Köşpendiler - I - Almas qylyş

qasynda İsan-Būğy Jūnystan Jağatai handyğyn tartyp aldy. Biraq artynan jastyğy ma, mastyğy ma, han bolğannan keiin özin han tağyna jetkizgen osy ämirlerge qiiänat istei bastady. İeŋ aldymen bas naip 40  i̇etip Tūrfan qalasynan şyqqan Temir degen ūiğyrdy belgiledi. Būl ūiğyr hanğa jağa bildi de, özgelerdiŋ qaqqanda qanyn, soqqanda sölin şyğardy. Özi qaradan tua äsirese Moğol ämirlerine jaisyz tidi. Qaradan naip i̇etken han isine narazy Moğol ämirleri, Temirdiŋ qorlyğy äbden asqan kezde, bir küni tünde jinalyp kep onyŋ basyn şauyp, bükil denesin keskilep öltirdi. Özderi de i̇endi han qaramağynan şyğyp jan-jaqqa tarap ketti. Dulat ruynan şyqqan ämir Mir Kärimberdi Moğolstan men Ferğana, Andijan şekarasyna bekinis salyp, maŋyndağy Maurennahr diqandaryn şabuğa kiristi. Qonşy ruynan şyqqan Mir Haqberdi bek Yssyqköl jağasyndağy Qoi Soidy degen aralğa bekinis tūrğyzyp, jüzdegen qaraqşy jigitterimen Türkistan men Sairamdy tonauğa attandy. Moğoldyŋ Şoras pen Baryn rularynyŋ ämirleri tübi bir i̇elden şyqqandary i̇esine tüsip, Uais han men äkesi İsan-Taişy san aiqasqan oirattardyŋ qontaişysy Amansandji jağyna auyp ketti. Qaluşy, Būlğaşy rularynyŋ ämirleri Äbilqaiyr qaramağyna, Däşti Qypşaqqa köşti. Al, moğoldardyŋ i̇eŋ negizgi köp ruy Qoŋşynyŋ bek, ämirleri i̇eş jaqqa ketpegenmen de Moğolstannyŋ keŋ dalasynda bülinşilik ūiymdastyrumen boldy. Temir naiptyŋ öliminen şoşyp qalğan İsan-Būğynyŋ özi de Almalyqtan qaşty. Biraq būny bir kezde İsan-Būğynyŋ äkesi Uais hannyŋ küşimen Qaşqardy qolyna alğan Seitäli ämir Ile özeniniŋ jağasyndağy Aqqūiyn degen jerden tauyp alyp, Aqsu qalasyna äkep han i̇etti. Osy bülinuden bastap Moğolstan bir hanğa bağynudan qaldy. Tolyp jatqan ämirler, bekter, hakimder bir taipy memleketti byt-şyt qyp bölip aldy. Tek i̇el şetine jau kelse ğana bas qosatyn küige jetti.
İsan-Būğy Aqsuda äbden ornyğyp alğannan keiin, köp qol jinap hadjiri i̇esebi boiynşa segiz jüz i̇elu besinşi, jaŋa i̇eseppen bir myŋ tört jüz i̇elu birinşi jyly Taşkent, İassy, Sairam şaharlaryn şapty. Aiamai tonap, qaitadan Aqsuğa qaitty. Aldyŋğy jyly i̇ekinşi ret İsan-Būğy tağy Maurennahr jerine attandy. Biraq bū joly jaudy öz jerinde kütip alğan äbuseiit jeŋistik bermedi. İsan-Būğy äskerin betpe-bet kelip, ūrysta toitaryp, Talas özeniniŋ boiyndağy Taraz-Jaŋğy qalasyna deiin quyp saldy. İsan-Būğy däl osy joly astanasyn qaitadan Almalyqqa köşirdi. Ondağysy Qytai men Joŋğar qaupinen medinesi alystau bolsyn degeni i̇edi. Söitip jürgeninde qauip i̇endi kenet oŋtüstik ökpe tūsynan tudy. Syrt i̇estuine qarağanda, Mir Kärimberdi, Mir Haqberdi ämirler Jūnys sūltanğa baryp qosylğan tärizdi. Bū da İsan-Būğynyŋ qobaljuyn küşeite tüsti. Öz jağynda tabjylmai jieni — Mir Seitäli men Mir Mūhamed-Şeih ämirler ğana qaldy. Qysqasyn aitqanda, İsan-Būğy i̇endi öz üiinde ört şyqqanyn