Köşpendiler - I - Almas qylyş

Baqty-Qoja būl sūraqty beker bergenin artynan ūqty. Köñilge kirgen tüitkil, qylañ bergen jaumen teñ. Aqjol bi de būnyñ bas uäzir bolmauyna köp oi salğan. Baqty-Qoja: «Aqjolğa öş i̇ekeni hannyñ özine aian, sodan seskenip Rabiu-Sūltan-Begim hanymğa degen oiymnyñ beti aşylyp qalmasa netsin? Rabiu-Sūltan-Begimniñ de meni bas uäzir i̇etkizdirgisi kelmegeni özine mälim...» dedi işinen.
Äbilqaiyrdyñ seziktenip qalğany da ras i̇edi. Rabiu-Sūltan-Begim men Aqjoldy osy uäzirge beker tapsyrdym ba, qalai? Öş alamyn dep tym asyğys keter me i̇eken? Biraq älgide ğana jylandai, oi tükpirinde şumaqtala qalğan küdik būdan äri jazylyp i̇endi qimyldamady, sol jiyrylğan qalpynda qala berdi. Rabiu-Bikege degen köpten kökireginde Uialağan senimsizdik būrynğysynan da küşeie tüsti. İendi ol: «Bäse, Aqjoldyñ tağdyryn qalai şeşu kerek?» dep bir aşuğa bir aşudy qosty. «Batyr Saiandy qūtqaruşynyñ biri Aqjol bi i̇ekeni sözsiz. Jäne Rabiu-Sūltan-Begim bäibişemmen bailanysularyna qarağanda, Arğynnyñ būl jüirigi dübirdi alystan qozğağan sekildi. Mağan degen körlerin tereñnen qazaiyn degen be, qalai? İä, solai tärizdi. Mūndai jağdaida Aqjoldy aiaudyñ qajeti bar ma? Aqjoldy aiamau degen söz, Jänibek pen Kereidiñ şañyrağyn ortasyna tüsirumen birdei. Arğyn biınen alynğan öş, Kerei men Jänibekten alynğan öş!».
Orys han ūrpaqtarynyñ i̇esimi auzyna tüsip i̇edi, Mūhamed-Şaibaniğa qarağan Būryndyqtyñ keipi qaitadan köz aldynda i̇elestei qaldy. «Biz Joşy tūqymynyñ sūltandary bärimiz de osyndaimyz. Däşti Qypşaq tağyna ie bolu üşin men Joşydan şyqqan qai adamdy aiadym? Qolyna küş tise Būryndyq ta sony isteidi. Al küş tiıp qaluy da mümkin. Qalyñ qazaq rularyna olar tekke iek süiep otyrğan joq. Ras, būl rulardy Arğyn bastağysy kelgenmen özgeleriniñ basy qosylmai jür. Üisin, Naimandar äli de aua jaiyluda. Aldağy bir aila būlarmen Jänibek pen Kereidi, qala berdi olardyñ balalary Qasym men Būryndyqty biriktirmeu kerek. Al biriktirmeudiñ jalğyz joly baiağy bir käri amal — ajal... Tübirimen jūlynğan şöp qana qaita öspeidi. Qūr üstin şabudyñ qajeti joq: Özbek ordasy Aq Ordağa ainalmasyn deseñ, Jänibek pen Kereidi tüp-tamyrymen qūrtu şart, biraq Arğyndarmen ymdas rularğa sözin ötkize alatyn Daiyrqoja — Aqjol bi tūrğanda ol maqsatqa jetu qiyn. Aqjol bi Jänibek pen Kerei üşin otqa küiip, suğa batuğa bar. İä, i̇eñ aldymen Aqjol bidiñ özin...
Äbilqaiyr han Aqjol bidi joq i̇etu — jatqan jylannyñ qūiryğyn basu i̇ekenin däl osy sätte i̇esepke alğan joq. Baiağy kökirekti jailağan öşpendik uy, baiağy han tağyn qorğau qaupi tağy jeñdi. Biraq uäzirge ol:
— İeñ aldymen Rabiu-Sūltan-Begim jaiynda aitylğan ämirdi orynda, —dedi, — Aqjol bidiñ tağdyryn sosyn şeşemiz.
Baqty-Qoja uäzir:
— Qūp, taqsyr, — dep orynsyz kümändanğanyna közi jetip, täjim i̇etip üiden şyğyp ketti. Biraq izin ala qaita kirdi.
