Köşpendiler - I - Almas qylyş

Han könbedi. Būl aiqas tek Qobylandynyñ basymen tynbaitynyn biletin-di. Qobylandydan airylsa bar Qypşaqtan müldem qol üzetinin i̇esepke aldy. Sondyqtan «joq, Qobylandyny bermeimin» dedi.
Jänibek pen Kerei oryndarynan türegeldi.
— Olai bolsa, biz kettik, — dedi qos sūltan.
Būlar kelmesten būryn Äbilqaiyr han saraiynyñ mūnarasynan Keñgirdi boilai, Orda-Bazardyñ küngei betinde qūmyrsqadai qaptağan äskerdi körgen Jänibek pen Kerei qoştaspai, öktemdei adymdap i̇esikke taianğanda «ūstañdar mynalardy!» dei almady nökerlerine. Jer şūqyğan qalpymen ün-tünsiz qala berdi.
Kün bata Arğyn, Taraqty, Kerei, Naiman, Qoñyrat, Uaq rularynyñ biraz auyly Jänibek pen Kereige i̇erip, Moğolstanğa qarai köterildi.
Qalyñ äskeri qorğağan qazaq rulary tüni boiy köşti.
Tañ atyp, kün şyqqanda keşegi aqşağala qalyñ i̇el syñsyp otyrğan şalğyn şöpti jazyq dalanyñ biraz jeri qūlazyp bos qalğanyn Orda-Bazar halqy tegis kördi. Osylai bolaryn bilgen Äbilqaiyr, han saraiynan şyqpai jatyp aldy.
Qypşaq batyry Qobylandy da han ordasynyñ qasynda qala almady. Qypşaqtyñ qaramağyndağy bes myñ üiin i̇ertip, Torğai boiyna ketuge bel budy. Qaisar batyrdyñ būlai köşuine bir jağdai ülken sebep boldy. Jänibek pen Kereige i̇erip qazaq rulary Moğolstan jerine köteriluden üş kün būryn, qazaqtyñ sol kezdegi ardaqty sanaityn bir top batyry men bileri Qobylandy batyrdyñ aulyna kelgen. Būlar kelse Qobylandy on i̇eki qanat aq ordasynyñ işinde bük tüsip teris qarap jatyr i̇eken. Sary qaryn bolyp qalğan bäibişesi: «üige qadirli kisiler keldi, tūrsaişy, batyrym», — dese de Qobylandy tūrmady. «Ah» ūryp, özge jūrt bilmeitin, tek özine ğana aian jan azabyna örtenip jata berdi.
Sonda batyrlardy bastap kelgen Arğyn bi:
— Ua, jarqynym, Äbilqaiyrğa i̇erdiñ — jol bermediñ, ūlymdy öltirdiñ — qūn bermediñ. Bar jynymyzdy qossaq bizdiñ de bir Qobylandylyq baqsylyğymyz bar. İel qamyn oilap kelip otyrmyz. Kelin-kepşigine ökpelegen qariiädai, teris ainalyp, toñqaiyp jatyp alğanyñ ne qylğanyñ? Tūr, söileselik! — degen dausyn köterip.
Arğyn bidiñ öktem söileuinen, būl kelgender, i̇el auzyndağy özimen üzeñgiles batyrlar i̇ekenin bilip, Qobylandy basyn köterip, sälem berip, türegelip otyrğan.
Syrttağy jalşylaryna qonaqtarğa arnap tu bie soidyrğan Torğynai bäibişesi üige kirip, bes taidyñ terisinen tikken sabany qara pispekpen kürpildete pisip, tegenedei-tegenedei ağaş aiaqtarğa qymyz qUia bastağan.
Ūzaq jürip şöldep qalğan Arğyn sapty aiaqty ortalai bir simirip alğan da, sözine kirisken.
