Köşpendiler - I - Almas qylyş

Ötkeni i̇emes halqymnyñ
Bolaşağy şer-mūñym...

dep i̇el-jūrtynyñ keleşegin oilap säl qaiğyryp otyrdy da, qos jyrauğa būryldy. Halyqtyñ aitysty kütip otyrğany i̇esine tüsip:
— Qaztuğan jyrau, basta! — dedi.
Qypşaq i̇eli, Orta Aziiä hūnulary — çūmhunu ūrpaqtarynan, bizdiñ däuirimizden būryn kele jatqan İevropa halqy tüstes, dinili taipasynyñ künbatys bölegi, köne saqtar sarqyndysy, Qypsaq dep atalatyn rudan jäne köne Qangui i̇eliniñ qaldyğy — qañğylardan qūrylğan, türki tūqymdas, İertis pen Tobyl özenderiniñ arasyndağy ağaşty öñirdi jailağan, jau jürek qalyñ jūrt bolatyn. Onynşy ğasyrdyñ bas kezinen bastap, guzdardy (osy küngi türikmender) oñtüstikke, peçengterdi (köne kengeres i̇eli) künbatysqa, karluktardy (qazirgi qaraqalpaqtardy) oñtüstik-künşyğysqa, uglerdi (karelofindardy) soltüstiktegi qalyñ orman arasyna quyp, köne Qangui jerine kelip ornalasqan. Sol künnen bastap sonau İedil men İertistiñ ortasyn Däşti Qypşaq jeri ne Qypşaq dalasy dep atap ketken. Qypşaqtar on birinşi ğasyrdyñ orta şeninde Dnepr özenine kelip jetken. Öziniñ şekarasyna kelgen i̇eldi orys jūrty şaştarynyñ sar-
ğylttyğyna qarap «Polovtsy» dep atağan (Polova — kesilgen saban), al batys İevropa i̇eli — koman degen at qoiğan. Būl jau baqqan köşpeli i̇el körşiles jūrttaryna qyrğidai tidi. Jat soğys ädisteri būlardy öte qauipti i̇etti.
Ğasyrlar boiy ädettengen täsilderi boiynşa, jauyna joq jerden tiıp, zamatta ğaiyp bolyp, ünemi at üstinen tüspei üirengen köşpeli i̇eldiñ jigitteri soğysqa äbden üirengen, ūzaq joryqtarğa şynyqqan jau jürek jauyngerler i̇edi. Jasynan sadaq atyp, arqan tastap baulynğan, Qypşaq sypailary ūşyp bara jatqan qūsty jaqpen közdemei bir-aq tartyp tüsiretin şetinen mergen keletin. Būlardyñ negizgi qaruy sadaq, iyqtaryna ilgeni jebege tolğan qoramsaq, qisyq aldaspan jäne jau moinyna laqtyratyn qyl arqan. Köpşiligi naiza ūstaityn. Ünemi ūşy-qiyry joq jazyq dalada köşip jüretindikten, dala bürkitterindei qyrağy jaralğan. Jauğa būlardan jasyrynyp qalu tipti mümkin i̇emes-ti. Qas jağynyñ äskerin körisimen-aq būlar jaqtarynan jebeni qardai boratyp, at qūiatyn. Qarsy jağy berik bolsa, qorqyp ketkendei jorta keiin şaba jöneletin. Qaşqan Qypşaqtardy jauy op-oñai quyp tastamaq bop tūra ūmtylsa, bir jasyryn qoinauda tyğylyp tūrğan mergenderi olardy oqtyñ astyna alatyn. Kütpegen jerden mūndai jağdaiğa ūşyrağan jau äskeri sasyp qalyp säl kidirse, jaña ğana qaşyp kele jatqan Qypşaqtar kenet attarynyñ basyn keiin būryp, qaitadan atoi salatyn. Mūndai täsilge üirenbegen jau äskeri byj-tyj bolyp qaşa jöneletin. Olardy Qypşaqtar arttarynan quyp jürip sadaqpen atyp, ne bolmasa bolat aldaspandaryn qūlaştai sermep qyryp salatyn.
