Köşpendiler - I - Almas qylyş

Sonymen ailaker uäzir on üş jasar balanyñ işinde būiyğyp tynyş jatqan mansapqorlyq jylanyn ūiatty. Ol jylan i̇endi jas balanyñ bar sezimin būlqan-talqan i̇etken, aqyl-oiyn arbağan, i̇erkin alğan keselge ainaldyrdy. Beibaq büldirşinniñ basynan «han bolsam» degen bir qiiäli oi şyqpai qoidy. Osylai oilağan saiyn, közinde ağaiyn-tuysyna, bauyrlaryna degen bir qor-
qynyş suyq yzğar paida boldy. Türi de özgerip, būryn qany tamyp tūratyn aqşyl beti, i̇endi jaqqa ūrğandai qūp-qu bop ketti. Keşe ğana anasynyñ janynan şyqpaityn i̇erke kenjesiniñ kenet bylai qūbyluynan, keide tipti özine raqymsyz işaratpen qarauynan şoşyğan Rabiu-Sūltan-Begim hanym däruiş äbdirazaqqa öz oiyn aitty. Balasyna qandai päleniñ kelgenin bilip beruin ötindi. On jyldan astam han saraiynda ötken ömirinde äbdirazaq däruiş mūndai syrdyñ talaiyna qanyq i̇edi. Süiinşikpen üş-tört kezdeskennen-aq onyñ qandai keselge duşar bolğanyn ūqqan. Jäne būl keseldiñ asqynuyna Äbilqaiyr men Baqty-Qojanyñ da ülesi baryn tüsingen. Biraq hanğa bū jağynan i̇emes, pūşaiman ğaryp balanyñ qasireti jağynan kelgen. Közin qulyq-sūmdyqpen aşqan Äbilqaiyr, būl iste öziniñ de qatynasy bar i̇ekenin äbdirazaq däruiş añğaryp qaldy ma dep seziktengen. Äitse de «han syryn bilgenniñ qany tögilsin» deitin i̇ejelgi ädetke baspağan. Ömirinen köri jaqyndağan saiyn, han jany üşin äbdirazaqty köziniñ qaraşyğyndai saqtauğa bar. Sol sebepten däruişin «aitqanyñnyñ bäri aqylğa salynady» dep qūia bergen.
Būl keşe i̇edi. Al bügin şe? Bügin Äbilqaiyr keşegisinen de qatty tolquda otyrğan. Batyr Saian qaşqannan beri ol Ospan-Qojany zyndanğa salyp qoi-
ğan. Ūzaq jylğy senimdi däiekşisiniñ tağdyryn özi şeşken-di. Biraq ber jağynda Qobylandy batyrdyñ Aqjol bidi öltiruinen tuğan Jänibek pen Kereidiñ i̇el bölgen älegi ortağa tüsip ketip, Ospan-Qoja ğaryp isin tipti i̇esten şyğarğan. Sol Ospan-Qoja retin tauyp, ülken bäibişesi Aibaharam-Süneiden Äbilqaiyrğa «Bas kespek bolsa da, til kespek joq. Özim de köp keşikpei zyndanda şirip ölermin. Biraq öler aldynda han iem birer auyz sözimdi tyñdasyn» dep ötiniş i̇etken.
Zyndanğa özi saldyryp qoisa da, Äbilqaiyr Ospan-Qojanyñ sözin tyñdamaimyn dei almady. Öitkeni būl kisi oğan tym jaqyn, tym berilgen adam i̇edi.
Ospan-Qojanyñ Äbilqaiyr san dostyğyn, özine degen ömir-baqi ūmyta almas talai jaqsylyğyn körgen. Sonyñ biri Samarqantty alatyn joly bolğan.