— Künbatysynda İedildi, künşyğysynda Orhon, İertisti, soltüstiginde Tobyl, İesildi, oñtüstiginde sonau Qytai Şym qabyrğasyna deiin jalpaq dalany i̇ejelden i̇en jailağan i̇el i̇edik. Köne zamannan tilimiz de, oiymyz da, şaruaşylyğymyz, saltymyz da bir i̇edi. Qypşaq, Alşyn batysymdy, Naiman, Kerei şyğysymdy, Üisin, Dulat, Qoñyrat oñtüstigimdi qorğap keldiñ. Atam zamannan ortalary¦da men bar i̇edim. Senderden küşi asyp, jer ortama jau jetkende, aianyp qalğan kezim joq. Qandai ökpeñ bar, ağaiyn? İerligim kimnen kem i̇edi? Doldanğan teñizge jelken qaiyq ne istei alady, hūnuğa da qarsy şaptym, Qytaiğa da qarsy şyqtym, biraq küşim jetpedi. Ağaiyn dep Kerei, Naiman, Qoñyrat jerine yğystym. Qonys berdi būl ağaiyn. Arğyn dep özenine at qoidym. Soqqan qūiyndai bop jerimdi, i̇elimdi talap hūnu ötti batysqa. Ata qonysyma qaita keldim. Qaitadan Arğynaty tauyna qazyq qaqtym. Jaulasar i̇elimmen şekaralas Qypşaq, Kerei, Naiman, Alşyn, Üisin, Dulat, Jalaiyr, sender boldyñdar. Ortañda köz oimaqtai men qaldym. Sonau bir arğy zamanda han köterip i̇el bolmasaq ta, köşken jerimizdi jaudan saqtadyñdar, qūrymadyq. Al bügin ne bolğaly tūrmyz? Oiladyñ ba osyny, ağaiyn, özara? Oilamasañ oilaiyq, — Qobylandy söilemek bop tamağyn qyrynyp yñğailana berip i̇edi, Arğyn bi ony toqtatyp tastady. — Şañyraq öziñdiki, kezegiñ keler, aitarsyñ. Aldymenen ağaiynnyñ sözin ūğyp al. Söile Qaraqoja batyr! — dedi joly ülken bolmağanmen osy otyrğandardyñ jasy ülkeni Kerei Qaraqoja batyrğa söz tastap.
— Dūrys aitty Arğyn bi, — dedi, i̇el arasynda «bes qūlaş» dep atalatyn i̇eñgezerdei, qoşqyl öñdi Qaraqoja batyr, — anadan i̇er bolyp jalğyz Qypşaq tuğan joq, batyrlyqqa, i̇erlikke bärimiz de ortaqpyz. İejelden bizdiñ qonysymyz Orhon, Onon özenderiniñ boiy men qart Altai, Tarbağatai taulary i̇ekeni bäriñe aian. Arğy atalarymyz käpir dininde bolypty desedi. O zamanda qazaq qandai din ūstağanyn kim bilgen. Mümkin käpir de bolğan şyğar. Biraq Kerei Kerei bolğaly, İertiske köşip qonğaly Üisin, Dulat, Arğyn, Qypşaq, Naiman, Uaq sendermen bir şyğysyp keledi būl Kerei. Ras, i̇erte kezde monğol i̇elimen de biz dos bolğanbyz. Qyz alysyp, qyz beriskenbiz. Biraq Temuçin Şyñğyshan atalysymen-aq, özimen körşiles Kereidiñ i̇el bolyp otyrğanyn körgisi kelmedi. Tatar qauymynan keiin, auyzdy bizge saldy. Qylyşynan qan tamğan Şyñğyshanmen on jyl aiqastyq. Kereidiñ ardagerleri Marğyz Būiryq han, Qojatūr han, Uan han — bäri Şyñğys qolynan qaza tapty. Osynşama biz ne üşin alystyq, nege ardaqty ūldarymyzdy qūrban i̇etip qan-josa boldyq? Kök Ordanyñ hany Äbilqaiyrdyñ qūly boluğa ma?
— Söile, Qaptağai batyr, — dedi Qaraqojadan jasy säl kişi, Naimannyñ aq iyğy Qaptağaiğa söz berip, Arğyn bi.