anyq ūqty. Būl qiyndyqtan qūtylatyn qandai jol bar? Medinesin qaitadan Aqsuğa köşiru kerek pe? Odan ne tabady? Almalyqqa jeter Jūnys pen äbuseiit myrza Aqsuğa jete almai ma? ärine jete alady. Biraq Aqsuda Mir Mūhamed-Şeih pen ar jağyndağy Qaşqardağy jieni Mir Seitäli ämirler bar i̇emes pe, İsan-Būğynyŋ basyna şyn qauip tusa, būlardyŋ ündemei qalmaityny kimge bolsa da aian. Sodan seskenip Jūnys atynyŋ basyn keiin tartar? O da mümkin. Biraq bir äkeden tusa da, bir anadan tumağan, özi Jūnyspen qan maidanda betpe-bet bir kezdespei, küni būryn qaşqany qalai bolady? Jūnys osy Moğolstannan ketkeli jiyrma jyldyŋ işinde İsan-Būğyğa qarsy i̇eki ret qol jiyp maidanğa şyqqan. Biraq i̇ekeuinde de jeŋilip keiin şegingen. Būl joly da söiter? äi, oğan senu qiyn. Bū joly küş Jūnys jağynda. Jūnys jağynda i̇emei nemene, ony jaqtap Däşti Qypşaqtyŋ aibyndy hany Äbilqaiyrdyŋ tuğan küieu balasy, Jūnysqa i̇eŋ jaqyn bel qūda bolyp Aqsaq Temirdiŋ altyn tağyndağy äbuseiit otyr. Joq, iştei iri bastağan Moğolstan oğan däl qazir qarsy tūra almaidy. Sonda ne isteu kerek? älde torğauyttyŋ qontaişysy Amansandjidyŋ özinen järdem sūrasa ma i̇eken?
İsan-Būğy i̇eki qolyn artyna ūstap güli tögilgen, tügi i̇eki i̇eli jibek farsynyŋ qyrmyzy qyzyl kilemin kök şalğyndy basqandai aiağymen jaipai attap, i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Onyŋ qalmaq qontaişysynan järdem sūrasam qaiter i̇edi degen ümitiniŋ de syry bar i̇edi.
Jağataidyŋ besinşi buyny, Mūhamedtiŋ şöberesi Uais sūltan i̇er jetken kezde, Moğolstan tağynda äkesi Miräli oğylannyŋ inisi Mir Mūhamed otyr-
ğan-dy.
Mir Mūhamed han men Uais sūltannyŋ arasy öte naşar boldy. Uais sūltan özi sekildi kileŋ ot jürek jigitterdi jinap alyp, Moğolstannyŋ şetinde, Qaşqariiäda biraz uaqyt alamandyq qūryp jürdi de, Türkistanğa kelgen. Būl kezde Türkistannyŋ hakimi Aqsaq Temirdiŋ ataqty seriginiŋ biri Qypşaqtan şyqqan Sar-Būğy ämirdiŋ balasy, Şaih-Nūridin bolatyn. Ol Mir Mūhamed hanmen öte araz i̇edi. Şaih-Nūridin ämir Uais sūltandy qūşağyn jaiyp qarsy aldy. Öziniŋ qyzy Däulet-Sūltan-Saqynajdy qosty. Odan Uaistyŋ tūŋğyşy Jūnys sūltan tudy. Şaih-Nūridin ämir Uaisqa äskeri järdem berip, san märtebeli Mir Mūhamed hanğa qarsy saldy. Biraq qandai aiqas bolsa da küşi mol Mir Mūhamed jeŋe berdi. Tek osy han öz ajalynan ölgennen keiin baryp, Uais bir myŋ tört jüz jiyrma besinşi jyly ğana Moğolstan tağyna otyrdy. Biraq onyŋ handyq ömiri öte az boldy. Moğolstan tağyn bar bolğany üş-aq jyl biledi. Qaşqar hany Qarahan ūrpağy Satuq-Bogranyŋ qolynan maidanda qaza tapty. Biraq osy az ömirinde Uais han köp is istedi. İeŋ aldymen ol mūsylman dinindegi i̇eldermen jaulasudy toqtatty. Bar küşin Qytai men Oirat qontaişylarymen küreske jūmsady. Osy kezdegi Oirat qontaişysy İsan-Taişymen maidanda san märtebe kezdesti. Qytai bogdahanynan ünemi äskeri järdem alyp otyrğan