Köşpendiler - I - Almas qylyş

Biraq Jänibektiŋ būl qyzu äreketteri ūzaqqa sozylmady. Kenet tağy bir habar jetti. Qyryq jyldai bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr, Qorasandy titiretken Äbilqaiyr han o düniege sapar şegipti! Bükil ataq, altyn taq, Şyğys i̇eliniŋ teŋ jartysyn jylatyp jinağan dünie-qazyna ūly hannyŋ ömirin i̇eŋ bolmasa bir künge sozuğa jaramapty! Ataqty däruişi äbdirazaq Nahiçevanidiŋ özi tapqan myŋ da bir keselge şipa bolar, i̇ebelek tikeneginen jasağan — syrynşan şurnäsi de qonbapty. İesil i̇er Jeihun men Seihun dariiänyŋ ortasyndağy i̇etraq 52 dalada jeti kün kezikpen küiip-janyp, aqyry qaitys bolypty! Zirik taldai sarğaia bastağan denesin ystyq künge būzylyp ketpesin dep, Bahtiiär bahadur men Qaraşyŋ batyr, bal toltyrğan alty qūlaş astauğa sap, Sozaq medinasyna alyp kelipti. Būl şahar qazaqtardyŋ qolynda bolsa da, ölimge daua bar ma, altyn syrmen atyn jazyp, arnauly qara märmär tasynan mazar oiyp, qūrmettep jerlepti. Būl habardy i̇estigende qas jaulary, äsirese, Äbilqaiyr jerin alyp, suyn alyp, qiiänaty köp ötken keibir qazaq auyldary kökala jylqy qūrban şalyp, quanyşqa keneldi. Tek Jänibek han ğana dünie şirkinniŋ ötkinşektigine qamyğyp, üş kün ornynan tūrmai jatyp aldy. Joq, Jänibek Äbilqaiyr handa ketken kegine ökingen joq. O zamanda han kegi — qolğa ūstağan aldaspan tärizdi, yŋğaiy kelse jauyna jūmsalady, al özine tiımdi bolsa qynabyna qaita salynady. Keibireui sol qynabynda jatyp tot basyp, äbden şiridi. Al i̇endi bireui anda-sanda qynabynan suyrylyp jauynyŋ üstinen jarq-jūrq oinap, ses körsetip, qaita ornyna baryp jatar bolar. Tek zardaby asyp ketkende ğana sol kek-aldaspan qyzyl qanğa malynuğa tiısti. Jänibek pen Äbilqaiyrdyŋ da kegi osyndai kekke ainalğan. İeki jaqtyŋ halqy birdei qyzyl qanğa malynğanymen, özderi birin-biri ajalğa qiiüdan aulaq i̇edi. Tek handyğyn tartyp alyp, jauyn taqyrğa otyrğyzu ğana — armandary bolatyn. Joq, Jänibek Äbilqaiyrda kegim ketti dep ökinbedi. Dünie şirkinniŋ jalğan i̇ekenine ökindi. Bar ömirin jihangerlikpen, alys, jūlys, ūryspen ötkizgen azuy alty qarys, müiizi şaŋyraqtai, ataqty han Äbilqaiyr aqyrynda ne tapty? Bar tapqany Sozaqtyŋ qasynan qazylğan i̇eki qūlaş jer boldy! İendi oğan üstine qoiğan märmär tastan, basyna jazylğan altyn jazudan ne paida?
