Köşpendiler - I - Almas qylyş

Qasym attan tüspei, serikterimen han saraiynyŋ däl i̇esiginiŋ aldyna kelip toqtady. İendi ğana ol jan-jağyna köz tastady. İesik aldynda jartastai bop bir top nökerleriniŋ qorşauynda Būryndyq tūr. Anandai jerde jolğa şyqqaly yŋğailanğan salt attylar. İeŋ aldynda käri tarlan atqa mingen, säl bükireigen, kerege köz temir dalbağai kigen äli sūsty Temir bi. Köştiŋ i̇eŋ soŋynda bir jas jigittiŋ atynyŋ artyna teris qarap otyrğyzylğan Gülbahram-Patşaiym sūlu... İeki qolyn aldyna bailağan. Dausyn jūrt i̇estimesin dep auzyn aq jibek oramalmen tūmşalağan. Attan sekirip tüsem dep äreket istemes üşin, kömirdei qara, jūp-juan ūzyn qos būrymyn at üstindegi jigittiŋ taqymynyŋ astynan ötkizip, attyŋ omyraulyğynan myqtap ilmeşektep qoiğan. Būl — jaulasqan i̇eliniŋ qyz-kelinşegine isteitin qalmaqtan qalğan ülgi... Aiauşylyqty bilmeitin zamannyŋ aiuandyq dästüri! Būryndyqtyŋ būnysy Äbilqaiyr qyzy Gülbahram-Patşaiymnyŋ inileri Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan üşin kek qaitarğan bolmysy. Qasym i̇endi közin oŋğa qarai būryp i̇edi, jüz myŋ sandy jauynan qorqyp körmegen jüregi dir i̇ete qaldy.
Han saraiynyŋ däl aldyna äkep ornatylğan darynyŋ astynda moiynyna qyl arqannyŋ ilmeşek ūşy salynğan, batyr Saiannyŋ auzynan tüskendei ainymağan, i̇er jetip qalğan balasy Aian tūr. Qyl arqannyŋ bir jaq ūşyn ūstap, i̇eki bilegin sybanğan, i̇eŋgezerdei han ämirin oryndauşy — jan alğyş. Qandy köz Temir bige küŋdikke berilgen Gülbahram-Patşaiymnyŋ közinşe Aiandy darğa asudy Būryndyq ädeii būiyrğan. Būl orynsyz qiiänatty isterinde, tübi Aian ösip at üstine miner bolsa, Būryndyqtyŋ anasyna istegen qiiänatyn keşpeitinin i̇esine alğan. «Mağan qosar bolsaŋyz, jalğyz balasyn közinşe qan i̇etip ne qylasyz, istemeŋiz būl qylmysty» dep ötingen Temir bige Būryndyq: «Közben körgen qaiğy tez ūmytylady. Bala kerek bolsa Alşynnyŋ aq iyğynan tağy tabar» dep jauap bergen. At jalyn tartyp mingeli ömir boiy ajal men qiiänattyŋ ortasynda ösken Temir bi, būdan äri ötinip qinalmağan. İeski kektiŋ saldarynan öş köŋildiŋ armany bolğan Gülbahram-Patşaiymğa qolyn jetkizgen Būryndyqqa i̇endi qarsy kelmegen.
Qasymnyŋ Aianğa közi tüskenin ädeii kütip tūrğandai, jan alğyş arqannyŋ bir ūşyn özine qarai tarta berdi. Däl osy sätte Qasym aqyryp:
— Bosat! — dedi.
Erligi i̇elge aŋyz bola bastağan aibarly äsker basynyŋ būiryğyn i̇estip, sūmyrai jan alğyş kenet sasyp qaldy. Arqannyŋ ūşyn bosatsa da qūia bermedi.
— Han ämiri! — dedi ol i̇esin jiyp, dausy jauar kündei kürkirep.
