Köşpendiler - I - Almas qylyş

Astyndağy qara arğymağyn qūiyndata şauyp kele jatqan Qaraşyŋ batyr oŋ qolyndağy şoqparyn yŋğailai üiirip, jauyna taiai berip, şoqparyn silteitin Būryndyqtyŋ qolynan i̇eş qaru köre almai, säl abyrji qaldy. Ananyŋ qolynda ädettegidei ne şoqpar, ne soiyl joq i̇eken. «Bū qalai?» dedi ol işinen, söitti de sol qolyndağy aq almas aldaspanyn kötere berdi. Aq bura qylyş silteu jerge taiasa bolğany, ireleŋdegen moinyn ūşyryp tüsirmek! Biraq būl oiyna jete almady. Aq burasyn i̇eŋkildete şauyp kele jatqan Būryndyq, on qadamdai jerge taianğanda, tüieniŋ tasasynda oŋ qolynda ūstağan qyl arqanyn sumaŋ i̇etkizip Qaraşyŋğa qarai laqtyryp jiberdi de, sol şapqan boiy toqtalmastan orağyta būrylyp, öz tobyna qarai anany at-matymen süirete jöneldi. Qaraşyŋ moinyna tüsken qyl arqandy aldaspanmen şauyp tüsiruge de ülgermei qaldy. Aldaspanyn siltegenşe şauyp kele jatqan i̇ekpinimen Qaraşyŋdy keiin tartqan qyl arqan zamatta tynysyn taryltyp, attyŋ artyna qarai audaryp äketti. Biraq i̇er üstinen syrğyp ketpes üşin, qarasanynan myqtap şyrmağan qyl şylbyr jibermedi. Üzeŋgiden aiağyn suyryp ala almady. Kenet keiin qarai kilt tartqan küşke şydai almai baryp jerge kürs i̇etti. Qyl arqandy taqymynan ötkizip, aq buranyŋ aldyŋğy örkeşine bailağan Būryndyq ai-şaiğa qaramai, orağyta, öz tobyna kökpar alğan adamdai «Aruaq! Aruaq!» dep aiqailai şapty. Basyna kigen tor dulyğasynyŋ i̇etegi alqymyna tüsken qyl arqannyŋ moinyn jūlyp äketpeuine sebep bolğan Qaraşyŋ batyr, i̇eki qolymen jantalasyp jerdi syipai, at-matymen süiretile jöneldi. Osynyŋ bäri közdi aşyp-jūmğandai uaqytta ötti. Alyp küş alyptyğyn körsetti. Şap-qan boiy Būryndyq öz şebine jetkende, üzilip ketken i̇er-merimen şūbatyla süiretilip kele jatqan Qaraşyŋnyŋ jany auzyna kelip, i̇endi şyğuğa taiau i̇edi. Qaraşyŋ qūlağan jerge taiau tūrğan Qasym atynan sekirip tüsip, qyl arqandy narkeskenimen oryp jiberdi.
