Köşpendiler - I - Almas qylyş

syn. Bosağan attardyñ bäri bizge qalsyn». Qaraşyñ laşkarlarynyñ üşten biri Jänibek jağyna şyqty. Qalğandarynyñ i̇elderine qaitqysy keldi. Biraq i̇ekiniñ biri attarynan aiyryldy. Söitip alty myñdai adam i̇eki-i̇ekiden atqa mingese minip keiin jürdi. Teliköl-tata tasyğanda baryp qUiatyn Segizsai Saryalanyñ janyndağy sol kezde «Atmingesken» dep atalatyn qiiä jol sodan qalğan. Äskeriniñ qalai jeñilgenin i̇estigen Äbilqaiyr, bir kezde bükil Däşti Qypşaqty, Maurennahr, Qorasandy bağyndyrğan laşkarlarynyñ i̇endi masqara bop, mingesip qaitqanyna jaman qorlandy. Aşudan bir ornynda otyra almady. «Tiri jürsem, Jänibek sūltan, osy istegeniñdi aldyña keltirmesem, Äbilqaiyr atym qūrysyn» dep ant berdi. Biraq antyn oryndai almai ötti. Qaraşyñnyñ qolyn jeñui — jas arystan qazaq i̇eliniñ jauyna aibaryn alğaşqy körsetui i̇edi. İendi ol jyldan jylğa i̇eseie tüsti. Tağy üş jyldan keiin Kerei qaitys bolyp, Jänibekti han i̇etip aq kigizge kötergende, qazaq rulary bastary birigip, Şu, Talas, Sarysu, bükil Kökşe teñiz boiyn, Däşti Qypşaqtyñ soltüstigindegi İesil, Nūra, Tobyl özenderine deiin tegis alyp bolğan i̇edi. Osy jerdiñ oñtüstigin qystauy, soltüstigin jailauy i̇etti. İeldiñ i̇eldigin, i̇erdiñ i̇erligin körsetetin zaman i̇endi tudy. Tek osy şağyn jerde köşip jüre berse, bir küni özinen küşti Äbilqaiyr sekildi bir hannyñ qalyñ qol şyğaryp, qaitadan basyp alatynyn Jänibek jaqsy ūqty. Öziñ küşti bolsañ, özgemen köşiñ qatarlassyn. Al küşti bolu üşin, i̇endi qazaq birjolata ruğa bölinip bytyrap jürudi tyiyp, aibyndy memleketke ainaluy kerek. Ūşy-qiyry joq dalada malynyñ äuenimen är ruy öz aldyna köşip, tarap jürgen qazaqtyñ, İran, Ündistan, tipti qala berdi tūrğyn i̇el Maurennahrdai tastai berik memleket boluynyñ qiyn i̇ekenin Jänibek būrynnan da jaqsy tüsinetin. Äitse de käsibi bir, näsili bir, tili bir bükil qazaq ruynyñ basyn bir jerge qosa almasa da, sol öziniñ mal şaruaşylyğyna tän köşpeli tirşiligine yñğaily handyq qūruğa bolatynyna ol senetin. Būl, qazaqtyñ taram-taram bop är hannyñ qolynda qūryp ketpeui üşin kerek i̇edi. Tirşilik tartysy, halyqtyñ özin saqtap qalu küresi — bäri de bir i̇el bolmai mümkin i̇emes-ti. Būl arman halyqty alysuğa mäjbür i̇etti. Al jeke memleket bolu üşin, i̇el birliginen basqa, jauyñ seskenetin äskeriñ men halqyñnyñ mūñ-mūqtajyn, keregin qamtamasyz i̇etetin, özge jūrtpen bailanys jasaityn käsiporyndary, sauda-sattyq jürgizetin şaharlar kerek. Būl şaharlar Däşti Qypşaq jerimen şekaralas Türkistan ölkesinde. Al Türkistan Äbilqaiyr hannyñ qolynda. Bir kezde būl şaharlar qazaqtyñ alğaşqy hanynyñ biri Oryshannyñ qaramağynda bolğan. Oryshan Aq Ordanyñ tuyn kötergende, Şyñğyshan müldem qūrtyp jibergen Syğanaq, Sairam, İassyny qaitadan tūrğyzğan. Syğanaqqa astanasyn köşirgen. Qazaq