Ospan-Qoja tūqymymen sonau i̇eski zamannan Saiban ūrpağyna qyzmet istep kele jatqan jan i̇edi. Atasy äbiltas Aqsaq Temir şabuylynda Barlastardyñ qolyna tüsken. İejelden han Ordasyna berilgen tūqymnan bolğandyqtan ämir-Temir ony öziniñ saraiyna däiekşilik qyzmetke alğan. Osy atasynan bastap Ospan-Qoja özimen üşinşi buyn bolyp, bükil dünieni titirentken saiypqyran Körehannyñ Samarqant saraiyndağy däiekşi qyzmetin atqaryp kelgen. Biraq jetim balany qanşa asyrasañ da, öz äke-şeşesin joqtaidy. Samarqant Ordasynda qanşama jaqsy atty bop jürse de, atasyn qūl i̇etip äkelgen Aqsaq Temir nemerelerine Ospan-Qojanyñ jüregi jibimedi. Maurennahrğa i̇eline qas jer, jau jer dep qarady. İesi-derti sonau Arqadağy han Ordasy boldy da tūrdy. Osyndai isigi qaityp, synyğy bitpegen Ospan-Qoja Künbatys pen Soltüstik jağyna älsin-älsin qarai berdi. Däiekşiniñ mūndai küiin paidalanyp, Äbilqaiyr jigitteri onymen bailanys jasai qaldy da, i̇eki jaqty şeşimge keldi. Ospan-Qoja Äbilqaiyrdyñ Samarqanttağy sybyrşysy boluğa qolma-qol köndi.
Äbilqaiyr İesil, Nūra boiyn özine qaratyp, Orda-Bazarda at şaptyryp, baluan kürestirip, batyrlaryna oljany bölip, ūlan-asyr toi jasap jatqanynda, osy däiekşi Ospan-Qojadan arnauly kisi kelgen. Onymen bie sauymyndai söileskennen keiin Äbilqaiyr, bar qolbasşylaryn jinap alyp: «Samarqant qazir bos tūr. Ūlyqbek myrza Qorasan men İrakqa sapar şekken şağynda, alla-tağala özi saqtap tūrğan Samarqantqa täuekeldiñ tizginin būrğym keledi» dedi.
«Han boryşy — joryqqa tu kötertu,
Qūl boryşy — tuğa i̇erip, janyn beru» — dep i̇eski şejirede aitqandai, han aitsa — qaramağyndağy batyr, nökerleri qoştaityn däuir, qalyñ qolmen Äbilqaiyr Samarqantty basyp aluğa şyqqan. Özbek Ordasynyñ abyroiyn oilağan han, Şiraz degen qalada: «Birde-bir äsker i̇eginşi jūrt pen köşpeli i̇elge öz betimen timesin. İegilgen i̇egin, salynğan bau-baqşa sol qalpynda saqtalsyn. Kimde-kim būl jarlyqty būzsa darğa asylady» dep äskerine būiryq bergen.
Hannyñ būl qamqorlyğyna riza bolğan diqandar, köşpeli şarualar, tartu-taralğysyn, syilyğyn, han äskeriniñ azyq-tüligin özderi äkep berip, bağynyştylyğyn bildirgen.
Samarqantty qorşap alğannan keiin, qalanyñ hakimi Djalalitdin Baiazit özi şyğyp tize bügip, qol qusyrğan. «Tiri janğa qiiänat körsetudi bilmegen Ūlyqbek myrza, siz sekildi ūly hanğa, iaki sizdiñ i̇el basqaryp otyrğan adamdaryñyzğa i̇eş uaqyt qastyq oilap körgen joq. İeger şaharymyzdy şauyp bülinşilik i̇etpei, Ordañyzğa qaitsañyz, biz sizdiñ aitqanyñyzğa könip, aidauyñyzğa şydar i̇edik» degen. Söitip Äbilqaiyr han Samarqant ämirligin bälendei qan josa i̇etip büldirmei, köp oljamen ūly qalany op-oñai özine qaratyp, Ordasyna qaitqan. Osynyñ bäri Ospan-Qoja däiekşiniñ der kezinde habarlandyruynan i̇edi.
Osy künnen bastap Äbilqaiyr Samarqant, Būqar ämirlikteriniñ isine jiı kirisip tūratyn bolğan. Özine ūnamağan ämir, sūltandardyñ biligin tartyp alyp, basqağa beru Äbilqaiyrğa üirenşikti ädetke ainalğan. Būl isterde Ospan-Qojanyñ qolqabysy az timegen. Jalğyz jaqsylyğy būl ğana ma?