Al i̇eki jaqtyñ küşi birdei tüsip jaumen betpe-bet kezdeser jağdai tusa, Qypşaqtar sap-sap bop birneşe qatarğa bölinetin. Ädet boiynşa aldyñğy qatardağy atty jauyngerler saptaryn süiir ūşty i̇etip qūratyn. Būl olarğa jūmsaq jerge kirgen qazyqtai, jau şebin oñai būzuğa kerek-ti. Är toptyñ ara-aralaryna jäne art jağynan şabuylğa şyqqan jaudy kidirtu üşin arbalar qūiatyn. Osy arbalardyñ artynda kerek kezinde ūrysqa tüsuge daiyn tūrğan tağy da äskeri bolatyn. Al i̇eger jau jağynyñ küşi basym kelip, şabuyldy olar bastaitynyna Qypşaqtardyñ közderi jetse, soğysu täsilin basqaşa jürgizetin. Üstine ögiz, tüie terilerin japqan arbalardan döñgelente bekinis jasaityn. Arbalardyñ şetinde jağalai tūryp alyp, şabuylğa şyqqan jauyna oq jaudyratyn. Jau qai jağynan kelse de döñgelene qūrylğan bekinistegi Qypşaqtardy ala almaidy. Özderi oqqa ūşady. Onyñ üstine Qypşaqtar älgi arbadan jasalğan döñgelek bekinisteriniñ ara-aralarynda qisyq-qisyq jol qaldyryp, jau küşiniñ älsiregenin bilse, özderine tanys qisyq joldarymen jau şebine at qūiady. Al şabuyl jasağan jau būl joldardy paidalana almaidy. Şauyp kelip kiremin degen jauynger i̇ekpinimen kep aldyndağy arbany soğyp, byt-şyty şyğady. Al äldeqaida kire qalğan i̇etrat 21  būrañdap jatqan jolmen bekinis ortasyndağy şepke jetkenşe Qypşaqtyñ birer jigitiniñ şirene tartqan sadağynyñ sauyt būzar jebesine duşar bolady. Tipti taiap qalsa naizağaidai jarqyldağan narkeskeninen qaza tabady. Al arba arasyndağy qisyq joldardy Qypşaq jauyngerleri meilinşe i̇erkin paidalanatyn. Jau kütpegen jerden, tal arasynan şyqqan jolbarystai, lyp i̇etip paida bolyp, sadaq oğyn jaudyryp-jaudyryp jiberip, qaitadan kirip joq bolyp ketedi. Basyna jügen kiılip, üstine i̇er tüskeninen būl ädiske maşyq bolyp üirengen Qypşaq jyl-
qylary i̇eş uaqytta ädet alğan jolynan jañylyspaidy. Qamys arasymen susyldap ötken jylandai, arbalar arasynan qalai bolsa solai öte şyğatyn. Mūndai ädiske dağdylanbağan jau attary i̇ekpinimen kep, i̇eñ birinşi būrylysta-aq arbağa soğylyp, aryndap baryp şalqasynan tüsedi. Soñynan kele jatqan jauyngerler joly bögelip toqtap qalatyn. Osy säl aial Qypşaq jigitterine jetkilikti. Qūlaştap tartqan qaiyñ sadaqtan ysyldai atylğan ajal jebeleri kimdi bolsa da at üstinen ūşyryp tüsiredi.
Qypşaqtar būl bekinisterin özderine qolaily jerge ornatatyn. İeger tañdağan jerleri alda-jalda qauipti bolsa, bir qaltarysta, ne ymyrt üiirile dağdylanğan ädet boiynşa arba jetegin üzeñgilerine ilip alyp zamatta böten jaqqa köşip ketedi. Jau ornyn sipap qalady.
Osyndai jyljymaly bekiniske ornalasqan Qypşaqtardy jau ala qūiam dep dämetpeitin. Ögiz, tüie terilerimen jabylğan arba qorğanyna Qypşaqtardyñ bekingenin bilse, ädette jau ūrys aşpaityn, öz betimen keiin şeginetin.
Biraq Qypşaqtardyñ aşuly tasqyny orys qalalarynan äri aspady. Tek keibir tolqyndary ğana İedil boilary men Vizantiiäğa jetti. Biraq odan asa almady. Ūly Rossiiä köşpeli i̇eldiñ şabuylynan öz jerin keudesimen qorğap, ädeti boiynşa İevropany tağy bir apattan saqtap qaldy.
