Köşpendiler - I - Almas qylyş

Astyndağy qara arğymağyn qūiyndata şauyp kele jatqan Qaraşyñ batyr oñ qolyndağy şoqparyn yñğailai üiirip, jauyna taiai berip, şoqparyn silteitin Būryndyqtyñ qolynan i̇eş qaru köre almai, säl abyrji qaldy. Ananyñ qolynda ädettegidei ne şoqpar, ne soiyl joq i̇eken. «Bū qalai?» dedi ol işinen, söitti de sol qolyndağy aq almas aldaspanyn kötere berdi. Aq bura qylyş silteu jerge taiasa bolğany, ireleñdegen moinyn ūşyryp tüsirmek! Biraq būl oiyna jete almady. Aq burasyn i̇eñkildete şauyp kele jatqan Būryndyq, on qadamdai jerge taianğanda, tüieniñ tasasynda oñ qolynda ūstağan qyl arqanyn sumañ i̇etkizip Qaraşyñğa qarai laqtyryp jiberdi de, sol şapqan boiy toqtalmastan orağyta būrylyp, öz tobyna qarai anany at-matymen süirete jöneldi. Qaraşyñ moinyna tüsken qyl arqandy aldaspanmen şauyp tüsiruge de ülgermei qaldy. Aldaspanyn siltegenşe şauyp kele jatqan i̇ekpinimen Qaraşyñdy keiin tartqan qyl arqan zamatta tynysyn taryltyp, attyñ artyna qarai audaryp äketti. Biraq i̇er üstinen syrğyp ketpes üşin, qarasanynan myqtap şyrmağan qyl şylbyr jibermedi. Üzeñgiden aiağyn suyryp ala almady. Kenet keiin qarai kilt tartqan küşke şydai almai baryp jerge kürs i̇etti. Qyl arqandy taqymynan ötkizip, aq buranyñ aldyñğy örkeşine bailağan Būryndyq ai-şaiğa qaramai, orağyta, öz tobyna kökpar alğan adamdai «Aruaq! Aruaq!» dep aiqailai şapty. Basyna kigen tor dulyğasynyñ i̇etegi alqymyna tüsken qyl arqannyñ moinyn jūlyp äketpeuine sebep bolğan Qaraşyñ batyr, i̇eki qolymen jantalasyp jerdi syipai, at-matymen süiretile jöneldi. Osynyñ bäri közdi aşyp-jūmğandai uaqytta ötti. Alyp küş alyptyğyn körsetti. Şap-qan boiy Būryndyq öz şebine jetkende, üzilip ketken i̇er-merimen şūbatyla süiretilip kele jatqan Qaraşyñnyñ jany auzyna kelip, i̇endi şyğuğa taiau i̇edi. Qaraşyñ qūlağan jerge taiau tūrğan Qasym atynan sekirip tüsip, qyl arqandy narkeskenimen oryp jiberdi.
Būrynnan da qazaq jağynyñ küşi basym i̇ekenin baiqap, jüregi daualamai tūrğan Şaih-Haidar, bas batyry Qaraşyñnyñ mūndai apatqa ūşyrağanyn körip, i̇endi şydai almady, atynyñ basyn būryp alyp keiin qarai şapty. Qūbyjyqtan maşaiyq qaşqan, qolbasşylarynyñ özi atyn keiin būrğasyn, jauyngerleri de soñynan i̇erdi. Qaraşyñnyñ älegimen säl köñilderi basqa jaqqa auğan qazaq batyrlary, jauynyñ japa-tarmağai keiin şeginip bara jatqanyn körip, lap qoidy. Biraq aq bökenge i̇eki yrğyp jetetin aqal-teke, teke jaumyttar būlardy qarasyna da ildirmedi. Qobylandy, Qambar batyr sekildi şapqanda auzymen qūs iletin tūlparlary bar on şaqty batyrlar ğana soñdarynan quyp jetip, jüzge taiau adamyn soiylğa jyğyp tüsirdi. Qalğany ūzai berdi. Būdan äri quu qajet i̇emes dep tüsingen özge batyrlar atynyñ basyn tartqanmen, qyzyp alğan aluan küştiñ iesi Qobylandy batyr toqtai almady. Jetken jigitterin tirsekten soiylmen bir ūryp, jerge qūlatyp, jau soñynan qua tüsti. Qobylandynyñ jalğyz şauyp kele jatqanyn körgen sūljyq türikmenniñ i̇elu şaqty soiylker batyr jigitteri kenet attarynyñ basyn keiin būryp Qobylandyğa