Bir myñ tört jüz qyryq toğyzynşy jyly, Hadjri i̇esebi oiynşa segiz jüz i̇elu besinşi jyly Samarqanttyñ ämiri, öz äkesi ūly dana Ūlyqbekti öltirgen äbdi Latif myrzanyñ özi de alty ai ötpei qastarynan qaza tapqan. Būl kezde Aqsaq Temirdiñ i̇ekinşi ūly Mahamedten tuğan Miranşah myrzanyñ balasy äbuseiit quğynda jürgen. Osyndai jağdaida Būqar, Merv, Ürgeniş ämiri Şahruhtyñ balasy İrbagimnen tuğan äbdillah myrza Samarqantqa ie bolğan.
äbuseiit osy mezgilde bülik şyğaryp Būqardy aldy. Biraq Būqar uälieti oğan az körinip, Samarqantty da özine bağyndyrmaq boldy. Äbilqaiyrğa Ospan-Qoja mūndağy jağdaidy tağy habarlady. Äbdillahtan köri, Kök Ordağa äbuseiittiñ tiımdi i̇ekenin aitty.
Köp keşikpei äbuseiit äbdillahqa qarsy soğys aşty. Biraq jeñilip qaldy. Müiiz sūraimyn dep, qūlağynan airylğan toqal i̇eşkidei Samarqantty jaulap alamyn dep jürip, Būqarynan airyldy. İendi ol qalğan qolymen Türkistanğa qaşady. Mūnda da tynyş jürmei Aqsaq Temirdiñ tūqymy i̇ekenin paidalanyp, Türkistanğa ämir bolady. Sodan keiin baryp, äbdillahqa öziniñ küşiniñ jetpeitinine közi jetip, köp syilyqpen Äbilqaiyrğa kelip bas iedi. Samar-
qantty äbdillahtan tartyp äperseñ, öle-ölgenşe qūlyñyz bolyp ötemin dep ant i̇etedi. Äbilqaiyr būğan öziniñ bir qyzyn beredi. Köp qolmen Samarqantqa Baqtiiär sūltandy attandyrady. Äsker soñynan köp keşikpei özi de jolğa şyğady. Hadjridyñ segiz jüz i̇elu besinşi jyly, iağni jañaşa bir myñ tört jüz qyryq toğyzynşy jyly Samarqanttyñ künbatys jağynda i̇eki äsker kezdesedi. Qyrğyn soğys bolady, taqqa talasqan i̇eki oğlan üşin köp adam qyrylady, qan sudai ağady. Aqyrynda äbdillah jeñilip qaşady. Ony quyp jetip ūstap alyp, Äbilqaiyrdyñ ämiri boiynşa bauyzdap öltiredi. Samarqantqa äbuseiit ämir i̇etiledi. Äbdillah äskerindegi Jağataidyñ köp batyrlary men pahlevandary (sypailary) i̇esirei bop qolğa tüsip, Äbilqaiyrğa qosylady. Joğary aitqan uaqiğanyñ bäri bir jyldyñ işinde, iağni bir myñ tört jüz qyryq toğyzynşy jyly bolady. Mine, osy sergeldeñ jyldary Ospan-Qojanyñ Äbilqaiyrğa tağy paidasy tigen. Ol Samarqanttağy Aqsaq Temir tağynyñ mañaiynda bolyp jatqan oqiğanyñ bärin Äbilqaiyrğa der kezinde jetkizip tūrğan. Odan keiin Äbilqaiyr men äbuseiit Samarqantty alğannan soñ da, tağy bir meiirşapqat aqyl bergen.
