Köşpendiler - I - Almas qylyş

Jūrt osy sözderdi aitqan jigitke qarai qaldy. Būl jigit Jänibek sūltannyŋ balasy Qasym i̇edi. Ūzyn boily, qoşqar mūryn, aq sūr jigit özine qadala qalğan samsağan jandardan qaiyspai, közi şoqtai jainağan qalpynda, otyrğan ornynan qozğalmady. Üstine badana köz kireuke kigen, han aldynda suyryla söilegen osynau jas batyr kenet jūrtqa ūnai qaldy. Al ūnatpağandar Şyŋğys ūrpağyna «öziŋnen ülkender otyrğanda, seniŋ söileuiŋ i̇ersi» dep aita almady.
Äbilqaiyr oğan bajailai köz tastady. «Būryn qalai nazar audarmai kelgenmin, — dedi ol işinen, — Jänibek sūltannyŋ myna balasy bolaiyn dep-aq tūr i̇eken! — Ol aqyryn i̇ezu tartyp jymidy. — ärine, onyŋ degenine özge sūltandar jetkizse».
Oiğa şomyp ketken Asan Qaiğy i̇endi basyn köterdi.
— Beibitşilik ärqaşan halyqtyŋ kökeikesti mūraty, sen sol halyq mūratyn köksep otyrsyŋ, Qotan jyrau, — dedi. Bas bäige seniki, — i̇endi ol Qaztuğanğa qarady, — i̇eldiŋ i̇eldigin, i̇erdiŋ i̇erligin madaqtau o da bir paş önege, biraq i̇erlik i̇el şabuğa bağyştalsa i̇ezgilikke ainalady. Demek, Jeihūn özenindei tasyğan jyryŋ üşin orta bäigeni sağan ūsynar i̇edik, ot auyzdy, oraq tildi Qaztuğan jyrau, biraq aqylgöi Qotan qart Qypşaqtyŋ özge i̇elge i̇etken qiiänatyn betiŋe basyp, tūsağan jylqydai örisiŋdi keŋittirmedi. Sol sebepten äli de aitylmağan jyryŋ qalğan ispettes. Qypşaq qūr ğana basqa i̇elderdi şauyp qoiğan joq qoi, öz i̇elin qorğağandağy i̇erligin i̇estisek der i̇edim...
Bas bäigeni alğan Arğyn jağy şat-şadyman bop tasydy. Ataly sözge toq-
tap üirengen jūrt Asan Qaiğy şeşimine riza i̇ekenin bildirdi. Asan şeşimin Qaztuğan da ädiletti kördi. Jeŋilip qap pärmene boldym demedi. Tek Aqjol bimen baq kündes Qobylandy batyr ğana namys oty küidirip taqat i̇ete almai, iştei alai-dülei.
Aitys tizginin qolyna ūstağan Asan Qaiğy äli de qyzu otyrğan Qaztuğandy tejegisi kelmei:
— Söile, jyrau, — dep dombyrasyn ūstattyrdy.
äbden qyzyp alğan Qaztuğan küttirmedi. Äbilqaiyr hanğa qarap dombyrasyn qağyp-qağyp jiberip:
— Qalğan jyrdy tağy da tarih özi jyrlasyn, Qaztuğan jyrau auzynan äleumet tek tyŋdasyn. Qūlaqqa jağymsyz jai bolsa, keşire körsin, han iem, — dep jyrau öziniŋ aitar sözine rūqsat sūrady hannan.
Qarapaiym i̇el qamyn oilağan, qyzyl tilin qaru i̇etken qazaq jyraulary ärqaşanda öz oilaryn aşyq aitqan.
Biraq... «ataly sözge arsyz toqtamas», däuirinde hanğa da şyndyqty tyŋdau bir ğanibet is i̇edi. Sol salttan şyğa almai Äbilqaiyr da:
— Aqyn i̇el i̇erkesi, aita ber qorğanbai jyryŋdy, — dedi salğyrt, Qaztuğannyŋ aitar sözinen küiinerin kün būryn sezse de keŋpeiil körinbek bop.