rularyna kerek şai, qant, mata, ydys-aiaq, qazan-oşaq — bärin Ündistan, Qytai, İran saudagerlerinen alyp, Şyğyspen sauda jürgize bastağan. Būnyñ bäri Aq Ordanyñ qūlauymen birge bitken. Al būl jağdaiğa jetu üşin, qūlap qalğan Aq Ordany qaita tūrğyzu kerek. Ärine Aq Ordany qaita tūrğyzu degen söz, bükil Däşti Qypşaq jerin, Türkistan uälietin özine qaratu degen söz. Būnsyz qazaq küşti i̇el bola almaidy, būnsyz qazaq öz basyn syrtqy jauynan qorğai almaidy. Osy oidyñ bärin — i̇el birligin küşeitip, ru-ru bop jürgen ağaiyndas jūrtty qazaq degen bir i̇el i̇etti, sol i̇eldi, jan-jağyndağy qandy köz jaulary besiginde jatqanda qyrşynynan qiyp qūrtyp ketpes üşin, aibarly atty äsker qūrudy Jänibek köp oilady. Ärine, ondai basy birikken, mol äskerli i̇eldi memleketke ainaldyru üşin, Aq Ordany qaita tūrğyzyp, bükil Däşti Qypşaq jeri men Türkistandy öz qaramağyna alu öte qajet. Alğaşqy i̇ekeui qazaq rularynyñ berekesimen, auyz birligimen bailanysty bolsa, üşinşisi ūzaq tartyssyz, äsirese Däşti Qypşaq hany Äbilqaiyrmen qan maidanda kezdesip, aianbai qan tögispei şeşilmeitin tilek i̇edi.
Türkistan Äbilqaiyrğa da, Aqsaq Temir ämirlerine de kerek. Al bastary jaña qosylyp kele jatqan qazaq rularyna Türkistan uälietine jatatyn Syrdariiä jağasyndağy kentterdiñ mañyzy i̇erekşe zor bolatyn.
Būl i̇erekşelik i̇eñ aldymen Syrdariiä şaharlarynyñ şaruaşylyq jağdaiymen bailanysty sebepterden tuğan.
Däşti Qypşaqtyñ köşpeli i̇eline qalanyñ önerkäsip zattary, otyryqşy jūrttyñ i̇egisinen önetin azyq-tüligi qandai qajet bolsa, otyryqşy i̇elder de köşpeli jūrttyñ ösirip otyrğan malynyñ i̇eti, jüni, terisine sondai mūqtaj i̇edi. Al Syrdariiä şaharlary Orta Aziiä men Däşti Qypşaqtyñ ortasyndağy sauda-sattyq beketi ğana bolyp qalmady. Özderi de sol Däşti Qypşaq auyldaryna kerek önerkäsip zattaryn molynan öndirip, i̇eki jaqtyñ sauda-sattyq isine qyzu aralasty. Mūndai jağdai būl şaharlardyñ qaulap örkendeulerine sebep boldy. Ärine, būl qalalardy qolyna tüsiru — Däşti Qypşaq handarynyñ da, Maurennahr ämirleriniñ de kökeitesti armany i̇ekeni dausyz i̇edi. Qazaq handarynyñ Syrdariiä şaharlaryna telmire qarauynyñ i̇ekinşi sebebi qaramağyndağy mal şaruaşylyğymen şūğyldanatyn i̇eldi jaiylymmen qamtamasyz i̇etuden tuğan. Qary az, qysy jyly Syrdariiä jağasy köşpeli auyldarğa qysqy jağdaida taptyrmaityn qonys. Künnen künge mal basy ösip, örkendep kele jatqan köşpeli jūrtqa Şu, Sarysu, Talas özenderiniñ boiy i̇endi jetkiliksiz bola bastağan. Amal joq, qazaq i̇eline tağy jaña qysqy qonys izdeuge tura keldi. Al būl jağynan qūiqaly Syrdariiä qoinaularynan artyq jer tabu qiyn-dy. Jaz malyn Arqada bağyp, qys osy Syr boiyn jailaudy qazaq rulary köksei bastady. Osy armany oryndalsa, bükil Däşti Qypşaq halqynyñ aldynda abyroiy köterile tüsetinin Jänibek han öte jaqsy tüsindi.