— Bosat! — dedi Qasym būrynğysynan da dausy yzğarly şyğyp. Moiynyndağy sadağyn qolyna ala bastady. Jan alğyş i̇endi arqandy jerge laqtyryp jiberdi. Būryndyq ta jartastai bop kilt būryldy da, janyndağy däiekşisiniŋ aldaspanyn aldy. Nökeriniŋ biri anandai jerde ūstap tūrğan jal-qūiryğy jerge tögilgen teŋbil kögin aldyna tarta berdi. Han aiağyn attai tüsti de, kilt toqtai qaldy. Onyŋ közi kileŋ toqpaq jal, qūşaq qūiryq jelaiaq tūlpar mingen, üsti-bastary kün säulesi şağylysqan kök temir sauyt, qoldaryna soiyl, şoqpar ūstağan Qasym sūltannyŋ janynda tūrğan Däşti Qypşaqtyŋ ataqty batyrlaryna audy. Atyna qarai ūmtylğanda, solardyŋ işinen kenet qolyndağy qozybas qara şoiyn şoqparyn yŋğailai tüsip, oqys qimyldağan Böribai batyrdy közi şalyp qaldy. Onyŋ yzğarly türi i̇endi aiağyŋdy atyŋa qarai attasaŋ, myna şoqpar kök jelkeŋnen tiedi degendi sezdirdi. Özge batyrlardyŋ da aiaityn türi joq. Köp qorqytady, tereŋ batyrady, qanşa alyp küşti, jau jürek bolğanmen Būryndyq Qasym sūltannyŋ qasynda tūrğan kileŋ ūzyn mūrt, tüksigen qabaq batyrlarğa jalğyz özi qarsy şyğuğa bata almady.
— Gülbahram-Patşaiym jesirdi attan tüsirip, alyp keliŋder, — dedi Qasym sūltan, janynda tūrğan batyrlarğa qarap. Būl tūrğandardyŋ i̇eŋ kişisi Oŋai batyr atynan sekirip tüsip, Gülbahram-Patşaiymnyŋ qasyna bardy. Ūzyn şaşynyŋ ūşyn at omyraulyğynan şeşip aldy da, qaiğydan talyqsyp otyrğan jesirdi köterip jerge tüsirdi, Qolyndağy qyl şylbyrdy narkeskenimen kesip jiberip, auzyndağy oramalyn jūlyp tastady. Gülbahram-Patşaiym solqyldap jylap qūia berdi.
— Jylama, aru, — dedi Oŋai batyr sybyrlai zekip, — jauyŋ közinşe öziŋdi jasytpa.
Gülbahram-Patşaiymdy bir qolymen, i̇ekinşi qolymen dar qasynda tūrğan Aiandy jetektep Oŋai batyr Qasym sūltannyŋ qasyna alyp keldi.
— Būiryğyŋyz oryndaldy, Qasym sūltan, — dedi ol.
— Osy i̇eki baiğūstyŋ jau qastyğynan aman boluy, öziŋe tapsyrylady, Oŋai batyr, — dedi Qasym sūltan.
— Qūp, — dep Oŋai batyr basyn idi.
Däl osy kezde Temir bi de atyn tebinip qap Qasymnyŋ qarsy aldyna keldi. Qarlyqqan käri dausymenen yzadan tūtyğa:
— Aq iyq qyran qartaisa, qyzyl şaqa jas jağaltaidan taiaq jeidi degen osy i̇eken! ätteŋ jiyrma bes jasym qaita oralsa, at kötine bir salar i̇edim! — dedi. — äkeŋ Jänibek bizdi bağyndyra almai ketip i̇edi, sonyŋ kegin sen aldyŋ, Qasym sūltan! Ölgen jerim osy boldy. — Ol kenet atynyŋ basyn būryp alyp, öz tobyn soŋynan şūbyrta, jūrttan sytylyp şyğa berdi, — qoş bol, Būryndyq han. Saqtanatyn jauyŋ Mūhamed-Şaibani i̇emes, Qasym sūltan i̇eken. Sony ūmytpa!
