Köşpendiler - I - Almas qylyş

Būryn Däşti Qypşaq, Maurennahr jerlerinde soğysta pil qoldanylmaityn. Aqsaq Temir İran men Ündistannyŋ şetin alğannan keiin baryp, pildi kei jağdailarda Orta Aziiä handary jauyn qorqytuğa azdap paidalana bastağan. Bir kezde Samarqant, Būqar uälietterinde pil äjeptäuir qoqan-loqqy küşke ainalğan. Al Äbilqaiyr ünemi Maurennahr jerine şabuylğa şyqqanda, qoiğa şapqan qasqyrdai, ol ädette handarynyŋ böten i̇elge joryqqa ketken kezin aŋdyp tūratyn. Qalalaryn jau alğan soŋ, pilder de i̇eşteŋe istei almaityn. Demek, Samarqant, Būqarda däl biz aityp tūrğan şaqta jauynger pilder bituge ainalğan-dy. Biraq äzirge ölmegen azğantai pilderdiŋ özinen de, būryn mūndai aşuly alyp haiuandarmen aiqasyp körmegen köşpeli i̇el sypailarynyŋ zäre-qūty qalmaityn. Samarqantty bağyndyram dep attanğan baiağy alğaşqy ūrysynda özderine qarai dürse qūia bergen üş pilden bükil Qypşaq jigitteri jöŋki qaşqan. Äskerdiŋ art jağynda kele jatqan Äbilqaiyr, ūzyn tūmsyğyn oŋdy-soldy siltep, kişi-girim üidei bop özine qarai tap bergen alyp pildi körgende, ne isterin bilmei, qolyndağy naizasyn jerge tüsirip alğan. Tek ajaldan astyndağy jüirik aq boz aty qūtqarğan. Sodan beri Aqsaq Temir ämiratyna jatatyn qalany şappaq bolsa, i̇eŋ aldymen «jauynger pilderi joq pa i̇eken?» dep sūraityn. Jylan şaqqan adam ala jipti attauğa qorqady. Bir ret ölerdei bop şoşyp qalğan Äbilqaiyr bū joly da sol dağdysyna salyp, pil jaiyn täptiştep sūrap otyrğan-dy.
— Bükil Samarqant, Būqar, Geratta üş-aq pil bar, — dedi Mūqamet-Jöki, — o da joryqqa şyqqanda Körehannyŋ şatyry men garemin alyp jüredi.
— Özge pilderi qaida?
— Pildi soğysqa paidalanu üşin olardy jūmsai alatyn adamdar kerek... Būryn būl qyzmetti İran men Ündistannan alyp kelgen i̇esireiler atqaratyn. Olardyŋ ölgeni öldi, ölmegeni i̇ebin tauyp öz jerine qaşyp ketti. İesiz qalğan pilderdi äbdillah qastary u berip öltirdi.
— Būlary dūrys bolğan i̇eken! — Äbilqaiyr Ordasynyŋ äşekeilep syr-
lanğan qabyrğasyna qarady. «Qan tökpei isteitin isiŋdi qan tökpei iste. Qan tögip ister isiŋ bolsa alla-tağala özi järdem bersin» degen qabyrğanyŋ joğar-
ğy i̇erneuine oiulap jazylğan hadistiŋ tömengi jağyna köz jiberdi. Qabyrğada samsağan qaru-jaraq iluli tūr. Bolat narkesken, qisyq aldaspan, kök qūryş süiir ūşty naiza, şoiyn basty şoqpar, jaqtyŋ birneşe türi... Äne, anau İsfağan qylyşymen Jūmadyq hannyŋ basyn alğan. Äne, anau bolat süiir naizany Äbilqaiyr öz qolymen Mūstafa hannyŋ jüregine qadağan... Han i̇ezu tartyp küldi. Hadis «ädilettik üşin qan tögip ister isiŋ bolsa, alla-tağala özi järdem bersin» deidi. Qandai järdem? Qan töguge jaralğan osy qarulardy qolyma ūstatqanynyŋ özi alla-tağalanyŋ bergen järdemi i̇emes pe? İä, solai, järdemi. Samarqant ämiriniŋ bar pilin ulatyp öltirtkeni — o da järdem! Alla-tağala menen järdemin aiap körgen be, tek sol järdemderdi dūrys paidalana bilsem bolğany ğoi. Paiğambar auzynan şyqqan myna hadis ta sony aityp tūrğan joq pa? Däl solai. Bergen sertin būzğan äbuseiittiŋ öz obaly özine. «Qan tökpei isteitin isiŋdi qan tökpei iste» deidi. Mūhammed paiğambarym. Men qan tögeiin degen joq i̇edim, äbuseiittiŋ özi qanymdy tök dep tilep tūr ğoi. Sūrağany bolsyn!»