— Men sözimdi myna Qaraqoja batyr toqtağan jerden bastaiyn, — dedi Qaptağai batyr Qobylandyğa bir qarap qoiyp. — Kereidi jeñgen Şyñğys, äbden tūiattanyp alğan soñ, bar äskerin bizge japty i̇emes pe? İejelden dinimiz de bir, tilimiz de bir, qatar köşip jürgen Kereidi i̇endi bizge aidap saldy. Naiman oñai köndi me? ätteñ odaqtas Horezm-şah Mūhamed, Jajirat taipasynyñ hany Jamuha şeşenniñ opasyzdyğynyñ saldarynan Daian han bastağan Naiman jeñildi. Hannyñ özi qan maidanda qaza tapty. Biraq Naiman būdan keiin de moiyn ūsynbağan. Daian hannyñ balasyn ataqty Qūşlyq batyr Şyñ-
ğyshanğa qarsy jiyrma jyl alysty. Şyñğyshannyñ äigili bahadurlary Jebe-nūian men Qūbylaidyñ bizge istemegeni bar ma? Tek körşiles qarlūqtardyñ älsizdiginen ğana olardyñ bizge quaty jetti. Şyñğys nūiandary Naimannyñ bas köterer bir adamyn qaldyrmai qyrdy. Ūlyn qūl i̇etti, äielin küñ i̇etti. Biraq bostandyqty köksegen Naiman qandai auyrtpalyq bolsa da jeñgizbedi, tasqyn suda señ üstinde qalğan adamdai qaitadan qarmanyp jağağa şyqty. Qazaqtyñ özge rularymen qosylyp i̇el boludy oilady. Sonau biz üşin qanyn tökken, qyrylğan ata-babanyñ aruağyn syilap, öz jerin, öz i̇elin öle-ölgenşe qorğady. Şyñğyshan ūrpağy qanşa qanqūily bolğanymen, olar bizdi i̇emes, biz olardy jeñdik. Monğol tili i̇emes, monğol dästüri i̇emes, qazaq tili, qazaq dästüri qaldy. Osynyñ bäri nelikten boldy? Qazaq atyn İedil, Jaiyqta, Qypşaq, Alşyn, sender qorğasañdar, Tarbağatai, Altaida Kerei, Naiman biz qorğadyq. Bas qossañ tiri pende jeñe almaityn i̇el boldyq. Biraq basymyz qosylmady. Tağy bizdi Barlas Aqsaq Temir jeñdi. Būl da birimizdi birimizge aidap salyp, birimizden soñ birimizdi bağyndyryp qoidai qyrdy. Taramystai jany siri halyq būdan da aman qaldyq. Aman qaldyq, biraq odan ne paida? Byt-şyt bolyp är hannyñ qolynda jürmiz. Bizge Kök Orda qoja, Astrahan sūltandary da qoja, Qyrym men Noğaily handarynyñ qaramağynda jürgen i̇el de az i̇emes. Bügin biz birigip i̇el bolmasaq, i̇erteñ jerimizge küşi basym jau kelse, ne özara bülinşilik kün tusa, köringenniñ tepkisinde ketemiz. Bügin birigip öz handyğymyzdy, öz Ordamyzdy tūrğyzuğa äl-quatymyz bar. Al osy mümkinşilikti paidalanbasaq, qazaq degen i̇el boludan qalamyz. Osyny nege oilamaisyñ, ua, Qypşaq Qobylandy?
— Söile, Jalaiyr Böribai, — dedi Arğyn bi Jalaiyr batyry atan jilik, jalañ tös, orta jastan asyp bara jatqan Böribaiğa jol berip:
— Osy otyrğan rulardyñ Üisinnen keiin jasy ülkeni Jalaiyr bolar. Biz körgendi senderdiñ köbiñ körgen joqsyñdar. Qytaimen de, qalmaqpen de, grekpen de betpe-bet alysqanbyz. Sol aiqastyñ bärinen de aman qalyp, bauyrym qazaq dep qūşağymdy jaiyp kelgenimde, Qypşaq, sen büirekten siraq şyğaryp otyrsyñ. Bizdi tastap Äbilqaiyrğa qosylyp, qandai i̇el bolmaqsyñ? Odan da i̇esiñ barda jöniñdi tap!
İendi sözdi osy kelgen batyrlardyñ i̇eñ kişisi, Tamadan şyqqan Qarabura batyr alğan.
— Qyryq bir jaq, qyñyr bir jaq, Qobylandy batyr. Sen qazir qyñyrsyñ. Biraq qyryqtyñ aty qyryq. Qandai qyñyr bolsa da tüzetedi. Būny ūmytpa, basymyz biriguge ainalğanda iritki salma! Būl sağan ağaiyndyq sözimiz.
Qobylandy batyr şart jüginip aldy.
— Būlaryñ ne qorqytu ma? Qypşaqtyñ arysy Qobylandy batyr talai qoqan-loqyny körgen, biraq tiri jannan qorqyp körmegen.
