Köşpendiler - I - Almas qylyş

Baqty-Qoja būl sūraqty beker bergenin artynan ūqty. Köŋilge kirgen tüitkil, qylaŋ bergen jaumen teŋ. Aqjol bi de būnyŋ bas uäzir bolmauyna köp oi salğan. Baqty-Qoja: «Aqjolğa öş i̇ekeni hannyŋ özine aian, sodan seskenip Rabiu-Sūltan-Begim hanymğa degen oiymnyŋ beti aşylyp qalmasa netsin? Rabiu-Sūltan-Begimniŋ de meni bas uäzir i̇etkizdirgisi kelmegeni özine mälim...» dedi işinen.
Äbilqaiyrdyŋ seziktenip qalğany da ras i̇edi. Rabiu-Sūltan-Begim men Aqjoldy osy uäzirge beker tapsyrdym ba, qalai? Öş alamyn dep tym asyğys keter me i̇eken? Biraq älgide ğana jylandai, oi tükpirinde şumaqtala qalğan küdik būdan äri jazylyp i̇endi qimyldamady, sol jiyrylğan qalpynda qala berdi. Rabiu-Bikege degen köpten kökireginde Uialağan senimsizdik būrynğysynan da küşeie tüsti. İendi ol: «Bäse, Aqjoldyŋ tağdyryn qalai şeşu kerek?» dep bir aşuğa bir aşudy qosty. «Batyr Saiandy qūtqaruşynyŋ biri Aqjol bi i̇ekeni sözsiz. Jäne Rabiu-Sūltan-Begim bäibişemmen bailanysularyna qarağanda, Arğynnyŋ būl jüirigi dübirdi alystan qozğağan sekildi. Mağan degen körlerin tereŋnen qazaiyn degen be, qalai? İä, solai tärizdi. Mūndai jağdaida Aqjoldy aiaudyŋ qajeti bar ma? Aqjoldy aiamau degen söz, Jänibek pen Kereidiŋ şaŋyrağyn ortasyna tüsirumen birdei. Arğyn biınen alynğan öş, Kerei men Jänibekten alynğan öş!».
Orys han ūrpaqtarynyŋ i̇esimi auzyna tüsip i̇edi, Mūhamed-Şaibaniğa qarağan Būryndyqtyŋ keipi qaitadan köz aldynda i̇elestei qaldy. «Biz Joşy tūqymynyŋ sūltandary bärimiz de osyndaimyz. Däşti Qypşaq tağyna ie bolu üşin men Joşydan şyqqan qai adamdy aiadym? Qolyna küş tise Būryndyq ta sony isteidi. Al küş tiıp qaluy da mümkin. Qalyŋ qazaq rularyna olar tekke iek süiep otyrğan joq. Ras, būl rulardy Arğyn bastağysy kelgenmen özgeleriniŋ basy qosylmai jür. Üisin, Naimandar äli de aua jaiyluda. Aldağy bir aila būlarmen Jänibek pen Kereidi, qala berdi olardyŋ balalary Qasym men Būryndyqty biriktirmeu kerek. Al biriktirmeudiŋ jalğyz joly baiağy bir käri amal — ajal... Tübirimen jūlynğan şöp qana qaita öspeidi. Qūr üstin şabudyŋ qajeti joq: Özbek ordasy Aq Ordağa ainalmasyn deseŋ, Jänibek pen Kereidi tüp-tamyrymen qūrtu şart, biraq Arğyndarmen ymdas rularğa sözin ötkize alatyn Daiyrqoja — Aqjol bi tūrğanda ol maqsatqa jetu qiyn. Aqjol bi Jänibek pen Kerei üşin otqa küiip, suğa batuğa bar. İä, i̇eŋ aldymen Aqjol bidiŋ özin...