Ömir qyzyğynan äli ümiti bar auru Temir bi osy saparynda, Aqtöbe jerinen ötip bara jatyp, jüregi qabynyp kenet qaitys bolatynyn bilgen joq. Armanyna jete almağan äigili bidiŋ būl aqyrğy ökinişi i̇edi.
Al Qasym toby da atynyŋ basyn keiin būrdy. Jūrt arasynan öte berip sūltan äldekimderdiŋ:
— Köp jasa, Qasym batyr! — degen alğys sözderin i̇estidi.
Būl tüni Būryndyq hannyŋ da, Qasym sūltannyŋ da közderi ilinbei şyqty.
Bar qasieti batyrlyq bolğan Būryndyq, qanşa şaban oilasa da bügingi oqiğanyŋ qaida aparyp soqqanyn jaŋa ūqty. Sonau qazaqtyŋ äigili batyrlarynyŋ Qasymmen üzeŋgilese qatar tūra qaluynan, Gülbahram men Aiandy qūtqar-
ğan sūltanğa jinalğan jūrttyŋ «köp jasa, Qasym batyr» degen üninen qazaq rularynyŋ Jänibek balasyna aua bastağanyn aŋğardy. Mūndaida öz qatesin özi körip, «Elimdi qaitsem qaitadan özime tartam» dep qynjylatyn, aqylğa salatyn Būryndyq joq. Basyna kele jatqan qiyndyqtan jol izdeudiŋ ornyna, ol öziniŋ qaisar minezine salyp, i̇eregise tüsti. «Bälem, Qaptağai, oŋbağan Qaraqoja, şirik Oŋai, tūra tūr!» dep kijine tisin qairady. Bügingi oqiğağa özin i̇emes Qasymdy künäkar kördi. Qaitsem odan öşimdi alam dep tünimen basy qatty. Közi iligip bara jatsa Temir bidiŋ: «Seniŋ jauyŋ Mūhamed-Şaibani i̇emes, Qasym sūltan i̇eken! Sony ūmytpa!» degen dausy älsin-älsin qūlağyna kelip, közge tyğylğan ūiqysyn şaidai aşa berdi. İejelden kele jatqan i̇eski salt bar: «Jaŋa jauyŋdy qūrtam deseŋ, i̇etiŋ üirengen i̇eski jauyŋmen dostas» degen. Būryndyq halqynyŋ, i̇eliniŋ aldynda joğalğaly tūrğan abyroiyn qorğaudyŋ ornyna, Qasymdy joiu jolyn izdep oiğa şomdy. Būl tilegin oryndau üşin i̇eski jauy Mūhamed-Şaibani, Mahmud-Sūltandarmen dostassa, teris bolmas i̇edi degen tūjyrymğa keldi. Söitip taŋ ata äzer degende qor i̇ete qaldy. Al Qasym tipti böten oida i̇edi. Bügingi oqiğa ony qatty renjitti. Jänibek pen Kerei kezindegi Qazaq Ordasyndağy auyz birliktiŋ i̇endi Būryndyq pen Qasym kezinde qatty şytynai bastağanyna közi jetti. Sebebi nede? Sebebi Būryndyqtyŋ taiyz saiasatynda. «El birligin aqylmen saqtap halyqtyŋ mūŋ-mūqtajyn, şarua jaiyn oilai otyryp, küreske şaqyrudyŋ ornyna, ol jūrtty qaharymen soŋynan i̇ergizbek. İeger ädiletti bolsaŋ ğana, soŋyŋnan jūrtty i̇ertesiŋ. Al orynsyz qattylyq — zor qylmys. Būryndyqtyŋ bügingi istegeni — tek jūrtty özinen şoşyttyru. İeger būl büite berse, Kerei men Jänibektiŋ öldim-taldym dep qūrğan qazaq handyğynyŋ abyroiyn da, öziniŋ abyroiyn da bir küni airandai tögedi. Qazaq handyğynyŋ abyroiy tögilmegeni kerek-aq! Al i̇el birligin saqtau üşin Būryndyqtyŋ abyroily bolğany kerek pe? Halqymyz üşin, i̇el birligin