Köşpendiler - I - Almas qylyş

Äbilqaiyr soŋğy kezde tek Rabiu-Sūltan-Begimge ğana i̇emes, bükil Aqsaq Temir ūrpağyna aşuly i̇edi. Samarqant ämirşisi, öziniŋ küieu balasy äbuseiit äbdillahtan maidanda jeŋilip, Äbilqaiyrğa kep panalap, han küşimen äbdillahty öltirip, Samarqantty tartyp alğannan keiingi qylyğy keşegi kündegidei i̇emes, basqaşa i̇edi. Ol kezde Äbilqaiyrdy han tūtyp, Geratta oğan arnap sarai saldyrğan. Halyqtan jinağan qarjy-qarajaty men zeketiniŋ teŋ jartysyn uädelesken uaqytynda Orda-Bazarğa jiberip, öziniŋ ruhani bağynyşty i̇ekenin ärdaiym bildirip tūrğan. Sol äbuseiit soŋğy kezde kilt özgerdi. Būqar, Samarqant uälietterine Qorasan men İrannyŋ biraz jerin qosyp alyp, öz ämirligin küşeitkennen beri Äbilqaiyrğa qyryn qaraudy şyğarğan. Äbuseiittiŋ būl qylyğyn Äbilqaiyrdyŋ tuğan qyzy Künaijamal da qoldaidy-mys dep i̇estigen han. Jänibek pen Kerei qaramağyndağy i̇elin bölip äketip, säl älsirep qalğan Äbilqaiyr, bir yŋğaisyz kezde äbuseiittiŋ özine jūdyryğyn tüie bastağanyn körgen. Han iştei qatty yzalanğan. «Eger qaramağyndağy sūltan, ämir, körehandar büite berse aibarly Däşti Qypşaq handyğynda ne qalady? Jyğylğan Ordanyŋ bireu şaŋyrağyn, bireu uyq, baqanyn, bireu keregesin bölip-bölip äketetinine söz bar ma! Joq, öitkizip qoiuğa bolmaidy. Saiypqyran Äbilqaiyr han da sūiaudai qandy tyrnaqtaryn körsetui kerek! Al äbuseiitpen maidanda kezdesuge äli mezgil tuğan joq. Qazir Samarqantty şabar äl-quat jetkiliksiz. Ätteŋ Jänibek, Kerei, äbuseiit künnen künge küşeiip bara jatyr. Amal joq, şydağan jön. Jağatai ūrpaqtary, äŋgime sendermen sosyn bolsyn!» Osyndai küiinip jürgen şağynda Rabiu-Sūltan-Begim oqiğasy oğan dätke quat bolğan. Aqsaq Temir ūrpaqtaryna az da bolsa qara jağylyp, öşim qaita bersin — degen.
Al İneliktiŋ myna sözi tağy būny kenet seskendirip tastady. «Sonda qalai?.. Saiannyŋ kişi inisi i̇ekenin mağan Rabiu-Sūltan-Begim nege aitpaidy? Mūnda qandai gäp bar? Arğyndar özine Saiannyŋ jien i̇ekenin biledi. Bū da ärine Rabiu-Sūltan-Begim arqyly... Men i̇eşteŋe de bilmeimin... Ärine bäibişem men Arğyndar arasynda da bir qūpiiä syr bar... Kim biledi, olar mağan qarsy odaq qūryp jürgen şyğar?»
Äbilqaiyrdyŋ qabağy kenet qaitadan tüksie qaldy. Būl jalğanda adam balasynyŋ jan tynyştyğyn būzuğa bostan-bos seziktenuden, özgeniŋ bärin öziŋe jau köruden qauipti küş joq. Äbilqaiyr jas kezinen-aq qaradai jel sözge maiysqaq, orynsyz saq qūlaq jan i̇edi. Jasy ūlğaiğan saiyn būl auruy da küşeie tüsken. Būl joly da solai boldy. Köŋilinde kişkentai ğana küdik tuyp i̇edi, ol küdik kenet basyn alğaly kele jatqan qorqynyşqa ainaldy. «Joq, joq būlar bäri birigip meni qūrtqaly jür. Aldymen Rabiu-Sūltan-Begimniŋ közin joiu kerek».
