Köşpendiler - I - Almas qylyş

qasynda İsan-Būğy Jūnystan Jağatai handyğyn tartyp aldy. Biraq artynan jastyğy ma, mastyğy ma, han bolğannan keiin özin han tağyna jetkizgen osy ämirlerge qiiänat istei bastady. İeñ aldymen bas naip 40  i̇etip Tūrfan qalasynan şyqqan Temir degen ūiğyrdy belgiledi. Būl ūiğyr hanğa jağa bildi de, özgelerdiñ qaqqanda qanyn, soqqanda sölin şyğardy. Özi qaradan tua äsirese Moğol ämirlerine jaisyz tidi. Qaradan naip i̇etken han isine narazy Moğol ämirleri, Temirdiñ qorlyğy äbden asqan kezde, bir küni tünde jinalyp kep onyñ basyn şauyp, bükil denesin keskilep öltirdi. Özderi de i̇endi han qaramağynan şyğyp jan-jaqqa tarap ketti. Dulat ruynan şyqqan ämir Mir Kärimberdi Moğolstan men Ferğana, Andijan şekarasyna bekinis salyp, mañyndağy Maurennahr diqandaryn şabuğa kiristi. Qonşy ruynan şyqqan Mir Haqberdi bek Yssyqköl jağasyndağy Qoi Soidy degen aralğa bekinis tūrğyzyp, jüzdegen qaraqşy jigitterimen Türkistan men Sairamdy tonauğa attandy. Moğoldyñ Şoras pen Baryn rularynyñ ämirleri tübi bir i̇elden şyqqandary i̇esine tüsip, Uais han men äkesi İsan-Taişy san aiqasqan oirattardyñ qontaişysy Amansandji jağyna auyp ketti. Qaluşy, Būlğaşy rularynyñ ämirleri Äbilqaiyr qaramağyna, Däşti Qypşaqqa köşti. Al, moğoldardyñ i̇eñ negizgi köp ruy Qoñşynyñ bek, ämirleri i̇eş jaqqa ketpegenmen de Moğolstannyñ keñ dalasynda bülinşilik ūiymdastyrumen boldy. Temir naiptyñ öliminen şoşyp qalğan İsan-Būğynyñ özi de Almalyqtan qaşty. Biraq būny bir kezde İsan-Būğynyñ äkesi Uais hannyñ küşimen Qaşqardy qolyna alğan Seitäli ämir Ile özeniniñ jağasyndağy Aqqūiyn degen jerden tauyp alyp, Aqsu qalasyna äkep han i̇etti. Osy bülinuden bastap Moğolstan bir hanğa bağynudan qaldy. Tolyp jatqan ämirler, bekter, hakimder bir taipy memleketti byt-şyt qyp bölip aldy. Tek i̇el şetine jau kelse ğana bas qosatyn küige jetti.
İsan-Būğy Aqsuda äbden ornyğyp alğannan keiin, köp qol jinap hadjiri i̇esebi boiynşa segiz jüz i̇elu besinşi, jaña i̇eseppen bir myñ tört jüz i̇elu birinşi jyly Taşkent, İassy, Sairam şaharlaryn şapty. Aiamai tonap, qaitadan Aqsuğa qaitty. Aldyñğy jyly i̇ekinşi ret İsan-Būğy tağy Maurennahr jerine attandy. Biraq bū joly jaudy öz jerinde kütip alğan äbuseiit jeñistik bermedi. İsan-Būğy äskerin betpe-bet kelip, ūrysta toitaryp, Talas özeniniñ boiyndağy Taraz-Jañğy qalasyna deiin quyp saldy. İsan-Būğy däl osy joly astanasyn qaitadan Almalyqqa köşirdi. Ondağysy Qytai men Joñğar qaupinen medinesi alystau bolsyn degeni i̇edi. Söitip jürgeninde qauip i̇endi kenet oñtüstik ökpe tūsynan tudy. Syrt i̇estuine qarağanda, Mir Kärimberdi, Mir Haqberdi ämirler Jūnys sūltanğa baryp qosylğan tärizdi. Bū da İsan-Būğynyñ qobaljuyn küşeite tüsti. Öz jağynda tabjylmai jieni — Mir Seitäli men Mir Mūhamed-Şeih ämirler ğana qaldy. Qysqasyn aitqanda, İsan-Būğy i̇endi öz üiinde ört şyqqanyn