İsan-Taişy oğan jeŋgizbedi. Bir-eki ret tūtqyn da i̇etti. Biraq Şyŋğyshannyŋ ūrpağy dep bosatyp jibere berdi. Uais sūltan i̇eŋ aqyrğy märtebe Tūrfan qalasynyŋ janyndağy ūrysta tağy İsan-Taişanyŋ qolyna tüsti. Būl joly torğauyt ämirşisi ony tekke bosatqysy kelmedi. «Eger qaryndasyŋ Maqtūm hanymdy mağan äieldikke berseŋ bosatam» dedi. Amal joq, Maqtūm hanymdy İsan-Taişyğa beruge tura keldi. Odan oirattyŋ osy küngi qontaişysy Amansandj tudy. Qasqyrdyŋ böltirigi öse kele i̇enesine şabady. Amansandj İsan-Taişy sekildi kökjaldan tuğan arlan böri i̇edi. Ol şeşesiniŋ aq sütinen äkesiniŋ altyn tağyn artyq kördi. Sol taqty küşeitu jolynda «Moğolstandy nağaşy jūrtym» demedi. Kere qarys auzyn qazaq rularynyŋ qanyna toltyra ūrttady. Körşiles Naiman, Kerei auyldaryna maza berudi qoidy. Tek būl rulardy oirattyŋ qisyq qylyşynan qazaqtyŋ qara soiyly men qaiyspas i̇erligi, taban tirep qarsy tūrar qaisarlyğy ğana qūtqaryp jürdi.
İsan-Būğynyŋ Amansandjidan järdem sūrasam qaitedi degeni — sasqan hannyŋ «tübi jienim ğoi» degen qūr dalbasasy i̇edi. Biraq sasqan hanğa järdem basqa jaqtan keldi.
Han osylai i̇ersili-qarsyly qalyŋ oida jürgeninde üige bas naiyby Üisin Qastek kirdi.
— Ūly märtebeli taqsyr han, han keŋesi tegis jinaldy.
— Mir Seitäli ämir de keldi me?
— İä, taqsyr han, keşe oğan at şaptyrylğan.
— Mir Mūhamed han şe?
— O da.
Han sürede tūrğan gauhar tas ornatylğan altyn täjin kidi de, qolyna asyl tastardan bezelgen kümis asasyn ūstap keŋes saraiyna qarai bettedi. Bas naip Qastek bi men auyz üide kütip tūrğan basqa parualar 41  ün-tünsiz soŋynan i̇ere berdi.
Han keŋes saraiyna kirip kelgende, üidegi ämir, sūltan, bek, hakimder tegis türegelip, iılip sälem berdi.
— Arsyŋdar ma, bek-zadalar? — dep han i̇esik aldynda säl kidirdi.
— Barsyz ba, han iemiz? — dep üidegiler basyn būrynğydan da ie tüsti.
— Qūp kelipsizder, asyl bauyrlar, — dedi han tördegi öz ornyna bara jatyp, — otyryŋyzdar.
Han altyn zerli barqytpen bezengen keŋes saraiynyŋ törgi jağyndağy kümis säkige baryp otyrdy. Han otyrğannan keiin, özge jūrt ta därejesine qarai ornalasa bastady. Üi işi tolğan aq säldeli, kök şapandy, kök säldeli, aq şapandy sofy, hakim, ämir, daruğalar men kümis, altyn kiseli, keŋ qonyş i̇etikti, būlğyn tymaqty, susar börikti Dulat, Üisin, Jalaiyr, Naiman bilerimen lyq toly. Jağatai ordasynda Maimene, Maisary dästüri joq. Han jeke otyrady. Odan tömendeu tek bas naip qana ornalasady. Özge jūrt öziniŋ şen-şekpenine qarai oryn alady. Aldyŋğy jağynda hanğa jaqyn, Qaşqar, Aqsu, Tūrfan, Jaŋğy sekildi ülken ämirliktiŋ hakimderi, olardan säl keiinirekteu Moğolstan handyğynyŋ tiregi Üisin, Jalaiyr, Dulat, Naiman, Kerei, Qaŋly tärizdi qazaq rularynyŋ belgili ru bastyqtary, bileri, batyrlary, būlardan soŋ baryp, Şolaq, Qorğan, Jarkent tärizdi şet qalalardyŋ äkimderi, dini adamdar, sofy, işan, müritter...