Qaztuğan jyrau äsem kösilgen jorğadai tolğauyn i̇emin-erkin bastap ketti. Azdağan üzilispen bir ğasyrğa juyq jürgizilgen Şyŋğyshan jäne onyŋ ūrpaqtarynyŋ şapqynşylyğy bir myŋ i̇eki jüz altynşy jyly Monğol memleketi qūrylysymen-aq bastalğan. Osynyŋ aldynda ğana özin Şyŋğyshan dep atağan, äkesi qiiättan, şeşesi ta-ta 26  i̇elinen şyqqan Temuçin qūr ğana monğoldardyŋ özara talasyn basyp qoiğan joq, i̇eŋ aldymen monğol i̇elimen aralas Kerulen, Argun, Onon, Orhon özenderiniŋ boiynda köşip jürgen Kerei, Naiman rularyn jeŋip aldy.
Bir myŋ i̇eki jüz jetinşi jyly monğoldar İenisei özeniniŋ joğary jağy men Selengi özeniniŋ soltüstik tūsyn jailağan ūsaq i̇elderdi jaulauğa kiristi. Osy attanystarynyŋ arqasynda Şyŋğyshan äskerin qarulandyruğa öte maŋyzy bar, temir öndiru önerkäsibine bai ölkege ie boldy. Sol jyly-aq Şyŋğyshan Ortalyq Aziiädağy Si-Si dep atalatyn bir kezde Qytaidy titiretken tungus memleketin özine qaratty. Jauynger atty äskerin qosyp öziniŋ şebin köbeitti. Sodan keiin olar, jer moiny qaşyq Şyğys Türkistandağy ūiğyrlardy bağyndyrdy. Osy kezde monğoldar qyrğyz, buriat, oirat sekildi Oŋtüstik jäne Ortalyq Sibirdi jailağan birtalai i̇elderine dürk tidi. Bir myŋ i̇eki jüz on birinşi jyly Şyŋğys qalyŋ qolmen Qytaiğa attandy. Üş jyl soğysyp aqyrynda Pekindi aldy. İendi Şyŋğyshan i̇eki jüz myŋ äskermen Orta Aziiäğa bet būrdy. Horezm şahy Mūhammed monğoldarğa qarsy tūrarlyqtai äskeri bolğanmen, betpe-bet kelip aiqasudan bas tartyp, bar küşin jeke qalalaryn qorğauğa bölşektedi. Sonyŋ saldarynan Şyŋğys äskeri Horezm, Samarqant, Merv, Būqar — bärin jeke-jeke şapty. Būl oğan Orta Aziiänyŋ bar äskerimen qan maidanda betpe-bet kezdesuden jeŋil tüsti. Bir myŋ i̇eki jüz on toğyzynşy jyldan bastap üş jyldyŋ işinde Şyŋğyshan äskeri bükil Orta Aziiäny özine bağyndyrdy. Orta Aziiä halyqtary basqynşylarğa qarsy san ret köterildi, biraq monğol handary olardyŋ köterilisin qan-josa i̇etip, basyp tastap otyrdy.
Osy jyldary Joşy äskeri qazaqtyŋ köp jerin alyp, İertis, İesil, Tobyl, Nūra özenderinen ötip Ūlytauğa kelip tuyn tikti. Orta Aziiäny şauyp bolğannan keiin, Şyŋğyshan Qypşaq i̇elimen şekaralas Şyğys İevropany jaulap aluğa kiristi.