Äbilqaiyr han Aqjol bidi joq i̇etu — jatqan jylannyŋ qūiryğyn basu i̇ekenin däl osy sätte i̇esepke alğan joq. Baiağy kökirekti jailağan öşpendik uy, baiağy han tağyn qorğau qaupi tağy jeŋdi. Biraq uäzirge ol:
— İeŋ aldymen Rabiu-Sūltan-Begim jaiynda aitylğan ämirdi orynda, —dedi, — Aqjol bidiŋ tağdyryn sosyn şeşemiz.
Baqty-Qoja uäzir:
— Qūp, taqsyr, — dep orynsyz kümändanğanyna közi jetip, täjim i̇etip üiden şyğyp ketti. Biraq izin ala qaita kirdi.
— Qara Qypşaq Qobylandy sizdiŋ aldyŋyzda bas imekşi, — dedi şyğys ğūrpymen orağyta söilep.
— Jaqsy, kirsin, — dedi Äbilqaiyr, üre türegelgen itterdei özine tarpa bas salğan qalyŋ oidy qua berip.
İä, han oilanatyn is qazir mol i̇edi. «Öz äkesi Ūlyqbekti öltirip, Samarqant ämiri bolğan äbduäli-Latif myrzadan keiingi ämirşisi Aqsaq Temirdiŋ i̇ekinşi balasy Şahruh myrza öziniŋ Äbilqaiyr hanğa bağynyşty i̇ekenine qarai, Ündistan men İrakqa joryqqa şyğypty. Būl qai saiasaty? Ündistan men İrakty özine qaratsa küşeiemin degeni me? İä, solai bolar. Şahruh myrza küşeise i̇eŋ aldymen Äbilqaiyrdyŋ qūryğyn üzuge tyrysady. Joq, ol bolmas. Şahruh myrzany birjolata qūrtu üşin Samarqant biligin öz ūldarymnyŋ bireuine beru kerek. Şahruhtyŋ basyn jūiatyn mezgil jetti. Moğolstannyŋ da qazir örisi keŋip aldy... İsan Būğy han Jänibek pen Kerei sūltandarğa köŋildes. Bizben kereğar. Būl handy da jönge salar bir qaiyŋ qūryq kerek-aq! Tübi Moğolstanmen bir aiqasuym kämil. Mümkin qazir aiqasqan jön be? Bükil Däşti Qypşaq, Horezm, Moğolstannyŋ soltüstik-şyğys jağynyŋ äjeptäuir jeri qolymda tūrğanda, ala auyz Jağatai ūrpaqtaryna küşim jetui ğajap is i̇emes. Biraq sondai baitaq i̇elge joryqqa attanuğa densauşylyğym kötere alar ma i̇eken? Aqsaq Temir Maurennahrğa babalaryn Kavkazdan qūl i̇etip aidap äkelgen, qazir ūrpaqtary mūsylman bolyp ketken, ataqty balger-däruiş äbdirazaq Nahiçevani keşke «han iem, buyndaryŋyzğa tūz Uialai bastapty. Sary auruğa şaldyğyp keter qaupi bar. Bir-eki jyl joryqty qūia tūryp, Maurennahrğa baryp, ystyq būlaq sularymen i̇emdelgeniŋiz jön bolar» dedi ğoi. Būl aqyldy i̇eske almasqa bola ma? Jaulap alğan bükil älemnen tübi sağan tieri i̇eki qūlaş qara jer ğana ğoi, dünie jüzin bileimin dep jantalasa berudiŋ qandai qyzyğy bar? Hannyŋ būl ölimnen qoryqqany i̇emes. Adamnyŋ özine timei ketpeitin bir ülesi bar. Ol baqyt ta i̇emes, tek ölim! Äbilqaiyr būny jaqsy biledi, i̇endi öz oiyna özi küldi. «Dünie şirkin qandai tätti! Onyŋ ölimnen küştiliginiŋ özi sonda ğoi, qara jerge kirgeniŋşe sol üşin alysyp ötesiŋ! Ürim-būtağym dep alysasyŋ» kenet i̇esine Şyŋğyshannyŋ i̇eski ösieti tüsti. Şyŋğyshannyŋ jer-jihanğa aty jaŋa tarap, qyryqtan asyp bara jatqan kezi i̇eken, janynda bir top nūiany bar aŋ aulap kele jatypty. Kenet jas nūian Sübitai bahadur: «Taqsyr han, qaraŋyzşy!» dep oŋ jaqtaryndağy biık jartastyŋ i̇etegin körsetipti. Biık qūz, i̇etegi qalyŋ kögal şöp, ortasynda seldir qūraqty būrala syldyrap aqqan kümis būlaq. Osy būlaqtan su işip bir top kiık tūr. Jel qarsy jaqtan bolğandyqtan kiıkter Şyŋğyshan tobynyŋ sybdyryn i̇estir i̇emes. Hannyŋ oŋ jağynda kele jatqan nūian iyğynan sadağyn jūlyp alyp, kiıktiŋ şetki marqa qoşqaryn ilip tüspekşi bolyp, közdei bastady. Biraq Şyŋğyshan «tūra tūr!» dep qolyn köterip, sadağyn tartqyzbai qoidy. Hannyŋ qyrağy közi däl osy sätte basqa bir keremetti şalyp qalğan. Ol aldyŋğy jağyna i̇entelei qarady. Söitkenşe bolğan joq, nūiandar kiıkterdiŋ ar jağyndağy kölden şyğyp, şyŋ tübimen örmelei kele jatqan ūzyndyğy bes qūlaştai qara şūbar jylandy kördi. Älgi nūian i̇endi sadağyn kiıkterge qarai aqyryn jylji taiağan äp jy-
lanğa közdei bastap i̇edi, Şyŋğyshan qolyn köterip tağy atqyzbai qoidy. Kiıkter özderine jaqyn qalğan ajaldy sezdi me, kenet qūlaqtaryn i̇edireitip jan-jaqtaryna i̇eleŋdei qarady da, aidahardy körip ata jöneldi. Biraq olar tym keş qimyldady, äp jylan laqtyrğan büiendei kenet juan şūbar denesin sopaŋ i̇etkizip bir ytqytty. Sol sätte şetki jas kiık «baq» i̇ete qaldy. Jylannyŋ orala tüsken baluan denesiniŋ bir syğuynan kiık qalmady. İekinşi ret baqyruğa da jaramady, jas süiegi sytyr-sytyr synyp, zamatta jan berdi. İendi jylan jazylğan arqandai bes qūlaş denesin sozyp jiberdi de arandai auzyn aşyp, kiıkti jūtpaq bolyp yŋğailana berdi. Jaŋağy nūian üşinşi ret sadağyn kezendi. Şyŋğyshan bū joly da ony toqtatty. Jylan kiıktiŋ bas jağynan şyğyp i̇endi jūta berem degen kezde, kenet «şaŋq» i̇etken dauys şyqty. Qaidan kelgeni belgisiz, kerege qanat aq iyq qyran kökten tüsken tastai jarq i̇etip aidahardyŋ üstine qūlady. İeki alyp alai-tülei jūlysty da qaldy. Qaisysynyŋ qyran, qaisysynyŋ jylan i̇ekenin bilu qiyn, biri qara şūbar, biri tarğyl jündi taudyŋ aq iyğy. Tek birin-biri qūşaqtai jūlqylasqan, janta-
lasqan, jartas i̇eteginde şyr-köbelek ainalyp domalağan, budaqtalğan tüiin ğana körinedi. Kökten tüsken qyran, sirä, qanjardai tyrnaqtaryn jylannyŋ i̇eŋ jandy jerlerinen salğan boluy kerek, anau ony qanşa orap alyp syğyp qūrtam dese de bolmady. Süt piserdei alysqannan keiin aidahar iırilgen denesin dirildei sozyp, kenet sylq i̇etip qūlap tüsti. Bürkit aidahardyŋ şu degennen-aq bir aiağymen kök jelkesinen ap, i̇ekinşi aiağyn omyrtqa tūsynan sap, artyna qaiyryp öltirgenin nūiandar i̇endi kördi. Adamnyŋ basy men aiağyn ūstap artyna qaiyryp, omyrtqasyn syndyryp öltiretin nağyz Şyŋğys janalğyşy dersiŋ! Qyran jylannyŋ basyn denesine darytpapty. Ananyŋ tek ireleŋdegen bökse jağy ğana qyranğa jabysa beripti. Qanjardai ötkir sūiau tyrnaqtar qoisyn ba, kök jelkeden tüsip, tamağyna deiin bürip, aidahardy äri tūnşyqtyryp, äri arqa süiegin küiretip jiberipti.