Han oiyn boljap bilgendei Ospan-Qoja:
— Arğyndar batyr Saiannyŋ özderine jien i̇ekenin men arqyly bildi. Osydan bes jyl būryn olarğa men aitqam.
— Nege?
— Jetim bala teŋizge şyqqan jalğyz qaiyq sekildi. Oğan myqty rulardyŋ biri qorğan bolsyn dedim.
— Arğynsyz qorğany osal ma i̇edi. Saiandy Süiinşikke ateke i̇etem dep Rabiu-Sūltan-Begim osynda jantalasqan joq pa i̇edi?
— Oğan öziŋ könbei qoidyŋ ğoi.
«Beker könbegen i̇ekenmin. Könsem ğoi, ösek sözden özim de, Rabiu-Sūltan-Begim de ada bolady i̇eken-au! Jäne Ūlyqbektiŋ tuğan balasy jienine ateke bolyp meniŋ qolymda tūrsa, qandai küş! Temirlan altyn tağy Orda-Bazarğa qauiptene qarai jürer i̇edi ğoi. Äbuseiit tärizdi būra tartarlardy auyzdyqtağanym, tobyr aldynda kinäsiz köriner i̇edi. Qalai jaulap alsaŋ da, tobyrdyŋ kökeiine qonbağan üstemdigiŋ, tysyraiyp tūrğan tar kiım tärizdi, bir jerinen bolmasa bir jerinen sögilip ketedi». Äbilqaiyr han būl qağidany ūzaq jylğy i̇el bilegen täjiribesinen biledi.
Han oiyn Ospan-Qoja tağy bölip jiberdi.
— Batyr Saiandy öltirseŋiz i̇erke-şora Gülbahram-Patşaiymdy da öltirgen bolar i̇ediŋiz...
— Nege?
Gülbahram-Patşaiym qyzyŋyz batyr Saianğa ğaşyq...
— Ony senen basqa kim biledi?!
Hannyŋ būl sūraqty tekke bermegenin Ospan-Qoja birden ūqty. Ol säl oilanyp qaldy da:
— Rabiu-Sūltan-Begim hanym, — dedi qyryldai söilep. — Ol i̇eki jastyŋ tübi qosyluyna jan-tänimen tilektes...
«Joq, Rabiu-Sūltan-Begim batyr Saiannan adal i̇eken, äitpese jiyrma toğyzdağy jas sūlu ony kündesiniŋ qyzyna qimas bolar... biraq būny tağy menen nege jasyrdy? Mūnda qandai syr bar? Saiannyŋ Ūlyqbek myrzanyŋ balasy i̇ekenin bilsem, mümkin men ony Süiinşikke ateke i̇eter i̇edim ğoi. Mūndai aŋyraqai, soqpaqty, qiyn jağdailarda i̇eŋ bökter jol sol bolatyn i̇edi-au!».
— Rabiu-Sūltan-Begim aldymen sizden Saiandy Süiinşikke kökiltaş 32  i̇etudi ötinbek bolğan. Biraq jastaiynan birine-biri ūnağan Gülbahram-Patşaiym men Saiandai i̇eki jasty aiady. İeger Saian Süiinşikke kökiltaş bolğanda Gülbahram-Patşaiymnan mäŋgi küder üzer i̇edi. Öz qaryndasyn özi aluğa Mūhammet pai-
ğambardyŋ dini rūqsat i̇etpes i̇edi. Sol sebepten sizden hanym ony ateke i̇etuiŋizdi ötindi. Sen könbediŋ ğoi. Al batyr Saiannyŋ kim i̇ekenin sizge aituğa qoryqtyq. Öitkeni Qypşaq batyry Qobylandy da seniŋ qyzyŋa ğaşyq... Bäribir Qobylandy tūrğanda qaidağy bir kelimsekke Gülbahram-Patşaiymdy bermeitiniŋ aidan anyq qoi.