anyq ūqty. Būl qiyndyqtan qūtylatyn qandai jol bar? Medinesin qaitadan Aqsuğa köşiru kerek pe? Odan ne tabady? Almalyqqa jeter Jūnys pen äbuseiit myrza Aqsuğa jete almai ma? ärine jete alady. Biraq Aqsuda Mir Mūhamed-Şeih pen ar jağyndağy Qaşqardağy jieni Mir Seitäli ämirler bar i̇emes pe, İsan-Būğynyñ basyna şyn qauip tusa, būlardyñ ündemei qalmaityny kimge bolsa da aian. Sodan seskenip Jūnys atynyñ basyn keiin tartar? O da mümkin. Biraq bir äkeden tusa da, bir anadan tumağan, özi Jūnyspen qan maidanda betpe-bet bir kezdespei, küni būryn qaşqany qalai bolady? Jūnys osy Moğolstannan ketkeli jiyrma jyldyñ işinde İsan-Būğyğa qarsy i̇eki ret qol jiyp maidanğa şyqqan. Biraq i̇ekeuinde de jeñilip keiin şegingen. Būl joly da söiter? äi, oğan senu qiyn. Bū joly küş Jūnys jağynda. Jūnys jağynda i̇emei nemene, ony jaqtap Däşti Qypşaqtyñ aibyndy hany Äbilqaiyrdyñ tuğan küieu balasy, Jūnysqa i̇eñ jaqyn bel qūda bolyp Aqsaq Temirdiñ altyn tağyndağy äbuseiit otyr. Joq, iştei iri bastağan Moğolstan oğan däl qazir qarsy tūra almaidy. Sonda ne isteu kerek? älde torğauyttyñ qontaişysy Amansandjidyñ özinen järdem sūrasa ma i̇eken?
İsan-Būğy i̇eki qolyn artyna ūstap güli tögilgen, tügi i̇eki i̇eli jibek farsynyñ qyrmyzy qyzyl kilemin kök şalğyndy basqandai aiağymen jaipai attap, i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Onyñ qalmaq qontaişysynan järdem sūrasam qaiter i̇edi degen ümitiniñ de syry bar i̇edi.
Jağataidyñ besinşi buyny, Mūhamedtiñ şöberesi Uais sūltan i̇er jetken kezde, Moğolstan tağynda äkesi Miräli oğylannyñ inisi Mir Mūhamed otyr-
ğan-dy.
Mir Mūhamed han men Uais sūltannyñ arasy öte naşar boldy. Uais sūltan özi sekildi kileñ ot jürek jigitterdi jinap alyp, Moğolstannyñ şetinde, Qaşqariiäda biraz uaqyt alamandyq qūryp jürdi de, Türkistanğa kelgen. Būl kezde Türkistannyñ hakimi Aqsaq Temirdiñ ataqty seriginiñ biri Qypşaqtan şyqqan Sar-Būğy ämirdiñ balasy, Şaih-Nūridin bolatyn. Ol Mir Mūhamed hanmen öte araz i̇edi. Şaih-Nūridin ämir Uais sūltandy qūşağyn jaiyp qarsy aldy. Öziniñ qyzy Däulet-Sūltan-Saqynajdy qosty. Odan Uaistyñ tūñğyşy Jūnys sūltan tudy. Şaih-Nūridin ämir Uaisqa äskeri järdem berip, san märtebeli Mir Mūhamed hanğa qarsy saldy. Biraq qandai aiqas bolsa da küşi mol Mir Mūhamed jeñe berdi. Tek osy han öz ajalynan ölgennen keiin baryp, Uais bir myñ tört jüz jiyrma besinşi jyly ğana Moğolstan tağyna otyrdy. Biraq onyñ handyq ömiri öte az boldy. Moğolstan tağyn bar bolğany üş-aq jyl biledi. Qaşqar hany Qarahan ūrpağy Satuq-Bogranyñ qolynan maidanda qaza tapty. Biraq osy az ömirinde Uais han köp is istedi. İeñ aldymen ol mūsylman dinindegi i̇eldermen jaulasudy toqtatty. Bar küşin Qytai men Oirat qontaişylarymen küreske jūmsady. Osy kezdegi Oirat qontaişysy İsan-Taişymen maidanda san märtebe kezdesti. Qytai bogdahanynan ünemi äskeri järdem alyp otyrğan