Jebe men Sübitai bahadurlar basqarğan otyz myŋ äsker bir myŋ i̇eki jüz jiyrma i̇ekinşi jyly soltüstik İran arqyly Azerbaijandy qanğa būiady. İendi kezek gruzindiki boldy. Bes millionğa juyq Gruziiä halqynyŋ jan aiamai qarsylasuyna qaramai, Jebeniŋ qūrğan ailasynyŋ arqasynda bir künniŋ işinde otyz myŋ äskerin qyryp, monğoldar soltüstik jağynan Derbentke taiady. Būl aradan ötu oŋai bolmağandyqtan monğoldar Şirvan şahqa «Sendermen beibitşilik bitim isteuge birneşe adam ğana keldik» dep kisi saldy. Şirvan şah aldağandy bilmei, basty on adamyn jiberdi. Monğoldar bireuin öltirip, qalğan toğyzyna: «Eger de senderdiŋ ölgileriŋ kelmese joldy körsetiŋder» dedi. Olar qoryqqanynan Derbenttiŋ qiiäly jartas, tūŋğiyq qūzdy, yŋğyl-jyŋğyldy ūry sailary arasymen monğoldardy aman-esen soltüstik Kavkazğa jetkizdi. Soltüstik Kavkazda tūratyn alan jūrty «monğolğa birigip qarsy tūraiyq» dep Qypşaqtardy bolysuğa şaqyrdy. Qypşaqtyŋ qalyŋ atty äskeri alandarğa kelip qosyldy. Monğoldarmen ülken aiqas boldy. İeki jağy teŋ tüsti. Qaitadan ūrysqa daiyndaldy. Alan men Qypşaqty jeŋe almaitynyna közi jetken monğoldar Qypşaqtarğa köp tartumen «sender bizben qandas i̇elsiŋder, alandar böten jūrt, biz sendermen bitimge kelemiz, olarğa bolysuşy bolmaŋdar» dep kisi saldy. Monğoldyŋ altyn-kümisine qyzyqqan Qypşaq batyrlary alandardy tastap keiin şegindi. Jalğyz qalğan alandardy monğoldar qan-josa i̇etip qyrdy.
Al Qypşaqtar «Bitimge kelisetin boldyq, bizge timeidi» i̇eken dep äskerlerin üidi-üiine taratyp, jaibaraqat jata berdi. Sol uaqytta ala¦dardy jeŋgen monğoldar, sau i̇etip būlardyŋ i̇eline jetip keldi. Äskerin taratyp jibergen Qypşaqtar monğoldarğa tötep bere almady. Biri Donğa, biri Qyrymğa qaşty. Osy uaqyttağy Qypşaqtardyŋ hany Qotan 27  orystarğa kep «mağan tuğan kün sağan da tuady, birigip monğolğa qarsy şyğaiyq» dep ötindi. Orys kniazdary uädesin beredi. Sol künnen bastap Qypşaq i̇eliniŋ basqynşylarmen auyr aiqasy bastaldy.
Beibit i̇elderdi qan jylatqan Şyŋğyshandy surettegende, bir qara albasty qūbyjyq kele jatqandai qobalji, alan jūrtyn satyp ketken Qypşaq handarynyŋ opasyzdyğyn jyr i̇etkende, qarabet bolğan jandai közin jerden almai qinalyp zar şekken Qaztuğan jyrau, tolğauynyŋ Şyŋğyshanğa tier jerine jetkeninde tipti zärlenip ketti. Bauyry qyzğan bäige atyndai serpilip sala berdi. Jauyna qarsy şyqqan orys, Qypşaq jauyngerleriniŋ däl ortasynda özi kele jatqandai, qarağai dombyrasyn dübirletip, közinen jalyn atyp, qahar tökti.
Orys, Qypşaq bolyp birigip, basyp alğaly attanğan jauyna qarsy şyqqanyn jyrlağanda i̇er köŋildi batyr jyraudyŋ üninen maqtanğan, quanyşty, adamdy qandy kekke şaqyrar bir qūdiretti saz i̇estildi. Osylai şalqi qalğan Qaztuğan Qalqa ūrysyn aitqanda kenet «ätteŋ, ätteŋ!» dep küŋirene kübirledi.
Bir myŋ i̇eki jüz jiyrma üşinşi jyly mamyr aiynda Dnepr özeniniŋ jağasyndağy Oleşia degen jerde orys, Qypşaq äskeri jinaldy. Būğan bar äskerimen Kiev kniazi Mstislav Romanoviç, Galiç Mstislav Mstislavoviç, Çernigov kniazi Vladimir Riurikoviç, tağy basqa Çernigov kniazdary men Qypşaq handary tegis keldi. Būdan basqa Smolenskiden, Kurskiden, tağy böten orys jerlerinen köptegen jauyngerler qosyldy. Mūndai nöpir äsker orys jerinde būryn bas qosyp körmegen-di.
