Köşpendiler - I - Almas qylyş

Al on üşinşi ğasyrdyñ basynan bastap katolik dinindegi İevropa kresşileri pravoslav dinindegi grekter men orystarğa qarsy şabuylğa şyqqan. Bir myñ i̇eki jüz törtinşi jyly olar Stambuldy alyp, Vizantiiä patşalyğyn joiyp, latyn imperiiäsyn qūrğan. Esti men latyştardy jeñip, özderiniñ qūldaryna ainaldyrğan. Osyndai qara tünekti orys jūrtynyñ basyna da tudyrmaq bolğan. Biraq Şyğys jağynan jau kütpegen Aleksandr Nevskii olardy 1240 jyly Neva özeniniñ, 1242 jyly Çud köliniñ üstinde jeñgen. Demek, soğys äli bitpegen-di, äli de orys i̇eline äskeri kömek kerek i̇edi. Bir myñ i̇eki jüz qyryq birinşi jyly Lignitsede Polşa men nemis rytsarlarynyñ birlestiginiñ kül-talqanyn şyğarğan Batu öziniñ uädesin būzğan joq. Būl jağdai Altyn Orda handary Batu, Sartaq ölgennen keiin de, Berke tūsynda da saqtalyp kelgen. Al 1269 jyly nemis kresşileri özderine qarsy şyğuğa Novgorodqa Altyn Orda qolynyñ kelgenin i̇estip, būl kezde küşeiip alğan orys kniazdarynan bitim sūrady. Söitip orys jeri kresşilerdiñ şabuylynan mülde qūtylğan. Altyn Orda handary Batu saiasatynan han Mamaiğa (1362 j.) deiin aiyrylğan joq. Oğan sebep Sarai şaharynda otyrğan handar bir kezde özderi bağyndyrğan orys, bolğar, Däşti Qypşaq i̇elderiniñ qoldaryna i̇endi özderi qarap qalğan-dy. Al būl ortada osydan i̇eki ğasyr būryn alty-aq myñ bolğan orys i̇eli äbden äldenip, kemeline jetip ülgirgen! Öitkeni onyñ būl därejege jetuine Altyn Orda künşyğysynan keletin jauyna qalqan boldy. Qotan jyrau dostyqtyñ qandai ūly küş i̇ekenin, körşiles i̇elder tatu tūryp, jerlerin birge qorğaityn bolsa qandai apattan bolsa da qūtyla alatynyn bildirdi.
Jyrau sözi Äbilqaiyrğa ūnamağany haq, kezek i̇endi Qaztuğanğa berilip, anau şyrqai jönelgende han kenet qolyn köterdi. Jyraudy qoşamettep «Uai, päle!» dep lepire qyzynğan jūrt tyna qaldy. Qaztuğan da şauyp kele jatyp aiañ jeliske tüsken jüiriktei dausyn tömendete tüsip, qarqynyn äzer basyp, sözin kibirtiktetip baryp toqtady.
— Namaz mezgili bolyp qaldy, — dedi han, — Qaztuğan jyrau tolğauyn sodan keiin tyñdalyq.
Äbilqaiyr mūsylman hany bolğanmen, Mūhammet paiğambardyñ jolyn berik ūstamaityn. Özi namazdy keide oqyp, keide oqymaityn. Onysyna qaramai han ornynan türegeldi. Hanmen birge jūrt ta apyr-topyr qozğaldy. Osy kezde Naimannyñ bas batyry Qaptağan şetki toptan sytylyp şyğa berdi. Ol asyğa basyp Naiman ruyna arnap tikken örteñniñ bauryndağy aq ordağa keldi. İesik aldynda tūrğan, qolynda naizasy bar, i̇eltiri tymaqty, üstine şekpen kigen, küzetşi sary jigitten:
— äli kelgen joq pa? — dep sūrady.
— Kelgen joq.
Qaptağai qobalji qaldy.
— İapyrai, birdeme bolmasa igi i̇edi. Keler uaqyty asyp ketti. Älde öziñ baryp qaitasyñ ba?
— Qūp. Barsam, baryp qaitaiyn.