— Körmeseñ köresiñ! — dedi Arğyn bi dausyn kötermei, — baiqa, batyr, sen Arğyn ūly Aqjoldy öltirdim dep tym sañği berme. At qazyğynan ketpeidi, sağan da öz üiiriñnen ketpe deimiz. Ketedi i̇ekensiñ, öz obalyñ öziñe! Biz köppiz, bükil qazaq jinalyp, Kök Ordağa äli jetpese de, Qobylandyğa äli jetedi. Mūny da jadyñda ūsta. Būlaryñ ne, qorqytpaqsyñdar ma deisiñ. Qorqytu jalğyz seniñ ğana qolyñnan keledi dep oilaisyñ ba? Joq, batyrym, sen tuğan anadan biz de tuğanbyz. Sen basyp jürgen jerdi, biz de basyp jürmiz. Aqjolğa sen siltegen şoqpardy, Qypşaqtan şyqqan Qobylandy, sağan da biz de siltei alamyz. Būny da jadyña tūt. Būryn Jänibek pen Kerei ğana Aqjoldyñ qūnyn joqtasa, i̇endi bükil qazaq joqtap jürmesin. İeger bar qazaq Aqjoldyñ qūnyn senen sūrar bolsa, öziñ tügil bükil Kök Ordanyñ mal-mülki jetpes. Būny da ūmytpa. Qorytyp aitarymyz, — Arğyn bi säl saiabyrlady, — aiyptysyñ, bizge i̇er demeimiz. Al i̇el birligin oilasañ i̇erteñ biz köşken küni, sonau Torğaidağy ata meken qonysyña sen de köşesiñ. Basymyz jaña birigip kele jatqanda, söket ülgi körsetpe özge i̇elge. Alda-jalda osy aitqanymyzdy oryndamasañ, kinä taqpa. Bar qazaqtan bes myñ soiyl tabylar. Onda jauymyz Äbilqaiyr i̇emes, öziñ bolasyñ.
— Dūrys aitasyñ, Arğyn bi, — dedi otyrğandar.
— Aitarymyzdy aittyq, i̇endigisin qabyrğaña keñesip öziñ şeş! — dep Arğyn bi men top batyr dämge qaramai üiden şyğyp ketken.
Yzadan janyp-küigen Qobylandy bir mezet älgilerdiñ soñynan quyp jetip, jalğyz özi aiqaspaq bolğan. Biraq birte-birte sabasyna tüsken. Bükil qazaq birikkeli jatqanda, üiirden bölingen saiaq sekildi, Qypşaq ruyn, Äbilqaiyrdyñ qasynda alyp qaludy özi de jön körmegen.
Halqy ardaqtağan añğal batyr, Äbilqaiyrdyñ sözine i̇erip, aşu sezimin bilei almai, jūrtyna qara bet bola bastağanyn keş añğarğan. Ötken isine küñirene ökinip, i̇endi i̇el-jūrtynan alys ketpeske bel buğan. Biraq birden būl armanyn oryndauğa köñili daualamağan. Qazaq rulary Moğolstanğa bet alğanda, būnyñ Torğai özeniniñ boiyna qarai köşu sebebi osydan i̇edi.
Al, köşken i̇eldiñ i̇eñ aqyrğy qarasy üzilgen kezde, Orda-Bazardyñ küngei jağyndağy oipattan Kökseñgirin sabyltyp terletken Qobylandy batyr körindi. Han aqylyn alyp, özi jasağan dürbeleñiniñ aiağyna deiin şydai almai, biraz i̇el Äbilqaiyrdan bölinip ketipti degendi i̇estip, keşe keşke han Ordasyna qarai şapqan. Sol şapqan küii jetken beti. Özen boiynda būryn syñsyp otyratyn auyldardyñ sirep qalğanynan būl mañdağy rulardyñ köşip ketkenin tüsingen. Küiik üstinde öziniñ ne istegenin i̇endi ğana ūqqan. Biraq ökinişin syrtqa şyğarmady. Bir minezdi, qaisar batyr äldenege ümittene jan-jağyna qarady. Töbe basynda tūrğan jalğyz salt attyny kördi. Tüiilgen qabağy aşylyp, talmausyrağan közinde bir ūşqyn paida boldy. İendi ol Kökseñgirin tebinip qap, töbe basynda tūrğan salt attyğa bettedi. Taiau kelip attan tüsti. Odan artyq jaqyndauğa batyly barmady. Töbe basynda tūrğan salt atty art jağynda taiap qalğan at dübirin i̇estip, betin säl būrdy. Būl on bes-on alty jasar qyz i̇edi. Aqqūba betin kün säulesine şomyldyrğan, ülken jaudyrağan bota közderi qaraqattai qap-qara, oimaq auyz, büldirşin i̇erinderi tek läzzatqa ğana jaralğandai süikimdi, qor qyzynan kem i̇emes bir sūlu...
