Köşpendiler - I - Almas qylyş

Han könbedi. Būl aiqas tek Qobylandynyŋ basymen tynbaitynyn biletin-di. Qobylandydan airylsa bar Qypşaqtan müldem qol üzetinin i̇esepke aldy. Sondyqtan «joq, Qobylandyny bermeimin» dedi.
Jänibek pen Kerei oryndarynan türegeldi.
— Olai bolsa, biz kettik, — dedi qos sūltan.
Būlar kelmesten būryn Äbilqaiyr han saraiynyŋ mūnarasynan Keŋgirdi boilai, Orda-Bazardyŋ küngei betinde qūmyrsqadai qaptağan äskerdi körgen Jänibek pen Kerei qoştaspai, öktemdei adymdap i̇esikke taianğanda «ūstaŋdar mynalardy!» dei almady nökerlerine. Jer şūqyğan qalpymen ün-tünsiz qala berdi.
Kün bata Arğyn, Taraqty, Kerei, Naiman, Qoŋyrat, Uaq rularynyŋ biraz auyly Jänibek pen Kereige i̇erip, Moğolstanğa qarai köterildi.
Qalyŋ äskeri qorğağan qazaq rulary tüni boiy köşti.
Taŋ atyp, kün şyqqanda keşegi aqşağala qalyŋ i̇el syŋsyp otyrğan şalğyn şöpti jazyq dalanyŋ biraz jeri qūlazyp bos qalğanyn Orda-Bazar halqy tegis kördi. Osylai bolaryn bilgen Äbilqaiyr, han saraiynan şyqpai jatyp aldy.
Qypşaq batyry Qobylandy da han ordasynyŋ qasynda qala almady. Qypşaqtyŋ qaramağyndağy bes myŋ üiin i̇ertip, Torğai boiyna ketuge bel budy. Qaisar batyrdyŋ būlai köşuine bir jağdai ülken sebep boldy. Jänibek pen Kereige i̇erip qazaq rulary Moğolstan jerine köteriluden üş kün būryn, qazaqtyŋ sol kezdegi ardaqty sanaityn bir top batyry men bileri Qobylandy batyrdyŋ aulyna kelgen. Būlar kelse Qobylandy on i̇eki qanat aq ordasynyŋ işinde bük tüsip teris qarap jatyr i̇eken. Sary qaryn bolyp qalğan bäibişesi: «üige qadirli kisiler keldi, tūrsaişy, batyrym», — dese de Qobylandy tūrmady. «Ah» ūryp, özge jūrt bilmeitin, tek özine ğana aian jan azabyna örtenip jata berdi.
Sonda batyrlardy bastap kelgen Arğyn bi:
— Ua, jarqynym, Äbilqaiyrğa i̇erdiŋ — jol bermediŋ, ūlymdy öltirdiŋ — qūn bermediŋ. Bar jynymyzdy qossaq bizdiŋ de bir Qobylandylyq baqsylyğymyz bar. İel qamyn oilap kelip otyrmyz. Kelin-kepşigine ökpelegen qariiädai, teris ainalyp, toŋqaiyp jatyp alğanyŋ ne qylğanyŋ? Tūr, söileselik! — degen dausyn köterip.
Arğyn bidiŋ öktem söileuinen, būl kelgender, i̇el auzyndağy özimen üzeŋgiles batyrlar i̇ekenin bilip, Qobylandy basyn köterip, sälem berip, türegelip otyrğan.
Syrttağy jalşylaryna qonaqtarğa arnap tu bie soidyrğan Torğynai bäibişesi üige kirip, bes taidyŋ terisinen tikken sabany qara pispekpen kürpildete pisip, tegenedei-tegenedei ağaş aiaqtarğa qymyz qUia bastağan.
Ūzaq jürip şöldep qalğan Arğyn sapty aiaqty ortalai bir simirip alğan da, sözine kirisken.