Naimannyñ aty şuly bas batyry, atan jilik baluan, aidaharğa qarsy barar jürek jūtqan Qaptağai qara qasqa kedei bolatyn. Qaramağyndağy on bes qaraşa üidi, jaudan tüsken olja men atyp alğan būğy-maralymen asyraityn. Jau joq jyldary sauatyn sauyn, köşer köligin auqatty ağaiyndarynan alatyn. Osydan i̇eki jyl būryn Ūlytauğa arqar atuğa bara jatyp jūtañ qystyñ aiağy qatty boranğa ainalyp, üş kün Taiketken özeniniñ boiyndağy Aiyrtaudyñ yq jağyndağy Äbilqaiyr hanğa jatatyn qysyraqtyñ üiirlerin bağyp jatqan, mañaiynda tūldyr joq qosqa aialdağan. Sonda, qos basy, on kökjal qasqyrdy bir künde jalğyz özi tüsiretin äigili añşy jäne atpal batyr jylqyşy Oraqpen kezdesken. Ailas qatyn mūñdas, han men bige beinet i̇etip jürgen qos batyr birine-biri ūnağan. Qaptağai i̇eluden asyp ketse de, al, Oraq jiyrma beske jaña jetse de, ömir ünderi bir jerden şyğyp, i̇ekeui dostasyp qalğan. Osy Oraq myna bolyp jatqan asqa osydan üş kün būryn keluge tiısti i̇edi. Mañdaiyna basqan jalğyz aty Aqbaqaiyn bäigege qospaq bolatyn.
Aqbaqaidyñ qaşqan qasqyrdy qalai quyp jetetinin bir-i̇eki ret körgen at synşysy Qaptağai:
— Jüirigiñdi synap kör. Men birdeme bilsem, Aqbaqai Uiatqa qaldyrmaidy, — dep Oraqqa özi aqyl bergen.
Oraq atyn bäigege qospaq bolğan, biraq äldenege:
— Jaqsy, asqa keleiin, — degen, tek bireu-mireu qastyq i̇etip jürmese...
Qaptağai būl joly jylqyşynyñ sözine köñil audarmağan. Tek Oraq uädelesken uaqytynda asqa kelmegennen keiin ğana «so şirkinge bireu-mireu qastyq i̇etip jürmese i̇edi?» dep qobalji bastağan. Sondyqtan da şydai almai jylqydağy Oraqqa ädeii kisi jibergeli tūr.
Jylqyşynyñ keluin tağy bir adam şydamai kütude i̇edi. O da Oraqtyñ jalğyz atyn bäigege salatynyn biletin. Būl kütken — bükil Däşti Qypşaqtyñ ämirşisi qatigez han Äbilqaiyrdyñ kelini, basyna qara jamylyp sonau töbe basyna şyğyp künşyğystan közin almai telmire qalğan, Şah-Budaq sūltannyñ jesiri — Aqqozy-Begim. Qūsa bolğan ajaryna qarasañ, jürektegi jūldyzy öşkendei. Joq, Oraq pen būnyñ arasynda qūdai aldynda künäli der, ne auyl arasynda ösekke iliger i̇eşteñe bolğan joq. Tek, birazdan beri bir-birine qūmartqan ystyq jürekter, köriskenderinşe şydai almai alas ūruda. Osydan tört kün būryn asqa minetin atyn aluğa kelgen Aqqozyğa Oraq tağy öziniñ ölerdegi sözin aitqan.
İelinen bala jasynan i̇erip kelgen Oraqqa Aqqozy:
— Qūdai aldynda künäkar, jūrt aldynda qarabet bolğym kelmeidi. İerimniñ asy ötsin, — degen aqqūba beti balbūl janyp, — sodan keiin qaiyn atamnan rūqsat sūraimyn, könse şariğat aldynda qosylam.
— Könbese şe? — degen Oraq qobalji. — Bar älemniñ teñ jartysyn bilep tūrğan, auzynan jalyn atqan Äbilqaiyr han kelinin i̇esiginiñ aldynda jürgen qūlyna beredi degenge senu qiyn...
— O da adam i̇emes pe? — degen jas sūlu qabağyn säl şytyp. Sol sätte közinen ūşqyn atyp jigitke qarağan: — Könbese... Düniede i̇eki tumaq joq. Bäribir... Onda da qosylamyn! — degen.
