Köşpendiler - I - Almas qylyş

Al on üşinşi ğasyrdyŋ basynan bastap katolik dinindegi İevropa kresşileri pravoslav dinindegi grekter men orystarğa qarsy şabuylğa şyqqan. Bir myŋ i̇eki jüz törtinşi jyly olar Stambuldy alyp, Vizantiiä patşalyğyn joiyp, latyn imperiiäsyn qūrğan. Esti men latyştardy jeŋip, özderiniŋ qūldaryna ainaldyrğan. Osyndai qara tünekti orys jūrtynyŋ basyna da tudyrmaq bolğan. Biraq Şyğys jağynan jau kütpegen Aleksandr Nevskii olardy 1240 jyly Neva özeniniŋ, 1242 jyly Çud köliniŋ üstinde jeŋgen. Demek, soğys äli bitpegen-di, äli de orys i̇eline äskeri kömek kerek i̇edi. Bir myŋ i̇eki jüz qyryq birinşi jyly Lignitsede Polşa men nemis rytsarlarynyŋ birlestiginiŋ kül-talqanyn şyğarğan Batu öziniŋ uädesin būzğan joq. Būl jağdai Altyn Orda handary Batu, Sartaq ölgennen keiin de, Berke tūsynda da saqtalyp kelgen. Al 1269 jyly nemis kresşileri özderine qarsy şyğuğa Novgorodqa Altyn Orda qolynyŋ kelgenin i̇estip, būl kezde küşeiip alğan orys kniazdarynan bitim sūrady. Söitip orys jeri kresşilerdiŋ şabuylynan mülde qūtylğan. Altyn Orda handary Batu saiasatynan han Mamaiğa (1362 j.) deiin aiyrylğan joq. Oğan sebep Sarai şaharynda otyrğan handar bir kezde özderi bağyndyrğan orys, bolğar, Däşti Qypşaq i̇elderiniŋ qoldaryna i̇endi özderi qarap qalğan-dy. Al būl ortada osydan i̇eki ğasyr būryn alty-aq myŋ bolğan orys i̇eli äbden äldenip, kemeline jetip ülgirgen! Öitkeni onyŋ būl därejege jetuine Altyn Orda künşyğysynan keletin jauyna qalqan boldy. Qotan jyrau dostyqtyŋ qandai ūly küş i̇ekenin, körşiles i̇elder tatu tūryp, jerlerin birge qorğaityn bolsa qandai apattan bolsa da qūtyla alatynyn bildirdi.
Jyrau sözi Äbilqaiyrğa ūnamağany haq, kezek i̇endi Qaztuğanğa berilip, anau şyrqai jönelgende han kenet qolyn köterdi. Jyraudy qoşamettep «Uai, päle!» dep lepire qyzynğan jūrt tyna qaldy. Qaztuğan da şauyp kele jatyp aiaŋ jeliske tüsken jüiriktei dausyn tömendete tüsip, qarqynyn äzer basyp, sözin kibirtiktetip baryp toqtady.
— Namaz mezgili bolyp qaldy, — dedi han, — Qaztuğan jyrau tolğauyn sodan keiin tyŋdalyq.
Äbilqaiyr mūsylman hany bolğanmen, Mūhammet paiğambardyŋ jolyn berik ūstamaityn. Özi namazdy keide oqyp, keide oqymaityn. Onysyna qaramai han ornynan türegeldi. Hanmen birge jūrt ta apyr-topyr qozğaldy. Osy kezde Naimannyŋ bas batyry Qaptağan şetki toptan sytylyp şyğa berdi. Ol asyğa basyp Naiman ruyna arnap tikken örteŋniŋ bauryndağy aq ordağa keldi. İesik aldynda tūrğan, qolynda naizasy bar, i̇eltiri tymaqty, üstine şekpen kigen, küzetşi sary jigitten:
— äli kelgen joq pa? — dep sūrady.
— Kelgen joq.
Qaptağai qobalji qaldy.
— İapyrai, birdeme bolmasa igi i̇edi. Keler uaqyty asyp ketti. Älde öziŋ baryp qaitasyŋ ba?
— Qūp. Barsam, baryp qaitaiyn.