İsan-Būğy birden sözge kiristi. Ol Moğolstannyŋ soltüstiginen Oirat, künşyğysynan Qytai, oŋtüstiginen äbuseiit pen Jūnys sūltannyŋ şabuylğa şyqpaq bop jatqanyn aita kelip, han keŋesiniŋ şeşimine i̇eki jarğy qoidy.
— Birinşi aitarym, — dedi ol, — bükil Moğolstan bop äsker jinap jauğa qarsy şyğamyz ba? älde är hakim, är ämir öz qalasyn, öz ūlysyn qorğai ma? Osyny şeşiŋder.
Ekinşi aitarym, qazirgi jağdaida Moğolstan medinesin bekinisi naşar Almalyqqa qaldyramyz ba, älde jau qoly oŋai jete almas Aqsu şaharyna qaita köşiremiz be, sony şeşiŋder.
Tüskeli tūrğan auyrtpalyq iyqtarynan janşyp jibergendei, üide otyr-
ğandar myqşiiä jerge qarai qaldy. Bärinde de ün joq. Uais hannan beri ärqaisysy özine jeke otau tigip, bükil Moğolstandy talan-taraj i̇etip menşiktenip alğan Moğol ämirleri i̇endi qalyŋ oiğa ketti. Bastaryn biriktirip jauğa qarsy şyğar bolsa qandai paida-ziiänğa qalarlaryn i̇esepke aldy. Han qoiğan sūraqtarğa tikelei jauap beruge ärqaisysy öz jağdaiyn oilap qinaldy. İeger bastary qosylmasa, bükil handyqtarynan airylatyny būl sätte i̇eşqaisynyŋ janyn küidirer i̇emes. Qazany basqanyŋ jany basqa, bäriniŋ de oilağany öz paidasy, öz qamy. Būlar tübi äsker jinalatyn bolsa, qaitsem öz ūlysymdy, öz qalamdy küşti qalpynda saqtaimyn, qaitsem kisini az berem, äskerge kerek qarjy-qarajatty az töleimin dep tolğanuda... «Al öz qalamdy, öz ūlysymdy jeke qorğaimyn desem, odan qandai ziiän köremin? Jūnys pen äbuseiitke qarsylasuğa küşim jetpei-aq qoisyn, Uaistyŋ qai balasyna bağynsam da mağan bäribir i̇emes pe? Mümkin jaulaspai-aq Jūnys jağyna şyğa salğanym tiımdi bolar?» Qytai men Oirattan bälendei qauiptiŋ däl bügingi küni joq i̇ekenin būlar da jaqsy biledi. Öitkeni olarğa qarsy qazaqtyŋ jauynger rulary tūr. Osy sebepten «ortaq ögizden, oŋaşa būzau artyq» dep ädettenip qalğan Moğol ämirleri äli ün-tünsiz... İel qamyn oilap qinalyp otyrğandai qūr jerdi şūqi beredi. Qaitsek handyğymyzdy jaudan aman alyp qalamyz dep i̇eşkim münäzarağa 42  barar i̇emes.
İsan-Būğy tübi özderi oralar dep Moğol ämirlerin betterine qūia bergen qatesin i̇endi ūqty. İel basqaram degen adamğa i̇eŋ aldymen i̇el birligin ūstai bilu kerek. İel birligi degen ūğym sol i̇eldi basqaratyn sūltan, hakim, ämir, bi, batyrlar birligi degen ūğym. Būny babasy Şyŋğyshan öziniŋ ataqty İasysynda jaqsy aitqan. Sol Şyŋğystyŋ aqylyn nege almağan? Jiyrma bes jyl han asasy qolynda tūrğanda, biriguge könbegen ämirlerdi nege tüirep-tüirep tastamağan? İendi mine, qiyn kezeŋ tuyp i̇edi, artyna qarai jüzgen şaian tärizdi, bireui alğa şyğatyn i̇emes. Mūndai jūrtpen Moğolstandy qalai jaudan qorğap qalarsyŋ!