Äbilqaiyr Mūqamet-Jökige tesile qarady.
— Jaqynyŋa järdem i̇et deidi qūran, men sağan järdem beruge daiynmyn. Biraq, qūiar i̇eki şartym bar.
Mūqamet-Jöki basyn idi.
— Birinşi şartym — Äbilqaiyr būl şarttyŋ Mūqamet-Jökiden göri Rabiu-Sūltan-Begimge qatynasy bar i̇ekenin ädeii bildirgisi kelgendei, kişi bäibişesine qarady, — äbuseiit meniŋ qyzymdy alğan, biraq antynda tūrmady. Antyn būzğany üşin men odan kegimdi qalai qaitaruym kerek?
Rabiu-Sūltan-Begim jymiiä küldi.
— ärine, kegiŋ qyzyŋdy qaitaryp alumen bitpeidi.
Qyzyŋ ornyna äbuseiittiŋ birinşi äielinen tuğan, on üş jasar sūlu Ğibadat-Sūltan-Begimin toqaldyqqa aluyŋ kerek.
Äbilqaiyr qaitadan Mūqamet-Jökige būryldy.
— Birinşi şartym — Ğibadat-Sūltan-Begim sūludy sol qauyzdai jarylmağan, şynydai synbağan küiinde meniŋ qoinyma salasyŋ.
— Uäde, taqsyr jezde.
— İekinşi şartym — äbuseiit būzğan antty sen oryndaityn bolasyŋ.
Būnysy äbuseiittei i̇emes, sen meni aldamaisyŋ, öle-ölgenşe bağynyşty bop ötesiŋ degeni i̇edi.
— Qūp, taqsyr.
Sol küni Äbilqaiyr Mūqamet-Jökige i̇ertip, Samarqantqa Büreke-Sūltan men Bişkendi oğlannyŋ basqaruymen on myŋ sandy qol attandyrdy. Atyşuly batyrlarynyŋ da birazyn jiberdi.
Han äbuseiittiŋ Qorasanda jürgende Samarqantty basyp qaludyŋ bälendei qiyndyqqa tüspeitinin joramaldady.
Eki apta ötkennen keiin jiyrma myŋ qolymen Äbilqaiyr özi Maurennahr jerine qarai bettedi.
Kök Orda hany otyz jyldan astam handyq ömirinde astanasyn birneşe jerge köşirgen... Syğanaqqa da tu bailağan. Qai ölkeni bağyndyrsa, sol ölkege Ordasyn alyp barğan. Asan Qaiğynyŋ Däşti Qypşaqtyŋ jerine, ne Ūlytauda, ne İedil, Jaiyq jağasynyŋ birinde han Ordasyn tikpediŋ dep renjui de osydan i̇edi. Demek, ol qai jerge han Ordasyn köşirse de, öziniŋ alğaşqy tuyn tikken Orda-Bazarğa qaityp orala beretin. Orda-Bazar onyŋ tüpkilikti astanasyna ainalğan. Äitse de köpten beri osy astanasyn müldem tastamaq oiğa bekigen.