Naimannyŋ aty şuly bas batyry, atan jilik baluan, aidaharğa qarsy barar jürek jūtqan Qaptağai qara qasqa kedei bolatyn. Qaramağyndağy on bes qaraşa üidi, jaudan tüsken olja men atyp alğan būğy-maralymen asyraityn. Jau joq jyldary sauatyn sauyn, köşer köligin auqatty ağaiyndarynan alatyn. Osydan i̇eki jyl būryn Ūlytauğa arqar atuğa bara jatyp jūtaŋ qystyŋ aiağy qatty boranğa ainalyp, üş kün Taiketken özeniniŋ boiyndağy Aiyrtaudyŋ yq jağyndağy Äbilqaiyr hanğa jatatyn qysyraqtyŋ üiirlerin bağyp jatqan, maŋaiynda tūldyr joq qosqa aialdağan. Sonda, qos basy, on kökjal qasqyrdy bir künde jalğyz özi tüsiretin äigili aŋşy jäne atpal batyr jylqyşy Oraqpen kezdesken. Ailas qatyn mūŋdas, han men bige beinet i̇etip jürgen qos batyr birine-biri ūnağan. Qaptağai i̇eluden asyp ketse de, al, Oraq jiyrma beske jaŋa jetse de, ömir ünderi bir jerden şyğyp, i̇ekeui dostasyp qalğan. Osy Oraq myna bolyp jatqan asqa osydan üş kün būryn keluge tiısti i̇edi. Maŋdaiyna basqan jalğyz aty Aqbaqaiyn bäigege qospaq bolatyn.
Aqbaqaidyŋ qaşqan qasqyrdy qalai quyp jetetinin bir-eki ret körgen at synşysy Qaptağai:
— Jüirigiŋdi synap kör. Men birdeme bilsem, Aqbaqai Uiatqa qaldyrmaidy, — dep Oraqqa özi aqyl bergen.
Oraq atyn bäigege qospaq bolğan, biraq äldenege:
— Jaqsy, asqa keleiin, — degen, tek bireu-mireu qastyq i̇etip jürmese...
Qaptağai būl joly jylqyşynyŋ sözine köŋil audarmağan. Tek Oraq uädelesken uaqytynda asqa kelmegennen keiin ğana «so şirkinge bireu-mireu qastyq i̇etip jürmese i̇edi?» dep qobalji bastağan. Sondyqtan da şydai almai jylqydağy Oraqqa ädeii kisi jibergeli tūr.
Jylqyşynyŋ keluin tağy bir adam şydamai kütude i̇edi. O da Oraqtyŋ jalğyz atyn bäigege salatynyn biletin. Būl kütken — bükil Däşti Qypşaqtyŋ ämirşisi qatigez han Äbilqaiyrdyŋ kelini, basyna qara jamylyp sonau töbe basyna şyğyp künşyğystan közin almai telmire qalğan, Şah-Budaq sūltannyŋ jesiri — Aqqozy-Begim. Qūsa bolğan ajaryna qarasaŋ, jürektegi jūldyzy öşkendei. Joq, Oraq pen būnyŋ arasynda qūdai aldynda künäli der, ne auyl arasynda ösekke iliger i̇eşteŋe bolğan joq. Tek, birazdan beri bir-birine qūmartqan ystyq jürekter, köriskenderinşe şydai almai alas ūruda. Osydan tört kün būryn asqa minetin atyn aluğa kelgen Aqqozyğa Oraq tağy öziniŋ ölerdegi sözin aitqan.
Elinen bala jasynan i̇erip kelgen Oraqqa Aqqozy:
— Qūdai aldynda künäkar, jūrt aldynda qarabet bolğym kelmeidi. İerimniŋ asy ötsin, — degen aqqūba beti balbūl janyp, — sodan keiin qaiyn atamnan rūqsat sūraimyn, könse şariğat aldynda qosylam.
— Könbese şe? — degen Oraq qobalji. — Bar älemniŋ teŋ jartysyn bilep tūrğan, auzynan jalyn atqan Äbilqaiyr han kelinin i̇esiginiŋ aldynda jürgen qūlyna beredi degenge senu qiyn...
— O da adam i̇emes pe? — degen jas sūlu qabağyn säl şytyp. Sol sätte közinen ūşqyn atyp jigitke qarağan: — Könbese... Düniede i̇eki tumaq joq. Bäribir... Onda da qosylamyn! — degen.
Kenet qūryş denesine qanat bitip, kökke ūşar qūstai köŋili şalqi jönelgen Oraq:
— Qazir ölip ketsem armanym joq, — degen dausy quanğanynan sybyrlai şyğyp. — Asqa men de baramyn, Aqbaqaiymdy bäigege qosyp körmekpin. Sonda körisermiz!
