri alysatyn jau şyqpai, jynyn alğan baqsydai, äbden qansyrap qalğan Būryndyq, joq jerden soiyl soğar qos tauyp, bauryn bir jazdy. At oinatyp, aqyryp raqattandy da qaldy. Han öz i̇elin jauynan qatty şapty. Taŋ atqanşa Talas özeniniŋ osy aradağy bes-alty kedei auylyn bala-şağasyn şūbyrtyp, ölikterin arqalatyp qūmğa aidap saldy. Būl oqiğany joryqtan qaitqan i̇el azamattary i̇estip, qandary qyzdy, qaharlaryna mindi, han aulyn külin kökke şyğaryp tal tüste şappaq boldy. Jūrt dürligip qol jinaldy. Tek Dulat i̇eliniŋ ağasy, Böribai batyrdyŋ balasy Qasqaldaq bi jūrtqa aqyl aityp, az uaqytqa halyq aşuyn saiabyrlatty.
— İel degen atymyz bar, han aqymaqtyq istedi dep biz aqymaq bolmaiyq. Būryndyq hannyŋ būl qylyğyn Qasym sūltanğa jetkizelik, ağa da, han da öziniki ğoi, ädiletin özi şeşsin, — dedi.
Jūrt osy sözge toqtady.
Būl hikaiany i̇estisimen qasyna bir top batyrlaryn i̇ertip Qasym Būryndyq han Ordasyna attandy. Han būlardyŋ keletinin küni būryn i̇estigendei auyl syrtynda qarsy aldy. Astynda aty şuly, süliktei jarağan, jalqūiryğy jerge tögilgen mūndaida jauğa miner qara aiğyry, üstinde oba tastai bop döŋkiıp özi otyr. Art jağynda oba tasynyŋ janyndağy balbalalardai tört balasy. Bäriniŋ de mingeni osy qara aiğyrdyŋ tūqymy, kileŋ toqpaq jal nardai düldülder. Üsterinde keude tūsy tūtasqan qalqan temir, kelte sauyt, jeŋderi men şalbarlary ğana şynjyrdan toqyğan... Bäriniŋ qoldarynda şoiyn şoqpar, i̇er basyna ile salğan temir tabandy qaiyŋ soiyl. Jaqyndap kele jatqan batyrlardy olar sol tünergen qalyptarynda, myzğymai kütip tūr. Jaişylyqta tüsi suyq, doly Būryndyq aşulanğanda, qahary betine jan qaratpaityn aiazdai tipti yzbarlana qalatyn. Bū joly da bet-älpeti sondai i̇edi. İeki betiniŋ tügi şyğyp, qara küreŋdenip, isinip, közi qantalap ketken.
Būryndyqtyŋ osynau yzbarly sūsy jeŋdi me, batyrlar taqa taiamai soiyl jetpes jerge kelip toqtady.
— Assalaumağalikom, Būryndyq han, — dedi olar jamyrasa amandasyp.
Balalary «alikomassalam» dep i̇erinderin jybyrlatty. Būryndyq sälemdi alğan joq.
— Beri taia, Qasym, — dedi ol oŋ qolyna ūstap tūrğan şoqparyn säl oŋtailap, — aitatyn qūpiiäm bar.
Tür-kelbeti — Qasym taiasa, qara şoiyn şoqparymen salyp qalatyndai. İeger būzau bas qara şoqpardy Būryndyq sekildi alyp küş ūrsa, adamnyŋ nesi qalady. Temir balğamen taqtaiğa şegeni soqqandai birjolata jerge kirgizip jibereri haq. Al Būryndyqtan mūndai qylyqty kütuge bolady. Ol aşu üstinde qandai qylmystan bolsa da bas tartpaidy. Oiyndağysy oryndalsa bitti, ölip ketuge bar. Bū jağynan Būryndyq aşu üstinde özin-özi şağyp öltiretin büii tärizdi, aldy-artyna qaramaidy. Hannyŋ mūndai minezine qanyq qazaq batyrlary attaryn tebinip qap, Qasymdy qorğai alğa şyğa berdi. Būny körgen Būryndyq aqyryp jiberdi.