«Öldiŋ, Mamai, qor boldyŋ!» degen mine, osy!.. Qaisymyzdyŋ bolsa da būl jalğan dünieden aqyrğy alar i̇enşimiz — osy i̇eki qūlaş jer! Ataq, baq şe? — Jänibek auyr kürsindi. — Ataq, baq ta qolğa salğan altyn saqina tärizdi, qanşa asyl bolğanmen tübi tozady. Äbilqaiyr tügil, keşe bükil Şyğys i̇eline ülgi bolğan Qoşan patşalyğynyŋ ūly patşasy Qanyşqany kim biledi? Al kezinde būdan ataqty, būdan abyroily qandai patşa bolyp i̇edi? Joq, ataq, baq degen — qolğa salğan altyn saqina. Tek tiri kezimizde ğana özgeler körsin, qyzyqsyn dep sausağymyzdan almauğa tyrysamyz. Al ölgesin şe? Qai ūrpaqty kördiŋ — babamnyŋ mūrasy dep atam zamanğy saqinany köziniŋ qaraşyğyndai saqtağan? Saqtaudyŋ qajeti joq şyğar. Är zamannyŋ ülgisi özine qymbat qoi. Atağyŋ da sondai. Qara da tūr, Altyn Ordany tik tūrğyzğan Äbilqaiyrğa bükil ürim-būtağynyŋ ornatqan i̇eskertkişi «Osy jerde Äbilqaiyr han jatyr» dep üstine qoiğan sonau qara taspen bitedi. Jyl öter, ğasyr öter, Äbilqaiyrdyŋ da daŋqy, bügingi küngi qadiri ūmytylar. Būnym ne, Äbilqaiyrdy tabalap jatyrmyn ba? Joq, būnym tabalağanym i̇emes, aqiqatym. Äbilqaiyr soŋynan i̇ergen jūrttyŋ senimin saqtai almady. İeldi i̇el i̇etu qolynan kelmedi. Al biz şe? Biz ony kögerte alamyz ba? Kögertken künde keleşek jūrt isimizge qandai bağa beredi?
İapyrmau, meniŋ būnym ne? Bolaşaq ūrpağymyz ne aitady i̇eken dep öz boryşymyzdy atqarmai ötpekpiz be? Joq, keleşektiŋ bağasy üşin i̇emes, solardyŋ aldynda özimizdiŋ ar-Uiatymyz taza bolu üşin, i̇el-jūrtymyzğa degen öz boryşymyzdy adal atqaryp ötuimiz kerek. Qorğai almasa öz obaly özine, biz halqymyzdyŋ alğaşqy memlekettik otauyn tiktik! Tigu üşin qan maidanda jan qūrban dedik!»
Jänibek tösekten basyn köterip alğan. Sol küni Saurandy bilep tūrğan hakim Qūlmūqamet-tarhan «Küşiŋ jetse — jeŋip al» dep Jänibektiŋ hatyna jauap bergen. Al Jänibek te sol sağatta Sauran şaharyn şabuğa äskerine jarlyq şyğarğan:
Bükil Syr boiyn alyp jatqan qalyŋ äsker qaitadan jasaqqa bölinip, şabuylğa daiyndala bastady. Hat jiberilgen özge şaharlardan jauap kelgenşe i̇eki aptadai uaqyt ötti. Jänibek bar uälietten jauap almai tūryp, Syğanaqqa taiau Saurandy şabudan äzirge bas tartqan. Äbilqaiyrdyŋ ölgenin i̇estigen jūrt, hakimderine qan tögispei qalalardyŋ qaqpalaryn aştyrtar dep ümittengen. Biraq būl oiy aqtalmady. «Äbilqaiyr han ölgennen keiin ne bolar i̇eken?» dep kütken hakimder tez jauap bere qoimady. Jūrt osyndai dağdarys halde jürgen şaqta, tağy bir habar keldi. Äbilqaiyr hannyŋ tağyna ülken balasy Şaih-Haidar otyrypty degen laqapty qūs qanatty ūzynqūlaq bükil Däşti Qypşaq jerine bir-aq künde taratty.