saqtap qalu üşin qajet. Qazirgi jağdaida hannyŋ myqty körinui öte oryndy saiasat. Mūhamed-Şaibani bolsa anau, bükil Türkistan uälietin basyp qaluğa taiau... İendi ol Taşkent ämirşisi Sūltan-Mūhamed han men İassy hakimi Mūhamed-Mazit-tarhannyŋ ala auyzdyğyn paidalanyp İassyny jaulap alady. Sodan soŋ Taşkentti qolyna tüsirgennen keiin, bar küşin Samarqant, Būqar, Andijan qalalaryna — iağni Aqsaq Temir handyğyna jūmsaidy. Söz joq, ol būl qalalardy da alady, öitkeni būl medinelerde qazir Mūhamed-Şaibaniğa qarsy tūrar küş, auyz birlik joq. Türkistan ölkesi men Aqsaq Temir handyğyn bauyryna basyp äbden küşeiip bolğannan keiin, ol betin Horezm men Qorasanğa būra ma, älde Däşti Qypşaqqa būra ma belgisiz. Ärine qai handyqta auyz birlik joq, älsiz dep tapsa, soğan şabuyl jasaidy. Äldi i̇eldermen ai-
qasyp müiizin syndyrğanşa, älsiz i̇elderdi özine bağyndyryp äldene tüsu — qai jahanker patşanyŋ bolsa da negizgi täsili. Aqyldy, ailaker Mūhamed-Şaibani da sony qoldanady. İeger qazaq jerine şabuylğa şyqsa, ol ärine i̇eŋ aldymen Sozaq pen Ūlytaudy şabuğa tyrysady. Däşti Qypşaq sandyq bolsa, būl i̇ekeui sonyŋ kilti. Torğai, Aq Jaiyq, İedil, İesil, Tobyldaryŋnyŋ boiy sol sandyqtyŋ tübinde jatqan qazyna. Auzy aşylğan sandyqtyŋ işindegi mülikti birtindep ala beru kimniŋ bolsa da qolynan keledi. Sondyqtan bizge qaitken künde de Sozaq pen Ūlytaudy saqtap qaluymyz şart. Būl bekinisterdi küşeitudiŋ ornyna, Būryndyq i̇ekeumiz qyrqysyp jatsaq ne bolğanymyz? Onda Mūhamed-Şaibani şabaqty jūtqan alabūğadai i̇eki birdei maibalyqty qylqyta salady. Oğan jibermeu kerek, tamağynan tikenek bop qadalu jön-aq. Ärine soğysqūmar Būryndyq, bos jatqandai, Mūhamed-Şaibanidyŋ bir şaharyn basyp qalaiyq dep oilaidy. İerteŋ-aq joryqqa şyğyŋdar dep būiryq beredi. Şyqpasaŋ — tağy ala auyzdyq tuady. Şyqsaŋ — qūr bosqa äbigerlenesiŋ. Qazir bizdiŋ äskerdiŋ sany bar da, sapasy joq. Bekinisi myqty şahardy aluğa jaramaidy. İeŋ aldymenen äskerdi küşeitu kerek. Būryndyqtyŋ aitqanyna qarsy kelmei-aq, är joryqty, är şabuyldy äskerdiŋ soğysu ädisin, tärtibin joğarylatuğa paidalanğan aqyl.
Qasymnyŋ oiy däl şyqty. İerteŋine taŋğy şaiyn işip otyrğanda Būryndyqtyŋ şabarmany keldi.
— Han sizdi şaqyryp jatyr, — dedi ol.
Qasym şaiyn şala-pūla işip ornynan türegeldi. Kiınip jatyp säl kidirip qaldy. «Qolda bilik barda aqyldyŋ keregi joq. Hannyŋ nege şaqyrğanyn kim bilsin...» Qasym jaişylyqta peşpentiniŋ syrtynda jüretin kök qūryş süŋgi narkeskenin şeşip, peşpentiniŋ işinen taqty. Syrt adamğa bilinip tūrmai ma i̇eken degendei, qabyrğadağy jyltyr qara tas küzgige boiyn tüzep bir qarady da üiden şyğyp ketti.
