Köşpendiler - I - Almas qylyş

Orda-Bazar şağyn qala. Äbilqaiyrdyŋ negizgi basqaratyny köşpeli qazaq, özbek i̇elderi bolğandyqtan, i̇el saltyn būza almai, han Ordasy — bes auyly jaz boiy Däşti Qypşaq jerinde köşip jüretin. Tek küz kele Orda-Bazarğa qystau retinde toqtaidy. Äbilqaiyr köşi i̇erte kezde künbatystağy Jem, Oiyl özenderine deiin, soltüstigindegi Tobyl, İesil, Nūrağa deiin barğan. Keide jazy qoŋyrjai bolsa Syr boiy men Kökşe teŋizdiŋ jağasyn da jailaityn. Han aulynyŋ jailauğa şyğuy tek jazdyŋ jaqsy-jamandyğynan, şöptiŋ şyğym-şyğymsyzdyğymen ğana bailanysty i̇emes-ti. Jaz şyğa Orda qai jaqqa qarai bet būruy tolyp jatqan han saiasatymen şielenisip jatar bolar. Özindei myqtymenen qūda bolyp qanatyn jaia tüsu, yrqyna könbei jürgen kei rularyna jaqyndai qonyp, bir tünde byt-şytyn şyğaryp şabu — bärin de işi qatpaly hannyŋ jaz şyğa Ordasy köşpesten būryn oilanar isi.
Osy sebepten de bolar, Äbilqaiyrğa köp jağdaida bağynyşty Samarqant, Būqar, Gerat sekildi Orda-Bazardyŋ ülken şaharğa ainalmai, şağyn qala qalpynda qalğany. Şyğys şeberleri küigen kirpişten kümbezdetip salğan birneşe han sarailaryn sanamasaq, qala şymnan qūiğan, tastan qalanğan i̇eki jüzdei ğana üiden tūrady. Stambul ülgisimen tūrğyzylğan altyn aily, aq tastan qalan-
ğan zäulim biık meşiti. Türkistanda Ahmet İassaui şaihqa arnap salğan Aqsaq Temirdiŋ ataqty meşitine de, Feodosiiä qalasyna jaqyn i̇eski Qyrymğa Özbekhan saldyrğan meşitke de ūqsamaidy. Qazir aty i̇esten şyqqan ūly şeberdiŋ aqauy joq öneri, ūzaq toqyğan qoldan tületken örnegi.
Qalanyŋ tym ösip ketpeuine tağy bir sebep ol Äbilqaiyrdyŋ alystağy oiy. Han öz astanasyn tübi äbden jaulap alğan soŋ Geratqa, ne Samarqantqa audarmaq. Al Orda-Bazar uaqytşa mekeni. Maurennahrğa birjolata köşip ketuge, ūşy-qiyry joq keŋ dalada tağy qūlandai kezgen qalyŋ qazaqty bilei almai qalamyn ba dep qauiptengen. Han oiynşa qazaq rularynyŋ arasyndağy alauyzdyq tübi joiyluğa tiısti. Oğan deiin örbip, ösip kele jatqan balalarynyŋ aldy i̇el bileitin qabiletke jetip qalady. Sol kezde bükil Däşti Qypşaq jerin bäibişelerinen tuğan bir-eki ūlyna biletip, özi Maurennahrdyŋ äşekeili altyn saraily bir şaharyna Ordasyn köşirmek...
Osyndai oidağy han Orda-Bazardyŋ örkendeuine bälendei köŋil bölmegen. Tek soŋğy jyldary jailauğa alysqa barmaityn. Ūlytau maŋyndağy bir şūraily jerge bir-eki aidai boi jazyp, üi tigip seruendep jatatyn da jaz aiağy bolmai Orda-Bazarğa qaita oralatyn. Biyl da han osyndai oida i̇edi.