Üşinşi jağynan būl qalalar äskeri bekinis retinde de asa kerekti i̇edi. Moğolstan handary Şu, Sarysu, Talas boilaryn Maurennahr ämirlerinen saqtaityn qalqan körse, Maurennahr ämirleri Türkistan uälietin Maurennahrdy Däşti Qypşaqtan qorğaityn bekinis sanady. Al Äbilqaiyr osy Türkistan şaharlaryna süiene otyryp, bükil Däşti Qypşaqty uysymda ūstasam dedi.
Äbilqaiyr armany da, Däşti Qypşaq i̇elderiniñ kökeikesti tilegi de osy Syr boiyna kelip tüiisti. Al Jänibek han ūşy-qiyr şeti joq Däşti Qypşaq jerin ūstap tūru üşin myqty bekinis osy Syrdariiä şaharlary i̇ekenin özgeden anağūrlym tereñ ūqty.
Sondyqtan da onyñ qyrağy közi kündiz-tüni Türkistan jağyna tiguli. Al Jänibek hannyñ jatsa da, tūrsa da oilaityny, äsirese, Däşti Qypşaq jerine i̇eñ jaqyn tūrğan, keşegi babalarynyñ, Aq Ordanyñ kindigi — Syğanaq pen oğan taiau Däşti Qypşaqtyñ köne şaharlary Sauran, Sozaq, İassy, Sairam...
Būl qalalar özderiniñ ūzaq ömirlerinde ne körmedi? Türkistan ölkesin qandai han bilemesin, tek odan öz paidasyn közdedi. Jan-jağy i̇egindikke bai, Türkistan şaharlarynyñ mihnatyn diqany tartsa, qyzyğyna birinen soñ biri basqarğan hakimderi batty. İeñbekşi būqaralarğa salynğan alym-salyq, qarjy-qarajat tek qalany bilegen bekzadalardyñ ğana däuletin molaitty. Bai-manaptyñ üstemdigin asyrdy, qaida barsa da tek kedeiler ğana sorlady. Qala-medinelerdi basqaryp otyrğan hakim, daruğalar memleketke degen közqarastaryn özderiniñ jeke müddesine qarai belgiledi. Sol sebepten de būl şaharlardy bilegen myqtylar oiyna kelgenin istedi, qaramağyndağy i̇eldi öziniñ menşikti mülki sanady. Medinelerdi bilegen bekzadalardyñ asqandyğy sonşalyq, qalağa talasyp jatqan i̇eki jaqtyñ qaisysynyñ qaramağyna köşkisi kelse, soğan öz i̇erkimen köşe berdi. İeger qala myqtylary öz bastaryna paidaly körse, keşegi jauyna bügin özi aparyp qala qaqpasynyñ kiltin ūstatty. Osyndai jağdailardy oilağan Türkistandy jaulap alğan handar, ärqaşan da būl şaharlarğa hakim i̇etip özderiniñ senimdi jaqyndaryn ğana qoiuğa tyrysty. Būl ädetti Äbilqaiyr han da qatty qoldandy. Türkistan uälietin özine qaratqannan keiin, osy uälietti jaulap aluda köp qahar körsetkeni üşin, Syğanaqtyñ hakimi i̇etip Manedan-oğlandy, Üzkentke — Mañğyt ruynyñ biı Oqasty belgilep, Sozaq bekinisin nemere ağasy Hyzyrhannyñ balasy Bahtiiär sūltanğa tartty. İassy, Sauran, Sairamdardy da osylar tärizdi Äbilqaiyrğa öte senimdi ne bolmasa han tūqymynan şyqqan sūltandar bileude i̇edi.