Kenet qūryş denesine qanat bitip, kökke ūşar qūstai köñili şalqi jönelgen Oraq:
— Qazir ölip ketsem armanym joq, — degen dausy quanğanynan sybyrlai şyğyp. — Asqa men de baramyn, Aqbaqaiymdy bäigege qosyp körmekpin. Sonda körisermiz!
Biraq Oraq asqa kelmedi. İeger tiri bolsa keleri kümänsiz i̇edi. Ony Aqqozy jaqsy biletin. Sol sebepten özge qūrby-qūrdastary aitysqa ketkende, ol şydai almai aulynyñ syrtyndağy myñ jusandy, tyrbaqai betegeli qyrqağa şyğyp, künşyğysqa qarap Oraqty sarğaia kütumen bolğan.
Han jyrau tolğauyn Qypşaq ruynyñ Şyñğyshanğa qarsy şyğyp i̇erlik körsetkeni üşin toqtatqan joq. Būndai tolğauğa Saiban ūrpaqtary tügil, bükil Joşy ürim-būtaqtarynyñ qūlaqtary üirengen. Al şydai almağandary kegin işine saqtap qalatyn. Tikelei dau şyğaruğa halyqtyñ qaharynan seskenetin.
Han qanyn işine tartyp otyrsa, ol jyrau sözderine şamdanğandyqtan i̇emes, böten jağdaidan Batuhannyñ ūrpağy Berdibek handy ağaiyn-tuysy öltirip, Saiban ūrpaqtary Saiyn tağyna otyrğanğa deiin Däşti Qypşaq Ordasy ärkimniñ qolynda kelgen. Būl kezde bolğan hannyñ bäri dūrysyn aitqanda ne Noğai batyrdyñ, ne Aqsaq Temirdiñ degenimen jürgen. Tek Orys han, Toqtamys pen İedige ğana könbegen.
Saiban ūrpaqtary Kök Ordağa ie bolğannan soñ da osy jağdai joiyla qoimağan. Äbilqaiyr han tağynda otyrğanmen de onyñ qolynan halyqtyñ basyn qosyp, Saiyn Ordasynyñ qyzyl tuyn bükil Däşti Qypşaq üstine jelbirete almağan. Oğan sebep bäz-baiağy qazaq rularynyñ öz batyrlaryna, biıne ğana bağynuy. Ruşyl halyq han üstemdigin tek ru basşylary bi, batyrlar qabyldasa, sonda ğana moiynsūnğan.
Tek öziniñ dūşpandaryn jeñip, Äbilqaiyr Kök Ordağa biligi öktep jüre bastağannan keiin ğana būl jağdai kilt özgerdi. Biraq ol Orda töbesine Saiyn tuyn da i̇emes, Aq Orda tuyn da i̇emes, Özbek hannyñ tuyn tikti. Ölerine on jyl qalğanda Qypşaq, Maurennahr, Qorasan jerindegi «osydan bir päle keledi-au» degen Joşynyñ basqa ūrpaqtarynyñ basyn qostyrmai tize körsetip, qūmdai bytyratyp, ärqaisysyn är jaqqa qudy. Tek Joşynyñ bir buyny Qasym sūltannyñ Astrahan tağyna otyruyna järdemdesti. Onda da Äbilqaiyrdyñ özi ğana biletin sebebi bar i̇edi.
Äbilqaiyr Şyğystyñ köp jerin alğanmenen, būl jeñis özine qauipti qater tuğyzuğa ainaldy. Talan-taraj bolğan Joşynyñ basqa ūrpaqtary Äbilqaiyrdy jeñu üşin japa şekken rulardy biriktire bastady. Äsirese Moğolstandy basqaryp otyrğan Jağatai ūrpaqtarymen i̇endi jaña handyqty jantalasa köksegen Jänibek pen Kerei til tabuğa tyrysty. İeger būlar til tapsa, oñai küş i̇emes. Ony būl jalğannyñ qybyr-tyqyryna i̇eleñdep tūratyn han jaqsy biledi.
Moğolstan men qazaq rularynyñ basyn biriktirmei qūrtu kerek! Al qūrtudyñ i̇eki joly bar, biri — Moğolstandy şabu. İekinşisi — Jänibek pen Kereidi köp keşiktirmei joiu.