Kalka ūrysy dep atalyp ketken monğol, orys, Qypşaq qyrğynyn tarihşy Raşid-ad-Din bylai dep jazady: «Orys pen Qypşaqtar daiyndalyp köp äsker jinady. Jauynyŋ köp i̇ekenin körip monğoldar keiin şegindi. Monğoldardy qoryqqanynan şegindi dep oilağan Qypşaqtar men orystar olardy jiyrma kün soŋynan qudy. Kenet monğoldar attarynyŋ basyn keiin būryp alyp, quyp kele jatqan äskerlerdiŋ qosyluyna mümkindik bermei, birazyn qyryp saldy. Bir apta boiy ūrysty, aqyrynda Qypşaq pen orystar şydai almai qaşuğa mäjbür boldy. Monğoldar soŋdarynan qalmai ökşelep, qalalaryn qiratyp, jūrtyn bostyryp jiberdi».
Kalka özeninde orys pen Qypşaq äskeriniŋ jeŋiluinde anyğynda i̇eki sebep bolğan-dy. Dneprden ötip segiz kündei jauyn quğan orys pen Qypşaq polktarynyŋ arasy tym alystap ketken-di. Osy jağdaidan otyz birinşi mamyr küni Kalka özeninde tobyn jazbai qarsy atoi bergen monğol äskerine būlar bas qosyp qarsy şyğatyn mümkindikteri bolmağan. Äitse de Galiç kniazi Mstislav Mstislavoviç özimen ala köz Kiev kniazi Mstislav Romanoviçty habarlandyrmai, Qypşaqtarmen birigip qan tögis aiqas aşty. Monğoldardyŋ aldyŋğy şebin jeŋip, bas küşine şabuyl jasady. Ūrys öte qatty boldy. Qan sudai aqty. Biraq būl ğalamat aiqasty i̇eŋ aldymen Qypşaqtar büldirdi, olar i̇ejelgi täsili — qaşqan bolyp jaudy i̇ertip, arttarynda kütip tūrğan äskeriniŋ qolyna tüsiretin ädetterine salmaq bop keiin şegine bastady. Bir toby şeginip i̇edi, oğan özgesi asyğa qosyldy. Būny körgen orys polkteri de keiin tym-tyraqai bosty. Aqyrynda, soŋynan türe tigen monğoldarğa qarsylyq istei almai qaldy. Būl — orys, Qypşaq äskeriniŋ jeŋiluiniŋ bir sebebi. İekinşi sebebi orys kniazdarynyŋ özderiniŋ ala auyzdyğy i̇edi. Galiç kniazi Mstislav Mstislavoviç Qypşaqtarmen birigip qandy qaqpannan qalai qūtylamyz dep monğoldarmen qyrylysyp jatqanda, Kiev kniazi Mstislav Romanoviç özen jağasyndağy biıktikte «mensiz senderdiŋ qalai soğysqandaryŋdy köreiin» degendei, öziniŋ köp polkimen tūryp qaldy. Al jaulary Galiç polktary men Qypşaqtardy jekelep jeŋip, i̇endi Kiev polktaryna kelip tiıskende, qaptağan monğolğa Mstislav Romanoviç tötep bere almady. Adyrdyŋ jan-jağynan qorşap alyp, özine töngen monğoldarmen üş kün aiqasqannan keiin, olardyŋ «ömirleriŋdi saqtap qalamyz» degen sözine senip i̇eki balasymen jauyna berildi. Ärine, monğoldar aldağan-dy, qolğa tüsisimen kniazdi balalarymen birge ai baltamen şauyp öltirgen. Qaztuğan jyraudyŋ: «ätteŋ, ätteŋ!» dep ökinuine qūr ğana Qypşaqtardyŋ qaşqany i̇emes, monğol qandybalaqtylarynyŋ aldauyna aŋqau batyrlardyŋ talaiynyŋ könip, san ūrysta ūtqyzğan ökinişi de bar i̇edi.