Toğyz torap jol bir jerge kelip tüiisedi. Sondai-aq san adamnyŋ tağdyry keide osyndai bir tūstan tabysady. Han öz Ordasynda taram-taram qan tamyrlaryndai tüiisip, qaitadan tarasyp jatqan qūpiiä syrlarğa taŋ qaldy. Qan tamyrynyŋ bäri kelip bir jürekke qūiyp, qaita taraidy. Ordadağy sol jürek Äbilqaiyrdyŋ özi ğoi. Biraq sol Orda tynysyn, qan tamyrlarynyŋ qalai soğyp jatqanyn nege sezbei kelgen? «Halyqty bilemesten būryn, i̇eŋ aldymen Ordaŋdy bilei bil. Ordaŋdy jūmğan jūdyryqtai berik ūstai alsaŋ, halyqty da berik ūstai alasyŋ» dep älem qūdiretşisi ūly Şyŋğyshan babamyz beker aitpağan i̇eken, «öz Ordamda ne bolyp jatqanyn sezbegende de Jänibek pen Kereidiŋ halqymdy qalai büldirip jürgenin qaidan bileiin. Joq, joq, men aldymenen maŋymdy berik ūstauym kerek».
Han i̇endi basyn köterip aldy, qoŋyrau ornyna alaqanyn şapalaqtady. Üige Baqty-Qoja uäzir kirdi.
— Qazir meniŋ qyzym Gülbahram-Patşaiym men Qobylandy batyrdy alyp keliŋder.
«ärine, Gülbahram-Patşaiymdy Qobylandyğa qosamyn. Jazyqty ma, jazyqsyz ba — bäribir batyr Saian kinäli. Tynyş jatqan arystan — han aşuyn özi ūiatty... Demek, Rabiu-Sūltan-Begim künäsiz... Onyŋ kesimin keiinge qaldyrğanym jön bolğan...»
— Han iem, tağy da aitatyn bir aqylym bar.
— Ol qandai aqyl?
— Uäzirine syryn bildirip alğan han qaqpanğa tüsken aŋmen birdei. Tağdyryŋ uäziriŋniŋ qolynda. Dostyq oilasa qaqpanynan qūtqaryp jiberedi, qastyq oilasa ūryp alady. Äiteuir qaqpanynan oŋai bosatpaidy.
— Būny sen mağan nege aityp tūrsyŋ?
— Baqty-Qoja uäzirden saqtan. Jūrt senen i̇emes odan qorqa bastapty. Mūndai aibar tek handy öz uysynda ūstağan uäzirdiŋ qolynan ğana keledi.
«Myna sözinde de jan bar sekildi. İä, Baqty-Qoja bir syrymdy biledi. Jäne syr bolğanda qandai syr! ärine sol syrymdy özime qarsy paidalanuğa tyrysady. Kim biledi paidalanyp ta jürgen şyğar?.. Tūra tūr!» Äbilqaiyr tağy da öziniŋ seziktengiş qylyğyna audy. Onyŋ köz aldynda, kenet, qūpiiä sybyrlasyp otyrğan Rabiu-Sūltan-Begim men Baqty-Qoja uäzir i̇elestep ketti. Odan keiin bäibişesiniŋ keşegi bir özine degen jyly şyraiy i̇esine tüsti. Ädetinşe tüs mezgilinde han Rabiu-Sūltan-Begim üiine barğan. Jas sūlu bäibişesi aq totydai taranyp otyrğan. Äbilqaiyr üirenşikti ädeti boiynşa şymyldyqtyŋ qasyna kelip şeşine bastağanynda, Rabiu-Sūltan-Begim aq mamyqtyŋ üstinen i̇erkelep türegelip, aiağyn yrğala basyp altyn kesege şerbet qūiyp äkelgen.
— Gerattan jiberipti. Būğy müiiziniŋ näri qosa qainatylğan, aiağyna deiin işiŋiz, han iem, — degen.