Jänibek tağy oiğa qaldy. «Äbilqaiyr joryqqa bastap şyqqan jüz myŋ äskerdi Şaih-Haidar däl qazir taratyp jibermeidi. Ärine, Şaih-Haidar Kök Ordağa han bolyp jarytpaidy. Biraq onyŋ nağaşy jūrty — özbek Qoŋyrattary qazir bel alyp tūr. Sondyqtan da Şaih-Haidardy han köterdi. Al, Şaih-Haidar qanşa tabanynyŋ büri joq, osal bolğanmen de, äkesi qūrğan mynau jüz myŋ äskerdi paidalanyp, abyroi alyp qaluğa tyrysady. Būny Äbilqaiyrdyŋ serikteri — äsker qolbasşy batyrlar da qoldaidy. Qaitken künde de tastai tüiilgen äskerdi joryqqa jūmsaidy. Tek qai i̇eldi şabu kerek, soğan qarai äskeriniŋ betin būrady. Ärine, Kök Ordağa qazir Moğolstannan qazaq i̇eli qauipti. Onyŋ üstine biz Syğanaq uälietin alyp qoidyq. Öz i̇eliniŋ de, özge i̇eldiŋ de köz aldynda qadirin tüsirmes üşin, Şaih-Haidar Syğanaq pen Sozaqty qaitaruğa baryn salady. Söz joq, äskeriniŋ betin ol Türkistan ölkesine būrady. Al Şaih-Haidardyŋ äkesi Äbilqaiyrdyŋ babyna keltirgen jüz myŋ äskerine, bar qaru-jarağy soiyl men köne Qypşaq kezinen kele jatqan qaiyŋ sadaqtaryn saptağan qazaq jigitteri qarsy tūra almaidy. Būndai soğysta jeŋip şyğu üşin tek jazdy küni jinalatyn i̇er jürek jigitteri ğana i̇emes, qan maidanda äbden şynyqqan, soğys täsilin meilinşe üirenip alğan qaru-jarağy mūzdai, tūrğylyqty äsker kerek. Ol äsker qazir tek Şaih-Haidarda ğana bar. Sonda qalai, Şaih-Haidardyŋ äskeri küşti i̇eken dep ūrystan küni būryn taiyp ketu kerek pe? Joq, öituge bolmaidy. Şaih-Haidardyŋ mūzdai qaru-jaraqtanğan äskerine qarsy böten küşti paidalanu kerek. Ol küş — Kök Orda handyğyna qarsy batyrlardyŋ basyn biriktiru, solardyŋ äskerin Şaih-Haidardyŋ jan-jağynan qaptatu, büiidei tigizu. Müiizi qarağaidai alyp ögizdi jan-jağynan tigen on bügelek qyzyl tanau i̇etip şapqylatyp, janyn qūiarğa jer tapqyzbaidy. Bükil qastar jinalsaq bir Şaih-Haidarğa älimiz jetpei me? ärine jetedi.
Osyndai oiğa kelgen Jänibek, Moğol, Jağatai handary Qajy-Mūhamed balasy Saidan-Aibaq hanğa, Kerei-Arabidiŋ balasy Büreke sūltanğa, Maŋğyt ämirleri Abbas bek, Mūsa bek, Jaŋbyrşy bekke, «bärimiz birigip Şaih-Hai-
darğa qarsy şyğaiyq» dep kisi saldy.