Būrynnan da qazaq jağynyŋ küşi basym i̇ekenin baiqap, jüregi daualamai tūrğan Şaih-Haidar, bas batyry Qaraşyŋnyŋ mūndai apatqa ūşyrağanyn körip, i̇endi şydai almady, atynyŋ basyn būryp alyp keiin qarai şapty. Qūbyjyqtan maşaiyq qaşqan, qolbasşylarynyŋ özi atyn keiin būrğasyn, jauyngerleri de soŋynan i̇erdi. Qaraşyŋnyŋ älegimen säl köŋilderi basqa jaqqa auğan qazaq batyrlary, jauynyŋ japa-tarmağai keiin şeginip bara jatqanyn körip, lap qoidy. Biraq aq bökenge i̇eki yrğyp jetetin aqal-teke, teke jaumyttar būlardy qarasyna da ildirmedi. Qobylandy, Qambar batyr sekildi şapqanda auzymen qūs iletin tūlparlary bar on şaqty batyrlar ğana soŋdarynan quyp jetip, jüzge taiau adamyn soiylğa jyğyp tüsirdi. Qalğany ūzai berdi. Būdan äri quu qajet i̇emes dep tüsingen özge batyrlar atynyŋ basyn tartqanmen, qyzyp alğan aluan küştiŋ iesi Qobylandy batyr toqtai almady. Jetken jigitterin tirsekten soiylmen bir ūryp, jerge qūlatyp, jau soŋynan qua tüsti. Qobylandynyŋ jalğyz şauyp kele jatqanyn körgen sūljyq türikmenniŋ i̇elu şaqty soiylker batyr jigitteri kenet attarynyŋ basyn keiin būryp Qobylandyğa qarai at qoidy. Jan-jağynan qorşap, ortağa ap qysa bastady. Kökjal qasqyr qanşa arlan bolğanmenen, jan-jağynan jūlqylai tüsken özindei kileŋ kök börige ne istei alady? Qobylandynyŋ da hali osy kökjal qasqyrdai i̇edi. Qanşa alysqanmen de köpke topyraq şaşa ala ma, küşi de baiağy jas kezindegidei i̇emes. İendi ajaldyŋ taiau qalğanyna közi jetti. Degenmen küşi azaia bastasa da, ol soiylyn oŋdy-soldy siltep, qasyna jauyn taqa juytpai tūr. Biraq būl alys ūzaqqa bara ma? Ol anda-sanda art jağyna qarap qūiady. «Köp keşikpei özi oralar» dep oilağan serikteri mūny izdep kele qoimady. Hal müşkilge ainaldy. Qaraşyŋdy jauyna tüsirtip alğan sūljyqtar, onyŋ ornyna Qobylandyny bailap äketpek boldy. Olar asau ūstağan jigitterdei, jan-jaqtarynan qorşap, arqandaryn Qobylandynyŋ moinyna laqtyruğa yŋğailana berdi. Qaljyrauğa ainalğan Qobylandy i̇endi özinen därmen ketip bara jatqanyn tüsindi. Namystan da jan tätti. Qobylandy batyr bir mezet atynyŋ basyn keiin būryp, qorşaudy būzyp şyğyp, qaşyp qūtylmaq boldy. Kökseŋgirdiŋ ūrpağy Kiıkketpes tūlparyn tebinip qap, jau şebin üzbek bop keiin şapty. Qobylandynyŋ aibarynan seskengen jigitter qaq aiyryldy. Qobylandy ortalarynan zyrğytyp öte berdi. Biraq öte almady, i̇eki jağynan laqtyrğan arqan moinynan birdei tüsti. Yrği jönelgen Kiıkketpestiŋ üstinen sypyryp jerge düŋk i̇etkizdi. Aspan-kök şyr ainalyp ketti. Qūlap bara jat-
qanynda qūlağyna jetkeni at dübirleri men «Aqjol! Aqjol!» degen aiqai ğana i̇edi. Ar jağynda ne bolğanyn özi de bilmedi. Tek közin aşyp, i̇esin jiyp, ornynan aqyryn türegelgeninde, aldynda külimsirep qarap tūrğan jas jigit pen altyn zerli jūmsaq sauyt kigen, qūralai köz sūlu kelinşekti kördi. Arada segiz jyl ötse de, būl i̇ekeuin Qobylandy birden tanydy. Şatyraştanyp jasyl tökken myrza qarağai tärizdi sūŋğaq boily symbatty jigit batyr Saian bolatyn. Al qasyndağy kelinşek, onyŋ jūbaiy Äbilqaiyrdyŋ tuğan qyzy Gülbahram-Sūltan-Begim i̇edi.