Qasym kelgennen keiin Būryndyq tağy da Mūhamed-Şaibaniğa qarsy joryqqa şyğudyŋ qajet i̇ekenin bildirdi.
— İer şekispei bekispeidi, — dedi Būryndyq söziniŋ aiağynda. — Ne biz Mūhamed-Şaibanidy jeŋuimiz kerek, ne onymen bitimge kelip dostasuymyz kerek...
Qasym aqyryn i̇ezu tartty.
— Mūhamed-Mazit-tarhan şekispei-aq Mūhamed-Şaibanimen dostasqan. Biraq odan ne tapty?
— Mūhamed-Mazit — Mūhamed-Mazit te, Būryndyq — Būryndyq qoi.
Qasym tağy i̇ezu tartty. «ärkim öz lağyn tekeşik qūiady, qorqaq it üregen keledi. Jūrt aitpai, öziŋdi özgeden joğarymyn deu — adamnyŋ tek osaldyğyn körsetedi». Būryndyqtyŋ «er şekispei — bekispeidi. Mūhamed-Şaibanidi jeŋuimiz kerek, ne dostasuymyz kerek» degen sözine Qasym qaitaryp i̇eşteŋe degen joq. Būl söz özine qarsy, «baiqa, Qasym, i̇eger sen keşegidei qarsy kele berseŋ, jauyŋmenen dostasyp ketuim ğajap i̇emes» degen mağynada aitylğanyn tüsinip tūrsa da, ündemedi.
Biraq Būryndyq:
— Mahmud-Sūltandy äneuküngi qorğauyŋa qarağanda, Qasymjan, Äbilqaiyr balalarymen tatulasuğa sen de qarsy i̇emessiŋ-au deimin, — dedi, «Mūhamed-Şaibanimen dostasam» degen sözine i̇ekeumizdiŋ oiymyz bir jerden şyğyp jatyr ğoi degen mağyna bergen bolyp, rabaisyz kekete külip.
— Jeŋip tūryp «dostasaiyq» deu men jeŋilip qalyp «dostasaiyq» deu bir i̇emes, han iem. Qaitken künde de jeŋilmeu jağymyzdy oilauymyz kerek, — dedi Qasym sabyrly ünmen, söitti de hanğa kenet tüiile qarady. — Joryqqa attanuğa men daiynmyn. Qaşan, qai şaharğa şyğamyz?
— Ony oilanu kerek.
— Tez oilanğan jön.
— Nege?
— Biz bū jaqta jürgende Mūhamed-Şaibanidyŋ İassyğa qaitadan şabuyl saluy dausyz. İeger bir qalasyna baryp tiıssek, äneuküngi Otyrarğa barğanymyzdai, Mūhamed-Şaibaniğa İassyny aluğa böget i̇etemiz. Amaly joq, biz barğan qalany qorğaimyn dep Mūhamed-Şaibani İassydan qaityp keledi. Būnymyz Mūhamed-Mazit-tarhanğa öte paidaly. Moğol men Jağataidyŋ özge hakim tarhandarymen til tauyp birigip, Mūhamed-Şaibaniğa qarsy tūruyna mümkindik beremiz.
— Būl oilanatyn jai i̇eken...
Qasymnyŋ boljauy dūrys i̇edi.
Būryndyq Otyrardan şeginerde Mūhamed-Şaibanimen bitimge kelgen. Sol bitimniŋ bir şarty Būryndyq han Otyrardy aluğa birge kelgen Mūhamed-Mazitty ūstap bermek bolğan. Qasym būl şartqa könbegen. Sol küni kündiz, han aralarynda bolğan oqiğany qūpiiä jolmen Mūhamed-Mazitke jetkizgen. Mūhamed-Mazit ymyrt üiirile bar äskerin i̇ertip İassyğa qaşqan.