qarai at qoidy. Jan-jağynan qorşap, ortağa ap qysa bastady. Kökjal qasqyr qanşa arlan bolğanmenen, jan-jağynan jūlqylai tüsken özindei kileñ kök börige ne istei alady? Qobylandynyñ da hali osy kökjal qasqyrdai i̇edi. Qanşa alysqanmen de köpke topyraq şaşa ala ma, küşi de baiağy jas kezindegidei i̇emes. İendi ajaldyñ taiau qalğanyna közi jetti. Degenmen küşi azaia bastasa da, ol soiylyn oñdy-soldy siltep, qasyna jauyn taqa juytpai tūr. Biraq būl alys ūzaqqa bara ma? Ol anda-sanda art jağyna qarap qūiady. «Köp keşikpei özi oralar» dep oilağan serikteri mūny izdep kele qoimady. Hal müşkilge ainaldy. Qaraşyñdy jauyna tüsirtip alğan sūljyqtar, onyñ ornyna Qobylandyny bailap äketpek boldy. Olar asau ūstağan jigitterdei, jan-jaqtarynan qorşap, arqandaryn Qobylandynyñ moinyna laqtyruğa yñğailana berdi. Qaljyrauğa ainalğan Qobylandy i̇endi özinen därmen ketip bara jatqanyn tüsindi. Namystan da jan tätti. Qobylandy batyr bir mezet atynyñ basyn keiin būryp, qorşaudy būzyp şyğyp, qaşyp qūtylmaq boldy. Kökseñgirdiñ ūrpağy Kiıkketpes tūlparyn tebinip qap, jau şebin üzbek bop keiin şapty. Qobylandynyñ aibarynan seskengen jigitter qaq aiyryldy. Qobylandy ortalarynan zyrğytyp öte berdi. Biraq öte almady, i̇eki jağynan laqtyrğan arqan moinynan birdei tüsti. Yrği jönelgen Kiıkketpestiñ üstinen sypyryp jerge düñk i̇etkizdi. Aspan-kök şyr ainalyp ketti. Qūlap bara jat-
qanynda qūlağyna jetkeni at dübirleri men «Aqjol! Aqjol!» degen aiqai ğana i̇edi. Ar jağynda ne bolğanyn özi de bilmedi. Tek közin aşyp, i̇esin jiyp, ornynan aqyryn türegelgeninde, aldynda külimsirep qarap tūrğan jas jigit pen altyn zerli jūmsaq sauyt kigen, qūralai köz sūlu kelinşekti kördi. Arada segiz jyl ötse de, būl i̇ekeuin Qobylandy birden tanydy. Şatyraştanyp jasyl tökken myrza qarağai tärizdi sūñğaq boily symbatty jigit batyr Saian bolatyn. Al qasyndağy kelinşek, onyñ jūbaiy Äbilqaiyrdyñ tuğan qyzy Gülbahram-Sūltan-Begim i̇edi.
Batyr Saian baiağy Seihun dariiänyñ jağasynda Äbilqaiyrdy jolbarystan aman alyp qalğannan keiin, özi sekildi küştilerden qorlyq körgen jüzge tarta batyr jigitterdi jinap, alaman bolyp ketken. Seihun men Jeihunnyñ arasynda qasqyrdai jortqan. Talai şonjarlardyñ malyn şauyp, Maurennahr men Türkistan arasynda köşken san saudagerlerdiñ keruenin tonağan. Aqyrynda Jetiqoñyr mañaiynda qazaq rulary bas qosyp jatyr degendi i̇estigen. İendi alamandyqty tastap, bir kezde özin ölimnen qūtqarğan nağaşy jūrtyna qosylmaq bop, qasyndağy jüzge taiau serikterimen, bes jasar balasyn aldyna otyrğyzyp, Gülbahram-Sūltan-Begim sūluyn i̇ertip jolğa şyqqan. Qūmğa ösken qalyñ sekseuil arasynda kele jatyp, Qobylandy batyrdy qorşağan sūljyq türikmenderdiñ jigitterin körgen. Qobylandyny analar attan qūlatyp, bailap jatqan kezderinde Arğynnyñ ūrany «Aqjoldap!» aiqailap, şabuyl salğan. Qazaqtyñ köp sypailary jetip qalğan i̇eken dep oilağan sūljyqtar, qarsylasuğa batyldary barmai, Qobylandyny tastap qaşqan. Özderi jolauşylap alystan talyp kele jatqan batyr Saian jigitteri olardy qumağan.