Batyr Saian baiağy Seihun dariiänyŋ jağasynda Äbilqaiyrdy jolbarystan aman alyp qalğannan keiin, özi sekildi küştilerden qorlyq körgen jüzge tarta batyr jigitterdi jinap, alaman bolyp ketken. Seihun men Jeihunnyŋ arasynda qasqyrdai jortqan. Talai şonjarlardyŋ malyn şauyp, Maurennahr men Türkistan arasynda köşken san saudagerlerdiŋ keruenin tonağan. Aqyrynda Jetiqoŋyr maŋaiynda qazaq rulary bas qosyp jatyr degendi i̇estigen. İendi alamandyqty tastap, bir kezde özin ölimnen qūtqarğan nağaşy jūrtyna qosylmaq bop, qasyndağy jüzge taiau serikterimen, bes jasar balasyn aldyna otyrğyzyp, Gülbahram-Sūltan-Begim sūluyn i̇ertip jolğa şyqqan. Qūmğa ösken qalyŋ sekseuil arasynda kele jatyp, Qobylandy batyrdy qorşağan sūljyq türikmenderdiŋ jigitterin körgen. Qobylandyny analar attan qūlatyp, bailap jatqan kezderinde Arğynnyŋ ūrany «Aqjoldap!» aiqailap, şabuyl salğan. Qazaqtyŋ köp sypailary jetip qalğan i̇eken dep oilağan sūljyqtar, qarsylasuğa batyldary barmai, Qobylandyny tastap qaşqan. Özderi jolauşylap alystan talyp kele jatqan batyr Saian jigitteri olardy qumağan.
Gülbahramdy körip käri jürek tağy tolqyp ketse de, Qobylandy batyr özin-özi aqylmen toqtatty. Bir kezde özi ölimge qiğan batyry, i̇endi būny ajaldan alyp qalğanyn tüsinip, kürt özgerdi. «Qūiandy — qamys, i̇erdi namys öltirer» bolsa, da batyrdyŋ aŋğal bir ūrt minezine salyp Qobylandy namysyn jeŋdi.
— Qarağym, batyr Saian, i̇er şekispei bekispeidi. Sen i̇ekeumiz şekistik. Aiyp menen, — dedi. — İeger sen keşirseŋ, aramyzda bolğan oqiğany men keşirdim.
— Men de keşirdim, — dedi batyr Saian külimsirep birinşi bop qol berip.
Qobylandy batyr Saiannyŋ top alamanyn i̇ertip Han Ordasyna qaita kelgennen keiin Jänibek hannyŋ jarlyğy boiynşa, han keŋesiniŋ az künge mäjilisi toqtalyp, jigitterdiŋ jau qaşyrğan qūrmetine üş kün, üş tün toi istedi. Däl osy kezde Qyrymdy aralap Asan Qaiğy jyrau oraldy. Bastyğy Jänibek bop bükil qazaqtyŋ ardaqty batyr, biı qart aqyndy kilemge köterip qarsy aldy. Özine arnalyp aq orda tigip, tu bie soiyldy. Toi üstine toi boldy.
Osy toidyŋ nağyz qyzyp jatqan şağynda, bir ölip tirilgen, qaraşa kürkede sirağy syrtqa şyğyp şynjyrlauly jatqan Qaraşyŋ batyrğa Būryndyq keldi.
— Qaraşyŋ batyr, — dedi ol aitaiyn degen sözine birden kirisip. — İeger janyŋdy sauğa i̇etip, i̇eliŋe jibersin deseŋ meniŋ şartymdy orynda.
— Qandai şart?
— Toqtar-Begim sūluyŋdy mağan toqaldyqqa beresiŋ. Sonda bosatam.
— Au, onyŋ baiy bar i̇emes pe? Jäne byltyr böpeli bolğan.
— Baiynan aiyr. Balasyn baiyna qaldyr, ne öziŋ asyra. Şeşesin mağan ber.
— Būl mūsylmannyŋ sözi i̇emes.
— Seniŋ qaryndasyŋa men mūsylman i̇emespin. Öziniŋ qylyğyna qarai käpirmin.
— Joq, Mūqamet paiğambardyŋ dinine qarsy bolar künäğa men bara almaimyn. Odan da meniŋ basymdy al.