äneu küngi sūrapyl dauyldyŋ aiağy tynbai qūiğan bir jetilik aq jauynğa ainalğan. Asty aiaqtai almai han Orda-Bazarğa qaituğa mäjbür bolğan. Hanmen birge tize aiyrmai Qypşaq, Arğynnyŋ igi jaqsylary da, Şyŋğys ūrpağynan şyqqan sūltandar da Orda-Bazarğa taiau köşip kelgen.
Äbilqaiyr jauar būlttai aşuly qaitty. Mūnda kelgennen keiin batyr Saiannyŋ qalai qaşyp ketkenin i̇estip būrynğysynan beter qara tünektei tūnjyrai qaldy.
Han kezinde jūrtqa syr bermegen. Jūrt asqa jaŋa daiyndala bastağan şaqta qūlağyna «Oraq jylqyşy da asqa Aqbaqaiyn qospaq i̇eken» degen habar tigen. Ärine, asqa qazaq dästüri boiynşa kim bolsa da qatysuğa haqy bar. Biraq han balasynyŋ ūly asyna i̇esikte jürgen qūly at qospaqşy degen sybys Äbilqaiyrdy qatty qorlağan. Onyŋ üstine i̇eger osy qūldyŋ Aqbaqaiy barlyq hanzadalardyŋ jüiriginen ozyp kele qalsa ne bolmaq? Būdan artyq masqaraşylyq mümkin be? Bükil qara halyq onda Äbilqaiyrdy külki i̇etui dausyz. Hannyŋ būlai oilauğa sebebi de bar i̇edi.
Osydan i̇eki jyl būryn, Tarlankögin jaratyp jürgen kezinde, Äbilqaiyr äldeqalai jylqysyna barğan. Ol sol joly bir taŋdanarlyq oqiğağa kezdesken... Oraq malşynyŋ byltyr jylqyğa qosyp jibergen Aqbaqai degen bestisi üş künnen beri tiri janğa ūstatpai qoiypty. Ūstatpaidy i̇emes-au, talai asau-
dy bastyrtpai quyp jetetin jüirikter, būğan taiamaq tügil, tipti şaŋyna ilese almai qalady i̇eken. Han qyzyp ketip, i̇erteŋ, bügin qasqyr quamyn dep äbden jaratqan Tarlankögimen Aqbaqaidy quuğa būiryq bergen. Asau quyp üirengen bir jylqyşy qolyna qūryğyn ap, Tarlankökke mine sap, şetteu jaiylyp jürgen Aqbaqaiğa lap qoiğan. At dübiri şyğysymen-aq i̇eleŋ i̇ete qap, Aqbaqai basyn köterip alyp, özine ūmtylğan qūryqşyny közi şalyp, or qūiandai ata jönelgen. Bükil Däşti Qypşaqta aldyna jylqy salmağan Tarlankökten sytylyp şyğa bergen. Tarlankök talai jetken, Aqbaqai besti talai qūtylyp ketken. Osy şabys üş bie sauymyndai mezgil alğan. Üş kün quğynda bolğan jas jylqyny qanşyrdai bop äbden jarağan Tarlankök qoisyn ba, aqyry Aqbaqaidyŋ moinyna qūryq tüsken.
Būl oqiğa osydan i̇eki jyl būryn bolğan. Ünemi joryqta, talas-tartysta jürgen Äbilqaiyr ony ūmytyp ta ketken. Söitken Aqbaqai qazir jetide. Jyl-
qy balasynyŋ jal-qūiryğy tögilip, tUiağy äbden bekip, kemeline jetetin kezi. Äbilqaiyr ūmytqanmen, Aqbaqaidyŋ Tarlankökpen talasqa tüsuge jarap qalğanyn i̇endi Oraq jylqyşynyŋ özi i̇esine saldy. Han iştei şamdana bastady. Osy kezde tağy bir suyq habar jetti. Baqty-Qoja uäzir öziniŋ tolyp jatqan köregen köz, saq qūlaq tyŋşylary arqyly Oraq jylqyşymen kelini Aqqozynyŋ birer ret kezdesip qalğanyn i̇estirtken. Onsyz da qaharyna minip alğan Äbilqaiyr Oraqtyŋ tağdyryn birjola şeşken.