Ejelden Äbilqaiyrğa qarsy han, sūltan, bekter äskerimen tez-aq jinaldy. Kiık lağyn örgizgen qara suyqtyŋ aldynda İassy men Saurannyŋ ortasyndağy i̇etraq dalada jüz myŋdağan qalyŋ qol kezdesti. Jänibek äskeriniŋ sany artyq bolğanymen, Qaraşyŋ batyr bastağan Kök Orda äskeri alğyzbady. Jänibek, Aibaq, Mūsa, Jaŋbyrşy birneşe märtebe qarsy şapty, biraq sauyt būzar bolat ūşty jebe jaudyrğan Şaih-Haidar äskeri maŋaiyna jolatpady. Birneşe ret özderi qarsy şabuylğa şyqty. Nūranyŋ Qaratūzyndağy aiqastan beri qazaq handaryna tisin qairap jürgen Qaraşyŋ batyr, küieu balasy i̇ekenine qaramai, Būryndyq sūltannyŋ äskerine özgeden köbirek öşige ūmtyldy. Būryndyqtyŋ baiağy özine istegenin aldyna keltirmek bop, qolyna arqanyn alyp qyrğyn ūrystyŋ işinen talai aŋdydy. Biraq sūltandy qorşağan kileŋ saigülik mingen qaruly i̇er jigitter juytpady. Keide özderi qolğa tüse jazdap äzer qūtyldy. Qaraşyŋ nūsqauymen sūljyq türikmenderiniŋ ataqty jasağy Jänibekke de san ūmtyldy. Biraq baiağy Nūranyŋ Qaratūzyndağy oqiğadan keiin Jänibek hannyŋ özin qorğaityn i̇eki jüz aldaspandy arnauly qosynyn basqaratyn batyr Saian, han üstine tüiilgen qylyşty san ret naizasymen qağyp, handy jäbireiildei qorğap, maidan ortasynan aman alyp şyğa berdi. Osylai i̇eki aptadai salğylasqan qazaq äskeri aqyrynda, küzdiŋ qara suyğy kele Syğanaqqa keiin şegindi. Jau jağynyŋ qaitqanyn körgen Şaih-Haidar han i̇endi öz äskerin tarata bastady.
Äbilqaiyr Ordasy qastarynyŋ da kütkeni osy i̇edi. Şaih-Haidar han jauyngerlerin taratyp bolyp, qalğan bes myŋ qolmen i̇erteŋ Samarqantqa qait-
qaly tūrğanynda, kenet Äbilqaiyrdyŋ i̇eski jauy sūltan Ahmet hannyŋ jiyrma myŋ jaqsy qaru-jaraqty äskerin i̇ertip, Aibaq han bir büiirden sau i̇ete qaldy. Şaih-Haidar tarap ketken qolyna jinalsyn dep būiryq berip, at şaptyrğanmen, jöndi äsker jinalyp ülgermedi. Amal joq, jiyrma myŋ äskerge bes myŋ qolmen qarsy şyğuğa tura keldi. Şaih-Haidar jaişylyqtağy jüreksizdigin qoiyp, osy aiqasta Qaraşyŋmen qatar tūryp, jan aiamai ūrysty. Suğa keter bala dariiädan şeginbeidi, älde ajalyna körindi me, ne baiağydan beri qorqyp kelgeniniŋ yzasyn qaitaraiyn dedi me, ol astyndağy qūla qasqa tekejaumyt tūlparyn oinaqtatyp, jau şebiniŋ ortasyna qarsy şapty. Taiau jerden jibergen birneşe jebe üstindegi kerege köz şynjyr sauyttyŋ byt-şytyn şyğaryp, aqyrynda at üstinen qūlatty. Qūlağan hannyŋ denesin alamyz dep, i̇eki jaq birdei jan aiaspai qyrylysyp jatqanda, san jağynan jaralanğan Şaih-Haidar han qansyrap, qinalyp baryp, aqyrğy ret jaryq düniege bir qarady da, közin mäŋgi jūmdy. Būl joly da ūtylğanyn bilgen Qaraşyŋ batyr, soğysqa i̇eŋ alğaşqy ret qatynaspaq bop Şaih-Haidar qolyna i̇ergen on jeti jasar Mūhamed-Şaibani men on bes jasar Mahmud-Sūltandy qan sasyğan qyrğynnan aman-esen alyp şyğyp, qalyŋ şi arasyna kirip joq boldy.
Şaih-Haidar qaza bolğannan keiin, oğan i̇ergen ämir, sūltandar i̇eldi-elderine tarap ketti. Köbi özderiniŋ qasqyrğa jeke şabatyn arlan tazy i̇emes, tek qora küzetuge jaraityn būralqy töbetter i̇ekendikterin körsetti. Būryn toptanyp arsyldap ürip, syrt adamğa aibar şekse, onysy aitaqtaityn, bastaryn qosatyn ämirşileri bolğandyqtan i̇eken. Ämirşileri ajal tauyp i̇edi, i̇endi olar öz qalalarynyŋ qaqpasynyŋ aldynda otyryp alyp, tek jat adamdy juytpai qūr syrttai qyr körsetip abalauğa ğana jarady.
