Köşpendiler - I - Almas qylyş

Türkistannyŋ Syğanaq, Otyrar, Aqrūq, Üzgent sekildi negizgi qalalaryn qolyna oŋai tüsirgen Mūhamed-Şaibani, i̇endi äsker jinap Saurandy basyp almaq boldy. Būny i̇estigen İassy men Otyrardyŋ äkimi Mūhamed-Mazit tarhannyŋ balasy Qūlmūhamet-tarhan qarsy tūruğa küşiniŋ jetpeitinin bilip, üi işin, nökerlerin, özine berilgen adamdaryn alyp İassyğa qaşty. Qala bos qaldy. Saurannyŋ aqsaqal, bek, saudager bas adamdary jinalyp qalany i̇endi Mūhamed-Şaibanidyŋ inisi Mahmud-Sūltanğa bermek boldy. Olar «Şaibani namede» aitqandai: «Keliŋiz, būl üide i̇eşkim joq» dep hat jazyp, kisi jiberdi. Mahmud-Sūltan bos jatqan qala biligin öz qolyna aldy. Mūny i̇estigen Mūhamed-Şaibani Otyrardan inisin qūttyqtauğa Sauranğa keldi. Birneşe künin toi-dumanda ötkizip, Otyrarğa qaitpaq boldy. Biraq inisi Mahmudqa: «Sağan qalanyŋ basty adamdary Saurandy lajsyz berdi. İeger būl şaharğa şyn qoja bolğyŋ kelse, qaladan olardy tezirek qu» dep aqyl berdi. Mahmud-Sūltan ağasynyŋ dūrys aqylyna könbegeniniŋ sazaiyn tek artynan tartty.
Mūhamed-Şaibanidyŋ bağy künnen-künge köterile tüsti. Şaih-Haidar qaza tauyp, Äbilqaiyr Ordasy qūlağan kezde ärqaisy öz ūlystaryna, şaharlaryna, uälietterine tarap ketken bahadurlar, ämirler, bek, myrza, sūltandar qaitadan Mūhamed-Şaibani maŋyna jinala bastady. Mūny körgen İassy qalasynyŋ hakimi Mūhamed-Mazit-tarhannyŋ zäresi i̇endi şyn ūşty. Aibaq han men Ahmed hannan qorqyp, sonau Astrahannan qaşyp kelgen Mūhamed-Şaibaniğa qūşağyn jaiyp qūrmet körsetkeninde, ol qoinyna qandai şūbar jylandy salyp alğanyn i̇endi tüsindi. Mūhamed-Mazit-tarhan qoinyna özi salğan osy jylan qanşa kişkentai, älsiz bolğanmen de, öziniŋ qan qūmarlyğyn istedi. On-on bes jyldyŋ işinde qauyrt ösip, kädimgi on kez qara şūbar aidaharğa ainaldy. İendi Mūhamed-Mazit-tarhannyŋ qoinyna syimaq tügil, özin jūtuğa yŋğailanğan jaiy bar. Aidahardyŋ alğaşqy ysqyrynuynan zäre-qūty qalmağan tarhan janymdy qaitsem saqtap qalamyn dep, jedel şara qoldana bastady. İeger der kezinde Mūhamed-Şaibanidy toqtatpasa, bir küni, äbden küşeiip alğannan keiin, İassyny da tartyp alatynyna şek keltirmedi. Ol i̇eŋ aldymenen janyndai jaqsy köretin on tört jasar kenje qyzy Ğibadat-Begimdi, qasyna birneşe batyr nökerlerin qosyp, balasy Külmūhamed-tarhanmen birge, Samarqantqa jürgizedi. Būl köşpen birge bar qymbatty dünie-mülkin de jiberdi. Türkistan uälieti būrynğy dästüri boiynşa äli de Temir Ordasyna bağyndy. Al Samarqant bolsa, būl Ordanyŋ astanasy. Tarhan Samarqantty küşti sanaityn. Qyzy men balasy, dünie-mülki Samarqantta tūrsa, Mūhamed-Şaibanidyŋ qoly jetpeidi degen pikirge kelgen. Sol sebepti de köşti tezirek jürgizuge asyqqan. Biraq būl köştiŋ şyqqanyn Mūhamed-Şaibani jağynyŋ adamy Maŋğyt Orys bek i̇estip qalady. Jiyrma batyr, i̇eki jüz sypaimen kelip şabuyl jasaidy. Külmūhamed-tarhan qasyndağy serikterimen jan aiamai jauymen ūrysady. Birneşe adamdy naizalap öltiredi. Biraq aqyrynda jeŋilip, özi qaşyp qūtylady.
