Köşpendiler - I - Almas qylyş

— ärine ğoi, — qyzy kürsindi, — sadağymdy tartuğa meniŋ de dätim barmas i̇edi... Tek yza... — sözdiŋ ar jağy i̇estilmedi.
Äbilqaiyr azdan keiin közin aşyp jan-jağyna qarady. Biraq i̇eşkimdi körmedi. Alamandar oŋ jaqtağy qalyŋ qarağaş arasyna kirip ketipti. Kenet Äbilqaiyrğa habar bergen kernei üni şyqty. Joryq dabylyna üirengen Tarlankök arqyrai kisinep qūia berdi. Köp keşikpei serikteri de jetti. Ölip jatqan jolbarys pen jolai jairap qalğan qasqyrlardy körgen Bahtiiär-bahadur men nökerleri han i̇erligin madaqtai jöneldi. Biraq oğan Äbilqaiyr läm-mim dep til qatpady, qabağy tüksiıp sazardy da qaldy. Ol qazir alai-tülei ökinişte i̇edi. «Otyz jyl han bolsam da, osy mezgilge deiin özime kerek adamdy taŋdai bilmeimin. Älgi jigitpen ğoi til tapsam äskerime qandai qolbasşy bolar i̇edi. Sondai adamdarmen ğana älemdi bağyndyra alasyŋ! Qap! Qap!
Han batyrlyğynyŋ kuäsi i̇etip nökerleri jolbarys pen arlan qasqyrlardyŋ terisin soiyp alyp, aldaryna bökterip, keiin qaitty. Äbilqaiyrda äli ün joq, sol qabağyn qars japqan qalpynda. Tek nökerleri hannyŋ jeŋisti i̇ekenin küni būryn bar älemge dabyrlata bildirip, syrnai-kerneilerin baryldata tartyp keledi. Şatyrlaryna taiağandarynda ğana Äbilqaiyr qasyndağy Bahtiiär-bahadurğa:
— İeger men joq jerde batyr Saian men meniŋ qyzym Gülbahram-Patşaiym qoldaryŋa tüse qalsa, — dedi özgelerge i̇estirtpei, — meniŋ qyzymnyŋ basyn alyŋdar. Al batyr Saiandy syi-qūrmet körsetip bosatyp jiberiŋder.
— Qūp, taqsyr!
Bahtiiär, bahadur osy bir bolmaşy sözden hannyŋ nege ündemei kele jatqanyn ūqty. Jolbarysty batyr Saian öltirdi-au dep joramaldady. «Bäse, jolbarys jüreginen suyrylğan jebe han jebesine ūqsamaityn i̇edi-au». Batyr jigittiŋ tek jolbarysty ğana öltirmei, handy da ajaldan alyp qalğanyna şek keltirmedi. «äitpese kekşil Äbilqaiyr ony qolğa tüsse bosatyp jiber demese kerek i̇edi». Osynyŋ bärin sezse de Bahtiiär-bahadur tis jaryp i̇eşteŋe demedi. Hannyŋ köŋilin kötereiin degendei ol, qūiryğy men bas terisi jerge süiretilip bir nökerdiŋ i̇eriniŋ aldyna bökterilip kele jatqan jolbarys terisin körsetip:
— Qandai ülken jolbarys, — dedi säl i̇ezu tartyp külimsirep, — i̇eger qarsy şapqan kezinde qolyŋyz dirildep ketip sadaqty tarta almai qalsaŋyz ğoi, jaryp tastauy kämil i̇edi. Bir ajaldan batyrlyğyŋyz qūtqardy. Būl ajaldan aman qalğanyŋyzğa zor quanyştymyn. Siz körinbei ketkennen-aq «Aqsarbas!» sadaqany aitumen boldym.