Orda-Bazar, i̇eş teŋizge qūimaityn, suy mol bolğanymen örisi tar Qarakeŋgir özeniniŋ boiynda tūr. Batysyndağy keme jüretin İedil özeni i̇eki myŋ şaqyrymnan astam jerde. Soltüstigindegi ūly özen İertis pen İesil olar da sondai jyraqta... Oŋtüstigindegi qos alyp Jeihun men Seihun da tym qaşyqta jatyr... Şyğysyndağy Kökşe teŋiz säl taiauyraq, biraq jol ortasy aŋyraqai, şöleit... Äbilqaiyr astanasyn köp uaqyt Syğanaqta ūstağan. Keiin Qyrymdağy Özbekhan meşiti men garemi tūrğan Qara teŋiz jağasyndağy Qara-Dag tauynan otyz şaqyrymdai jerdegi İeski Qyrymğa da köşirmek bolğan. Bertin kele İedil jağasyndağy Aqsaq Temir būzğan Altyn Orda astanasy Sarai şaharyna aparudy da oilağan. Soltüstik tūsyna da, tipti Jem, Oiyl, Aq Jaiyq özenderiniŋ boiyna da ornatsam degen. Biraq mūnyŋ birine de tūraqtai almağan. Öitkeni neğūrlym Däşti Qypşaqtyŋ batys şekarasyna qarai bettegen saiyn soğūrlym Maurennahr şaharlarynan alystap ketetin bolğan. Būlai isteudiŋ jön i̇emes i̇ekenin Äbilqaiyr jaqsy tüsinetin. Batys memleketteri būl uaqytta äjeptäuir küşeiip alğan. Olarğa tübi küşiniŋ kelmeitinine Äbilqaiyrdyŋ közi jete bastağan. Kök Ordanyŋ bel aluy i̇endi tek Şyğys şaharlaryna yqpalyn jürgizude dep bilgen... Sondyqtan onyŋ közi Batysqa i̇emes, Şyğysqa tiguli bolatyn-dy. Sol sebepten de Şyğysqa jaqyn Orda-Bazarğa älsin-älsin qaita orala beretin. Al soŋğy kezde būl Orda-Bazardyŋ özi de Äbilqaiyrğa quat bola almaityndai küige jetken. Ol zamanda kömir, mūnai, qūryş, temir önerkäsipteri tipti örkendegen kezi, al qalalardyŋ ülkeiip, güldenip ketuine i̇eki türli jağdai kerek-ti. Biri — qala degeniŋ ülken sauda jolynyŋ üstinde tūruy qajetti. Äitpese keme jüretin, bir i̇el men bir i̇el qatynasatyn, suy mol özen, ne teŋiz jağasyna salynuy kerek. Al Orda-Bazarda būl qasiettiŋ biri de joq. Mine, osy jağdai Äbilqaiyrdy böten astana izdeuge mäjbür i̇etti. Jaŋa astana izdemeske bolmaityn tağy bir sebebi bar. Qazaq rularynyŋ birazy Moğolstanğa köşip ketkennen beri Ūlytau maŋy han Ordasyna jaisyz tie bastady. Qoiğa şabatyn böri de, malyn aidai qaşatyn ūry da köbeidi. Äsirese «Jalğyz köz» degen batyr paida bolyp, han qostaryna maza bermeitin bir qyrsyqqa ainaldy. Astynda jeldei jüirik at, janynda özindei kileŋ batyr jigit. Han äskeri birneşe ret soŋdarynan tüsse de, Qaraqūmğa siŋip ketip ūstatpai qoidy.