Qyz jüzinde kenet bir qaiğyly saz paida boldy.
— Ne aitasyz, batyr? — dedi ol qaitadan teris būrylyp ketip.
— Men aitarymdy aityp boldym ğoi, bikeş, — dedi Qobylandy! — Aqjol bidi de sen üşin öltirdim, batyr Saiandy da sen üşin öltirtpek boldym. Bir sen üşin jolymda jalğyz köz däu kezdesse de küresuge bar i̇edim. Al qazir... Arystannyñ jüregindei jüregim qūiannyñ jüregindei bolğanda, alpauyttai köñilim alaqandai bolğanda, qorlama i̇endi sen meni, tağdyrymdy öziñ şeş.
Qyz betin qaita būrdy.
— Aqjol bige toqaldyqqa anamnyñ bermek oiy bolğany ras. Biraq Aqjol bidiñ qandai jazyğy bar i̇edi? Batyr Saiandy meniñ süigenim ras. Biraq batyr Saiannyñ qandai jazyğy bar i̇edi? Joq, Qypşaq jolbarysy Qobylandy, qara jerge kirmei men sağan qatyn bolmaimyn.
Namysqoi batyr yzalana qaldy.
— äkeñ berse qaitesiñ?
— Onda meniñ qyzyğymdy sen i̇emes, myna almas kezdik köredi, — dedi altyn belbeuiniñ qynynan kişkentai qylşyldağan kezdikti suyryp.
Söitti de jas sūlu «Osy aqyrğy kezdesuimiz bolsyn!» dep, atyn būryp alyp, Orda-Bazarğa qarai şaba jöneldi.
Qyz qalağa kirip joq bolğanşa, Qobylandy batyr soñynan köz almai qarap tūrdy. Onyñ sonau şüñireigen otty közinde kenet bir qasiret tūmany paida boldy.
— İä, janymdy jalynğa salğan bar armanym küiredi, — dedi Qobylandy janynyñ qatty auyryp tūrğanyn jasyra almai. Aidalada jaralanyp jalğyz qalğan jolbarystai yñyrana kürsindi.
Qobylandy batyr būl qyzdy küşpen köndirip, ne ata-anasyn batyrlyğymen qyzyqtyryp satyp ala almaitynyn būryn da biletin. Qyzdyñ būğan joq i̇ekenin i̇estuimen, i̇endi bar armanynyñ küiregenine közi jetti. Öitkeni būl qyz Gülbahram-Patşaiym atty, Äbilqaiyr hannyñ Mañğyt äielinen tuğan kişi qyzy i̇edi.

IV

Jasy ūlğaiğan saiyn būl dünieniñ qyzyğy tüspen teñ i̇ekenine Äbilqaiyr hannyñ közi jetuge ainalğan. Tağy bir on jyl ömir sürse onyñ ar jağynda bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr, Qorasan bas igen mynau altyn taq, bir küngidei bolmai, adyra qalatynyna şek keltirmegen. Qyzyq däuren, sän-saltanat bäri de ötkinşek jalğan i̇emes. Ötkinşek i̇emes, tek ajal. Bir küni bū da sol opasyz düniemen qoştasyp, mäñgi mekeni qara jerdiñ qūşağyna kiredi... Äitse de, tiriniñ tirşiligi bar, būl jalğanda oryndai alsam degen tilegi, armany bolady. Armansyz adam i̇eskeksiz qaiyqpen teñ, tağdyr — tolqyn, qalai qarai ūrsa, solai qarai ağady. Al Äbilqaiyr sol tolqyndy öz yqpalymen ağyzam degen adam.
äitsede Äbilqaiyr küni ötip ölimge taiağan saiyn, öziniñ äli köp armanynyñ aiaqsyz qalyp bara jatqanyna közi jetti. Sol armandarynyñ biri: köziniñ tirisinde on balasyn, i̇er jete bastağan nemerelerin, handyğynyñ jer-jerlerine, şaharlaryna ämir, sūltan, daruğa i̇etip taratyp, bükil öz handyğyn senimdi qoldarğa tapsyryp ketu i̇edi. Al būl tilegi äli bälendei tülektenip jatqan joq, balalarynyñ aldy otyzğa kelip qalsa da, köbi joryqtarğa qatynasyp, i̇erlik körsetip jürse de, äli jeke i̇el bilep, ne i̇el jaulap alyp äkesiniñ atağyn ūlğaita tüsken birde-biri joq.