Ūlyqbektiñ Joşynyñ tūqymynan alğan Şaharbek atty bäibişesinen özi ölgende Rabiu-Sūltan-Begim i̇esimdi on bes jasar qyzy qalğan. Adamzattan i̇emes, köktegi perişteden tuğandai, gülin jarğan qyzğaldaqtai jadyrağan sūlu jäne Şyğystyñ äielge degen qyspağyna qaramai äkesi Ūlyqbek jeti jasynan medresege berip, parsy, türik, arab tilin üirettirgen. Rabiu-Sūltan-Begim äielden şyqqan öz zamanynyñ aqyldysy da, bir minezdi, tabandysy da bolğan. Ospan-Qoja däiekşi Äbilqaiyrğa «İeger Samarqanttan i̇eliñe altyn äketetin bolsañ, altynnyñ şynaiy qyzyly jäne i̇eñ tazasy osy Rabiu-Sūltan-Begimdi äket» degen. Qyryqqa taiap qalğan, jas iıs qūmar han qyzdy bir körgennen ūiqy-külkisinen aiyrylğan. İesil-derti Rabiu-Sūltan-Begim bolğan da tūrğan. Aqyry törtinşi äieli i̇etip alyp, köñili tynğan. Samarqant bekzadalary qyzdy yrğaltyp-jyrğaltyp, üstine düriiä men qamqadan tartylğan baldahin ornatylğan aq pildi bas i̇etip, asyl qazyna jasaumen qyryq qūl, qyryq küñ berip ūzatqan. Būl qyryq küñ men qyryq qūldyñ teñ jartysy, jas ağaşta ösip tūrğan äli qūrt tüspegen öriktei, kileñ balbyrağan albyrt jastar i̇edi. Rabiu-Sūltan-Begimmen birge Ospan-Qoja däiekşiniñ özi de i̇ere jürgen.
Osy kezdegi astanasy Syğanaqqa kelgennen keiin, Äbilqaiyr ony özine däiekşi i̇etip alğan.
Mine, sodan beri on tört jyl ötti. Sol on tört jyldyñ işinde Ospan-Qoja paqyr handy bir ret aldap, ne tilegin teris oryndap körgen joq. Han basyna tuar qauipti ol özgeden būryn sezetin, han köñili qalar isti de ol aldyn ala boljaityn. Han abyroiyn töger jamandyqty sezse ony hannyñ qūlağyna tezirek jetkizetin. Äbilqaiyrdyñ oñ iyğynda otyrğan Jäbiraiyl periştedei, būrys joldan ärdaiym saqtap qalatyn. Al Rabiu-Sūltan-Begim bolsa hanğa arystai i̇eki ūl tauyp bergen. Öziniñ aqylymen, parasattylyğymen, körkimenen Äbilqaiyrdyñ i̇eñ süiikti äieli bolyp alğan. Söitken Ospan-Qoja men Rabiu-Sūltan-Begim handy kök mūzğa otyrğyzyp ketti. Biri hannyñ közine şöp saldy-mys, i̇ekinşisi sol közine şöp salğan hannyñ qas jauyn añqaulyq istep qaşyryp jiberdi. Rasymenen-aq Ospan-Qoja añdamai qaldy ma? Ospan-Qoja tärizdi ömir-baqi han qyzmetinde jürgen adamnyñ mūndai öz basyna qauip tuğyzar iste salaqtyq i̇etui mümkin be? Mümkin i̇emes. Ūryny añdyğan alady, ne analar Ospan-Qojadan qulyqtaryn şyn asyryp aldap soqty. Ne saq qūlaq däiekşiniñ özi solarmen birge... Biraq nege birge bolady? älde bir jağdaida mağan renjip qaldy ma? älde aqşağa satyldy ma? Joq, satyluy mümkin i̇emes. Ospan-Qojanyñ altynğa qyzyqqanyn körgen joq. San ret köñilim tüsip ketip, köp oljadan ülesin molyraq i̇etip bergenimde özine tiıstisinen artyğyn almaityn. «Han qyzmetinde jürgen kisi dünie şirkinge qūmar bolmauy kerek. «Adam bolğaly opasyzdyqtyñ bäri de osy dünieqoñyzdyqtan tuğan» deitin. Söitken Ospan-Qoja... Demek, mūnda bir gäp bar... Sol üşin de ony zyndanğa salğyzarymda künäsin özim tekserem dep i̇edim ğoi, qalai ūmytyp ketkenmin?... Ūmytpasqa mūrşa boldy ma... Jänibek pen Kerei oirany basqa iske köñil böldirdi me?»
Üige Baqty-Qoja uäzir kirdi.
— Han iem, Ospan-Qoja jüziqarany alyp keldik.