Qypşaqtar osy jüz i̇elu jyl jürgizgen şapqynşylyğynda Kievten bastap Rossiiänyñ köp qalasyna qauip tuğyzdy. Al orys kniazdarynyñ bastary qosyla bastağan künderden keiin, keşegi qabylandai qairatty, jansebil jandar, kenet qūdaidyñ qarğysy ūrğandai, bastaryna sor nöserdei jauyp, san märtebe mert boldy. Äsirese bir myñ i̇elu üşinşi jyldan bir myñ bir jüz jiyrma besinşi jylğa deiin ömir sürgen Pereiäslavl men Kievtiñ ūly kniazi Vladimir Monomah bytyrap jürgen özge orys kniazdarynyñ basyn qosyp, Qypşaqtarğa qarsy şabuyl ūiymdastyra aldy.
Odan Qypşaqtar bir myñ on besinşi jyly oñbai jeñildi. Sodan beri būl qaharly taipa orys jerine şyn qauip boludan qalğan.
Mine, osy Qypşaqtardy qazir arqaly jyrau qarğa boily Qaztuğan maqtauy kerek. Beibitşilik pen tynyştyqty, sūlulyq pen oişyldyqty süietin ūly synşy Asan Qaiğy Qypşaqtardyñ tarihyna qanyq-ty. Qazir ol tynyş i̇elderge büiidei tigen būl şapqynşyl i̇eldi jüirik jyrau qai jağynan maqtar i̇eken dep mülgi kütip otyr. Oğan Qotan qart ne aitpaq? Qypşaqtyñ i̇erligine qandai min taqpaq? Şapqynşylyqty, i̇erlikti mūrat körgen myna qu zamanda jūrt onyñ oiyna tüsiner me?
Qaztuğan, Asan Qaiğy kütkendei äigili arğy babasy Qara Qypşaq Qobylandyğa bir toqtap, Qypşaqtyñ şapqynşyl i̇el i̇ekeninen bastady. Qarağai käri dombyrasyn laqtyra bezildetip, arqasy ūstap, Qaztuğan jyrau dombyranyñ küiimen özi birge şalqyp maldas qūrğan qalpynda kenet ytqi alğa bir ūmtylyp, qaitadan otyra qap qūiryğymen şyr köbelek ainala tepeñdei jyljydy. Hannyñ sol jağynda otyrğan qazirgi Qobylandy batyr arğy babasy Qara Qypşaq Qobylandynyñ atyn i̇estigende, şoqtyğy özgelerden anağūrlym joğary köterilip, bir masairap qaldy. Qypşaq jağynyñ adamdary Qaztuğannyñ jyrynan delebeleri qozyp, naq özderi jüz i̇elu jyl i̇erlik i̇etkendei u-şu jyrauğa qoşemet körsetti.
Asan Qaiğy Qotan qartqa betin būrdy.
— Söile, jyrau, — dedi.
Qalyñ oiğa şomyp ketip basyn tömen salyp ün-tünsiz otyrğan qart jyrau, şapqan dübirdi i̇estip, typyrşi qalğan käri tarlandai, kenet basyn köterip aldy. Sol sätte-aq qyl qobyzdan küi añyrap qūia berdi. Aqtaryla sarnağan qobyz ünimen birge, bir kezde qūlaqqa jağymdy qoñyrqai, qazir kärilikten öñi būzylğan Qotan qarttyñ qarlyqqan dausy da şyqty. Ol: — Ölimnen qoryqpau i̇erlik i̇emes, i̇erlik ömirdi qorğau, — dedi. Jyrau şyn batyrlyq bireudiñ jerin şauyp, i̇elin tonauda i̇emes, öz jeriñdi, öz i̇eliñdi jaudan qorğaudan tuady dei kelip, az bola tūryp köpke şapqan, Qaztuğan maqtağan Qypşaqtyñ köp bola tūryp azdan qaşqan kezderiniñ bolğanyn aitty. Jyrau taqqan kinäni i̇estigende bastyğy Qobylandy batyr bolyp i̇eleurep qopañdai qaldy.
— Qaşan? Qai jerde? —degen de şu şyqty. Qart taişy olarğa aiai qarap, Qypşaqtar özderi ūmytqanmen özge rular saqtap qalğan «Qypşaq qaşqan» hikaiasyn i̇esterine saldy.
