Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Mine osy jai i̇edi meniŋ senimen aqyldasaiyn degenim, Qasym sūltan. Ne aitasyŋ?
Qasym köp oilanğan joq.
— Aqylmen arystandy da ūstauğa bolady, — dedi ol. — Aqylğa salğan is qaşanda jeŋisti keledi. Dūrys istegensiŋ, köke, jalğyz menimen ğana i̇emes, Būryndyqpen de, Qambarmen de aqyldasqan jön...
— Olardyŋ da kezegi keler, öziŋ ne şertesiŋ?
— Meniŋ derim bir-aq oi. Jatsam-tūrsam köz aldymnan Äbilqaiyrdyŋ sūrğylt jüzi ketpeidi. Ol tekke jatpasa kerek.
— ärine ğoi. Qauip Kök Orda jağynan. Diırmende tuğan tyşqan dürsilden qoryqpas. Bizben alysyp üirenip qalğan jau qaimyğudy bilmeidi, bügin bolmasa i̇erteŋ Äbilqaiyr han Aq Ordağa qarsy joryqqa şyğady.
— Dūrys aitasyŋ. Qazir ol Moğolstanğa qarsy qol jinap jatyr degen sybys bar.
— Moğolstanğa attanğany — bizge attanğany. Andyz barda at ölmes, qolymyzda küş tūrğanda bizge bos jatuğa bolmaidy. Äbilqaiyr Ürgeniş jaqta Moğolstanğa qarsy qol jinap jatqanynda, biz Türkistan uälietin basyp aluymyz kerek. Syğanaq, Sairam, İassy, Sozaq, Otyrar tärizdi myqty bekinisteri bar qalalardy qolğa tüsirseŋ, Äbilqaiyrdyŋ kök jelkesine minemiz. Ony Däşti Qypşaq jerine jibermek tügil, bükil Maurennahrdyŋ özine qauip tuğyzamyz.
— Özim de solai topşylap i̇edim, boljauymyz bir jerden şyqty.
— Türkistan uälietin qaitaru — Däşti Qypşaq i̇eliniŋ sauda-sattyq jolyn aşu ğana i̇emes, ädilettik üşin küresu. Öz jerimizdi, öz qalalarymyzdy özimizge alu — tilektes Moğolstandy qandy köz Äbilqaiyrdan qorğau.
Bağanadan beri äkesi men balasynyŋ sözin qūr tyŋdap otyrğan Jağan sözge kiristi.
— Sonda sender Kök Ordağa qarsy soğys aşpaqsyŋdar ma.
äkesi üşin Qasym jauap berdi.
— Joq, apa, bizdiŋ i̇elimizge, jerimizge qarsy jüz jyl būryn Aqsaq Temir aşqan soğysty aiaqtamaqpyz.
— Aqsaq Temirdiŋ jeriniŋ özin Aqqozynyŋ han atasy jaulap alğan joq pa?
— Jaulap aldy. Jaulap aldy da, Aqsaq Temir äuletimen birigip ketti. Qazaq rularynyŋ baiyrğy qonysy Türkistan ölkesin keşe Aqsaq Temir bilese, bügin Äbilqaiyr bileude. Ädilettik izdese, ol jerdi bügin biz qaitaryp aluymyz kerek.
— Tağy da qyrğyn qan tögis bolady i̇eken ğoi?
— İä, apa.
— Aqqozynyŋ balalary sağan qarsy, sen oğan qarsy şyğady i̇ekensiŋder ğoi.
— İä, apa.
Jağan kenet qabağyn şyta qaldy.
— Joq, olaryŋ bolmaidy!
— Nege, apa?
— Aqqozy marqūm i̇ekeumiz bir ana, bir äkeden tudyq. Apaly-siŋlili i̇eki adamnyŋ balalaryna birin-biri keskilerdei ne jetpeidi? Ataq pa, baq pa?