Gülbahramdy körip käri jürek tağy tolqyp ketse de, Qobylandy batyr özin-özi aqylmen toqtatty. Bir kezde özi ölimge qiğan batyry, i̇endi būny ajaldan alyp qalğanyn tüsinip, kürt özgerdi. «Qūiandy — qamys, i̇erdi namys öltirer» bolsa, da batyrdyñ añğal bir ūrt minezine salyp Qobylandy namysyn jeñdi.
— Qarağym, batyr Saian, i̇er şekispei bekispeidi. Sen i̇ekeumiz şekistik. Aiyp menen, — dedi. — İeger sen keşirseñ, aramyzda bolğan oqiğany men keşirdim.
— Men de keşirdim, — dedi batyr Saian külimsirep birinşi bop qol berip.
Qobylandy batyr Saiannyñ top alamanyn i̇ertip Han Ordasyna qaita kelgennen keiin Jänibek hannyñ jarlyğy boiynşa, han keñesiniñ az künge mäjilisi toqtalyp, jigitterdiñ jau qaşyrğan qūrmetine üş kün, üş tün toi istedi. Däl osy kezde Qyrymdy aralap Asan Qaiğy jyrau oraldy. Bastyğy Jänibek bop bükil qazaqtyñ ardaqty batyr, biı qart aqyndy kilemge köterip qarsy aldy. Özine arnalyp aq orda tigip, tu bie soiyldy. Toi üstine toi boldy.
Osy toidyñ nağyz qyzyp jatqan şağynda, bir ölip tirilgen, qaraşa kürkede sirağy syrtqa şyğyp şynjyrlauly jatqan Qaraşyñ batyrğa Būryndyq keldi.
— Qaraşyñ batyr, — dedi ol aitaiyn degen sözine birden kirisip. — İeger janyñdy sauğa i̇etip, i̇eliñe jibersin deseñ meniñ şartymdy orynda.
— Qandai şart?
— Toqtar-Begim sūluyñdy mağan toqaldyqqa beresiñ. Sonda bosatam.
— Au, onyñ baiy bar i̇emes pe? Jäne byltyr böpeli bolğan.
— Baiynan aiyr. Balasyn baiyna qaldyr, ne öziñ asyra. Şeşesin mağan ber.
— Būl mūsylmannyñ sözi i̇emes.
— Seniñ qaryndasyña men mūsylman i̇emespin. Öziniñ qylyğyna qarai käpirmin.
— Joq, Mūqamet paiğambardyñ dinine qarsy bolar künäğa men bara almaimyn. Odan da meniñ basymdy al.
— Mağan seniñ basyñ i̇emes, qaryndasyñ kerek.
Būryndyq i̇erteñinde de, arğy küni de keldi. İesil-derti keşe özin mensinbegen Toqtar-Begimdi qatyn i̇etip, öşin alu boldy. Qaraşyñnyñ «Toqtar-Begimnen de sūlu tağy bir qaryndasym, i̇eki qyzym bar. Sonyñ birin al» degenine könbei qoidy. «Ne öziñniñ qanyñdy işem, ne Toqtar-Begimdi qatyn qylam dedi, qanyñdy biraq asyqpai işem, künine bir qasyqtan ğana ūrttaimyn».
Tübi qūtyla almaitynyn bilgen Qaraşyñ aqyrynda i̇eline, ağa-inilerine kisi jiberdi. Toqtar-Begimdi Būryndyqqa toqaldyqqa berip, özin qūtqarudy sūrady. «Qūdys batyr Toqtar-Begimniñ siñlisi Ajar bike men özimniñ i̇eki qyzymnyñ tañdağanyn alsyn», — dedi.
