Köşpendiler - I - Almas qylyş

Ötkeni i̇emes halqymnyŋ
Bolaşağy şer-mūŋym...

dep i̇el-jūrtynyŋ keleşegin oilap säl qaiğyryp otyrdy da, qos jyrauğa būryldy. Halyqtyŋ aitysty kütip otyrğany i̇esine tüsip:
— Qaztuğan jyrau, basta! — dedi.
Qypşaq i̇eli, Orta Aziiä hūnulary — çūmhunu ūrpaqtarynan, bizdiŋ däuirimizden būryn kele jatqan İevropa halqy tüstes, dinili taipasynyŋ künbatys bölegi, köne saqtar sarqyndysy, Qypsaq dep atalatyn rudan jäne köne Qangui i̇eliniŋ qaldyğy — qaŋğylardan qūrylğan, türki tūqymdas, İertis pen Tobyl özenderiniŋ arasyndağy ağaşty öŋirdi jailağan, jau jürek qalyŋ jūrt bolatyn. Onynşy ğasyrdyŋ bas kezinen bastap, guzdardy (osy küngi türikmender) oŋtüstikke, peçengterdi (köne kengeres i̇eli) künbatysqa, karluktardy (qazirgi qaraqalpaqtardy) oŋtüstik-künşyğysqa, uglerdi (karelofindardy) soltüstiktegi qalyŋ orman arasyna quyp, köne Qangui jerine kelip ornalasqan. Sol künnen bastap sonau İedil men İertistiŋ ortasyn Däşti Qypşaq jeri ne Qypşaq dalasy dep atap ketken. Qypşaqtar on birinşi ğasyrdyŋ orta şeninde Dnepr özenine kelip jetken. Öziniŋ şekarasyna kelgen i̇eldi orys jūrty şaştarynyŋ sar-
ğylttyğyna qarap «Polovtsy» dep atağan (Polova — kesilgen saban), al batys İevropa i̇eli — koman degen at qoiğan. Būl jau baqqan köşpeli i̇el körşiles jūrttaryna qyrğidai tidi. Jat soğys ädisteri būlardy öte qauipti i̇etti.
Ğasyrlar boiy ädettengen täsilderi boiynşa, jauyna joq jerden tiıp, zamatta ğaiyp bolyp, ünemi at üstinen tüspei üirengen köşpeli i̇eldiŋ jigitteri soğysqa äbden üirengen, ūzaq joryqtarğa şynyqqan jau jürek jauyngerler i̇edi. Jasynan sadaq atyp, arqan tastap baulynğan, Qypşaq sypailary ūşyp bara jatqan qūsty jaqpen közdemei bir-aq tartyp tüsiretin şetinen mergen keletin. Būlardyŋ negizgi qaruy sadaq, iyqtaryna ilgeni jebege tolğan qoramsaq, qisyq aldaspan jäne jau moinyna laqtyratyn qyl arqan. Köpşiligi naiza ūstaityn. Ünemi ūşy-qiyry joq jazyq dalada köşip jüretindikten, dala bürkitterindei qyrağy jaralğan. Jauğa būlardan jasyrynyp qalu tipti mümkin i̇emes-ti. Qas jağynyŋ äskerin körisimen-aq būlar jaqtarynan jebeni qardai boratyp, at qūiatyn. Qarsy jağy berik bolsa, qorqyp ketkendei jorta keiin şaba jöneletin. Qaşqan Qypşaqtardy jauy op-oŋai quyp tastamaq bop tūra ūmtylsa, bir jasyryn qoinauda tyğylyp tūrğan mergenderi olardy oqtyŋ astyna alatyn. Kütpegen jerden mūndai jağdaiğa ūşyrağan jau äskeri sasyp qalyp säl kidirse, jaŋa ğana qaşyp kele jatqan Qypşaqtar kenet attarynyŋ basyn keiin būryp, qaitadan atoi salatyn. Mūndai täsilge üirenbegen jau äskeri byj-tyj bolyp qaşa jöneletin. Olardy Qypşaqtar arttarynan quyp jürip sadaqpen atyp, ne bolmasa bolat aldaspandaryn qūlaştai sermep qyryp salatyn.