Han işken. Jäne denesi appaq qardai, qaraqat köz sūlu bäibişesiniŋ janynda ädettegisinen anağūrlym ūzaq jatqan. Sol bir şatty sätte äli de on jeti jasar uyljyğan qyzğa bergisiz osy bir periştedei süikimdi äielin Baqty-Qoja uäzirge öltir dep tapsyrğany oiynan şyğyp ketken. Bar yntasy sol bir tamaşa mezettiŋ quanyşyn meilinşe soza tüsude bolğan. Ötkinşek dünieniŋ qyzyğy da oğan däl osy sätte maral müiiziniŋ söli qosylğan şerbettiŋ tätti uytyndai köringen. Tek osy qyzyq tez ötip ketpegei dep tilegen.
Al sol suret onyŋ köz aldyna basqaşa i̇elestep ketti. Şerbet qūiylğan altyn keseni qolyna aldy. Janyndağy Rabiu-Sūltan-Begim möldir közine qarai tūryp keseni tübine deiin jūtyp saldy. Söitti de jüregi örtenip domalai baryp qūlady... «Maral müiizi söliniŋ ornyna kişkentai ğana küşälanyŋ uy qosylsa ne isteimin?! Joq, joq būdan bylai qarai tym saq bolğan jön. İapyrmai, bir ajaldan aman qalğan i̇ekem. Özim de sezimge berilgişpin. Şerbetti aldymenen Rabiu-Sūltan-Begimniŋ özine nege iştirip almadym? İekinşidei būl i̇esten şyqpasyn. Jalğyz Rabiu-Sūltan-Begim ğana i̇emes, qai qatynym bolsa da berer asyn, işkizer susynyn i̇eŋ aldymenen özderine tattyryp köruim kerek-aq!»
— Han syryn köp biletin uäzir tiri qaluğa tiısti i̇emes...
Oida tūrğan Äbilqaiyrğa däiekşi sözi alystan talmausyrap jetti. «İä, han sarailarynda bar ömiri ötken qart däiekşi dūrys aitady. Baqty-Qoja uäzir meniŋ i̇eŋ qylmysty syrymdy biledi. Sondyqtan...»
Üige kirgen şabarman kenet han oiyn bölip jiberdi.
— Taqsyr han, ülken bäibişeŋiz sizge aituğa bata almai otyr i̇eken. Gülbahram-Patşaiym hanşa keşeden joq... Bir jetiden beri tömendegi i̇eldiŋ bäigesine i̇eki qylaŋdy minip ketken sekildi.
Mūndai habarğa i̇eti üirenip ketken han, qabağyn da şytqan joq.
— Qobylandy batyr qaida i̇eken?
— Taqsyr, Qobylandy batyr bar Qypşağyn soŋynan i̇ertip ata meken i̇eski qonysy Torğai özeniniŋ boiyna köşip bara jatyr.
— Nege?
Onysyn bilmeimin. Qas-qabağy jabyŋqy. Jigitteri de qalyŋ qol bop tastai tüiinip alğan. Qait deuge bata almadyq. Jänibek pen Kerei auyldary auğan Jağatai jūrtyna qarai qaşqan Gülbahram-Patşaiym hanşanyŋ soŋynan quyp jete almai qalypty desedi jūrt. Ūzyn-qūlaq. Mümkin būl ösek bolar.
«ärine būl ösek i̇emes. Qypşaq batyr Qobylandynyŋ şynymen-aq meniŋ qyzymda ümiti bolğan i̇eken. Qyz könbei qaşyp ketken soŋ, yzadan köşken i̇eken. Mağan qolqa saluğa qaimyqqan ğoi. Ajalğa bermei, alyp qalğanymdy tağlym tūtqan da. Şirkin, läzzat, sen kärini de, jasty da otqa salasyŋ-au. Ospan dūrys aitady. Qobylandynyŋ Aqjol men Saianğa öşigui de osydan. Biraq bir qatyn qolyma tüspedi dep, osynşama bülinetin ne bar i̇edi, aqymaq! Osynyŋ yzasyna älde soŋynan bar äskerimdi jūmsap, qan josa i̇eteiin be? Joq, öitudiŋ keregi bolmas. Torğai özeniniŋ boiy da meniŋ qaramağymda ğoi. Ketse öz jerine ketti, Jänibek pen Kerei tärizdi jeke handyqty köksep, jat jaqqa qaşa jönelgen joq qoi. Äli-aq sabasyna tüser, qaita oralar...»