Monğol nūiandarynyŋ soğys jürgizu ädisi de, jauyn aldap tüsiru ailasy da özderindei köşpeli i̇el Qypşaqtardikine keide ūqsağanmen, teginde i̇erekşe keletin. Monğol äskeriniŋ onnan toğyzy böten ūlttardan, özderi jeŋgen i̇elderdiŋ jigitterinen, satylğan būzyq, qaraqşylardan qūrylğan. Biraq bäri birdei temir tärtipke bağynğan. Temir tärtip būl jer silkintken qalyŋ äskerdiŋ tek özine ğana tän i̇erekşeligi. İekinşi i̇erekşeligi onyŋ basqa i̇eldi şabu, bağyndyru, aila-ädisterinde. Monğoldar bir i̇eldi şabar bolsa, i̇eŋ aldymen i̇ertölelerin jiberedi. Olar ört salmaidy, dünie-mülik tonamaidy, tek şabatyn i̇eldiŋ adamdaryn öltiredi, i̇eŋ bolmasa qorqytyp qaşyrady. Söitip, qanqūmarlyqtarymen tynyş jatqan i̇eldiŋ küni būryn zäre-qūtyn alady. Sodan keiin baryp qalyŋ qolmen şabady. Bū joly i̇eşteŋeni de aiamaidy. Qolğa tüsken qalany örtep, qiratyp, dünie-mülkin talaidy, tek qūldyqqa satuğa, ne mal bağuğa, öitpegen künde öner-örnekke jaraityn şeberleri bolmasa, qatyn-balağa qaramai qyrady. Keşegi saltanatty qalanyŋ ornyna küiregen kirpiş, tas-talqan bolğan qūr silimtirin qaldyrady. Gül-gül jainağan bau-baqşa, jasyl i̇egini jaiqalğan nu dalany qūlazyğan qu taqyrğa ainaldyrady. Sodan keiin baryp özderi şauyp ketken jerlerine jarşylaryn jiberedi. Olar tyğylyp qalğan adamdar bolsa, jasyrylğan qazyna bolsa, bärin tauyp nūiandaryna jetkizedi. Äsker basy bahadurlar osy jaulap alğan qala, dalalaryna äkim i̇etip özderiniŋ adamdaryn qaldyrady.
Eger qala myqty qamalğa ainalyp, özdigimen berilmese, monğoldar bekinis alatyn tas atqyş katapultterin salady. Qamal qabyrğalary berik bop tas atqyştar i̇eşteŋe istei almasa, qalağa kiretin üŋgir-ladyz qazady. Söitip, kütpegen jerden tün ortasynda, ne taŋ ata şahardyŋ işinen, ne bekinistiŋ arğy betinen şyğady. Aianbai soğysady. Al, qala halqy tym saq bolyp būndai jağdaiğa jetkizdirmeitinin bilse, qalanyŋ janynan ağyp jatqan özen, dariiälarğa böget sap, su arnasyn özgertip, halyqty suğa tūnşyqtyrady.
Medinany alğannan keiin onyŋ belgili bek, hakim, bi, batyr, oqyğan adamdaryna raqym i̇etpeidi. «Qarsylaspai özderiŋ berilseŋder senderge timeimiz» dep analardy qarsylyqsyz qolğa tüsirip ala qalsa da şetinen bauyzdaidy, tiri qaldyrmaidy. Būl — şauyp alğan i̇elge Şyŋğys hannyŋ ornatqan jalpy tärtibi. Ūly qanişerler oiynşa «basyp alğan jerde tynyştyq bolu üşin ol aranyŋ i̇eŋ aldymen basty adamdaryn qūrtu kerek. Olar qoryqqanynan «bağyndym» dese de yŋğaiy bola qalsa halyqty qarsy qoiğysy kelip tūrady. Qūia alady da. Ruşylyq zamanda qandai halyq bolmasyn, öziniŋ basty adamdarynyŋ soŋynan i̇eredi. «Al ol basty adamdaryn qūrtyp jiberseŋ, bassyz tobyr i̇eşteŋe istei almaidy, basy joq dene tiri dene i̇emes, öli dene».
Şyŋğystyŋ būl qatal zaŋyn bilmegen i̇el bastaityn handar öz jandaryn aman alyp qalamyz degen ümitpen küreser jerinde kürespedi, halyq soŋdarynan i̇erip, «jauyŋyzğa qarsy şyğuğa barmyz» degende, qoryqty. Aqyrynda özderi qyryldy, halyqty da qyrğyzdy.
Osylai aldanğannyŋ biri Kiev kniazi Mstislav Romanoviç i̇edi.