— Qara Qypşaq Qobylandy sizdiñ aldyñyzda bas imekşi, — dedi şyğys ğūrpymen orağyta söilep.
— Jaqsy, kirsin, — dedi Äbilqaiyr, üre türegelgen itterdei özine tarpa bas salğan qalyñ oidy qua berip.
İä, han oilanatyn is qazir mol i̇edi. «Öz äkesi Ūlyqbekti öltirip, Samarqant ämiri bolğan äbduäli-Latif myrzadan keiingi ämirşisi Aqsaq Temirdiñ i̇ekinşi balasy Şahruh myrza öziniñ Äbilqaiyr hanğa bağynyşty i̇ekenine qarai, Ündistan men İrakqa joryqqa şyğypty. Būl qai saiasaty? Ündistan men İrakty özine qaratsa küşeiemin degeni me? İä, solai bolar. Şahruh myrza küşeise i̇eñ aldymen Äbilqaiyrdyñ qūryğyn üzuge tyrysady. Joq, ol bolmas. Şahruh myrzany birjolata qūrtu üşin Samarqant biligin öz ūldarymnyñ bireuine beru kerek. Şahruhtyñ basyn jūiatyn mezgil jetti. Moğolstannyñ da qazir örisi keñip aldy... İsan Būğy han Jänibek pen Kerei sūltandarğa köñildes. Bizben kereğar. Būl handy da jönge salar bir qaiyñ qūryq kerek-aq! Tübi Moğolstanmen bir aiqasuym kämil. Mümkin qazir aiqasqan jön be? Bükil Däşti Qypşaq, Horezm, Moğolstannyñ soltüstik-şyğys jağynyñ äjeptäuir jeri qolymda tūrğanda, ala auyz Jağatai ūrpaqtaryna küşim jetui ğajap is i̇emes. Biraq sondai baitaq i̇elge joryqqa attanuğa densauşylyğym kötere alar ma i̇eken? Aqsaq Temir Maurennahrğa babalaryn Kavkazdan qūl i̇etip aidap äkelgen, qazir ūrpaqtary mūsylman bolyp ketken, ataqty balger-däruiş äbdirazaq Nahiçevani keşke «han iem, buyndaryñyzğa tūz Uialai bastapty. Sary auruğa şaldyğyp keter qaupi bar. Bir-i̇eki jyl joryqty qūia tūryp, Maurennahrğa baryp, ystyq būlaq sularymen i̇emdelgeniñiz jön bolar» dedi ğoi. Būl aqyldy i̇eske almasqa bola ma? Jaulap alğan bükil älemnen tübi sağan tieri i̇eki qūlaş qara jer ğana ğoi, dünie jüzin bileimin dep jantalasa berudiñ qandai qyzyğy bar? Hannyñ būl ölimnen qoryqqany i̇emes. Adamnyñ özine timei ketpeitin bir ülesi bar. Ol baqyt ta i̇emes, tek ölim! Äbilqaiyr būny jaqsy biledi, i̇endi öz oiyna özi küldi. «Dünie şirkin qandai tätti! Onyñ ölimnen küştiliginiñ özi sonda ğoi, qara jerge kirgeniñşe sol üşin alysyp ötesiñ! Ürim-būtağym dep alysasyñ» kenet i̇esine Şyñğyshannyñ i̇eski ösieti tüsti. Şyñğyshannyñ jer-jihanğa aty jaña tarap, qyryqtan asyp bara jatqan kezi i̇eken, janynda bir top nūiany bar añ aulap kele jatypty. Kenet jas nūian Sübitai bahadur: «Taqsyr han, qarañyzşy!» dep oñ jaqtaryndağy biık jartastyñ i̇etegin körsetipti. Biık qūz, i̇etegi qalyñ kögal şöp, ortasynda seldir qūraqty būrala syldyrap aqqan kümis būlaq. Osy būlaqtan su işip bir top kiık tūr. Jel qarsy jaqtan bolğandyqtan kiıkter Şyñğyshan tobynyñ sybdyryn i̇estir i̇emes. Hannyñ oñ jağynda kele jatqan nūian iyğynan sadağyn jūlyp alyp, kiıktiñ şetki marqa qoşqaryn ilip tüspekşi bolyp, közdei bastady. Biraq Şyñğyshan «tūra tūr!» dep qolyn köterip, sadağyn tartqyzbai qoidy. Hannyñ qyrağy közi däl osy sätte basqa bir keremetti şalyp qalğan. Ol aldyñğy jağyna i̇entelei qarady. Söitkenşe bolğan joq, nūiandar kiıkterdiñ ar jağyndağy kölden şyğyp, şyñ tübimen örmelei kele jatqan ūzyndyğy bes qūlaştai qara şūbar jylandy kördi. Älgi nūian i̇endi sadağyn kiıkterge qarai aqyryn jylji taiağan äp jy-