Biraq Oraq asqa kelmedi. İeger tiri bolsa keleri kümänsiz i̇edi. Ony Aqqozy jaqsy biletin. Sol sebepten özge qūrby-qūrdastary aitysqa ketkende, ol şydai almai aulynyŋ syrtyndağy myŋ jusandy, tyrbaqai betegeli qyrqağa şyğyp, künşyğysqa qarap Oraqty sarğaia kütumen bolğan.
Han jyrau tolğauyn Qypşaq ruynyŋ Şyŋğyshanğa qarsy şyğyp i̇erlik körsetkeni üşin toqtatqan joq. Būndai tolğauğa Saiban ūrpaqtary tügil, bükil Joşy ürim-būtaqtarynyŋ qūlaqtary üirengen. Al şydai almağandary kegin işine saqtap qalatyn. Tikelei dau şyğaruğa halyqtyŋ qaharynan seskenetin.
Han qanyn işine tartyp otyrsa, ol jyrau sözderine şamdanğandyqtan i̇emes, böten jağdaidan Batuhannyŋ ūrpağy Berdibek handy ağaiyn-tuysy öltirip, Saiban ūrpaqtary Saiyn tağyna otyrğanğa deiin Däşti Qypşaq Ordasy ärkimniŋ qolynda kelgen. Būl kezde bolğan hannyŋ bäri dūrysyn aitqanda ne Noğai batyrdyŋ, ne Aqsaq Temirdiŋ degenimen jürgen. Tek Orys han, Toqtamys pen İedige ğana könbegen.
Saiban ūrpaqtary Kök Ordağa ie bolğannan soŋ da osy jağdai joiyla qoimağan. Äbilqaiyr han tağynda otyrğanmen de onyŋ qolynan halyqtyŋ basyn qosyp, Saiyn Ordasynyŋ qyzyl tuyn bükil Däşti Qypşaq üstine jelbirete almağan. Oğan sebep bäz-baiağy qazaq rularynyŋ öz batyrlaryna, biıne ğana bağynuy. Ruşyl halyq han üstemdigin tek ru basşylary bi, batyrlar qabyldasa, sonda ğana moiynsūnğan.
Tek öziniŋ dūşpandaryn jeŋip, Äbilqaiyr Kök Ordağa biligi öktep jüre bastağannan keiin ğana būl jağdai kilt özgerdi. Biraq ol Orda töbesine Saiyn tuyn da i̇emes, Aq Orda tuyn da i̇emes, Özbek hannyŋ tuyn tikti. Ölerine on jyl qalğanda Qypşaq, Maurennahr, Qorasan jerindegi «osydan bir päle keledi-au» degen Joşynyŋ basqa ūrpaqtarynyŋ basyn qostyrmai tize körsetip, qūmdai bytyratyp, ärqaisysyn är jaqqa qudy. Tek Joşynyŋ bir buyny Qasym sūltannyŋ Astrahan tağyna otyruyna järdemdesti. Onda da Äbilqaiyrdyŋ özi ğana biletin sebebi bar i̇edi.
Äbilqaiyr Şyğystyŋ köp jerin alğanmenen, būl jeŋis özine qauipti qater tuğyzuğa ainaldy. Talan-taraj bolğan Joşynyŋ basqa ūrpaqtary Äbilqaiyrdy jeŋu üşin japa şekken rulardy biriktire bastady. Äsirese Moğolstandy basqaryp otyrğan Jağatai ūrpaqtarymen i̇endi jaŋa handyqty jantalasa köksegen Jänibek pen Kerei til tabuğa tyrysty. İeger būlar til tapsa, oŋai küş i̇emes. Ony būl jalğannyŋ qybyr-tyqyryna i̇eleŋdep tūratyn han jaqsy biledi.
Moğolstan men qazaq rularynyŋ basyn biriktirmei qūrtu kerek! Al qūrtudyŋ i̇eki joly bar, biri — Moğolstandy şabu. İekinşisi — Jänibek pen Kereidi köp keşiktirmei joiu.
