Köşpendiler - I - Almas qylyş

Sonymen ailaker uäzir on üş jasar balanyŋ işinde būiyğyp tynyş jatqan mansapqorlyq jylanyn ūiatty. Ol jylan i̇endi jas balanyŋ bar sezimin būlqan-talqan i̇etken, aqyl-oiyn arbağan, i̇erkin alğan keselge ainaldyrdy. Beibaq büldirşinniŋ basynan «han bolsam» degen bir qiiäli oi şyqpai qoidy. Osylai oilağan saiyn, közinde ağaiyn-tuysyna, bauyrlaryna degen bir qor-
qynyş suyq yzğar paida boldy. Türi de özgerip, būryn qany tamyp tūratyn aqşyl beti, i̇endi jaqqa ūrğandai qūp-qu bop ketti. Keşe ğana anasynyŋ janynan şyqpaityn i̇erke kenjesiniŋ kenet bylai qūbyluynan, keide tipti özine raqymsyz işaratpen qarauynan şoşyğan Rabiu-Sūltan-Begim hanym däruiş äbdirazaqqa öz oiyn aitty. Balasyna qandai päleniŋ kelgenin bilip beruin ötindi. On jyldan astam han saraiynda ötken ömirinde äbdirazaq däruiş mūndai syrdyŋ talaiyna qanyq i̇edi. Süiinşikpen üş-tört kezdeskennen-aq onyŋ qandai keselge duşar bolğanyn ūqqan. Jäne būl keseldiŋ asqynuyna Äbilqaiyr men Baqty-Qojanyŋ da ülesi baryn tüsingen. Biraq hanğa bū jağynan i̇emes, pūşaiman ğaryp balanyŋ qasireti jağynan kelgen. Közin qulyq-sūmdyqpen aşqan Äbilqaiyr, būl iste öziniŋ de qatynasy bar i̇ekenin äbdirazaq däruiş aŋğaryp qaldy ma dep seziktengen. Äitse de «han syryn bilgenniŋ qany tögilsin» deitin i̇ejelgi ädetke baspağan. Ömirinen köri jaqyndağan saiyn, han jany üşin äbdirazaqty köziniŋ qaraşyğyndai saqtauğa bar. Sol sebepten däruişin «aitqanyŋnyŋ bäri aqylğa salynady» dep qūia bergen.
Būl keşe i̇edi. Al bügin şe? Bügin Äbilqaiyr keşegisinen de qatty tolquda otyrğan. Batyr Saian qaşqannan beri ol Ospan-Qojany zyndanğa salyp qoi-
ğan. Ūzaq jylğy senimdi däiekşisiniŋ tağdyryn özi şeşken-di. Biraq ber jağynda Qobylandy batyrdyŋ Aqjol bidi öltiruinen tuğan Jänibek pen Kereidiŋ i̇el bölgen älegi ortağa tüsip ketip, Ospan-Qoja ğaryp isin tipti i̇esten şyğarğan. Sol Ospan-Qoja retin tauyp, ülken bäibişesi Aibaharam-Süneiden Äbilqaiyrğa «Bas kespek bolsa da, til kespek joq. Özim de köp keşikpei zyndanda şirip ölermin. Biraq öler aldynda han iem birer auyz sözimdi tyŋdasyn» dep ötiniş i̇etken.
Zyndanğa özi saldyryp qoisa da, Äbilqaiyr Ospan-Qojanyŋ sözin tyŋdamaimyn dei almady. Öitkeni būl kisi oğan tym jaqyn, tym berilgen adam i̇edi.
Ospan-Qojanyŋ Äbilqaiyr san dostyğyn, özine degen ömir-baqi ūmyta almas talai jaqsylyğyn körgen. Sonyŋ biri Samarqantty alatyn joly bolğan.