Qarsy şapqan jolbarysqa oq keudesinen, ne basynan, äiteuir qarsy jağynan tier i̇edi, al ölgen jolbarystyŋ jebe ökpe tūsynan qadalğan-dy. «Qarsy şapqan jolbarystyŋ» degen sözinen Bahtiiär-bahadurdyŋ jolbarysty mūnyŋ özi öltirmegenin sezip qalğanyn han birden ūqty. Biraq myŋdağan jauyngerlerdiŋ jeŋisin öz jeŋisi sanap ädettengen han, «jolbarysty batyr Saian öltirdi» deu-
ge auzy barmady. Äitse de bahadurdyŋ sözin tüsingendigin bildire, ol qai-tadan:
— İeger batyr Saian qolğa tüsse bosatyp jiberiŋder, — dedi.
— Qūp taqsyr. Al i̇ekinşi märtebe qolğa tüsse şe?
— Onda basyn alyŋdar.
Bahtiiär-bahadur i̇ezu tartty da qoidy. Batyr Saiannyŋ handy jolbarystan qūtqarğanyna i̇endi ol tipti kümändanbady. «Ajaldan aman alyp qalğany üşin, han da ony bir ret ölimnen qūtqaruyn boryş sanaidy. Al i̇ekinşi ret qolğa tüsse. Istegen jaqsylyğy üşin qastyq. Jaqsylyq ta, jamandyq ta saudağa tüsken, şirkin, qu zaman!» Degenmen, alaman jigitterden seskengen Äbilqaiyr būdan bylai qarai būl maŋğa aŋğa şyqpady. Bir apta ötkennen keiin, myŋdağan salmen sau-salamat Seihun dariiäsynyŋ oŋtüstik jağasyna jüzip şyqty. Su kiımderin keptirip tynyğyp jatqandarynda, üş kün būryn osy aradan Jänibek pen Kereige qosylamyz dep Andijan maŋaiyndağy qazaq rularynyŋ ötip ketkenin i̇estidi. Han qaşqan i̇eldiŋ soŋynan türe quyp, qyryp tastauğa äskerine atqa qonuğa būiryq berdi. Äskeri äbigerlenip, daiyndalyp jatqanda Samarqantty alğan Mūqamet-Jökiniŋ syilyqqa jibergen köşi jetti. (ätteŋ ne kerek, äbuseiit Qorasannan qaitqan soŋ, böten ämirlerdiŋ küşimen öz tağyn qaitadan Jökiden tartyp aldy). Jüz qyzyl narğa Samarqanttyŋ bar qazynasyn arttyryp jibergendei Mūqamet-Jöki. Al būl keruende jüz narğa tielgen altyn ydys, parşa, manat, şaği, düriiä, qamqa. Samarqant kilemderinen de qymbat Äbilqaiyrğa arnalğan i̇erekşe qazyna bar bolyp şyqty. Ol äbuseiittiŋ ülken bäibişesinen tuğan Ğibadat-Sūltan-Begim i̇edi. Qos anary jaŋa pisip kele jatqan almadai qap-qatty, ülken qaraqat közderi qolğa tüsken qūralaidyŋ közindei jaudyrağan, jaŋa qyz bolyp qalyptasyp kele jatqan sūŋğaq boily jas sūludyŋ mysy jeŋdi. Äbilqaiyr qaşqan i̇eldiŋ köşin şabudy i̇erteŋge qaldyrdy. Sol küni tünde kümis bağanaly kök jibek şatyrdyŋ işinde äli tūğyrynan taia qoimağan käri kökjal on üş jasar uyljyğan aq totynyŋ appaq tösinen şöli qana tūiattandy. Keşeden beri Ğibadat-Sūltan-Begimdi körgennen bükil denesin bilep ketken qyzuyn basa almağan Äbilqaiyr, i̇endi köŋili bir saiabyrlap qalyŋ qolyna köteriluge būiyrdy. Biraq jiberilgen i̇ertölelerden qaşqan köş tünde Seihun dariiädan keiin, Qaratalğa qarai ötip ketkenin i̇estidi. Keşegi saldardy suğa ağyzyp jibergen han, qaitadan bir jeti sal toqytyp, keiin şegingenşe qyruar i̇el mekenderine jetip, bekinip alatynyn tüsindi. «Ürgenişke tuymdy tigip, äbden küşeiip alyp Moğolstandy şapsam, är jerge bir köşip jürgen qazaqtyŋ qaŋğyğan rulary qaida keter deisiŋ!» dep oilap Äbilqaiyr betin qaitadan Jeihun dariiäsynyŋ jağasyna būrdy. Bir tünniŋ qyzyğyna han Ordasynyŋ bolaşağyn aiyrbastağan qatesin ol bū joly aŋğarmady. Tek jiyrma jyl ötkennen keiin būl qateniŋ auyrtpalyğyn balalary köterdi. Öitkeni osy qalyŋ köşti Kökşe teŋizge qUiatyn Qaratal özenine bastap bara jatqan — qazaq i̇eliniŋ bolaşaq ūly hany, Jänibektiŋ balasy Qasym sūltan i̇edi. Äbilqaiyrğa bir tünde tüsetin jeŋis, artynan baryp onyŋ balalaryna otyz jyldyq küireuge ainaldy.