lanğa közdei bastap i̇edi, Şyñğyshan qolyn köterip tağy atqyzbai qoidy. Kiıkter özderine jaqyn qalğan ajaldy sezdi me, kenet qūlaqtaryn i̇edireitip jan-jaqtaryna i̇eleñdei qarady da, aidahardy körip ata jöneldi. Biraq olar tym keş qimyldady, äp jylan laqtyrğan büiendei kenet juan şūbar denesin sopañ i̇etkizip bir ytqytty. Sol sätte şetki jas kiık «baq» i̇ete qaldy. Jylannyñ orala tüsken baluan denesiniñ bir syğuynan kiık qalmady. İekinşi ret baqyruğa da jaramady, jas süiegi sytyr-sytyr synyp, zamatta jan berdi. İendi jylan jazylğan arqandai bes qūlaş denesin sozyp jiberdi de arandai auzyn aşyp, kiıkti jūtpaq bolyp yñğailana berdi. Jañağy nūian üşinşi ret sadağyn kezendi. Şyñğyshan bū joly da ony toqtatty. Jylan kiıktiñ bas jağynan şyğyp i̇endi jūta berem degen kezde, kenet «şañq» i̇etken dauys şyqty. Qaidan kelgeni belgisiz, kerege qanat aq iyq qyran kökten tüsken tastai jarq i̇etip aidahardyñ üstine qūlady. İeki alyp alai-tülei jūlysty da qaldy. Qaisysynyñ qyran, qaisysynyñ jylan i̇ekenin bilu qiyn, biri qara şūbar, biri tarğyl jündi taudyñ aq iyğy. Tek birin-biri qūşaqtai jūlqylasqan, janta-
lasqan, jartas i̇eteginde şyr-köbelek ainalyp domalağan, budaqtalğan tüiin ğana körinedi. Kökten tüsken qyran, sirä, qanjardai tyrnaqtaryn jylannyñ i̇eñ jandy jerlerinen salğan boluy kerek, anau ony qanşa orap alyp syğyp qūrtam dese de bolmady. Süt piserdei alysqannan keiin aidahar iırilgen denesin dirildei sozyp, kenet sylq i̇etip qūlap tüsti. Bürkit aidahardyñ şu degennen-aq bir aiağymen kök jelkesinen ap, i̇ekinşi aiağyn omyrtqa tūsynan sap, artyna qaiyryp öltirgenin nūiandar i̇endi kördi. Adamnyñ basy men aiağyn ūstap artyna qaiyryp, omyrtqasyn syndyryp öltiretin nağyz Şyñğys janalğyşy dersiñ! Qyran jylannyñ basyn denesine darytpapty. Ananyñ tek ireleñdegen bökse jağy ğana qyranğa jabysa beripti. Qanjardai ötkir sūiau tyrnaqtar qoisyn ba, kök jelkeden tüsip, tamağyna deiin bürip, aidahardy äri tūnşyqtyryp, äri arqa süiegin küiretip jiberipti.
Aq iyq aidahardy öltirgennen keiin, nūiandar i̇endi ony jas bağlan kiıktiñ i̇etimen tūiattanar dep oilady. Joq, olai bolmady. Bürkit kiık i̇etine köz de salmady. Äli jany şyğyp bitpei, aqyryn ğana diril qağyp jatqan äp jylannyñ denesine qanjardai sūiau tyrnaqtaryn salyp jiberip, äp-sätte külparşasyn şyğardy da bölşektengen i̇etimen qomağailana tūiattana bastady. Äbden toiyp alğannan keiin ğana baryp, anandai jerde jatqan kiıkti köterip aldy da kerege qanattaryn jaia, şattana şyñ basyndağy Uiasyna qarai şyrqai jöneldi.