Al i̇eki jaqtyŋ küşi birdei tüsip jaumen betpe-bet kezdeser jağdai tusa, Qypşaqtar sap-sap bop birneşe qatarğa bölinetin. Ädet boiynşa aldyŋğy qatardağy atty jauyngerler saptaryn süiir ūşty i̇etip qūratyn. Būl olarğa jūmsaq jerge kirgen qazyqtai, jau şebin oŋai būzuğa kerek-ti. Är toptyŋ ara-aralaryna jäne art jağynan şabuylğa şyqqan jaudy kidirtu üşin arbalar qūiatyn. Osy arbalardyŋ artynda kerek kezinde ūrysqa tüsuge daiyn tūrğan tağy da äskeri bolatyn. Al i̇eger jau jağynyŋ küşi basym kelip, şabuyldy olar bastaitynyna Qypşaqtardyŋ közderi jetse, soğysu täsilin basqaşa jürgizetin. Üstine ögiz, tüie terilerin japqan arbalardan döŋgelente bekinis jasaityn. Arbalardyŋ şetinde jağalai tūryp alyp, şabuylğa şyqqan jauyna oq jaudyratyn. Jau qai jağynan kelse de döŋgelene qūrylğan bekinistegi Qypşaqtardy ala almaidy. Özderi oqqa ūşady. Onyŋ üstine Qypşaqtar älgi arbadan jasalğan döŋgelek bekinisteriniŋ ara-aralarynda qisyq-qisyq jol qaldyryp, jau küşiniŋ älsiregenin bilse, özderine tanys qisyq joldarymen jau şebine at qūiady. Al şabuyl jasağan jau būl joldardy paidalana almaidy. Şauyp kelip kiremin degen jauynger i̇ekpinimen kep aldyndağy arbany soğyp, byt-şyty şyğady. Al äldeqaida kire qalğan i̇etrat 21  būraŋdap jatqan jolmen bekinis ortasyndağy şepke jetkenşe Qypşaqtyŋ birer jigitiniŋ şirene tartqan sadağynyŋ sauyt būzar jebesine duşar bolady. Tipti taiap qalsa naizağaidai jarqyldağan narkeskeninen qaza tabady. Al arba arasyndağy qisyq joldardy Qypşaq jauyngerleri meilinşe i̇erkin paidalanatyn. Jau kütpegen jerden, tal arasynan şyqqan jolbarystai, lyp i̇etip paida bolyp, sadaq oğyn jaudyryp-jaudyryp jiberip, qaitadan kirip joq bolyp ketedi. Basyna jügen kiılip, üstine i̇er tüskeninen būl ädiske maşyq bolyp üirengen Qypşaq jyl-
qylary i̇eş uaqytta ädet alğan jolynan jaŋylyspaidy. Qamys arasymen susyldap ötken jylandai, arbalar arasynan qalai bolsa solai öte şyğatyn. Mūndai ädiske dağdylanbağan jau attary i̇ekpinimen kep, i̇eŋ birinşi būrylysta-aq arbağa soğylyp, aryndap baryp şalqasynan tüsedi. Soŋynan kele jatqan jauyngerler joly bögelip toqtap qalatyn. Osy säl aial Qypşaq jigitterine jetkilikti. Qūlaştap tartqan qaiyŋ sadaqtan ysyldai atylğan ajal jebeleri kimdi bolsa da at üstinen ūşyryp tüsiredi.
Qypşaqtar būl bekinisterin özderine qolaily jerge ornatatyn. İeger taŋdağan jerleri alda-jalda qauipti bolsa, bir qaltarysta, ne ymyrt üiirile dağdylanğan ädet boiynşa arba jetegin üzeŋgilerine ilip alyp zamatta böten jaqqa köşip ketedi. Jau ornyn sipap qalady.
Osyndai jyljymaly bekiniske ornalasqan Qypşaqtardy jau ala qūiam dep dämetpeitin. Ögiz, tüie terilerimen jabylğan arba qorğanyna Qypşaqtardyŋ bekingenin bilse, ädette jau ūrys aşpaityn, öz betimen keiin şeginetin.
Biraq Qypşaqtardyŋ aşuly tasqyny orys qalalarynan äri aspady. Tek keibir tolqyndary ğana İedil boilary men Vizantiiäğa jetti. Biraq odan asa almady. Ūly Rossiiä köşpeli i̇eldiŋ şabuylynan öz jerin keudesimen qorğap, ädeti boiynşa İevropany tağy bir apattan saqtap qaldy.