Al būl «Jalğyz köz» batyr — baiağy jylqyşy Oraq i̇edi. Üŋgirde bir jyl jatyp, balgerdiŋ i̇emdeuimen tösekten tūrğan. Bir közden aiyrylyp, beti adam körgisiz tyrtyq bop bitken. Aqqozyğa qaita jolyğuğa öziniŋ myna müsäpir türinen qorlanyp, odan birjolata küder üzgen. Özi tärizdi kedeilerdiŋ öşin Äbilqaiyrdan almaq bop atqa mingen. Biraq äzirge soŋynan i̇ergen halqy az bolğandyqtan, bar qolynan keleri aş qasqyrdai han malyna tiiü bolğan. Ärine, han būnyŋ Oraq i̇ekenin bilgen joq. Demek, būl aradan köşip, köbeiip ketken özine qas adamdardan da qūtyludy jön tapqan. Oilap-oilap aqyrynda astanasyn Ürgeniş şaharyna köşirudi ūiğardy. «Jeihun dariiäsynyŋ jağasynda, Sūltan-Uaiz-Dag qamalynan jetpis şaqyrymdai tömen tūratyn Üzboi arnasy arqyly jüzip otyryp Hivas 33  teŋizine jetuge bolady. Būl teŋizge şyğuymyz — Türkimen, Däşti Qypşaq, Hiva ölkelerin uysymyzğa qysyp ūstauymyz ğoi. Ortada bir kezde İedil, Don, Dnepr boiynan köşip kelgen qaraqalpaqtar bar. Qai jağyma qarasam da köz aldymda özime bağynyşty i̇elder tūrady.
Al tili de, dini de bir qaraqalpaqtardy öz Ordama qosa salu qiynğa tüspeidi. Künşyğys pen oŋdy-soldy jağyŋ — Maurennahr jeri, soltüstik batysyŋ — Moğolstan, onymen şektesip jatqan tağy Däşti Qypşaq... Tek Moğolstan ölkesin öziŋe bağyndyrsaŋ, bolğany. Kök Orda handyğy batysy — İedil, Qara teŋiz, oŋtüstigi — Hivas, İran, Auğan, soltüstigi — Tara, Oral oipaty, şyğysy — Ündistan, Qytai memleketine deiin sozylğan ūly handyqqa ainalady. Mūndai jerdi İeskendir Zūlharnaiyn ätil, Şyŋğyshan, Aqsaq Temirden böten i̇eşkim bilep körgen joq. Besinşi ūly han bop men bileimin, jalğanda būdan artyq jeter arman bar ma? Būl opasyz düniede bäri de bir küngidei bolmaidy, bailyğyŋ da, baqytyŋ da ötedi de ketedi... Tek atağyŋ ğana öşpeidi. Al osynşama jerdi, i̇eldi bileseŋ seniŋ atağyŋ ūrpaqtan ūrpaqqa ketedi. Bükil älemdi topan su qaptar kün tusa, Nūq paiğambardai adamzatqa ölmes atyŋ qalady. Öziŋ ölseŋ de, tarihta i̇esimiŋ ölmese, odan artyq qandai mäŋgi tirşilik bar? Būdan asyp tiri pende ne istei alady?»
Būl hannyŋ oryndalmas qiiäly. Demek, Ürgenişti aludy arman i̇etken Äbilqaiyr Däşti Qypşaqtyŋ oŋtüstik qūmaitty jağyn qiğaştai jürip, bir aptadan keiin Otyrardyŋ soltüstik tūsynan ötetin Seihun dariiänyŋ qamys, jide, qarağaşty jağasyna kelip jetti. Qūmyrsqadai byjynağan qalyŋ qol, belderi bosaŋsyğan attaryn tynyqtyrmaq bop, bir jetige qostaryn tikti. Han oiynşa būlar tynyğyp bolğanşa äskerge azyq-tülikke on myŋdağan qoidy aidap, soŋdarynan köşe qonyp kele jatqan köp qaraşa auyldary da jetpek-ti. Al qosyn kelip qostaryn tikken Seihun dariiänyŋ tūsy örkeş-örkeş asau sūrğylt tolqyndary jūdyryqtai tastardy jaŋqa qūrly körmei jūlyp ala jöneletin doly i̇edi. İeki jağy birdei tüieli adam körinbeitin qalyŋ qamys, anaqurai. Būlardan äri kigizdei bop tūtasyp ketken tapal boily toraŋğyl men jide ağaşy. Işi tolğan san türli aŋ, qūs. Anda-sanda bükil Dariiä boiyn titiretken jolbarystyŋ aqyrğan aşuly üni i̇estiledi. Söitkenşe «baq» i̇ete qalğan aqbökenniŋ dausy şyğady.