Äbilqaiyr aqyl-sezimin astaŋ-kesteŋ i̇etken būl oilaryn i̇eşkimge sezdirgen joq. Tek:
— Qyryq künşilik jerdi bir künde alatyn Kökseŋgirmen Gülbahram-Patşaiymğa jete almai qalsa, şyn tausylğan i̇eken! — dei saldy teris būrylyp ketip.
— İä, solai, taqsyr.
Han sol teris būrylğan qalpynda «bäriŋ de ketiŋder!» degen işarat bildirip qolyn siltei saldy. Uäzir, şabarman tūtqyndy ala jöneldi.
— Qoş bol, han iem...
Äbilqaiyr keşegi öziniŋ jaqsy köretin aqylşysynyŋ biri Ospan-Qojağa būrylyp ta qarağan joq. Ol däl osy sätte Ospan-Qojany da, onyŋ tağdyryn da, bağanadan beri aityp tūrğan su astynda jatqan inju-marjandai syrlaryn da i̇esinen şyğarğan. İä, ol özgeniŋ qastyğy bolmasa, jaqsylyğyn tez ūmytatyn. Bükil Däşti Qypşaq, Qorasandy bilep tūrğan Äbilqaiyrğa Ospan-Qoja degen qūl kim? Jaqyn i̇etse özi i̇etti. Öltirse özi öltiredi. Al däiekşi sorly qaitadan zyndanynda ajaly jetkenşe, irip-şirip jata bermek bop kete bardy. Handy i̇endi basqa oi mazalai jöneldi.
«Jänibek pen Kerei Jağatai ūrpaqtarynyŋ qol astyna audy. Qypşaq Qobylandy köşti öz jaiyna. Samarqanttağy äbuseiittiŋ teris būrylyp bara jatqany anau... İedil boiyndağy özine tän Qypşaqtaryn i̇ertip qarğa boily Qaztuğan da Jänibek pen Kereige qosylğaly qonysynan köterilipti degen sözdi keşe i̇estidim. Jäne Qaztuğan jyrau:

Şyrmauyğy şökken tüie taptyrmas,
Balyğy kölge jylqy japtyrmas,
Baqasy men şaiany
Kejidegi adamğa
Tün ūiqysyn taptyrmas,
Söitken meniŋ İedilim,
Sen salmadyŋ, men saldym.
Qaiyrly bolsyn senderge
Menen qalğan mynau İedil jūrt, —

dep İedil boiynda qalğan Alşyn, Noğaily rularyna batasyn berip köterilipti deidi. Özge rular da Jänibek pen Kereidiŋ soŋynan i̇erdi degen sözderdi jiı i̇esti bastadym. Būnyŋ bäri nelikten? Otyz jyldai at üstinen tüspei kötergen Kök Ordam qaitadan qūlağaly tūr ma? İeger meniŋ közimniŋ tirisinde myqtap şetinese, on ūlym, on bes qyzym, i̇eluge tarta nemerelerim, ärqaisysy ol Ordany özine qarai tartyp para-parasyn şyğarmasyna kim kepil? İä, söituleri mümkin. Joq, ondai jağdaiğa jetkizuge bolmaidy. İel tizginin qaitadan qatty tartuym aqyl. İeŋ aldymen Maurennahr men Qorasannyŋ bilikteri qolyndağy özimmen tilektes hakim, sūltandarmen odaqtasyp alyp, Jänibek pen Kereidiŋ qoltyğyna su bürkip, jeke handyq i̇etemiz dep otyrğan Moğolstanğa oirandy saluym boryş...»