Aq iyq aidahardy öltirgennen keiin, nūiandar i̇endi ony jas bağlan kiıktiŋ i̇etimen tūiattanar dep oilady. Joq, olai bolmady. Bürkit kiık i̇etine köz de salmady. Äli jany şyğyp bitpei, aqyryn ğana diril qağyp jatqan äp jylannyŋ denesine qanjardai sūiau tyrnaqtaryn salyp jiberip, äp-sätte külparşasyn şyğardy da bölşektengen i̇etimen qomağailana tūiattana bastady. Äbden toiyp alğannan keiin ğana baryp, anandai jerde jatqan kiıkti köterip aldy da kerege qanattaryn jaia, şattana şyŋ basyndağy Uiasyna qarai şyrqai jöneldi.
äp jylannyŋ bes qūlaş ūzyndyqqa jetui üşin i̇eŋ az degende jüz jyl ömir sürui kerek i̇ekenin biletin bir nūiany Şyŋğyshannan:
— Ūly han, älgi qyran jas bağlan kiıktiŋ i̇etimen i̇emes, käri äp jylannyŋ siŋir i̇etimen nege tūiattanady? Sol jas bağlan i̇eti üşin özi äp jylanğa tüsken joq pa i̇edi? — dep sūrady.
Sonda Şyŋğyshan:
— Dosyŋnan qasyŋnyŋ i̇eti tätti. Al qasyŋnan öziŋmen alysqan jauyŋnyŋ i̇eti tätti, — depti.
äŋgime būnymen bitpegen. Şyŋğyshan qartaiyp kele jatqan kezinde tağy da aŋğa şyğady. Baiağy özderi körgen şyŋnyŋ janynan ötip bara jatqandarynda qazir i̇egde tartyp qalğan Sübitai bahadur tağy da:
— Ūly han, qaraŋyzşy! — dep şyŋ jaqty körsetedi.
Nūiandar jalt būrylady. Bir jağyn pyşaqpen keskendei baiağy qap-qara biık qūz... Osy qūzdyŋ tūsynan ūzyndyğy üş qūlaştai qara şūbar äp jylan joğary örmelep bara jatyr. Jartastyŋ orta şenine taiap qalğan. Qyrağy közder körip tūr, jartas tüstes şūbar jylan joğary qarai aqyryn qozğalady. Qūlar bolsa öziniŋ de tamtyğy qalar i̇emes. Būny osynşama qauipke salar qandai küş? Küş — bireu. Ol ata kegi, mynau şūbar ajdaha baiağy qyran öltirgen ajdahanyŋ ūrpağy i̇ekeni sözsiz. Sondağy jartas, sondağy Uia, atadan äkege, äkeden balağa qalğan öşpendilik. Är jyljyğany ajal, osynau qauipti saparğa būl jas ajdahany da attandyrğan sol i̇ejelgi öştik. Nūiandar şyŋ basyna qarady. İerneuindegi quysqa jabystyra salğan qyran Uiasy. Jaz ortasy, qyran balapandarynyŋ qanattanyp ūşyp kete qoimağan kezi. Özderine jyljyp kele jatqan ajaldy sezgendikten be, olardyŋ üreilene şyqqan şaŋ-
qyly i̇emis-emis i̇estiledi. Nūiandar jylan syryn i̇endi tüsindi. Mynau äp jylan ata kegin i̇endi qart qyrannyŋ balapandarynan almaq!