Han qalyŋ qolymen qūmaitty, sorly sūrğylt dalany basyp üş künnen keiin, Jeihun dariiänyŋ sol jaq jağasyna jetti. İendi osy dariiänyŋ boiymen joğary qarai jürip otyryp, Ürgeniştiŋ tūsynan şyqty. Būryn, otyzğa tolmai tūrğan şağynda ol qan-josa qyrğynnan keiin i̇eki aptanyŋ işinde Ürgenişti alğan-dy. Şaharğa kök Ordanyŋ kökşil jibek tuyn tikken. Orda-Bazardan han Ordasyn müldem köşirudi ol kezde oilağan joq i̇edi. Sol künnen bastap Äbilqaiyr tağy şyğys patşalarynyŋ i̇eŋ küştileriniŋ birine ainaldy. Ürgeniştiŋ jazyq dalasynda altyn aily, kök kümbezdi meşit saldyrdy. Stambul, Pekin, Rum, Mäskeuden şeberler aldyryp, aq tastardan, küidirgen qyzyl kirpişterden han sarailaryn tūrğyzğan. Äitse de jat jerdi ūzaq qonys i̇ete almağan. Al qazir Ürgenişti qapelimde qolğa tüsirip, müldem basyp qaluğa küşi jetpedi. İendi, amal joq, atynyŋ basyn keiin būruğa tura keldi. Bū joly Äbilqaiyrdyŋ közdegen i̇eski qonysy — Syğanaq boldy...
Äbilqaiyrdyŋ syrty bütin, işi tütin i̇edi. Bet kelbeti de qara küreŋdenip ketken. Jänibek pen Kereidiŋ jäne olarğa i̇ergen rulardyŋ işine qan qatqanyna, aşu, arazdyqtyŋ oŋaişylyqpen tarqai qoimaitynyna anyq közi jetkenimen, olar özinen büitip at qūiryğyn kesisip, mülde bölinip keter dep oilamağan. Bölingen künde de adymy keŋ bolmas, qaita oralar degen. Büitip atadan balağa miras qalar jaulyqqa şydamas, öituge batyldary barmas dep köŋilin jūbatqan. İendi mine... Olar birjolata oralmai kelmeske ketken i̇eken...
Joryq kezinde azdap basylğan yza, Syğanaqqa kelgennen keiin qaita örşidi. Tuyn tigisimen Äbilqaiyr şydai almady.
— Bas äskerbasy qaida? — dedi Äbilqaiyr üi tola otyrğan batyr, sūltandarğa süzile qarap.
Qol qusyryp syrttan kirgen jasauyl sol i̇eŋkeigen bette şeginşektep şyğyp ketti. Syrtta bir qūltekiniŋ auzynan i̇ekinşi qūltekiniŋ auzyna köşken «äskerbasy Bahtiiär sūltandy aldiiär taqsyr şaqyryp jatyr» degen dauys birte-birte älsirep, äldeqaida köşe qualai ūzap baryp mülde öşti.