Äbilqaiyr äskeri osy arada bir jeti bolmaq. Attyŋ belin kötergennen keiin arğy betke ötpek. Seihun sekildi doly tasqynnan ötu oŋai şarua i̇emes.
Şyŋğyshan zamanynda mūndai özennen ötudiŋ basqa joly bolğan. Ärbir monğol jauyngeri i̇eriniŋ basyna bailap alğan ögiz terisin dastarqan sekildi döŋgeletip oiyp, şetinen qyl şylbyr ötkizetin tesik isteitin. Bar kiım-keşegin, keide tipti qaru-jarağyn da, osy teriniŋ ortasyna salyp, şetindegi tesikterden ötkizilgen şylbyrmen auzyn bürip bailaityn. Osylai qoldan jasalğan, suda batpaityn teri qapşyqty at qūiryğyna bailaityn. Özi atynyŋ jalynan ūstap qatarlasa jüzedi. Ne atty bos qūia berip älgi qapşyqtyŋ üstine otyrady. Orhon, Onon, Kerulen, İenisei, İertis sekildi ağysy qatty mol sudyŋ jağasynda ösken monğol jylqylary, tolqyny i̇ekpindi qandai özender bolsa da arğy betke alyp şyğady. Däl osylai olar bir kezde Jeihun, Seihun, Jaiyq, İedilderden de ötken. Al Qypşaqtardyŋ täsili böten-di. Olar jylqylaryn özennen bos jüzgizetin. Ağys jağyna küştilerin salatyn da, olardyŋ yq jağymen tai-qūlyndaryn toğytatyn. Özderi qamystan, ne taldan sal toqyp, sonymen ötetin. Tek keibir öjet jigitteri ğana ürgen qos qaryndy bailağan jipterdi qoltyqtarynyŋ astynan ötkizip, arqasyna kiımi men qaru-jarağyn taŋyp, jüzip arğy betke şyğady. Al, Seihun, Jeihun jağasynyŋ jauyngerleri köbine kepken asqabaqtardy bailap jüzip ötedi.
Jigitteri bir kün dem alğannan keiin, Äbilqaiyr qamys şauyp sal daiyndauğa būiyrdy. Özi nökerlerimen äskeri qos tikken jerden ärirek baryp aŋ aulamaq boldy. Han aŋğa şyqqan jer Seihunnyŋ oipattau sağasy bolatyn. Dariiä jazğytūrymğy tasyğan kezde osy aradağy keŋ alqapty alyp, qaitadan i̇esesine tüsken şağynda oidym-oidym qarasular qaldyratyn. Tym quaŋşylyq jyldary būl arağa sonau Qazyqūrt tauynan jailauğa köşip kelgen auyldar, tartylyp qalğan qarasulardyŋ balşyqtarynan qūlaş-qūlaş mekre, laqa balyqtardy qazyp alatyn.
Auyldar jailauğa kelmegen jyldary būl arany būğy men maral jailaidy. Köl aralary jazyq dala, kök şalğyn. Seihun jağasy qalyŋ qamys, tūtas-
qan jide ağaşy. Būğy men maralğa būdan artyq qandai qonys kerek?