— Mağan seniŋ basyŋ i̇emes, qaryndasyŋ kerek.
Būryndyq i̇erteŋinde de, arğy küni de keldi. İesil-derti keşe özin mensinbegen Toqtar-Begimdi qatyn i̇etip, öşin alu boldy. Qaraşyŋnyŋ «Toqtar-Begimnen de sūlu tağy bir qaryndasym, i̇eki qyzym bar. Sonyŋ birin al» degenine könbei qoidy. «Ne öziŋniŋ qanyŋdy işem, ne Toqtar-Begimdi qatyn qylam dedi, qanyŋdy biraq asyqpai işem, künine bir qasyqtan ğana ūrttaimyn».
Tübi qūtyla almaitynyn bilgen Qaraşyŋ aqyrynda i̇eline, ağa-inilerine kisi jiberdi. Toqtar-Begimdi Būryndyqqa toqaldyqqa berip, özin qūtqarudy sūrady. «Qūdys batyr Toqtar-Begimniŋ siŋlisi Ajar bike men özimniŋ i̇eki qyzymnyŋ taŋdağanyn alsyn», — dedi.
Şaih-Haidardyŋ joryğy tek Būryndyq sūltannyŋ ğana mūratyna jetkizip qoiğan joq, bükil qazaq rularynyŋ mūratyna jetuine sebepker boldy. Ji-nalğan batyr, biler i̇endi qazaq rularynyŋ sözsiz birigui kerek i̇ekenin, i̇eger birikpese Äbilqaiyr han, ne basqa bir han op-oŋai qūl i̇etetinin ūqty. Han keŋesi qaitadan mäjiliske otyrdy. Barlyğy keleşekte üş jüzge bölinip, bir hanğa bağynudy maqūldasty. Iştei narazy bolğanmen de, Temir bi de būğan syrttai qarsy bolmady. Ūly jüzge — ağa rular Üisin, Dulat, Jalaiyr, Orta jüzge jer yŋğaiyna, ädet-ğūrpy, saltyna qarai Arğyn, Qypşaq, Naiman, Qoŋyrat, Kerei, Uaq, Taraqty. Kişi jüzge İedil men Jaiyq boiyn jailağan Alşyn, Baiūly, älimūly, Jetiru kirsin desti. Biraq būl üş jüzge bölinu mäselesi bū joly aiaqtalmady. Arada talai tolqu boldy. Tek osy mäjilisten alpys jyl ötkennen keiin, Qasym hannyŋ balasy Haqnazar hannyŋ kezinde ğana bükil qazaq rulary aqyrğy bitimge keldi. Üş jüz bop üş orda tikti. Al, ol joly kürdeli basqa bir mäsele şeşildi. Halyq aqsaqaly Asan Qaiğy är rudyŋ belgisi i̇etip taŋba ülestirdi.
— Üisinnen şyqqan babamyz Maiqy bi Şyŋğyshannyŋ kezinde-aq — dedi saudyrağan jağyn jibek oramalmen taŋyp alğan qart jyrau. — Qazaq degen atty tu i̇etip kötergen i̇eken, Üisin ruynyŋ taŋbasy jalau bolsyn.
Otyrğandar bir auyzdan dūrys dep maqūldasty. Han töleŋgitiniŋ bir zerger jigiti qolyna balğa men teskiş alyp Qaratūzdyŋ küŋgirt nūrasyna jalau belgisin tüsirdi.
— Jer aimağynyŋ ainalasy alty ailyq, — dedi Asan Qaiğy säl jūmylyp ketken közin aşyp. — Ot ortasynda qalyŋ Arğyn i̇eli... Arğynatanyŋ belgisi közdesem köŋilim könşiger.
Otyrğandar bir dauystan tağy da dūrys dedi. Şeber tağy da qolyna bal-
ğasy men teskişin aldy.
Halqymyzğa jau tise i̇eŋ aldymenen atqa qonğan jau jürek Qypşaqqa aibaltany taŋba i̇etelik — dedi qart jyrau.