Al būl hakimderdiñ Jänibek jağyna şyğuy üşin jalğyz-aq jol bar. Ol jol: Jänibek Äbilqaiyrdan küşti boluy kerek. Küşti boludyñ joly biıktigi qyryq qūlaş, qalany qorşağan qorğandardy alu ğana i̇emes. Tastai tüiingen būl şaharlarğa şabuyl jasap, orynsyz qyryludan göri, aldymenen Däşti Qypşaqtağy rulardyñ basyn biriktirip, myqty äsker qūra bilu şart. İeger halyqty özine bağyndyra alsa, myqty qol jinau da qiynğa tüspeidi. Al, azğantai ğana şūraily jaiylym üşin biriniñ malyn biri barymtalap, jigitterin soiylğa jyğuğa deiin baratyn qazaq rularyn öziñe bağyndyru oñaiğa tüsken be! ärqaisysy özin-özi döi sanaityn, özim degende ögiz qara küşi bar är rudyñ bi, batyrlaryn bir hanğa bağyndyru oñai bolyp pa? Tağy bir qiyndyğy Äbilqaiyrmen aiyrylysar kezde namysqa şauyp, bir jūdyryqtai jūmyla qalğan qazaqtyñ basty rulary tynysy keñigen saiyn, jūmylğan jūdyryğy jazylyp, biriktik dep tartqan aiyly bosai tüsken. Öziniñ i̇ejelgi dästürine salyp, malynyñ äuenine qarai bytyrai köşe bastağan. Jänibektiñ de i̇eñ qoryqqany halyqtyñ jibi bosap ketetin osy kez i̇edi. Äbilqaiyr hannyñ da kütkeni osy. Bytyrağan rulardy birtindep jaulap alyp, Türkistan qalalaryn da bosağasyn berik ūstap, bükil Däşti Qypşaqty qaitadan özine bağyndyrady. Al Jänibek Arğyn, Qypşaq qos şoqparyn qolyna myqtap ūstap, jaña ūiyp kele jatqan i̇el birligine iritki saldyrmaidy. Köngisi kelgen rulardy aqylmen köndiredi, al köngisi kelmegenderin qan-josa i̇etip küşpen degenine baqyl i̇etkizedi. Osylai şeşken Jänibek auly Qara Keñgir jağasyna kelip jailauğa qonğan şaqta, Tauyq jyly, i̇ekinşi aidyñ orta şeninde Arğynnyñ aqsaqaly Qotan taişy men Qypşaqtyñ äri biı, äri batyry, äri sözuar jelauyzdy şeşen-aqyny qarğa boily Qaztuğandy keñeske şaqyrdy. Būl kezde Arğyn ruynyñ kösemi Arğyn bi i̇edi. Al Qypşaqtyñ biligi äli tūğyrynan tüse qoimağan Qara Qypşaq Qobylandy batyrda bolatyn. Qazaqtyñ i̇eñ köp jäne batyr rularynyñ kösemderin şaqyrmai, hannyñ jyraulardy şaqyruynda da köp män bar. Jänibek i̇el bilegen jaqsydan, i̇el aralağan aqyn synşy i̇ekenin biletin. Aqyn i̇el qūlağy, i̇el közi, i̇el jüregi. Jūrtynyñ tamyrynyñ qalai soğatynyn jäne onyñ köñil küiin, mūñ-mūqtajyn būlardan artyq aityp beretin tiri pende joq. San aqyn-jyraular halqynyñ auyr halin handaryna jyr i̇etip beremin dep, quğynğa ūşyrağan, qūrban da bolğan.