İsan-Taişy oğan jeñgizbedi. Bir-i̇eki ret tūtqyn da i̇etti. Biraq Şyñğyshannyñ ūrpağy dep bosatyp jibere berdi. Uais sūltan i̇eñ aqyrğy märtebe Tūrfan qalasynyñ janyndağy ūrysta tağy İsan-Taişanyñ qolyna tüsti. Būl joly torğauyt ämirşisi ony tekke bosatqysy kelmedi. «İeger qaryndasyñ Maqtūm hanymdy mağan äieldikke berseñ bosatam» dedi. Amal joq, Maqtūm hanymdy İsan-Taişyğa beruge tura keldi. Odan oirattyñ osy küngi qontaişysy Amansandj tudy. Qasqyrdyñ böltirigi öse kele i̇enesine şabady. Amansandj İsan-Taişy sekildi kökjaldan tuğan arlan böri i̇edi. Ol şeşesiniñ aq sütinen äkesiniñ altyn tağyn artyq kördi. Sol taqty küşeitu jolynda «Moğolstandy nağaşy jūrtym» demedi. Kere qarys auzyn qazaq rularynyñ qanyna toltyra ūrttady. Körşiles Naiman, Kerei auyldaryna maza berudi qoidy. Tek būl rulardy oirattyñ qisyq qylyşynan qazaqtyñ qara soiyly men qaiyspas i̇erligi, taban tirep qarsy tūrar qaisarlyğy ğana qūtqaryp jürdi.
İsan-Būğynyñ Amansandjidan järdem sūrasam qaitedi degeni — sasqan hannyñ «tübi jienim ğoi» degen qūr dalbasasy i̇edi. Biraq sasqan hanğa järdem basqa jaqtan keldi.
Han osylai i̇ersili-qarsyly qalyñ oida jürgeninde üige bas naiyby Üisin Qastek kirdi.
— Ūly märtebeli taqsyr han, han keñesi tegis jinaldy.
— Mir Seitäli ämir de keldi me?
— İä, taqsyr han, keşe oğan at şaptyrylğan.
— Mir Mūhamed han şe?
— O da.
Han sürede tūrğan gauhar tas ornatylğan altyn täjin kidi de, qolyna asyl tastardan bezelgen kümis asasyn ūstap keñes saraiyna qarai bettedi. Bas naip Qastek bi men auyz üide kütip tūrğan basqa parualar 41  ün-tünsiz soñynan i̇ere berdi.
Han keñes saraiyna kirip kelgende, üidegi ämir, sūltan, bek, hakimder tegis türegelip, iılip sälem berdi.
— Arsyñdar ma, bek-zadalar? — dep han i̇esik aldynda säl kidirdi.
— Barsyz ba, han iemiz? — dep üidegiler basyn būrynğydan da ie tüsti.
— Qūp kelipsizder, asyl bauyrlar, — dedi han tördegi öz ornyna bara jatyp, — otyryñyzdar.
Han altyn zerli barqytpen bezengen keñes saraiynyñ törgi jağyndağy kümis säkige baryp otyrdy. Han otyrğannan keiin, özge jūrt ta därejesine qarai ornalasa bastady. Üi işi tolğan aq säldeli, kök şapandy, kök säldeli, aq şapandy sofy, hakim, ämir, daruğalar men kümis, altyn kiseli, keñ qonyş i̇etikti, būlğyn tymaqty, susar börikti Dulat, Üisin, Jalaiyr, Naiman bilerimen lyq toly. Jağatai ordasynda Maimene, Maisary dästüri joq. Han jeke otyrady. Odan tömendeu tek bas naip qana ornalasady. Özge jūrt öziniñ şen-şekpenine qarai oryn alady. Aldyñğy jağynda hanğa jaqyn, Qaşqar, Aqsu, Tūrfan, Jañğy sekildi ülken ämirliktiñ hakimderi, olardan säl keiinirekteu Moğolstan handyğynyñ tiregi Üisin, Jalaiyr, Dulat, Naiman, Kerei, Qañly tärizdi qazaq rularynyñ belgili ru bastyqtary, bileri, batyrlary, būlardan soñ baryp, Şolaq, Qorğan, Jarkent tärizdi şet qalalardyñ äkimderi, dini adamdar, sofy, işan, müritter...