Şaih-Haidardyñ joryğy tek Būryndyq sūltannyñ ğana mūratyna jetkizip qoiğan joq, bükil qazaq rularynyñ mūratyna jetuine sebepker boldy. Ji-nalğan batyr, biler i̇endi qazaq rularynyñ sözsiz birigui kerek i̇ekenin, i̇eger birikpese Äbilqaiyr han, ne basqa bir han op-oñai qūl i̇etetinin ūqty. Han keñesi qaitadan mäjiliske otyrdy. Barlyğy keleşekte üş jüzge bölinip, bir hanğa bağynudy maqūldasty. Iştei narazy bolğanmen de, Temir bi de būğan syrttai qarsy bolmady. Ūly jüzge — ağa rular Üisin, Dulat, Jalaiyr, Orta jüzge jer yñğaiyna, ädet-ğūrpy, saltyna qarai Arğyn, Qypşaq, Naiman, Qoñyrat, Kerei, Uaq, Taraqty. Kişi jüzge İedil men Jaiyq boiyn jailağan Alşyn, Baiūly, älimūly, Jetiru kirsin desti. Biraq būl üş jüzge bölinu mäselesi bū joly aiaqtalmady. Arada talai tolqu boldy. Tek osy mäjilisten alpys jyl ötkennen keiin, Qasym hannyñ balasy Haqnazar hannyñ kezinde ğana bükil qazaq rulary aqyrğy bitimge keldi. Üş jüz bop üş orda tikti. Al, ol joly kürdeli basqa bir mäsele şeşildi. Halyq aqsaqaly Asan Qaiğy är rudyñ belgisi i̇etip tañba ülestirdi.
— Üisinnen şyqqan babamyz Maiqy bi Şyñğyshannyñ kezinde-aq — dedi saudyrağan jağyn jibek oramalmen tañyp alğan qart jyrau. — Qazaq degen atty tu i̇etip kötergen i̇eken, Üisin ruynyñ tañbasy jalau bolsyn.
Otyrğandar bir auyzdan dūrys dep maqūldasty. Han töleñgitiniñ bir zerger jigiti qolyna balğa men teskiş alyp Qaratūzdyñ küñgirt nūrasyna jalau belgisin tüsirdi.
— Jer aimağynyñ ainalasy alty ailyq, — dedi Asan Qaiğy säl jūmylyp ketken közin aşyp. — Ot ortasynda qalyñ Arğyn i̇eli... Arğynatanyñ belgisi közdesem köñilim könşiger.
Otyrğandar bir dauystan tağy da dūrys dedi. Şeber tağy da qolyna bal-
ğasy men teskişin aldy.
Halqymyzğa jau tise i̇eñ aldymenen atqa qonğan jau jürek Qypşaqqa aibaltany tañba i̇etelik — dedi qart jyrau.
Osylai däleldermen Asan Qaiğy qazaqtyñ sol kezdegi basty qyryq ruyna tañba ülestirdi. Būl qyryq tañba sol küni Nūranyñ Qaratūzynyñ jaryna tüsirildi. Halyq būl jerdi sol künnen bastap Nūranyñ tañbalyğy dep atady. Asan Qaiğy batasyn berip, i̇erteñine Jänibekti boz bieniñ sütine şomyldyryp, aq kigizge köterip, qaitadan bar qazaqqa han sailady. Sodan keiin baryp kelesi jaz şyğa, qalyñ qol jinap Oryshannyñ kezinde Aq Ordanyñ astanasy bolğan Syğanaqtan bastap bükil Türkistan jerin jaulap almaq bolyp, uädelesip, ru bastyqtary tarasty. «Basymyz birigip i̇el boldyq, han köterdik» degen ru bitkenniñ igi jaqsylary, qaraşa adamdary mäz-meiram i̇edi. Tek Alşyn adamdaryn basqaryp kelgen Temir bi ğana qabağyn aşpady. Onyñ qabağy öle-ölgenşe aşylmai ketti. Ol soñynan Jänibektiñ üşinşi balasy Qasym han bükil Däşti Qypşaq jerin alyp, İedil, Jaiyq boiyndağy Kişi jüzdiñ bar rularyn özine aqylmen bağyndyrğanyn közimen köre almady. Būl kezde Temir bi dünie salğan. Biraq tirisinde de qarsy küresuge därmeni jetpedi, öitkeni bar qazaq i̇el bolyp bas qosudy tilegen.
Üş künnen keiin Han Ordasy Şu, Sarysu boiyndağy qystauyna qarai köşti. Būryndyq sūltan Talas i̇etegindegi qystauyna kelip qonğan küni, Toqtar-Begimdi alyp Qaraşyñ batyrdyñ ağa-inileri keldi.
Qaryndasyn balasy men i̇erinen aiyryp Būryndyqqa toqaldyqqa berip, öz basyna i̇erkindik alyp, Qaraşyñ batyr i̇eline qaitty. Biraq Būryndyqqa degen öle-ölgenşe öşpeitin kegin jüreginde ala ketti.