Jänibek Qotan men qarğa boily Qaztuğandy şaqyrğanda halqynyñ köñiliniñ qandai küide i̇ekenin bilgisi kelgen-di. Qos jyrau bir küni jetti. Özderine arnalyp tigilgen qos aq boz üige atqosşy jigitterimen jaiğasyp jatqandarynda: «Asan ata, kädimgi i̇el qūlağy, i̇el közi Asan Qaiğy kele jatyr» degen habar düñk i̇ete qaldy. Söitkenşe bolğan joq «Tügel sözdiñ tübi bir, tüp atasy Maiqy bidiñ» altynşy ūrpağy, i̇el kezgen Asan ata auyl syrtyna kep, Aqsiraq jürdeginiñ üstinen tüsti. Būl şaq kün batyp bara jatqan mezgil i̇edi. Han auly mañynda mal bolmağanmen, tömengi i̇eldiñ qaitqan qoiynyñ mañyrağany, qūraqtağy jylqysynyñ kisinegeni, ausyl aruanalardyñ bozdağany, zeñgi baba şañyraq müiiz siyrlardyñ möñiregeni alystan i̇estilip jatty. Käri töbettiñ balpyldai ürgen düñkildek dausy, äldekimniñ «Qozyjan, Qozyjan!» dep balasyn i̇erkelete şaqyrğan aiqaiy şyğady. Kündizgi añyzaq jel de toqtap, keşki tamanğy tyna qalğan taza auada maly öristen qaityp abyr-sabyr bolğan, tömende jat-
qan töleñgit auyldarynyñ u-şuy han Ordasyna anyq i̇estilip tūrady. Qara Keñgirdiñ kök balausa jasyl şalğyndy arğy jağasynda, sonau oipattağy qa-
mysty kölge deiin byjynağan i̇el körinedi. Süt pisiruge, as qamdauğa kirisken qatyndardyñ jaqqan ottarynyñ kögildir tütini auyl üstinen kökke kölbei ūşyp barady. Qamysty kölden beleske qarai köterilgen köp jylqy küñgirttene būldyrap közge tüsedi. Bergi auyldyñ qyrqa jağyndağy jazyqta, qolynda qūryğy bar, aq boz jüirik mingen jigit, asau quyp keledi.
Han Ordasynda qart Qotan men qarğa boily Qaztuğannyñ kelip sälem beruin kütip otyrğan Jänibek, «Asan Qaiğy kelip auyl syrtynda tüsip jatyr» degen habardy i̇estisimen, bükil Däşti Qypşaq ardaqtaityn, qazağy üşin qaiğyly jyraudy özi şyğyp qarsy almaq boldy. Jänibek nökerlerin i̇ertip, Ordadan şyğyp i̇esik aldynda säl kidirdi. Özenniñ arğy betindegi auylğa qarady. Tüisik qabaqty hannyñ sūrğylt synyq jüzinde kenet bir külimsiregendei şyrai i̇eleñ berdi. Şynynda da auyldyñ keşki sureti adamnyñ köñilin kötererliktei orasan sūlu i̇edi. Jänibek i̇endi osynşama jan terbeter sūlu suretke köz salyp rahattanbai, bağanadan beri Orda işinde otyra bergenine ökindi. «Dünie degen mine osy, mūnyñ han i̇ekeninde de, halqynyñ qamyn oilap küni boiy Ordadan şyqpağanymen de isi joq, öz qyzyğymen, quanyşymen öte beredi». Däl osy kezde aq boz jüirik mingen bala jigit bağanadan beri ūstamaq asauyn han tūsyndağy özenniñ jağasymen janastyra quyp, aldyndağy asau jalt būrylyp aldynan öte berem degende, qolyndağy qūryğyn moinyna jyp i̇etkizip sala qoidy. Asau, bala jigitti atmatymen süirei jöneldi. Biraq jigit jibermedi. Üzeñgisin şirene art jağyna qarai qisaia, qolyndağy qūryğyn qos qoldap būrai tartyp janasa jabysyp keledi. Kündikke şapqan jüirik şarşady ma, älde moinyna tüsken qūryqtyñ qyl arqany batty ma, i̇eki büiirin solqyldata demin alyp, üstinen teri köpsip būrqyrap, qamys qūlağyn qaişylai teñsele baryp toqtady. Qūryqşynyñ qimylyna riza bolğan han «Jigitim-aq i̇ekensiñ! Kimniñ balasy i̇eken özi?» dedi. Han sūrağyna jauap tapqaly bir nökeri auyl syrtyndağy saidağy atyna jöneldi. Jänibek i̇endi han Ordasyna qarai bettegen Asan Qaiğy tobyna qarsy jürdi. Hannan būryn, qaiğyly jyraudy qoşemetpen qart Qotan men Qaztuğan qarsy alğan. Asandy i̇ekeui i̇eki jağynan qoltyqtap, top adamdy soñdarynan i̇ertip kele jatyr i̇eken. Jänibek han nökerlerimen taiau kelip, qol qusyryp iılip sälem berdi.