Osylai däleldermen Asan Qaiğy qazaqtyŋ sol kezdegi basty qyryq ruyna taŋba ülestirdi. Būl qyryq taŋba sol küni Nūranyŋ Qaratūzynyŋ jaryna tüsirildi. Halyq būl jerdi sol künnen bastap Nūranyŋ taŋbalyğy dep atady. Asan Qaiğy batasyn berip, i̇erteŋine Jänibekti boz bieniŋ sütine şomyldyryp, aq kigizge köterip, qaitadan bar qazaqqa han sailady. Sodan keiin baryp kelesi jaz şyğa, qalyŋ qol jinap Oryshannyŋ kezinde Aq Ordanyŋ astanasy bolğan Syğanaqtan bastap bükil Türkistan jerin jaulap almaq bolyp, uädelesip, ru bastyqtary tarasty. «Basymyz birigip i̇el boldyq, han köterdik» degen ru bitkenniŋ igi jaqsylary, qaraşa adamdary mäz-meiram i̇edi. Tek Alşyn adamdaryn basqaryp kelgen Temir bi ğana qabağyn aşpady. Onyŋ qabağy öle-ölgenşe aşylmai ketti. Ol soŋynan Jänibektiŋ üşinşi balasy Qasym han bükil Däşti Qypşaq jerin alyp, İedil, Jaiyq boiyndağy Kişi jüzdiŋ bar rularyn özine aqylmen bağyndyrğanyn közimen köre almady. Būl kezde Temir bi dünie salğan. Biraq tirisinde de qarsy küresuge därmeni jetpedi, öitkeni bar qazaq i̇el bolyp bas qosudy tilegen.
Üş künnen keiin Han Ordasy Şu, Sarysu boiyndağy qystauyna qarai köşti. Būryndyq sūltan Talas i̇etegindegi qystauyna kelip qonğan küni, Toqtar-Begimdi alyp Qaraşyŋ batyrdyŋ ağa-inileri keldi.
Qaryndasyn balasy men i̇erinen aiyryp Būryndyqqa toqaldyqqa berip, öz basyna i̇erkindik alyp, Qaraşyŋ batyr i̇eline qaitty. Biraq Būryndyqqa degen öle-ölgenşe öşpeitin kegin jüreginde ala ketti.
Sol küni keşke Būryndyq jas toqaly Toqtar-Begimge arnap tigilgen aq otauğa keldi. Üi işine şūlğauynyŋ şuaş iısin müŋkite, juan qonyş saptama i̇etigin şeşip jatyp, türuli şymyldyqtyŋ işinde, aq mamyq qūs tösektiŋ üstinde otyrğan, sazdy jerdiŋ sary ağaşyndai, näzik deneli jas toqalyna köz qiyğyn audardy.
Onyŋ sūp-sūr bolyp qatulanyp ketken jüzinen, özin jek köretinin jasyrmai jalyn atqan aşuly köz qarasynan, süiip qosylğan baiy men bauyr i̇etinen de tätti i̇eki jasar balasynan aiyrğan Būryndyqtyŋ künäsin i̇eş uaqytta keşirmeitinin bildi. Sūltan läm-mim demei, qolyn sozyp, kümis baqan janynda otyrğan ükidei tarğyl mysyqty ūstai aldy. Kenet mysyqtyŋ «şar» i̇etkizip moinyn būrap üzip jiberdi de, zamatta qolyn qol, būtyn būt i̇etip, jūlyp-jūlyp byt-şytyn şyğaryp, tündikten syrtqa laqtyryp jiberdi. «Eger ait-
qanyma könbeseŋ, seni de östem!» degendei ol Toqtar-Begimge qaita qarady. Jaŋa ğana şatynap otyrğan toqaly «tüsindim» degendei, Būryndyqtyŋ betine közin toqtata almai, tömen tüsirdi. Sūltan i̇ezu tartyp säl külimsiredi.