Būryndyq pen Qasym Otyrardan ketkennen keiin Mūhamed-Şaibani köp syilyq berip, Jaqiiä bek basqaryp kelgen Sūltan-Mahmūd hannyŋ üş myŋ äskerin Taşkentke qaitaryp jiberdi. Özi İassyğa şabuylğa şyqpaq bolady. Osy kezde oğan Sozaqtan qaşyp şyğyp, Hantağy tauynda tyğylyp jatqan Mahmud-Sūltannan habar jetken. Mūhamed-Şaibani qolyndağy bar äskerimen Hantağydağy Mahmud-Sūltanğa baryp, i̇ekeui qūşaqtasa tabysqan. Sodan keiin i̇ekeui qosylyp Saurandy şapqan. Qalany alğan soŋ Qasym sūltanğa Mahmud-Sūltandy ūstap bergen adamdardy qatty jazalağan. Birazyn darğa asyp öltirgen. Qalğandaryn dünie-mülikterin tartyp alyp, özderin dürelep, qatyn-balalaryn qūldyqqa satqan.
Osydan keiin baryp ağaiyndy i̇ekeui İassyny şapty. Qalany alyp, Mūhamed-Mazit-tarhandy qolğa tüsirdi. Mūhamed-Şaibani onyŋ qyzy Ğibadat-Begimge üilenip otyrğandyqtan, qaiyn atasyn ölim jazasyna ükim i̇etuden bas tartyp, qol-aiağyn kisendep Otyrarğa alyp kelgen. Mūhamed-Şaibanidyŋ jeŋisin i̇estigen Taşkenttiŋ ämirşisi Sūltan-Mahmūt han, Mūhamed-Şaibanidy qūttyqtamaq bop Otyrarğa jetken. Öziniŋ köpten beri Mūhamed-Mazit-tarhannyŋ inisi Sūltan-Ahmet hannyŋ qyzy Aipatşa-Begimge qūştar i̇ekenin, Sūltan-Ahmet hannyŋ könbei jürgenin Mūhamed-Şaibaniğa aityp, sol qyzdy mağan bermei, Mūhamed-Mazit-tarhandy tūtqynnan bosatpa dep ötindi. Būğan Mūhamed-Şaibani köndi. Aqyrynda Mūhamed-Mazit-tarhan inisiniŋ qyzy Aipatşa-Begimdi Sūltan-Mahmūt hanğa bergizdirip, özi tūtqynnan bosandy.
Aldyn oilamaityn adamnyŋ aqyly ökinişimen bir jüredi. Mūhamed-Şaibani hannyŋ qandai adam i̇ekenin, jolbarysty temir tordan şyğaryp alğanyn Mūhamed-Mazit-tarhan keş tüsindi. Al jolbarysty qaitadan temir torğa kirgizu üşin qanşama küş kerek, aila kerek! Mūhamed-Şaibani İassyny alğannan keiin i̇endigi kezek Taşkenttiki i̇ekenin Sūltan-Mahmūt han da jaŋa sezdi. Ol jantalasyp moğol ämirlerin jinauğa kiristi. «Būl qalpymen Mūhamed-Şaibani bärimizdi de bağyndyrady, äli küş alyp ketpei tūrğanynda qūrtaiyq» dep jan-jağyna at şaptyrdy. Ämirler aqylğa salyp «būl iske qazaq sūltandaryn kömekke şaqyru kerek, olarsyz Mūhamed-Şaibaniğa bizdiŋ küşimiz jetpeidi» dedi.