Äbilqaiyr säl oilanyp qaldy. «Jüziqara! Onyñ jüziniñ qara i̇ekenin būl qaidan biledi? Han solai qarağan soñ, būl da solai qarap tūr ğoi... Äitse de osy meniñ şeşimim dūrys pa? Tūtqynnan abaisyzda airylyp qalğany üşin keşegi serigime bügin mūndai qarğy tağuym jön be? Opasyz dünie! Opasyz adam balasy! Qolyñda küşiñ bolsa seni ardaqtaidy, madaqtaidy. Küşiñ ketsinşi... Bügin hanym dese, i̇erteñ haram deidi... Biraq būğan ökpeleuge bolmaidy. Adam balasy osylai jaratylğan, osylai öledi» Äbilqaiyr basyn idi.
— Kirgiziñder.
Üige i̇eki adam i̇eki jağynan qoltyqtap Ospan-Qojany alyp kirdi. Däiekşi būryn da şyr bitpegen aryq bolatyn. Sol sebepten keide ony jūrt İnelik dep ataityn. On jyldan beri taramys deneli İnelikke han közi qanşa üirengenmen, myna aldynda tūrğan seleuitten şoşyp ketti. İä, būl adam i̇emes, adamnyñ seleuiti i̇edi. Arsa-arsa süiegine qūr terisi jabysqan, közin bireu oiyp alğandai şüñireiip ketken. Qūdyq tübinde jyltyrağan su tärizdi, sonau köz tübindegi tereñde birdeme jyltyraidy. İeki ūrty ūzaq aurudan qaitys bolğan adamnyñ ūrtyndai quşiyp bitken. Jağy jağyna tiıp jatyr... Tozyğy jetip, bürise qalğan käri beti tiıp ketseñ jyrtylğaly tūr. Al būdan köp jyl būryn... joq, joq. Äbilqaiyr han ötken künderde özine jaqsylyq istegen adamdardyñ qyzmetin i̇esine tüsirgisi kelmeidi. Är närse öz kezinde. Ötkenniñ bärin i̇esiñe tüsire berseñ... bügingige ne qalady? Keşe jaqsylyq istese, bügin jamandyqqa baryp otyr. Är is öziniñ mezgilinde dep bağalanuy kerek. Ötken jaqsylyqpen qazirgi jamandyqty japsam han bola alar ma i̇edim? İä, on jeti jasar Äbilqaiyr Orda-Bazarda handyq qūryp otyrğan Jūmadüktiñ qolynda tälim-tärbie alyp, äsker basqarudy, i̇el bileudi üirendi ğoi. On alty jasqa kelgende sol kezdegi bükil Däşti Qypşaq rularyn basqaryp, Jūmadük hannyñ oñ qoly bolğan, Mañğyt ruynan şyqqan ataqty İedige batyrdyñ balasy, Aqsaq Temir ūrpaqtaryna büiidei tigen Qazy bidi öltirdi. Ärine ony būl jalğyz özi öltirgen joq, Qazyğa qarsy ämirler men sūltandardy jinap, solarmen birge bauyzdady. Jūmadük hannyñ qaharynan qorqyp soñynan i̇ergen Däşti Qypşaqtyñ biraz äskerimen öziniñ tuğan şahary Tarağa qaşty. Artynan jetpis myñ äskermen quyp şyqqan Jūmadük hanmen qan maidanda betpe-bet kezdesip, onyñ basyn aldy. Sodan beri Äbilqaiyr özine jaqsylyq istegen, talai qiyn-qystau qaterli ötkelderden alyp şyqqan, biraq artynan säl mült basqan talai serikterin op-oñai su tübine jiberdi i̇emes pe? Osyndai qanqūily bolmasañ, han tağynda otyra almaisyñ. Özgege aiauşylyq i̇etken Ūlyqbek ne boldy? Aqyrynda öz balasynyñ qolynan ajal tapty. Joq, altyn taqqa ie bolğyñ kelse, jolyñdy kesip öterin bilseñ, tuğan balañ bolsa da aiama. Aidaladağy bir däiekşi söz be i̇eken? Altyn taq pen aiauşylyqtyñ biri bar jerde, i̇ekinşisi ömir süre almaidy.