— Joq, apa, men ataq, baq üşin qan maidanğa şyqpaimyn. Meni ajalğa aidap salar halqymnyŋ jağdaiy, bolaşağy. Bizdiŋ zaman qasqyrlar zamany. Kimde-kim özgege ülesin jibermese, tartyp-jūlyp öziniŋ tiesisin ala alsa, sonyŋ qolynda bū jalğannyŋ tiregi. Sonyŋ ğana sūm düniede tirşilik süruge qaqy bar. İeger biz özimizdi Äbilqaiyrğa talauğa bersek, i̇erteŋ qūl bolamyz, jerimizden, i̇elimizden airylyp, tarih betinde mäŋgi joğalyp ketemiz. Al janyŋdy qūrban i̇etip alyspasaŋ, bolaşaq ūly aiqastarda qūryp ketu oŋai.
— Qūrymaudyŋ jalğyz joly tek maidandasu ma? Jyly-jyly söilese jylan ininen şyğady. Soiyl ala jügirgenşe, jyly söilesip, marqūm Aqqozy bikeniŋ atasymen de, balalarymen de til tabuğa bolmai ma?
Anasy men balasynyŋ sözin ünsiz tyŋdap otyrğan Jänibek basyn köterdi.
— Äbilqaiyrmen jäne onyŋ ūrpaqtarymen til tabu — olardyŋ aitqanyna könu degen söz. Aitqanyna könseŋ sol küni qanyŋdy işedi.
— Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan Qasymjannyŋ qanyn işpeidi. Byltyr analary Aqqozy qaitys bolarda i̇ekeuiniŋ de bergen anttary bar...
Byltyr Küztoqsannyŋ basynda Jağan Aqqozy hal üstinde jatyr degen habar alyp, Qaratalğa köşip bara jatqan betinde İassyğa būrylğan. O kezde qandai öşpendilik bolmasyn, mūndai qaiğyly jağdaida resmi qatynasqa jol beriletin. Biriniŋ adamyna biri timeitin. Aqqozy hanym Mūhamed-äkim el Tarazidyŋ toiynan keiin, i̇eki balasynyŋ daŋqyna köz timesin dep, pitir berip qūran oqytuğa İassy qalasyndağy Qoja Ahmet İassauidyŋ meşitine ädeii arnap kelgen-di. Ataqty qari 50 Qoja Mülkim Aqqozy hanymnyŋ atynan i̇eki bie sauymdai mezgil qūran oqyp batasyn bergen. Hanym sadaqağa molda, mürit, qari, beişaralarğa on top jibek, barqyt, i̇eki arba örik, meiiz ülestirip, qūrbandyqqa qyryq qoi, bes tu bie soiğyzyp, öziniŋ jibek şatyryna qaita oralğan. Şatyrğa kire qalpaqtai tüsken. Jinalğan baqsy-balgerler hanymnyŋ qandai keselmenen auyrğanyn taba almağan. Sasyp qalğan İassynyŋ hakimi Mūhamed-Mazit tarhan Aqqozynyŋ atasy Äbilqaiyrğa, Aqqozynyŋ siŋlisin alyp otyrğan Jänibekke at şaptyrğan. Özi syrqattanyp jürgendikten Äbilqaiyr kişi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimdi jibergen. Jağan özi kelgen. Qasymdy Jänibek bireu bolmasa bireu qastyq istep jürer dep alyp qalğan. Jağan jetkende sūlu Aqqozy hal üstinde jatqan. Äli de aqqudyŋ kögildirindei sūlu Aqqozynyŋ bir aptanyŋ işinde tabytqa ainalğanyn körip Jağan solqyldai jylap, apasyn qūşaqtap ağyl-tegil bolğan. Osy kezde baryp Aqqozy i̇eŋ aqyrğy küşin jiyp, Jağanğa öziniŋ i̇endi būl dünieniki i̇emes i̇ekenin aityp:
— Bauyrym, Jağan, — degen, — o düniege öz künämdy arqalap ketkim kelmeidi. Tek öziŋe ğana aitatyn qūpiiä syrym bar. İeger būl syrymdy imanyŋdai saqtaityn bolsaŋ...
— Aqqozy-au, o ne degeniŋ? Seniŋ syryŋ meniŋ imanym i̇emes pe? — dep Jağan solqyldap jylap qūia bergen.