İsan-Būğy birden sözge kiristi. Ol Moğolstannyñ soltüstiginen Oirat, künşyğysynan Qytai, oñtüstiginen äbuseiit pen Jūnys sūltannyñ şabuylğa şyqpaq bop jatqanyn aita kelip, han keñesiniñ şeşimine i̇eki jarğy qoidy.
— Birinşi aitarym, — dedi ol, — bükil Moğolstan bop äsker jinap jauğa qarsy şyğamyz ba? älde är hakim, är ämir öz qalasyn, öz ūlysyn qorğai ma? Osyny şeşiñder.
İekinşi aitarym, qazirgi jağdaida Moğolstan medinesin bekinisi naşar Almalyqqa qaldyramyz ba, älde jau qoly oñai jete almas Aqsu şaharyna qaita köşiremiz be, sony şeşiñder.
Tüskeli tūrğan auyrtpalyq iyqtarynan janşyp jibergendei, üide otyr-
ğandar myqşiiä jerge qarai qaldy. Bärinde de ün joq. Uais hannan beri ärqaisysy özine jeke otau tigip, bükil Moğolstandy talan-taraj i̇etip menşiktenip alğan Moğol ämirleri i̇endi qalyñ oiğa ketti. Bastaryn biriktirip jauğa qarsy şyğar bolsa qandai paida-ziiänğa qalarlaryn i̇esepke aldy. Han qoiğan sūraqtarğa tikelei jauap beruge ärqaisysy öz jağdaiyn oilap qinaldy. İeger bastary qosylmasa, bükil handyqtarynan airylatyny būl sätte i̇eşqaisynyñ janyn küidirer i̇emes. Qazany basqanyñ jany basqa, bäriniñ de oilağany öz paidasy, öz qamy. Būlar tübi äsker jinalatyn bolsa, qaitsem öz ūlysymdy, öz qalamdy küşti qalpynda saqtaimyn, qaitsem kisini az berem, äskerge kerek qarjy-qarajatty az töleimin dep tolğanuda... «Al öz qalamdy, öz ūlysymdy jeke qorğaimyn desem, odan qandai ziiän köremin? Jūnys pen äbuseiitke qarsylasuğa küşim jetpei-aq qoisyn, Uaistyñ qai balasyna bağynsam da mağan bäribir i̇emes pe? Mümkin jaulaspai-aq Jūnys jağyna şyğa salğanym tiımdi bolar?» Qytai men Oirattan bälendei qauiptiñ däl bügingi küni joq i̇ekenin būlar da jaqsy biledi. Öitkeni olarğa qarsy qazaqtyñ jauynger rulary tūr. Osy sebepten «ortaq ögizden, oñaşa būzau artyq» dep ädettenip qalğan Moğol ämirleri äli ün-tünsiz... İel qamyn oilap qinalyp otyrğandai qūr jerdi şūqi beredi. Qaitsek handyğymyzdy jaudan aman alyp qalamyz dep i̇eşkim münäzarağa 42  barar i̇emes.
İsan-Būğy tübi özderi oralar dep Moğol ämirlerin betterine qūia bergen qatesin i̇endi ūqty. İel basqaram degen adamğa i̇eñ aldymen i̇el birligin ūstai bilu kerek. İel birligi degen ūğym sol i̇eldi basqaratyn sūltan, hakim, ämir, bi, batyrlar birligi degen ūğym. Būny babasy Şyñğyshan öziniñ ataqty İasysynda jaqsy aitqan. Sol Şyñğystyñ aqylyn nege almağan? Jiyrma bes jyl han asasy qolynda tūrğanda, biriguge könbegen ämirlerdi nege tüirep-tüirep tastamağan? İendi mine, qiyn kezeñ tuyp i̇edi, artyna qarai jüzgen şaian tärizdi, bireui alğa şyğatyn i̇emes. Mūndai jūrtpen Moğolstandy qalai jaudan qorğap qalarsyñ!