Sol küni keşke Būryndyq jas toqaly Toqtar-Begimge arnap tigilgen aq otauğa keldi. Üi işine şūlğauynyñ şuaş iısin müñkite, juan qonyş saptama i̇etigin şeşip jatyp, türuli şymyldyqtyñ işinde, aq mamyq qūs tösektiñ üstinde otyrğan, sazdy jerdiñ sary ağaşyndai, näzik deneli jas toqalyna köz qiyğyn audardy.
Onyñ sūp-sūr bolyp qatulanyp ketken jüzinen, özin jek köretinin jasyrmai jalyn atqan aşuly köz qarasynan, süiip qosylğan baiy men bauyr i̇etinen de tätti i̇eki jasar balasynan aiyrğan Būryndyqtyñ künäsin i̇eş uaqytta keşirmeitinin bildi. Sūltan läm-mim demei, qolyn sozyp, kümis baqan janynda otyrğan ükidei tarğyl mysyqty ūstai aldy. Kenet mysyqtyñ «şar» i̇etkizip moinyn būrap üzip jiberdi de, zamatta qolyn qol, būtyn būt i̇etip, jūlyp-jūlyp byt-şytyn şyğaryp, tündikten syrtqa laqtyryp jiberdi. «İeger ait-
qanyma könbeseñ, seni de östem!» degendei ol Toqtar-Begimge qaita qarady. Jaña ğana şatynap otyrğan toqaly «tüsindim» degendei, Būryndyqtyñ betine közin toqtata almai, tömen tüsirdi. Sūltan i̇ezu tartyp säl külimsiredi.
Syrt kiımin şeşip tastap, bir töbe tastai bop aq mamyqtyñ üstine baryp otyrdy. Taldyrmaş denesiniñ bir jerin auyrtyp alarmyn dep qoryqpai, dobaldai qoldarymen jas toqalynyñ üzilip ketuge taiau tūrğan aş belinen ai-qara qūşaqtap, bauyryna alyp qysyp, säl uaqyt ünsiz tyna qaldy.
— İeger jaqsy qatyn bola alsañ, ötken künäñniñ bärin de keşirem, — dedi ol, söitti de jas toqalyn qūşaqtağan qalpynda aq mamyqtyñ üstine jantaia berdi.
Bir jyl ötken soñ osy toqalynan, keiin Qasym hannan qaşyp barğanynda pana bergen, Samarqant hany Mūhamed-Şaibanidyñ kişi inisi Mūhamed-Temirhannyñ äieli bolğan Jauhar-Bike degen qyz tudy.

III

Kelesi jazda Jänibek uädelesken äskerlerdiñ keluin kütip Arqağa köşpei qaldy. Biraq kütken äskeri kelmedi. Jaiyq, İedil, Jem boiyn jailağan Kişi jüzdiñ oiy jaña qūrylğan qazaq handyğyna öz ülesin qosu bolsa da, onyñ osy jazda ar jağyndağy Noğai Ordasy men Qazan handyğynyñ dürbeleñi köbeiip ketip, öz jer-suyn qorğaudan qoly bosamai, nebary bes jüz jigit jibergen. Biraq būl kelgender sadaq tañbaly Adaidyñ batyr jigitteri i̇edi. Torğai, Or özenderin jailağan Qypşaqtar da jarytyp jasaq jibere almady. Qobylandy batyr qys boiy tösek tartyp nauqastanyp, qaramağyndağy i̇eldi basqara almady. Sonyñ saldarynan jūrt özi qyzyğyn körmegen handyqtyñ bolaşağyna jöndi män bermedi. Rasynda sonau dünieniñ bir şetindegi İedil, Jaiyq, Torğai boiynda jatqan qazaq rularyn Şu men Sarysuğa kelip, Türkistandy jaulauğa şyq deu üstirt qarağan adamğa qiyn tilek i̇edi. Alaida taiau tūrğan Qazan, Noğai, Qyrym handaryna bağynudan göri, İedil, Jaiyq boiyn jailağan rular, alys bolsa da, ğasyrlar boiy jaularyna birge attanğan, tili, tağdyry, şaruaşylyğy bir qazaq handyğyna qosyludy tañdağan.