Qypşaqtar osy jüz i̇elu jyl jürgizgen şapqynşylyğynda Kievten bastap Rossiiänyŋ köp qalasyna qauip tuğyzdy. Al orys kniazdarynyŋ bastary qosyla bastağan künderden keiin, keşegi qabylandai qairatty, jansebil jandar, kenet qūdaidyŋ qarğysy ūrğandai, bastaryna sor nöserdei jauyp, san märtebe mert boldy. Äsirese bir myŋ i̇elu üşinşi jyldan bir myŋ bir jüz jiyrma besinşi jylğa deiin ömir sürgen Pereiäslavl men Kievtiŋ ūly kniazi Vladimir Monomah bytyrap jürgen özge orys kniazdarynyŋ basyn qosyp, Qypşaqtarğa qarsy şabuyl ūiymdastyra aldy.
Odan Qypşaqtar bir myŋ on besinşi jyly oŋbai jeŋildi. Sodan beri būl qaharly taipa orys jerine şyn qauip boludan qalğan.
Mine, osy Qypşaqtardy qazir arqaly jyrau qarğa boily Qaztuğan maqtauy kerek. Beibitşilik pen tynyştyqty, sūlulyq pen oişyldyqty süietin ūly synşy Asan Qaiğy Qypşaqtardyŋ tarihyna qanyq-ty. Qazir ol tynyş i̇elderge büiidei tigen būl şapqynşyl i̇eldi jüirik jyrau qai jağynan maqtar i̇eken dep mülgi kütip otyr. Oğan Qotan qart ne aitpaq? Qypşaqtyŋ i̇erligine qandai min taqpaq? Şapqynşylyqty, i̇erlikti mūrat körgen myna qu zamanda jūrt onyŋ oiyna tüsiner me?
Qaztuğan, Asan Qaiğy kütkendei äigili arğy babasy Qara Qypşaq Qobylandyğa bir toqtap, Qypşaqtyŋ şapqynşyl i̇el i̇ekeninen bastady. Qarağai käri dombyrasyn laqtyra bezildetip, arqasy ūstap, Qaztuğan jyrau dombyranyŋ küiimen özi birge şalqyp maldas qūrğan qalpynda kenet ytqi alğa bir ūmtylyp, qaitadan otyra qap qūiryğymen şyr köbelek ainala tepeŋdei jyljydy. Hannyŋ sol jağynda otyrğan qazirgi Qobylandy batyr arğy babasy Qara Qypşaq Qobylandynyŋ atyn i̇estigende, şoqtyğy özgelerden anağūrlym joğary köterilip, bir masairap qaldy. Qypşaq jağynyŋ adamdary Qaztuğannyŋ jyrynan delebeleri qozyp, naq özderi jüz i̇elu jyl i̇erlik i̇etkendei u-şu jyrauğa qoşemet körsetti.
Asan Qaiğy Qotan qartqa betin būrdy.
— Söile, jyrau, — dedi.
Qalyŋ oiğa şomyp ketip basyn tömen salyp ün-tünsiz otyrğan qart jyrau, şapqan dübirdi i̇estip, typyrşi qalğan käri tarlandai, kenet basyn köterip aldy. Sol sätte-aq qyl qobyzdan küi aŋyrap qūia berdi. Aqtaryla sarnağan qobyz ünimen birge, bir kezde qūlaqqa jağymdy qoŋyrqai, qazir kärilikten öŋi būzylğan Qotan qarttyŋ qarlyqqan dausy da şyqty. Ol: — Ölimnen qoryqpau i̇erlik i̇emes, i̇erlik ömirdi qorğau, — dedi. Jyrau şyn batyrlyq bireudiŋ jerin şauyp, i̇elin tonauda i̇emes, öz jeriŋdi, öz i̇eliŋdi jaudan qorğaudan tuady dei kelip, az bola tūryp köpke şapqan, Qaztuğan maqtağan Qypşaqtyŋ köp bola tūryp azdan qaşqan kezderiniŋ bolğanyn aitty. Jyrau taqqan kinäni i̇estigende bastyğy Qobylandy batyr bolyp i̇eleurep qopaŋdai qaldy.