Ospan-Qojanyñ bir jaqsylyğy ūmytylğan tarih. «Al, qazir seniñ biletiniñ onyñ jaña tarihy — istegen qastyğy. Jaqsylyğy üşin der kezinde sen de oğan jaqsy qarağansyñ, al jamandyğy üşin sen i̇endi oğan jaman qarauğa tiıstisiñ! Būl ömir zañy!»
Özimen-özi bolyp ketken hannyñ oiyn kenet Ospan-Qoja bölip jiberdi.
— Han iem, — dedi ol tūnşyğa qyryldai söilep, — i̇eger sen qazir meni bosatsañ, bäribir men sağan raqmetimdi aitpaimyn. İendi meniñ künim bitken. Alla-tağalanyñ jazğanyn i̇eşbir han būza almaidy, al meniñ köp bolsa bir jūmalyq tirşiligim qaldy. Senen sol bir aptalyq tirşilikti sūrap alğym kelmeidi, sen han bolsañ da... qalğan künimdi odan artyq ūzarta almaisyñ... Qysqartam deseñ — i̇erkiñ... Biraq senen sūrarym basqa...
— Ne sūramaqsyñ?
— Sūrarym — meniñ sözimdi tyñdap şyq.
— Jaqsy.
— Aldymen sağan nege adal qyzmet istep keldim, sony bil. İesi dūrys adam Ūlyqbek myrza tärizdi ädiletti jandy öziñ tärizdi qatygez hanğa aiyrbastamas bolar. Men aiyrbastadym. Sonyñ sebebin i̇esti.
— Jaraidy, i̇estiın.
— Joşynyñ besinşi balasy Saibannan Bäniel bahadur tuady, odan İıs-Būğy, İıs-Būğy ūrpağy Abdol oğlan, odan Möñke Temir han, odan Fulat oğlan, Fulat oğlannan İbragim oğlan, odan Däulet-Şaihy oğlan, Däulet-Şaihy oğlanynan öziñ — Äbilqaiyr han tudyñ... Seniñ on atañdai meniñ de on atam bolğan... Biraq olardyñ attaryn i̇eşkim bilmeidi. Biludiñ de qajeti joq. Sender hansyñdar da, biz qūlmyz. Men ata talastyryp tūrğanym joq, aitarym basqa. Ūly Şyñğys han tūqymymyz deseñder de, senderdiñ de işteriñde qūldardy da adam sanağandary bolğan. Sonyñ biri seniñ jetinşi atañ İıs-Būğy sūltan. O kisi han tağyna jetken joq, biraq jauynger adam i̇eken. Osy İıs-Būğynyñ qūly meniñ jetinşi atam Qara Nar desedi. Şamasyna qaramai köjege de qaimaq tūrady. Qūl i̇ekenin mise tūtpai bū kisi de orasan batyr bolypty. Bir qandy aiqasta öziniñ töresin — İıs-Būğyny jau qorşauynan qūtqaram dep jürip, qolğa tüsipti. Būl ūrysta jalğyz meniñ babam Qara Nar ğana i̇emes, odan näsili de ataq-bağy da joğary talai bekzadalar tūtqyn bopty. Ūrys bitip, i̇eki jaq bitimge kelipti. Jeñgen jau qolğa tüskenderdi bälen qara töleuin berip, satyp alasyñdar deidi. Kei sypaiylardyñ qūny on jylqy bolsa, bir sūltannyñ bağasy jüz jylqyğa bağalanypty. Al sol aiqasta asa i̇erlik körsetken üş batyrdyñ ärqaisysynyñ qūny üş sūltannyñ qūny depti. Sonyñ biri meniñ jetinşi atam Qara Nar i̇eken. Qazaqtyñ belgili rularynan şyqqan ana i̇eki batyrdy, jau jağynyñ sūrağanyn berip i̇elderi tez-aq bosatyp alypty. Al meniñ jetinşi atam qūldy kim üş jüz jylqy tölep qaitarsyn? Ruy joq sorly, qatyn-balasyn qiiä almai qan jylaidy. Biraq şabynşylyqqa ilikken i̇el ortalarynan mal şyğaryp qūnyn tölei almaidy. Qūldardyñ aiaqtaryna kisen salyp, jaulary Qytaiğa aparyp satpaq bop yñğailanady. Däl osy sätte İıs-Būğy sūltan keledi. Söz aitpai üş jüz maqpal qara asyl jylqysyn aidap berip, özin ajaldan alyp qalğan qūldy bosatyp alady. Qatyn-balasyna qosylyp közaiym boğan Qara Nar İıs-Būğynyñ aiağyna jyğylady. Jeti atañnyñ jeti ūrpağym qūly bolyp ötsin deidi. Jeti atañ ürim-būtağymdy qoidai bauyzdap jatsa, qyñq i̇etip ün şyğarmauyn, özimniñ ūrpağyma ösiet i̇etip ketem dep ant beredi. Mine, sol Qara Nardyñ jetinşi ūrpağy men bolamyn. Menimen seniñ ataña bergen Qara Nardyñ ūrpağynyñ anty bitedi. Qūldyñ namysy handikinen kem i̇emes. Atamnyñ antyna kir keltirmeiin dep, bar qiiänatyña köne bergem.