Jalğyz alystağy Kişi jüzden ğana i̇emes, özine tän Arğyn, Naiman da būl joly mol äsker şyğarğan joq. Mūndai jağdai Arğyn, Naiman bileriniñ özara ala auyzdyğynan tuğan-dy. Sol jyly köktemde toqsanğa kelip otyrğan Arğyn bi dünie salğan. Arğynnyñ ardaqty kösemin qoiuğa būl rudyñ igi jaqsylary jinalğan. Qaraly qazağa köñil aituğa, sonau Qorasannan birneşe kün jol şegip, Horezm uälietiniñ ämiri Sūltan Husain myrza kelgen. Sūltan Husain ämir ol kündegi Arğyn ruynan şyqqan ataqty adamnyñ biri bolatyn. Atalary İrannyñ şahy Qūlağudyñ bas basqaqtary bolyp bükil Şyğysqa aty şyqsa, özi Qaraköldiñ ämiri tağyna otyryp, Horezm uälietin basqardy. Sūltan Husain ämir Arğyn bi i̇eline tartu-taralğysymen birge, i̇el birligin būzar aram oiyn da ala keldi. «Jänibek han üşin Arğyn ruynyñ Türkistandy alamyn dep qyryluynyñ qajeti joq. İeger qysy-jazy maldaryña jaiylym bolatyn jer izdeseñder, Qorasanğa köşiñder, keñ öris, mol qonys berem. Sauda-sattyğyña da qolaily. Ar jağynda İrak, İran, Auğanstan da alys i̇emes» dedi ol qyrqyn beruge jinalğan Arğynnyñ bi, batyrlaryna. Arğyn ruy Arğynaty tauynan asyp köşpegenimen de i̇el basy — Arğyn biınen aiyrylğan jūrt sudai tol-
qyp, señdei soğylysty. Osyndai bätuasyzdyqtyñ arqasynda İesil, Tobyl boiyndağy tüpki Arğyn ruy jartymdy bälendei jasaq bere almady. Al, Naiman, Kerei bolsa, bū jyly özine Amansandji taişynyñ kezekti şabuylyna qarsy şyğudan qoly bosamady. Būl şabuylğa qatyspaityn Maurennahr jerindegi Kerei, Naimandar Äbilqaiyrdyñ senimdi adamdarynyñ biri Qoja-Uali bektiñ aitqanynan asyp ketpedi.
Mine, osyndai halge ūşyrağan Naiman men Kereidiñ de Jänibekke oidağydai kömek körsetu qolynan kelmedi.
Aqyrynda Jänibek han özine i̇erip köşip jürgen üş jüz myñ şañyraq Arğyn, Qypşaq, Qoñyrat, Üisin, Uaq jäne Bestañbaly rularynan otyz myñdai ğana äsker jinai aldy. Mūndai äskermen kimdi şabady? Būl kezde bir Äbilqaiyrdyñ özinde jüz myñ atty äsker bar. Al, i̇eliniñ şetine künde tiıp otyrğan Qytaida, Torğauytta qanşa küş bar i̇ekeni kimge mälim? Künşyğysy men oñtüstigi mūndai auyr jağdaida bolğanda, künbatysy men teristigi jetisip tūr ma? Qūbylasynda Joşy hannyñ bir būtağy Astrahan men Noğaily handarynda qanşa qol bar? Ar jağynda Qyrym hany ataqty Meñdigerei men Qazan hany İbragimnyñ i̇eli tūr. Būlardyñ bäri de Däşti Qypşaqqa dos i̇emes. Al Jänibek bolsa otyz myñ äskermen auzynan jalyny atqan Äbilqaiyrdan Türkistandy tartyp almaq. Joq, Jänibek, sen öziñnen küşti arystanmen alys-
qyñ kelse, i̇eñ aldymenen bel omyrtqañnyñ üzilip mert bolmaityn jağyñdy oilauyñ aqyl. Al mūratqa jetudiñ i̇eki joly bar. Biri — küşiñ qazir şağyn i̇eken, onda öziñ sekildi Äbilqaiyrğa qastardyñ basyn qosyp, maidanğa solarmen birge şyq. Ärine būl oñaiğa tüspeidi, biraq qaitkenmen de qūm jiylyp tas boluğa tiısti. Al i̇ekinşi joly — Äbilqaiyrmen alyspastan būryn äbden küşeiip aluyñ şart. Mūnyñ da jalğyz joly bar. Ol bükil Däşti Qypşaqty öziñe bağyndyryp, jylqydai jusatyp, qoidai örgizuiñ kerek. Būl i̇ekeuinsiz Kök Orda hanynyñ jerin tartyp alu qolyñnan kelmeidi.