Üielmendi i̇el Moğolstanğa attanuğa äli i̇erterek. Ol üşin Qorasandy özine tegis bağyndyryp, äbden küşeiip alğan abzal. Qazir osynşama jerge qanat jaiyp ketken Jağatai ūrpaqtary men Moğol bekzadalaryn aiaq astynan qūrta almaisyŋ. Sonda i̇ekinşi jol qalady. Äbilqaiyr han ordasynda tuğaly tūrğan bülikti bilmei jürgen joq, biledi jäne sol büliktiŋ Baraq balalarynan şyğatynyna da şek keltirmeidi. Söite tūryp, olardy birden, tipti bir tünde nökerlerin jiberip, joq qylyp jiberuge jüregi daualamaidy.
Hannyŋ däl ötkir qanjardai alyp tüsetin kezinde de alyp tüse almauynyŋ da ülken astarlary bar...
Şyŋğyshannyŋ tūsynan-aq ūrpaqtarynyŋ köbi qaramağyndağy qalalar men qonystanğan i̇elderdi tek talau üşin kerek dep qarağan. Tek osy jağynan kelip, olar şauyp alğan qalalardy, qonystanğan i̇eldi tonaumen bolğan.
Al, qandy joryqtardyŋ osynau tasqyndary basyla bastağannan keiin, Şyŋğyshan ūrpaqtary Qaraqūrym handyğynyŋ äkimşilik isin basqaratyn, Ügedeidiŋ oŋ qoly İelui Çusaidyŋ arqasynda būl isteriniŋ dūrys i̇emes i̇ekenin oilai bastağan. İelui Çusai Ügedeige: «Ūly handyq at üstinen tüspei jaulap alyndy. Ony i̇endi at üstinde otyryp basqaruğa bolmaidy» degen. Ūly qidam aqylşysynyŋ būl sözin köp oilağan äsirese Möŋke han. İeger äskerler būlai aty-jöni joq bar qalalardy şauyp, qonystasqan i̇eldi qūrta berse, köp keşikpei tonaityn jerdiŋ de, i̇eldiŋ de qalmaitynyna közi jetken. Sol sebepten Qaraqūrymnyŋ ordasyna ie bolğannan keiin, özine bağynyşty qalalar men qonystasqan i̇eldiŋ qanyn sorudyŋ basqa jolyn izdegen. Jolyn tapqan da, Şyŋğys ūrpaqtary şauyp alynğan qalalardyŋ bärine daruğa (Orta Aziiäda) men basqaqtar (İranda) belgilengen. İeŋ alys tūrğan İran jerine bas basqaq bop Argun batyr jiberilgen.
Būl daruğa, basqaqtar tikelei Qaraqūrymğa bağynğan. Būlardyŋ mindeti qaramağyndağy jūrtqa sanaq jürgizip, sauda joldaryn, aqşa mäselelerin tekserip, jūrttan der kezinde salyq jinap, Qaraqūrymğa tikelei jiberip
otyru.
Şyŋğyshan zaŋy boiynşa jaulap alynğan köşpeli i̇elderdiŋ jeri, suy han ūrpaqtaryna ūlys-ūlysqa bölinip, basybaily berilgen. Būl i̇elderdiŋ tağdyryn, köşip-qonuyn, şaŋyraq, mal basynan jinalatyn salyğyn osy han ūrpaqtary özderi şeşetin. Al otyryqşy i̇el men qalalar Ūly Ordanyŋ astanasy Qara-
qūrymnyŋ özi tikelei jibergen äkimderge ğana bağynatyn. Tüsken paida (eginşilikten, önerkäsip, salyqtan) Qaraqūrymdağy Şyŋğyshannyŋ qazynasy men onyŋ tolyp jatqan ūrpaqtaryna bölinedi. Söitip basqaryp otyrğan jerinde qala, otyryqşy jūrty bar han, būlardan tüsken salyqty özi jeke paidalana almaidy. Būl salyqtardyŋ bäri Qaraqūrym qazynasyna bir bağamen tüsu üşin Möŋke han bükil Altyn Orda, Jağatai, İran jerinde salmağy bir altyn aqşa — dinarlar şyğartqan. Būl dinarlardyŋ qūndy bolyp, bükil Monğoliiä patşalyğynda birdei bağalanuyn, Möŋke han saudagerler arqyly jürgizip kelgen. Būqar, Samarqant, Gerat, Almalyq, Berke hannyŋ kezindegi Altyn Orda astanasy Sarai ärqaisysy öziniŋ altyn aqşasyn qūiğan. Biraq bäriniŋ de salmağy birdei bolyp otyrğan.
Möŋke ölip, Şyŋğystyŋ Ūly Ordasyn Qytaiğa köşirgennen keiin, būl Ordanyŋ küireuimen birge aqşa saiasaty da bülingen. Altyn Orda handary altyn aqşany öz attarynan qUia bastağan. Biraq Aqsaq Temir Saraidy şauyp, Qypşaq dalasynda bülinşilik bastağannan keiin būl jağdai müldem toqtalğan. Negizgi şaruaşylyğy mal bağu bolğan qazaqtyŋ köp ruy i̇endi qala saludan birjolata bas tartyp, öziniŋ keŋ baitaq dalasynda ru-ru bop köşken. Būlardyŋ bar bailyğy maly men jeri ğana. Al osy uaqyttağy Däşti Qypşaqtyŋ hany Äbilqaiyr böten saiasatty ūstady. Ol Seihūn men Jeihūn dariiälar boiyndağy Şyŋğys şauyp ketken şaharlardy qaita tūrğyzyp, būl aralarğa qo-
nystanuğa beiim i̇elderdi ornalastyra bastady. Äbilqaiyrdyŋ būl saiasaty osy kezdegi qazaqtyŋ mal bağatyn rularynyŋ bastylary Arğyn, Qypşaq, Üisin, Naiman, Alşyn, Kerei, Qaŋly, Qoŋyratqa yŋğaily timegen. Būlardyŋ aralaryndağy Maŋğyt, Bürkit, Barlas rularynyŋ köp i̇eli Äbilqaiyrğa qyz berip, qyz alyp han jağyna auyp ketken. Osynyŋ arqasynda Äbilqaiyrdyŋ özinde de qazaq rularyna degen qyrği-qabaqtyq paida bolğan. Al, qazaqtyŋ Naiman, Qoŋyrat, Dulat, Jalaiyr sekildi rularynyŋ kei auyldary özderine jaqsy qaraityn Moğolstan jerine köşip te ülgirgen. Būny da istep jürgen sol baiağy Jänibek pen Kerei dep oilaidy han. Al qazaqtyŋ köp rulary olardy Aq Ordany qūrğan Orys hannyŋ ūrpaqtary dep, öz sūltandary sanaidy. Mūndai jağdaida Jänibek pen Kereige tura bas saluğa bola ma? ärine, bolmaidy.
Äbilqaiyrdyŋ oiy bağanadan beri osy özine öş qos sūltannyŋ tağdyryn qalai şeşsem degen dürbeleŋde i̇edi. Jäne ūzaqqa sozbai osy i̇erteŋ, küni büginnen qalmai şeşu qajet. Öitpese künnen-künge maŋyna i̇el üiiriluden qalyp barady. Qasyna bergen bir kün, köşiniŋ artyla tüsuine ädeii arnağan bir jylmen teŋ. «ärine osynşama jūrt jinalğan, myna ūly toida Jänibek pen Kerei köp bi, batyrlarmen til tapty. Qazaq batyrlary Qaptağai, Böribai, Oŋai, Beket, Qaraqoja bosqa toptanyp jürgen joq. Men asyqpağanmen olar asyğady. Sondyqtan küni būryn qimyldau kerek. İerteŋ as bitedi... As bitisimen aq...» Osyndai oida iştei, būlqan-talqan bolyp otyrğan Äbilqaiyr Qypşaq i̇erligin, tarihyn tyŋdaudan köri, tezirek osy kezdegi öziniŋ bas uäziri Baqty-Qoja ūiğyrmen aqyldasqysy keldi.
Han tağynan köterilip, nökerlerin i̇ertip, öz Ordasynyŋ oŋ jağynan oqşau-
lau tigilgen törtinşi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimniŋ üiine qarai jüre bergende, Qypşaq i̇erlikteriniŋ i̇eŋ qyzyq jerinde tyŋdamai tūryp ketken Äbilqaiyr minezi ūnamai qalğan Asan Qaiğy, otyrğan ornynan qozğalmastan:
«Kölge üirengen qoŋyr qaz,
Şöl qadirin bilmeidi,
Şölge üirengen duadaq,

Kölge aparyp qamasaŋ
Şölin aŋsap şöldeidi»,

— Han iem, halyq öz tarihyn köpten beri i̇estimei, sağynyp qalğan i̇eken, öziŋ namazyŋa asyqsaŋ, özgemizge aiyzymyzdy qandyruğa rūqsat i̇et, — dedi.