— Meniŋ ajalyma i̇eşkim de aiypty i̇emes, özim ğana künälimin...
— Qalaişa?
— Ösek sözdiŋ şeti öziŋe de jetken şyğar. Oraq öldi degennen keiin i̇erge şyqpaimyn dep qūran ūstap ant i̇etkenimdi öziŋ de bilesiŋ. Sol Oraq tiri bolyp şyqty. Mahabbat şariğattan da küşti i̇eken, sol Oraqpen biyl i̇eki ret kezdestim... İeki ūlymnyŋ betine salyq bolmasyn dep, iştegi künämdy körsetpeu üşin, bir balgerden iş tastatar däri alyp iştim...
Aqqozy söidegen de, Mūhamed pen Mahmudty şaqyrtqan.
— Qūlyndarym, — degen janyna kelgen balalarynyŋ maŋdailarynan iıskep, — men i̇endi senderge joqpyn... Senderdiŋ aldaryŋda künäm bar i̇edi, ol künämdy özimmen birge äketip bara jatyrmyn, — degen qysyla söilep. — Al i̇endi ajal aldynda senderge jalğyz ğana tilegim bar, oryndaisyŋdar ma?
Eki bala birden:
— Oryndaimyz, — dep tizelerin bükken.
— Oryndasaŋdar... Meniŋ tilegimdi tyŋdaŋdar... Mine Jağan i̇ekeumiz sonau jat jerge kelin bop tüsip i̇edik. Mümkin sol jat jerde i̇ekeuden-ekeu bolğandyğymyzdan ba, ömir baqi tatu-tätti öttik. Äkeleriŋ qandai qastasyp jürsin, birimizdiŋ birimiz tittei de köŋilimizdi qaldyrğan joqpyz. Senderden de tileitinim — sol. Myna nağaşy apalaryŋ Jağannyŋ balasy Qasymmen tatu-tätti bolyŋdar... Adam balasyn aiaudy bilmegen ūly babalaryŋ Tyŋbolattyŋ 51  sender de tūqymysyŋdar, tübi näsilderiŋe tartyp ketuleriŋe kümänim joq, biraq meni ziratynda tynyş jatsyn deseŋder, Qasymğa qol kötermeisiŋder! Qūran ūstap osyğan ant beriŋder.
Aqqozy kelin bop tüskennen keiin segiz jyl sarğaiyp baryp tūŋğyşyn körgen. Sodan şyğar, anasy men balalary arasyndağy mahabbat orasan berik bolatyn.
— Mine, qūran, mine, antymyz, — dep i̇eki jigit Qasymdy qan i̇etpeske ant bergen. Jağan da Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa Qasym jağynan qastyq jasatpaimyn dep apasy Aqqozyny sendirgen.
Sol küni Aqqozy qaitys bolğan. İel bolyp, han ūrpaqtary ony qūrmetpen Ahmet İassaui meşitiniŋ irgesine jerlegen. Şeşesi Aqqozy ölgende i̇er jetip qalğan i̇eki balasy birdei jas närestelerdei, jer bauyrlap ağyl-tegil bop jylağan. Sondyqtan da olarğa degen jüreginde bir ülken jyly sezim saqtap, Jağan i̇eline qaitqan. Qazirgi aityp tūrğany osy jäit.
— Jaraidy, — dedi Jänibek, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan Qasym sūltanmen tatu-tätti bolsyn. Tübi osy qos böriniŋ biri Äbilqaiyrdyŋ tağyna otyruy haq. Al Qasym meniŋ tağymnyŋ tüpki iesi. Apaly-siŋlili i̇eki adamnyŋ han taqtarynda otyrar balalarynyŋ jaulaspauy kerek-aq tilek. Biraq ol mümkin be? Han tağyndağy adam aidahardyŋ üstinde otyrğan adammen birdei. Özin aidahar jūtyp jibermes üşin, ol sol aidaharğa tuğan äkesin, jalğyz balasyn qūrban i̇etuge bar. Han tağyn qorğau qaşan da bolsa qymbatqa tüsken. İekiniŋ biri būl keselden aman qūtyla almağan. Osy auyrtpalyqtyŋ bärine şydap Qasym sūltan jerin, tağyn alamyn dep ūmtylğan Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa qarsy soiyl ūrmai otyra ala ma?
— Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan Qasymjannyŋ tağyn alamyn dep, soiyl soğyp soğysqa şyqpaidy. Qolyna qūran alyp analaryna bergen serti bar.
Sert tek armanğa jetu üşin ğana kerek. Jaraidy, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan Qasym sūltanğa timesin, al i̇eger sol qos böriniŋ biri Qasymnyŋ tuğan ağasy Qambarğa, ne ädikke naiza salsa, Qasym sūltan ne isteidi? Al Äbilqaiyr bolsa auru... Tübi onyŋ tağyna Şah-Budaqtyŋ qos börisinen yŋğaily Äbilqaiyrdyŋ basqa ūrpağy joq.
Jağan i̇eriniŋ özine qoiğan sūrağynyŋ qanşalyq auyr i̇ekenin i̇endi ūqty. Jauap qaitara almai säl kidirip qaldy. Kenet basyn köterip aldy.
— Onda ma? Onda... — Jağannyŋ dausynan näsili Kereige bitken qaisarlyq i̇estildi. — Onda kekke — kek! Qanğa — qan! Qasym sūltan äkesi men ağasynyŋ öşin qaitarady. Äbilqaiyrdyŋ özin öltiredi. Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltannyŋ tolyp jatqan ağalarynyŋ basyn alady. Biraq özderi antyn būzbai i̇ekeuine de qylyşyn kötermeidi. İeger meni ana deitin bolsa, tūŋğyşym Qasymjannan osyny tileimin. Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa birinşi bop şoqpar siltemeimin, — dep i̇ekeumizdiŋ aldymyzda ant beruin ötinem. İeger būl armanymdy oryndamasa aq sütimdi kökke sauyp ötem.
Ana tilegi Qasymnyŋ jüregine qanjardai qadaldy. Däl osy mezette şeşesi Jağannyŋ apasy Aqqozyğa bergen uädesiniŋ qanşalyq qymbat i̇ekenin tüsindi. Kenet ol ornynan atyp tūryp, bir tizerlep şeşesiniŋ aldyna otyra qaldy da, belindegi narkeskenin qynabynan suyryp ap, i̇eki jağynan ūstap maŋdaiyna tigizdi de, qylşyldağan jüzinen süidi.
— Asyl bolat narkesken, qos bauyrym Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa seni birinşi bop qynabymnan suyrmasqa ant i̇etem, — dedi ol. — İeger antymdy būzyp qos bauyryma birinşi bop qastyq i̇etsem, myna tūrğan asyl anam Jağan bikeniŋ aq süti ūrsyn!
Jağan bike ornynan türegelip balasynyŋ qolyndağy jalaŋaş aq semserdi aldy da i̇ernine tigizdi.
— Asyl bolat aq semser, i̇eger qansyrar bolsaŋ, jalğyz ūlym Qasymğa i̇emes, i̇eŋ aldymen meniŋ jüregime qadal. Ana tilegin qabyl alğany üşin, onyŋ qūrbany bolsam armanym joq dep küni būryn ant i̇etem!
Anasy men balasynyŋ būl qylyqtaryn öz közimen körgen han Jänibek iştei i̇eki syrdy qatty tüidi. Biri — Qasymnyŋ anasy Jağandy asa jaqsy köretinin. İekinşisi ötken tünde Janbike toqaldyŋ üiine kezeksiz bardyŋ dep äieldik minez körsetip, Jänibekti özine dene sūlulyğymen tartpaq bop otyrğan Jağan bikeniŋ kenet şyn ar-namysyn qorğaityn iske kelgende, qandai tabandylyqqa bolsa da bara alatynyn bildi. «Sūlu äiel i̇eger aqyldy bolsa, i̇erkekke tek öziniŋ sūlulyğymen ğana i̇emes, tereŋ oilylyğymen de, tabandylyğymen de qymbatty bolyp körine alady i̇eken» dedi ol işinen. Ol osy sätte ülken jürekti äieldiŋ uaq äieldik seziminen de alys tūrmaitynyn qaterine aldy. Mūndai äieldiŋ namysymen oinaudyŋ qanşalyq qauipti i̇ekenin tüsindi.