äp jylannyñ bes qūlaş ūzyndyqqa jetui üşin i̇eñ az degende jüz jyl ömir sürui kerek i̇ekenin biletin bir nūiany Şyñğyshannan:
— Ūly han, älgi qyran jas bağlan kiıktiñ i̇etimen i̇emes, käri äp jylannyñ siñir i̇etimen nege tūiattanady? Sol jas bağlan i̇eti üşin özi äp jylanğa tüsken joq pa i̇edi? — dep sūrady.
Sonda Şyñğyshan:
— Dosyñnan qasyñnyñ i̇eti tätti. Al qasyñnan öziñmen alysqan jauyñnyñ i̇eti tätti, — depti.
äñgime būnymen bitpegen. Şyñğyshan qartaiyp kele jatqan kezinde tağy da añğa şyğady. Baiağy özderi körgen şyñnyñ janynan ötip bara jatqandarynda qazir i̇egde tartyp qalğan Sübitai bahadur tağy da:
— Ūly han, qarañyzşy! — dep şyñ jaqty körsetedi.
Nūiandar jalt būrylady. Bir jağyn pyşaqpen keskendei baiağy qap-qara biık qūz... Osy qūzdyñ tūsynan ūzyndyğy üş qūlaştai qara şūbar äp jylan joğary örmelep bara jatyr. Jartastyñ orta şenine taiap qalğan. Qyrağy közder körip tūr, jartas tüstes şūbar jylan joğary qarai aqyryn qozğalady. Qūlar bolsa öziniñ de tamtyğy qalar i̇emes. Būny osynşama qauipke salar qandai küş? Küş — bireu. Ol ata kegi, mynau şūbar ajdaha baiağy qyran öltirgen ajdahanyñ ūrpağy i̇ekeni sözsiz. Sondağy jartas, sondağy Uia, atadan äkege, äkeden balağa qalğan öşpendilik. Är jyljyğany ajal, osynau qauipti saparğa būl jas ajdahany da attandyrğan sol i̇ejelgi öştik. Nūiandar şyñ basyna qarady. İerneuindegi quysqa jabystyra salğan qyran Uiasy. Jaz ortasy, qyran balapandarynyñ qanattanyp ūşyp kete qoimağan kezi. Özderine jyljyp kele jatqan ajaldy sezgendikten be, olardyñ üreilene şyqqan şañ-
qyly i̇emis-i̇emis i̇estiledi. Nūiandar jylan syryn i̇endi tüsindi. Mynau äp jylan ata kegin i̇endi qart qyrannyñ balapandarynan almaq!
Şyñğyshannyñ oñ jağyndağy, qazir qartañ tartqan baiağy mergen bas nūian sadağyn qolyna tağy aldy. Şyñğyshan osydan jiyrma bes jyl ötken ädetine sai ony tağy toqtatty.
Jas jylan, kele jatqanymdy körip balapandardyñ küni būryn zäresi ūşyp ölsin degendei asyqpai jyljidy. uiağa mine, üş qūlaş jer qaldy. Tağy da jylan örmelei tüsti, i̇endi i̇eki qūlaştai ğana єaldy. Jylan i̇endi bir örmelese Uiağa da jetedi. Qart qyrannyñ balapandarynyñ jas qanyn işip, ol ata kegin qaitarady. Jylan i̇endi aqyrğy ret örmelep Uia auzyna da jetti. Qyran balapandarynyñ şyryldağan dauystary i̇endi anyq şyqty. Mergen nūian tağy da sadağyn qolyna aldy, Şyñğyshan tağy da toqtatty. Jylannyñ basy qyran Uiasy salynğan quysqa kire berdi. Däl osy kezde kerege qanattary suyldap qyran da jetti. Būl sözsiz baiağy qyran. Biraq qanat serpisi baiağydai dauyl tūrğyzar i̇ekpindi i̇emes, qartaiğan... Äitse de jaratylysynan jasqanudy bilmegen jau jürek qyran, qartaidym, alysar quatym joq dep jas jylannan seskenip şegingen joq, alys joldan talyp kelgen qanatyn i̇eñ aqyrğy ret pärmeninşe siltep, jartastyñ däl töbesinen bauyrlai tüsip, bir aiağymen jylannyñ qūiryğynan ilip tömen qarai laqtyrğan tasşa qūlady. Jylannyñ basy sopañ i̇etip şyğyp, şūbar denesi bir mezet jazyla körindi de, äp-sätte qaitadan jiyryldy. İendi onyñ laqa balyq basyndai jalpaq basy joğary qarai köterile berdi. Biraq jylan basy qyran denesine tiıp ülgermedi. Syn aiqasta täjiribe alğan qart qyrannyñ bos aiağynyñ mūqala bastağan, biraq äli de sūiaudai tarbiğan tyrnaqtary jylannyñ tasyraiğan qos közine baryp qadaldy. İeki alyp osylai aiqasqan qalpynda jerge kelip qūlady. Tağy da baiağy jan aiaspas jūlys, orala jūmarlanğan deneler. Jastyñ aty jas, būl joly äp jylan qyrandy ortan belinen orap alğan-dy. Küşi qaitqan qyrannyñ mūqalğan tyrnaqtary ajdahanyñ qūiryq jağyn bosatyp jiberdi. Bū joly alys ūzaqqa sozylğan joq. Qyran bir mezette jylan qūşağynan bosap şyğa berdi. Ol i̇endi bir qanatymen jerdi sabalai, ilbi şorşyp janyndağy kisi boily jartasqa şyqty. Būl kezde qyrandy qūia bergen äp jylan qūiryğymen jer sabap, iırile döñbekşi, özimen-özi äure bop jatty. Qyran qyryndau jağynan şyğyp tastyñ basyna baryp otyrdy da jerde tulap jatqan jylannan közin almai qatty da
qaldy. Şyñğyshan tobynan da seskenbedi. Öz denesin özi tauğa da, tasqa da ūryp tulap jatqan jylan äri-beriden keiin älsireuge ainaldy. Qyran äli qozğalğan joq. Jylan örim-örim bolğan denesin, aqyrğy ret bir märte jiyrdy da kenet jazyla bastady. Tas basynda tapjylmai otyrğan qyran osy sätte quana şañq i̇etti. Kerege qanattaryn jaiyp jiberip kökke qarai talpyndy, biraq tübinen opyrylğan bir qanaty i̇ekinşi ret qağuyna jaramai ol tömen qarai jantaia qūlap, jaña ğana özi köterilgen jartastyñ süiir ūşyna kep keudesimen ūrdy da, şalqasynan tüsti. İekinşi ret köteriluge jaramady. Aqyrğy ret qantalağan közderimen kök aspanğa qarady da, bir-i̇eki ret sau qanatymen dirildei jerdi soğyp, tyna qaldy. Şyñğys toby şyñ i̇etegine taiady. Qyran bir aiağynyñ tyrnağymen jylannyñ qos közin oiyp tüsirip, i̇ekinşi aiağynyñ tyrnaqtarymen keñsirigin i̇et-metimen jūlyp alypty. Jylan älsirep baryp jan tapsyrypty. Biraq bū da öz i̇esesin jibermepti, alyp denesimen orap qyrannyñ bir qanatyn topşysynan syndyrypty...
Jylannyñ ölgenin körgende şañq i̇etip quana şyqqan qyran dausy äli qūlağynda tūrğan Şyñğyshan:
— Myna qyrannyñ armany joq, — dedi. — Ol alğaşqy joly öziniñ qairatty kezinde taitalasqan jauyn alysyp jeñdi. Bū joly özi ölse de balapandaryn ajaldan qūtqaryp öldi. Myna ajdahanyñ balalary ösip, öşin alğanşa, anau şyñ basyndağy Uiadağy balapandar da qyran bolady. Olardyñ öz tartys-
tary bastalady. Al qart qyran öz boryşyn atqaryp ajal tapty. Özi barda ūrpağyna qauip tudyrar jauyn qūrtyp ketti. Osylai ajal tapqan aqiyq aqyrğy ret kök aspanğa qanat jaiyp, öler aldynda quana şañq i̇etti. Sender de osy qyrandai bolyñdar. Ajal sağaty kelgenşe monğoldyñ ūly tağyna qauip-qater tuğyzatyn jaularyñdy qūrta beriñder. Söitseñder būl jalğannan älgi qyrandai armansyz ötesiñder, — dep sözin bitirgen.
Osy añyz qazir Äbilqaiyrdyñ qūlağynda şyñyldap tūr. Onyñ oiynşa dünie-jalğan mañyzy arğy babasy Şyñğyshan ösietindei ūrpaqtarynyñ mäñgi qūlpyra beruinde. «İerte me, keş pe, bäribir ajaldan qūtyla almaisyñ, al seniñ atyñnyñ ūzaq ne qysqa tūruy tek ūrpaqtaryñnyñ ömirimen bailanysty. Sol ūrpaqtaryñnyñ ömirin ūzartuğa sen öz boryşyñdy, älgi qyrandai, ötep ketuge mindettisiñ. Aurusyñ ba, auru i̇emessiñ be, i̇eger seniñ altyn tağyña ie bolar nemere-şöbereleriñe Moğolstan, Samarqanttardan qauip tuar bolsa sol qauipti sen köziñniñ tirisinde qūrtyp ket! İä, solai»...