— Qaşan? Qai jerde? —degen de şu şyqty. Qart taişy olarğa aiai qarap, Qypşaqtar özderi ūmytqanmen özge rular saqtap qalğan «Qypşaq qaşqan» hikaiasyn i̇esterine saldy.
Qypşaqtar alty qūlaş Şeruhan bastağan bir attanysynda Çernigov qalasyn almaq bolğan. Çernigov äskeri qarsy şyqqan. Bir myŋ alpys segizinşi jyldyŋ altynşy aiynda i̇eki äsker Desnanyŋ taraluy Sinavi özeniniŋ jağasynda kezdesken. Orys äskerleri ülken i̇erlik pen tabandylyq körsetip, üş myŋ adamnan Qypşaqtyŋ jiyrma myŋ äskeri jeŋilip, keiin qaşqan. Köbi äbden qatyp bolmağan özenniŋ mūzy oiylyp ketip, at-matymen suğa ketip, byqpyrt tigendei qyrylğan. Osy ūrystan keiin ile-şala orys jerinde ğajaiyp aq tütek boran tūryp, qalğan nöpir top joldan adasyp, i̇elderine jete almai üsip ölgen. Būny artynan qazaqtyŋ basqa rulary «Qypşaq qaşqan» ūrys dep atağan.
Qypşaq jağy i̇endi basylyp qaldy. Arğyn toby, «Päli, käri tarlanym, aiağyn qalai-qalai tastaidy!» dep Qotandy qoşamettep köterile tüsti. Biraq ör minezdi, jalyn jandy Qaztuğan Qotan tolğauynan moiymady. Qamşy tiıp, yrşi tüsken jüiriktei, i̇endi tipti doldanyp ketti. Qarağai dombyrasyn aspanğa laqtyryp, aruağy ūstap, jyr dabylyn üsti-üstine daqpyrata ūrdy.
— Şeruhan handy jaqsy qarmadyŋ, abyz jyrau, — dep bastady ol jaŋa tolğau yrğağyn. «Alyp boily Şeruhan» dep orys i̇eliniŋ özi qysa i̇etken Şeruhan hannyŋ i̇erligine, şapqynşylyq isine bir qydyru toqtap ötti. Sodan keiin qarğa boily Qaztuğan orys qalalaryn şapqan Bonaq, Tūğyrhan, Qotan, Şeruhan, Konçak, Sürböri, Qūnama, Süŋgir, Köbek, Torsyq tağy basqa Qypşaq handarynyŋ ärqaisysynyŋ jauyngerligin, i̇el auzynda aŋyz bolyp jaiylğan joryqtaryn däriptei kelip, «öz i̇elderi tügil böten i̇elderge ölmes aŋyz qaldyr-
ğan osyndai han men batyrlar tudyrğan Qypşaqty kim qor sanar?» dep ojarlana jyryn toqtatty.
— Söile jyrau, — dedi Asan Qaiğy Qotanğa:
— Böten i̇elge būl handar aŋyzymen birge, jaman aty men süiekterin de qaldyrdy, — dep bastady būl joly tolğauyn Qotan qariiä yryq bermei. Jaŋağy aty atalğan handardyŋ köbiniŋ şapqaly barğan jeriniŋ kniazderiniŋ qolynan ölgendigin aita kelip, Qotan jyrau «Öz jeriniŋ topyrağy tas bolyp pa i̇edi būlarğa! Ne jetpedi sonşama böten i̇elden ajal izderlik?» degen sūraq qoidy. Jaişylyqta salmaqty qart, bū joly bireu şabynan türtip, mazasyn ala bergendei, qabağyn kärlene tüidi. İendi ol öz sūrağyna özi jauap berdi. — Joq, zirattyq i̇eki qūlaş jer olarğa Qypşaq dalasynan da tabylatyn i̇edi, — dedi. Biraq handardyŋ izdegeni basqa. Adamnyŋ düniege özi toiğanmen közi toimaidy. Baiyğan Qypşaq handary baiyğan üstine baii tüsudi maqsūt i̇etti. Tegin altyn, kümisti, asyl jihaz dünieni, ğasyrlap jinağan böten jūrt qalalarynyŋ qazynasyn tonap alğysy keldi. Aldaryna salyp aidağan myŋdağan maldan tüser paida olarğa az körindi. İerligi işine syimağanynan i̇emes, qanağatsyzdyğy mazasyn alyp, ajal türtkilep, joryqqa şyqty. Aqyrynda düniege toimağan qos janar, basqa i̇eldiŋ bir uys qara topyrağymen toiyp tynyştaldy dep qart aqyn küŋirene kürsinip, «jauynger tuğan, Qypşağym» zirattary jat jūrttyŋ dalasynda qalğan handaryŋnyŋ qylyğyn nesine däripteisiŋ! — dep Qotan jyrau jyryn toqtatty.