Ospan-Qoja tūqymymen sonau i̇eski zamannan Saiban ūrpağyna qyzmet istep kele jatqan jan i̇edi. Atasy äbiltas Aqsaq Temir şabuylynda Barlastardyŋ qolyna tüsken. İejelden han Ordasyna berilgen tūqymnan bolğandyqtan ämir-Temir ony öziniŋ saraiyna däiekşilik qyzmetke alğan. Osy atasynan bastap Ospan-Qoja özimen üşinşi buyn bolyp, bükil dünieni titirentken saiypqyran Körehannyŋ Samarqant saraiyndağy däiekşi qyzmetin atqaryp kelgen. Biraq jetim balany qanşa asyrasaŋ da, öz äke-şeşesin joqtaidy. Samarqant Ordasynda qanşama jaqsy atty bop jürse de, atasyn qūl i̇etip äkelgen Aqsaq Temir nemerelerine Ospan-Qojanyŋ jüregi jibimedi. Maurennahrğa i̇eline qas jer, jau jer dep qarady. İesi-derti sonau Arqadağy han Ordasy boldy da tūrdy. Osyndai isigi qaityp, synyğy bitpegen Ospan-Qoja Künbatys pen Soltüstik jağyna älsin-älsin qarai berdi. Däiekşiniŋ mūndai küiin paidalanyp, Äbilqaiyr jigitteri onymen bailanys jasai qaldy da, i̇eki jaqty şeşimge keldi. Ospan-Qoja Äbilqaiyrdyŋ Samarqanttağy sybyrşysy boluğa qolma-qol köndi.
Äbilqaiyr İesil, Nūra boiyn özine qaratyp, Orda-Bazarda at şaptyryp, baluan kürestirip, batyrlaryna oljany bölip, ūlan-asyr toi jasap jatqanynda, osy däiekşi Ospan-Qojadan arnauly kisi kelgen. Onymen bie sauymyndai söileskennen keiin Äbilqaiyr, bar qolbasşylaryn jinap alyp: «Samarqant qazir bos tūr. Ūlyqbek myrza Qorasan men İrakqa sapar şekken şağynda, alla-tağala özi saqtap tūrğan Samarqantqa täuekeldiŋ tizginin būrğym keledi» dedi.
«Han boryşy — joryqqa tu kötertu,
Qūl boryşy — tuğa i̇erip, janyn beru» — dep i̇eski şejirede aitqandai, han aitsa — qaramağyndağy batyr, nökerleri qoştaityn däuir, qalyŋ qolmen Äbilqaiyr Samarqantty basyp aluğa şyqqan. Özbek Ordasynyŋ abyroiyn oilağan han, Şiraz degen qalada: «Birde-bir äsker i̇eginşi jūrt pen köşpeli i̇elge öz betimen timesin. İegilgen i̇egin, salynğan bau-baqşa sol qalpynda saqtalsyn. Kimde-kim būl jarlyqty būzsa darğa asylady» dep äskerine būiryq bergen.
Hannyŋ būl qamqorlyğyna riza bolğan diqandar, köşpeli şarualar, tartu-taralğysyn, syilyğyn, han äskeriniŋ azyq-tüligin özderi äkep berip, bağynyştylyğyn bildirgen.
Samarqantty qorşap alğannan keiin, qalanyŋ hakimi Djalalitdin Baiazit özi şyğyp tize bügip, qol qusyrğan. «Tiri janğa qiiänat körsetudi bilmegen Ūlyqbek myrza, siz sekildi ūly hanğa, iaki sizdiŋ i̇el basqaryp otyrğan adamdaryŋyzğa i̇eş uaqyt qastyq oilap körgen joq. İeger şaharymyzdy şauyp bülinşilik i̇etpei, Ordaŋyzğa qaitsaŋyz, biz sizdiŋ aitqanyŋyzğa könip, aidauyŋyzğa şydar i̇edik» degen. Söitip Äbilqaiyr han Samarqant ämirligin bälendei qan josa i̇etip büldirmei, köp oljamen ūly qalany op-oŋai özine qaratyp, Ordasyna qaitqan. Osynyŋ bäri Ospan-Qoja däiekşiniŋ der kezinde habarlandyruynan i̇edi.
Osy künnen bastap Äbilqaiyr Samarqant, Būqar ämirlikteriniŋ isine jiı kirisip tūratyn bolğan. Özine ūnamağan ämir, sūltandardyŋ biligin tartyp alyp, basqağa beru Äbilqaiyrğa üirenşikti ädetke ainalğan. Būl isterde Ospan-Qojanyŋ qolqabysy az timegen. Jalğyz jaqsylyğy būl ğana ma?