Baqty-Qoja uäzir jibergen jeti qaraqşy aisyz tastai qaraŋğy tünde kep, bäigege jaratyp jürgen Aqbaqaiyn qosynyŋ janyna qaŋtaryp qoiyp, köziniŋ şyrymyn alğaly ūiyqtap ketken Oraqtyŋ däl üstinen şyqqan. Jatqan jerinen tūrğyzbai qol-aiağyn myqtap taŋyp, Aqbaqaidyŋ qūiryğyna ūzyn arqanmen bailap, «şu!» dep qamşymen bir tartyp qūia bergen. Aqbaqai qara tündi silkindirip, qūiryğyna bailanğan qūbyjyqtan ürkip, betiniŋ auğan jağyna tasyrlata şaba jönelgen. Jeti qaraqşy uäzir ämirin oryndadyq dep mäz bolyp külip qala bergen. Sol küni taŋerteŋ Oraqtyŋ qalai ölgenin Äbilqaiyr i̇estigen. «älin bilmegen älek. Han kelininen dämelenetin sabazsyŋ ğoi. Sağan so kerek» dep han miyğynan külgen de qoiğan. Qara jer ölgenge de habar beredi, astan qaitqannan keiin ūzynqūlaq būl oqiğany Aqqozyğa da jetkizgen. Näsili berik jas äiel, işi ottai küiip, keudesine qaiğysy syimai tūrsa da syrtyna i̇eş syr şyğarmağan. Bar aşuyn jüregine tüiip sazara qalğan.
Jasynan i̇erke-şora bop ösken kelininen «osy tağy bir soiqan şyğaryp jürer» dep küdiktengen Äbilqaiyr Aqqozyğa kisi salğan.
— Qūdai riza, biz riza, ūlymnyŋ atyna şirkeu keltirmei jyl otyrdy, — dedi, — jas jan i̇edi, obalyna qalmaiyn, i̇erge şyqsyn. Ağa ölse, inige mūra, Şah-Budaq ūlym qaza bolğanmen tiri äli on ūlym bar, taŋdağanynyŋ atyn aitsyn, qosamyn.
«Jaqsy, oilanyp köreiin, oiymdy üş künnen keiin qaiyn atam — han iemniŋ öziniŋ aldynda aitamyn» dep Aqqozy jauabyn qaitarğan.
Üş künnen keiin Äbilqaiyr öziniŋ üzeŋgiles serikterin, batyrlary men bilerin şaqyryp alyp, solardyŋ közinşe:
— Kelin şyraq, oilanyp bolğan şyğarsyŋ, qai qainyŋdy taŋdadyŋ, atyn ait, — dedi.
Jesir sūludan dämesi bar, ordada otyrğan hannyŋ on ūly birdei Aqqozyğa közderiniŋ janaryn töge qarady. Aqqozy da olardy jaibaraqat bir şolyp ötti. Aqyryn jymidy.
— On ūlyŋyz da almas kezdiktei birinen-biri ötken asyl! Taŋdau da qiyn, — dedi ol sol jymiğan qalpynda, — äitse de han ata, sizden bir tilegim bar...
— Ait.
— Oryndaityn bolsaŋyz... aitaiyn.
Han oilana söiledi.
— Oryndalmaityn tilekti Aqqozy kelinniŋ özi de sūramas dep jorimyn. İeger Saiban şaŋyrağyna kir keltirmeitin bolsa...
— Joq, kir keltirmeidi. Meniŋ ötinişim abyroiyŋyzğa abyroi qosady.
— Tyŋdalyq onda. Ait.
— Aitsam... — kenet Aqqozy qoinynan qara qūrandy suyryp aldy. — Mine, qūran, han ata, — dedi ol. — Osy qūrandy basyma köterip tūryp ömir-baqi i̇ersiz ötuge ant i̇etemin. Sizden ötinemin, antymdy būzdyryp qarğysyma qalmaŋyz.