Qypşaq jağynda ün joq. Qobylandynyŋ i̇eki beti tüktenip ketken. Biraq han aldynda ūstamdy, ün-tünsiz. Sondyqtan da, teŋiz tulap, dauyl soqsa da myzğymas, su jağasyndağy jartastai, qozğalmai tūnyp qalğan. Tek Qaztuğan jyrau ğana syr tüiip, būrq-sarq tasyğaly kezegin kütip, typyrşyp äzer otyr. Al töreşi Asan Qaiğyda da ün joq. Ol sonau Qypşaq handarynyŋ qandy joryqtaryn aqyl tarazysyna salyp oiğa ketken; älden uaqytta basyn köterip, baiau ğana:
— Söile, jyrau, — dedi.
Qaztuğan «Ait, şu!» degen bäigi ūranyn i̇estigen qylaŋ qūiryqtai, birden ağa jöneldi.
Bū joly ol dombyrasyn bezektei oinatyp bir tizerlei otyra qap aşy aiqaiğa saldy. Küre tamyry bileudei bop, keŋ tamağy torğai jūtqan jylandai isinip ap, tolğauyna kiristi.
— İerlik — i̇ejelgi saltym, — dedi. — Alys-jūlysqa jaratylğan qandy balaq qyran qūs, qūr Uiasyn küzetip otyra almaidy. Qypşaq ta sol qyran qūs. Ol i̇erlik üşin jaratylğan, — dep Qaztuğan qūlaşyn alysqa sermedi. Däl osy sätte qarsy aldynda otyrğan jauy — qart jyrauğa qona tüsuge daiyn, özi de sol qyran qūstyŋ biri tärizdi. İeki közi qantalap, qalyŋ qabağy jauar kündei tüksiıp ketken.
Dausyn keŋnen alyp, tağy da bir şyrqap jiberdi de «Osy i̇erliginiŋ arqasynda Qypşaq älemge aian boldy. Batyr jūrt Qolaman 22  patşanyŋ kezinde Stambuldy da jau tyrnağynan alyp qaldy» dep jyryn bitirdi.
Qotan myrs i̇etip i̇ezu tartty.
— Söile, jyrau, — dedi Asan Qaiğy Qaztuğannyŋ ağat ketkenin aŋğaryp, ūnatpai qalğanyn jasyrmai säl qabağyn tüiip.
Qotan qarttyŋ kütken kezi osy mezgil i̇edi. Käri qyran i̇endi Qaztuğannyŋ qūryş denesine sūiau-sūiau tyrnaqtaryn qyrş-qyrş kirgizdi.
— Orynsyz qan tökkizgendi i̇erlikke kim sanağan? — dep bastady anany äjua i̇ete, qart jyrau. Qaztuğan aqyn paş i̇etken Qypşaqtar qatynasqan Stambul oqiğasyn Qotan qariiä jyr i̇etkende, qobyz üni qūddy qan jylağandai aŋyrai şyqty. Qart jyraudyŋ öziniŋ dausy da däl bir öksigin basa almai otyrğan qaraly adamnyŋ ünindei. Būl hikaiany i̇estigen jūrttyŋ i̇eki ūrty sualyp, jaq jünderi ürpiısip jüdep ketkendei. Äbilqaiyr han köz qiyğyn Qobylandy batyrğa audaryp i̇edi, onyŋ da basy tömen salbyrai tüsken i̇eken. Qart jyraudyŋ sözi jürekterin tyrnap, közderin jasqa toltyruğa taiau tūrsa da «Toqtatyŋyz!» dep būiyruğa birde-bir adamnyŋ auzy barar i̇emes. Hannyŋ da, batyrlardyŋ da kömeiine qūm qūiylğan.