— Künbatysynda İedildi, künşyğysynda Orhon, İertisti, soltüstiginde Tobyl, İesildi, oŋtüstiginde sonau Qytai Şym qabyrğasyna deiin jalpaq dalany i̇ejelden i̇en jailağan i̇el i̇edik. Köne zamannan tilimiz de, oiymyz da, şaruaşylyğymyz, saltymyz da bir i̇edi. Qypşaq, Alşyn batysymdy, Naiman, Kerei şyğysymdy, Üisin, Dulat, Qoŋyrat oŋtüstigimdi qorğap keldiŋ. Atam zamannan ortalary¦da men bar i̇edim. Senderden küşi asyp, jer ortama jau jetkende, aianyp qalğan kezim joq. Qandai ökpeŋ bar, ağaiyn? İerligim kimnen kem i̇edi? Doldanğan teŋizge jelken qaiyq ne istei alady, hūnuğa da qarsy şaptym, Qytaiğa da qarsy şyqtym, biraq küşim jetpedi. Ağaiyn dep Kerei, Naiman, Qoŋyrat jerine yğystym. Qonys berdi būl ağaiyn. Arğyn dep özenine at qoidym. Soqqan qūiyndai bop jerimdi, i̇elimdi talap hūnu ötti batysqa. Ata qonysyma qaita keldim. Qaitadan Arğynaty tauyna qazyq qaqtym. Jaulasar i̇elimmen şekaralas Qypşaq, Kerei, Naiman, Alşyn, Üisin, Dulat, Jalaiyr, sender boldyŋdar. Ortaŋda köz oimaqtai men qaldym. Sonau bir arğy zamanda han köterip i̇el bolmasaq ta, köşken jerimizdi jaudan saqtadyŋdar, qūrymadyq. Al bügin ne bolğaly tūrmyz? Oiladyŋ ba osyny, ağaiyn, özara? Oilamasaŋ oilaiyq, — Qobylandy söilemek bop tamağyn qyrynyp yŋğailana berip i̇edi, Arğyn bi ony toqtatyp tastady. — Şaŋyraq öziŋdiki, kezegiŋ keler, aitarsyŋ. Aldymenen ağaiynnyŋ sözin ūğyp al. Söile Qaraqoja batyr! — dedi joly ülken bolmağanmen osy otyrğandardyŋ jasy ülkeni Kerei Qaraqoja batyrğa söz tastap.
— Dūrys aitty Arğyn bi, — dedi, i̇el arasynda «bes qūlaş» dep atalatyn i̇eŋgezerdei, qoşqyl öŋdi Qaraqoja batyr, — anadan i̇er bolyp jalğyz Qypşaq tuğan joq, batyrlyqqa, i̇erlikke bärimiz de ortaqpyz. İejelden bizdiŋ qonysymyz Orhon, Onon özenderiniŋ boiy men qart Altai, Tarbağatai taulary i̇ekeni bäriŋe aian. Arğy atalarymyz käpir dininde bolypty desedi. O zamanda qazaq qandai din ūstağanyn kim bilgen. Mümkin käpir de bolğan şyğar. Biraq Kerei Kerei bolğaly, İertiske köşip qonğaly Üisin, Dulat, Arğyn, Qypşaq, Naiman, Uaq sendermen bir şyğysyp keledi būl Kerei. Ras, i̇erte kezde monğol i̇elimen de biz dos bolğanbyz. Qyz alysyp, qyz beriskenbiz. Biraq Temuçin Şyŋğyshan atalysymen-aq, özimen körşiles Kereidiŋ i̇el bolyp otyrğanyn körgisi kelmedi. Tatar qauymynan keiin, auyzdy bizge saldy. Qylyşynan qan tamğan Şyŋğyshanmen on jyl aiqastyq. Kereidiŋ ardagerleri Marğyz Būiryq han, Qojatūr han, Uan han — bäri Şyŋğys qolynan qaza tapty. Osynşama biz ne üşin alystyq, nege ardaqty ūldarymyzdy qūrban i̇etip qan-josa boldyq? Kök Ordanyŋ hany Äbilqaiyrdyŋ qūly boluğa ma?