Jūrt üni juyrda şyqpağan soñ, Mir Seitäli ämir qabağyn şytty.
— Han iem, — dedi ol säl aşuly ünmen tynyştyqty būzyp, — aitqan söziñiz myna pendeleriñizge äzireiildiñ gürzisindei qatty tiıp otyr. Aqylğa saluğa az uaqyt mūrşat beriñiz.
— Bolsyn.
Däl osy sätte üige qiiäq mūrtty, şoqşa saqaldy, ūiğyrşa kiıngen däiekşi kirdi.
— Han iem, teriskei jaqtan şabarman kelip tūr. Asyğyspyn deidi. Tünimen tūtğaq 43  bastyğy sizge jibermepti.
— Aitary qūpiiä ma i̇eken?
— Joq, habarym han keñesiniñ de qūlağyna jetse i̇eken deidi.
— Kirsin.
Üige «assalaumağaleikom» dep basyn iıp, tobylğy qamşysyn keudesine ūstap, qoñyr jüzin jel sorğan qaba saqaldy, tüie jün şekpendi, belinde kümis kiseli jalpaq belbeui bar, keñ qonyş i̇etikti, orta boily adam i̇endi. Ol sälem berip, i̇esik aldynda hanğa kişipeiildik işarat körsetip, bir tizerlep otyra qaldy. Şañ şalğan jüzinen alystan kelgen jolauşy i̇ekeni birden körinip tūr.
— Qai rudansyñ? — dedi han ananyñ sälemin alyp bolğannan keiin.
— Dulatpyn. Jañğy qalasynyñ hakimi Süiindik myrzanyñ şabarmanymyn.
— Söile! Ne aitaiyn dep i̇ediñ?
— Süiindik hakim habarymdy ūly märtebeli İsan-Būğy hanğa tez jetkiz dedi. Baitaq jeriñizdiñ teriskei şetine Baraq han men Bolat sūltannyñ balalary Jänibek pen Kerei i̇ertken qalyñ i̇el kelip tūr. Deni Arğyn, Uaq, Naiman, Kerei, azdağan Qoñyrat, Alşyn da bar. Äbilqaiyr hanmen kelise almai köşipti. Qonys sūraidy. Jänibek pen Kerei sūltan özge jūrtyn Talas özeniniñ arğy betine qaldyryp, özderi bes jüz soiyldy salt atty nökerlerimen töte jolmen sizdiñ medineñizge kele jatyr. Men küni būryn habar bergeli jettim.
Han közinde kenet quanyş ūşqyny jarq i̇etip tūtandy da, sol sätte ğaiyp boldy.
— Jänibek pen Kerei sūltan qai mezgilderde jeter i̇eken?
— äri ketse i̇erteñ kün şyğa.
— Özderi qanşa jūrt?
— Qyruar i̇el. Aldy kelip özenniñ keñ alqabynda qazan köterip jatqanda, köşteriniñ soñy tüieleriniñ qomyn alyp ta ülgergen joq. Onyñ üstine jan-jaqtağy qazaq jerinen, tipti alystağy auyldardan soñdarynan izdep kelip qosylyp jatqan i̇elde i̇esep joq. Sirä, Äbilqaiyr han şeñberi sorly halyqtyñ jan i̇etin jūlyp aluğa ainalğan boluy kerek...
İsan-Būğynyñ qabağy qars jabyla qaldy. Şabarman han aldynda handardyñ halyqqa istegen qiiänatyn täptişteudiñ ülken qylmys i̇ekenin tez ūqty. «Qarğa qarğanyñ közin şūqymas degen mine, osy i̇eken», — dedi ol işinen. Qarapaiym adamnyñ tili tym ūzyn bolsa, han ämiri qalai qysqarta qūiatynyn būrynnan da biletin şabarman, tym qysylyp qaldy, biraq sol sätte jol tauyp ketti.
— Keşiriñiz, han iem, — dedi ol tağy basyn tömen iıp, i̇eki qolyn keudesine qoiyp. — Süiindik hakim, bükil Moğolstan halqynyñ qamqory ädiletti İsan-Būğy hanğa Däşti Qypşaqtyñ köp rularynyñ köşu sebebi Äbilqaiyr hannyñ qiiänatynan degen jaidy ait dep i̇edi.