Bir myŋ tört jüz qyryq toğyzynşy jyly, Hadjri i̇esebi oiynşa segiz jüz i̇elu besinşi jyly Samarqanttyŋ ämiri, öz äkesi ūly dana Ūlyqbekti öltirgen äbdi Latif myrzanyŋ özi de alty ai ötpei qastarynan qaza tapqan. Būl kezde Aqsaq Temirdiŋ i̇ekinşi ūly Mahamedten tuğan Miranşah myrzanyŋ balasy äbuseiit quğynda jürgen. Osyndai jağdaida Būqar, Merv, Ürgeniş ämiri Şahruhtyŋ balasy İrbagimnen tuğan äbdillah myrza Samarqantqa ie bolğan.
äbuseiit osy mezgilde bülik şyğaryp Būqardy aldy. Biraq Būqar uälieti oğan az körinip, Samarqantty da özine bağyndyrmaq boldy. Äbilqaiyrğa Ospan-Qoja mūndağy jağdaidy tağy habarlady. Äbdillahtan köri, Kök Ordağa äbuseiittiŋ tiımdi i̇ekenin aitty.
Köp keşikpei äbuseiit äbdillahqa qarsy soğys aşty. Biraq jeŋilip qaldy. Müiiz sūraimyn dep, qūlağynan airylğan toqal i̇eşkidei Samarqantty jaulap alamyn dep jürip, Būqarynan airyldy. İendi ol qalğan qolymen Türkistanğa qaşady. Mūnda da tynyş jürmei Aqsaq Temirdiŋ tūqymy i̇ekenin paidalanyp, Türkistanğa ämir bolady. Sodan keiin baryp, äbdillahqa öziniŋ küşiniŋ jetpeitinine közi jetip, köp syilyqpen Äbilqaiyrğa kelip bas iedi. Samar-
qantty äbdillahtan tartyp äperseŋ, öle-ölgenşe qūlyŋyz bolyp ötemin dep ant i̇etedi. Äbilqaiyr būğan öziniŋ bir qyzyn beredi. Köp qolmen Samarqantqa Baqtiiär sūltandy attandyrady. Äsker soŋynan köp keşikpei özi de jolğa şyğady. Hadjridyŋ segiz jüz i̇elu besinşi jyly, iağni jaŋaşa bir myŋ tört jüz qyryq toğyzynşy jyly Samarqanttyŋ künbatys jağynda i̇eki äsker kezdesedi. Qyrğyn soğys bolady, taqqa talasqan i̇eki oğlan üşin köp adam qyrylady, qan sudai ağady. Aqyrynda äbdillah jeŋilip qaşady. Ony quyp jetip ūstap alyp, Äbilqaiyrdyŋ ämiri boiynşa bauyzdap öltiredi. Samarqantqa äbuseiit ämir i̇etiledi. Äbdillah äskerindegi Jağataidyŋ köp batyrlary men pahlevandary (sypailary) i̇esirei bop qolğa tüsip, Äbilqaiyrğa qosylady. Joğary aitqan uaqiğanyŋ bäri bir jyldyŋ işinde, iağni bir myŋ tört jüz qyryq toğyzynşy jyly bolady. Mine, osy sergeldeŋ jyldary Ospan-Qojanyŋ Äbilqaiyrğa tağy paidasy tigen. Ol Samarqanttağy Aqsaq Temir tağynyŋ maŋaiynda bolyp jatqan oqiğanyŋ bärin Äbilqaiyrğa der kezinde jetkizip tūrğan. Odan keiin Äbilqaiyr men äbuseiit Samarqantty alğannan soŋ da, tağy bir meiirşapqat aqyl bergen.