* * *

Monğoldar qarsy jaqtyŋ qalasyn alu üşin i̇eşteŋeden de tartynbaityn. Öltirgen adamdarynyŋ maiyn şyjğyryp alyp jauy tyğylğan üilerge qūiyp ot salu (adam maiy ūzaq janady) ne bekinis qabyrğasy berik şaharlardyŋ üstinen grek otyn — qūm aralas mūnaidan istelgen janğyş zatty laqtyryp, adam közi qimas ğajaiyp sūlu meşit, şirkeu, patşa saraiyn örteu, jan türşigerlik zūlymdyq, aiuandyq qanypezerlik, aldau degenderdiŋ bäri de qatar jüretin.
Şapqynşylar äskerleriniŋ tağy bir qasieti jyldamdyğy i̇edi. Qūlynynan bastap ūşy-qiyry joq monğoldyŋ qūmait dalasynda bosyp ösken jylqy mingen Şyŋğys atty äskeriniŋ bir täulikte i̇elu farsat aluy tipti taŋ qalarlyq is i̇emes. Bar ūrys saimandaryn, qazan-oşaq, jatatyn üilerin tiegen arbalary men bekinisterdi alatyn katapulti auyr köşiniŋ özi de künine otyz-qyryq farsat jer jüretin. Būnyŋ bäri monğol jylqysynyŋ tözimdiligi men jauyngerleriniŋ salt atqa jasynan dağdylanğanynan i̇edi. Osy qasietteriniŋ arqasynda monğol äskeri kütpegen jerden jauynyŋ däl qasynan paida bolyp, ne kündiz ūrysqan qolynyŋ bir tünde basqa jağynan şyğyp, kerek bolsa qaşa jönelip, qara üzip kete beretin. Monğoldyŋ būl ädisine tek Qypşaq jigitteri ğana tötep bere alatyn. Biraq olar az, i̇eki jüz myŋ monğol äskerine qyryq myŋğa jeter-jetpes Qypşaqtyŋ salt atty sypailary ne istei alady?
äitse de sonysyna qaramai, Qypşaq, Kerei, Naiman tärizdi rular mon-
ğoldarğa oŋaişylyqpen könbedi. Jerin, i̇elin qorğap ūzaq küresti. Kalka özenindegi aiybyn san märtebe ystyq qanymen judy, asyl ūl-qyzynyŋ üzilip ketken jürekterimen aqtady.
Qaztuğan jyrau osy monğol şapqynşylarymen alysqan Qypşaq äskerleriniŋ i̇erligin tolğağanda nağyz bir jüirik atqa mingendei, köŋili lepirip, ūşyp-qonyp qansorpa bop bir ornynda otyra almady. Bir mezet Boşman jyryna kelgende tipti aruaqtanyp ketti. Boşman — Qypşaq batyry i̇edi. İran tarihşysy Djuveini aitqandai: «Qisyq qylyştan tiri qalğannyŋ bäri tağdyrdyŋ degenine könip, moiynsūnğanda da» Boşman batyr monğoldardyŋ yrqyna könbedi. İeliniŋ täuelsizdigin, jerin, suyn qorğap şapqynşylarğa qarsy şyqty. Özi sekildi monğol qolyna tüspei qūtylyp ketken birneşe batyrlardy jinap, «Qanğa qan! Kekke kek!» dep jaularynyŋ jeŋil-jelpi jasaqtaryn qūrta bastady. Basqynşylardan kek aluğa bolatynyn ūqqan Qypşaq jigitteri jüzdep kelip Boşmanğa qosyldy. Būny körip, İedil boiyndağy uaq ūlttar: başqūrt, alan, būlğarlar da bas köterdi. Boşmannyŋ ülgisiniŋ öte qauipti i̇ekenin tüsingen Batu äskeriniŋ qolbasşysynyŋ biri Möŋke Boşmandy tez ūstaudy būiyrdy. Biraq Boşman ūstatpady. Onyŋ qatary künnen-künge köbeie tüsti. Boşman qatary köbeigen saiyn, monğoldardan da bereke kete bastady, joq jerden şabylğan kören 28 , bülingen jasaqtar sany molaidy. Boşmandy ūstaimyn dep i̇endi Möŋke qaharyna mindi, al aiauly i̇er İedil boiynyŋ qalyŋ ağaşynyŋ arasyna kirip ap, basqynşylar şebine tiısumen boldy. Aqyrynda Möŋke inisi Böşek i̇ekeui är kemege jüz qaruly jauynger otyrğyzyp, i̇eki jüz jelkenmenen İedil boiymen tömen ağyp, özenniŋ i̇eki jağyn birdei qarap şyqty. Boşman būğan da ūstatpady. İedildiŋ ortasyndağy at körinbes anaquraily bir aralğa bekinip ap, jağasyna jau jelkenderin juytpady. Mergen Qypşaqtar jelken üstindegilerdiŋ basyn kötertpedi. Qarsy jağy Boşmandy ala almaityndaryna közderi jetip, i̇endi äri qarai jürmek bop tūrğandarynda kenet adam aitqysyz qatty jel tūryp, araldyŋ bir jağyndağy sudy quyp, biraz jerin qaraityp tastady. Möŋke osy kütpegen qara qatqaq jol arqyly aralğa bar äskerin tökti. Myŋ qaraly jauyngerlerimen Boşman batyr qolğa tüsti. Monğoldyŋ bir nūiany Möŋkeniŋ jarlyğy boiynşa Boşmandy baltamen qaq jaryp öltirdi.