Oraqtyŋ qalai ölgenin Aqqozynyŋ i̇estigenin han birden ūqty. Bir sät on ūlyn bir jylqyşy qūrly körmegen täkappar kelinin antyn būzğyzyp, i̇eriksiz attastyryp öşin de almaqşy boldy. Äitkenmenen, būnyŋ bäri han üiine kir keltiretinin oilap Äbilqaiyr:
— Berdim tilegiŋdi, — dedi basyn jerden kötermei.
Jūmaq kündi dozaqqa ainaldyrğan, o söleket dünie! ätteŋ, ätteŋ, ömir-baqi i̇ersiz ötudi ant i̇etken Aqqozy Oraqtyŋ tiri qalğanyn bilgen joq. Būl adam sengisiz ğajaiyp oqiğa i̇edi. Tastai qaraŋğy tünde qūiryğyna bailanğan zattan ürikken Aqbaqai tarsyldata jöŋkip şauyp kele jatyp, aldynda jatqan qara suğa kümp bergen. Artyndağy zaty su jağasynda ösip tūrğan juan üieŋki taldarğa matalyp, börte at qoryqty köl şetindegi qalyŋ şylğa şyrmalyp ne äri, ne beri jüre almai qalğan. Taŋerteŋ jylqy suaruğa kelgen jylqyşylar ūzyn arqanğa bailanğan, bet-auzynyŋ tamtyğy joq, tek keudesinde şyğar-şyqpas jany bar Oraqty tauyp alğan. Bolğan oqiğany aitpai tüsingen serikteri közden tasa, Ūlytau maŋyndağy bir üŋgirge aparyp baqqan.
Būl jaidy Äbilqaiyr han da bilmegen. Tek bes jyl ötkennen keiin ğana, soŋynan alamanyn i̇ertip, älsin-älsin jylqysyn şauyp maza bermei jürgen jyrtyq bet, jalğyz köz batyr osy Oraq i̇ekenin i̇estigen.
Al, ol künderi han Oraqty at qūiryğyna bailatyp birjolata joq i̇ettim dep oilağan. Sondyqtan da kelini qūran alyp ant i̇etkende, «Oraq bolsa da joq, meili» dep tilegin bere salğan. Han qabağynyŋ aşylmauyna, ärine, Saian da sebep boldy.
Äbilqaiyrdyŋ Bürkit ruynan alğan äielinen Şah-Budaq sūltan men Qoja Mūhamed, Maŋğyt bäibişesinen Ahmet pen Mūhamet-sūltan, Qoŋyrat ruynan alğan bäibişesinen Şaih-Haidar, Sanjar, Şaih-İbragim, törtinşi bäibişesi Ūlyqbektiŋ qyzy Rabiu-Sūltan-Begimnen Küşkinşi men Süiinşik sūltan tuğan-dy. Şabuylda toqaldyqqa Barlas ruynan alğan äielinen Aq-Būryq pen Said-baba düniege kelgen. Osy on bir baladan i̇eŋ tūŋğyş Şah-Budaq pen Rabinu-Sūltan-Begimnen tuğan Süiinşik sūltan bir töbe de, özge balalary bir töbe bolatyn. Şah-Budaq o düniege attanğannan keiin, Äbilqaiyrdyŋ ülken balasyna degen mahabbaty odan qalğan i̇eki ūlğa auğan.
äsirese i̇eki balanyŋ ülkeni Mūhamed-Şaibanidy öte jaqsy köretin (būl atty da oğan özi qoiğan). Al balalyq minezinde de Şyŋğys ūrpağynyŋ qanyna bitken qaisarlyq, qağilezdik bar-dy.
Kelini Aqqozyğa degen aşuyn da han osy i̇eki nemeresin jetim qaldyryp, öksitpeiin dep äzer keşirgen-di.