Üielmendi i̇el Moğolstanğa attanuğa äli i̇erterek. Ol üşin Qorasandy özine tegis bağyndyryp, äbden küşeiip alğan abzal. Qazir osynşama jerge qanat jaiyp ketken Jağatai ūrpaqtary men Moğol bekzadalaryn aiaq astynan qūrta almaisyñ. Sonda i̇ekinşi jol qalady. Äbilqaiyr han ordasynda tuğaly tūrğan bülikti bilmei jürgen joq, biledi jäne sol büliktiñ Baraq balalarynan şyğatynyna da şek keltirmeidi. Söite tūryp, olardy birden, tipti bir tünde nökerlerin jiberip, joq qylyp jiberuge jüregi daualamaidy.
Hannyñ däl ötkir qanjardai alyp tüsetin kezinde de alyp tüse almauynyñ da ülken astarlary bar...
Şyñğyshannyñ tūsynan-aq ūrpaqtarynyñ köbi qaramağyndağy qalalar men qonystanğan i̇elderdi tek talau üşin kerek dep qarağan. Tek osy jağynan kelip, olar şauyp alğan qalalardy, qonystanğan i̇eldi tonaumen bolğan.
Al, qandy joryqtardyñ osynau tasqyndary basyla bastağannan keiin, Şyñğyshan ūrpaqtary Qaraqūrym handyğynyñ äkimşilik isin basqaratyn, Ügedeidiñ oñ qoly İelui Çusaidyñ arqasynda būl isteriniñ dūrys i̇emes i̇ekenin oilai bastağan. İelui Çusai Ügedeige: «Ūly handyq at üstinen tüspei jaulap alyndy. Ony i̇endi at üstinde otyryp basqaruğa bolmaidy» degen. Ūly qidam aqylşysynyñ būl sözin köp oilağan äsirese Möñke han. İeger äskerler būlai aty-jöni joq bar qalalardy şauyp, qonystasqan i̇eldi qūrta berse, köp keşikpei tonaityn jerdiñ de, i̇eldiñ de qalmaitynyna közi jetken. Sol sebepten Qaraqūrymnyñ ordasyna ie bolğannan keiin, özine bağynyşty qalalar men qonystasqan i̇eldiñ qanyn sorudyñ basqa jolyn izdegen. Jolyn tapqan da, Şyñğys ūrpaqtary şauyp alynğan qalalardyñ bärine daruğa (Orta Aziiäda) men basqaqtar (İranda) belgilengen. İeñ alys tūrğan İran jerine bas basqaq bop Argun batyr jiberilgen.
Būl daruğa, basqaqtar tikelei Qaraqūrymğa bağynğan. Būlardyñ mindeti qaramağyndağy jūrtqa sanaq jürgizip, sauda joldaryn, aqşa mäselelerin tekserip, jūrttan der kezinde salyq jinap, Qaraqūrymğa tikelei jiberip
otyru.
Şyñğyshan zañy boiynşa jaulap alynğan köşpeli i̇elderdiñ jeri, suy han ūrpaqtaryna ūlys-ūlysqa bölinip, basybaily berilgen. Būl i̇elderdiñ tağdyryn, köşip-qonuyn, şañyraq, mal basynan jinalatyn salyğyn osy han ūrpaqtary özderi şeşetin. Al otyryqşy i̇el men qalalar Ūly Ordanyñ astanasy Qara-
qūrymnyñ özi tikelei jibergen äkimderge ğana bağynatyn. Tüsken paida (i̇eginşilikten, önerkäsip, salyqtan) Qaraqūrymdağy Şyñğyshannyñ qazynasy men onyñ tolyp jatqan ūrpaqtaryna bölinedi. Söitip basqaryp otyrğan jerinde qala, otyryqşy jūrty bar han, būlardan tüsken salyqty özi jeke paidalana almaidy. Būl salyqtardyñ bäri Qaraqūrym qazynasyna bir bağamen tüsu üşin Möñke han bükil Altyn Orda, Jağatai, İran jerinde salmağy bir altyn aqşa — dinarlar şyğartqan. Būl dinarlardyñ qūndy bolyp, bükil Monğoliiä patşalyğynda birdei bağalanuyn, Möñke han saudagerler arqyly jürgizip kelgen. Būqar, Samarqant, Gerat, Almalyq, Berke hannyñ kezindegi Altyn Orda astanasy Sarai ärqaisysy öziniñ altyn aqşasyn qūiğan. Biraq bäriniñ de salmağy birdei bolyp otyrğan.