Qypşaqtar alty qūlaş Şeruhan bastağan bir attanysynda Çernigov qalasyn almaq bolğan. Çernigov äskeri qarsy şyqqan. Bir myñ alpys segizinşi jyldyñ altynşy aiynda i̇eki äsker Desnanyñ taraluy Sinavi özeniniñ jağasynda kezdesken. Orys äskerleri ülken i̇erlik pen tabandylyq körsetip, üş myñ adamnan Qypşaqtyñ jiyrma myñ äskeri jeñilip, keiin qaşqan. Köbi äbden qatyp bolmağan özenniñ mūzy oiylyp ketip, at-matymen suğa ketip, byqpyrt tigendei qyrylğan. Osy ūrystan keiin ile-şala orys jerinde ğajaiyp aq tütek boran tūryp, qalğan nöpir top joldan adasyp, i̇elderine jete almai üsip ölgen. Būny artynan qazaqtyñ basqa rulary «Qypşaq qaşqan» ūrys dep atağan.
Qypşaq jağy i̇endi basylyp qaldy. Arğyn toby, «Päli, käri tarlanym, aiağyn qalai-qalai tastaidy!» dep Qotandy qoşamettep köterile tüsti. Biraq ör minezdi, jalyn jandy Qaztuğan Qotan tolğauynan moiymady. Qamşy tiıp, yrşi tüsken jüiriktei, i̇endi tipti doldanyp ketti. Qarağai dombyrasyn aspanğa laqtyryp, aruağy ūstap, jyr dabylyn üsti-üstine daqpyrata ūrdy.
— Şeruhan handy jaqsy qarmadyñ, abyz jyrau, — dep bastady ol jaña tolğau yrğağyn. «Alyp boily Şeruhan» dep orys i̇eliniñ özi qysa i̇etken Şeruhan hannyñ i̇erligine, şapqynşylyq isine bir qydyru toqtap ötti. Sodan keiin qarğa boily Qaztuğan orys qalalaryn şapqan Bonaq, Tūğyrhan, Qotan, Şeruhan, Konçak, Sürböri, Qūnama, Süñgir, Köbek, Torsyq tağy basqa Qypşaq handarynyñ ärqaisysynyñ jauyngerligin, i̇el auzynda añyz bolyp jaiylğan joryqtaryn däriptei kelip, «öz i̇elderi tügil böten i̇elderge ölmes añyz qaldyr-
ğan osyndai han men batyrlar tudyrğan Qypşaqty kim qor sanar?» dep ojarlana jyryn toqtatty.
— Söile jyrau, — dedi Asan Qaiğy Qotanğa:
— Böten i̇elge būl handar añyzymen birge, jaman aty men süiekterin de qaldyrdy, — dep bastady būl joly tolğauyn Qotan qariiä yryq bermei. Jañağy aty atalğan handardyñ köbiniñ şapqaly barğan jeriniñ kniazderiniñ qolynan ölgendigin aita kelip, Qotan jyrau «Öz jeriniñ topyrağy tas bolyp pa i̇edi būlarğa! Ne jetpedi sonşama böten i̇elden ajal izderlik?» degen sūraq qoidy. Jaişylyqta salmaqty qart, bū joly bireu şabynan türtip, mazasyn ala bergendei, qabağyn kärlene tüidi. İendi ol öz sūrağyna özi jauap berdi. — Joq, zirattyq i̇eki qūlaş jer olarğa Qypşaq dalasynan da tabylatyn i̇edi, — dedi. Biraq handardyñ izdegeni basqa. Adamnyñ düniege özi toiğanmen közi toimaidy. Baiyğan Qypşaq handary baiyğan üstine baii tüsudi maqsūt i̇etti. Tegin altyn, kümisti, asyl jihaz dünieni, ğasyrlap jinağan böten jūrt qalalarynyñ qazynasyn tonap alğysy keldi. Aldaryna salyp aidağan myñdağan maldan tüser paida olarğa az körindi. İerligi işine syimağanynan i̇emes, qanağatsyzdyğy mazasyn alyp, ajal türtkilep, joryqqa şyqty. Aqyrynda düniege toimağan qos janar, basqa i̇eldiñ bir uys qara topyrağymen toiyp tynyştaldy dep qart aqyn küñirene kürsinip, «jauynger tuğan, Qypşağym» zirattary jat jūrttyñ dalasynda qalğan handaryñnyñ qylyğyn nesine däripteisiñ! — dep Qotan jyrau jyryn toqtatty.