Al osy on bir bala, olardan tuğan tolyp jatqan nemeresiniŋ işinen Äbilqaiyr keleşekte Ordamnyŋ tiregi bolady dep nağaşysy Aqsaq Temirge tartqan, kesip alsa qan şyqpas qatal, Süiinşik sūltan men nemeresi Mūhamed-Şaibanidy i̇erekşe köŋiline quat i̇etetin. Äke balağa synşy, ömir Äbilqaiyrdyŋ boljauyn dūrysqa şyğardy. Biraq boljauy dūrys bolğanmen de, būl i̇ekeuinen Saiyn tağy äzirge tym alys jatqan-dy. Şah-Budaqtan keiingi kezek Şaih-Haidardiki i̇edi.
Būryndyqtyŋ atasynyŋ tağynyŋ janyna kelgen Mūhamed-Şaibaniğa şüŋet közderimen asa bir öştene qarauynan, nemeresiniŋ tağdyry jeŋil bolmaitynyn, basynan talai auyrtpalyq, qandy tartys ötetinine han şek keltirmedi. «Sonyŋ bärine osy albyrt Mūhamed şydai ala ma? Şydai alsa, jauyna tötep bere ala ma?» degen qobalju sūraq osy toidan keiin onyŋ oiynan ketpei qoidy. Qyran qūs balapanyn basyp şyğararda, i̇eŋ aldymen öziniŋ Uiasyna jaqyn jerden tuatyn qauipti oilaidy deidi. İeger ol qauip jylan, ne bolmasa basqa bir qorqynyşty jyrtqyş aŋ bolsa, sol jaularyn joiyp, Uiasyna tuar qaterden balapanyn qūtqarmai, jem izdep alysqa ūşpaityn körinedi.
Mūhamed-Şaibanige degen Būryndyqtyŋ közinde jarq i̇etken öşpendik otty Äbilqaiyr i̇esinen şyğara almai qoidy. «Nemereme jaqyn jau, sybdyryn bildirmei şağar uly jylan osy Orys hannyŋ ūrpaqtary, — dedi işinen Äbilqaiyr, — i̇eger ūrpağyŋ qauip-qatersiz dünie qyzyğyn körsin deseŋ i̇eŋ aldymen osy Būryndyqtardyŋ közin qūrt!».
Al i̇ekinşi jaqsy köreri Süiinşikke kelgende Äbilqaiyr bir ornynda otyra almaidy. Astynan syz ötkendei türegelip kelip, i̇ersili-qarsyly yzalana jüre bastaidy. Hannyŋ büitui tek Rabiu-Sūltan-Begimge degen qyzğanyştan ğana tumağan-dy. Jan küiiner, namysyna tier basqa da bir qyrsyq paida bola qalğan.
Aldyŋğy jylğy Qorasan joryğynan Äbilqaiyr, jüziktiŋ közinen öterdei üş tekejaumyt küreŋ besti äkelgen. Han ordasyna tiısti oljany bölgende, älgi bestilerdi syi-siiäpat i̇etip süiikti kişi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begim sūluğa tartqan. «Aulyŋ köşkende, i̇eki balaŋmen üş küreŋdi min. Aqsaq Temirdiŋ nemere qyzyna söitse, jarasady» degen. Osy bir sözimen bükil Aziiä men Ündistandy titiretken ūly ämirdiŋ şaharyn şauyp, nemere qyzyn tartyp alyp, äiel i̇etip otyrsa da, qandy köz Köregenniŋ aruağyna bas ietinin bildirgen. Būl tartu, özge bäibişeleriniŋ arasynda kezinde kündestikten tuğan janjal da şyğara jazdağan. Sol bestiler biyl auyzdarymen qūs tisteitin jeti jasar at bolğan. Biylğy toida Äbilqaiyr olardy da bäigege qosyp körmek bop, Rabiu-Sūltan-Begimge:
— Hanym, üş küreŋdi toiğa minbei aparyŋdar. Tarlankökpen birge bäigege salmaqpyn, — degen.