Köp ūzamai-aq han saraiyna qyran qabaq, nar deneli, apai tös, orta jastan asqan bas äskerbasy Bahtiiär sūltan kelip kirdi. Jaqsylyq habarmen şaqyrylmağanyn bilip i̇edi, biraq ämirşisiniŋ qanyn işine tarta, sūrlanyp alğan türin körgende köp sūmdyqty basynan keşken jüregi zyrq i̇ete tüsti. Degenmen syr bermedi, hannyŋ oŋ jağynan kep oryn aldy.
— Bahtiiär bahadur! — dedi Äbilqaiyr. — Kün nūrynan jaratylğan qasietti babam saiypqyran Şyŋğyshandy auyzğa almai-aq qūiaiyn. Bükil Däşti Qypşaqty bilegen Joşynyŋ tūsynda i̇eldiŋ bir böligi hannan bezip, tüp köterile köşu degen boluşy ma i̇edi.
— Joq, aldiiär, — dedi äskerbasy.
— Al, sol Joşynyŋ atynyŋ tUiağy tigen jerge men de tegis bilik jürgizdim. Joşy äkesi Şyŋğystyŋ arqasynda jetip i̇edi ğoi ol bilikke. Däşti Qypşaqty dürildetip qaitadan i̇el qataryna qosqanda men tek küşime, öz aqylyma ğana süiengem...
— İä, aldiiär, qiiäğa tek qyran bürkit qana jete alady, — dedi äkki äskerbasy, mūndai sätte han iesiniŋ maqtan süietinin i̇esine alyp.
— Biraq qyranğa da serik kerek, — dedi Äbilqaiyr.— Joşy babamyz janyna kimdi i̇erterin bilgen... — Sol sebepten de jeŋilmei kelgen... Al men... — han aitaiyn degen sözin bügip qaldy, — sonyŋ arqasy boluy kerek, qaramağymdağy i̇elimniŋ teŋ jartysynan airyldym...
Äbilqaiyr aşuğa bulyğyp, demigip, söilei almai qaldy. Bahtiiär sūltanda da ün joq, ordanyŋ işinde şybynnyŋ yzyŋy i̇estilerdei auyr tynyştyq ornady. Aqyry ünsizdikti Äbilqaiyrdyŋ özi būzdy.
— Hannyŋ ämirinen bas tartyp, Moğolstanğa qaşqan qaraşylardyŋ jazasy qandai bolmaq?
— Ölim... — dedi Bahtiiär dausyn qatty şyğaruğa qoryqqandai kübir i̇etip.
Sol-aq i̇eken. Ordada tūrğan jūrt birauyzdan du i̇ete tüsti.
— Ölim, aldiiär.
— Ölimnen basqa kesim bolmauğa tiıs.
— Ölim.
Aitaryn aityp qalğanmen, bäri de öz sözderinen özderi qoryqqandai jamyrai baryp qalt tyndy.
— Ükimderiŋe razymyn, igi jaqsylar — dedi Äbilqaiyr zorlana jymiyp. — Ony oryndau özderiŋe jükteledi. Qolda bar äsker tügel i̇erteŋ taŋnan qalmai osy Ordanyŋ tübinen tabylsyn. Jaudyŋ qorğanyn qyryp, qalğanyn qūlaq kesti qūl i̇etip öz deŋgeiime bas ūrğyzbasam, Äbilqaiyr atym qūrysyn!
Qanşa aşulansa da, dauys kötermeitin Äbilqaiyrdyŋ mūnşama i̇eren söileuiniŋ sebebi yzadan i̇ekenin jūrt birden ūqty. Qarsylasyp i̇eşkim til qatpady.
Būiryqty beru oŋai da, onyŋ oryndaluy qiyn. Mūny Äbilqaiyr jaqsy biletin. Äsirese bū joly. Söitse de täuekel dep oilağan. İeger qarauynda qalğan i̇eldiŋ bas köterer, qaru ūstar i̇er-azamattary tübimen qoparyla attansa, äli ornalasyp bolmağan Kerei men Jänibek köşin talqan i̇etip şauyp, i̇el-jūrtyn şulatyp, aldyna sap malşa aidap qaitu oğan mümkin-aq köringen.