Azuy alty qarys Berdibek hanğa:

Qas-qabağyŋnan tanydym,
Han Berdibek bolarsyŋ,
Qauyrt köşten tanydym.
Edil baryp qonarsyŋ!
Qan jylatyp halqyŋdy,
äli-aq sen de tolarsyŋ!
Öz äkeŋdi öltirip,
Qaida baryp oŋarsyŋ? —

degen i̇el ardaqtağan Asan Qaiğy, Äbilqaiyrdyŋ jyrau tolğauyn tyŋdamai ketuine namaz i̇emes, basqa sebep bar i̇ekenin birden sezdi. Sondyqtan da ol hanğa qadala söiledi.
Äbilqaiyr Asan söziniŋ maŋyzyn ūqqysy kep, kenet toqtai qaldy.
— Şabytyna mingen jyrau, at sabyltyp şauyp kele jatqan aŋşy tärizdi, beker toqtattyŋ, han iem, — dedi Asan qalyŋ qabağyn tüiip, söitti de ar jağynan kelip qalğan yzasyn ūstai almai tüksigen qabağynan qyrauly qystai kärin tögip, köpten beri aitaiyn dep jürgen ökpe-aşuyn tolğai ketti.

Sara joldan jaŋylğan
Hanğa zirat qazylmas.
Sögilgeli tūr qabyrğam,
Keseldimin jazylmas.
Tarqat, hanym, şerimdi,
Namazyŋa asyqpa.
Qūryştan berik i̇elimdi
Ala auyzdyqpen jasytpa!
Biteu ösken qauyndy
Tūrsyŋ bosqa jarğaly,
Dosyŋnan izdep jauyŋdy
Tūrsyŋ jalğyz qalğaly!
Ūmyttyŋ qazaq dalasyn,
Ūlğaittyŋ janym jarasyn,
Bir atanyŋ balasyn
Ekige bölip barasyŋ!
Jolyn, hanym, tappasaŋ,
Bülinedi barlyq jūrt!
Taŋ bop qaita atpasaŋ,
Basqaly tūr qara būlt!

Köptiŋ kökeiinde jürgen tilekti Asan Qaiğy aitty. Han aqyn tolğauynyŋ ar jağynda özine degen halyqtyŋ narazylyğy jatqanyn äbden ūqty.
Būğan qandai jauap beru kerek? ädiletke kelsek, ärine jyrau sūrağy jön. Biraq oğan han qandai jauap bere alady? Özi şetinetken bögetti qaita jamai alar ma? Joq, i̇endi keş. Bögettiŋ i̇erneuinde lyqyldap asau tolqyn kelip tūr. Bügin bolmasa i̇erteŋ ol bögettiŋ byt-şytyn şyğarmaq. Hannyŋ bar qolynan keleri sol tolqynnyŋ astynda qalmau. Jolyn tauyp jağanyŋ bir jağyna şyğu. Al Asanğa jauap bermei ketuge tağy bolmaidy. Onyŋ söziniŋ ar jağynda qolynda tobylğy sapty, būzau tis qamşy, külge kömip solqyldatyp alğan qaiyŋ soiyly bar Däşti Qypşaq i̇eliniŋ äbden ūştalyp qalğan müddesi tūr...
Äbilqaiyr jauap bergenşe, kenet äldekimniŋ üreilengen dausy şyqty.
— Būl kim i̇eken? — dedi dauys. — Orda aman bolsa jarar i̇edi?
Jaugerşilik zaman, qandai myqty han bolsa da özderi joqta Ordany şabatyn jau jürek qastary tabylatyn şaq. Jūrt ta jigit körsetken jaqqa üreilene qarady.
Alystan yzğytyp kele jatqan, janynda qosary bar salt atty körindi. Jaŋa ğana sağym oinap tynyş jatqan midai jazyq kögildir dala da, maujyrap tūrğan kögildir aspan da kenet qobalji qalğan tärizdi...
Han ündemegennen keiin tiri jan auzyn aşqan joq, barlyq jūrt qūlaqqa ūrğan tanadai ün-tünsiz.
Şapqynşy atyn ūşqyrtyp kep, Äbilqaiyr tūrğan topqa taiai berip i̇er üstinen domalai jerge tüsti. Aiağyn jedel basyp han aldyna taiap kelip i̇etpetinen qūlady.