Sürme qasty, aqqudai appaq, otyz beske, kelip qalsa da, äli de şaŋqai tüstei jarqyrağan sūlu Rabiu-Sūltan-Begim:
— Üş küreŋ bäigeden kelse birge keledi, qalsa birge qalady, — degen, qaraqattai möldiregen ülken bota közderin naizadai ūzyn kirpikteriniŋ astynan han tağyndağy i̇erine jaudyrata qadai, — tizbektelip ūşqan qoŋyr qazdai üşeuiniŋ qatar kelgeni jarasymdy. Biraq bū joly bäigege saludyŋ reti qalai bolar i̇eken, ortanşysynyŋ aiağyna jem tüsip, aqsap jür. Qabylbai synyqşy keşe qarap ketti.
— Olai bolsa, būl joly qūia tūraiyq, — dei salğan han.
Batyr Saian janyndağy i̇eki küzetşimen Syğanaq jaqqa, däl sol küni qorağa äkelingen osy üş küreŋmen qaşqan. «Baqytty jigit jalğyz ğana hannyŋ jas bäibişesin qūşyp qoimapty, ärqaisysy bir rudyŋ jylqysyna tatityn üş säigülik jüirigin minip ketipti! Qandai qorlyq, hannyŋ namysyn aiaqqa taptar qylyq!» Sybyrlağandy qūdai i̇estimei me, qūdai qūlağyna jeter sözdi, jūrt qalai saqtanyp sybyrlasa da han qūlağyna da jetken. Äbilqaiyr jūrt ösegin oiyna alsa bolğany, şiyrqap şabatyn buradai qaharlana tüsedi. «Rabiu sūlu men batyr Saian arasyndağy baiağy jel söz ben üş küreŋniŋ auylda qaluy... Üş küreŋdi üş kisiniŋ minip ketui — bäri bir tüiin» deidi han işinen jäne bas uäziri Baqty-Qoja arqyly üş küreŋdi toi aldynda Qabylbai däruiştiŋ körmegeni anyqtalğan. Sirä, hanym bergen syilyqqa qyzyqqan boluy kerek, Qabylbaidyŋ özi üş küreŋdi qarağam depti, al onyŋ birge i̇erip jürgen şäkirtteri synyqşynyŋ būl künderde tipti Orda-Bazarda bolmağanyn aitypty. Handa «Baqty-Qoja uäziri bir jaman oimen şyndyqty būrmalap jür me, älde synyqşy şäkirtteriniŋ arasynda künşildik bop, Qabylbai qarttyŋ sözin ädeii būrğan joq pa i̇eken» degen oi bolmağan-dy.
Onsyz da jüregine tūnyp jürgen būl sözder handy öziniŋ tūŋğiyğyna batyra bergen. Äbilqaiyrdyŋ kökiregin Rabiu-Sūltan-Begimge degen öşpendilik uy jailağan. Közine şöp salğan, aryn, namysyn qorlağan jigitpen arasyndağy qaŋqu sözdi bylai qoiğanda, bükil i̇elge äigili üş jüirigine mingizip, ony ajaldan qūtqaryp jibergen i̇erke bäibişesinen i̇endi han Aqsaq Temir tūqymyna daq salardai öş aludy oilağan. Öş aluğa kelgende Äbilqaiyr, qaiyn atasynyŋ keşe bükil älemdi titiretken aruağynan da, onyŋ ūrpaqtary bilep otyrğan i̇elderdiŋ qaharynan da qoryqpağan. Rabiu-Sūltan-Begim Aqsaq Temir nemeresi bolsa, men ūly Şyŋğyshannyŋ äuletimin degen. Būl aşudyŋ üstine Rabiu-Sūltan-Begimniŋ tağy bir qylmysty qylyğy jamalğan-dy. Tağy sol Baqty-Qoja uäzirdiŋ aituy boiynşa, batyr Saiannyŋ janyna küzetke Arğyn jigitterin qoidyrğan hannyŋ süiikti kişi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimniŋ özi bolyp şyqty. «Küzet bastyğyn da satyp alğan sekildi. Jäne joğarğy märtebeli hanymnyŋ Arğyn bilerimen de bailanysy bar tärizdi» degen sol baiağy Baqty-Qoja uäzir. Arğyn bilerimen bailanysy bar degen söz — ata jauy, baq kündesteri özderin Arğyn sūltandary sanap jürgen Jänibek, Kereilermen tilegi bir degen söz. «Būdan artyq hanymda qandai künä boluy kerek? Mūndai künä opasyz äieli tügil, peiiştegi qor qyzyn da darğa asuğa jetkilikti i̇emes pe! Biraq darğa asu az jaza! Oğan bükil törkinin, ataqty Aqsaq Temirdiŋ ūrpağyn bar älem aldynda qarabet i̇etetin jaza qoldanu myŋ da bir sauap!» Han qabağyn qars jauyp altyn men kümiske bölengen keŋ saraiyn tağy keze bastady.