Bekter men batyrlar, «igi jaqsylar» Ordadan şyğysymen-aq ärqaisysy öz qarauyndağy rularyna şapqan. İeldiŋ i̇eleŋdep otyrğan uağy, bir künniŋ işinde äsker jiyp alu äbden mümkin is i̇edi. Basqany bylai qoiğanda, han Ordasynyŋ töŋireginde otyrğan, Äbilqaiyrğa äbden berilgen, senimdi degen sarbazdyŋ özi qanşama.
Bas äskerbasy Bahtiiär habarşy, şapqynşylardy attandyryp bolysymen, osy öz qarauyndağy sarbazdardy joryqqa qamdauğa kirispek boldy.
— Ürgenişten qaitqaly jambastaryŋ sarğaiyp az jatqan joqsyŋdar, — dedi ol Ordağa öŋşeŋ «jaqsylardyŋ» teginnen-tegin jinalmağanyn aŋdap, äldebir sūmdyqty kütip top-top bop, üdireiisip tūrğan sarbazdarğa kelgen boida. — Qylyştaryŋ da qynabynda jatyp qalyp, tot basuğa ainalğan şyğar. Qūdai tileuleriŋdi berdi. Oljağa da qaryq bolarsyŋdar.
— Uä, päli! — dedi bir jas sarbaz yrjalaqtap. Qynabynan qylyşyn suyra tüsip, jötkirinip qoidy. Äitkenmen, qalğan jūrt būl qūsap alaqailap ketken joq. Sözdiŋ artyn tosyp tūr.
— Būl jolğy jau — basy şoqty qalmaq ta, jylmağai jüzdi şürşit te i̇emes. Alynuy oŋai jau. İel bolyp basyn qosa almai jatqan älgi Kerei men Jänibektiŋ qaşqyndary. Al qaşqan jauğa qatyn i̇er...
— Oi-doi!
äskerbasy köp işinen küŋk i̇ete tüsken dauysty qūlağy şalyp qalsa da, qūr doŋaibat jasaumen boldy.
— Qaşqan jauğa qatyn i̇er, — dedi ol sözin qaitalap, jan-jağyna köz tastap. Käne, batyr bolsaŋ şyğyp körşi degendei, äskerine tüksie qarap biraz tūrdy. Biraq būl joly tiri jan qybyr i̇etpegen soŋ, sözin qaita jalğastyrdy. — Al sender saiypqyran i̇erler i̇emessiŋder me?! Tentek Jänibek pen aqylynan adasa bastağan Kereidi at qūiryğyna bailap, al olarğa i̇erip, hanymyzdyŋ qasietti Ordasynan bezgen jalaŋaiaqtardy qoidai maŋyratyp, qozydai şulatyp aidap kelu — sender üşin tük i̇emes.
— Saiypqyrandyq qoldan kelse! — Būl — mana alğaş ün şyğarğan kisi i̇edi. Jasy otyz bes-qyryqtardağy kök köz sary jigit Orysbai bolatyn. — Şaruadan bosai alsam jaqsy ğoi...
— Mende syltauratar i̇eşqandai şarua joq, biraq... būl saparğa qinamasaŋyz... — Būl sözdi aitqan betinde qylyş taŋbasy bar, i̇eluler şamasyndağy käri jauynger Qoqyş degen i̇edi. Bar ömirin Äbilqaiyr i̇esiginde ötkizgen kedei töleŋgit...
Sol-aq i̇eken, küŋkil-süŋkil köbeiip ketti.
Şarua jaiy qiyn ğoi, joryqtan qajyp qaittyq...
— Mal bar, bala-şağa bar...
— Uaqyttyŋ öziniŋ tar bop tūrğanyn körmeimisiz...