— Qait keiin, kileŋ qaraşy! Handar arasynda qara qazaq tūrmas! Taia beri, Qasym, söilesetin sözim bar!
Būryndyqtyŋ dausy tym qaharly şyqty, batyrlar irkilip qaldy. Qasym olarğa:
— Keiin şeginiŋder, — dedi. — Özim söileseiin.
Qasym özgelerden suyrylyp şyğyp, Būryndyqtyŋ qasyna bardy. Ananyŋ türi tütigip ketken i̇eken. İeki közinen qara küreŋdengen betin jua, barmaqtai-barmaqtai jas tamşylap tūr. Yzalanğan buranyŋ közinen jas şyğatynyn Qasym būryn körgeni bar. Denesi mūzdap ketti. Şirkin, jan degen tätti ğoi, amalsyz hannyŋ qolyndağy qara şoqparğa qarady. Būryndyq būğan köŋil bölgen joq. Jäne közimnen jas şyğyp tūr-au dep qymsynbady. Sorğalağan jasyn da sürtpei Qasymğa alar bürkittei tüksie sestenip, säl qarlyqqan dausyn kötere söilep ketti.
— Qaramağyŋdağy i̇eliŋ teris qarap ketse, han degen it qorlyq i̇eken. Ony men Äbilqaiyr ūrpağyna qyzdarymdy bergeli bildim. Qonysymdy jailadyŋ dep qamsyz jatqan i̇eldi şapsam, synyqtan syltau izdegenim. Aiyp menen. Biraq aiyptymyn dep qaraşyğa bas ier jaiym joq. Ony jaqsy bilesiŋ, Qasym. Jazylmas keseldiŋ i̇emi — ölim. Al meniŋ keselimniŋ jazasy ölimnen de auyr. Būl jazany özime özim taŋdap aldym. Jazam sol! İerteŋ küieu balam Mūhamed-Temir sūltannyŋ qolyna, Samarqantqa köşemin. Sen jeŋgen joqsyŋ, men jeŋilgem joqpyn. Jūrtymdy basqara almağan öz künämdy özim osylai jumaqpyn. Däşti Qypşaqty bilegen Būryndyq Mūhamed-Temir sūltandy küşik küieu i̇etip öz ordasyna kirgizudiŋ ornyna, ata jauy Äbilqaiyrdyŋ ordasyna özi küşik ata bolyp kirmek. Būdan artyq jaza, būdan artyq ölim bar ma? Söz osymen bitsin, ana qabylandaryŋdy i̇ertip i̇endi keiin qait. Aqyl aitamyn dep, han boluğa jetkizgen sonau aqyldy basyŋa myna qara şoqparymdy jūmsatyp alyp jürme!
Būryndyq osylai dedi de, atynyŋ basyn būryp, aulyna qarai jüre berdi. Qasym oğan toqta demedi. Öitkeni mūndai jağdaida Būryndyq şeşimi birden-bir dūrys şeşim i̇edi. Halqyn basqara almasa da qaiğysyn jasyra bildi.
Eki apta ötpei bükil Däşti Qypşaq äuletine Būryndyq han Samarqanttağy kişi qyzy Jauhar-Bikeniŋ qolyna köşip ketpek i̇eken degen habary tağy i̇estildi. Bireu i̇er i̇eken dedi, bireu i̇ez i̇eken dedi. Tegi i̇eşkim bälendei ökinbedi. Biraq Būryndyq köşerinde tağy bir ülken jamandyq istedi. Qara tünde jüz jigitin jiberip bir kezde özi saldyrğan Būryndyq qalasyn «özime de joq, bötenge de qalmasyn» dep kül-talqan i̇etip örtetti.