— Arsyñ ba, Asan ata?
— Barsyñ ba, jarqynym?
Han i̇endi qazaq ädetimen aldymen qūşağyn aiqastyra, keudesine keudesin tigizip, äueli Asan Qaiğymen sälemdesti, sodan soñ baryp Qotan jyraumen, Qaztuğanmen amandasty. Qaztuğannyñ ornyna i̇endi Jänibek hannyñ özi Asan Qaiğynyñ qoltyğynan ūstady. Bäri birdei han Ordasyna bettedi. Aq Ordağa täjim i̇etip kirgennen keiin üş jyrau han tağynyñ oñ jağyndağy şaiy körpeniñ üstine baryp otyrdy. Asan Qaiğy törde. Odan säl tömendeu Qotan qart, sosyn baryp Qaztuğan taişy jaiğasty. Han nökerleri aiaqtarynyñ ūşymen dybys şyğarmai jürip, şyntaqtaryna ülpildegen mamyq jastyq saldy. Söitse de Jänibek handy syilağan qarttar, aiaqtaryn kösilip jastyqqa jantaimady, sol maldastaryn qūryp otyrğan qalyptarynan qozğalmady.
— Jol bolsyn, qariiä, — dedi Jänibek, Asan Qaiğydan jön sūrap, — alystan kelesiz be?
— Aqsiraqqa jaqyn, aqsaqalğa alys jerden kelemin, jarqynym. Babam Maiqy bi köş salğan Alataudyñ qoinauyndağy, gül-baqşasy jainağan, būlbūl qūsy sairağan Almalyqtan şyqqan betim bar...
— ä-ä... qūtty qonystan attanğan i̇ekensiz ğoi.
— Qūtty deisiz be?.. — Asan atanyñ qabağy qars jabylyp ketti. — Bizden de būryn nasrani dini şirkeui salynğan i̇eken...
— Batys qonysy tym alys qoi.
— Qyzyl tülkige qyzyqqan qyranğa alty kündik atyrap äudem jerden jaqyn.
— Ras, Jetisu öñiri jerdiñ qyzyl tülkisi.
— Aiyby — ajary. Sol sebepten de Soiqyn Saidan Şyğystyñ äp jylany älsin-älsin basyn sumañdai körsetip jatqan joq pa?
— Tiri qalğyñ kelse i̇eliñ küşti bolsyn.
— İelim qaitse küşti bolady?
— Armanyna jetken i̇el küşti bolady.
— Qandai armandy aitasyz?
— Jerüiek degen halqyñnyñ armanyn aitamyn. Bū jalğannyñ jerüiegi Jetisu i̇eken. Altyn Ordañdy sol Jetisudağy Almalyqqa tikkeniñde qoi üstinde boz torğai jūmyrtqalar zaman ornaidy. Biz jetpegenmen oğan bizdiñ ūrpağymyz jetedi.
Jänibek i̇ezu tartty.
— Biraq oğan şeiin Äbilqaiyrdyñ kök börileri bizdi talap qan i̇etpek qoi.