— Toqtat, öŋşeŋ şuyldaq! äskerbasy aqyryp jiberdi. — Būryn soğys körmep pe i̇ediŋder? Joryq körmep pe i̇ediŋder? Sonda üide şaruam qaldy, qatynym qaldy dep qaisyŋ aituşy i̇ediŋ?! älde i̇el şetinde şūbyryp köşip jürgen az ğana tobyrdan qorqamysyŋdar? Atağa tartpai tuğan öŋşeŋ su jürek!
— Taqsyr, — dedi Orysbai iyğyn qomdanyp, alğa şyğyŋqyrap. — ärine, bilip, sezip otyrsyz, şarua degenimiz tilge tiek qana. Şynymdy aitsam, men jazyqsyzdan-jazyqsyz öz bauyrlaryma qarsy qylyş köterip, adam aldynda bir, qūdai aldynda i̇eki künäkar bolğym kelmeidi. Onsyz da tögilgen qan az i̇emes. Därejeŋ kem demeseŋ, men de ata men anadan tuğan ūlmyn. İeşkimniŋ de basybaily qūly i̇emespin. Öz i̇erkim özimde. Būl joryqqa bara almaimyn.
— Qinamaŋyz, myrza.
— Taqsyr-au, i̇el betine qalai qaraimyz...
— Han men sūltandar janjaldasty dep i̇eki ortada şarua nege qyryluy kerek...
— Özara jaulasudyŋ qanşa qajeti bar...
Jūrt dabyrlasyp, dürligisip ketti.
— äi, Qoqyş, äi, Takejan, äi, Küigenbai, — dedi äskerbasy qaraşy halyqtyŋ myna raiyn aŋdağan soŋ, Äbilqaiyrdyŋ basybaily töleŋgitteriniŋ atyn arnaiy atap. — Han iemniŋ bauyrynda ösken küşik i̇emec pe i̇ediŋder, dämin aqtamai, qūdaidy ūmytqandaryŋ qalai?!
Top işinen bireudiŋ keŋkildep külgen dausy i̇estildi. Biraq töleŋgitterdiŋ köbi ne aitaryn bilmei tosylyp qalğan i̇edi, köp atynan Qoqyş söz aldy.
— Däm aqtaityndai, i̇eşkimniŋ haqysyn jegen jan i̇emen, — dedi ol äskerbasyğa tura qarauğa qaimyqqandai, közimen jer şūqyp. — Biraq han būiyrsa qai joryqqa bolmasyn baram. Äitkenmen, taqsyr, süirep qosqan tazy tülki almaidy deuşi i̇edi, qūr qara köbeitsin demeseŋiz, qan töguge ar-ojdanym şydamas.
— Öŋşeŋ i̇ez! Sender jau tüsirmek tügil, özderiŋ oljağa ketersiŋder! —dedi küiip ketken äskerbasy bulyğa.
Būdan äri küş körsetuge Bahtiiär sūltan bara almady. Äsker deni köşken i̇elmen tilektes i̇ekenin sezgendikten ne aitaryn bilmei tūryp qaldy.
Keşke qarai är taraptan habarşylar da jete bastady. İelegizip otyrğan i̇el han jarlyğyn quanyşpen qarsy almapty. Tipti, keibir rular han iem bizdiŋ Jänibekke i̇ermei, öz qarauynda qalğanymyzğa nege şükirşilik aitpaidy desipti. Al i̇endi birtalaiy igilikti is üşin han ölimge jūmsasa da barar i̇edik, biraq bū jolğysy qiiänat, öz bauyrlarymyzben soğysuğa atalarymyzdyŋ aruağynan qorqamyz degen körinedi. Jarlyqqa moiyn ūsynğandar az i̇edi. Osynyŋ nätijesinde Äbilqaiyr jasağy hannyŋ öz oilağanynan i̇eki-üş i̇ese kem bop şyqty. Būl jinalğan jūrttyŋ öziniŋ qanşalyq senimdi i̇ekeni kümändy.