Möñke ölip, Şyñğystyñ Ūly Ordasyn Qytaiğa köşirgennen keiin, būl Ordanyñ küireuimen birge aqşa saiasaty da bülingen. Altyn Orda handary altyn aqşany öz attarynan qUia bastağan. Biraq Aqsaq Temir Saraidy şauyp, Qypşaq dalasynda bülinşilik bastağannan keiin būl jağdai müldem toqtalğan. Negizgi şaruaşylyğy mal bağu bolğan qazaqtyñ köp ruy i̇endi qala saludan birjolata bas tartyp, öziniñ keñ baitaq dalasynda ru-ru bop köşken. Būlardyñ bar bailyğy maly men jeri ğana. Al osy uaqyttağy Däşti Qypşaqtyñ hany Äbilqaiyr böten saiasatty ūstady. Ol Seihūn men Jeihūn dariiälar boiyndağy Şyñğys şauyp ketken şaharlardy qaita tūrğyzyp, būl aralarğa qo-
nystanuğa beiim i̇elderdi ornalastyra bastady. Äbilqaiyrdyñ būl saiasaty osy kezdegi qazaqtyñ mal bağatyn rularynyñ bastylary Arğyn, Qypşaq, Üisin, Naiman, Alşyn, Kerei, Qañly, Qoñyratqa yñğaily timegen. Būlardyñ aralaryndağy Mañğyt, Bürkit, Barlas rularynyñ köp i̇eli Äbilqaiyrğa qyz berip, qyz alyp han jağyna auyp ketken. Osynyñ arqasynda Äbilqaiyrdyñ özinde de qazaq rularyna degen qyrği-qabaqtyq paida bolğan. Al, qazaqtyñ Naiman, Qoñyrat, Dulat, Jalaiyr sekildi rularynyñ kei auyldary özderine jaqsy qaraityn Moğolstan jerine köşip te ülgirgen. Būny da istep jürgen sol baiağy Jänibek pen Kerei dep oilaidy han. Al qazaqtyñ köp rulary olardy Aq Ordany qūrğan Orys hannyñ ūrpaqtary dep, öz sūltandary sanaidy. Mūndai jağdaida Jänibek pen Kereige tura bas saluğa bola ma? ärine, bolmaidy.
Äbilqaiyrdyñ oiy bağanadan beri osy özine öş qos sūltannyñ tağdyryn qalai şeşsem degen dürbeleñde i̇edi. Jäne ūzaqqa sozbai osy i̇erteñ, küni büginnen qalmai şeşu qajet. Öitpese künnen-künge mañyna i̇el üiiriluden qalyp barady. Qasyna bergen bir kün, köşiniñ artyla tüsuine ädeii arnağan bir jylmen teñ. «ärine osynşama jūrt jinalğan, myna ūly toida Jänibek pen Kerei köp bi, batyrlarmen til tapty. Qazaq batyrlary Qaptağai, Böribai, Oñai, Beket, Qaraqoja bosqa toptanyp jürgen joq. Men asyqpağanmen olar asyğady. Sondyqtan küni būryn qimyldau kerek. İerteñ as bitedi... As bitisimen aq...» Osyndai oida iştei, būlqan-talqan bolyp otyrğan Äbilqaiyr Qypşaq i̇erligin, tarihyn tyñdaudan köri, tezirek osy kezdegi öziniñ bas uäziri Baqty-Qoja ūiğyrmen aqyldasqysy keldi.
Han tağynan köterilip, nökerlerin i̇ertip, öz Ordasynyñ oñ jağynan oqşau-
lau tigilgen törtinşi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimniñ üiine qarai jüre bergende, Qypşaq i̇erlikteriniñ i̇eñ qyzyq jerinde tyñdamai tūryp ketken Äbilqaiyr minezi ūnamai qalğan Asan Qaiğy, otyrğan ornynan qozğalmastan:
«Kölge üirengen qoñyr qaz,
Şöl qadirin bilmeidi,
Şölge üirengen duadaq,

Kölge aparyp qamasañ
Şölin añsap şöldeidi»,

— Han iem, halyq öz tarihyn köpten beri i̇estimei, sağynyp qalğan i̇eken, öziñ namazyña asyqsañ, özgemizge aiyzymyzdy qandyruğa rūqsat i̇et, — dedi.