Şyŋğyshannyŋ oŋ jağyndağy, qazir qartaŋ tartqan baiağy mergen bas nūian sadağyn qolyna tağy aldy. Şyŋğyshan osydan jiyrma bes jyl ötken ädetine sai ony tağy toqtatty.
Jas jylan, kele jatqanymdy körip balapandardyŋ küni būryn zäresi ūşyp ölsin degendei asyqpai jyljidy. uiağa mine, üş qūlaş jer qaldy. Tağy da jylan örmelei tüsti, i̇endi i̇eki qūlaştai ğana єaldy. Jylan i̇endi bir örmelese Uiağa da jetedi. Qart qyrannyŋ balapandarynyŋ jas qanyn işip, ol ata kegin qaitarady. Jylan i̇endi aqyrğy ret örmelep Uia auzyna da jetti. Qyran balapandarynyŋ şyryldağan dauystary i̇endi anyq şyqty. Mergen nūian tağy da sadağyn qolyna aldy, Şyŋğyshan tağy da toqtatty. Jylannyŋ basy qyran Uiasy salynğan quysqa kire berdi. Däl osy kezde kerege qanattary suyldap qyran da jetti. Būl sözsiz baiağy qyran. Biraq qanat serpisi baiağydai dauyl tūrğyzar i̇ekpindi i̇emes, qartaiğan... Äitse de jaratylysynan jasqanudy bilmegen jau jürek qyran, qartaidym, alysar quatym joq dep jas jylannan seskenip şegingen joq, alys joldan talyp kelgen qanatyn i̇eŋ aqyrğy ret pärmeninşe siltep, jartastyŋ däl töbesinen bauyrlai tüsip, bir aiağymen jylannyŋ qūiryğynan ilip tömen qarai laqtyrğan tasşa qūlady. Jylannyŋ basy sopaŋ i̇etip şyğyp, şūbar denesi bir mezet jazyla körindi de, äp-sätte qaitadan jiyryldy. İendi onyŋ laqa balyq basyndai jalpaq basy joğary qarai köterile berdi. Biraq jylan basy qyran denesine tiıp ülgermedi. Syn aiqasta täjiribe alğan qart qyrannyŋ bos aiağynyŋ mūqala bastağan, biraq äli de sūiaudai tarbiğan tyrnaqtary jylannyŋ tasyraiğan qos közine baryp qadaldy. İeki alyp osylai aiqasqan qalpynda jerge kelip qūlady. Tağy da baiağy jan aiaspas jūlys, orala jūmarlanğan deneler. Jastyŋ aty jas, būl joly äp jylan qyrandy ortan belinen orap alğan-dy. Küşi qaitqan qyrannyŋ mūqalğan tyrnaqtary ajdahanyŋ qūiryq jağyn bosatyp jiberdi. Bū joly alys ūzaqqa sozylğan joq. Qyran bir mezette jylan qūşağynan bosap şyğa berdi. Ol i̇endi bir qanatymen jerdi sabalai, ilbi şorşyp janyndağy kisi boily jartasqa şyqty. Būl kezde qyrandy qūia bergen äp jylan qūiryğymen jer sabap, iırile döŋbekşi, özimen-özi äure bop jatty. Qyran qyryndau jağynan şyğyp tastyŋ basyna baryp otyrdy da jerde tulap jatqan jylannan közin almai qatty da
qaldy. Şyŋğyshan tobynan da seskenbedi. Öz denesin özi tauğa da, tasqa da ūryp tulap jatqan jylan äri-beriden keiin älsireuge ainaldy. Qyran äli qozğalğan joq. Jylan örim-örim bolğan denesin, aqyrğy ret bir märte jiyrdy da kenet jazyla bastady. Tas basynda tapjylmai otyrğan qyran osy sätte quana şaŋq i̇etti. Kerege qanattaryn jaiyp jiberip kökke qarai talpyndy, biraq tübinen opyrylğan bir qanaty i̇ekinşi ret qağuyna jaramai ol tömen qarai jantaia qūlap, jaŋa ğana özi köterilgen jartastyŋ süiir ūşyna kep keudesimen ūrdy da, şalqasynan tüsti. İekinşi ret köteriluge jaramady. Aqyrğy ret qantalağan közderimen kök aspanğa qarady da, bir-eki ret sau qanatymen dirildei jerdi soğyp, tyna qaldy. Şyŋğys toby şyŋ i̇etegine taiady. Qyran bir aiağynyŋ tyrnağymen jylannyŋ qos közin oiyp tüsirip, i̇ekinşi aiağynyŋ tyrnaqtarymen keŋsirigin i̇et-metimen jūlyp alypty. Jylan älsirep baryp jan tapsyrypty. Biraq bū da öz i̇esesin jibermepti, alyp denesimen orap qyrannyŋ bir qanatyn topşysynan syndyrypty...