Elin şapqynşylarğa kötere bilgen Boşman batyr öz isin istep ketti. Onyŋ köterilisi bitkenmen ile-şala Baian men Jyqu atty būqaradan şyqqan kisileriniŋ bastauymen Qypşaq jigitteri tağy küreske şyqty.
Qaztuğan jyrau osy köterilistiŋ barlyğyn i̇emirente, bir jalyndy ünmen jyr i̇etip maqtana tolğai berdi.
Äbilqaiyr jyr bastalğaly altyn tağynan qozğalmai, qara sūr jüzi säl quqyldanyp ün-tünsiz tyŋdap otyr... Aşu qysyp tyna qalğanyn han syryn biletin dos-qasy tegis tüsinude... Tek Qaztuğan jyrau ğana özgerip ketken han kelbetin aŋğarar i̇emes. İel şapqannan göri, i̇elin qorğağan Qypşaqtyŋ i̇erligin jyr i̇etkende daryny i̇endi şyn aşylyp, kisendeuli qūlaşy jaŋa ğana jaiylğandai, tolğauyn aŋqyldap soğyp otyr...
Kezekti i̇endi Qotan jyrau aldy.
— Qūs ūşa tüzeledi, betiŋ jaŋa jöndeldi, Qaztuğanym, —dedi ol, — sen bastağan äuendi men ūlğaita tüseiin...
Aşyna sarnağan qobyz ünine qosylyp, qart jyrau i̇endi bir aluan uaqiğalardy bastap ketti...
Şyŋğyshan tağyna Küiik otyrğan kezde Batudyŋ qaramağynda monğoldyŋ bar bolğany tört myŋ ğana jauyngeri qalğan. Bükil Şyğys İevropany jaulap alğan aibyndy äskeri özine bağynyşty i̇elderdiŋ deni Däşti Qypşaq jigitterinen qūrylğan-dy. Būndai äskermen qaramağyndağy jūrtty bileu de qiyn jäne būnyŋ ölimin kütip otyrğan, jüz myŋ qoly bar Küiikpen betpe-bet kelu de oŋai i̇emes. Sondyqtan Batu senimdi odaqtas izdedi. Būl — Altyn Orda hanynyŋ sol kezdegi kökeitesti armanynyŋ biri i̇edi. Mine, osy tūsta Novgorod kniazdary Aleksandr men Andreidiŋ äkesi İaroslav, būrynnan uädelesip kelgen Küiiktiŋ ordasyna kelisim sözge barğan jerinde monğoldardyŋ qolynan qaza tabady. Batudyŋ kökten sūrağany jerden tabylady. Novgorod kniazdary Aleksandr men Andrei Küiikten at qūiryğyn şart kesip bölinedi de, Batumen bitimge keledi. Novgorod kniazy Aleksandr Batuğa alym-salyq tölep, onyŋ balasy Sartaqpen öle-ölgenşe soğyspai ötuge ant beredi. Osy künnen bastap Altyn Orda handary men Novgorodtyŋ ūly kniazdarynyŋ arasynda ğasyrğa taiau sozylğan kelisim bastalady.

Click or select a word or words to search the definition