Erteŋine Jänibek jarlyq berip, han keŋesin şaqyrtty. Būl keŋeske Orda maŋyndağy sūltan, batyrlar, i̇erlik isterimen közge körine bastağan öz balalary men Kereidiŋ balasy Būryndyq sūltan qatynasty. İeki kün keŋesip, aqyrynda Küztoqsannyŋ basynda Türkistan uälietine şabuylğa şyqpaq bop ūiğarysty. Däşti Qypşaq äskerin i̇ekige bölmek boldy. Jänibek han balalarymen özi bas-
qaratyn top Sozaqqa, Kerei hannyŋ balasy Būryndyq sūltan men Naiman batyry Qaptağai, Qoŋyrat batyry Sarybalaq, Kerei batyry Oişybai, Uaq batyry Jaubasar, Jalaiyr batyry Böribai bastağan qalyŋ qol Syğanaqqa şabuyl salsyn delindi. Öziniŋ i̇ejelgi salty boiynşa Arğyn, Qypşaq, Taraqty jasaqtary Jänibek hannyŋ — han Ordasynyŋ qasynda qaldy. Būğan Jaiyqtyŋ bergi beti, Atyrau teŋizi men Syrdyŋ tömegi salasyn jailağan Kişi jüzden kelgen Adai ruynan Tegen batyr, Tabyn ruynan Serke bi, Şömekei ruynan Aqtaŋdaq batyr, Tama ruynan Qarabura batyrlar basqaryp kelgen jasaqtar men Ūly jüzden Qaŋly, Ysty ruynan Bahtiiär bi, Şapyraşty ruynan Qarasai batyr, Janys ruynan Janatai batyr basqarğan şağyn qoldar kelip qosylsyn delindi. Han Ordasynan osy äskerler jinalyp jatqan Saumalköl, Teliköl, Juanaryq, Kökşe teŋiz Atyrau jağasyna at şaptyryldy. Bar qol Küztoqsannyŋ basynda Seihun dariiänyŋ tömengi şenindegi Qaraözek qoinauynda şoğyrlanbaq boldy. Būnymen qatar būl şaharlardyŋ hakim, bekterine jasyryn kisiler jiberildi. «Bizdiŋ küşimiz qazir Äbilqaiyr hannyŋ küşinen artyq, qazaq i̇eline i̇ejelden jatatyn şaharlarymyzdy qan tögispei özimizge qaitaryŋdar. İegerde būl tilegimizdi oryndamasaŋdar öz obaldaryŋ özderiŋe» dep hat jazdy. Biraq būğan Äbilqaiyr han «arzani daşti» retinde basybaily Sozaqty bergen öziniŋ nemeresi Qyzyr hannan tuğan Bahtiiär sūltan da, Syğanaq hakimatynyŋ belağasy Maneden-oğlan da kekete: «Äbilqaiyr hannan küşti bolsa, i̇eŋ aldymen saiypqyran handy jeŋip alsyn. Sodan keiin qalalarymyzdy qan tökpei bostan-bosqa beremiz» dep jauap berdi. Jänibek pen Būryndyq Ordalaryn Teliköl men Boqtyqarynnyŋ boiyna tastap, jeltoqsan tüspei-aq Qaraözekke keldi.
Osy arağa köp keşikpei jüz myŋğa taiau qazaq sypailary jinaldy. Ortada azğantai qolmen Jänibektiŋ özi, al Maimene jağyn Būryndyq sūltan, Maisary jağyn Jänibektiŋ ülken balalary Jirenşe men Mahmūd basqaryp (Qambar men Qasym i̇ekinşi şepte bolğan), jylannyŋ aiyrma tilindei i̇eki būtaq bop, Türkistanğa qarai attanğan. Osy küngi Şieli jerine kelgende i̇eki bölingen. Būryndyq Syğanaqqa, Jirenşe men Mahmūd Sozaqqa bettegen. Jänibek özi Arğyn, Qypşaqtyŋ taŋdamaly jigitterinen qalqan qūryp, Şieli qamysy Seihun dariiänyŋ jağasyna bekingen.