Jylannyŋ ölgenin körgende şaŋq i̇etip quana şyqqan qyran dausy äli qūlağynda tūrğan Şyŋğyshan:
— Myna qyrannyŋ armany joq, — dedi. — Ol alğaşqy joly öziniŋ qairatty kezinde taitalasqan jauyn alysyp jeŋdi. Bū joly özi ölse de balapandaryn ajaldan qūtqaryp öldi. Myna ajdahanyŋ balalary ösip, öşin alğanşa, anau şyŋ basyndağy Uiadağy balapandar da qyran bolady. Olardyŋ öz tartys-
tary bastalady. Al qart qyran öz boryşyn atqaryp ajal tapty. Özi barda ūrpağyna qauip tudyrar jauyn qūrtyp ketti. Osylai ajal tapqan aqiyq aqyrğy ret kök aspanğa qanat jaiyp, öler aldynda quana şaŋq i̇etti. Sender de osy qyrandai bolyŋdar. Ajal sağaty kelgenşe monğoldyŋ ūly tağyna qauip-qater tuğyzatyn jaularyŋdy qūrta beriŋder. Söitseŋder būl jalğannan älgi qyrandai armansyz ötesiŋder, — dep sözin bitirgen.
Osy aŋyz qazir Äbilqaiyrdyŋ qūlağynda şyŋyldap tūr. Onyŋ oiynşa dünie-jalğan maŋyzy arğy babasy Şyŋğyshan ösietindei ūrpaqtarynyŋ mäŋgi qūlpyra beruinde. «Erte me, keş pe, bäribir ajaldan qūtyla almaisyŋ, al seniŋ atyŋnyŋ ūzaq ne qysqa tūruy tek ūrpaqtaryŋnyŋ ömirimen bailanysty. Sol ūrpaqtaryŋnyŋ ömirin ūzartuğa sen öz boryşyŋdy, älgi qyrandai, ötep ketuge mindettisiŋ. Aurusyŋ ba, auru i̇emessiŋ be, i̇eger seniŋ altyn tağyŋa ie bolar nemere-şöbereleriŋe Moğolstan, Samarqanttardan qauip tuar bolsa sol qauipti sen köziŋniŋ tirisinde qūrtyp ket! İä, solai»...
Han saraiyna kirisimen-aq, Äbilqaiyrdyŋ qalai oiğa şomyp ketkenin Qobylandy aitpai-aq bildi. Amal joq, ün-tünsiz ūzaq kütuge tura keldi. Jasy i̇egde tarta bastağanmen de ol äli qyzba, şydamsyz minezinen aiyryla qoimağan-dy.
— Han iem, — dedi yzbarly juan dausyn şamasynşa aqyryn şyğaryp. Terezege qarap tūrğan Äbilqaiyr selk i̇etip jalt būryldy. Dağdylanğan oŋ qoly bolat qanjarynyŋ altyn sabyna baryp ta qaldy.