Qypşaq jağynda ün joq. Qobylandynyñ i̇eki beti tüktenip ketken. Biraq han aldynda ūstamdy, ün-tünsiz. Sondyqtan da, teñiz tulap, dauyl soqsa da myzğymas, su jağasyndağy jartastai, qozğalmai tūnyp qalğan. Tek Qaztuğan jyrau ğana syr tüiip, būrq-sarq tasyğaly kezegin kütip, typyrşyp äzer otyr. Al töreşi Asan Qaiğyda da ün joq. Ol sonau Qypşaq handarynyñ qandy joryqtaryn aqyl tarazysyna salyp oiğa ketken; älden uaqytta basyn köterip, baiau ğana:
— Söile, jyrau, — dedi.
Qaztuğan «Ait, şu!» degen bäigi ūranyn i̇estigen qylañ qūiryqtai, birden ağa jöneldi.
Bū joly ol dombyrasyn bezektei oinatyp bir tizerlei otyra qap aşy aiqaiğa saldy. Küre tamyry bileudei bop, keñ tamağy torğai jūtqan jylandai isinip ap, tolğauyna kiristi.
— İerlik — i̇ejelgi saltym, — dedi. — Alys-jūlysqa jaratylğan qandy balaq qyran qūs, qūr Uiasyn küzetip otyra almaidy. Qypşaq ta sol qyran qūs. Ol i̇erlik üşin jaratylğan, — dep Qaztuğan qūlaşyn alysqa sermedi. Däl osy sätte qarsy aldynda otyrğan jauy — qart jyrauğa qona tüsuge daiyn, özi de sol qyran qūstyñ biri tärizdi. İeki közi qantalap, qalyñ qabağy jauar kündei tüksiıp ketken.
Dausyn keñnen alyp, tağy da bir şyrqap jiberdi de «Osy i̇erliginiñ arqasynda Qypşaq älemge aian boldy. Batyr jūrt Qolaman 22  patşanyñ kezinde Stambuldy da jau tyrnağynan alyp qaldy» dep jyryn bitirdi.
Qotan myrs i̇etip i̇ezu tartty.
— Söile, jyrau, — dedi Asan Qaiğy Qaztuğannyñ ağat ketkenin añğaryp, ūnatpai qalğanyn jasyrmai säl qabağyn tüiip.
Qotan qarttyñ kütken kezi osy mezgil i̇edi. Käri qyran i̇endi Qaztuğannyñ qūryş denesine sūiau-sūiau tyrnaqtaryn qyrş-qyrş kirgizdi.
— Orynsyz qan tökkizgendi i̇erlikke kim sanağan? — dep bastady anany äjua i̇ete, qart jyrau. Qaztuğan aqyn paş i̇etken Qypşaqtar qatynasqan Stambul oqiğasyn Qotan qariiä jyr i̇etkende, qobyz üni qūddy qan jylağandai añyrai şyqty. Qart jyraudyñ öziniñ dausy da däl bir öksigin basa almai otyrğan qaraly adamnyñ ünindei. Būl hikaiany i̇estigen jūrttyñ i̇eki ūrty sualyp, jaq jünderi ürpiısip jüdep ketkendei. Äbilqaiyr han köz qiyğyn Qobylandy batyrğa audaryp i̇edi, onyñ da basy tömen salbyrai tüsken i̇eken. Qart jyraudyñ sözi jürekterin tyrnap, közderin jasqa toltyruğa taiau tūrsa da «Toqtatyñyz!» dep būiyruğa birde-bir adamnyñ auzy barar i̇emes. Hannyñ da, batyrlardyñ da kömeiine qūm qūiylğan.
Altyn kümbez meşiti, aq mramordan qalanğan patşa sarailarymen bezengen, Bosfor teñiziniñ jağasyndağy Vizantiiä astanasy Stambulğa on birinşi ğasyrda asa bir soiqan kün tudy.
İedil, Dnepr boilarynan Qypşaqtar quğan torki i̇eli Dunai özeninen ötip Vizantiiäğa jaqyndady. Vizantiiänyñ soltüstigin būdan būryn peçenegter basyp alyp, talan-tarajyn şyğaruda i̇edi. Al Kişi Aziiäda Vizantiiänyñ qalalaryn türikmen seldjuktary mazalauda bolatyn. Stambuldyñ sau qaluyna i̇ekitalai kün tudy. Būl azdai, i̇endi Stambulğa törtinşi qas paida boldy. Ol qas — Dunai özenine jetip qalğan börte jylqy mingen Qypşaqtar i̇edi.