Mūndai jağdai qazaq, moğol, Jağatai handary men Äbilqaiyr ūrpağyna qarsy Aqsaq Temir ämirlerine jaman tigen joq, Kök Ordağa bağynatyn qalalardy jeke-jeke jaulap, birtindep talan-taraj i̇etip ala bastady. Äbilqaiyrdyŋ kezindegi aibarly Ordadan «äne-mine» degenşe qūr bölşektengen uälietter ğana qaldy. Būl Aqsaq Temirden keiin, qaita laulap köterilgen Özbek handyğynyŋ tağy da bir qūldyrap qūlauy i̇edi.
Jänibek bas jauy Äbilqaiyr ordasyn jeŋgennen keiin köŋili azyraq saia tapty. Söitkenşe qys ta tüsti. Qalyŋ qol qasyna ūstaityn ol kezde han qory bälendei bai i̇emes, sypailardyŋ özine as kerek bolsa, attaryna şöp kerek. Qazaq ol uaqytta şöp şauyp, qystyq qoryn daiyndap körmegen. Daiyndağanmen de sonşama byqyğan maldy qamtamasyz i̇etu tipti mümkin i̇emes. Jaz bolsa bir säri, sypai attary da jaiylymda bolady. Osyndai jağdaimen han jylda, qys bola bas äskerin i̇eldi-eline taratatyn.
Biyl da söitti. Jäne osy jyly Däşti Qypşaq han Ordasyn Syğanaqqa köşirdi. Tek osy Syğanaqty qorğauğa bes myŋ atty äsker alyp qaldy da, özge sypailaryn auyldaryna qaitardy. «Qaru-jaraqtaryŋ, jauğa miner attaryŋ i̇er-tūrmandarymen daiyn tūrsyn, kerek bolyp qalsaŋdar jarşy habar beredi» dedi. Biyl jyldağysyndai «jaz şyğa bälen jerge jinalyŋdar» demedi. Jänibektiŋ ondağy oiy, bir jağynan ärqaisy öz betine qamalğa ainalğan Türkistan uälietiniŋ qalalaryn būrynğydai jüz myŋdağan qol jinamai-aq, qaramağyndağy bar küşpen alamyn degen ümiti bolsa, i̇ekinşi jağynan būl qalalardyŋ hakim, aqsaqaldarymen til tauyp, beibit kelisimge kelip, soğys aşpai-aq özime bağyndyrarmyn degen senimi bar i̇edi.
Jänibek osy oiyn oryndauğa kiristi. Öziniŋ qoqan-loqy küşin körsete otyryp, Türkistan uälietiniŋ Syğanaq pen Sozaqtan böten qalalaryna «qan tögispei bağynyŋdar» dep üşinşi ret hat jazyp, uäkilder jiberdi. Bū joly Jänibek, söziniŋ salmağy bolatynyna şek keltirmegen. Söitse İassy, Sairam, Sauran, Otyrar, Aqruq, Üzgent sekildi myqty bekiniske ainalğan şaharlardyŋ oŋai qolğa tüse qoimaitynyn da tüsinetin. Äsirese İassy, Sauran qalalaryn basqaryp otyrğan Mūhamed-Mazit-tarhan, Qūlmūhamed-tarhan sekildi Äbilqaiyr kezinde de bilikterin i̇eşkimge oiynşyq i̇ete qoimağan hakimderi bar jäne qorğaityn äskeri bar qalalardyŋ tağdyryn oŋai şeşe almaityny oğan haq i̇edi. Jänibek būl medinelermen jeke alyspai tağy da özine serik izdeuge kiristi. Oğan i̇endi būrynğy Abaq han, Ahmet han, Abbas, Mūsa, Jaŋbyrşy bekterden küştirek serik kerek boldy. Mūndai adam İsan-Būğy ölgennen keiin, Moğolstan tağyna otyrğan Jūnys han i̇edi.