Han saraiyna kirisimen-aq, Äbilqaiyrdyñ qalai oiğa şomyp ketkenin Qobylandy aitpai-aq bildi. Amal joq, ün-tünsiz ūzaq kütuge tura keldi. Jasy i̇egde tarta bastağanmen de ol äli qyzba, şydamsyz minezinen aiyryla qoimağan-dy.
— Han iem, — dedi yzbarly juan dausyn şamasynşa aqyryn şyğaryp. Terezege qarap tūrğan Äbilqaiyr selk i̇etip jalt būryldy. Dağdylanğan oñ qoly bolat qanjarynyñ altyn sabyna baryp ta qaldy.
— Men sizdiñ qasyñyz i̇emespin...
«İä, iä, būl meniñ qasym i̇emes. Aqjoldyñ qasy...» Äbilqaiyr lyp i̇etpe sezimin batyryna oñai añğartyp alğanyna jaman ökindi... «Osynşama jūrtty özime qaratsam da, osylai bolmaşy birdemelerden i̇elegizip qalamyn. Şirkin jany qūrğyr netken tätti i̇ediñ...»
— Jai ma, batyrym?
— Jai i̇emes, han iem, baiağy bir Aqjol bi jaiy da... Qobylandy men Aqjol janjaly i̇eñ aldymenen Äbilqaiyr hanğa qaisymyz yqpalymyzdy köbirek jürgizemiz degen baqtalastyqtan bastalğan. İä, ärqaisysy özin İassaui meşitiniñ kümbezindei zor sanaityn i̇eki rudyñ i̇eki batyry janjaldassa, onyñ artynda tūrğan i̇eki ru i̇el de qyrği-qabaq bolady. Aralaryna qylau tüsedi. Mūndai janjaldar tek handardyñ müddelerinen şyğuy kerek-ti...
Äbilqaiyr Aqjol men Qobylandy arasyn astyrtyn şoq tastap şielenistire tüsken. Biraq būdan i̇eki batyrdyñ öşpendiligi i̇eki rudyñ öşpendiligine ainala qoimady. Demek, Qobylandy men Aqjol öşpendiligi künnen künge örşi bergenmen de, jeke bastyñ öşpendiliginen asa almady. Būryn mūndai batyrlar talasy birden oiran-asyr rular talasyna ainalyp ketetin-di, bū joly ondai ört şyqpady. Tipti aitys, bäige talastary da i̇eki toptyñ uaqytşa qyzbalanğany bolmasa, kektesip, qan tögiser küige jetpei qoidy. Būnyñ sebebi Arğyn, Qypşaqtyñ basyn qosyp, özime qarsy salğylary kelip jürgen Jänibek pen Kerei sūltandarda-au dep joramaldady han. Al şyn sebebi basqa i̇edi. Keñ baitaq dalada bar kün körisi mal bağu ğana bolğan qazaq rulary birigip, bir jeñnen qol, bir jağadan bas şyğarudyñ öte qajet i̇ekenin ūğa bastağan. Jeriniñ şalğailyğy da, sol jerdiñ şalğai boluyn tilep otyrğan mal şaruaşylyğy da, birlesip bir jerde otyruğa mümkindik bermeitini ras. Biraq qazaq rularynyñ tüsine bastağan tağy bir jağdaiy bar. Ol jağdai bastary qosylmağandyqtan köringenniñ jeñil oljasyna ainalyp kete berui i̇edi. Osydan baryp bytyrağan qazaq Joşy ūldarynan da, Aqsaq Temir qosyndarynan da jeñilgen. Şapqynşylyq zamanda tağy böten jaqtan kelgen bir basqynşynyñ jemine ainalyp ketpes üşin, bükil qazaq rulary bir jerde bas qospağanmen de, ädet-ğūrpy, jailau-qystauyna qarai odaqtas jūrt bolu kerek i̇ekenin ūqqan. Olarda i̇endi Üş jüzge bölinip qauymdassaq qaiter i̇edi degen ümit tuğan. Üş jüz dep atqa bölinbegenmen de üş sapqa yñğailanyp bastaryn biriktiruge kirisken. Däl osy kezde Arqada köşip jürgen Arğyn men Qypşaq arasynda da osyndai odaqtyñ lebi sezilip qalğan. Būny jön körgen osy i̇eki rudyñ ataqty biı, aqylgöi aqsaqaldary Qobylandy men Aqjol arasyndağy kikiljiñdi rular janjalyn örşitpeuge tyrysqan. Halyq tūrğysynan dästürge ainalğan, ärkim öz bailyğyn, i̇erligin, şeşendigin däripteitin aitystarğa qatynasqanmen de, būl birigudiñ abzal i̇ekenin Asan Qaiğy, Qaztuğan, Qotan sekildi bükil qazaq qauymy ardaqtağan jyrşylar da qoldağan. Sol sebepten i̇eki batyrdyñ dauy öz aralarynyñ dauynan aspai qala bergen.