Sasqan Vizantiiänyñ patşasy (imperatory) Aleksei Komnin Stambuldy qalai saqtap qaludy bilmei öziniñ i̇ejelgi jauy Krestşiler men Rim papasyna «Konstantinopol» (Stambul) torkiler men peçenegterdiñ qolyna tüskenşe, sender alyñdar» dep järdem sūrap hat jazdy. Rasynda Vizantiiäğa bezbüirek köşpeli tağy i̇elderdiñ şapqynşylyğy tym qorqynyşty i̇edi.
Vizantiiänyñ basyna qan jauğan osy bir qiyn-qystau kezeñde, peçenegter birinşi bop Stambuldyñ irgesine kep toqtady. İmperator Komnin «Qypşaqtar ne der i̇eken? İeger olar peçenegterge qosylyp ketse, birjolata qūrydyq» dep qan jūtyp jüdep jürgeninde, bir küni Stambuldyñ soltüstik jağynan qaharynan jan türşigetin Bonaq pen qanqūmar Tūğyrhan qalyñ qolmen sau i̇ete tüsti. Olar «Jaudy körset! Biz daiyn!» dedi. Aleksei äli de bolsa Qypşaqtardyñ küşin paidalanğysy kelmei, olardy keñ saraiynda kündiz-tüni kütip, ūrys künin aitpai kidirte berdi.
Biraq araq-şaraptan köri, kisi qanyn işudi ūnatatyn Qypşaq handary imperatordyñ sän-saltanatty keñ saraiynda raqattanyp jatudan bezip, maidanğa şyğyp, qisyq narkeskenderin oñdy-soldy sermeuge asyqty. Olar imperatorğa: «Bizdiñ i̇endi küter jağdaiymyz joq. İerteñ kün şyqqannan keiin, biz ne qoidyñ i̇etin, ne qasqyrdyñ i̇etin jeuimiz kerek» dedi. «Būlary biz ūryssyz bos jata almaimyz, i̇erteñ kün şyğa sendermen qosylyp peçenegtermen soğysamyz» degenderi i̇edi. Zäresi ketken Aleksei soğys künin aitty. Būl qandy aiqas bir myñ toqsan birinşi jyldyñ Kökek aiynyñ jiyrma toğyzy küni boldy. Qypşaqtar men Stambuldyñ äskeri peçenegterdi myqtap jeñdi. Peçenegterdiñ köp äskeri tūtqynğa tüsti. Tünimen Qypşaqtar jeñisti toilady. Al, tañerteñ tūrğandarynda... Keşegi tūtqynğa tüsken peçenegterdiñ qyrylyp qalğanyn kördi. Tūtqyndar lageri qan sasidy. Nağyz qoi bauyzdağandai grekter olardy şetinen bauyzdai beripti. Talai qandy aiqastardy bastarynan ötkizgen, qastasqan jaularyn aiap körmegen Qypşaqtardyñ da qolğa tüsken qarusyz tūtqyndarğa grekterdiñ istegen aiuandyğynan töbe şaştary tik tūrady. Bölisemiz degen oljalaryna qaramastan, i̇erteñine Qypşaqtar at betin keiin būrğan.
Qaztuğannyñ Stambuldy da Qypşaqtar aman alyp qaldy dep maqtanyş i̇etkeni osy oqiğa i̇edi.
Būl oqiğanyñ qalai bolğanyn qart Qotan aityp bergende, otyrğan jūrttyñ ündei almai qaluy da osydan i̇edi. Qanşa qatygez kelse de qolğa tüsken tūtqyndy qyratyn Qypşaqta dästür joq. Ne bolsa da ūrys üstinde, şabuyl üstinde bolady. Al mynau oqiğa... Özderi istemegenmen, ata-babalarynyñ qarusyz jūrttyñ qyryluyna sebepker bolğandaryn, aidalada jatqan Vizantiiä men özderi jerin alyp quyp jibergen türki tūqymdas i̇eldiñ talasyna baryp kirisip, osynşama qan tökkenderin, jyrau sözin tyñdap otyrğandar ras qylmys körgen. Qaztuğan jyrau da ündei almai qalğan. Tek Qobylandy batyr ğana Qotan aqynnyñ jeñip bara jatqanyn sezip namystana, tünere tüsken. Tynyştyqty Asan Qaiğynyñ özi būzğan. Ol appaq ūzyn saqalyn baiau sipap, oñyp ketken közderin säl jūmyp otyrdy da qaita aşty.