Ūlyqbektiŋ Joşynyŋ tūqymynan alğan Şaharbek atty bäibişesinen özi ölgende Rabiu-Sūltan-Begim i̇esimdi on bes jasar qyzy qalğan. Adamzattan i̇emes, köktegi perişteden tuğandai, gülin jarğan qyzğaldaqtai jadyrağan sūlu jäne Şyğystyŋ äielge degen qyspağyna qaramai äkesi Ūlyqbek jeti jasynan medresege berip, parsy, türik, arab tilin üirettirgen. Rabiu-Sūltan-Begim äielden şyqqan öz zamanynyŋ aqyldysy da, bir minezdi, tabandysy da bolğan. Ospan-Qoja däiekşi Äbilqaiyrğa «Eger Samarqanttan i̇eliŋe altyn äketetin bolsaŋ, altynnyŋ şynaiy qyzyly jäne i̇eŋ tazasy osy Rabiu-Sūltan-Begimdi äket» degen. Qyryqqa taiap qalğan, jas iıs qūmar han qyzdy bir körgennen ūiqy-külkisinen aiyrylğan. İesil-derti Rabiu-Sūltan-Begim bolğan da tūrğan. Aqyry törtinşi äieli i̇etip alyp, köŋili tynğan. Samarqant bekzadalary qyzdy yrğaltyp-jyrğaltyp, üstine düriiä men qamqadan tartylğan baldahin ornatylğan aq pildi bas i̇etip, asyl qazyna jasaumen qyryq qūl, qyryq küŋ berip ūzatqan. Būl qyryq küŋ men qyryq qūldyŋ teŋ jartysy, jas ağaşta ösip tūrğan äli qūrt tüspegen öriktei, kileŋ balbyrağan albyrt jastar i̇edi. Rabiu-Sūltan-Begimmen birge Ospan-Qoja däiekşiniŋ özi de i̇ere jürgen.
Osy kezdegi astanasy Syğanaqqa kelgennen keiin, Äbilqaiyr ony özine däiekşi i̇etip alğan.
Mine, sodan beri on tört jyl ötti. Sol on tört jyldyŋ işinde Ospan-Qoja paqyr handy bir ret aldap, ne tilegin teris oryndap körgen joq. Han basyna tuar qauipti ol özgeden būryn sezetin, han köŋili qalar isti de ol aldyn ala boljaityn. Han abyroiyn töger jamandyqty sezse ony hannyŋ qūlağyna tezirek jetkizetin. Äbilqaiyrdyŋ oŋ iyğynda otyrğan Jäbiraiyl periştedei, būrys joldan ärdaiym saqtap qalatyn. Al Rabiu-Sūltan-Begim bolsa hanğa arystai i̇eki ūl tauyp bergen. Öziniŋ aqylymen, parasattylyğymen, körkimenen Äbilqaiyrdyŋ i̇eŋ süiikti äieli bolyp alğan. Söitken Ospan-Qoja men Rabiu-Sūltan-Begim handy kök mūzğa otyrğyzyp ketti. Biri hannyŋ közine şöp saldy-mys, i̇ekinşisi sol közine şöp salğan hannyŋ qas jauyn aŋqaulyq istep qaşyryp jiberdi. Rasymenen-aq Ospan-Qoja aŋdamai qaldy ma? Ospan-Qoja tärizdi ömir-baqi han qyzmetinde jürgen adamnyŋ mūndai öz basyna qauip tuğyzar iste salaqtyq i̇etui mümkin be? Mümkin i̇emes. Ūryny aŋdyğan alady, ne analar Ospan-Qojadan qulyqtaryn şyn asyryp aldap soqty. Ne saq qūlaq däiekşiniŋ özi solarmen birge... Biraq nege birge bolady? älde bir jağdaida mağan renjip qaldy ma? älde aqşağa satyldy ma? Joq, satyluy mümkin i̇emes. Ospan-Qojanyŋ altynğa qyzyqqanyn körgen joq. San ret köŋilim tüsip ketip, köp oljadan ülesin molyraq i̇etip bergenimde özine tiıstisinen artyğyn almaityn. «Han qyzmetinde jürgen kisi dünie şirkinge qūmar bolmauy kerek. «Adam bolğaly opasyzdyqtyŋ bäri de osy dünieqoŋyzdyqtan tuğan» deitin. Söitken Ospan-Qoja... Demek, mūnda bir gäp bar... Sol üşin de ony zyndanğa salğyzarymda künäsin özim tekserem dep i̇edim ğoi, qalai ūmytyp ketkenmin?... Ūmytpasqa mūrşa boldy ma... Jänibek pen Kerei oirany basqa iske köŋil böldirdi me?»
Üige Baqty-Qoja uäzir kirdi.
— Han iem, Ospan-Qoja jüziqarany alyp keldik.