Orys bek Mūhamed-Mazit-tarhannyŋ qyzy men dünie-mülkin Mūhamed-Şaibaniğa äkep tapsyrady. Jauynyŋ dünie-mülkin han būl ūrysqa qatynasqan Orys bektiŋ jigitterine bölip beredi. Al Mūhamed-Mazit-tarhannyŋ bar mal-mülkinen qymbatty, i̇eŋ asyl qazynasy äli qūryq körmegen qūlyndai asau qyzyn, tükti keudesiniŋ astyna salyp, besinşi qatyny i̇etedi.
Būl qorlyqqa şydai almağan Mūhamed-Mazit-tarhan Būryndyq han men Jänibektiŋ balalaryna birigip Mūhamed-Şaibanidy şabaiyq dep kisi saldy. Būryndyq pen Qasym būl tilekti qabyl aldy. Mūhamed-Mazit-tarhan
üşeui keudelerine qūran basyp, küşeiip kele jatqan Mūhamed-Şaibaniğa qarsy tūryp, Türkistan uälietinen qumaq bop ant beristi. Sodan keiin olar qalyŋ qolmen kelip Saurandy qorşady. Jaqynda ğana būl qalağa ämirşi bolğan Mahmud-Sūltan qala bekinisin jedel küşeituge kiristi. Biraq būl kezde Qasym sūltannyŋ aqyly boiynşa Mūhamed-Mazit-tarhan keşegi öziniŋ balasy Külmūhamed-tarhan bilegen Saurannyŋ qala basşylary — aqsaqal, bek, rabat ūstaityn belgili adamdaryna, qalany büldirmei, qan tögispei berse, köp jaqsylyq isteitinin aityp hat jazdy. Aqsaqaldar jasyryn jinalyp, Sauran būryn qazaq handaryniki i̇edi ğoi. Būryndyq hanğa bereiik dep şeşedi. Būndai qūpiiä syrdan habary joq Mahmud-Sūltan qamal basynda şarua istetip jürgeninde, aqsaqaldar birneşe sypailarmen kelip, tal tüste ony tūtqyn i̇etedi de, qala qaqpasynyŋ kiltimen birge Saurandy şapqaly kelgen Qasym sūltannyŋ qolyna tapsyrady. Būryndyq han men Qasym sūltannyŋ arasyndağy qyrği qabaqtyq mine osy Mahmud-Sūltannyŋ qolğa tüsuinen bastap būrynğysynan da şielenise tüsedi.
Qasym sūltan men Mūhamed-Mazit-tarhan Sauranğa kirgennen keiin, Aq Ordanyŋ bir kezdegi i̇ekinşi astanasyn qaityp alğandaryna şattanyp, jeŋis toiyn toilamaq boldy. Būl toiğa Būryndyq han da keldi. Qyrmyzy kilemge bölengen Mahmud-Sūltannyŋ divan saraiyna ornalasyp, aq mamyq jastyqty şyntaqtai, kümis tai kesemen kestamdy 54  simirip otyryp, öziniŋ ör minezine salyp, ol nökerlerine lepire:
— Mahmud-Sūltandy alyp keliŋder, — dep būiyrdy.
Mahmud-Sūltannyŋ ornyna ämir-el-umera Qasymnyŋ özi keldi.
— Mahmud-Sūltandy nege äkel dediŋiz, taqsyr han? — dedi Qasym, hanğa divan dästürimen täjim i̇etip bolğannan keiin.
— Tynyş jatqan qazaq i̇elin şapqan da Mahmud-Sūltan batyr ğoi, — dedi Būryndyq Qasymğa jauar būlttai tüiile qarap. — Batyrlyq älde qatyndyq minez körseter me i̇eken, köz aldymda onyŋ basyn aldyrtaiyn dep i̇edim.
Qasym dausyn kötermei salmaqty ünmen jauap berdi.
— Basybaily satyp alğan qūl, ne bolmasa qūnsyz keter qan maidanda kezdesken ūl i̇emes qoi Mahmud-Sūltan... Ol Äbilqaiyr hannyŋ nemeresi, Mahmud-Şaibanidyŋ jalğyz inisi. Onyŋ basyn alu üşin Tağanaq keŋesi jinalmasa da, Tūrymtai keŋesi jinaluy kerek.