Syrt kiımin şeşip tastap, bir töbe tastai bop aq mamyqtyŋ üstine baryp otyrdy. Taldyrmaş denesiniŋ bir jerin auyrtyp alarmyn dep qoryqpai, dobaldai qoldarymen jas toqalynyŋ üzilip ketuge taiau tūrğan aş belinen ai-qara qūşaqtap, bauyryna alyp qysyp, säl uaqyt ünsiz tyna qaldy.
— İeger jaqsy qatyn bola alsaŋ, ötken künäŋniŋ bärin de keşirem, — dedi ol, söitti de jas toqalyn qūşaqtağan qalpynda aq mamyqtyŋ üstine jantaia berdi.
Bir jyl ötken soŋ osy toqalynan, keiin Qasym hannan qaşyp barğanynda pana bergen, Samarqant hany Mūhamed-Şaibanidyŋ kişi inisi Mūhamed-Temirhannyŋ äieli bolğan Jauhar-Bike degen qyz tudy.

III

Kelesi jazda Jänibek uädelesken äskerlerdiŋ keluin kütip Arqağa köşpei qaldy. Biraq kütken äskeri kelmedi. Jaiyq, İedil, Jem boiyn jailağan Kişi jüzdiŋ oiy jaŋa qūrylğan qazaq handyğyna öz ülesin qosu bolsa da, onyŋ osy jazda ar jağyndağy Noğai Ordasy men Qazan handyğynyŋ dürbeleŋi köbeiip ketip, öz jer-suyn qorğaudan qoly bosamai, nebary bes jüz jigit jibergen. Biraq būl kelgender sadaq taŋbaly Adaidyŋ batyr jigitteri i̇edi. Torğai, Or özenderin jailağan Qypşaqtar da jarytyp jasaq jibere almady. Qobylandy batyr qys boiy tösek tartyp nauqastanyp, qaramağyndağy i̇eldi basqara almady. Sonyŋ saldarynan jūrt özi qyzyğyn körmegen handyqtyŋ bolaşağyna jöndi män bermedi. Rasynda sonau dünieniŋ bir şetindegi İedil, Jaiyq, Torğai boiynda jatqan qazaq rularyn Şu men Sarysuğa kelip, Türkistandy jaulauğa şyq deu üstirt qarağan adamğa qiyn tilek i̇edi. Alaida taiau tūrğan Qazan, Noğai, Qyrym handaryna bağynudan göri, İedil, Jaiyq boiyn jailağan rular, alys bolsa da, ğasyrlar boiy jaularyna birge attanğan, tili, tağdyry, şaruaşylyğy bir qazaq handyğyna qosyludy taŋdağan.
Jalğyz alystağy Kişi jüzden ğana i̇emes, özine tän Arğyn, Naiman da būl joly mol äsker şyğarğan joq. Mūndai jağdai Arğyn, Naiman bileriniŋ özara ala auyzdyğynan tuğan-dy. Sol jyly köktemde toqsanğa kelip otyrğan Arğyn bi dünie salğan. Arğynnyŋ ardaqty kösemin qoiuğa būl rudyŋ igi jaqsylary jinalğan. Qaraly qazağa köŋil aituğa, sonau Qorasannan birneşe kün jol şegip, Horezm uälietiniŋ ämiri Sūltan Husain myrza kelgen. Sūltan Husain ämir ol kündegi Arğyn ruynan şyqqan ataqty adamnyŋ biri bolatyn. Atalary İrannyŋ şahy Qūlağudyŋ bas basqaqtary bolyp bükil Şyğysqa aty şyqsa, özi Qaraköldiŋ ämiri tağyna otyryp, Horezm uälietin basqardy. Sūltan Husain ämir Arğyn bi i̇eline tartu-taralğysymen birge, i̇el birligin būzar aram oiyn da ala keldi. «Jänibek han üşin Arğyn ruynyŋ Türkistandy alamyn dep qyryluynyŋ qajeti joq. İeger qysy-jazy maldaryŋa jaiylym bolatyn jer izdeseŋder, Qorasanğa köşiŋder, keŋ öris, mol qonys berem. Sauda-sattyğyŋa da qolaily. Ar jağynda İrak, İran, Auğanstan da alys i̇emes» dedi ol qyrqyn beruge jinalğan Arğynnyŋ bi, batyrlaryna. Arğyn ruy Arğynaty tauynan asyp köşpegenimen de i̇el basy — Arğyn biınen aiyrylğan jūrt sudai tol-
qyp, seŋdei soğylysty. Osyndai bätuasyzdyqtyŋ arqasynda İesil, Tobyl boiyndağy tüpki Arğyn ruy jartymdy bälendei jasaq bere almady. Al, Naiman, Kerei bolsa, bū jyly özine Amansandji taişynyŋ kezekti şabuylyna qarsy şyğudan qoly bosamady. Būl şabuylğa qatyspaityn Maurennahr jerindegi Kerei, Naimandar Äbilqaiyrdyŋ senimdi adamdarynyŋ biri Qoja-Uali bektiŋ aitqanynan asyp ketpedi.