— Öz ruyñnyñ i̇erligin i̇endi, Qotan jyrau, sen ait, — dedi. — Qaisyñnyñ jeñgeniñdi jūrt sosyn i̇estir...
Qotan qart aldynda tūrğan syrly aiaqtan uyz sary qymyzdy bir jūtyp ornyna qaita qoidy. Qobyzyn asyqpai qolyna aldy. Mūzdağan jandy jylytar, qobaljyğan köñildi tynyştatar bir maida qoñyr küi tartty. Qart jyrau küidi ūzaq tartty. Jūrt ūiyp tyñdai berdi. Bir mezgilde baryp qart jyrau qobyz dausyna öziniñ ünin qosty. Qariiä dausy bū joly qarlyğyp qajymady, jañağy jūtqan uyz qymyzdyñ duasy ma, älde aitaiyn degen jyrynyñ qaq-soqtyqsyzdyğynan ba, lebi biiäzy qoñyrqai şyqty.
— Arğyn da aluan i̇el bolğan, kelgen jerge könbegen, onda da talai i̇er tuğan, qazir qissa onda i̇emes, — dedi jyrau i̇erekşe, özgeşe sarynğa salyp, — qyran kökke qanatyn qanşa biık qaqsa da tizilip birge ūşa almas. Şañqyldap aibat atsa da, aqqudai syñsyp än sala almas. Qypşaq qyran bolsa, i̇eger, Arğyn — aqqu köl körki... Soiyldan göri qolyna dombyra aludy paş sanar. Ūran salyp, jau izdegennen än şyrqap jar süigendi ūnatar. Odan artyq, äleumet, aitşy qandai arman bar. İel aiyrar ūrystan, beibitşilik, i̇eldikti mūrat i̇etken būl Arğyn. Än men küige orda bop quantsam jūrtty deidi būl Arğyn. Batys tügil, Qyzylbas, Ündige de Qypşaq talai attanğan. Arğyn odan az i̇emes, i̇erligi biraq özgeşe... Arğy babam Basym i̇eli 23  türki tildes jūrtpenen tize qosyp, keptele tu tigip üş jüz jyl Tanmenen 24  alysqan. Anau asqar tauyñdy, mynau şalqar köliñdi sol qasyña bermegen. Kilegei būlttai jau tönse, sonda ğana būl Arğyn aldaspanyn sermegen. Asan Qaiğy, ağa ūly, i̇endigisin öziñ şeş. İel bolaiyq degen jūrtymdy adastyñ deseñ de ait. Keñ bolaiyq degen jūrtyñdy qatelestiñ deseñ öziñ ait.
Arğyn 25  taipasy da, Üisin ruy tärizdi, Tian-Şan saqtary men argippeiler qaldyğynan qūrylğan, köne türki qauymyna kirgen. Soñynan Joñğar tauynan Jetisuğa auyp, «qyryq ru» qatar köşip, qytai dinastiiälarymen san küresken. Qytailardyñ Arğyndy hūnumen şatastyrulary da sodan.
Qotan jyrau osylai tolğap, talyqsyp ketken adamdai qobyz küiin bäseñdete baryp bitirdi.
Jūrt tağy da ün-tünsiz tyna qaldy.
— Myñ jasa, atajan, — dedi kenet qairatty bir jas dauys, — Dariiä toqtağan bögetti būzyp, sudy tasytu bir adamnyñ qolynan keledi. Mülgip tūrğan ormanğa şaqpaq tastan ot berip, telegei-teñiz ört şyğaru o da bir adamnyñ atqara alar isi. Sol tasyğan sudy toqtatu jüz adamnyñ da qolynan kelmeidi. Toğaidy alğan qalyñ örtti myñ adam da söndire almaidy. İerlik körsetip i̇el-i̇eldiñ arasyn büldiru qai rudyñ qolynan bolsa da keledi.
Bülingen jūrttyñ basyn qosyp, i̇el i̇etu tek halqyna jany aşyğan ūldarynyñ ğana qolynan keledi. Olardyñ qolynan äzirge i̇eldi biriktiru kelmese de, sol i̇eldi biriktiru — armany. Sol armandy myna qauym aldynda jaiyp sal-
ğanyñyz üşin, Arğynnyñ ardaqty ūly, jyrau Qotan ata, sizge jas bolsam da öz i̇esimimnen alğysymdy bildiremin.