Äbilqaiyr säl oilanyp qaldy. «Jüziqara! Onyŋ jüziniŋ qara i̇ekenin būl qaidan biledi? Han solai qarağan soŋ, būl da solai qarap tūr ğoi... Äitse de osy meniŋ şeşimim dūrys pa? Tūtqynnan abaisyzda airylyp qalğany üşin keşegi serigime bügin mūndai qarğy tağuym jön be? Opasyz dünie! Opasyz adam balasy! Qolyŋda küşiŋ bolsa seni ardaqtaidy, madaqtaidy. Küşiŋ ketsinşi... Bügin hanym dese, i̇erteŋ haram deidi... Biraq būğan ökpeleuge bolmaidy. Adam balasy osylai jaratylğan, osylai öledi» Äbilqaiyr basyn idi.
— Kirgiziŋder.
Üige i̇eki adam i̇eki jağynan qoltyqtap Ospan-Qojany alyp kirdi. Däiekşi būryn da şyr bitpegen aryq bolatyn. Sol sebepten keide ony jūrt İnelik dep ataityn. On jyldan beri taramys deneli İnelikke han közi qanşa üirengenmen, myna aldynda tūrğan seleuitten şoşyp ketti. İä, būl adam i̇emes, adamnyŋ seleuiti i̇edi. Arsa-arsa süiegine qūr terisi jabysqan, közin bireu oiyp alğandai şüŋireiip ketken. Qūdyq tübinde jyltyrağan su tärizdi, sonau köz tübindegi tereŋde birdeme jyltyraidy. İeki ūrty ūzaq aurudan qaitys bolğan adamnyŋ ūrtyndai quşiyp bitken. Jağy jağyna tiıp jatyr... Tozyğy jetip, bürise qalğan käri beti tiıp ketseŋ jyrtylğaly tūr. Al būdan köp jyl būryn... joq, joq. Äbilqaiyr han ötken künderde özine jaqsylyq istegen adamdardyŋ qyzmetin i̇esine tüsirgisi kelmeidi. Är närse öz kezinde. Ötkenniŋ bärin i̇esiŋe tüsire berseŋ... bügingige ne qalady? Keşe jaqsylyq istese, bügin jamandyqqa baryp otyr. Är is öziniŋ mezgilinde dep bağalanuy kerek. Ötken jaqsylyqpen qazirgi jamandyqty japsam han bola alar ma i̇edim? İä, on jeti jasar Äbilqaiyr Orda-Bazarda handyq qūryp otyrğan Jūmadüktiŋ qolynda tälim-tärbie alyp, äsker basqarudy, i̇el bileudi üirendi ğoi. On alty jasqa kelgende sol kezdegi bükil Däşti Qypşaq rularyn basqaryp, Jūmadük hannyŋ oŋ qoly bolğan, Maŋğyt ruynan şyqqan ataqty İedige batyrdyŋ balasy, Aqsaq Temir ūrpaqtaryna büiidei tigen Qazy bidi öltirdi. Ärine ony būl jalğyz özi öltirgen joq, Qazyğa qarsy ämirler men sūltandardy jinap, solarmen birge bauyzdady. Jūmadük hannyŋ qaharynan qorqyp soŋynan i̇ergen Däşti Qypşaqtyŋ biraz äskerimen öziniŋ tuğan şahary Tarağa qaşty. Artynan jetpis myŋ äskermen quyp şyqqan Jūmadük hanmen qan maidanda betpe-bet kezdesip, onyŋ basyn aldy. Sodan beri Äbilqaiyr özine jaqsylyq istegen, talai qiyn-qystau qaterli ötkelderden alyp şyqqan, biraq artynan säl mült basqan talai serikterin op-oŋai su tübine jiberdi i̇emes pe? Osyndai qanqūily bolmasaŋ, han tağynda otyra almaisyŋ. Özgege aiauşylyq i̇etken Ūlyqbek ne boldy? Aqyrynda öz balasynyŋ qolynan ajal tapty. Joq, altyn taqqa ie bolğyŋ kelse, jolyŋdy kesip öterin bilseŋ, tuğan balaŋ bolsa da aiama. Aidaladağy bir däiekşi söz be i̇eken? Altyn taq pen aiauşylyqtyŋ biri bar jerde, i̇ekinşisi ömir süre almaidy.