Jūrt üni juyrda şyqpağan soŋ, Mir Seitäli ämir qabağyn şytty.
— Han iem, — dedi ol säl aşuly ünmen tynyştyqty būzyp, — aitqan söziŋiz myna pendeleriŋizge äzireiildiŋ gürzisindei qatty tiıp otyr. Aqylğa saluğa az uaqyt mūrşat beriŋiz.
— Bolsyn.
Däl osy sätte üige qiiäq mūrtty, şoqşa saqaldy, ūiğyrşa kiıngen däiekşi kirdi.
— Han iem, teriskei jaqtan şabarman kelip tūr. Asyğyspyn deidi. Tünimen tūtğaq 43  bastyğy sizge jibermepti.
— Aitary qūpiiä ma i̇eken?
— Joq, habarym han keŋesiniŋ de qūlağyna jetse i̇eken deidi.
— Kirsin.
Üige «assalaumağaleikom» dep basyn iıp, tobylğy qamşysyn keudesine ūstap, qoŋyr jüzin jel sorğan qaba saqaldy, tüie jün şekpendi, belinde kümis kiseli jalpaq belbeui bar, keŋ qonyş i̇etikti, orta boily adam i̇endi. Ol sälem berip, i̇esik aldynda hanğa kişipeiildik işarat körsetip, bir tizerlep otyra qaldy. Şaŋ şalğan jüzinen alystan kelgen jolauşy i̇ekeni birden körinip tūr.
— Qai rudansyŋ? — dedi han ananyŋ sälemin alyp bolğannan keiin.
— Dulatpyn. Jaŋğy qalasynyŋ hakimi Süiindik myrzanyŋ şabarmanymyn.
— Söile! Ne aitaiyn dep i̇ediŋ?
— Süiindik hakim habarymdy ūly märtebeli İsan-Būğy hanğa tez jetkiz dedi. Baitaq jeriŋizdiŋ teriskei şetine Baraq han men Bolat sūltannyŋ balalary Jänibek pen Kerei i̇ertken qalyŋ i̇el kelip tūr. Deni Arğyn, Uaq, Naiman, Kerei, azdağan Qoŋyrat, Alşyn da bar. Äbilqaiyr hanmen kelise almai köşipti. Qonys sūraidy. Jänibek pen Kerei sūltan özge jūrtyn Talas özeniniŋ arğy betine qaldyryp, özderi bes jüz soiyldy salt atty nökerlerimen töte jolmen sizdiŋ medineŋizge kele jatyr. Men küni būryn habar bergeli jettim.
Han közinde kenet quanyş ūşqyny jarq i̇etip tūtandy da, sol sätte ğaiyp boldy.
— Jänibek pen Kerei sūltan qai mezgilderde jeter i̇eken?
— äri ketse i̇erteŋ kün şyğa.
— Özderi qanşa jūrt?
— Qyruar i̇el. Aldy kelip özenniŋ keŋ alqabynda qazan köterip jatqanda, köşteriniŋ soŋy tüieleriniŋ qomyn alyp ta ülgergen joq. Onyŋ üstine jan-jaqtağy qazaq jerinen, tipti alystağy auyldardan soŋdarynan izdep kelip qosylyp jatqan i̇elde i̇esep joq. Sirä, Äbilqaiyr han şeŋberi sorly halyqtyŋ jan i̇etin jūlyp aluğa ainalğan boluy kerek...
İsan-Būğynyŋ qabağy qars jabyla qaldy. Şabarman han aldynda handardyŋ halyqqa istegen qiiänatyn täptişteudiŋ ülken qylmys i̇ekenin tez ūqty. «Qarğa qarğanyŋ közin şūqymas degen mine, osy i̇eken», — dedi ol işinen. Qarapaiym adamnyŋ tili tym ūzyn bolsa, han ämiri qalai qysqarta qūiatynyn būrynnan da biletin şabarman, tym qysylyp qaldy, biraq sol sätte jol tauyp ketti.
— Keşiriŋiz, han iem, — dedi ol tağy basyn tömen iıp, i̇eki qolyn keudesine qoiyp. — Süiindik hakim, bükil Moğolstan halqynyŋ qamqory ädiletti İsan-Būğy hanğa Däşti Qypşaqtyŋ köp rularynyŋ köşu sebebi Äbilqaiyr hannyŋ qiiänatynan degen jaidy ait dep i̇edi.