Äbilqaiyr i̇endi Ordasynyŋ işindegi jağdaiğa köz jiberdi. «Alğaşqy kelisimdi Aqsaq Temirdiŋ ūrpaqtary meŋgerip otyrğan Samarqant pen Būqardan bastaityn bolsam, Ūlyqbek myrzanyŋ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim jaiyndağy oi-pikirimdi tez özgertuim qajet. Zaty äiel bolğanmen Rabiu-Sūltan-Begim Aqsaq Temir ūrpaqtary men Maurennahrdyŋ bek, ämirleriniŋ aldynda qadirli. Tartys-
ta būl qasietin de i̇este tūtqan jön. Äsker basqa i̇eldi basyp aluğa kerek, al jauyŋnyŋ aqyldy adamdary, bek-sūltandary sol i̇eldi bileuiŋe qūral». Äbilqaiyr i̇ezu tartyp küldi. Ospan-Qoja: «han syryn biletin uäzir ömir süruge tiısti i̇emes» deidi. Dūrys aitady. Būl danyşpan aqylyŋdy Baqty-Qojany qūrtu üşin ğana i̇emes, öziŋniŋ köziŋdi de tezirek qūrtu üşin jūmsarmyn... Sen jeti qabat jer astyndağy zyndanda jatsaŋ da, biletin syryŋ jer astynda jatpaidy, bäribir syrtqa şyğady... Mūndaida qara jerge de til bitedi...»
Erteŋine Ospan-Qojağa as tüsirilu toqtatyldy. Al sol küni tört nökerimen han Ordasyna kele jatqan Baqty-Qoja uäzir üşti-küili joq boldy da ketti... Han şabarmandary izdep jan-jaqqa qanşa şapqylasa da ony taba almai-aq qoidy, han Ordasynyŋ maŋaiyndağy Üisinniŋ atyşuly batyr, bileri «būl qalai?» dep küŋkil şyğara bastady. Däl osy kezde «Baqty-Qoja nökerlerimen Moğolstanğa ötip ketipti» degen laqap düŋk i̇ete qaldy. Özi şyğarğan būl laqapty i̇eŋ aldymen Äbilqaiyr paidalandy, «Meni satyp ketken äkesiniŋ aiyby» dep, han köpten beri közin tigip jürgen, i̇ernine äli tiri jannyŋ i̇erni tiıp körmegen, keudesindegi qos almasy tyğyrşyqtai, dala kiıgindei tağy, qamşynyŋ taspasyndai tastai i̇etip örilgen qolaŋ şaşy jerge tüsken Baqty-Qojanyŋ on tört jasar sūlu qyzy — Toqtar-Bikeni toqaldyqqa aldy. Qandas uäzirdiŋ kesiri tie me dep, han qaharynan qorqyp qalğan Üisin batyrlarynyŋ sybyrlary su sepkendei basyldy.
Äbilqaiyr jas toqal alyp aşuyn basyp, i̇endi joryqqa daiyndaluğa kiristi.
Demek, Rabiu-Sūltan-Begim ataqty Aqsaq Temirdiŋ danyşpan nemeresi Ūlyqbektiŋ qyzy. Ol öziniŋ aqyl-parasatymen jūrt aldynda i̇erekşe közge tüsken. Süleimen paiğambardyŋ kezindegi äiel patşa Balqyz zamandastaryna qandai qūrmetti bolsa, būğan da öz zamandastary bizdiŋ uaqytymyzdyŋ Balqyzy degen at bergen.
Jas iıs sūlu toqaly Toqtar-Bike Äbilqaiyrğa tek öziniŋ sūlulyğy men jastyğyn berdi. Özgesin han Rabiu-Sūltan-Begimnen tapty. Rabiu-Sūltan-Begim de özine han yqylasynyŋ qaita tüskenin körip, jas iıske az kün auğanyn kek tūtpai, i̇endi būrynğydai i̇emes, han isterine birtindep aralasa bastady. Osy kezde Orda-Bazarğa äbdu-Latiftyŋ tuğan balasy Mūqamet-Jöki kele jatyr degen habar jetti.