Aqyry han, üstine jan adamdy kirgizbei, köz şyrymyn almai, däm tatpai aq ordanyŋ işinde bir kün, bir tün boiy i̇ersili-qarsyly sendelip jürgen de qoiğan. Äbilqaiyr bū joly, şyntuaitqa kelgende i̇el tağdyryn han men sūltandar i̇emes, halyqtyŋ özi şeşetinin ūqty. Qazir Däşti Qypşaqtyŋ qalyŋ būqarasy özinen opa şegip, qazaqtyŋ jeke handyğyn qūramyz degen rular jağyna müldem şyğyp ketkenine şek keltirmedi. İendi ol Jänibek pen Kereilerdi handyq qūrmai tūrğanynda basyp alu üşin joryqqa attanu jaily oiynan bas tartty. Öitpeske şarasy da joq-ty. Jaraly arystan siiäqty yzaly han işi qazandai qainağanmen küresuge därmeni joq, istiŋ aqyryn kütip, aŋysyn aŋduğa köşti.

Ekinşi bÖlim

I

Ūly Şyŋğyshannyŋ i̇ekinşi balasy Jağataidyŋ besinşi buyny Mūhamed hannyŋ şöberesi, ataqty Uais hannan tuğan, Moğolstannyŋ qazirgi hany İsan-Būğy bügin öte qapaly i̇edi.
Jaişylyqta bir qarağannan köŋilin köterip jiberetin Almalyqtyŋ jasyl tökken bau-baqşasy da, Alataudyŋ būlt qonğan qaharly biıkteri de, köşede qyz külkisindei ünemi syŋğyrlap ağyp jatqan aryqtardyŋ kümis syldyry da, bügin jüdeu janyn jūbata almağan.
Ol kezdegi mol suly Altyn İemel özeninen Jalaiyr jigitteri jaz boiy qūm juyp, hanğa tartu i̇etip alyp kelgen jarty qapşyq ūsaq altyn da, tipti būnyŋ köŋilin aşpağan. Jigitterdiŋ yqylasyn aiaqsyz tastağysy kelmei, beseuine birdei sol Altyn İemel boiynan ärqaisysyna bir tepe 34  basybaily jer berilsin dep būiryq alğan da öz qolymen iyqtaryna zerli şapan jauyp, qaitadan törgi bölmesine kirip ketken. Ärqaisysy bir tepe altyn juatyn jerge ie bolyp, kenet baiyp qalğan jigitterdiŋ quanyşty ketip bara jatqanyn terezeden körip, säl i̇ezu tartyp, külgen. Biraq kenet qaitadan qabağy tüiile qalğan. Keşegi i̇estigen habary qaitadan qoinyna bireu suyq jylan salyp jibergendei boiyn titirkente tüsken.
Han keŋesi jiylğanşa janyn qūiarğa jer tappağan. Sosyn i̇eki jüz i̇elu jyl būryn Jağatai babasy meken i̇etken, bir kezde Üisin, Jalaiyr, Ūiğyr diqandary salğan, biraq qazir qūlap bitken köne Almalyqtyŋ i̇eski jūrtyna barğan. Būl i̇eski jūrt İsan-Būğyğa qymbat dünie i̇edi. Osy i̇eski jūrtta ol alğaşqy ret mahabbattyŋ ne i̇ekenin bildi, osy i̇eski jūrtta ol äkesi Uais hannyŋ qalai qan tökkenin kördi.