Biraq Ūly ğalym Ūlyqbektiŋ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim Äbilqaiyr men onyŋ uäziri oilağan qylmystardan müldem ada i̇edi. Mūndai künäğa qasietti ata-anasynan alğan ülgi-ilim, tärbiesi de, öziniŋ möldir būlaqtai kirsiz taza jan sezimi de ony i̇eş uaqytta da juytpas bolar. Batyr Saiandy Süiinşikke atalyq i̇etuge tyrysqany da, basyna ajal qylyşy töngen sätte jigittiŋ qūtylyp ketuine järdem bergeni de ras. Biraq būlardyŋ bäri de basqa müddelerden tuğan-dy.
Han kenet toqtai qaldy. «Rabiu-Sūltan-Begim sūludyŋ qany däl osylai tögilse, būdan sauapty jaza bar ma? Atasy Aqsaq Temirdiŋ ädiletti zaŋy i̇endi öziniŋ nemere qyzynyŋ basyn alsyn. Kek söitse ğana qaitady!» Äbilqaiyr büginge alğaşqy ret i̇ezu tartty.
Qazaq jerine kelgen şapqynşylardyŋ Şyŋğyshan men Batudan keiingi «qylmystylarğa degen zaŋ-erejesi» qanqūily qatty bolğany Aqsaq Temirdiki i̇edi.
Solardyŋ işinde äsirese «Ana aldynda qylmysty balağa, bala aldynda künäli anağa» degen jaza tärtibi i̇erekşe soiqan bolatyn.
Bala aldyndağy künäli ananyŋ jazasyn balasy aituy kerek. Işten jaryp şyqqan, aq sütin i̇emizgen, bauyr i̇etindei tätti balasy aitqan jazadan auyr, odan artyq janyna batar ükim bar ma? äsirese, i̇eger ana bala aldynda jazyqsyz bop, tek ony qanişer jaulary ūiymdastyrsa būdan asqan qiiänat tabylar ma?
Aiauly anağa, tipti künäsi bolğan künde de, sol balany ömirge äkelgen, «qūlynym» dep tün ūiqysyn tört bölip aialai süigen sorly anağa, däl mūndai sūmdyq jazany Aqsaq Temir qalai şyğarğan? Köregen 29  degen ataqty oğan nege bergen?
Äbilqaiyr däl būl sätte qatal ämir-Temirdiŋ şyğarğan jazasynyŋ qiiänattyq jağyn oilağan joq, ol tek keginiŋ qaituyn ğana közdedi. «Anasynyŋ künäsine közi jetken balasy Süiinşik özi aitady Rabiu-Sūltan-Begimge ölim jazasyn. Özi bolyp birinşi tas atady... Sodan keiin dinşil, qanişer mürit, müzäiimder qarabet hanymdy «lağnet» tasymen şökelep öltiredi. Sonda ğana Rabiu-Sūltan-Begimnen qatu bop bailanğan kegim qaitady. Joq, jalğyz ğana Rabiu sūludan i̇emes, sondai qyz tärbielegen bükil Aqsaq Temir äuleti qara jüz bolady. Aqsaq Temir äuleti! Sol äuletke jiendik jağynan meniŋ süiikti ūlym Süiinşiktiŋ özi de jatpai ma?