«Bärimiz birigip Mūhamed-Şaibaniğa qarsy şyğaiyq» dep Būryndyq pen Jänibek balalaryna Sūltan-Mahmūt hat jazyp kisi jiberdi. Būryndyq būl habarğa quanyp qaldy. Biz moğoldarmen birmiz dep qolyna tükirip şyğa keldi. Qūran köterip, tös ūrysyp uädelesip Mūhamed-Şaibaniğa köşe bastağan Türkistan uälietin şappaq boldy. İeŋ aldymen İassyny alsaq dese de, onda Mūhamed-Şaibanidyŋ özi otyrğandyqtan betterin Otyrarğa būrdy. Biraq būlardyŋ qolyna Otyrar da oŋai tüse qoimaidy. Osy kezdegi qalanyŋ bileuşisi, Äbilqaiyr hannyŋ kişi balasy Mūhamed-Temir sūltan özgelerden jas bolğanmen, soğys täsiline i̇eşkimnen kem soqpady. uialy qasqyrdyŋ böltirigi — önerdi Uialastarynan üirenedi. Jauynger ordada öskenin bildirdi, Būryndyq pen Sūltan-Mahmūtqa aldyrmady. Olar i̇endi äskerlerin Taşkent uälietine jatatyn Sairam qalasyna köşirip, kündiz-tüni Türkistan uälietiniŋ qyşlaqtaryn, i̇eginşi, malşy, kişi-girim dihtaryn şaba bastady. Būny körgen Mūhamed-Şaibani han «sender üitseŋder, men büitem» dep qalyŋ äskerin Däşti Qypşaqqa jiberip, qazaq auyldaryn qyrğynğa ūşyratty. İeki jaqtan da halyqtyŋ köz jasy qan bop aqty. Ört alğan qalalar, maldarynan airylyp qūr jer şūqyp qalğan auyldar, qūldyqqa — küŋdikke aidalğan qyrşyn jastar. İel basyna şyn tozaq i̇endi ornady. Mūndai küige ūşyrağan qazaq auyldary jappai atqa mindi. Bir kezde jauğa des bermegen käri şaldar, qaitadan qolyna naiza ūstady. Būryn tek än-küidi ğana paş i̇etken qazaqtyŋ jas arulary ağa ornyna sadaq tartyp jauğa şyqty. Bükil qazaq namysyna şauyp, i̇eŋ aiağy alystağy Alşyn rularynan da top-top jigitter keldi. Osy kezde soŋğy uaqytta ūmytyla bastağan «Jalğyz köz» batyrdyŋ aty jerdi jara qaitadan dalany titiretti. Halyq köterilisiniŋ basynda i̇endi Būryndyq ta, Qasym da i̇emes, osy halyq ūly «Jalğyz köz» batyr boldy. Özi jūrt közine körinbese de, onyŋ qūrğan jasaqtary jau şebine qyrğidai tidi. Halyq jaraly jolbarystai aqyryp osylai jauyna qarsy şyqqan kezde, tağy bir suyq habar jetti. «Mūhamed-Şaibani han men Būryndyq han auyz jalasyp bitimge kelipti. Soğysty toqtatyp qyz alysyp, qyz berisetin bolypty» degen laqap bükil Däşti Qypşaq jerin alyp ketti.
Būl ras habar i̇edi.
Mūhamed-Şaibanidyŋ Būryndyqpen bitimge kelui täsil i̇edi. Türkistan men Maurennahrdy äbden özine bağyndyryp alğanşa qazaqtarmen jaulasu Mūhamed-Şaibaniğa tiımdi i̇emes-ti. Bir moğoldardyŋ jaulyğynyŋ özi oğan jetetin. Al Türkistan men Maurennahrdy bileu — Mūhamed-Şaibanidyŋ ber jağyndağy ğana armany. Ailaker hannyŋ tüpki tilegi tipti ärmende jatqan. Aldymen Türkistan men Maurennahrdy alsa, sosyn Däşti Qypşaq pen Qorasanğa qol sozbaq. Būlardy bitirgennen keiin Moğolstan, aidahardyŋ auzyna özi tüsken köjektei, özinen özi keledi. Bükil şyğysty bilegenmen, atasy Äbilqaiyrdyŋ Kök Ordasyn qaita tūrğyzu — onyŋ şyn kökeikesti