Azuy alty qarys Berdibek hanğa:

Qas-qabağyñnan tanydym,
Han Berdibek bolarsyñ,
Qauyrt köşten tanydym.
İedil baryp qonarsyñ!
Qan jylatyp halqyñdy,
äli-aq sen de tolarsyñ!
Öz äkeñdi öltirip,
Qaida baryp oñarsyñ? —

degen i̇el ardaqtağan Asan Qaiğy, Äbilqaiyrdyñ jyrau tolğauyn tyñdamai ketuine namaz i̇emes, basqa sebep bar i̇ekenin birden sezdi. Sondyqtan da ol hanğa qadala söiledi.
Äbilqaiyr Asan söziniñ mañyzyn ūqqysy kep, kenet toqtai qaldy.
— Şabytyna mingen jyrau, at sabyltyp şauyp kele jatqan añşy tärizdi, beker toqtattyñ, han iem, — dedi Asan qalyñ qabağyn tüiip, söitti de ar jağynan kelip qalğan yzasyn ūstai almai tüksigen qabağynan qyrauly qystai kärin tögip, köpten beri aitaiyn dep jürgen ökpe-aşuyn tolğai ketti.

Sara joldan jañylğan
Hanğa zirat qazylmas.
Sögilgeli tūr qabyrğam,
Keseldimin jazylmas.
Tarqat, hanym, şerimdi,
Namazyña asyqpa.
Qūryştan berik i̇elimdi
Ala auyzdyqpen jasytpa!
Biteu ösken qauyndy
Tūrsyñ bosqa jarğaly,
Dosyñnan izdep jauyñdy
Tūrsyñ jalğyz qalğaly!
Ūmyttyñ qazaq dalasyn,
Ūlğaittyñ janym jarasyn,
Bir atanyñ balasyn
İekige bölip barasyñ!
Jolyn, hanym, tappasañ,
Bülinedi barlyq jūrt!
Tañ bop qaita atpasañ,
Basqaly tūr qara būlt!

Köptiñ kökeiinde jürgen tilekti Asan Qaiğy aitty. Han aqyn tolğauynyñ ar jağynda özine degen halyqtyñ narazylyğy jatqanyn äbden ūqty.
Būğan qandai jauap beru kerek? ädiletke kelsek, ärine jyrau sūrağy jön. Biraq oğan han qandai jauap bere alady? Özi şetinetken bögetti qaita jamai alar ma? Joq, i̇endi keş. Bögettiñ i̇erneuinde lyqyldap asau tolqyn kelip tūr. Bügin bolmasa i̇erteñ ol bögettiñ byt-şytyn şyğarmaq. Hannyñ bar qolynan keleri sol tolqynnyñ astynda qalmau. Jolyn tauyp jağanyñ bir jağyna şyğu. Al Asanğa jauap bermei ketuge tağy bolmaidy. Onyñ söziniñ ar jağynda qolynda tobylğy sapty, būzau tis qamşy, külge kömip solqyldatyp alğan qaiyñ soiyly bar Däşti Qypşaq i̇eliniñ äbden ūştalyp qalğan müddesi tūr...
Äbilqaiyr jauap bergenşe, kenet äldekimniñ üreilengen dausy şyqty.
— Būl kim i̇eken? — dedi dauys. — Orda aman bolsa jarar i̇edi?
Jaugerşilik zaman, qandai myqty han bolsa da özderi joqta Ordany şabatyn jau jürek qastary tabylatyn şaq. Jūrt ta jigit körsetken jaqqa üreilene qarady.
Alystan yzğytyp kele jatqan, janynda qosary bar salt atty körindi. Jaña ğana sağym oinap tynyş jatqan midai jazyq kögildir dala da, maujyrap tūrğan kögildir aspan da kenet qobalji qalğan tärizdi...
Han ündemegennen keiin tiri jan auzyn aşqan joq, barlyq jūrt qūlaqqa ūrğan tanadai ün-tünsiz.
Şapqynşy atyn ūşqyrtyp kep, Äbilqaiyr tūrğan topqa taiai berip i̇er üstinen domalai jerge tüsti. Aiağyn jedel basyp han aldyna taiap kelip i̇etpetinen qūlady.