Ospan-Qojanyŋ bir jaqsylyğy ūmytylğan tarih. «Al, qazir seniŋ biletiniŋ onyŋ jaŋa tarihy — istegen qastyğy. Jaqsylyğy üşin der kezinde sen de oğan jaqsy qarağansyŋ, al jamandyğy üşin sen i̇endi oğan jaman qarauğa tiıstisiŋ! Būl ömir zaŋy!»
Özimen-özi bolyp ketken hannyŋ oiyn kenet Ospan-Qoja bölip jiberdi.
— Han iem, — dedi ol tūnşyğa qyryldai söilep, — i̇eger sen qazir meni bosatsaŋ, bäribir men sağan raqmetimdi aitpaimyn. İendi meniŋ künim bitken. Alla-tağalanyŋ jazğanyn i̇eşbir han būza almaidy, al meniŋ köp bolsa bir jūmalyq tirşiligim qaldy. Senen sol bir aptalyq tirşilikti sūrap alğym kelmeidi, sen han bolsaŋ da... qalğan künimdi odan artyq ūzarta almaisyŋ... Qysqartam deseŋ — i̇erkiŋ... Biraq senen sūrarym basqa...
— Ne sūramaqsyŋ?
— Sūrarym — meniŋ sözimdi tyŋdap şyq.
— Jaqsy.
— Aldymen sağan nege adal qyzmet istep keldim, sony bil. İesi dūrys adam Ūlyqbek myrza tärizdi ädiletti jandy öziŋ tärizdi qatygez hanğa aiyrbastamas bolar. Men aiyrbastadym. Sonyŋ sebebin i̇esti.
— Jaraidy, i̇estiın.
— Joşynyŋ besinşi balasy Saibannan Bäniel bahadur tuady, odan İıs-Būğy, İıs-Būğy ūrpağy Abdol oğlan, odan Möŋke Temir han, odan Fulat oğlan, Fulat oğlannan İbragim oğlan, odan Däulet-Şaihy oğlan, Däulet-Şaihy oğlanynan öziŋ — Äbilqaiyr han tudyŋ... Seniŋ on ataŋdai meniŋ de on atam bolğan... Biraq olardyŋ attaryn i̇eşkim bilmeidi. Biludiŋ de qajeti joq. Sender hansyŋdar da, biz qūlmyz. Men ata talastyryp tūrğanym joq, aitarym basqa. Ūly Şyŋğys han tūqymymyz deseŋder de, senderdiŋ de işteriŋde qūldardy da adam sanağandary bolğan. Sonyŋ biri seniŋ jetinşi ataŋ İıs-Būğy sūltan. O kisi han tağyna jetken joq, biraq jauynger adam i̇eken. Osy İıs-Būğynyŋ qūly meniŋ jetinşi atam Qara Nar desedi. Şamasyna qaramai köjege de qaimaq tūrady. Qūl i̇ekenin mise tūtpai bū kisi de orasan batyr bolypty. Bir qandy aiqasta öziniŋ töresin — İıs-Būğyny jau qorşauynan qūtqaram dep jürip, qolğa tüsipti. Būl ūrysta jalğyz meniŋ babam Qara Nar ğana i̇emes, odan näsili de ataq-bağy da joğary talai bekzadalar tūtqyn bopty. Ūrys bitip, i̇eki jaq bitimge kelipti. Jeŋgen jau qolğa tüskenderdi bälen qara töleuin berip, satyp alasyŋdar deidi. Kei sypaiylardyŋ qūny on jylqy bolsa, bir sūltannyŋ bağasy jüz jylqyğa bağalanypty. Al sol aiqasta asa i̇erlik körsetken üş batyrdyŋ ärqaisysynyŋ qūny üş sūltannyŋ qūny depti. Sonyŋ biri meniŋ jetinşi atam Qara Nar i̇eken. Qazaqtyŋ belgili rularynan şyqqan ana i̇eki batyrdy, jau jağynyŋ sūrağanyn berip i̇elderi tez-aq bosatyp alypty. Al meniŋ jetinşi atam qūldy kim üş jüz jylqy tölep qaitarsyn? Ruy joq sorly, qatyn-balasyn qiiä almai qan jylaidy. Biraq şabynşylyqqa ilikken i̇el ortalarynan mal şyğaryp qūnyn tölei almaidy. Qūldardyŋ aiaqtaryna kisen salyp, jaulary Qytaiğa aparyp satpaq bop yŋğailanady. Däl osy sätte İıs-Būğy sūltan keledi. Söz aitpai üş jüz maqpal qara asyl jylqysyn aidap berip, özin ajaldan alyp qalğan qūldy bosatyp alady. Qatyn-balasyna qosylyp közaiym boğan Qara Nar İıs-Būğynyŋ aiağyna jyğylady. Jeti ataŋnyŋ jeti ūrpağym qūly bolyp ötsin deidi. Jeti ataŋ ürim-būtağymdy qoidai bauyzdap jatsa, qyŋq i̇etip ün şyğarmauyn, özimniŋ ūrpağyma ösiet i̇etip ketem dep ant beredi. Mine, sol Qara Nardyŋ jetinşi ūrpağy men bolamyn. Menimen seniŋ ataŋa bergen Qara Nardyŋ ūrpağynyŋ anty bitedi. Qūldyŋ namysy handikinen kem i̇emes. Atamnyŋ antyna kir keltirmeiin dep, bar qiiänatyŋa köne bergem.