— Söile, Qaptağai batyr, — dedi Qaraqojadan jasy säl kişi, Naimannyŋ aq iyğy Qaptağaiğa söz berip, Arğyn bi.
— Men sözimdi myna Qaraqoja batyr toqtağan jerden bastaiyn, — dedi Qaptağai batyr Qobylandyğa bir qarap qoiyp. — Kereidi jeŋgen Şyŋğys, äbden tūiattanyp alğan soŋ, bar äskerin bizge japty i̇emes pe? İejelden dinimiz de bir, tilimiz de bir, qatar köşip jürgen Kereidi i̇endi bizge aidap saldy. Naiman oŋai köndi me? ätteŋ odaqtas Horezm-şah Mūhamed, Jajirat taipasynyŋ hany Jamuha şeşenniŋ opasyzdyğynyŋ saldarynan Daian han bastağan Naiman jeŋildi. Hannyŋ özi qan maidanda qaza tapty. Biraq Naiman būdan keiin de moiyn ūsynbağan. Daian hannyŋ balasyn ataqty Qūşlyq batyr Şyŋ-
ğyshanğa qarsy jiyrma jyl alysty. Şyŋğyshannyŋ äigili bahadurlary Jebe-nūian men Qūbylaidyŋ bizge istemegeni bar ma? Tek körşiles qarlūqtardyŋ älsizdiginen ğana olardyŋ bizge quaty jetti. Şyŋğys nūiandary Naimannyŋ bas köterer bir adamyn qaldyrmai qyrdy. Ūlyn qūl i̇etti, äielin küŋ i̇etti. Biraq bostandyqty köksegen Naiman qandai auyrtpalyq bolsa da jeŋgizbedi, tasqyn suda seŋ üstinde qalğan adamdai qaitadan qarmanyp jağağa şyqty. Qazaqtyŋ özge rularymen qosylyp i̇el boludy oilady. Sonau biz üşin qanyn tökken, qyrylğan ata-babanyŋ aruağyn syilap, öz jerin, öz i̇elin öle-ölgenşe qorğady. Şyŋğyshan ūrpağy qanşa qanqūily bolğanymen, olar bizdi i̇emes, biz olardy jeŋdik. Monğol tili i̇emes, monğol dästüri i̇emes, qazaq tili, qazaq dästüri qaldy. Osynyŋ bäri nelikten boldy? Qazaq atyn İedil, Jaiyqta, Qypşaq, Alşyn, sender qorğasaŋdar, Tarbağatai, Altaida Kerei, Naiman biz qorğadyq. Bas qossaŋ tiri pende jeŋe almaityn i̇el boldyq. Biraq basymyz qosylmady. Tağy bizdi Barlas Aqsaq Temir jeŋdi. Būl da birimizdi birimizge aidap salyp, birimizden soŋ birimizdi bağyndyryp qoidai qyrdy. Taramystai jany siri halyq būdan da aman qaldyq. Aman qaldyq, biraq odan ne paida? Byt-şyt bolyp är hannyŋ qolynda jürmiz. Bizge Kök Orda qoja, Astrahan sūltandary da qoja, Qyrym men Noğaily handarynyŋ qaramağynda jürgen i̇el de az i̇emes. Bügin biz birigip i̇el bolmasaq, i̇erteŋ jerimizge küşi basym jau kelse, ne özara bülinşilik kün tusa, köringenniŋ tepkisinde ketemiz. Bügin birigip öz handyğymyzdy, öz Ordamyzdy tūrğyzuğa äl-quatymyz bar. Al osy mümkinşilikti paidalanbasaq, qazaq degen i̇el boludan qalamyz. Osyny nege oilamaisyŋ, ua, Qypşaq Qobylandy?