Mine, osyndai halge ūşyrağan Naiman men Kereidiŋ de Jänibekke oidağydai kömek körsetu qolynan kelmedi.
Aqyrynda Jänibek han özine i̇erip köşip jürgen üş jüz myŋ şaŋyraq Arğyn, Qypşaq, Qoŋyrat, Üisin, Uaq jäne Bestaŋbaly rularynan otyz myŋdai ğana äsker jinai aldy. Mūndai äskermen kimdi şabady? Būl kezde bir Äbilqaiyrdyŋ özinde jüz myŋ atty äsker bar. Al, i̇eliniŋ şetine künde tiıp otyrğan Qytaida, Torğauytta qanşa küş bar i̇ekeni kimge mälim? Künşyğysy men oŋtüstigi mūndai auyr jağdaida bolğanda, künbatysy men teristigi jetisip tūr ma? Qūbylasynda Joşy hannyŋ bir būtağy Astrahan men Noğaily handarynda qanşa qol bar? Ar jağynda Qyrym hany ataqty Meŋdigerei men Qazan hany İbragimnyŋ i̇eli tūr. Būlardyŋ bäri de Däşti Qypşaqqa dos i̇emes. Al Jänibek bolsa otyz myŋ äskermen auzynan jalyny atqan Äbilqaiyrdan Türkistandy tartyp almaq. Joq, Jänibek, sen öziŋnen küşti arystanmen alys-
qyŋ kelse, i̇eŋ aldymenen bel omyrtqaŋnyŋ üzilip mert bolmaityn jağyŋdy oilauyŋ aqyl. Al mūratqa jetudiŋ i̇eki joly bar. Biri — küşiŋ qazir şağyn i̇eken, onda öziŋ sekildi Äbilqaiyrğa qastardyŋ basyn qosyp, maidanğa solarmen birge şyq. Ärine būl oŋaiğa tüspeidi, biraq qaitkenmen de qūm jiylyp tas boluğa tiısti. Al i̇ekinşi joly — Äbilqaiyrmen alyspastan būryn äbden küşeiip aluyŋ şart. Mūnyŋ da jalğyz joly bar. Ol bükil Däşti Qypşaqty öziŋe bağyndyryp, jylqydai jusatyp, qoidai örgizuiŋ kerek. Būl i̇ekeuinsiz Kök Orda hanynyŋ jerin tartyp alu qolyŋnan kelmeidi.
Al qas degende Äbilqaiyrğa qas kim bar? ärine i̇eŋ aldymenen öz tūqymy Saibannan tarağan Qoja-Mūhamed hannyŋ nemeresi, Mahmudek hannyŋ balasy Aibaq han. Jatsa-tūrsa oiy Äbilqaiyrdyŋ ornyn basu. Sodan keiin Äbilqaiyrğa i̇eriksiz köngen Maŋğyt ruynan şyqqan Aqsaq Temir Ordasynyŋ ämirleri Abbas bek, Mūsa bek, Jaŋbyrşy bek, Moğol Sūltan-Mahmud han, Jaqiiä, Haidar bekter.