Şabarmannyŋ qulyğyn ūqqan kei hakim, ämirler kekete i̇ezu tartty. Biraq özin «el qamqory» degen söz qūlağyna jyly tigen İsan-Būğy qabağyn qaita aşyp:
— Jaqsy. Qonaq üige baryp tynyq. Hakim Süiindikke bizdiŋ aitarymyzdy i̇erteŋ i̇estisiŋ...
Basyn aman alyp qalğanyna quanğan şabarman «qūp, taqsyr», dep üiden ata jöneldi. Dalağa şyğyp «Uf» dep demin aldy. «Aŋdamai söilegen auyrmai öledi» degen mine, osy. İeger basyŋdy aman alyp jürgiŋ kelse, auzyŋa ie bol. Tym aqylsi berme».
Şabarmannyŋ İsan-Būğyğa: «Qyruar i̇el, onyŋ üstine jan-jaqtarynan köşip kelip qosylyp jatqan jūrt ta yğy-jyğy» degeni birde-bir jalğan i̇emes i̇edi.
Jänibek pen Kerei Qarakeŋgir men Sarykeŋgirdi keiin tastap, Qaraqūmnan üş künde jedel köşip ötken soŋ, soŋdarynan i̇ergen i̇elderdiŋ aqsaqal, batyr, bilerin jinap keŋes qūrğan. Barar jerimiz alys jäne jat jer. Ağaiyn joq bolsaŋ bere almaidy, bar bolsaŋ köre almaidy. Moğolstan i̇eli bizdi qalai qabyldaityny belgisiz. Sondyqtan tüieniŋ qomyn, attyŋ jalyn aldyrmai, ağaiynğa sorlylyğymyzdy körsetpei jetelik. Küşti i̇ekenimizdi körse syilar, küşsiz i̇ekenimizdi körse aiar, «ket keiin» dei qoimas, tuystyğymyzdy qimas... dep şeşken.
Osy künnen bastap syŋsyğan qalyŋ i̇el, maldyŋ küiine qarai, asyqpai köşip otyrğan. Bir aptadai ötken şaqta Jänibek pen Kerei özderiniŋ on bes ūl, jeti nemere, köptegen, ağa-inilerin jinağan. Jänibek, jolai «Qyzyl jyŋğyldan» ötip bara jatqanda jigitterine kestirip alğan juandyğy qamşy sabyndai bir qūşaq qyzyl küreŋ tobylğyny aldyna qoiyp, ülken balasy ädik töre men Kereidiŋ tūŋğyşy Būryndyqqa:
— Aldaryŋdağy tobylğydan bir-birden alyŋdar, — degen.
Analar alğan.
— İendi syndyryŋdar, — degen.
Analar qoldaryndağy tobylğylaryn şytyr-şytyr syndyrğan.
— İendi üşeuden alyp syndyryŋdar, — degen Jänibek.
Analar üş tobylğydan alyp bälendei küş jūmsamai bū joly da syndyr-
ğan.
— İendi beseuden alyp syndyryŋdar, — degen Jänibek sūltan.
Analar bes-besten tobylğyny alyp, äjeptäuir küş jūmsap syndyrğan.
— İendi segizden alyp syndyryp köriŋder, — degen Jänibek.
ädik pen Būryndyq tobylğyny segizden alğan. Tizelerine de salğan, tabandaryna da salğan, maŋdailarynan sorğalap ter de aqqan, äiteuir qinalyp baryp, baluan tūlğaly qos arlan äzer degende syndyrğan.
— İendi onnan alyp syndyryp köriŋder, — degen Jänibek säl külimsirep.
Syndyra almaityndaryn bilse de, ädik pen Būryndyq tobylğyny onnan alğan. Syndyrmaq bop äri-beri myqşyŋdap körgen. Küşteriniŋ jetpeitinin bilgen soŋ «qūryp qalğyr, bolatyn i̇emes» dep tobylğylaryn laqtyryp jibergen.
Jänibek ündemei säl oilanyp otyrğan da:
— Mine, i̇el birligi degen osy, — dep sözin bastağan, — jalğyz adamdy jau alady. Al köp birikse i̇eşkim de jeŋe almaidy. Köp qorqytady.Tereŋ batyrady. İeger i̇eki qoldyŋ on sausağyndai qazaqtyŋ bar rulary qos jūdyryq bop tüiilse, qandai jauyna bolsa da qauipti küş...