Äbilqaiyr osy arağa şatyrlaryn tikti de, qasyna kerneişi-dabylşy i̇eki-üş jigiti men i̇ejelgi serigi Bahtiiär-bahadurdy i̇ertip jan-jaqtaryn şolyp keluge şyqty. Astynda jol-jönekei i̇er salynbai, tyŋ, jetekte kelgen Tarlankök. Auyzdyğymen alysady. Özgelerdiŋ de mingenderi qosaiaqtai jüirikter. Äitse de olardyŋ attary qamys qūlaqtaryn qiğaştap, jiti basqanmen de, Tarlanköktei i̇emes, auyzdyğymen alysyp kele jatqan joq. Sirä, Seihunnyŋ laily suy men şigir aralasqan sūrğylt betegeleri jer-su talğaityn säigülikterge taqa jäili timegen tärizdi.
Han toby äŋgimelese jürip, bir jazyq dalağa şyqty. Kenet Tarlankök osqyryna, tanauy deldiıp, qūlağyn tige qaldy. Būlar «ne boldy» dep jan-jaqtaryna qarap ta ülgergen joq, däl aldarynan şaŋyraq müiizderin arqalaryna sūlata jatqyzyp, kögal şöptiŋ üstimen bauyrlai ūşqan qūstar tärizdi, ūzyn aiaqtaryn kösilte jazyp, teŋbil jündi bir top arqar zuyldai öte berdi... Ülken-kişisi aralas. Şabystaryna köz ilespeidi, nağyz bir seldirlei aqqan sağym-syndy, «Būlar bizden ürikti me?» dep han oilanyp ta ülgermedi, kenet arqardyŋ soŋynan şūbalana quğan bir Uia qasqyrdy kördi. Qamysty jerdiŋ nağyz qara qylşyqtary, qūlynjal arlandary. Toptanbai sozyla şapqanmen aralary jiı ketip barady. Han toby būlardy şöptiŋ qalyŋdyğynan birden köre almağan i̇eken, arqarlardy ökşelep jetuge jaqyn. Sirä, qasqyrlar özderiniŋ i̇ejelgi ädetterine salyp, kezektesip quğan boluy kerek, qarqyndaryna qarağanda myna kökjaldar töteden qosylğan tärizdi, äitpese jazyq jerdiŋ jel i̇ere almas qūdiretti jüirikteri — arqarlary būlarğa şaŋdaryn da körsetpese kerek-ti.
Han toby şydap tūra almady, i̇elegizgen jüirikteriniŋ tizginin bosatyp jiberip, soiyldaryn yŋğailap, aiqai sap qasqyrlardyŋ soŋynan tūra şapty. Tarlankök özge attardan birden suyrylyp sala berdi. Köp keşikpei han serikterinen ozğyndai şyğyp qarasyn üzdi. Äbilqaiyr jas kezinde ūrystarğa tikelei qatysyp kelse de, altyn taqtyŋ qyzyğyn körgen saiyn ajaldan qorqa tüsken. Jiyrma besten asysymen-aq han ūrysqa qatysudy qoiğan. Talastyŋ tağdyry şeşiletin qan maidanğa ol öziniŋ batyrlary men äskerin aidap salatyn. Tek jau jeŋilgen kezde ğana jeŋis quanyşyn qarsy aluğa jūrt aldyna şyğatyn. Özi tikelei ūrysqa qatyspaityndyğynan han köpten beri soiyl, naizany jūmsaudy ūmytqan. Biraq özin aŋdyğan jaudyŋ köptiginen seskenip, Ordada jürgeninde narkeskenin, atqa qonğanda sadağyn tastamaityn. Būl i̇eki qarudy jūmsauda asa şeberlenip alğan. Äsirese jaq tartuğa kelgende, jebesin qūralaidyŋ közine däl qadaityn mergen. Mine, osy qasieti qazir de özine ülken järdem berdi.