Ejelden qazaq rulary jağatai, moğol handarymen dostasyp kelgen. Moğolstanda bir tiregim bolsa, mūrtymdy balta kespeidi dep oilady Jänibek. Onyŋ üstine Jūnys han Maurennahrdağy Aqsaq Temir ämirlerimen bailanysty. Samarqant ämirşisi äbuseiittiŋ balasy Omar şaiqy būnyŋ qyzyn alyp otyr. Tübi Türkistan uälietin qan tögip jaulap alatyndai kün tusa Samar-
qant, Būqar küşteriniŋ syrt qalğany jön. Qaşan da bolsa toptanğan qasyŋnan, jekelengen jauyŋdy jeŋu oŋai. Al qazir sondai ädiske jol bar. Äbilqaiyr dünie salğannan beri, Temirlan tağyna qaraityn uälietter jeke-jeke bölinip ketken. «Ortaq ögizden oŋaşa būzau» dep qaraityn sūltandarğa, ämirlerge jalğyz ämirşige bağynğannan göri, är uälietti bölip bileu tiımdi köringen. Jauyŋ özi osyndai halde tūrğanda, nege onyŋ osal jerin paidalanbasqa? Jänibek öz oiyn iske asyruğa osy kezdiŋ däl i̇ekenin i̇eske alyp, qyz berip, qyz alysaiyq dep Jūnysqa kisi saldy.
Jaŋa irgesin qalap kele jatqan qazaq handyğynyŋ Türkistan ölkesin qaityp aludan da böten tolyp jatqan isteri bar. Äsker qūru, han tärtibin ornatu, memleket zaŋyn — jaŋa «han jarğysyn» şyğaru, otyryqşy aimaqtar men köşpeli taipalardan han qoryna, äsker ūstauğa, meşitke, memleket isin jürgizetin adamdarğa arnalğan salyq, ğaraj, ūşyr, zeket jinau. Syğanaq pen Sozaqty alğannan beri Qypşaq dalasy men Moğolstan, Altyn han, Qara teŋiz jağasyndağy qalalarmen sauda-sattyq jūmysyn küşeitu — han äsirese köŋil böletin mäseleler i̇edi. Būryndy-soŋdy Däşti Qypşaqta qalypqa tüspegen osyndai tyŋ istermen şūğyldanyp jürgeninde, Jänibek qys ötip jaz şyqqanyn bilmei qaldy.
Jaz şyğa Jänibek öziniŋ köşpeli i̇el ūly i̇ekenin i̇esine ūstap, qazaq i̇eliniŋ dästüri boiynşa, han Ordasyn Syğanaqtan Syrdariiänyŋ sağasyna köşirdi.
Būl ara şym üili, kündiz-tüni şulağan bazarly, köşesine adamy syimai jatqan qaladai i̇emes, kök şalğyn, auasy da jeŋil, örisi de keŋ, qamysty alqap.
Syrdariiä jağasyna kelip qonğaly. Jänibektiŋ şaruasy būrynğysynan da köbeiip ketti. Sairam hakimi Qatta bekten, Moğolstan hany Jūnystan habar kelgen. Būl i̇ekeui de Jänibektiŋ ūsynysyna birden qūlap tüspegenmen de, taqa «ket äri» i̇emestigin bildirgen. Sondai-aq Sauran hakimi Qūlmūhamed te kisi jibergen. Han ūsynysyna ol terisqaqpai jauap bergen.