— Men sizdiŋ qasyŋyz i̇emespin...
«İä, iä, būl meniŋ qasym i̇emes. Aqjoldyŋ qasy...» Äbilqaiyr lyp i̇etpe sezimin batyryna oŋai aŋğartyp alğanyna jaman ökindi... «Osynşama jūrtty özime qaratsam da, osylai bolmaşy birdemelerden i̇elegizip qalamyn. Şirkin jany qūrğyr netken tätti i̇ediŋ...»
— Jai ma, batyrym?
— Jai i̇emes, han iem, baiağy bir Aqjol bi jaiy da... Qobylandy men Aqjol janjaly i̇eŋ aldymenen Äbilqaiyr hanğa qaisymyz yqpalymyzdy köbirek jürgizemiz degen baqtalastyqtan bastalğan. İä, ärqaisysy özin İassaui meşitiniŋ kümbezindei zor sanaityn i̇eki rudyŋ i̇eki batyry janjaldassa, onyŋ artynda tūrğan i̇eki ru i̇el de qyrği-qabaq bolady. Aralaryna qylau tüsedi. Mūndai janjaldar tek handardyŋ müddelerinen şyğuy kerek-ti...
Äbilqaiyr Aqjol men Qobylandy arasyn astyrtyn şoq tastap şielenistire tüsken. Biraq būdan i̇eki batyrdyŋ öşpendiligi i̇eki rudyŋ öşpendiligine ainala qoimady. Demek, Qobylandy men Aqjol öşpendiligi künnen künge örşi bergenmen de, jeke bastyŋ öşpendiliginen asa almady. Būryn mūndai batyrlar talasy birden oiran-asyr rular talasyna ainalyp ketetin-di, bū joly ondai ört şyqpady. Tipti aitys, bäige talastary da i̇eki toptyŋ uaqytşa qyzbalanğany bolmasa, kektesip, qan tögiser küige jetpei qoidy. Būnyŋ sebebi Arğyn, Qypşaqtyŋ basyn qosyp, özime qarsy salğylary kelip jürgen Jänibek pen Kerei sūltandarda-au dep joramaldady han. Al şyn sebebi basqa i̇edi. Keŋ baitaq dalada bar kün körisi mal bağu ğana bolğan qazaq rulary birigip, bir jeŋnen qol, bir jağadan bas şyğarudyŋ öte qajet i̇ekenin ūğa bastağan. Jeriniŋ şalğailyğy da, sol jerdiŋ şalğai boluyn tilep otyrğan mal şaruaşylyğy da, birlesip bir jerde otyruğa mümkindik bermeitini ras. Biraq qazaq rularynyŋ tüsine bastağan tağy bir jağdaiy bar. Ol jağdai bastary qosylmağandyqtan köringenniŋ jeŋil oljasyna ainalyp kete berui i̇edi. Osydan baryp bytyrağan qazaq Joşy ūldarynan da, Aqsaq Temir qosyndarynan da jeŋilgen. Şapqynşylyq zamanda tağy böten jaqtan kelgen bir basqynşynyŋ jemine ainalyp ketpes üşin, bükil qazaq rulary bir jerde bas qospağanmen de, ädet-ğūrpy, jailau-qystauyna qarai odaqtas jūrt bolu kerek i̇ekenin ūqqan. Olarda i̇endi Üş jüzge bölinip qauymdassaq qaiter i̇edi degen ümit tuğan. Üş jüz dep atqa bölinbegenmen de üş sapqa yŋğailanyp bastaryn biriktiruge kirisken. Däl osy kezde Arqada köşip jürgen Arğyn men Qypşaq arasynda da osyndai odaqtyŋ lebi sezilip qalğan. Būny jön körgen osy i̇eki rudyŋ ataqty biı, aqylgöi aqsaqaldary Qobylandy men Aqjol arasyndağy kikiljiŋdi rular janjalyn örşitpeuge tyrysqan. Halyq tūrğysynan dästürge ainalğan, ärkim öz bailyğyn, i̇erligin, şeşendigin däripteitin aitystarğa qatynasqanmen de, būl birigudiŋ abzal i̇ekenin Asan Qaiğy, Qaztuğan, Qotan sekildi bükil qazaq qauymy ardaqtağan jyrşylar da qoldağan. Sol sebepten i̇eki batyrdyŋ dauy öz aralarynyŋ dauynan aspai qala bergen.