Jatsa meili! Şaibani tūqymy taza bolu üşin, būl arada taspeiildik jön. Bastan qūlaq sadağa! İä Rabiu-Sūltan-Begim osylai öluge tiısti! Būlai ölu tek ämir-Temirdiŋ zaŋyna ğana i̇emes Mūhammed paiğambardyŋ da şariğatyna dälme-däl... Tuğan anasyn Süiinşik sūltan osylai jazalasa, osylai öltirse, tübi Süiinşik sūltan Kök Ordağa ie bola qalsa, mäŋgi-baqi nağaşy jūrtynyŋ yqpalynan ketedi. Aldağy uaqytta olardan müldem alystaidy. Şaibani äuletiniŋ Özbek ordasyndağy ömiri osylai taza saqtaluy kerek. Al tuğan anasyna mūndai jaza aituğa Süiinşik könbese? Onda Küşkinşi sūltan bar i̇emes pe? Joq, Süiinşiktiŋ ükimimen ölui kerek! Süiinşik jalğyz meniŋ ğana i̇emes, Rabiu-Sūltan-Begimniŋ de i̇eŋ jaqsy körer kenjesi! Jaqsy körer adamnyŋ siltegen taiağy jau taiağynan anağūrlym auyr tiedi».
Äbilqaiyr kümis qoŋyraudy qaqty. Batyr Saiannan airylyp qalğany üşin han ükimin kütip Ospan-Qoja däiekşi zyndanynda jatqan. Üige Baqty-Qoja uäzirdiŋ özi kirdi.
Han i̇esik aldynda ämir kütip tūrğan uäzirdi joğary jaqtağy kilemniŋ üstine aparyp otyrğyzdy. Äbilqaiyr i̇endi bükil Däşti Qypşaqtyŋ ämirşisi i̇emes, tünde üi tonauğa şyqqan ūrydai sybyrlai söiledi. Baqty-Qoja uäzir han sözin keide i̇estip, keide i̇estimese de, onyŋ jūqa i̇erniniŋ qimyldauynan, közinde kenet jarq i̇ete qalğan raqymsyz ottan Äbilqaiyr oiynyŋ bärin tüsingeni körinip tūr. «Dūrys, han iem, dūrys!» dep keudesinde tulai jönelgen quanyş tolqynyn basa almai, kenet dauystap jibere jazdaidy da, der kezinde özin-özi äzer ūstap qalady. Jan-jağynan dinşil, i̇esuas toptyŋ taspen şökelep jatqan Rabiu sūludyŋ qan-qan bolğan suretin bir mezet ol köz aldyna i̇elestetedi de, işinen «Sol kerek sağan Temirlan qanşyğy. Meni uäzir i̇etkizbeimin dep beker jantalaspağan i̇ekensiŋ, i̇endi aiybyŋnyŋ i̇esesin özim qaitaramyn» deidi.
— Anasynyŋ künäkar i̇ekenine balasynyŋ közin jetkizu kerek. Söitken künde ğana ölim jazasyn Süiinşik sūltanğa aitqyzğan lauazym, — dep Äbilqaiyr han sybyrlauyn toqtatty.
— Qūp, taqsyr, ämiriŋiz oryndalady, — dep uäzir basyn idi. Söidedi de bū da sybyrlady. — Rabiu hanym jazasyn aittyŋyz, al Aqjol bidi qaitemiz? Batyr Saiandy qaşyruda onyŋ da künäsi bar...
Küni-tüni aqyl-oiyn kişi bäibişesine degen öşpendik bilep ketken han, uäzir sözin birden tüsinbedi. Ūğyp i̇edi, köŋilinde ünsiz jatqan küdik kenet şağatyn jylandai jiyryla qaldy.

Click or select a word or words to search the definition