Tobylğyly, quraily, bozaŋy belden keletin jazyq dala... Aldarynda kögildir toğaily Seihun dariiä... Oŋdy-soldy qamysty şalşyq kölder... Aspan ainadai aşyq, şaŋqai tüs. Alysta, kögildir belesterdiŋ üstinde tek bualdyr sağym oinaidy. Sağym-syndy ağyp kele jatqan arqarlar. Olarğa i̇endi-endi jetemiz dep auyzdaryn yrsita aşyp, sekire samğağan kileŋ qara qylşyq arlan qasqyrlar.
Tarlankök äne-mine degenşe qasqyrlar tobyna jetip qaldy. Äbilqaiyr i̇endi olarmen janasa şauyp keledi. İesil-dertteri aldaryndağy arqarlar bop, äbden közderi qantalap qyzyp alğan qasqyrlar, yq jaqtarymen janasa jüz qadamdai jerde şauyp kele jatqan salt attyny aŋğarar i̇emes. Tek at dübiri qūlağyna anyq jetkende ğana soŋğy kökjal Äbilqaiyr jaqqa jalt būryldy. Biraq däl osy sätte at üstinen tartyp qalğan han jebesiniŋ bolat ūşy däl jürek tūsynan kep qadaldy. Qasqyr qyŋsylai baryp, sylq i̇etip bir büiirine qarai qūlai ketti. Äbilqaiyr oğan būrylyp ta qarağan joq, i̇endi i̇ekinşi qasqyrdyŋ tūsyna jete berip, ony da omaqata qūlatty. Osylai zamatta üş qasqyrdy sūlatty. Aldynda äli de i̇eki-üş kökjal bar. Biraq hannyŋ qoramsağynda jal-
ğyz jebe qaldy. Ol i̇endi soŋğy arqarğa taiau kele jatqan, biıktigi taiynşadai, kökjal arlandy tüsirmek boldy. Boiy busanyp, qyzyp alğan Tarlankök oi-
qastai taiai bergende, üzeŋgisine şirenip, i̇erinen köterile tüsip, keiin qarai säl qisaia, «iä, sät!» dep qaiyŋ sadağyn tartyp qaldy. Ökpe tūsynan jarym qarys kirgen jebe öz qairatyn körsetti, qasqyr yşqynyp bir sekirdi de, domalap-domalap baryp sūlap tüsti. Aldyŋğysynyŋ qalai qūlağanyn körgen soŋğy i̇ekeui yq jaqtarynda kenet paida bolğan qauipti salt attyny aŋğaryp, jalt būrylyp jelge qarai saldy. Äbilqaiyr olarğa būrylğan joq, şaŋyraq müiiz ar-
qarlardyŋ i̇eŋ bolmasa bireuin alyp qalaiyn dep,at qarqynyn bäseŋdetpei sadağyn iyğyna ilip jiberip, belindegi jarty qūlaş kök qūryş aldaspanyn suy-
ryp aldy. Biraq däl osy kezde januarlar jūbyn jazbağan qalpynda jardai bolyp tūtasyp tūrğan qamysty japyra qiratyp arasyna kirip joq boldy. Han qamysty janai şauyp, Tarlankögin äzer degende baryp toqtatty. Biraq däl osy sätte Tarlankök üreilene şyŋğyryp jiberip, kökke şapşidy. Atynyŋ üstinen jerge qūlai jazdap, jalyna jabysa qalğan Äbilqaiyrdyŋ körgeni qarsy aldynda, on bes qadamdai jerde, qan-josa i̇etip kül-talqanyn şyğarğan būğynyŋ i̇etiniŋ janynda özine qarai şöge tüsip jatqan i̇esik pen tördei tarğyl jündi jolbarys boldy. Közi tasyraiyp, mūrty jybyrlap, şabar aldyndağy ädetine salyp, ūzyn qūiryğymen jerdi būlaŋdata ūrady. Tarlankök aryndap kep, aldyŋğy aiağyn jerge tigize bergende, jolbarys ta atyldy. Äbilqaiyrdyŋ bar qolynan kelgeni jalaŋaş aldaspanymen basyn qorğai berdi. Biraq appaq ülpe bauyryn jaza atylğan jolbarys Äbilqaiyrğa qanjar tisterin sala almady, kenet gürs i̇etip jerge qūlady. Közin aşyp alğan hannyŋ körgeni, bağanağy kökjal qasqyrdyŋ ökpesine özi qadağan jaq oğyndai alyp jolbarystyŋ däl jürek tūsynan kirgen sadaq jebesi boldy. Jolbarystyŋ qūr dir-dir i̇etip qozğala almai jatqanyna qarağanda jebe ar jağynan bir-aq şyqqan tärizdi. Būny sadaq oğynyŋ ber jağynda şoşaiğan i̇eki qarystai saby körsetip tūr. Alyp jolbarysty jalğyz oqpen jairatu üşin alyp küş kerek. Būl kimniŋ qolynan keledi?