äke balağa synşy, bū jağynan Äbilqaiyr Mañğyt ruynan alğan bäibişesinen tuğan Şah-Budaqtyñ balalary Mūhamed-Şaibani, Mahmud-Sūltan men Rabiu-Sūltan-Begimnen tuğan Süiinşik oğylannan zor ümitti. Tübi Kök Ordağa osylar ie bolar dep qatty senedi. Üşeui de bolaiyn dep tūr, qūr qol ūstai almaisyñ, jylannyñ balasy tärizdi älden-aq ysqyryna qalğan. Üşeuiniñ jastary şamalas, tek Süiinşik qana ana i̇ekeuinen tört jas ülken. Ätteñ jas-
tyqtary ğana hanğa böget, äitpese auyr da, qyzğylyqty da han isterine qatynastyra bastar i̇edi, amal joq, tağy bir jeti-segiz jyl kütuge tura keledi.
Asyldan asyl tuady. Äsirese nağaşysy Aqsaq Temir tūqymy Süiinşikten köp jaqsylyq kütken. Baqty-Qoja uäziri kelip, «Süiinşik sūltanda jastyğyna qaramai han ūlyna kerek qasiet bar i̇eken, aitqan sözdi ūğa qoidy. Rabiu-Sūltan-Begim anasy bolsa da, istegen künäsi üşin ölim jazasyna qiiätyny dausyz» degennen beri būl balasyna mereiin köbirek audara tüsti. «Tamyrynda Şyñğyshan men nağaşysy Aqsaq Temirdiñ qany bar i̇eken, Kök Ordağa osy ie boluy mümkin» dep oilady.
Biraq keşe äbdirazaq däruiş kelip:
— Taqsyr han, Süiinşik oğylan keselge şaldyqqan, tezirek i̇emdetu kerek, — degen.
— Qandai keselge ūşyrapty? — dep Äbilqaiyr däruişke seziktene qarağan.
— Būl aurudy özi tappağan, bireu jūqtyrğan. On üş jasar balanyñ mūndai keselge şaldyğuy qauipti is. Keşe söilesip körip i̇edim, i̇esi-derti Saiyn tağy... «Şeşem meniñ künäkar, ony taspen şökeletip öltirtem, meni qūr jaqsy körgen bolady, al bar oiy äkem tağyn Küşkinşi ağama alyp beru» deidi.
Han Süiinşiktiñ şeşesin nege taspen şökeletip öltirtem deuiniñ sebebiniñ qaida jatqanyn bile tūrsa da, kenet armany äke tağy bola qalğanyna tañ qaldy...
Däruiş: «Altyn taqty ülken balasyna alyp bermek bolğany üşin, bügin şeşesin öltirtem dese, i̇erteñ on üş jasar Süiinşik, i̇er jetken küni «tağyñdy mağan ber» dep öziñe bas saludan taiynbaidy. Joq, Süiinşik nauqas, äli aqyl kirmegen jasty mūndai auruğa bireu şaldyqtyryp jür, tezirek i̇emdetu kerek», degen.
Būl sözden keiin han oilanyp qalğan. Baqty-Qoja uäzirdiñ aituynşa i̇eki-üş künniñ işinde Rabiu-Sūltan-Begimge han soty boluğa tiısti. Sol sotta Baqty-Qoja uäzir hanymnyñ qylmysyn aşyp, halyq atynan ükim şyğartpaq. Sol ükim boiynşa Rabiu-Sūltan-Begim jūrt közinşe taspen şökelenip öltirilu kerek. Būl ükimdi iske asyruğa tuğan balasy Süiinşiktiñ tek «dūrys» dep basyn izeui ğana qajet. Baqty-Qoja uäzir aituynşa Süiinşiktiñ būny isteitinine kümän keltiruge bolmaidy. Būndai qandy oqiğa han Ordasyna tañsyq i̇emes. Oğan han qinala qoimağan-dy. Al äbdirazaq däruiştiñ myna aityp tūrğandary basqa bir qauipti añğartady. «İä, solai. Demek, i̇eñ aldymen Süiinşik qolymen Rabiu-Sūltan-Begimnen öş alu jön. Al sodan keiin baryp, i̇eger meniñ közim tiri tūrğanda äke tağynan ümitker oiy bolsa onda...».