— Söile, Jalaiyr Böribai, — dedi Arğyn bi Jalaiyr batyry atan jilik, jalaŋ tös, orta jastan asyp bara jatqan Böribaiğa jol berip:
— Osy otyrğan rulardyŋ Üisinnen keiin jasy ülkeni Jalaiyr bolar. Biz körgendi senderdiŋ köbiŋ körgen joqsyŋdar. Qytaimen de, qalmaqpen de, grekpen de betpe-bet alysqanbyz. Sol aiqastyŋ bärinen de aman qalyp, bauyrym qazaq dep qūşağymdy jaiyp kelgenimde, Qypşaq, sen büirekten siraq şyğaryp otyrsyŋ. Bizdi tastap Äbilqaiyrğa qosylyp, qandai i̇el bolmaqsyŋ? Odan da i̇esiŋ barda jöniŋdi tap!
Endi sözdi osy kelgen batyrlardyŋ i̇eŋ kişisi, Tamadan şyqqan Qarabura batyr alğan.
— Qyryq bir jaq, qyŋyr bir jaq, Qobylandy batyr. Sen qazir qyŋyrsyŋ. Biraq qyryqtyŋ aty qyryq. Qandai qyŋyr bolsa da tüzetedi. Būny ūmytpa, basymyz biriguge ainalğanda iritki salma! Būl sağan ağaiyndyq sözimiz.
Qobylandy batyr şart jüginip aldy.
— Būlaryŋ ne qorqytu ma? Qypşaqtyŋ arysy Qobylandy batyr talai qoqan-loqyny körgen, biraq tiri jannan qorqyp körmegen.
— Körmeseŋ köresiŋ! — dedi Arğyn bi dausyn kötermei, — baiqa, batyr, sen Arğyn ūly Aqjoldy öltirdim dep tym saŋği berme. At qazyğynan ketpeidi, sağan da öz üiiriŋnen ketpe deimiz. Ketedi i̇ekensiŋ, öz obalyŋ öziŋe! Biz köppiz, bükil qazaq jinalyp, Kök Ordağa äli jetpese de, Qobylandyğa äli jetedi. Mūny da jadyŋda ūsta. Būlaryŋ ne, qorqytpaqsyŋdar ma deisiŋ. Qorqytu jalğyz seniŋ ğana qolyŋnan keledi dep oilaisyŋ ba? Joq, batyrym, sen tuğan anadan biz de tuğanbyz. Sen basyp jürgen jerdi, biz de basyp jürmiz. Aqjolğa sen siltegen şoqpardy, Qypşaqtan şyqqan Qobylandy, sağan da biz de siltei alamyz. Būny da jadyŋa tūt. Būryn Jänibek pen Kerei ğana Aqjoldyŋ qūnyn joqtasa, i̇endi bükil qazaq joqtap jürmesin. İeger bar qazaq Aqjoldyŋ qūnyn senen sūrar bolsa, öziŋ tügil bükil Kök Ordanyŋ mal-mülki jetpes. Būny da ūmytpa. Qorytyp aitarymyz, — Arğyn bi säl saiabyrlady, — aiyptysyŋ, bizge i̇er demeimiz. Al i̇el birligin oilasaŋ i̇erteŋ biz köşken küni, sonau Torğaidağy ata meken qonysyŋa sen de köşesiŋ. Basymyz jaŋa birigip kele jatqanda, söket ülgi körsetpe özge i̇elge. Alda-jalda osy aitqanymyzdy oryndamasaŋ, kinä taqpa. Bar qazaqtan bes myŋ soiyl tabylar. Onda jauymyz Äbilqaiyr i̇emes, öziŋ bolasyŋ.
— Dūrys aitasyŋ, Arğyn bi, — dedi otyrğandar.
— Aitarymyzdy aittyq, i̇endigisin qabyrğaŋa keŋesip öziŋ şeş! — dep Arğyn bi men top batyr dämge qaramai üiden şyğyp ketken.