Al osy daudy tübi Jänibek pen Kereidiŋ dauyna audarsam degen Äbilqaiyr äli de bolsa Qobylandy men Aqjoldyŋ arasyn oqta-tekte büldirip otyratyn.
— Aqjol jaiynda deisiŋ be? Onyŋ jaiyn mağan nesine aitasyŋ, — dedi han baiau söilep.
Qobylandy men Aqjoldyŋ arasyndağy öşpendiliktiŋ özi biletin jaidan böten, birine-biri keşpes jau bolarlyqtai tağy da bir syrdyŋ baryn Äbilqaiyr bilmeitin. Sondyqtan i̇eki batyrdyŋ arasyn tek öz tūrğysynan örşite tüsken. Tübin kütip, öz basyna tier ösek-aiaŋ sözderge de şydağan.
— Batyr Saiandy Aqjol qaşyryp otyr ğoi.
— Bilemin...
— Bilseŋiz... Kinäsi qolyŋyzda tūrğanda...
Äbilqaiyr aqyryn külimsiregendei boldy.
— Öituge bolmaidy. Aqjol jaqtağylardyŋ küşi mol...
Qobylandy kenet aşulana qaldy.
— Qandai küş?! än men söz baqqan Arğynnyŋ köp jigitin aitasyz ba? Rūqsat i̇etiŋiz, on soiylmen Aqjol bidiŋ aulyn tal tüste şauyp bereiin.
— Aqjol bidiŋ auly Jänibek pen Kerei sūltannyŋ ordalarymen qotandas otyrğan joq pa? Aqjoldy şauyp jatqanda olar ündemei qalar ma?
Qobylandy būrynğysynan beter küreŋdenip:
— Ündemei qalmasa tağy meili! Onda men olardy Aqjolmen birge şabamyn.
Han tūnjyrap ketti. «Joq, joq, öitkizuge bolmaidy. Bügin qara halyq sūltandardyŋ auylyn şauyp dağdylansa, i̇erteŋ hannyŋ Ordasyna da lap beruden taiynbaidy. Qardyŋ basyn qar alar, hannyŋ basyn han alar. Qara halyqty basqarudan tuğan talasymyzdy Şyŋğys ūrpağy özimiz şeşuimiz kerek. Meili birimizdi birimiz qan josa i̇etsek, o da bizdiŋ ğana şaruamyz. Al sūltandar tağdyryn bügin qara halyqqa şeşkizsek, dağdy alğan bassyz ketken noqai tobyr i̇erteŋ i̇ereuildep Orda tağdyryn özi soiylymen şeşedi. İä, sonda Qobylandyğa qandai jauap beru kerek? äitse de, onyŋ i̇elu batpan 30  şoqparyn siltetip qalğan jön-aq».
— Aqjol batyrdyŋ közi joiylsa, Jänibek pen Kerei i̇eŋ janaşyr adamynan airylady.
— Olai bolsa, tek Aqjol bidiŋ jalğyz özin joiuğa rūqsat i̇etiŋiz, han iem!
— Bir adamdy öltiru üşin, on adam bop auyldy şabudyŋ qajeti bar ma? älde jekpe-jekke küşiŋ jetpei me?
Būl söz Qobylandy batyrdyŋ namysyna tidi, biraq ol han aldynda tūrğanyn ūmytpai, qinala jauap qaiyrdy.
— Jekpe-jekke Aqjol bi şyqpasa qaitemin, han iem?..
— Onda... Jekpe-jek jüz kezdeser jolyn torlau kerek.

Click or select a word or words to search the definition