Han oiyn äbdirazaq bölip jibergen:
— İeger Süiinşik sūltan öz anasyna künäkar dep päle tağatyn jağdaiğa jetse, men araşa tüsem. Auru balanyñ sözine senuge bolmaidy. Al onyñ nau-
qas i̇ekeni dausyz.
Aqyldy däruiş būryn anasyn janyndai jaqsy köretin sūltannyñ kenet «meniñ anam künäkar, ol altyn taqqa Küşkinşi otyrsyn deidi» degeninen han Ordasyna bir suyq jylan — bülinşiliktiñ bas sūqqanyn añğarğan. Şyğys tarihynda mūndai jağdai bälendei tañ qalarlyq oqiğa i̇emes. Äbdirazaq osyny oilap, «qylmysqa jol berme» dep hanğa ädeii aşyq aitqan. Han däruiş oiyn ūqqan. Al «sen meniñ şeşken isimdi būzğaly tūrsyñ, Rabiu-Sūltan-Begimdi öltirtu meniñ būiryğym, jaiyña jür» dei almağan. Deuge osy bir ädiletti süigiş, bir betkei adal däriger hanğa öte kerekti adam i̇edi. Onsyz Äbilqaiyr bir kün ömir süre almasy dausyz.
Äbilqaiyr han köpten tūnşyqpa 31  auru bolatyn. Osy aurudan qūtylam dep qaramağyndağy talai bilgiş i̇emşilerge qaralğan. Tipti Tibetten, Qytaidan, Qorasannan, Mysyrdan da baqsy-balger aldyryp köringen. Biraq būlardyñ biriniñ qolynan handy jazu kelmegen. Dert ūlğaiu üstine ūlğaia tüsken. Aqyrynda otyzdan asar-aspasynda älsin-älsin tösek tartyp jatyp qalatyndy şyğardy. Özgeniñ ömiri özine şybyn qūrly körinbeitin qatigez han, i̇endi ūzaq ūstaityn osynau kökjöteldiñ birinde tūnşyğyp ölip ketedi i̇ekem dep zäresi qalmağan. Adam neğūrlym därejesi joğarylağan saiyn, soğūrlym jany tätti bola tüsedi. Bir şeti Qorasan, i̇ekinşi şeti Jaiyq özeninen asyp daliyp jatqan alyp handyğynyñ tükpir-tükpirine «bilgir däriger» izdetip at şaptyrğan. Osy kezde nökerleri Merv qalasynan äbdirazaqty alyp kelgen. Oğan mine, on jyldan asyp barady. Äbdirazaq kelgeli közi aşyldy. Tūnşyqtyrğyş dertten müldem jazyp jibermese de, «kenet ölip qalady i̇ekenmin» degen qauipten qūtqardy. Onyñ üstine adamnyñ jasy ülkeigen saiyn jabysa ketetin dertterden handy kädimgi üşkirip jazğandai jazady. Densaulyğy jaratylysynan naşar Äbilqaiyr i̇endi ūzaq jyl ömir süredi i̇ekenmin dep ümittenip qaldy. Al ümit ömir serigi, i̇endi ol keide, köñili qoş kezderde, «äbdirazaq ölmei men ölmeimin» dep jymyñdaudy şyğardy. Osyndai bar ömiri qolynda tūrğan äbdirazaqpen han sanaspasqa amaly joq-ty. Sol sebepten de ol däruiştiñ auzynan qaqpady. Äbdirazaq ketkennen keiin Baqty-Qoja uäzirdi şaqyrtyp alyp Rabiu sūludy aiyptaudy äzirge toqtata tūruyn būiyrdy. Ol kenet Süiinşik balasynyñ han tağyna qūmar bola qaluynan būl arada tağy da bir suyq oidyñ salqyny soğa bastağanyn añğarğan. Būl suyq oi kimnen şyqty? Baqty-Qojadan ba, basqadan ba — han bilgisi kelgen.
«Jauyz hannan qūtylğyñ kelse, onyñ jauyz balasyna seni han i̇etem de!» deidi monğoldyñ köne qağidasy. Al rasyna kelsek äbdirazaq Nahiçevanidyñ aitqany şyndyq i̇edi.