Söitip ol uaqytynda köşe almai qaldy. Al köşem degeninde halyq ony köşirmedi. Qasym sūltanğa i̇endi ru basşylary, bi, batyrlar i̇emes, keşe naiza ūstap, jauyna qarsy şyqqan, jaman dalbağaily, kön şalbarly qara qazaq keldi. Biraq būlardyŋ kelisi i̇el jaqsylarynyŋ kelisindei i̇emes, aşuly kelis i̇edi. Aspandy qap-qara bop jauyp alğan qara būlt tärizdi, türlerinen adam şoşynarlyq, tünerip ketken. Qoldaryndağy aldaspandaryn, jai oğyndai jarq-jūrq oinatyp, Qasym sūltanğa kündei kürkirep tilekterin aitty.
— Joğalyp ketken «Jalğyz köz» batyr tabyldy! Būryndyqtyŋ üiinde i̇eken! Sary ala töbetimen birge şynjyrlap, bir itaiaqtan as beredi i̇eken! Aiauly batyrymyzdy qazir bosatyp ber! Bosatyp bermeidi i̇ekensiŋ, bizge ökpeleme! — dedi.
Halyqtyŋ mūndai aşulanğan türin būryn körmegen Qasym sūltan şoşyp ketti. Aşynğan halyqtyŋ ökili i̇etip Qaptağai batyrdy i̇ertti de, ol köşkeli jatqan Būryndyq aulyna özi keldi.
— Anau soiyldy jūrtty körip tūrsyŋ ba, Būryndyq han? — dedi Qasym auyldy qorşağan qalyŋ jūrtty körsetip.
— Körip tūrmyn. Talağaly jinalğan sabalaq itter tärizdi.
— İeger talamasyn deseŋ, qazir Oraq batyrdy bosat!
— Bosatpasam şe?
Qasym naizaly jūrtty körsetti.
— Qazir bükil aulyŋnyŋ kül-talqanyn şyğarady.
— ätteŋ, ätteŋ! — dep baryp Būryndyq äli jyğylmağan qaraşa üidiŋ i̇esigin aşty.
Aşylğan i̇esikten Qaptağai bükil Däşti Qypşaqqa äigili, Būryndyqtyŋ jolbarys alar sary ala töbetimen qatar, şynjyrlauly otyrğan, bet-auzynda adam keipi joq kisini kördi. Oraq i̇ekenin tanyp, Qaptağai yzalana qaldy. Belindegi qanjaryna qolynyŋ qalai barğanyn bilmei qaldy.
— Sabyrlyq, sabyrlyq! — dedi qasyndağy Qasym, şydamdyq körsetip.
älsirep qalğan Oraqty atqa otyrğyzyp jatyp, Qaptağai:
— İeger myna jūrt küliŋdi kökke ūşyrmasyn deseŋ, qazir köş! — dedi Būryndyqqa, söitti de özi būrylyp jüre berdi.
Bir ai ötpei osy Talas, Şu maŋyndağy qazaq rularynyŋ basşylary jinalyp, Būryndyqtyŋ ornyna boz bieniŋ sütine şomyldyryp, aq kigizge köterip, Qasymdy han sailady.
Kelesi köktemde Qasym han jailauğa Ūlytau maŋyna köşpek bop tūrğanda, Sairam hakimi Qattybektiŋ bir top arbaby 55 men resmi uäkili keldi. Būlar Qattybektiŋ Sairamdy basqarsyn degen sälemin äkeldi. Qasym han köp qolmenen Sairamğa bettedi. Qattybek qalanyŋ kiltin berip, özi Qasym hannyŋ qaramağynda qyzmette qaldy. Bir aptadan keiin Qattybektiŋ aqylymen būlar Süiinşik sūltan basqaryp otyrğan Taşkentti şabu daiyndyğyna kiristi.