Jänibek osy mäselelerdi Han Keŋesine salmaq boldy. O kezde kürdeli istiŋ bärin Han Keŋesi şeşedi. Han ūsynysyn i̇eger Han Keŋesi qabyldasa ğana iske asady. Abylai hanğa deiin bükil qazaq tarihynda osylai bolyp kelgen. Al Jänibek tūsynda Han Keŋesi i̇eki türge bölinetin. Birin «Tağanaq keŋesi» dep ataityn, i̇ekinşisin «Tūrymtai keŋesi» deitin. Birinşisi ülken Han Keŋesi degen mağynada, i̇ekinşisi kişi Han Keŋesi degen tüsinikte. Birinşisine i̇eleuli rudyŋ basty adamdary tegis jinalady. Onda han sailau, soğys aşu tärizdi kürdeli ister ğana qaraluğa tiısti. Sondyqtan būl keŋesti keide üş jüzge bölinerde bas qosqan jeriniŋ atymen «Qaratūz keŋesi» dep te atağan. Al Tūrymtai keŋesinde basqa jūrtqa i̇elşi jiberu, qonysqa jer bölu tärizdi jeŋildeu mäseleler şeşilgen. Būl keŋeske Maimene men Maisarydan böten, Orda maŋyndağy äskeri qolbasşylar, han balalary qatynasa alady. Birinşi Keŋes jylyna bir märtebe, i̇ekinşi Keŋes apta saiyn bas qosqan.
Jänibek öziniŋ düdämaldanğan isin, Han Keŋesine qoimai tūryp, köbine Qasym sūltanmen aqyldasatyn. Bū joly da osy ädetine sap balasyn, özi otyrğan Jağan bäibişesiniŋ ordasyna şaqyrttyrdy.
Kün jaŋa batyp, tömengi auyldyŋ maly kelip azan-qazan bolyp jatqanda, keşke tamanğy alasapyran äleti i̇edi. Kündiz ystyq bop, kün bata ğana samal jel tūrğan. Orda işi salqyndai tüssin dep han i̇esikti ädeii aşyp qoiğan. Balasymen söileser sözin jat qūlaq i̇estimeske küzet jigitterin de «ärirek baryp küzetiŋder» dep, Orda maŋynan alystau jerge quyp jibergen.
— Ymyrt üiirile Qasym da keldi. Äkesi onyŋ sälemin alyp oŋ jağyna otyrğyzdy da:
— Peşpentiŋdi şeşip tasta, deneŋdi jel aimalasyn, — dedi, söitti de qymyz qūiyp otyrğan bäibişesine, — şam jağasyŋ ba, qaitesiŋ, — dep köz qiyğyn audardy.
Sonau Janbike oqiğasynan keiin üş jyl ötse de, Jağan bälendei özgere qoimağan-dy. Säl tolyğaiyn degen tärizdi, äitpese sol baiağy köl jağasyna şyğyp taranğan aqqu-qazdai sändi qalpy. Jasy qyryqtan asyp ketkenin i̇esine tūtyp, balasynyŋ közinşe ornynan iltipatpen tūryp, jaişylyqtağy i̇erine degen qyltyŋ-syltyŋ minez körsetpei, ädeppen sändene maiysa, keregege iluli qytai şamyn jağuğa kiristi.
Jänibek aspai-saspai, aldyndağy altyn keseden uyz qymyzdy bir ūrttap qoiyp äŋgimesin bastady:
— Bügin Almalyqtan Jūnys hannan kisi keldi, — dedi ol. — Keşe Sauran hakimi Qūlmūhamed-tarhan men Sairam hakimi Qatta bekten jetken habardy i̇estigen şyğarsyŋ?...
— İemis-emis qana...
— Qūlmūhamed-tarhan äli ör kökirektigine salyp, — dep kele jatty da, kenet toqtai qaldy. Däl osy sätte i̇esik janyndağy qorjynnan şaqpaq tas aluğa bara jatqan Jağan Qasymdy äldeneden qorğai «alla» dep dauystap jiberdi de, jerge şalqalai kelip gürs qūlady. Jänibektiŋ körgeni aşyq i̇esik aldynda qaraŋ i̇etip paida bolğan qara dalbağaily jat kisiniŋ kenet naizağaidai jarq i̇etkizip laqtyrğan bolat qanjary boldy.