äkesi Uais sūltannyŋ alğaşqy jigit kezinde būlardyŋ ūlysy Jeihun dariiäsynyŋ oŋ jağynda bolatyn. Dariiänyŋ sol jağynda at şaptyrymdai jerde Aqsaq Temir uaqytynda salynğan Qaŋğyt ruynyŋ dihasy — Maŋğyt, odan äri bir kündik jerde Ürgeniş şahary jatqan. Al Jeihunnyŋ oŋ jağy — sūrğyl töbeli, tek jusan men baialyş qana ösetin, tüiirşik tasty ūşy-qiyry joq dala, Qaraqalpaq tūsy — Sūltan Uaistyŋ ūlysy i̇edi. Kök Orda men osy Jağatai ūrpağynyŋ menşikti jerin i̇ekige bölip, i̇ekpini Seihunnan i̇eki i̇ese küşti, sūrğylt tolqynyn üiirilte būlqynğan, adamnyŋ bir qarağannan qaradai zäresi ūşatyn, mol suly Jeihun ağatyn. Osy Jeihun dariiänyŋ künbatys jağasynda biıktigi qyryq, qalyŋdyğy on qūlaştai sūrğylt topyraqty şymnan qūiğan bekinis bar. Bekinistiŋ işinde sūrğylt kirpişten qalağan birneşe keŋ sarailar salynğan. Mine, osy bekinis, soŋynan Sūltan-Uais-Dag dep atalğan jer, Uais sūltannyŋ atameken qonysy bolatyn.
İsan-Būğynyŋ balalyq şağy osy jerde ötti. Äkesi ūzaq jyl Moğolstan äskerin basqaryp, basynan san joryqty ötkizip aqyrynda öziniŋ qastaryn jeŋip, aq kigizge köterilip han bolğan. Sodan keiin baryp İsan-Būğy Moğolstannyŋ astanasy, bau-baqşaly Almalyq şaharyn kördi. Jeihunnyŋ jağasyndağy jan-jağyn biık bekinispen qorşağan, aidalada japadan-jalğyz tūrğan sūltan Ordasynda ösken jas balağa, būl şahar bir keremet saltanatty bop i̇elestedi. Qalanyŋ jasyl bağynda syŋsyğan alma, örik, jüzim, almūrt... Köşesine şyqsa, diqan aspaptaryn, jauynger qaru-jarağyn, qyz-kelinşekter alqa-jüzik, bilezikterin soğyp jatqan şeberlerdiŋ kök qūryş tösti qūlaştai kep ūrğan balğalarynyŋ şaŋqylynan qūlaq tūnady. Alğaşqy ret ol osy qalada namaz oquğa kök kümbezdi meşitke kirdi. Osy qalada ol alğaşqy ret käpirler şoqynatyn nasrani dinindegi kelimsekter salğan şirkeudi kördi. Sol bir ğajaiyp balalyq şağyndağy körinister äli künge deiin köz aldynan ketpeitin. Äkesi Uais han öte dinşil i̇edi. Bir küni ol taŋğy namazyn oqyp boldy da äli şyrt ūiqyda jatqan i̇er jete bastağan balalary — Jūnys pen İsan-Būğyny ūiatty. Özimen birge i̇ertip jürdi. Soŋdarynda nökerleri. Köp keşikpei būlar köne Almalyqqa keldi. Tisi tüsip opyraiğan käri adamnyŋ auzy tärizdi, kelisimsiz kileŋ qūlap jatqan şym üiler, zäulim ülken kirpiş qoralar... Osy jan şoşyrlyq küiregen qalanyŋ ortasynda tek basynda sary jezden kres ornatqan jasyl kümbezdi mänerlep salğan ağaş üi körinedi. Üidiŋ janynda bau-baqşa. Baqşa toly kileŋ işan, qoja, aq säldeli, kök säldeli molda, mäzin, käri, müritter. Han kelisimen ortada tūrğan minbege aq säldeli molda şyqty. Taŋerteŋgi salqynnan äbden mūzdap qalğan i̇eki bala i̇endi älgi minbeniŋ janyndağy dardy kördi. Dar qasynda i̇eki qoly artyna bailanğan, şaşy ösip ketken, aq saqaly bükil keudesin japqan, üstinde tizesine tüsetin aq kenep köilegi bar kelisti bireu tūr. Syrt pişini, tür kelbeti mūsylmanğa ūqsamaidy. At jaqty, kök közdi, aq sary adam.
Minbege şyqqan älgi molda i̇eki qolyn joğary köterip, Uais hanğa qarap:

Click or select a word or words to search the definition