Şabarmannyñ qulyğyn ūqqan kei hakim, ämirler kekete i̇ezu tartty. Biraq özin «i̇el qamqory» degen söz qūlağyna jyly tigen İsan-Būğy qabağyn qaita aşyp:
— Jaqsy. Qonaq üige baryp tynyq. Hakim Süiindikke bizdiñ aitarymyzdy i̇erteñ i̇estisiñ...
Basyn aman alyp qalğanyna quanğan şabarman «qūp, taqsyr», dep üiden ata jöneldi. Dalağa şyğyp «Uf» dep demin aldy. «Añdamai söilegen auyrmai öledi» degen mine, osy. İeger basyñdy aman alyp jürgiñ kelse, auzyña ie bol. Tym aqylsi berme».
Şabarmannyñ İsan-Būğyğa: «Qyruar i̇el, onyñ üstine jan-jaqtarynan köşip kelip qosylyp jatqan jūrt ta yğy-jyğy» degeni birde-bir jalğan i̇emes i̇edi.
Jänibek pen Kerei Qarakeñgir men Sarykeñgirdi keiin tastap, Qaraqūmnan üş künde jedel köşip ötken soñ, soñdarynan i̇ergen i̇elderdiñ aqsaqal, batyr, bilerin jinap keñes qūrğan. Barar jerimiz alys jäne jat jer. Ağaiyn joq bolsañ bere almaidy, bar bolsañ köre almaidy. Moğolstan i̇eli bizdi qalai qabyldaityny belgisiz. Sondyqtan tüieniñ qomyn, attyñ jalyn aldyrmai, ağaiynğa sorlylyğymyzdy körsetpei jetelik. Küşti i̇ekenimizdi körse syilar, küşsiz i̇ekenimizdi körse aiar, «ket keiin» dei qoimas, tuystyğymyzdy qimas... dep şeşken.
Osy künnen bastap syñsyğan qalyñ i̇el, maldyñ küiine qarai, asyqpai köşip otyrğan. Bir aptadai ötken şaqta Jänibek pen Kerei özderiniñ on bes ūl, jeti nemere, köptegen, ağa-inilerin jinağan. Jänibek, jolai «Qyzyl jyñğyldan» ötip bara jatqanda jigitterine kestirip alğan juandyğy qamşy sabyndai bir qūşaq qyzyl küreñ tobylğyny aldyna qoiyp, ülken balasy ädik töre men Kereidiñ tūñğyşy Būryndyqqa:
— Aldaryñdağy tobylğydan bir-birden alyñdar, — degen.
Analar alğan.
— İendi syndyryñdar, — degen.
Analar qoldaryndağy tobylğylaryn şytyr-şytyr syndyrğan.
— İendi üşeuden alyp syndyryñdar, — degen Jänibek.
Analar üş tobylğydan alyp bälendei küş jūmsamai bū joly da syndyr-
ğan.
— İendi beseuden alyp syndyryñdar, — degen Jänibek sūltan.
Analar bes-besten tobylğyny alyp, äjeptäuir küş jūmsap syndyrğan.
— İendi segizden alyp syndyryp köriñder, — degen Jänibek.
ädik pen Būryndyq tobylğyny segizden alğan. Tizelerine de salğan, tabandaryna da salğan, mañdailarynan sorğalap ter de aqqan, äiteuir qinalyp baryp, baluan tūlğaly qos arlan äzer degende syndyrğan.
— İendi onnan alyp syndyryp köriñder, — degen Jänibek säl külimsirep.
Syndyra almaityndaryn bilse de, ädik pen Būryndyq tobylğyny onnan alğan. Syndyrmaq bop äri-beri myqşyñdap körgen. Küşteriniñ jetpeitinin bilgen soñ «qūryp qalğyr, bolatyn i̇emes» dep tobylğylaryn laqtyryp jibergen.
Jänibek ündemei säl oilanyp otyrğan da:
— Mine, i̇el birligi degen osy, — dep sözin bastağan, — jalğyz adamdy jau alady. Al köp birikse i̇eşkim de jeñe almaidy. Köp qorqytady.Tereñ batyrady. İeger i̇eki qoldyñ on sausağyndai qazaqtyñ bar rulary qos jūdyryq bop tüiilse, qandai jauyna bolsa da qauipti küş...