Yzadan janyp-küigen Qobylandy bir mezet älgilerdiŋ soŋynan quyp jetip, jalğyz özi aiqaspaq bolğan. Biraq birte-birte sabasyna tüsken. Bükil qazaq birikkeli jatqanda, üiirden bölingen saiaq sekildi, Qypşaq ruyn, Äbilqaiyrdyŋ qasynda alyp qaludy özi de jön körmegen.
Halqy ardaqtağan aŋğal batyr, Äbilqaiyrdyŋ sözine i̇erip, aşu sezimin bilei almai, jūrtyna qara bet bola bastağanyn keş aŋğarğan. Ötken isine küŋirene ökinip, i̇endi i̇el-jūrtynan alys ketpeske bel buğan. Biraq birden būl armanyn oryndauğa köŋili daualamağan. Qazaq rulary Moğolstanğa bet alğanda, būnyŋ Torğai özeniniŋ boiyna qarai köşu sebebi osydan i̇edi.
Al, köşken i̇eldiŋ i̇eŋ aqyrğy qarasy üzilgen kezde, Orda-Bazardyŋ küngei jağyndağy oipattan Kökseŋgirin sabyltyp terletken Qobylandy batyr körindi. Han aqylyn alyp, özi jasağan dürbeleŋiniŋ aiağyna deiin şydai almai, biraz i̇el Äbilqaiyrdan bölinip ketipti degendi i̇estip, keşe keşke han Ordasyna qarai şapqan. Sol şapqan küii jetken beti. Özen boiynda būryn syŋsyp otyratyn auyldardyŋ sirep qalğanynan būl maŋdağy rulardyŋ köşip ketkenin tüsingen. Küiik üstinde öziniŋ ne istegenin i̇endi ğana ūqqan. Biraq ökinişin syrtqa şyğarmady. Bir minezdi, qaisar batyr äldenege ümittene jan-jağyna qarady. Töbe basynda tūrğan jalğyz salt attyny kördi. Tüiilgen qabağy aşylyp, talmausyrağan közinde bir ūşqyn paida boldy. İendi ol Kökseŋgirin tebinip qap, töbe basynda tūrğan salt attyğa bettedi. Taiau kelip attan tüsti. Odan artyq jaqyndauğa batyly barmady. Töbe basynda tūrğan salt atty art jağynda taiap qalğan at dübirin i̇estip, betin säl būrdy. Būl on bes-on alty jasar qyz i̇edi. Aqqūba betin kün säulesine şomyldyrğan, ülken jaudyrağan bota közderi qaraqattai qap-qara, oimaq auyz, büldirşin i̇erinderi tek läzzatqa ğana jaralğandai süikimdi, qor qyzynan kem i̇emes bir sūlu...
Qyz jüzinde kenet bir qaiğyly saz paida boldy.
— Ne aitasyz, batyr? — dedi ol qaitadan teris būrylyp ketip.
— Men aitarymdy aityp boldym ğoi, bikeş, — dedi Qobylandy! — Aqjol bidi de sen üşin öltirdim, batyr Saiandy da sen üşin öltirtpek boldym. Bir sen üşin jolymda jalğyz köz däu kezdesse de küresuge bar i̇edim. Al qazir... Arystannyŋ jüregindei jüregim qūiannyŋ jüregindei bolğanda, alpauyttai köŋilim alaqandai bolğanda, qorlama i̇endi sen meni, tağdyrymdy öziŋ şeş.
Qyz betin qaita būrdy.
— Aqjol bige toqaldyqqa anamnyŋ bermek oiy bolğany ras. Biraq Aqjol bidiŋ qandai jazyğy bar i̇edi? Batyr Saiandy meniŋ süigenim ras. Biraq batyr Saiannyŋ qandai jazyğy bar i̇edi? Joq, Qypşaq jolbarysy Qobylandy, qara jerge kirmei men sağan qatyn bolmaimyn.
Namysqoi batyr yzalana qaldy.
— äkeŋ berse qaitesiŋ?