Qazaqtardyŋ aityp jürgenderi qūr qoqan-loqy qorqytu dep oilağan Syğanaq qojasy Maneden-oğlan men Sozaq bileuşisi Bahtiiär sūltan jauyn körgen jylandai kenet jiyryla qaldy. Basyn köterip, ysqyrynyp aibat şaqyrdy. Qalany qorşağan qamaldyŋ darbazalaryn dereu bekitip, qala jataqtaryn laş-
qarğa aldy. Biraq būl daiyndyqtyŋ bäri tyğyz-taiaŋ, asyğys boldy. Qazaq äskeriniŋ tym köp i̇ekenin i̇estigen qala aqsaqaldary, «jūrtty bosqa qyrğyzyp, qan tögudiŋ ne qajeti bar, qalany äzirge qazaqtarğa beru kerek. Äbilqaiyr hannan kömek kelgende qaityp alu oŋai ğoi» dep küŋkil şyğara bastady. İel basy aqsaqaldardyŋ, keruensarai ūstağan saudagerlerdiŋ köbi Maŋğyt, Qaŋly, Jalaiyr, Dulat rularynan şyqqan qazaq qandy adamdar i̇edi. Qala basy sūltandar bolğanmen, bekinisterdiŋ şyn tağdyry osylardyŋ qolynda tūrğan. İejelden kele jatqan dästür boiynşa i̇eger, qala bileuşileri — aqsaqal, sau-
dager, qoja-moldalar ūiğarsa, qalany köŋilderine ūnağan adamğa tapsyrar ädet bar. Syğanaq qojasy Maneden-oğlan jūrttyŋ mūndai jağdaiyn körip, Samarqant, Taşkent, İassydan juyr arada kömek kele qoimaitynyna közi jetken soŋ, «esiŋ barda i̇eliŋdi tap» dep Būryndyqtyŋ äskeriniŋ qarasy körine bastağannan-aq bükil üi işin, özine degen nöker-qūldaryn alyp, Samarqantqa qaşqan. Söitip Būryndyq sūltan Syğanaqqa bir sadaq oğyn jibermei, syrnailatyp-kerneiletip tal tüste kirgen.
Al Sozaqtyŋ bileuşisi Bahtiiär sūltan büitpedi. Äbilqaiyrdyŋ aty şuly batyrlarynyŋ biri, Kök Orda hanyna ūnai bilgen, bükil Sozaq uälietin qoidai örgizgen qajyrly sūltan, «Qalany qan tökpei berudi oilasaŋ qaitedi?» dep kelgen aqsaqal, saudagerler tobyn nökerlerine qorşatyp alyp, «jūrt arasyna iritki salady» dep, qaraŋğy tas saraiğa qamatyp qoidy. Sozaq midai jazyq dalağa salynğan şahar. Jan-jağyndağy qamaly da Sairam men Saurandai biık i̇emes. Tüieli kisiniŋ i̇erneuine qoly jetedi. Bükil uälietinen otyz myŋğa taiau laşker jinap, qalada tyğylyp jatpai aşyq dalada jauyna qarsy betpe-bet maidanğa şyqty. Biraq bala jasynan at qūlağynda oinap ösken, al i̇er jete bastağannan-aq soiyl soğyp, sadaq atudy öner körgen qazaqtyŋ jau jürek jigitteri qoisyn ba, qūmyrysqadai qaptap: «Aqjol!», «Uais!», «Jauqaşar!», «Bahtiiärlap!» at qoiğanda, alğaşqy qarqynynda-aq Bahtiiär sūltannyŋ aldyŋğy şebin kül-talqan i̇etti. Qazaqtan däl mūndai öner kütpegen Bahtiiär sūltan äbden sasty. Halyq küşi jazğytūrymğy jüzdegen, myŋdağan sai, jyralardan qosylyp aqqan sumen teŋ i̇ekenin, olar bir jerge jinalyp, i̇erneuinen asyp tasysa, aldynda qandai