Rabiu-Sūltan-Begim ony aldynan at şaptyrtyp qarsy aldy. Üstinde kök qūryş şynjyr sauyt, i̇er-toqym, jügen-qūiysqandaryn altynmen aptatqan on şaqty jigit Orda tūsyna kep tüse qaldy. Han Ordasyna qarai jaiau jürdi. Qaru-jaraqtaryn syrtqa qaldyryp, būlar iılip sälem berip üige kirip kelgenderinde, Äbilqaiyr i̇eleŋ i̇etip şoşyp ketti. Ordada hanmen birge tūrğan Rabiu-Sūltan-Begim i̇ezu tartyp külimsiredi.
— Han iem, būl kişi baldyzyŋyz, äbdu-Latif myrzanyŋ tuğan balasy Mūqamet-Jöki, — dep basyn idi.
Al Jökige:
— Jalğyz bauyrym Mūqamet-Jöki, sau-salamat keldiŋ be? Myna kisi ūly märtebeli Süleimen paiğambardai aqyldy, İeskendir Zūlharnaiyn patşadai aibarly, bükil Däşti Qypşaq hany Maurennahr men Qorasannyŋ syrttai ämirşisi Äbilqaiyr jezdeŋ, — dedi. Özi baryp, birinşi bop qūşaqqa qūşaq tigizip amandasyp, bauyryn qoltyqtap hanğa taiady.
Han sozylğan qoldy alarda tağy dir i̇ete qaldy. Säl keiin şeginip te ketti. Biraq qūşaqqa qūşaq, keudege keude tigizip amandasuğa batyly barmady, tek qol alysyp amandasty da qoidy.
Äbilqaiyrdyŋ rasynda seskenetin de reti bar i̇edi. Mūqamet-Jöki alğaşqy üige kirip kelgende, ony batyr Saian i̇eken dep qalğan i̇edi han. Birinen biri ausaişy! Bir şyny aiaqtağy i̇eki tamşy sudai ūqsas. Sol qalyŋ qabaq, ötkir köz, sopaqtau kelgen sūrşa bet. Boilary da, dene qūrylystary da dälme-däl. Sūŋğaq boi, arys keude, jiŋişke bel. Jas jolbarystyŋ aiaqtaryndai, aiaq-qoldary somdala bitken. Jalpy qimylynda, dene bitiminde sekiruge daiyndalğan jolbarys tärizdi bir qauipti sūs bar...
Äbilqaiyr qol alysyp amandasyp, Mūqamet-Jökiden i̇el jaiyn, Maurennahrdyŋ küiin sūrap otyrğanynda da iştei seziktenumen boldy. Hannyŋ mūndai jağdaiyn baiqağan Rabiu-Sūltan-Begim i̇endi Äbilqaiyrdan qonağyn öz Ordasyna alyp baruğa rūqsat sūrady. Boiyn bilep alğan äbigerden aiyryla almai otyrğan Äbilqaiyr birden köndi.
Rabiu-Sūltan-Begim seskenuden de, «äkeŋ äkemdi öltirgen» dep Mūqamet-Jökige kek tūtudan da aulaq i̇edi. Äbdu-Latif Ūlyqbek myrzany, meniŋ jäne öziniŋ äkesin öltirdi, al özi basqalardan ajal tapty. Aqyrynda i̇ekeuiniŋ qastary äkesi men balasynan birdei qūtyldy. Būğan qarap Ūlyqbektiŋ qyzy men äbdu-Latiftyŋ ūly qyryq pyşaq boluğa tiıstimiz be? Joq, tiısti i̇emespiz. Altau ala bolsa, auyzdağy ketedi. Ūlyqbek tūqymynan tiri qalğandardyŋ işindegi i̇eŋ jaqyny biz i̇ekeumiz. İeger biz i̇ekeumiz jau bolsaq, būdan tek qastarymyzdyŋ bağy janady.