ärine, osy küştiŋ bäri jinalsa, oğan Jağatai ūrpağy Sūltan-Mahmūd hannyŋ inisi, Kişik Mūhamedtiŋ balasy Ahmet hannyŋ äskerin qossa bir Äbilqaiyrğa küşteriniŋ jetetininde söz joq. Biraq būlardyŋ birde-bireuine senuge bolmaidy. Öz paidasyna qarai, op-oŋai satyp ketuleri dausyz. Küşti bolğyŋ kelse baiağy bar Däşti Qypşaqty tegis qolyŋa aluyŋ maqsat. Öz irgeŋ sögilmei, berik otyra alatyn küige jetseŋ, qandai jaumen bolsa da alysa alasyŋ.
Osyndai şeşimge kelgen Jänibek i̇endi bükil qazaq rularyn özine bağyndyru äreketine kirisken.
Qaramağyndağy qazaq rularyn han Ordasy şyğyny men äsker ūstau üşin alym-salyq, qarjy-qarajat töleitin i̇etip äbden bağyndyrğanşa tağy jyl jarym ötti. Biraq osy jyl-jarym qandai qiynşylyqqa tüsti! Dastarqanğa tögilgen bauyrsaqtai jaiylyp, japan tüzde birese soltüstikke, birese oŋtüstikke bytyrap köşip jürgen qazaqty i̇el i̇etip biriktiru üşin qanşama täsil, qanşama küş qoldanylmady! Keibir aua jaiylğan, tek öz degenine bolmasa i̇eşteŋege könbeitin kesir, toŋ moiyn ru bastyqtaryn at qūiryğyna bailap qūrban i̇etuge de barğan joq pa! Beri köş dese, äri köşken auyldardyŋ basyna han nökerleri syryq oinatyp, syrmağyn jündei tütti i̇emes pe? Qanşama mal barymtalanyp alyndy! Qanşama i̇el ata meken jerin tastap, jaŋa qonysqa qondy!
Jänibek osynyŋ bärin nege istedi. Būlai i̇etu oğan oŋaiğa tüsti me? Sol üşin de Qotan qart öler aldynda:

«Jänibektiŋ syrty ğana külki-äzildi paş i̇etken.
Mezgili köp oŋaşa qap jas tökken» —

dep beker aitqan ba? Al sonda öz i̇elin özi qanğa būiağany jön be? Būl Jänibekke qatty batty. Kei küni qūsa bop, tösek tartyp jatyp ta qalady. Öz betimen tağy bolyp ösken rulardy aitqanyna köndire almai, keide taryğatyn da, tipti bağzy bir jağdaida soŋynan i̇ergen aiauly adamdardyŋ orynsyz qylyğyna jany küiip, oŋaşada qalyŋ qaiğyğa beriledi. Biraq han Jänibek bir hadisti jaqsy tüsinetin. Toğai arasynda ösken küiki şöp malğa as bolmaidy. Al qyrşyn, qopa arasyndağy şytyr, kökpek maldy tek apatqa ūşyratady. Sol sebepti i̇el birligine kesiri tietin jandy Jänibek öz auzynan ükim aityp, darğa astyrsa ökinbeidi, mūndaida ol tabansyzdyq körsetpeidi. Öitkeni ülken arman qūrbandyqsyz oryndalmaidy — būl hanğa da belgili qağida. Osyndai qataŋ saiasattyŋ arqasynda Jänibek daliyp jatqan Däşti Qypşaq dalasyn tegis özine qaratpaq boldy. Sodan keiin baryp ol qazaq handyğyna Türkistan ölkesi men İedil özeniniŋ boiyndağy Kişi jüzdiŋ asau rularyn bağyndyrsam degen izgi mūratyna kirisudi oilady.

Click or select a word or words to search the definition