qamal, böget bolsa da byt-şytyn şyğaratyn alyp küş i̇ekenin Bahtiiär sūltan sonda bildi. Rasynda da qazaq i̇eli könterili, san qorlyqqa şydağan qauym i̇edi. Aşyna kelip, aqyrynda i̇erneuinen asyp tögilgen dariiädai, atqa minip, qolyna soiyl aluğa mäjbür boldy. Jalğanda qiiänatqa könterili halyqtyŋ doldanğanynan asatyn ūly küş joq. Könterili halyq jäi künde, böltirikteri üstine şyğyp oinap maza bermegen arlan qasqyr tärizdi. Al yzalanğanda i̇eşteŋege qaramaidy, böltirigim demeidi, bötenim demeidi, üstindeginiŋ birde-birin qaldyrmai, qandy auyzyn salyp qap, jan-jağyna aiamai laqtyryp-laqtyryp jiberedi. Qazaq ta däl osy arlan qasqyr tärizdi şamasy kelgenşe şydap baqty. Şydamy tausylyp i̇edi, ölgen-tirilgenine qaramai, jelke jünin küdireitip, jauyna aqyra tap berdi. Qazaq jauyngerleriniŋ mūndai qaharly türin körip, Bahtiiär sūltan «jeŋildim!» dep aldyna kep qol qusyryp Jirenşe men Qambardan bitim sūrady. Būlar qalanyŋ kiltin alyp, bitimge kelisti.
Han ordasyn uaqytşa Syğanaqqa köşirgen Jänibek, Sozaq uälietin i̇ekinşi balasy Mahmūdqa, Syğanaq uälietiniŋ biligin Kereidiŋ balasy Būryndyq sūl-
tanğa berdi.
Syğanaq pen Sozaqty alyp, köŋili köterilip qalğan qazaq Ordasynyŋ hany Jänibek i̇endi «öz i̇erikteriŋmen beriliŋder» dep İassy men Otyrar qalasynyŋ ämirşisi Mūhamed-Mazid tarhanğa, Saurandy bilep otyrğan onyŋ balasy Qūlmūqamet tarhanğa, Üzkenttiŋ hakimi Uaqas bige, Sairamnyŋ hakimi Myrjyq törege kisi jiberip, hat jazdy.
Däl osy kezde iağni Hadjri i̇esebi boiynşa segiz jüz jetpis törtinşi, Tyş-
qan jyly, jaŋaşa bir myŋ tört jüz alpys segizinşi jyly, i̇elu jeti jasar Äbilqaiyr hannyŋ özi aqūryğyn alyp, jüz myŋ atty äskerimen Moğolstandy şappaq bolyp Ürgeniş tūsynan şyğypty degen habar jetti. Jüz myŋ äsker! Būl qolyna qūr soiyl men sadaq alğan qazaqtyŋ äskeri i̇emes. Būl İsfağan bolatynan aldaspan, ūzyn qylyş tağynğan, Qorasan qūryşynan sauyt-dulyğa kigen, mūzdai bop qaru-jaraq asynğan, öz zamanynyŋ äskeri öner-ğylymymen äbden suarylğan, Äbilqaiyr hannyŋ bükil şyğys älemine belgili ataqty atty äskeri! Han äskerin ūrysqa özi üiretken! Jauyn aiamastai i̇etip özi baulyğan! Kök Orda Kök Orda bolğaly ūly hannyŋ äskeri jetpis bes myŋnan asyp körgen i̇emes, al būl joly... jüz myŋ! Būl habardy i̇estigende Jänibektiŋ de jüregi dir i̇ete qaldy. Ol bükil Syğanaq, Sozaq uälietteriniŋ ūsta, şeberlerin jinatyp, körik qyzdyrtyp, äskerine hakim qoimalarynan tabylğan kök bolat qūryştan qaru-jaraq soqtyra bastady.

Click or select a word or words to search the definition