Äbilqaiyr myrs-myrs küldi.
— Seniñ ükimiñdi Qara Nar babañ atam zamanda aitqan bolsa, meniñ ükimim tek sol ükimdi oryndau bolyp şyğady i̇eken ğoi.
— Ol solai. Meni öz qolyñmen bauyzdasañ da, qūdai aldynda sūrauym joq. Onyñ üstine künäm bar.
— Qandai künäñ bar?
— Batyr Saiandy qaşyryp jibergen menmin.
— Sensiñ be? — Äbilqaiyr kenet tüksie qaldy. — Onda ömiriñdi jüz aptağa ūzarttyram. Öltirtpeimin. Künine när berip, kärilikten ölgenşe zyndanda ūstaimyn.
— Qanşa kün ömiriñ bolsa, sonşa märtebe öl deisiñ ğoi? Meiliñ. İeger han ämiri alla-tağalanyñ jazğanynan küşti keler bolsa, oğan da köndik. Al meniñ aitam degenim bū da i̇emes.
— İendi ne?
— Han, men batyr Saiandy nege qaşyryp jiberdim, sony nege sūramaisyñ?
— Altyn körse perişte joldan taiady.
— Joq, altyn periştege de, qūlğa da kerek i̇emes. Altyn handarğa kerek. Men ony bosatqan sebebim basqa. Batyr Saian Ūlyqbek myrzanyñ Arğyn küñinen tuğan i̇eñ kenje balasy. Rabiu-Sūltan-Begim bäibişeñniñ bir äkeden tuğan inisi. Būny tek Rabiu-Sūltan-Begim men men ğana biletinmin. Özine tigen qyryq qūldyñ biri i̇etip hanym batyr Saiandy da alyp kelgen. Ūlyqbek myrzanyñ küñinen tuğan ūly bar i̇ekenin äbdi Latif, äbuseiit, äbdillah sūltandar da, Şaharbek hanym da bilmeitin... Olar bile qalsa han tağyna tağy bir talaskerdiñ paida bolğanyn ūnata ma? ärine ūnatpaidy. Közin jas küninde-aq qūrtqan bolar i̇edi. Ūlyqbek myrza öz basyna auyrtpalyq tua bastağanyn sezip, öler jyly, aqyly, oiy i̇erte jetikken Rabiu-Sūltan-Begim qyzy men osy jeti jasar ūlyn köziniñ qaraşyğyndai saqtauymdy tapsyrğan. Al men ūly danyşpan ämirşige öle-ölgenşe jas Saiandy jaularynan qorğap ötuge ant bergenmin. Mine, sol üşin ony qaşyrdym. Üş küreñdi de Rabiu-Sūltan-Begim meniñ aqylymmen alyp qaldy. Meniñ aqylymmen Jänibek sūltan da küzetşi Arğyn jigitterine batyr Saianmen qaşuğa būiyrdy. İendigisin öziñ bil, qazir ölip ketsem ökinbeimin, Qara Nar babamnyñ ösietin de, özimniñ Ūlyqbek myrzanyñ aldyndağy antymdy da adal oryndadym.