— Onda meniŋ qyzyğymdy sen i̇emes, myna almas kezdik köredi, — dedi altyn belbeuiniŋ qynynan kişkentai qylşyldağan kezdikti suyryp.
Söitti de jas sūlu «Osy aqyrğy kezdesuimiz bolsyn!» dep, atyn būryp alyp, Orda-Bazarğa qarai şaba jöneldi.
Qyz qalağa kirip joq bolğanşa, Qobylandy batyr soŋynan köz almai qarap tūrdy. Onyŋ sonau şüŋireigen otty közinde kenet bir qasiret tūmany paida boldy.
— İä, janymdy jalynğa salğan bar armanym küiredi, — dedi Qobylandy janynyŋ qatty auyryp tūrğanyn jasyra almai. Aidalada jaralanyp jalğyz qalğan jolbarystai yŋyrana kürsindi.
Qobylandy batyr būl qyzdy küşpen köndirip, ne ata-anasyn batyrlyğymen qyzyqtyryp satyp ala almaitynyn būryn da biletin. Qyzdyŋ būğan joq i̇ekenin i̇estuimen, i̇endi bar armanynyŋ küiregenine közi jetti. Öitkeni būl qyz Gülbahram-Patşaiym atty, Äbilqaiyr hannyŋ Maŋğyt äielinen tuğan kişi qyzy i̇edi.

IV

Jasy ūlğaiğan saiyn būl dünieniŋ qyzyğy tüspen teŋ i̇ekenine Äbilqaiyr hannyŋ közi jetuge ainalğan. Tağy bir on jyl ömir sürse onyŋ ar jağynda bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr, Qorasan bas igen mynau altyn taq, bir küngidei bolmai, adyra qalatynyna şek keltirmegen. Qyzyq däuren, sän-saltanat bäri de ötkinşek jalğan i̇emes. Ötkinşek i̇emes, tek ajal. Bir küni bū da sol opasyz düniemen qoştasyp, mäŋgi mekeni qara jerdiŋ qūşağyna kiredi... Äitse de, tiriniŋ tirşiligi bar, būl jalğanda oryndai alsam degen tilegi, armany bolady. Armansyz adam i̇eskeksiz qaiyqpen teŋ, tağdyr — tolqyn, qalai qarai ūrsa, solai qarai ağady. Al Äbilqaiyr sol tolqyndy öz yqpalymen ağyzam degen adam.
äitsede Äbilqaiyr küni ötip ölimge taiağan saiyn, öziniŋ äli köp armanynyŋ aiaqsyz qalyp bara jatqanyna közi jetti. Sol armandarynyŋ biri: köziniŋ tirisinde on balasyn, i̇er jete bastağan nemerelerin, handyğynyŋ jer-jerlerine, şaharlaryna ämir, sūltan, daruğa i̇etip taratyp, bükil öz handyğyn senimdi qoldarğa tapsyryp ketu i̇edi. Al būl tilegi äli bälendei tülektenip jatqan joq, balalarynyŋ aldy otyzğa kelip qalsa da, köbi joryqtarğa qatynasyp, i̇erlik körsetip jürse de, äli jeke i̇el bilep, ne i̇el jaulap alyp äkesiniŋ atağyn ūlğaita tüsken birde-biri joq.
äke balağa synşy, bū jağynan Äbilqaiyr Maŋğyt ruynan alğan bäibişesinen tuğan Şah-Budaqtyŋ balalary Mūhamed-Şaibani, Mahmud-Sūltan men Rabiu-Sūltan-Begimnen tuğan Süiinşik oğylannan zor ümitti. Tübi Kök Ordağa osylar ie bolar dep qatty senedi. Üşeui de bolaiyn dep tūr, qūr qol ūstai almaisyŋ, jylannyŋ balasy tärizdi älden-aq ysqyryna qalğan. Üşeuiniŋ jastary şamalas, tek Süiinşik qana ana i̇ekeuinen tört jas ülken. Ätteŋ jas-
tyqtary ğana hanğa böget, äitpese auyr da, qyzğylyqty da han isterine qatynastyra bastar i̇edi, amal joq, tağy bir jeti-segiz jyl kütuge tura keledi.