Jänibek pen Kereidiŋ özge balalarynan jasy ülken jäne özin özgelerine qarağanda i̇erkindeu ūstaityn, ūr da jyq minezi bar Būryndyq:
— Basqa rular qaida qalady? — degen. — Mysaly, naizasynyŋ ūşy altyn Alşyn...
— Alystağy ağaiyn özi şeşsin öz tağdyryn...
Eş uaqytta da han men bilerdiŋ biriguimen ğana handyq qūrylmağan. Orda şaŋyrağyn halyq kötergen. Qazaq i̇eli i̇egin i̇ekken otyryqşy jūrt i̇emes. Bar şaruaşylyğy mal ösiru. Mūndai köşpeli i̇eldiŋ halqy — rulary. Olardyŋ kösemderi — batyr, bileri bolğanmenen, deni jai şarua, kedeiler.
Jänibektiŋ oiy, isin sätti i̇etu üşin, osy qara halyqty öz jağyna köbirek tartu. Qazir ol sonyŋ jolyn izdep otyr.
— Jaqsy, — dedi Būryndyq, — Alşyndy qūia tūralyq. Sonda boryşymyz ne bolmaq?
Jänibek Būryndyqqa oilana qarady.
— Tüsinseŋ boryşyŋdy öziŋ ait. Tisi şyqqan balağa şainap bergen as bolmaidy.
— Bilmeimin, — dedi Būryndyq. — Bizge i̇ergisi kelmeitin rulardy şabamyz ba, qaitemiz...
Tūŋğyşynyŋ oilanbai aitqan sözinen namystanyp qalsa da, onyŋ tez şamdanatyn minezin i̇eske alyp, sözge saraŋ Kerei:
— Ūlym, i̇el şabuğa asyqpa, — dei saldy.
— Özgeleriŋde qandai oi bar? — dedi Jänibek.
Ağa tūrğanda ini söileu söket is qazaq dästürinde. Til ūşyna kelip tūrğan aitary bolsa da osy dästürden şyğa almai, Jänibektiŋ ortanşy ūly Qasym sūltan tömen qarap typyrşi berdi.
— Qasymjan, sen birdeme demeksiŋ be? — dedi Jänibek balasynyŋ söilegisi kelip otyrğanyn sezip.
— İä, köke, rūqsat i̇etseŋiz, birer auyz keŋesimdi men de bereiin dep i̇edim.
— Ait, rūqsat...
— Özimiz äne şabylamyz, mine şabylamyz dep kele jatyp, bireudi şabamyz deuimiz ağattyq bolar... Jäne köke, öziŋiz aittyŋyz ğoi, ağaiyn küşiŋdi körse syilaidy dep...
— Söile, söile.
— Söilesem, biz Moğolstan men Türkistan şekarasyna qaşqan i̇el tärizdi i̇emes, köşken i̇el tärizdi bolyp baruymyz kerek. Jağatai ūrpaqtary da, Saiban, Aqsaq Temir ūrpaqtary da i̇el i̇ekenimizdi körsin. Jäne qalai bolsa solai şūbyra köşken i̇el i̇ekenimizdi i̇emes, dos bolsa dos bola alatyn, qas bolsa qas bola alatyn, qonys bermese küşpen tartyp ala alatyn jau jürek qauym i̇ekenimizdi baiqasyn. Qazir osy otyrğandarymyzdyŋ i̇es biletinderimiz, soiyl soğyp söz söilei alatyndarymyz, qasymyzğa bes-alty qazaqtyŋ i̇er jigitterin i̇ertip, i̇ermei qalğan, ne i̇eru-ermeuin bilmei otyrğan jūrtqa tarauymyz abzal. «Bizge i̇eriŋder, birigip i̇el bolyp, qazaqtyŋ Aq Ordasynyŋ tuyn qaita köterelik» deuimiz oryndy. İergen jūrt i̇erer, i̇ermegen jūrt oiğa qalar. Qara halyq soŋymyzdan neğūrlym köp i̇erse, soğūrlym isimizdiŋ sätti bolary aiqyn.
Jänibek jasöspirim ūlynyŋ sözin birden ilip äketti.

Click or select a word or words to search the definition