Jänibek atyp tūryp i̇esik aldyna barğanşa, qoiulanyp kele jatqan tün qaraŋğysynan aruaqtai paida bolğan tüsi suyq adam, syp i̇etip üidi ainala berip, siqyrşy jandai joğalyp ketti.
Jänibek tek:
— Ūstaŋdar! — deuge ğana şamasy keldi.
Sirä i̇esik aldynda kenet i̇eleŋ i̇etken jat beineni küzetşilerdiŋ de közi şalyp qalğan tärizdi, i̇endi olardyŋ su jağasyndağy qamysqa qarai jügirip bara jatqan dübirleri i̇estildi. Älden uaqytta: «Qap, ättegen-ai, ūstatpai ketti-au!» degen äldekimniŋ ökinişti dausy şyqty.
äkesiniŋ sözin tyŋdap betine qarap otyrğan Qasym, şeşesiniŋ dausy şyqqan şaqta i̇eşteŋe tüsinbei qaldy, tek Jağan şalqalai tüsip qūlağanda bir-aq yrğyp qasyna bardy. Qara köleŋkelenip ketken beiuaqta ün-tünsiz jatqan anasynyŋ däl kökiregine qadalğan qanjardyŋ sabyn kördi. Jantalasyp müiiz sapty qanjardy keudesinen jūlyp aldy. Atylğan ystyq qan betine şapşyp juyp ketti. Anasy «qūlynym» dep yşqyna bir būlqyndy da tyna qaldy. Osy kezde üige basqa adamdar da kelip, şam jağyldy. İendi jūrt qyzyl qanğa batyp ölip jatqan hanymdy kördi.
Bükil han auly tünimen Jağandy öltirgen adamdy izdedi. Taba almady. Tek taŋ ata ğana onyŋ Seihun dariiänyŋ jağasynda jatqan qara jün dalbağaiy men jeŋil pūşpaq işigin, tüie terisinen ilegen kön i̇etigin tauyp äkeldi. Şamasy arğy betke jüzip ötip ketken tärizdi. Ağysy qatty, kimdi bolsa da op-oŋai alyp ketetin būl kezdegi Seihun dariiädan älgi adamnyŋ qalai jüzip ötkenine jūrt jağasyn ūstap taŋ qaldy. «Adam i̇emes, han Ordasyna arnap kelgen būl bir albasty bolar» dedi işinen ğalamatqa sengiş keibir kempirler. Al tastap ketken kiımderinen būl kelgen jyn da, albasty da i̇emes, nağyz adam, adam bolğanda Däşti Qypşaqtyŋ özinen şyqqan, tipti sonau Jaiyqtyŋ arğy betinen kelgen jau i̇ekenine i̇eşkim de şek keltirmedi. Būğan kiım ülgisi, kömkerui, oiuy kuä i̇edi.
Jağandy bükil i̇el-jūrt bop arulap qoiyp, jetisin bergennen keiin, Jänibek tağy Qasymdy öz ordasyna şaqyrdy. Qasym kelgennen soŋ, onyŋ belindegi qanjardy aldy da, qolyna ūstap tūrğan, Jağannyŋ keudesinen suyrylğan qanjarmen i̇ekeuin balasynyŋ aldyna qoidy.
— Kördiŋ be, i̇ekeui birdei, — dedi Jänibek, — sağan osy i̇eki qanjar qandai syr aityp tūr?
— Bir şeberdiŋ jasağany ma?
— Odan böten?
— İesiŋizde me, anam marqūmğa Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa timeimin dep ant bergenimde meniŋ qolymnan mynau qanjardy alyp, «sağan qadalar qanjar meniŋ jüregime qadalsyn» dep i̇edi ğoi? Anamnyŋ sol tilegi oryndalğan tärizdi.

Click or select a word or words to search the definition