Han iem, kesseñ til, alsañ bas minekei, — dedi ol kenet basyn köterip, — aiyp mende, közimnen tasa i̇etip aldym. Batyr Saian janyndağy i̇eki pasbanymenen qaşyp ketti.
Būl kelgen Äbilqaiyrdyñ özi «Batyr Saiannyñ toi bitkenşe közin qūrt» dep tapsyrma bergen Ospan-Qoja degen däiekşisi i̇edi.
Han alqymyna kelgen aşu tolqynyn äzer basyp, säl aialdap tūrdy da:
— Küzetşileri kimder i̇edi? — dedi.
— Arğyn jigitteri.
«Batyr Saian qaşyp ketti» degendi i̇estigennen beri tüksiıp qatyp qalğan Qobylandy bir iyğyn säl silkip jiberip, belindegi narkeskenine qol saldy da, hannyñ ar jağynda jaibaraqat tūrğan Aqjol bige tüiile qarady.
Aqjol bi aiylyn jiğan joq, Qobylandyğa kekete köz tastady da, sabyrly qimyldap, tek keiindeu syrğyp ketken belindegi qisyq sap aldaspanyn jöndedi de qoidy.
İeki batyrdyñ qimyldaryn Äbilqaiyr da, Asan Qaiğy da, tūrğan jūrt ta añğaryp qaldy.
Däl osy kezde kenet jerdi jara kün kürkiredi. Jap-jaña ğana ainadai aşyq kögildir aspandy qara būlt torlap tünere qapty. Zamatta aspan betinde jiñişke naizağai qylyştar jarq-jūrq oinai jöneldi. Doly jel şyğyp, şöp bastary jerge jyğyla şuyldai tüsti. Äbilqaiyr i̇endi qap-qara bop ketken aspanğa qobalji bir qarady da, Asan Qaiğyğa köz qiyğyn audarmastan nökerlerin soñynan i̇erte, Rabiu-Sūltan-Begim ordasyna qarai asyğa jüre berdi.
Han ketisimen jūrt ta tym-tyraqai tarai bastady.
Keibireui öredegi atyna jügirdi, bağzy bireui Ordağa qarai bettedi.
Tek i̇eki jağynan i̇eki adam qoltyqtai tūrğyzğan Asan Qaiğynyñ ğana tünere qalğan aspan men şartyldai oinağan naizağailarda şaruasy bolğan joq, jaña ğana narkeskenderine qol jügirtken Arğyn, Qypşaq qos batyrynyñ qimyldary i̇esine tüsti me, ol:
— Bügingi as — qaiğy asy i̇edi, i̇endi bülinşilik asyna ainalmasa netsin, — dedi aqyryn kürsinip.
Köpti körgen synşy adasqan joq i̇edi, rasynda da būl as qazaq jerindegi tağy bir bülinşiliktiñ basy boldy.
Tek aiağy igilikpen bitsin de...

III

Saryarqa dep atalatyn Däşti Qypşaq jeriniñ däl ortasynda, Ūlytaudyñ küngei jağynda, Qarakeñgir özeniniñ sol jaq jağasynda Äbilqaiyr hannyñ ordasy — Orda-Bazar qalasy tūr. Jan-jağy qūlazyğan jazyq, Ūlytau, Kişitau, Arğynaty taularynan böten oñtüstiginde de, soltüstiginde de, künbatystağy sonau Mūğajar biıktikterine deiin, al künşyğysyndağy Şet, Qūdaimendi, Aqşatauğa deiin qūlan menen kiık jortqan ūşy-qiyry joq alyp dala. Oñtüstigindegi i̇eñ jaqyn qala Türkistan (İassy) soltüstiginde i̇eñ taiauy Çinga — Tūra şaharlary, biri Orda-Bazardan jürgiş atqa on kündik, i̇ekinşisi on bes kündik jer...
Orda-Bazar bir kezderde Batu hannyñ qūmyrsqadai byqyğan äskeriniñ Şyğys İevropağa attanarda bas qosatyn jeri bolğan. Jüz myñ jylqy jaiylsa da şöbi japyrylmaityn, jusandy, qauly, jasyl şalğyndy i̇egiz özen Qarakeñgir men Sarykeñgirdiñ ūşy-qiyry joq jazyq dalasy. Sol jazyqtyñ ortasynda Batu qorğany.