Qūlağan tezek qaptai bop, döŋkiıp aq mamyq jastyqty şyntaqtai jatqan törtbaq Būryndyq, kenet tez qimyldap şart jüginip otyra qaldy. Qalyŋ qabağy tüksiıp, qandy közi şatynap:
— Mahmud-Sūltan üşin Tağanaq keŋesi de, Tūrymtai keŋesi de myna men özimmin, — dedi ol.
Qasym äli de bolsa aşuyn basa, özin-özi tejei söiledi.
— Olai bolsa, marqabatty taqsyr han, meniŋ de ämir-el-umera i̇ekenimdi i̇esiŋizge alsaŋyz deimin. Mahmud-Sūltan meniŋ oljam jäne meniŋ şeşem Jağannyŋ apasy Aqqozy-Begimnen tuğan bölem. Bilgiŋiz kelse, meniŋ i̇eki tuyp bir qalğanym...
«İä, solai i̇eken ğoi» degendei Būryndyq tömen qarady. İendi onyŋ dausy säl sylbyrlau şyqty.
— Sonda ne qyl deisiŋ? Moinynda qazaq batyrlarynyŋ talai qany bar Mahmud-Sūltandy bosatyp jiber demeksiŋ be!
— Bosatyp jiber dep otyrğam joq. Biraq Mahmud-Sūltannyŋ tağdyryn şeşu üşin Han Keŋesi kerek demekpin. Al qazir Han Keŋesin şaqyratyn mezgil i̇emes! Meniŋ i̇ertölelerim äkelgen habarlar boiynşa, Mūhamed-Şaibani qazir İassy şaharyn qorşap alğan körinedi. Mūhamed-Mazit-tarhan der kezinde qalasyna qaitqan. İassy şahary myqty bekinis. Mūhamed-Şaibani ony oŋai ala almaidy. Han o jaqta äure bop jatqanda, biz qan tökpei Otyrardy basyp qaluymyz kerek. İerteŋ attanğanymyz jön.
Qasymnyŋ op-oŋai tağy bir medinany alamyz degeni Būryndyqqa ūnady. Biraq öziniŋ qaisar minezine salyp:
— Jaqsy, Otyrarğa attanuğa dabyl qaq, — dedi. — Demek i̇esiŋde bolsyn, Mahmud-Sūltan moiynyna tüskeli tūrğan qyl şylbyrdan bäribir qūtyla almaidy.
— Ony der kezinde körermiz.
Qasym sūltan basyn iıp hanğa qūrmet körsetti de şyğyp ketti. Būryndyq öz degeni bolmasa, bötenniŋ aitqanyna köne bermeitin. Al Qasymnyŋ sözine tipti köngisi kelmedi. İendi bir yŋğaiy tüskende ol äsker basy i̇etip öziniŋ i̇eki ağasy men bir inisiniŋ bireuin qoiudy oilai qaldy. Tübi Qasymmen tatu-tätti bola almaitynyn da biletin. Qazir Būryndyq «Qasymnan qalai tez qūtylam» dep bir tūŋğiyq qaiğyğa bata berdi.
—Qasym öz saraiyna kelgennen keiin batyr Saiandy şaqyryp aldy. Jänibek ölgennen beri batyr Saian sūltannyŋ i̇eŋ sener dosy, jaqyn adamy bolyp al-
ğan. Qauipti, qūpiiäly iske Qasym tek batyr Saiandy ğana jūmsaityn. Qandai qiyn tapsyrma bolsa da, anau ony būljytpai oryndap kelgen.
— Jien ağa, — dedi sūltan öziniŋ därejesine qaramai, ananyŋ tört-bes jas ülkendigin i̇esine ūstap, — tağy bir qauipti isti tapsyrğaly tūrmyn.
— Tuğaly qauipsiz bir künim ötip körgen joq, tapsyra ber.
— Tapsyrsam... — Qasym säl kümilji söiledi, — būl ara Mahmud-Sūltan-
ğa qaterli... Ony Sozaqqa aparyp, biz Otyrardan qaityp kelgenşe tūtqyn i̇etip ūstau kerek...
Endi batyr Saian kümilji söiledi.
— Qiyn is i̇eken... Mahmud-Sūltandy Sozaqqa aparu — ajalyna aparumen teŋ ğoi. Sozaq ağaŋyz Mahmūt-Sūltannyŋ qolynda ğoi. O kisi betin Mahmud-Sūltannyŋ qalai jaralağanyn ūmyta qoidy ma i̇eken?
— Jekpe-jekte bolğan is kekke ainalmauy kerek.
— İet jarasy bitkenmen, i̇er jarasy oŋai bite me?..
Eger Mahmud-Sūltandy saqtai almai qalsam qaitem?
— Saqtau kerek. Nağaşy apam Aqqozydan tuğan Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa özderi mağan birinşi bop ajal oilağanşa, menen jamandyq bolmaidy dep anama bergen antym bar.
— Jaqsy. Antyŋdy adal saqtauğa qolymnan kelgenimdi aiamaspyn. Biraq şeşe jağynan senderge jien bolğanmen, äke jağynan Rabiu-Sūltan-Begimniŋ inisi i̇ekenimdi bilmeisiŋ be?
— Bilemin. Ony nege sūradyŋ ?
— Rabiu-Sūltan-Begimnen Süiinşik sūltan tuğan joq pa?
— İä, tuğan.
— Süiinşik sūltan Mūhamed-Şaibani jağynda i̇ekenin ūmyttyŋ ba?
— Ūmytqam joq. İä, sosyn?
— Sosyn deisiŋ be? Sosyny qiyn bop tūr ğoi. İeger alda-jalda Mahmud-Sūltan qaşyp ketse, men senderdiŋ qas jağyŋnyŋ adamy bolyp şyqpai-
myn ba?
— Sen Mahmud-Sūltandy qaşyr-qaşyrma, Mūhamed-Şaibanidan adal i̇ekeniŋdi bilemin. Sol adaldyğyŋa kir keltirmes üşin, bar qolyŋnan keleriŋdi aiamaitynyŋa da senemin. Sony bilgendikten osy qiyn isti ädeii öziŋe tapsyryp otyrmyn.
— Meniŋ i̇erligimdi, adaldyğymdy böten ispen syna... Äli de bolsa būny basqa adamğa tapsyr.
— Basqa adamnyŋ yŋğaiy joq. İeŋ senerim öziŋsiŋ. Seniŋ jaqyn adam i̇ekeniŋ tūtqynğa aian. Kesirlik istemeidi, aitqanyŋa könedi. Könbese köndir. Tübi biz ony ajaldan alyp qalyp, i̇eline qaitaruymyz kerek.
— Onda nege qaşyryp jibermeimin?
— Qaşyruğa bolmaidy. Būryndyq ony menen köredi. Mahmud-Sūltannyŋ tağdyryn Han Keŋesi şeşsin, Han Keŋesi ajalğa qimas...
— ärine, mūndai jağdaida küni būryn Mahmud-Sūltanğa da syr bermeuim kerek bolar... Han Keŋesiniŋ aty Han Keŋesi, sen qūtqarğyŋ kelgenmen, ol qalai şeşedi. Būryndyqtyŋ da aitqany ötip ketui ğajap i̇emes qoi!
— İä, al öziŋniŋ bar boryşyŋ — biz Otyrardan qaitqanşa Mahmud-Sūltandy aman saqtau.
Saian jymiyp küldi.
— Oŋai boryş i̇eken! Jaqsy, qoldan kelgenin aiamaspyn. Qaşan jüreiin.
— Bügin. Saqtyqta qorlyq joq, Mahmud-Sūltandy kisendeuli ūstarsyŋ.
— Jaqsy.
Sol küni tünde qol-aiağy kisendeuli Mahmud-Sūltandy Sozaqqa jürgizip jiberdi de, i̇erteŋine Būryndyq pen Qasym qalyŋ äskerin soŋdarynan i̇ertip Otyrarğa attandy. Būdan i̇eki täulik būryn Mūhamed-Şaibani tyŋşylary arqyly Būryndyq hannyŋ Otyrarğa attanğaly jatqanyn i̇estigen. «Toqal i̇eşki müiiz sūraimyn dep qūlağynan aiyrylypty» degendei, İassyny alamyn dep jürgende öz bekinisimnen aiyrylyp qalarmyn dep, jedel jürip Otyrarğa jetip ülgirgen. Otyrardyŋ bekinisi İassydan da berik soğylğan. Qalany qorşağan biık qamal, i̇eteginde tereŋ qazylğan jalpaq or. Qamal şetteri, joğarydan sadaq atuğa yŋğailanyp istelgen üzeŋgi tesik. Tömendegi jau sadaq oğyn qanşa atsa da ar jağyndağy adamğa tigize almaidy. Üzeŋgi tesikke däl tigen künde de, juan qiğaş qabyrğanyŋ ne tömengi, ne joğarğy jağyna baryp qadalady. Al qamaldy būzu tipti mümkin i̇emes. Biıktigi qyryq, juandyğy jiyrma qūlaş, qattylyğy tastan kem i̇emes sūr balşyq şymnan qūiylğan... Bir jyl qaladan i̇eşkimdi şyğarmasaŋ da işindegi azyq-tüligi jūrtqa jetedi. Otyn-suy da mol. Üi ara qazylğan şyŋyrau qūdyq. Qamal tūrğyndaryna qarağanda syrttağy jaulap aluğa kelgen Būryndyq pen Qasym äskeriniŋ hali anağūrlym naşar. Qyltaŋy joq qūba jon. Kökten küidirgen kün, köriktei ürgen ystyq jel. Dariiädan būrylğan su da laily, işseŋ taŋdaiyŋa topyraq dämi tūryp qalady. Şai qainatsaŋ ğana susynğa jaraidy. Onyŋ üstine osynşama äskerdi ūstau üşin qanşama azyq-tülik kerek. Bir ai ötkesin-aq jūrttyŋ i̇elderine qaitqysy kele bastady. Biraq bir betkei Būryndyq könbedi. Qala işindegi jasyryn adamdary arqyly Mūhamed-Şaibanidyŋ äskeriniŋ az i̇ekenin būrynnan da biletin. Ol i̇endi qamaldyŋ astyn qazyp, qalağa kiretin üŋgir-jol jasatuğa kirisken. Bügin-erteŋ bitip te qalar. Al qalağa bir kirse boldy, Mūhamed-Şaibanidy qolğa tüsti dei ber. Mahmud-Sūltan tūtqynda, i̇endi Mūhamed-Şaibaniğa qoly bir jetse bolğany, qos böriniŋ ystyq qanyn birden işip, jauynan kegin almaq. Olardy öltirse jeri keŋimek. Biraq Būryndyqtyŋ būl oiy bolmai qaldy. Qazaq äskeri jer astyn üŋgirlep, özimen özi älek bolyp jatqanda, Otyrarğa järdemge Taşkenttiŋ ämirşisi Sūltan-Mahmūd han jibergen üş myŋ äsker keldi. Būl äskerdiŋ taŋ ata qalanyŋ soltüstik qaqpasynan kirip ketkenin Būryndyq pen Qasym i̇erteŋine bir-aq bildi. İendi qamal astyn qazudyŋ bos äure i̇ekenin i̇ekeui de tüsindi. Jer astymen kirgen äskerdi myna üş myŋ qol üŋgir aldynda tūryp alyp şydatpaidy, qandy bosqa töguden böten qazaq jauyngerleriniŋ tabar paidasy joq.
Būryndyq bes myŋ qolmen sol küni Sozaqqa qaityp ketti. Bir jetiden keiin bar äskerin jinap Qasym da qozğaldy. Sozaqqa taiağanda aldarynan şapqynşy körindi. Börik astynan böri şyqqan dürbeleŋ zaman, «tağy ne bolyp qaldy?» dep, äsker basynda kele jatqan Qasym men serikteri qūiyndata şapqan salt attyğa qobalji qarady. Söitkenşe bolğan joq, astyndağy qūladyn bestisin terge sabylta şapqynşy da kelip jetti. Qasymnyŋ kişi inisi Jädik i̇eken.
— Assalaumağalikom, — dep i̇entige sälemdesti ol, astyndağy atyn typyrşyta oinatyp.
— Uağalikumassalam, — Qasym sälem aldy, — jarqynym, şabysyŋ tym suyt i̇eken, auyl-aimağyŋ aman ba?
— Bäri de aman... Tek bir bolmaşy jaman habar jetkizgeli kelip tūrmyn.
— Qandai habar?
— Tas üişikten Mahmud-Sūltan qaşyp ketti. Qasynda bir küzetşi serigi bar.
— Batyr Saian qaida i̇edi?
— Jandarynda ūiyqtap ketken batyr Saiandy bauyzdap qaşqan.
Jädiktiŋ aituynşa oqiğa bylai bolyp şyqty. Tas üige qamalğan qol-aiağy kisendeuli Mahmud-Sūltandy Saian köziniŋ qaraşyğyndai saqtaidy. Syrt-
tağy küzetti bylai qoiğanda, bireu-mireu sūltandy jazym i̇etip jürmesin dep özi ünemi, bir Maŋğyt jigitimen birge, tas üidiŋ işinde qonyp jüredi. Mahmud-Sūltan batyr Saian joq kezde, sirä «seni jetistirem» dep Maŋğyt jigitimen til tapqan boluy kerek, bir küni tünde batyr Saian ūiyqtap ketken kezinde, qatar jatqan Maŋğyt jigiti ananyŋ tamağynan qanjarymen oryp jiberip öltiredi. Söitet te tas üidiŋ irgesin kisi syiatyndai tesik i̇etip qazyp, Mahmud-Sūltan i̇ekeui qaşady. Syrtqy küzetşiler üi irgesiniŋ üŋireiip jatqanyn tek taŋ at-
qasyn köredi. Jan-jaqqa at şaptyryp, izdeu salady, biraq qaşqyndar jer astyna kirip ketkendei, üşti-küili tabylmaidy.
Qasym bala jasynan, i̇erligi aŋyzğa ainalğan batyr Saiandy öte jaqsy köretin-di. Būl sūmdyq habardy i̇estigende, ol teŋselip at üstinde äzer otyrdy. Jerge tüsip, bükil äsker bop batyr Saianğa arnap qūran oqyğanda da, ol bireu şekesinen soiylmen ūryp ketkendei i̇eseŋgirei äzer şydady. «Aqköz i̇er, bir sūmdyqtyŋ bolaryn sezgendei-aq barğysy kelmep i̇edi. Beker jibergen i̇ekem!» dep ökinip, jüregi küiip, ne isterin bilmedi.
— İesil i̇er... — dedi kenet ol qabağyn qars tüiip, — qūnyŋdy on i̇ese i̇etip qaitararmyn, — ol i̇endi i̇ernin säl qimyldatyp kübirlei söiledi, — qymbatty ana... sağan bergen sertimdi oryndaimyn dep, halqym han kötergen tuğan äkemnen aiyryldym, anam bir bolmasa da, äkem bir, qadirli ağam Mahmūt-Sūltandy jūrt közine tüse almastai kemtar i̇etkizdim. İendi mine, i̇eŋ jaqyn serigimdi qan i̇etip tūrmyn. Keş, qymbatty anam sağan bergen sertimdi qaityp aldym... Kezim kelse äkemniŋ de, serigimniŋ de qūnyn qaitararmyn qanişer qos böriden!
Qasymnyŋ būlai söileitin reti de bar i̇edi. Ol özin äkesiniŋ ölimine aiypty sanaityn. Sonau qan sudai aqqan aiqasta Mūhamed-Şaibanimen kezdespeimin dep, taŋdauly jiyrma myŋ äskerin maidannyŋ sol qanatyna alyp ketken. İeger anasyna sert bermegende, būl äsker Jänibektiŋ qasynda bolatyn i̇edi. Juyp körsinşi sonda onyŋ janyna qara atty jauynger! ätteŋ, ätteŋ! Ot jürek, alğyr oily, köregen äke, i̇el basyn tolyq qosa almai ketti. İendi mine, topas oily Būryndyqtyŋ qol şoqpary bolyp jürgeni. Onyŋ üstine, mine, tağy bir aiauly i̇erdiŋ ajaly moinynda. Qyzu sezim üstinde anağa bergen bir auyz sözdiŋ saldarynan i̇eki qymbatty adam birdei qaza tapty! Büite bersem, äli de ajal tabar kisi az bolmas. «Joq, joq, öituge bolmaidy. Keşir, anam, antymdy qaityp aldym. Ölgenge bergen söz üşin, tiriniŋ ömirin qūrban i̇etu künä».
Qasymnyŋ anasyna bergen sertin qaityp aluyna tağy da bir syltauy bar i̇edi. Qolyna tüsken Mahmud-Sūltanğa ony ölimge bermeitinin, äli-aq bosatyp i̇eline qaitaratynyn sezdirgen. Jäne tym qapa bolmai, sabyrlylyq körsetuin ötingen. Soğan qaramai Mahmud-Sūltan şydamsyzdyq i̇etti. Qasymnyŋ adal oiyn qylmysqa ainaldyrdy. Būl Jänibek balasynyŋ ūğymy boiynşa keşirmes aiyp. Ondai adamğa jaqsylyq i̇etuge bolmaidy.
— Osy kezde Jädiktiŋ sözi Qasymnyŋ oiyn tağy bölip ketti.
— On şaqty kün boldy, Sozaqqa Temir bi kelgen.
— Tösek tartqan auru deuşi i̇edi ğoi jūrt.
— Auru... Biraq atqa özi minip, özi tüsedi.
— ä... Ä...
— Mahmud-Sūltannyŋ qaşyp ketkenin, Būryndyq kökem batyr Saiannan köredi...
— Au, özi ajal tapqan adamdy qalai kinälauğa bolady?
— Bäribir, özin de qorğai almağan, Mahmud-Sūltandy da qaşyryp alğan batyr Saian kinäly deidi.
— İestimegen sūmdyq i̇elde köp. İä, sosyn?
— Sosyn... Gülbahram-Sūltan-Begimdi zar jylatyp, balalarynan aiyryp, Temir bige berip jibermek bop jatyr. Äkeŋ Äbilqaiyr men baiyŋ batyr Saiannyŋ jazyğy üşin deidi.
— Au, Temir bi özi auru. Özi paiğambar jasyna taiap qalğan käri i̇emes pe i̇edi? äli uytynan qaitpağan Gülbahram-Patşaiym sūludy qaitedi?
— Kelgende Temir bi at üstinen äzer tüsken qausağan şal köringen, Gülbahram-Patşaiymdy beremiz degennen beri jasaryp ketkendei aiağyn alşaŋ-alşaŋ basady... Atasy Qazy bidi Äbilqaiyr öltirgen, i̇endi qyzyn alyp, kegin qaiyrmaq desedi jūrt... Alğaşqy kezde jūrttan qaimyğyp, bas tartqandai i̇edi. Aşuğa mingen han kökem «jesir seniki» dep qoimağan soŋ äbden maldanyp alğandai. Batyr Saiannyŋ tūŋğyşy, i̇er jetip qalğan Aian şeşesin i̇eriksiz Temir bige beredi degendi i̇estigende, «men ony jaryp öltireiin» dep qolyna qanjaryn ala ūmtylyp i̇edi, han būiryğymen bes künnen beri zyndanğa jatqyzyp qoidy. Qalyŋ Alşynnyŋ ardageri Temir bige qol köterdiŋ dep, keşe han-kökem ony darğa asyp öltiruge ükim şyğardy. Jaŋa men ketkende darğa daiyndap jatqan... Sizderge sony habarlaiyn dep şaptym... Han-kökem tiri jannyŋ tilin alar i̇emes.
Qasym ar jağyn tyŋdağan joq. Astyndağy Aqsaŋdağyn tebinip qap, Sozaqqa qarai şaba jöneldi. Qabağy qars jabylyp ketken. Şabuğa kele jatqan qara bura tärizdi. Tek i̇eki közi qantalai Sozaqqa qarai ūmtyla tüsedi. Qalyŋ qol soŋynan sozyla şūbyryp şauyp keledi. At tUiağy kök şöpti şytyrlata üzip, i̇etraq dalanyŋ şaŋyn aspanğa bir-aq şyğardy. Qasym sūltan Sozaqtyŋ qaqpasyna taianğanda ğana atynyŋ basyn tejep qatty aiaŋğa saldy. Qaqpadan ötisimen säl toqtap, qasyna Naiman ruynan Qaptağai batyrdy, Kereiden Qaraqojany, Alşyn ruynan şyqqan Oŋai batyrdy, Jalaiyr Böribai batyrdy, Qaŋly-Ystydan qosylğan ataqty mergen Sypyrasadaqty bölip aldy da, soŋynan tağy i̇eki jüz sypai i̇ertip, Han Ordasyna qarai būryldy. Özge qolyna qala şetindegi äskerge arnap salynğan rabattarğa baryp ornalasa berudi būiyrdy. Būlar han saraiynyŋ janyna kelgende bükil alaŋ iın tiresken halyq i̇eken. Top sypaimen kele jatqan Qasymdy körip, jūrt:
— Joldan bylai tūr! — desip, qaq jarylyp arasyn aşa berdi.

Click or select a word or words to search the definition