Asyldan asyl tuady. Äsirese nağaşysy Aqsaq Temir tūqymy Süiinşikten köp jaqsylyq kütken. Baqty-Qoja uäziri kelip, «Süiinşik sūltanda jastyğyna qaramai han ūlyna kerek qasiet bar i̇eken, aitqan sözdi ūğa qoidy. Rabiu-Sūltan-Begim anasy bolsa da, istegen künäsi üşin ölim jazasyna qiiätyny dausyz» degennen beri būl balasyna mereiin köbirek audara tüsti. «Tamyrynda Şyŋğyshan men nağaşysy Aqsaq Temirdiŋ qany bar i̇eken, Kök Ordağa osy ie boluy mümkin» dep oilady.
Biraq keşe äbdirazaq däruiş kelip:
— Taqsyr han, Süiinşik oğylan keselge şaldyqqan, tezirek i̇emdetu kerek, — degen.
— Qandai keselge ūşyrapty? — dep Äbilqaiyr däruişke seziktene qarağan.
— Būl aurudy özi tappağan, bireu jūqtyrğan. On üş jasar balanyŋ mūndai keselge şaldyğuy qauipti is. Keşe söilesip körip i̇edim, i̇esi-derti Saiyn tağy... «Şeşem meniŋ künäkar, ony taspen şökeletip öltirtem, meni qūr jaqsy körgen bolady, al bar oiy äkem tağyn Küşkinşi ağama alyp beru» deidi.
Han Süiinşiktiŋ şeşesin nege taspen şökeletip öltirtem deuiniŋ sebebiniŋ qaida jatqanyn bile tūrsa da, kenet armany äke tağy bola qalğanyna taŋ qaldy...
Däruiş: «Altyn taqty ülken balasyna alyp bermek bolğany üşin, bügin şeşesin öltirtem dese, i̇erteŋ on üş jasar Süiinşik, i̇er jetken küni «tağyŋdy mağan ber» dep öziŋe bas saludan taiynbaidy. Joq, Süiinşik nauqas, äli aqyl kirmegen jasty mūndai auruğa bireu şaldyqtyryp jür, tezirek i̇emdetu kerek», degen.
Būl sözden keiin han oilanyp qalğan. Baqty-Qoja uäzirdiŋ aituynşa i̇eki-üş künniŋ işinde Rabiu-Sūltan-Begimge han soty boluğa tiısti. Sol sotta Baqty-Qoja uäzir hanymnyŋ qylmysyn aşyp, halyq atynan ükim şyğartpaq. Sol ükim boiynşa Rabiu-Sūltan-Begim jūrt közinşe taspen şökelenip öltirilu kerek. Būl ükimdi iske asyruğa tuğan balasy Süiinşiktiŋ tek «dūrys» dep basyn izeui ğana qajet. Baqty-Qoja uäzir aituynşa Süiinşiktiŋ būny isteitinine kümän keltiruge bolmaidy. Būndai qandy oqiğa han Ordasyna taŋsyq i̇emes. Oğan han qinala qoimağan-dy. Al äbdirazaq däruiştiŋ myna aityp tūrğandary basqa bir qauipti aŋğartady. «İä, solai. Demek, i̇eŋ aldymen Süiinşik qolymen Rabiu-Sūltan-Begimnen öş alu jön. Al sodan keiin baryp, i̇eger meniŋ közim tiri tūrğanda äke tağynan ümitker oiy bolsa onda...».
Han oiyn äbdirazaq bölip jibergen:
— İeger Süiinşik sūltan öz anasyna künäkar dep päle tağatyn jağdaiğa jetse, men araşa tüsem. Auru balanyŋ sözine senuge bolmaidy. Al onyŋ nau-
qas i̇ekeni dausyz.