Jänibek pen Kereidiñ özge balalarynan jasy ülken jäne özin özgelerine qarağanda i̇erkindeu ūstaityn, ūr da jyq minezi bar Būryndyq:
— Basqa rular qaida qalady? — degen. — Mysaly, naizasynyñ ūşy altyn Alşyn...
— Alystağy ağaiyn özi şeşsin öz tağdyryn...
İeş uaqytta da han men bilerdiñ biriguimen ğana handyq qūrylmağan. Orda şañyrağyn halyq kötergen. Qazaq i̇eli i̇egin i̇ekken otyryqşy jūrt i̇emes. Bar şaruaşylyğy mal ösiru. Mūndai köşpeli i̇eldiñ halqy — rulary. Olardyñ kösemderi — batyr, bileri bolğanmenen, deni jai şarua, kedeiler.
Jänibektiñ oiy, isin sätti i̇etu üşin, osy qara halyqty öz jağyna köbirek tartu. Qazir ol sonyñ jolyn izdep otyr.
— Jaqsy, — dedi Būryndyq, — Alşyndy qūia tūralyq. Sonda boryşymyz ne bolmaq?
Jänibek Būryndyqqa oilana qarady.
— Tüsinseñ boryşyñdy öziñ ait. Tisi şyqqan balağa şainap bergen as bolmaidy.
— Bilmeimin, — dedi Būryndyq. — Bizge i̇ergisi kelmeitin rulardy şabamyz ba, qaitemiz...
Tūñğyşynyñ oilanbai aitqan sözinen namystanyp qalsa da, onyñ tez şamdanatyn minezin i̇eske alyp, sözge sarañ Kerei:
— Ūlym, i̇el şabuğa asyqpa, — dei saldy.
— Özgeleriñde qandai oi bar? — dedi Jänibek.
Ağa tūrğanda ini söileu söket is qazaq dästürinde. Til ūşyna kelip tūrğan aitary bolsa da osy dästürden şyğa almai, Jänibektiñ ortanşy ūly Qasym sūltan tömen qarap typyrşi berdi.
— Qasymjan, sen birdeme demeksiñ be? — dedi Jänibek balasynyñ söilegisi kelip otyrğanyn sezip.
— İä, köke, rūqsat i̇etseñiz, birer auyz keñesimdi men de bereiin dep i̇edim.
— Ait, rūqsat...
— Özimiz äne şabylamyz, mine şabylamyz dep kele jatyp, bireudi şabamyz deuimiz ağattyq bolar... Jäne köke, öziñiz aittyñyz ğoi, ağaiyn küşiñdi körse syilaidy dep...
— Söile, söile.
— Söilesem, biz Moğolstan men Türkistan şekarasyna qaşqan i̇el tärizdi i̇emes, köşken i̇el tärizdi bolyp baruymyz kerek. Jağatai ūrpaqtary da, Saiban, Aqsaq Temir ūrpaqtary da i̇el i̇ekenimizdi körsin. Jäne qalai bolsa solai şūbyra köşken i̇el i̇ekenimizdi i̇emes, dos bolsa dos bola alatyn, qas bolsa qas bola alatyn, qonys bermese küşpen tartyp ala alatyn jau jürek qauym i̇ekenimizdi baiqasyn. Qazir osy otyrğandarymyzdyñ i̇es biletinderimiz, soiyl soğyp söz söilei alatyndarymyz, qasymyzğa bes-alty qazaqtyñ i̇er jigitterin i̇ertip, i̇ermei qalğan, ne i̇eru-i̇ermeuin bilmei otyrğan jūrtqa tarauymyz abzal. «Bizge i̇eriñder, birigip i̇el bolyp, qazaqtyñ Aq Ordasynyñ tuyn qaita köterelik» deuimiz oryndy. İergen jūrt i̇erer, i̇ermegen jūrt oiğa qalar. Qara halyq soñymyzdan neğūrlym köp i̇erse, soğūrlym isimizdiñ sätti bolary aiqyn.
Jänibek jasöspirim ūlynyñ sözin birden ilip äketti.