maqsaty. Al būl armanğa jetudiŋ jalğyz ğana joly bar — jauyŋnyŋ basyn qostyrmai, birine birin aidap salyp, şetinen birtindep bağyndyru. Mine osy sebepten qazir Türkistan men Maurennahrdy bauyryna äbden basyp alğanşa Däşti Qypşaqpen jaulaspau kerek. Asyqpasa onyŋ da kezegi keledi. Şarttyŋ qanşalyq qūny bar i̇ekenin Būryndyq han sonda körsin! äzirge tūlypqa möŋiregen siyrdai, «Mūhamed-Şaibanimen tatulastym, ol mağan timeidi» dep jüre bersin. Mūhamed-Şaibani syry osy. Al Būryndyq bolsa, basqaşa oilaidy. Qazir būl arada küşti i̇eki han bar, biri Būryndyqtyŋ özi, i̇ekinşisi — Mūhamet-Şaibani. Biz i̇ekeumiz tatu-tätti tūrsaq, özge handar qaramyzdan qorqatyn bolady. Onyŋ üstine Mūhamed-Şaibani tärizdi arystan ispettes hanmen jaqyndassam, qazaqtyŋ batyrlarynyŋ kömeiine qūm qūiylady. Äneugidei Qasym jağyna şyqpaidy. Qazaq rulary tek qoryqqanyn syilaidy. Mūhamed-Şaibani sekildi odaqtasy bar hannan qoryqpai körsinşi! Kerek dese, osy Mūhamed-Şaibanimen tös soğystyrğan qūda bolamyn. Sonda ne ister i̇eken Qasym men onyŋ serikteri! Osyndai dalbasa oiğa kelgen Būryndyqqa şynynda Mūhamed-Şaibani qūda tüsti.
Ol äli i̇eşkimge aittyrylmağan i̇eki qyzynyŋ birin — qara köz Külbarşyn-Sūltan-Bikeni Mahmud-Sūltanğa, Jauhar-Sūltan-Bikeni Mūhamed-Şaibanidyŋ şeşesi bölek kişi inisi Mūhamed-Temir sūltanğa berdi. Otyz kün oiynyn, qyryq kün toiyn ötkizip, qalyŋ köşpen bir qyzyn, Mūhamed-Şaibani özinen tartyp alğan Sauranğa, i̇ekinşisin Otyrarğa ūzatty. Biraq būl quanyş keiin Būryndyqqa qaiğyğa ainaldy.
Eki i̇eldi osynşama qan-josa i̇etip bülikke salyp, mal-mülkin talan-taraj i̇etip, ūl-qyzyn qūldyq pen küŋdikke aidatyp, keşe qan maidan aşyp ūrysqan i̇eki hannyŋ, bügin i̇eldiŋ tögilgen qanyna, jerge taptalğan ar-namysyna qaramai op-oŋai auyz jalasyp ketkeni halyqqa qorlau syndy körindi. Äsirese qazaq rulary būlqan-talqan bop aşulandy. Jūrt käri-jasy qalmai jerin, suyn, malyn qorğap atqa mingeninde, Būryndyq han olardy aldap ketkendei boldy. Sonau talan-tarajğa tüsken dünie-mülik, tögilgen köz jasy, — bäri birdei tek Būryndyqtyŋ qyzdaryn Äbilqaiyr hannyŋ ūrpaqtaryna qatynğa beru üşin istelgendei tärizdendi. Özderiniŋ kökeikesti tilegin, ata jauyna satyp ketkeni üşin halyq Būryndyqqa tüiile qarady. Onyŋ qaharynan qoryqpai, bizge būndai adam han boluğa tiısti i̇emes dep öktem-öktem söiledi. Lepirgen, qorlanğan, namystanğan jūrt, aqyrynda öziniŋ süiikti batyrlary Naiman Qaptağai men Alşyn Oŋaidy Qasymğa jiberdi. «Ne Būryndyqty i̇elimizdi şapqan, ūl-qyzymyzdy qūldyqqa, küŋdikke tartyp äketken qas-jauymyzben auyz jalasuyn toqtatsyn. Ne handyğyn tastatyp öz jaiyna ketkizsin» dedi. Halyq aşuy qarğystan da jaman... Däşti Qypşaq Ordasyna tüiilgen bülinşiliktiŋ tağy da bir qara būlty şoğyrlana tüsti.

Click or select a word or words to search the definition