Aqyldy däruiş būryn anasyn janyndai jaqsy köretin sūltannyŋ kenet «meniŋ anam künäkar, ol altyn taqqa Küşkinşi otyrsyn deidi» degeninen han Ordasyna bir suyq jylan — bülinşiliktiŋ bas sūqqanyn aŋğarğan. Şyğys tarihynda mūndai jağdai bälendei taŋ qalarlyq oqiğa i̇emes. Äbdirazaq osyny oilap, «qylmysqa jol berme» dep hanğa ädeii aşyq aitqan. Han däruiş oiyn ūqqan. Al «sen meniŋ şeşken isimdi būzğaly tūrsyŋ, Rabiu-Sūltan-Begimdi öltirtu meniŋ būiryğym, jaiyŋa jür» dei almağan. Deuge osy bir ädiletti süigiş, bir betkei adal däriger hanğa öte kerekti adam i̇edi. Onsyz Äbilqaiyr bir kün ömir süre almasy dausyz.
Äbilqaiyr han köpten tūnşyqpa 31  auru bolatyn. Osy aurudan qūtylam dep qaramağyndağy talai bilgiş i̇emşilerge qaralğan. Tipti Tibetten, Qytaidan, Qorasannan, Mysyrdan da baqsy-balger aldyryp köringen. Biraq būlardyŋ biriniŋ qolynan handy jazu kelmegen. Dert ūlğaiu üstine ūlğaia tüsken. Aqyrynda otyzdan asar-aspasynda älsin-älsin tösek tartyp jatyp qalatyndy şyğardy. Özgeniŋ ömiri özine şybyn qūrly körinbeitin qatigez han, i̇endi ūzaq ūstaityn osynau kökjöteldiŋ birinde tūnşyğyp ölip ketedi i̇ekem dep zäresi qalmağan. Adam neğūrlym därejesi joğarylağan saiyn, soğūrlym jany tätti bola tüsedi. Bir şeti Qorasan, i̇ekinşi şeti Jaiyq özeninen asyp daliyp jatqan alyp handyğynyŋ tükpir-tükpirine «bilgir däriger» izdetip at şaptyrğan. Osy kezde nökerleri Merv qalasynan äbdirazaqty alyp kelgen. Oğan mine, on jyldan asyp barady. Äbdirazaq kelgeli közi aşyldy. Tūnşyqtyrğyş dertten müldem jazyp jibermese de, «kenet ölip qalady i̇ekenmin» degen qauipten qūtqardy. Onyŋ üstine adamnyŋ jasy ülkeigen saiyn jabysa ketetin dertterden handy kädimgi üşkirip jazğandai jazady. Densaulyğy jaratylysynan naşar Äbilqaiyr i̇endi ūzaq jyl ömir süredi i̇ekenmin dep ümittenip qaldy. Al ümit ömir serigi, i̇endi ol keide, köŋili qoş kezderde, «äbdirazaq ölmei men ölmeimin» dep jymyŋdaudy şyğardy. Osyndai bar ömiri qolynda tūrğan äbdirazaqpen han sanaspasqa amaly joq-ty. Sol sebepten de ol däruiştiŋ auzynan qaqpady. Äbdirazaq ketkennen keiin Baqty-Qoja uäzirdi şaqyrtyp alyp Rabiu sūludy aiyptaudy äzirge toqtata tūruyn būiyrdy. Ol kenet Süiinşik balasynyŋ han tağyna qūmar bola qaluynan būl arada tağy da bir suyq oidyŋ salqyny soğa bastağanyn aŋğarğan. Būl suyq oi kimnen şyqty? Baqty-Qojadan ba, basqadan ba — han bilgisi kelgen.
«Jauyz hannan qūtylğyŋ kelse, onyŋ jauyz balasyna seni han i̇etem de!» deidi monğoldyŋ köne qağidasy. Al rasyna kelsek äbdirazaq Nahiçevanidyŋ aitqany şyndyq i̇edi.

Click or select a word or words to search the definition