Al qas degende Äbilqaiyrğa qas kim bar? ärine i̇eñ aldymenen öz tūqymy Saibannan tarağan Qoja-Mūhamed hannyñ nemeresi, Mahmudek hannyñ balasy Aibaq han. Jatsa-tūrsa oiy Äbilqaiyrdyñ ornyn basu. Sodan keiin Äbilqaiyrğa i̇eriksiz köngen Mañğyt ruynan şyqqan Aqsaq Temir Ordasynyñ ämirleri Abbas bek, Mūsa bek, Jañbyrşy bek, Moğol Sūltan-Mahmud han, Jaqiiä, Haidar bekter.
ärine, osy küştiñ bäri jinalsa, oğan Jağatai ūrpağy Sūltan-Mahmūd hannyñ inisi, Kişik Mūhamedtiñ balasy Ahmet hannyñ äskerin qossa bir Äbilqaiyrğa küşteriniñ jetetininde söz joq. Biraq būlardyñ birde-bireuine senuge bolmaidy. Öz paidasyna qarai, op-oñai satyp ketuleri dausyz. Küşti bolğyñ kelse baiağy bar Däşti Qypşaqty tegis qolyña aluyñ maqsat. Öz irgeñ sögilmei, berik otyra alatyn küige jetseñ, qandai jaumen bolsa da alysa alasyñ.
Osyndai şeşimge kelgen Jänibek i̇endi bükil qazaq rularyn özine bağyndyru äreketine kirisken.
Qaramağyndağy qazaq rularyn han Ordasy şyğyny men äsker ūstau üşin alym-salyq, qarjy-qarajat töleitin i̇etip äbden bağyndyrğanşa tağy jyl jarym ötti. Biraq osy jyl-jarym qandai qiynşylyqqa tüsti! Dastarqanğa tögilgen bauyrsaqtai jaiylyp, japan tüzde birese soltüstikke, birese oñtüstikke bytyrap köşip jürgen qazaqty i̇el i̇etip biriktiru üşin qanşama täsil, qanşama küş qoldanylmady! Keibir aua jaiylğan, tek öz degenine bolmasa i̇eşteñege könbeitin kesir, toñ moiyn ru bastyqtaryn at qūiryğyna bailap qūrban i̇etuge de barğan joq pa! Beri köş dese, äri köşken auyldardyñ basyna han nökerleri syryq oinatyp, syrmağyn jündei tütti i̇emes pe? Qanşama mal barymtalanyp alyndy! Qanşama i̇el ata meken jerin tastap, jaña qonysqa qondy!
Jänibek osynyñ bärin nege istedi. Būlai i̇etu oğan oñaiğa tüsti me? Sol üşin de Qotan qart öler aldynda:

«Jänibektiñ syrty ğana külki-äzildi paş i̇etken.
Mezgili köp oñaşa qap jas tökken» —

dep beker aitqan ba? Al sonda öz i̇elin özi qanğa būiağany jön be? Būl Jänibekke qatty batty. Kei küni qūsa bop, tösek tartyp jatyp ta qalady. Öz betimen tağy bolyp ösken rulardy aitqanyna köndire almai, keide taryğatyn da, tipti bağzy bir jağdaida soñynan i̇ergen aiauly adamdardyñ orynsyz qylyğyna jany küiip, oñaşada qalyñ qaiğyğa beriledi. Biraq han Jänibek bir hadisti jaqsy tüsinetin. Toğai arasynda ösken küiki şöp malğa as bolmaidy. Al qyrşyn, qopa arasyndağy şytyr, kökpek maldy tek apatqa ūşyratady. Sol sebepti i̇el birligine kesiri tietin jandy Jänibek öz auzynan ükim aityp, darğa astyrsa ökinbeidi, mūndaida ol tabansyzdyq körsetpeidi. Öitkeni ülken arman qūrbandyqsyz oryndalmaidy — būl hanğa da belgili qağida. Osyndai qatañ saiasattyñ arqasynda Jänibek daliyp jatqan Däşti Qypşaq dalasyn tegis özine qaratpaq boldy. Sodan keiin baryp ol qazaq handyğyna Türkistan ölkesi men İedil özeniniñ boiyndağy Kişi jüzdiñ asau rularyn bağyndyrsam degen izgi mūratyna kirisudi oilady.