Äbilqaiyr myrs-myrs küldi.
— Seniŋ ükimiŋdi Qara Nar babaŋ atam zamanda aitqan bolsa, meniŋ ükimim tek sol ükimdi oryndau bolyp şyğady i̇eken ğoi.
— Ol solai. Meni öz qolyŋmen bauyzdasaŋ da, qūdai aldynda sūrauym joq. Onyŋ üstine künäm bar.
— Qandai künäŋ bar?
— Batyr Saiandy qaşyryp jibergen menmin.
— Sensiŋ be? — Äbilqaiyr kenet tüksie qaldy. — Onda ömiriŋdi jüz aptağa ūzarttyram. Öltirtpeimin. Künine när berip, kärilikten ölgenşe zyndanda ūstaimyn.
— Qanşa kün ömiriŋ bolsa, sonşa märtebe öl deisiŋ ğoi? Meiliŋ. İeger han ämiri alla-tağalanyŋ jazğanynan küşti keler bolsa, oğan da köndik. Al meniŋ aitam degenim bū da i̇emes.
— İendi ne?
— Han, men batyr Saiandy nege qaşyryp jiberdim, sony nege sūramaisyŋ?
— Altyn körse perişte joldan taiady.
— Joq, altyn periştege de, qūlğa da kerek i̇emes. Altyn handarğa kerek. Men ony bosatqan sebebim basqa. Batyr Saian Ūlyqbek myrzanyŋ Arğyn küŋinen tuğan i̇eŋ kenje balasy. Rabiu-Sūltan-Begim bäibişeŋniŋ bir äkeden tuğan inisi. Būny tek Rabiu-Sūltan-Begim men men ğana biletinmin. Özine tigen qyryq qūldyŋ biri i̇etip hanym batyr Saiandy da alyp kelgen. Ūlyqbek myrzanyŋ küŋinen tuğan ūly bar i̇ekenin äbdi Latif, äbuseiit, äbdillah sūltandar da, Şaharbek hanym da bilmeitin... Olar bile qalsa han tağyna tağy bir talaskerdiŋ paida bolğanyn ūnata ma? ärine ūnatpaidy. Közin jas küninde-aq qūrtqan bolar i̇edi. Ūlyqbek myrza öz basyna auyrtpalyq tua bastağanyn sezip, öler jyly, aqyly, oiy i̇erte jetikken Rabiu-Sūltan-Begim qyzy men osy jeti jasar ūlyn köziniŋ qaraşyğyndai saqtauymdy tapsyrğan. Al men ūly danyşpan ämirşige öle-ölgenşe jas Saiandy jaularynan qorğap ötuge ant bergenmin. Mine, sol üşin ony qaşyrdym. Üş küreŋdi de Rabiu-Sūltan-Begim meniŋ aqylymmen alyp qaldy. Meniŋ aqylymmen Jänibek sūltan da küzetşi Arğyn jigitterine batyr Saianmen qaşuğa būiyrdy. İendigisin öziŋ bil, qazir ölip ketsem ökinbeimin, Qara Nar babamnyŋ ösietin de, özimniŋ Ūlyqbek myrzanyŋ aldyndağy antymdy da adal oryndadym.

Click or select a word or words to search the definition