Altyn kümbez meşiti, aq mramordan qalanğan patşa sarailarymen bezengen, Bosfor teŋiziniŋ jağasyndağy Vizantiiä astanasy Stambulğa on birinşi ğasyrda asa bir soiqan kün tudy.
Edil, Dnepr boilarynan Qypşaqtar quğan torki i̇eli Dunai özeninen ötip Vizantiiäğa jaqyndady. Vizantiiänyŋ soltüstigin būdan būryn peçenegter basyp alyp, talan-tarajyn şyğaruda i̇edi. Al Kişi Aziiäda Vizantiiänyŋ qalalaryn türikmen seldjuktary mazalauda bolatyn. Stambuldyŋ sau qaluyna i̇ekitalai kün tudy. Būl azdai, i̇endi Stambulğa törtinşi qas paida boldy. Ol qas — Dunai özenine jetip qalğan börte jylqy mingen Qypşaqtar i̇edi.
Sasqan Vizantiiänyŋ patşasy (imperatory) Aleksei Komnin Stambuldy qalai saqtap qaludy bilmei öziniŋ i̇ejelgi jauy Krestşiler men Rim papasyna «Konstantinopol» (Stambul) torkiler men peçenegterdiŋ qolyna tüskenşe, sender alyŋdar» dep järdem sūrap hat jazdy. Rasynda Vizantiiäğa bezbüirek köşpeli tağy i̇elderdiŋ şapqynşylyğy tym qorqynyşty i̇edi.
Vizantiiänyŋ basyna qan jauğan osy bir qiyn-qystau kezeŋde, peçenegter birinşi bop Stambuldyŋ irgesine kep toqtady. İmperator Komnin «Qypşaqtar ne der i̇eken? İeger olar peçenegterge qosylyp ketse, birjolata qūrydyq» dep qan jūtyp jüdep jürgeninde, bir küni Stambuldyŋ soltüstik jağynan qaharynan jan türşigetin Bonaq pen qanqūmar Tūğyrhan qalyŋ qolmen sau i̇ete tüsti. Olar «Jaudy körset! Biz daiyn!» dedi. Aleksei äli de bolsa Qypşaqtardyŋ küşin paidalanğysy kelmei, olardy keŋ saraiynda kündiz-tüni kütip, ūrys künin aitpai kidirte berdi.
Biraq araq-şaraptan köri, kisi qanyn işudi ūnatatyn Qypşaq handary imperatordyŋ sän-saltanatty keŋ saraiynda raqattanyp jatudan bezip, maidanğa şyğyp, qisyq narkeskenderin oŋdy-soldy sermeuge asyqty. Olar imperatorğa: «Bizdiŋ i̇endi küter jağdaiymyz joq. İerteŋ kün şyqqannan keiin, biz ne qoidyŋ i̇etin, ne qasqyrdyŋ i̇etin jeuimiz kerek» dedi. «Būlary biz ūryssyz bos jata almaimyz, i̇erteŋ kün şyğa sendermen qosylyp peçenegtermen soğysamyz» degenderi i̇edi. Zäresi ketken Aleksei soğys künin aitty. Būl qandy aiqas bir myŋ toqsan birinşi jyldyŋ Kökek aiynyŋ jiyrma toğyzy küni boldy. Qypşaqtar men Stambuldyŋ äskeri peçenegterdi myqtap jeŋdi. Peçenegterdiŋ köp äskeri tūtqynğa tüsti. Tünimen Qypşaqtar jeŋisti toilady. Al, taŋerteŋ tūrğandarynda... Keşegi tūtqynğa tüsken peçenegterdiŋ qyrylyp qalğanyn kördi. Tūtqyndar lageri qan sasidy. Nağyz qoi bauyzdağandai grekter olardy şetinen bauyzdai beripti. Talai qandy aiqastardy bastarynan ötkizgen, qastasqan jaularyn aiap körmegen Qypşaqtardyŋ da qolğa tüsken qarusyz tūtqyndarğa grekterdiŋ istegen aiuandyğynan töbe şaştary tik tūrady. