Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Ras, anaŋ adal jan i̇edi. Adal jüreginen tilegen tilegi oryndaldy. Topyrağy torqa bolsyn. Al būdan basqa būl qanjardyŋ laqtyryluynan ne ūqtyŋ?
— Qanjar ne sizge, ne mağan arnalyp laqtyrylğan.
— Dūrys aitasyŋ. Būl qanjarlardy Mekege barğan Noğaily handyğynyŋ bir biı Stambuldan alyp kelgen. Mağan bireuin bergen i̇edi. Sen jeti jasqa tolğanyŋda ädeii beliŋe bailağam. Al qalğandary sol Noğaily i̇elinde bolatyn. Myna qanjardy laqtyrğan adam ne sağan, ne mağan arnap laqtyrdy. Jäne özi so jaqtan keldi. Būdan ne ūqtyŋ?
— İedil boiyndağy ağaiyndar da tek jatpaityn tärizdi ğoi.
— Dūrys aitasyŋ. Däşti Qypşaq jeri — tüieniŋ terisi tärizdi mol dünie. Ärkim-aq odan bir ūltandyq jūlyp alyp qaluğa qūmar. Tegi Türkistanğa tym köŋil bölip ketken tärizdimiz. Biz bū jaqta äure bolyp jürgende, İedil boiyndağy Noğaily Temir bi men Astrahan Ordasynyŋ ämirşisi Qasym sūltan da bos jatpağany körinip tūr... Qazan men Qyrym handarymen til tabysqandai ma, qalai. Tört jūrttyŋ törteui de bizge dos i̇emes. Türkistandy alamyz dep jürgende, olar Däşti Qypşaqtyŋ bükil batysyn basyp qaluğa daiyndalyp jatpağanyn kim bilsin. Joq, artyŋdy bekitpei tūryp aldyŋdy qarmai berudiŋ jöni bolmas... Qandai aqylyŋ bar?
— Aqylym öziŋiz oilağandai: jau i̇eki jaqtan. Astanany i̇eki jağyŋa birdei qarai alatyn jerge köşiru kerek.
— Onyŋ Ūlytau ma?
— Joq, Ūlytau i̇eki jaqtyŋ dübirinen de alys. Bizge tegi qauipti tūstan taqa alys ketpeu jön. Däşti Qypşaq handyğy būl jaqtağy şekarasyn qazir äjeptäuir bekitip aldy. İendi Saurandy jaulap alsaŋyz özderi bülinip jatqan Äbilqaiyr men Temirlan taqtarynan bälendei qauip äzirge tua qoimas... Qauip dümpui Noğaily jaqtan. Däl Noğaily handyğy bolmağan künde de, ar jağynda Türik patşalyğy bar. Biz o jaqtan tym alystap kettik. Syğanaqty — Būryndyq sūltanğa qaldyryp, han Ordasyn Jaiyq boiyndağy köne qala — Saraişyqqa köşirgen jön.
— Özim de osylai boljap i̇edim. Däşti Qypşaq handyğy bolu üşin qaramağymyzda İedil, Jaiyq, Jem, Torğai özenderin jailağan tuystardyŋ bir bol-
ğany jaqsy. Al olar bizdiŋ qūryğymyzdyŋ moiyndaryna tüsuine tym şalğai jatqanyn mise tūtyp, böline jaiylyp jürgen türi bar... Onyŋ üstine ar jağynda tağy qas jaularymyz tūr...
Küztoqsannyŋ bas kezinde han «Tağanaq keŋesin» şaqyrdy. Būl keŋes han ūsynysyn dūrys dep tapty jäne qys tüse Saurandy qaitaryp aludy maqūl dep şeşti.
Jänibek qys tüse Saurandy basyp aldy da, kelesi jyly jaz şyğa Syğanaqty — Būryndyqqa, Sozaqty — Mahmūdqa, Saurandy ülken balasy Jirenşege tastap, özi Jaiyq boiyndağy Däşti Qypşaqtyŋ köne qalasy Saraişyqqa köşti.
Balasy Qasym jön aitqan syndy, i̇eger tağy bir bes jyldai bū jaqqa köŋil bölmegende, bükil İedil, Jaiyq boiy Mūğajar tauyna deiin Noğaily, Astrahan, Qazan, Başqūrt handarynyŋ ülesine ketui mümkin i̇eken. Onyŋ üstine Jänibekti «bar qazaqtyŋ hany» dep qūr atağany bolmasa, būl aradağy rular onyŋ yqpalynan tym alys jatqan-dy. Han öziniŋ tegeurindi minezine basyp, tağy qauip-qaterli, keide qan tögissiz bitpeitin jaŋa aiqastarğa kirisip te ketti. İendi ol özine arnalğan qanjardyŋ nege batystan laqtyrylğanyn ūqty. Oŋaşa otau, jeke han boludy arman i̇etken basşylarynyŋ azğyruy saldarynan İedil, Jaiyq, İelek, Jem, Torğai, Or özeniniŋ boiyndağy rular Jänibekke bağynudan aini bastağan. Jänibek öziniŋ on myŋ atty äskerin i̇ersili-qarsyly dübirletip, kök qūryş aldaspanyn naizağaidai jarqyldatyp, i̇endi olardy oilanuğa mäjbür i̇etti. Osylai bū jaqtağy qazaq rularynyŋ basyn biriktirip, Däşti Qypşaq handyğyna küşpen bağyndyram dep jürgeninde balalaryna tastap ketken Däşti Qypşaqtyŋ künşyğys jağyna Äbilqaiyr hannyŋ kezinen de zor qauip tuğanyn bilmei qaldy.
Äbilqaiyr özi ölmesten būryn Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy öziniŋ būrynğy atekesi Bai-Şaih ūiğyrğa tapsyrğan. Jäne olarğa ateke i̇etip būrynğy kükiltaşy qosşy ruynan şyqqan Däulet-Qoja bektiŋ balasy Darviş-Hūsaiyn-Qaraşyŋdy tağaiyndağan. Būl i̇ekeui de Äbilqaiyrmen birge Kök Ordany tigisken i̇er jürek, senimdi adamdar bolatyn. Şaih-Haidar ölgennen keiin Äbilqaiyr tağyna otyru Mūhamed-Şaibanidyŋ kezegi i̇edi. Öitkeni onyŋ äkesi Şah-Budaq sūltan Äbilqaiyrdyŋ ülken balasy. Al özi Şah-Budaqtyŋ Aqqozydan tuğan tūŋğyşy. İeki jyldan keiin, Mahmud-Sūltan tuğan. İekeui de türge kelbetti, alyp küşti, jas jolbarys tärizdi i̇er jürek jandar. Onyŋ üstine i̇ekeui de oquğa zirek, öner-bilimge jaqyn. Han maŋyndağy adamdar tübi älemge Saiban tūqymynyŋ atyn şyğarar osy i̇ekeuiniŋ biri bolar dep jorityn. Bar ümitterin olar Mūhamed-äkim el Tarazi toiynda aqtağandai da i̇edi. Osyndai ümit kütken i̇eki hanzadany Äbilqaiyr qaitys bolysymen, ämirler keŋesi «köziŋniŋ qaraşyğyndai saqta» dep Äbilqaiyrdyŋ i̇eŋ senimdi, i̇eŋ i̇er jürek batyry Qaraşyŋğa tapsyrğan. Sol sebepten būl batyr özin osy i̇eki hanzadanyŋ ömirine jauapty sanaityn. Jalğyz janyn qūrban i̇etip olardy qauip-qaterden saqtauğa ant i̇etken.
Osy i̇eki hanzadany Şaih-Haidar qaza bolğan ūrystan alyp şyğysymen Qaraşyŋ batyr Hadjitarhandağy, iağni Astrahandağy Joşynyŋ üşinşi ūly Qūtlyq-Temirdiŋ ūrpağy, Qasym hanğa birden tartqan. Maurennahr jerinde jürse, tiri qalularynan Qaraşyŋ batyr küdiktengen. Astrahan tağyna otyruğa kezinde Äbilqaiyr ülken järdem bergen Qasym han, qaşyp kelgen hanzadalardy qūşağyn jaia qarsy alğan. Qaraşyŋ batyrmen aqyldasyp, Qasym han Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy jaudan jasyryp bağudy Maŋğyt ruynan şyqqan Temirbekke jüktegen.
Temirbek hanzadalarğa tamaşa qūrmet körsetip, qyzmet istei bastağan. Būl jağdai Äbilqaiyr äuletine jany qas jauy, qai jerden qos böri şyğa qalar i̇eken dep qūlağyn türip otyrğan Aibaq hanğa, moğol Ahmed han men Abbas bekke jetken. Būlar köp äskermen Hadjitarhanğa qarai şyqqan. Soğysuğa küşi jetkiliksiz Qasym han Temirbek pen Qaraşyŋdy şaqyryp alyp, i̇eki hanzadany Hadjitarhannan Maurennahrğa qaşyrğan.
Jolai būlarğa Äbilqaiyr tağyna berilgen birneşe sūltandar, batyrlar qosylyp, özderin qorşap alğan Aibaq hannyŋ äskerimen soğysady. Osy aiqas-
ta Mūhamed-Şaibani, Mahmud-Sūltan, Qaraşyŋ üşeui hannyŋ inisi men bir balasyn öltirip qorşaudan şyğady. Soŋynan quyp jetken Ahmed hannyŋ qolbasşylarynyŋ biri Qonyş-Qypşaq batyr basqarğan myŋ adammen aiqasyp, olardan tağy qūtylyp ketedi. Būl aiqasta äsirese Mūhamed-Şaibanidiŋ inisi Mahmud-Sūltan, Bahtiiär sūltannyŋ balalary älik pen Hamze, Äbilqaiyrdyŋ balasy Süiinşik asa i̇erlik körsetedi.
Osy adamdarmen ol Türkistan uälietine keledi. Būl mezgildegi Türkistan uälietiniŋ ämirşisi Ūlyqbekten tuğan Miranşoh-myrzanyŋ nemeresi, Sūltan Ahmed, İassy qalasynyŋ hakimi moğol Mūhamed-Mazit-tarhan, Otyrardyŋ hakimi onyŋ balasy Qūlmūhamet-tarhan, Taşkent uälietiniŋ ämirşisi Sūltan Mahmud-tarhan köpten köp Kök Ordağa meilinşe dos-jar adamdar. Bärinde de qazaq handary jeŋip, biligimizden aiyrylyp qalamyz ba dep zäre joq. Būlarğa hakimi ämir äbduäli-tarhan, qosşy ämirşisi Aqsofy batyr qosylyp, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy tu qylyp köterip, qūryp ketken Kök Ordanyŋ şaŋyrağyn qaita köterudi oilağan. Būlar Mūhamed-Şaibanidy Däşti Qypşaqqa han i̇etip köterip, özderiniŋ qastary qazaq pen Jağatai handaryna qarsy küş i̇etip paidalanbaq boldy. Osyndai saiasattyŋ arqasynda osydan i̇eki-üş jyl būryn qaşqyn bop jürgen hanzadalar Däşti Qypşaqqa qauipti küşke ainaldy. Onyŋ üstinde Mūhamed-Şaibanidyŋ öziniŋ jeke basynyŋ qasietin, i̇er jürektigin, aqyldylyğyn, oqyğandyğyn qossaq, şynynda da, Däşti Qypşaqqa bügin bolmasa i̇erteŋ nağyz qaterli kün tuuy sözsiz i̇edi. Osy qauip is jüzinde aiqyndala bastady. Būryndyq Saraişyq jağyna seruendep ketkende, Mūhamed-Şaibani Syğanaqty basyp aldy. Mūhamed-Şaibani jaqqa şyqqan qala aqsaqaldary kömegimen, osynyŋ aldynda ğana İassyğa joryq salyp, i̇eşteŋe öndire almai kelgen Jirenşe sūltanğa da Saurannan airylu qaupi tudy. Köp keşikpei ol da Saurannan aiyryldy.
Aq Ordanyŋ — qazaq Ordasynyŋ i̇eki birdei būrynğy astanasyn joğaltuy Jänibek pen Būryndyqqa, Jänibektiŋ balasy Mahmūd-Qambar, Qasymdarğa Däşti Qypşaqtyŋ künşyğysynda qandai qauiptiŋ tuğanyn anyq körsetti.
Būl äreketterdiŋ bäri de, toq i̇eterin aitqanda, küşeiip kele jatqan qazaq i̇elin qaitadan basqa ūryp, keiin şegindiru i̇edi. Türkistan ölkesin kim alsa, Däşti Qypşaqqa sol üstemdigin jürgizedi. Osy sebepten Türkistan qalalarynyŋ maŋaiynda tağy tört handyq tüiisip, qyrğyn bastaluğa jaqyn qaldy.
Qazaqtar Türkistan ölkesi arqyly öziniŋ i̇ejelgi jeri men qalalaryn qor-
ğap, handyq därejesin joğaltpağysy kelse, Moğoldar būl ölkeni özderi basyp qalyp, Jetisudan qazaq i̇elin taidyrudy oilady. Al Temirdiŋ byt-şyt bola bastağan ämirleri Türkistan arqyly özderiniŋ būrynğy Aqsaq Temir kezindegi patşalyğyn saqtap, Däşti Qypşaqty qaramağynda ūstap, sauda-sattyğyn örkendetudi arman i̇etse, Äbilqaiyr tūqymdary būl ölkeni qolyna alyp, bükil Däşti Qypşaqty qaitadan basqarmaq boldy. Osyndai qarama-qarsy kelgen tört niettiŋ tağdyry osy Türkistan ölkesine kep tireldi. Mūndai jağdaida Jänibek Jaiyq boiynda qala alar ma? Keşe ğana özi qoja bola bastağan Türkistannan airylğysy kelmedi. Türkistannan aiyryluy qaitadan qazaq handyğyn joğaltuy i̇edi. Sondyqtan Jänibek Saraişyqty tastap, qaitadan būryn-
ğy qonysyna köşudi oilady. Türkistandy jaulap alu üşin qūr ğana äsker i̇emes, ol jerdi jailaityn, bauyr basyp qalatyn i̇el kerek. Sol sebepten de ūly jyrau Asan Qaiğynyŋ:

«Qyryŋdy kiık jailağan,
Suynda balyq oinağan.
Oimauyttai toğai i̇eginniŋ
Oiyna kelgen asyn jeitūğyn
Jemde keŋes qylmadyŋ.
Jemnen de i̇eldi köşirdiŋ
Oiyl degen oiyŋdy
Otyn tapsaŋ toiyndy
Oiyl közdiŋ jasy i̇edi,
Oiylda keŋes qylmadyŋ,
Oiyldan i̇eldi köşirdiŋ»,

dep tolğai ūrysuyna qaramai, handyğynyŋ keleşegin oilağan Jänibek būl joly da öz aitqanynan qaitpady.
Jänibek joryq üşin qaitadan qonys i̇etpek bolğan Şu, Sarysu boiyn Asan Qaiğy jamandap: Myna şirkinniŋ i̇eki jağy borbas i̇eken; balanyŋ işi quyrylmaitūğyn, pyşağy qynynan suyrylmaitūğyn, i̇erkegi at bolatyn, ūrğaşysy jat bolatyn jer i̇eken» dep, ne bolmasa Jänibektiŋ köp i̇eli jailai bastağan Qarataudy körip: «Kökekten basqa qūsy joq, kök şöpten basqa isi joq, jer azğyny mūnda i̇eken, qatyny semiz, i̇eri aryq i̇el azğyny mūnda i̇eken, aty bestisinde qartaiatūğyn, jigiti jiyrma besinde qartaiatūğyn jer i̇eken» dep İedil men Jaiyq boiyn tastamaudy aitsa da, Jänibek könbedi. Türkistannan airylsa, Däşti Qypşaqtan airylatynyn, Ordasy joq, oşağy joq, azyq-tülik, sauda-sattyğy joq, böten jūrtpen bailanys jasai almaityn köşpeli i̇eldi künşyğysyndağy Äbilqaiyr ūrpağy men Temirlan tağy, künbatysyndağy Noğaily, Astrahan, Qazan handyqtary bölşektep jūtyp jiberetinine közi jetkendikten öz degeninen taimady. Ol i̇endi i̇eşteŋege qaramady. Öz jolynyŋ jön i̇ekenin bilip tūrğandyqtan, Asan Qaiğynyŋ degenine könbedi. Bükil jūrtty şūbyrta tağy köşti. Kele sala Syğanaq üşin Mūhamed-Şaibanimen soğysuğa daiyndaldy. Biraq būl kezde Mūhamed-Şaibani äjeptäuir küşeiip alğan-dy.
Eki jaq Sauran men İassynyŋ ortasyndağy keŋ jazyq dalada kezdesti. Bū joly i̇eşkim de jekpe-jekke şyqpady. Jänibek bastağan qalyŋ äsker i̇ekindi kezinde Mūhamed-Şaibanidyŋ şebine at qoidy. Jau jağy da qarsy şapty. Biraq Mūhamed-Şaibani qulyğyn asyrdy. Qazaq äskeriniŋ maqsaty qan maidanda jauyn jalpy jeŋu bolsa, Äbilqaiyr Ordasynyŋ oilağany han Jänibekti qūrtu i̇edi. Betpe-bet kep tūra qaşqan bir top äskerdi qua tüsken Jänibek pen batyr Saian kenet özderiniŋ Mūhamed-Şaibani men Aqsofy batyr basqarğan qosşy omağynyŋ i̇er jürek on san jauyngerleriniŋ ortasyna qalai tüskenderin bilmei qaldy. Alpystan asqan Jänibek qanşa aibyn körsetkenimen, Mūhamed-Şaibanidyŋ qasyndağy alyp küşti jas batyrğa qarsy tūra almady. Betpe-bet kelip qalğanda, ananyŋ qos qoldap ūrğan şoqparynyŋ salmağymen omyrt-
qasy üzilip at-matymen jer qūşa omaqata qūlady. Osy kezde säl soŋynan kele jatqan batyr Saiannyŋ da jigitteri jolyndağy jau şebin qamystai bytyrlatyp jetip ülgerdi. Jolbarystai aqyryp bir toby Mūhamed-Şaibaniğa ūmtyldy. Biraq bir armanyna jetkenin közimen körgen han balasy ūpaiym tügel degendei, būlarğa būrylyp ta qaramastan astyndağy jel jetpes küreŋ atyna qamşyny üsti-üstine basyp, öz tobyna qarai qūiyndata jöneldi. Al batyr Saian jerde jatqan han denesin aldyna öŋgerip alyp, i̇ekinşi jağynan kelip qalğan jau tobynan sytylyp şyğa berdi. Söitkenşe tün bolyp qaraŋğylyq tüsti. Ūrys toqtaldy. Ai tua äskeri oisyrap qalğan Mūhamed-Şaibani, taŋerteŋgi ūrysqa tötep bere alamaitynyna közi jetip, İassy qalasyna baryp bekinbekşi bop keiin şegindi.
Hany ölgen qazaq äskeri jauynyŋ soŋynan qumady. Jänibektiŋ denesin aq kigizge orap, aq tüiege artyp, i̇ekinşi balasy Mahmūt bilep tūrğan Sozaqqa bettedi. Qaiğyly i̇el küŋirene kürsinip, alğaşqy hannyŋ biri Jänibekti ardaqtap aqyrğy saparyna şyğaryp saldy. Äbilqaiyr jatqan Juantöbedegi kök kümbezdi mazardyŋ janynda tağy bir saltanatty altyn aily mazar paida boldy. Tiri jürgenderinde bükil Däşti Qypşaqtyŋ keŋ dalasyna syimağan qos tarlan, i̇endi on şarşy qūlaş jerge qatarlasa kömildi. Ömir tatulastyra almağan i̇eki handy, i̇endi ölim tatulastyrdy.
Jänibektiŋ qyrqyn berisimen i̇el jiylyp, kezegine qarai Kereidiŋ özge ūldarynan batyr tuğan Būryndyqty aq kigizge köterip han sailady. Būryndyq han bolysymen Äbilqaiyrğa i̇eliktep jūrtty otyryqşylyqqa beiimdei bastady. Bögen men Şilik özeniniŋ tüiisken jerine öziniŋ astanasy Būryndyq degen qala saluğa kiristi. İeki jağynda i̇eki özen, tüiisken jeriniŋ aldyŋğy jağynan qamal jürgizdi. Biraq būl qalany salyp bitire almady. Samarqantqa qaşqanynda ädeii kisiler jiberip örtep ketti. Būl arada osy künge deiin jūrt Būzyq dep atap ketken qorğandy qala orny äli tūr. Būryndyq han bolğan däl osy künderi Taşkent, İassy, Otyrar şaharlaryn bilep otyrğan moğol hakimderi men Temirlan ämirleriniŋ jinap bergen äskerlerin basqaryp Mūhamed-Şaibanidiŋ inisi Mahmud-Sūltan Sozaqqa attandy. Bū joly da qyrğyn ūrys boldy. Qan sudai aqty. Tağy da Äbilqaiyr balalary jeŋilip keiin şegindi. Biraq Mahmud-Sūltan Sozaq bileuşisi, Jänibektiŋ ortanşy ūly Mahmūt-Sūltanmen jekpe-jekke şyğyp, naizamen üstiŋgi i̇erni men mūrynyn alyp tüsti. «Şaibani-namede» aitqandai, «tağdyr basyndağy bar aqylyn mūrnynan qan i̇etip ağyzdy». Biraq attan qūlap tüsken Mahmūt sūltandy qazaq jauyngerleri jau qolyna qaldyrmai birden at qoiyp aman qūtqardy.
Bir halyqty özbek, qazaq degen i̇eki i̇elge bölip alğan handar tartysy şielenise tüsti. «Būl tartystyŋ aiağy nemen tynbaq?» — Özgeden göri Qasym sūltan köbirek oilandy. Kürestiŋ alğaşqy kezeŋi aiaqtalğan tärizdi. Anasynyŋ anty oryndalyp, özin Qasym üşin qūrban i̇etti. Al äkesi Jänibek, on jyl būryn aitqanyndai, Mūhamed-Şaibanidyŋ özinen bolmasa da, onyŋ jauynger batyrynan qaza tapty, tuğan ağasy Mūhamed-Şaibanidyŋ inisi Mahmud-Sūltannan bet-auzy adam qarağysyz bop jaralandy... Bäri osydan on jyl būryn anasyna ant bergen künindegi äŋgimedei bolyp şyqty. Osyndai tartys qandy kekke ainalyp bara jatqan jağdaida, i̇endi özi sondağy anasyna bergen antyn oryndai alar ma?
Qasym auyr kürsindi. «Joq, joq qaitken künde de antty oryndauy kerek. Anağa bergen sözin būzsa qarğys atady...»
ärine Būryndyq hannyŋ äskeri basşysy bolyp jürgende būl antyn būzbaidy, al i̇eger i̇erteŋ altyn taq-aidahardyŋ üstine otyruğa tura kelse qaitedi? Apaly-siŋliliniŋ balalary tügil, bir anadan, bir äkeden tuğan i̇egizdi aiyratyn, birin-biri bauyzdatatyn qanqūmar altyn taq-aidahar Qasym sūltandy bügingidei öz i̇erkine qūiar ma?
äi, qoimas. Altyn taqqa otyru — öz basyŋnyŋ aidaharğa ainaluymen teŋ i̇emes pe? Teŋ, söz joq teŋ.
Biylğy jyl Qasym sūltanğa auyr tidi. Būryndyqtyŋ orynsyz jūmsauymen daiyndyqsyz tiısip bir-eki ret Mūhamed-Şaibaniden jeŋilip qaldy. Onyŋ üstine han tūqymyn qanauşy sanağan «Jalğyz köz» batyr, äldilerden opyq jegen malşy-jalşylardy jinap, Qasymnyŋ da i̇eki qos jylqysyn aidap äketti. Syr boiynyŋ tömengi jağyndağy balyqşy auyldarğa aparyp ülestiripti degen sybys ta qūlağyna jetken. Biraq Qasym jylqysyn izdep ol auyldarğa attanbady. Öitkeni, däl osy kezde i̇eŋ jaqsy körer äieli Hanyq-Sūltan Hanşa ūl tapty. Atyn Qasymnyŋ özi Haqnazar qoidy.
Köp qatyn alatyn han tūqymy balağa zar bolmaidy. Biraq Qasym osy Haqnazarğa öte quandy. Öziniŋ izin basar qazaqtyŋ äigili hanynyŋ biri bolaryn bildi me, kündik jerden at şaptyryp ūlan-asyr toi istedi. Oraq barymtalap alğan köp jylqysyn i̇endi ol sonau balyqşy kedei auyldarğa ūlym üşin bergen sadaqam dedi.

IV

«Eki köz birin-biri şūqymasqa allatağala ortasyna mūryndy jaratqan» dep qazaq bosqa aitpağan. Būryndyq taqqa otyryp, Qasym sūltan äskerbasy, iağni ämir-el-umera bolğannan keiin, köp keşikpei-aq aralarynda qaişylyqtar tua bastady. Negizgi ala auyzdyq Būryndyq pen Qasymnyŋ qazaq handyğynyŋ keleşek saiasatynyŋ qandai boluy kerek, degen mäseledegi i̇ekeuiniŋ közqarasynan tuğan. Onyŋ üstine Äbilqaiyr Ordasyn qaita tūrğyzudy közdegen Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan jaiyndağy aralaryndağy alalyğy qosyldy.
Aŋğal batyr, qysqa tomyratyn mort minezdi Būryndyq qazaq handyğynyŋ keleşegi tek soğysta dep oilağan. Jasynan jauyngerşilikti mūrat i̇etken, toŋ moiyn, öz degenin dünieniŋ tetigi köretin qaisar han qazaq handyğynyŋ küşeiü joly tek körşi i̇elderdi şabuda dep ūqqan. Sondyqtan ol özi de ünemi at üstinde bolyp, özgeden de sony tilegen. Al Qasym böten pikirdiŋ adamy. Onyŋ oiynşa qalyŋ qol, soğys tek jaudan öz jeriŋdi qaitaryp alu üşin ğana kerek. Qazaq handyğynyŋ küşeiü joly ünemi soğysuda i̇emes, aldymen öziŋe i̇eşkimniŋ tisi bata almaityn aibarly, qoi üstinde boz torğai jūmyrtqalatatyn beibitşilikti arman i̇etken i̇el boluda dep tüsingen. Osyndai oidağy Qasym ünemi joryq, ünemi şapqynşylyq halyqty jüdetedi dese, Būryndyq «joq, olai i̇emes, jaudyŋ jer, suyn tartyp alyp, düniesin tonau i̇er jürekti qazaq jigitterin baiytady, al joryq, ūrys tek halyqty şynyqtyrady, saqyldağan aiaz ben būrqyrağan boranda ösken kökjal qasqyrdai qaitpas qaisar i̇etedi. Būndai i̇elge i̇eşkim de bettei almaidy. Al jauy qoryqqan i̇eldiŋ handyğy da berik, aibyndy keledi. Sol sebepti qazaq i̇eliniŋ i̇eŋ myqty saiasaty soğys bolu kerek» dep tūjyrğan. Han biligine bağynbauğa qaqy joq äskerbasy Qasym lajsyz Būryndyqtyŋ būiryğyn oryndap, jūmsağan joryqtaryna baruğa mäjbür bolğan. Osyndai orynsyz joryqtardyŋ keibireulerinde jauyna küşi jetpei jeŋilip te qalatyn. Ärine, Būryndyqtyŋ mūndai qylyqtary Qasymnyŋ köŋilinde oğan degen narazylyq tudyrdy. Al Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa kelgende, Būryndyq i̇ekeuin tezirek qūrtudy tilese, Qasym qos böriniŋ betin Türkistan ölkesinen qaitaryp, Aqsaq Temir handyğyna qarsy jūmsaudy közdedi. Äbilqaiyrdyŋ köptegen ämir, sūltan, myrzalary Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy jaqtaitynyn tüsinetin Qasym, qazaq i̇eliniŋ aibyndy jauy Aqsaq Temir Ordasyn qūlatu üşin, iritkini jau tobynyŋ özinde şyğarsaq degen tilekti qūptady. Maurennahrdağy Moğol, Jağatai tarhan, myrza, ämirlerin küşeituden köri, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy öz jağyna şyğaryp, analarğa qarsy paidalanudy dūrys körgen.
Būl mäselede han men onyŋ äsker basynyŋ arasynda oŋai öte almas tūŋğiyq paida boldy. İeger būlar til tauyp, bir şeşimge kelmese, būl tūŋğiyq i̇ekeuin birdei batyryp ketetini sözsiz i̇edi. Öitkeni qas jauyŋa dostyq közben qarau — i̇eliŋdi satumen teŋ qylmys. Būryndyq oiynşa Qasym sol qylmysqa taiau jür. Ärine, mūndai jağdaida arasyndağy ala auyzdyq i̇ekeuine birdei qater.
äitkenmen būl tüiindi qos böriniŋ özderi şeşti.
Mūhamed-Şaibani Taşkent bileuşisi jağatailyq Sūltan-Mahmud han men Samarqant ämirşisi äbuseiit hannyŋ arqasynda Syğanaq, Aqrūq, Üzgentti alğannan keiin, būl jeŋisterine qanağat tūtpai Horezmge attandy. Jolai Tyrsaq bekinisin şauyp, öziniŋ ağrūğyn53 osy arada qaldyryp, Horezmdi qorşady. Horezmdi äne alamyn, mine alamyn dep tūrğanynda, kenet qalağa Qorasan ämirşisi jağatailyq Sūltan-Hūsaiyn myrza jibergen jiyrma myŋ äsker kömekke keldi. Mūhamed-Şaibani amalsyz keiin qaitty. Däl osy kezde Taşkent bileuşisi Sūltan-Mahmud han kep Otyrar uälietin basyp aldy. Ol ülken toi jasap, mäŋgilik odaqtas bolamyz dep dostasyp, Otyrardy Mūhamed-Şaibaniğa basybaily berip, özi äskerimen Taşkentke qaityp ketti.

Click or select a word or words to search the definition