Al osy daudy tübi Jänibek pen Kereidiñ dauyna audarsam degen Äbilqaiyr äli de bolsa Qobylandy men Aqjoldyñ arasyn oqta-tekte büldirip otyratyn.
— Aqjol jaiynda deisiñ be? Onyñ jaiyn mağan nesine aitasyñ, — dedi han baiau söilep.
Qobylandy men Aqjoldyñ arasyndağy öşpendiliktiñ özi biletin jaidan böten, birine-biri keşpes jau bolarlyqtai tağy da bir syrdyñ baryn Äbilqaiyr bilmeitin. Sondyqtan i̇eki batyrdyñ arasyn tek öz tūrğysynan örşite tüsken. Tübin kütip, öz basyna tier ösek-aiañ sözderge de şydağan.
— Batyr Saiandy Aqjol qaşyryp otyr ğoi.
— Bilemin...
— Bilseñiz... Kinäsi qolyñyzda tūrğanda...
Äbilqaiyr aqyryn külimsiregendei boldy.
— Öituge bolmaidy. Aqjol jaqtağylardyñ küşi mol...
Qobylandy kenet aşulana qaldy.
— Qandai küş?! än men söz baqqan Arğynnyñ köp jigitin aitasyz ba? Rūqsat i̇etiñiz, on soiylmen Aqjol bidiñ aulyn tal tüste şauyp bereiin.
— Aqjol bidiñ auly Jänibek pen Kerei sūltannyñ ordalarymen qotandas otyrğan joq pa? Aqjoldy şauyp jatqanda olar ündemei qalar ma?
Qobylandy būrynğysynan beter küreñdenip:
— Ündemei qalmasa tağy meili! Onda men olardy Aqjolmen birge şabamyn.
Han tūnjyrap ketti. «Joq, joq, öitkizuge bolmaidy. Bügin qara halyq sūltandardyñ auylyn şauyp dağdylansa, i̇erteñ hannyñ Ordasyna da lap beruden taiynbaidy. Qardyñ basyn qar alar, hannyñ basyn han alar. Qara halyqty basqarudan tuğan talasymyzdy Şyñğys ūrpağy özimiz şeşuimiz kerek. Meili birimizdi birimiz qan josa i̇etsek, o da bizdiñ ğana şaruamyz. Al sūltandar tağdyryn bügin qara halyqqa şeşkizsek, dağdy alğan bassyz ketken noqai tobyr i̇erteñ i̇ereuildep Orda tağdyryn özi soiylymen şeşedi. İä, sonda Qobylandyğa qandai jauap beru kerek? äitse de, onyñ i̇elu batpan 30  şoqparyn siltetip qalğan jön-aq».
— Aqjol batyrdyñ közi joiylsa, Jänibek pen Kerei i̇eñ janaşyr adamynan airylady.
— Olai bolsa, tek Aqjol bidiñ jalğyz özin joiuğa rūqsat i̇etiñiz, han iem!
— Bir adamdy öltiru üşin, on adam bop auyldy şabudyñ qajeti bar ma? älde jekpe-jekke küşiñ jetpei me?
Būl söz Qobylandy batyrdyñ namysyna tidi, biraq ol han aldynda tūrğanyn ūmytpai, qinala jauap qaiyrdy.
— Jekpe-jekke Aqjol bi şyqpasa qaitemin, han iem?..
— Onda... Jekpe-jek jüz kezdeser jolyn torlau kerek.