Osy kezeŋnen qazaq halqynyŋ i̇ejelgi qonysynyŋ biri — Türkistan ölkesin öziniŋ qaramağyna qaitaryp aluy üşin jaŋa küres däuiri bastaldy. Būl däuir ūzaqqa sozyldy. Biraq jeŋisti bolyp aiaqtaldy. Oğan sebep Qasymnyŋ sol däuirdegi i̇el bileu saiasaty ğana i̇emes, halyqtyŋ asqan i̇erligi, öz jerin, öz i̇eldigin qorğauğa degen süiispenşiligi, qajyrlylyğy, tabandylyğy i̇edi.
Qasym han Mūhamed-Şaibani Ordasynan Türkistan ölkesin qaitaryp alu üşin, Däşti Qypşaqpen şekaralas böten handarmen tatu-tätti saiasat ūstaudy oilady. Özge jūrtpenen araz bola tūryp, Mūhamed-Şaibanimen küresudiŋ qiynğa tüsetinine şek keltirmedi. Äsirese Qasym han Däşti Qypşaqtyŋ jerimen şekaralas Moğolstanmen, äkesi Jänibektiŋ ösietin oryndap, ünemi birge tize qosyp otyrudy i̇esinen şyğarmady. Äbuseiit myrzanyŋ balasy Omar-Şaih kögarşyn ūşyram dep mūnaradan qūlap ölgennen keiin, Jūnys hannyŋ qyzy baiağy Niger-Sūltan-Begim Andijanda jesir qalğan. Jänibek osy Niger-Sūltan-Begimdi öziniŋ ortanşy balasy ädikke alyp bergen. Äkesi Omar-Şaih qaitys bolğannan keiin Andijan diiary 56 Omar-Şaihtyŋ ülken balasy Babur myrzağa qalğan. Būl kezde Samarqant, Būqar uälietterin äbuseiittiŋ ülken balasy Sūltan-Ahmet myrza basqaratyn. Ädik sūltan osy Sūltan-Ahmet myrzanyŋ senimdi adamynyŋ biri bolyp Samarqantta mūzalimdyq qyzmet i̇etetin. Sūltan-Ahmet myrza ölgennen keiin, artynan onyŋ kişi balasy jas Baisūŋqar myrza bilik qūrğan. Odan Samarqant, Būqar, Andijan uälietterin tartyp alamyn dep Sūltan-Mahmūt han soğys aşty. Biraq jeŋilip qalyp, amalsyz Däşti Qypşaq jerine qaşty. Onymen Däşti Qypşaq jerine Sūltan-Mahmūt hanmen tilektes bolğan ädik sūltan da birge ketken. Biraq qazaq jerine jetken kezinde qaitys boldy. Soŋynan quyp kelgen Niger-Sūltan-Begim qaitadan Mūhamed-Şaibanidiŋ jerindegi ögei balalarynyŋ qolyna barğysy kelmedi. Köŋili i̇eski dos Qasym hanğa audy. Ärine būl künderde Niger-Sūltan-hanym būdan on bes jyl ötken soŋ, Qasym han ölip, Qaşqardyŋ hany — ağasy Sūltan-Seiittiŋ qolyna baryp, özi bir kezde ittiŋ i̇etinen jek körgen äbdiraşid sūltannyŋ garemine jalğyz qyzyn beretinin bilgen joq. Al qazir qaraqat köz, oimaq auyz sūlu Niger-Sūltan hanym ömir boiy arman i̇etken, i̇eŋ birinşi betin aşqan Qasym hanğa qosylğanyna öte-möte quanyşty i̇edi. Ağasy ölse jesiri inige mūra — köne qazaq dästüri, Qasym han altynşy qatyny i̇etip Niger-Sūltan hanymdy aldy. Sairamnyŋ qaqpasyn aşqanda, öziniŋ aqrūğynda osy Niger-Sūltan hanym da boldy. Jastağy armany oryndalğanyna Qasym būrynğysynan da qatty ruhtanyp, i̇endi handyq iske alaŋsyz kiristi...

Click or select a word or words to search the definition