Rabiu-Sūltan-Begimniŋ Mūqamet-Jökini özine jaqyn tartuynyŋ tağy da bir sebebi i̇ekeuiniŋ Ūlyqbek saraiynda teteles ösui i̇edi. Mūqamet-Jöki Rabiu-Sūltan-Begimnen üş jas kişi. Sondyqtan Rabiu-Sūltan-Begim odan özin ülken sanap, kişkentaiynan oğan apalyq qamqorlyq körsetip kelgen.
Sūltan tūqymdaryna tän aiausyz qatty minezderine qaramai, i̇ekeuine de jastaiynan jat i̇emes, osy bauyrmaldyq sezim, qazirgi tilekteriniŋ jaqyndai tüsuine jol aşty.
Rabiu-Sūltan-Begim Mūqamet-Jökiniŋ keluine arnai qyz-kelinşek, bozbalalar jinap, ūlan-asyr toi istedi. At şaptyryldy, baluan kürestirildi. Jigitter jamby atyp, saiysqa tüsti. Şyrqalğan än, terbelgen altybaqan... Aily tünderde, betegeli qūraqty sai işinde han qonağy talai sūludy qūşyp, kündiz sūŋqar, qarşyğa salyp, Arqanyŋ qyzyl tülkisi men kişi-girim laqtai qyr qūianyn aldyrdy.
Osylai bir apta oiyn-sauyq qūrğannan keiin, Mūqamet-Jöki han aldyna keldi. Alys jerden sapar şekken mūŋ-mūqtajyn aitty. Jigittiŋ sauytsyz, qaru-jaraqsyz i̇ekenin körip, han köŋili küptenbedi. Ol i̇endi Mūqamet-Jökimen aqjarqyn, şyn köŋilmen ūzaq äŋgimelesti. Būl äŋgimege tek Rabiu-Sūltan-Begim ğana qatynasty.
Samarqant, Būqar, Gerat, Mervte qazir qanşa äsker baryn, halyqtyŋ äbuseiitpen öş i̇ekenin baiandai kelip, Mūqamet-Jöki söziniŋ aiağynda:
— Äbilqaiyr han, Aqsaq Temir tağyna meniŋ atam Ūlyqbek, odan keiin onyŋ balasy, meniŋ äkem äbdu-Latif otyrğan, i̇endigi kezek meniki, — dedi, — äbuseiit qazir Qorasan men İrakty tegis jaulap alam dep joryqta jürgeninde, Samarqant biligin qolyma tüsiruge järdem beriŋiz. Mūndai yŋğaily sät i̇ekinşi märtebe kezdese me, onysyn bilmeimin. Al qazir i̇eŋ qolaily şaq...
Äbilqaiyr baiau i̇ezu tartty.
— äbuseiit te äbdillahtan ämirlikti alar joly, däl sen tärizdi işke kire kelgen...
— Aqsaq Temir ūrpağynyŋ bäri äbuseiittei opasyz bola bermes. İeger Samarqant ämiriniŋ tağyna otyrğyzsaŋyz, ömir-baqi sizdi äke i̇etip, aitqanyŋyzdy i̇eki i̇etpei ötuge qolyma qūran alyp ant i̇etuge barmyn.
— äke i̇etkeniŋniŋ mağan keregi joq. Äkesi bolar balalarym jetedi. Alda-jalda Samarqant tağyna otyra qalsaŋ ämirimdi i̇eki i̇etpeimin dep sert berseŋ qūba-qūp.
— ämiriŋizdi i̇eki i̇etpeske mine qūran, mine nan.
Äbilqaiyr ündemei qaldy. Ol ūzaq uaqyt tilsiz otyrdy da, bir mezette:
— Samarqant uälietiniŋ jerinde ūrysqa jaraityn qanşa jauynger pilder qaldy? — dep qarsy otyrğan jigitke tesile qarady.

Click or select a word or words to search the definition