Han iem, kesseŋ til, alsaŋ bas minekei, — dedi ol kenet basyn köterip, — aiyp mende, közimnen tasa i̇etip aldym. Batyr Saian janyndağy i̇eki pasbanymenen qaşyp ketti.
Būl kelgen Äbilqaiyrdyŋ özi «Batyr Saiannyŋ toi bitkenşe közin qūrt» dep tapsyrma bergen Ospan-Qoja degen däiekşisi i̇edi.
Han alqymyna kelgen aşu tolqynyn äzer basyp, säl aialdap tūrdy da:
— Küzetşileri kimder i̇edi? — dedi.
— Arğyn jigitteri.
«Batyr Saian qaşyp ketti» degendi i̇estigennen beri tüksiıp qatyp qalğan Qobylandy bir iyğyn säl silkip jiberip, belindegi narkeskenine qol saldy da, hannyŋ ar jağynda jaibaraqat tūrğan Aqjol bige tüiile qarady.
Aqjol bi aiylyn jiğan joq, Qobylandyğa kekete köz tastady da, sabyrly qimyldap, tek keiindeu syrğyp ketken belindegi qisyq sap aldaspanyn jöndedi de qoidy.
Eki batyrdyŋ qimyldaryn Äbilqaiyr da, Asan Qaiğy da, tūrğan jūrt ta aŋğaryp qaldy.
Däl osy kezde kenet jerdi jara kün kürkiredi. Jap-jaŋa ğana ainadai aşyq kögildir aspandy qara būlt torlap tünere qapty. Zamatta aspan betinde jiŋişke naizağai qylyştar jarq-jūrq oinai jöneldi. Doly jel şyğyp, şöp bastary jerge jyğyla şuyldai tüsti. Äbilqaiyr i̇endi qap-qara bop ketken aspanğa qobalji bir qarady da, Asan Qaiğyğa köz qiyğyn audarmastan nökerlerin soŋynan i̇erte, Rabiu-Sūltan-Begim ordasyna qarai asyğa jüre berdi.
Han ketisimen jūrt ta tym-tyraqai tarai bastady.
Keibireui öredegi atyna jügirdi, bağzy bireui Ordağa qarai bettedi.
Tek i̇eki jağynan i̇eki adam qoltyqtai tūrğyzğan Asan Qaiğynyŋ ğana tünere qalğan aspan men şartyldai oinağan naizağailarda şaruasy bolğan joq, jaŋa ğana narkeskenderine qol jügirtken Arğyn, Qypşaq qos batyrynyŋ qimyldary i̇esine tüsti me, ol:
— Bügingi as — qaiğy asy i̇edi, i̇endi bülinşilik asyna ainalmasa netsin, — dedi aqyryn kürsinip.
Köpti körgen synşy adasqan joq i̇edi, rasynda da būl as qazaq jerindegi tağy bir bülinşiliktiŋ basy boldy.
Tek aiağy igilikpen bitsin de...

III

Saryarqa dep atalatyn Däşti Qypşaq jeriniŋ däl ortasynda, Ūlytaudyŋ küngei jağynda, Qarakeŋgir özeniniŋ sol jaq jağasynda Äbilqaiyr hannyŋ ordasy — Orda-Bazar qalasy tūr. Jan-jağy qūlazyğan jazyq, Ūlytau, Kişitau, Arğynaty taularynan böten oŋtüstiginde de, soltüstiginde de, künbatystağy sonau Mūğajar biıktikterine deiin, al künşyğysyndağy Şet, Qūdaimendi, Aqşatauğa deiin qūlan menen kiık jortqan ūşy-qiyry joq alyp dala. Oŋtüstigindegi i̇eŋ jaqyn qala Türkistan (İassy) soltüstiginde i̇eŋ taiauy Çinga — Tūra şaharlary, biri Orda-Bazardan jürgiş atqa on kündik, i̇ekinşisi on bes kündik jer...
Orda-Bazar bir kezderde Batu hannyŋ qūmyrsqadai byqyğan äskeriniŋ Şyğys İevropağa attanarda bas qosatyn jeri bolğan. Jüz myŋ jylqy jaiylsa da şöbi japyrylmaityn, jusandy, qauly, jasyl şalğyndy i̇egiz özen Qarakeŋgir men Sarykeŋgirdiŋ ūşy-qiyry joq jazyq dalasy. Sol jazyqtyŋ ortasynda Batu qorğany.

Click or select a word or words to search the definition