— Dūrys aitasyñ, jarqynym, qazirgi zaman äli jetkenniñ zamany. Jolai Ahmet qojanyñ meşitine qūran oqyp şyğaiyn dep İassyğa būrylyp i̇edim, Äbilqaiyr hannyñ ämirimen istelgen bir qiiänatty kördim...
— Qandai qiiänat?
— Hakim Mūhamed-Mazid tarhan İassyğa keruen tartyp kelgen qazaq saudagerleriniñ malyn tartyp alyp, özderin qūmğa quyp salypty.
— Būnysy Äbilqaiyrdyñ Türkistan jerine qazaq saudagerleri kelmesin degeni ğoi.
— İä...
Bağanadan beri ündemei otyrğan qarğa boily Qaztuğan oqys qimyldap hanğa qarady.
— Sonda qara qazaq jeidelik qarbas 47 pen kebindik bözdi qaidan alady?
Jaişylyqta syrğa tūiyq Jänibek, qazaq saudagerlerine istegen Äbilqaiyr qorlyğy janyna batyp ketti me, özin-özi ūstai almai qaldy.
— Türkistannan alamyz, — dedi ol Qaztuğanğa qarap, — aldymen Türkistannyñ özin alamyz.
Asan Qaiğy Jänibekke oilana köz tastady.
— Şyrağym, Jänibek, babañ Oryshannyñ aqyly sağan qondy ma dep i̇edim, adaspağan i̇ekenmin. Äbilqaiyrdan aiyrylğanyña qarsy bolmasam da, Şuğa köşemin degeniñdi ūnatpağam. İendi qanyp otyrmyn, oiyñ alysta jatyr i̇eken... Ärine qazaq i̇endi şaharsyz kün köre almaidy. Būqardyñ meiizi men Taşkenttiñ nauaty qazaq sorlynyñ da auzynyñ dämin i̇engizgendei. Biraq Äbilqaiyr sağan op-oñai Türkistandy bere me? Küşiñ jetip tūryp qan tökkennen, küşiñ jetpei jatyp qan tökkenniñ künäsi auyr.
— Men qan tögeiin dep otyrmyn ba? Türkistan ata qonysym. Tübi qan tökpei bitispeitin bolsaq, amalymyz ne? Biyl küşim az, al kelesi jyly...
İendi sözge Qotan qart kiristi.
— Oğan köziñ jete me? äri-beri köşip jüdegen jūrt jaña toiyna bastady ğoi. Ar jağyna i̇el qonğan adamdy oñai ornynan tūrğyza almaisyñ...
— Jau şapqaly tūrsa da ma?
Qotan jyrau oilana jauap qaiyrdy.
— Toq bala aş bolam dep oilai ma?
Halqynyñ jaiyn aqyndarymnan bilermin, degen ümitiniñ aqtalğanyna Jänibek iştei riza boldy.
— Senderdi bosqa şaqyrmağan i̇ekenmin, — dedi ol, — jaqsy būl jaidy jata-jastana keñeselik...
Asan Qaiğyğa aq üi tigilip, üş jyrauğa arnap qazysy kere qarys qysyr bie soiyldy. Sapyrylğan uyzdai sary qymyz sudai aqty. Özderiniñ ardaqty jyraularyn qoldan qolğa tüsirmei, bir üiden soñ bir üi şaqyryp, auyl qazaqtary bir apta äñgime-düken qūrumen ötti. Däl osy kezde qazaqtyñ alğaşqy öz hany Jänibekke sälem beremin dep sonau İedil boiynan İedigeniñ nemeresi Temir bidiñ jieni, kömekeiinen būlbūlşa sairağan on bes jasar Şalkiız jyrau keldi. Alystan sapar şekken aiauly qonaqty han auylynyñ qyz-bozbalasy at üstinen jerge tüsirmei köterip äkep, arnap tigilgen aq boz üige kirgizdi. Şattyq üstine şattyq ūlasty.