Äbilqaiyr i̇endi sadaq atylğan jaqqa qarady. Jaqynda «osy Seihun boiynda Saian batyr bastağan bir top alaman jigitter paida bopty, isteitinderi bekzadalardyŋ malyn talau, äsirese, Kök Ordağa öşiguli dep i̇estigen. Äbilqaiyr jide qoinauynan şyqqan kök sauytty, mūzdai bop qaru-jaraq asynğan jüzge tarta kileŋ jas jigitterdi kördi. Aldarynda üş küreŋniŋ bireuine mingen batyr Saian, janynda i̇ekinşi küreŋge mingen öziniŋ tuğan qyzy Gülbahram-Patşaiym... Han jolbarys körgennen beter, ne isterin bilmei sasyp qaldy. Saiannyŋ qolyndağy sadaqtyŋ jebesiz i̇ekenin körip, özin qūtqarğan qas batyr osy i̇ekenin bildi. İendi birjolata abyrjydy. «Handy ajaldan alyp qalğan jas batyrğa alğys aityp basyn iiü kerek pe, älde özi ölim jazasyna būiyrğan, rūqsatsyz qyzyn qatyn qylğan qas jauyna jalaŋaş qylyşyn jarqyldata qarsy şabuy kerek pe?»
Han osylai şeşim taba almai abyrjyp tūrğanynda, qyzy Gülbahram sadağyn alyp, qoramsaqtan qozy jauryn jebeni äkesine qarai kezei bastady. Äbilqaiyrdyŋ jüregi dir i̇ete qaldy. Özine şapqaly jatqan jolbarysqa i̇eŋ bolmasa betin qorğai jalaŋaş aldaspanyn qarsy köteruge jarasa, bū joly öituge de küşi jetpedi. Bükil denesine qorğasyn qūiğandai qozğala almady. Janynyŋ tättiligi de, dünieniŋ qymbattylyğy da, aŋğa sauyt kiıp şyqpağany da — bäri osy közdi aşyp-jūmğandai mezette, jüregin udai aşytyp ökindire sanasynda jarq i̇etti de, kenet söne qaldy. Şyŋğys tūqymynyŋ meiirimsiz keletini özine mälim, közin jūma berdi. Biraq jüregine kök qūryş süiir ūşty jebe qadalmady. Azdan keiin janynan ötip bara jatqan at dübiri men Gülbahramnyŋ dausyn i̇estidi.
— Beker qolymdy ūstap qaldyŋ, — dedi qyzy äkesiniŋ tūsynan ötip bara jatyp. — İeger, biz qolyna tüssek, birden basymyzdy alar i̇edi.
Oğan qoŋyrqai dauys jauap berdi.
— Öz äkesin özi öltirgen äielmen, qanşa jaqsy körsem de, bir tösekte jata almas i̇edim.
— Onda öziŋ öltiruiŋ kerek i̇edi.
— äkesin öltirgen adamdy qandai äiel şyn köŋilimen i̇erim deidi?

Click or select a word or words to search the definition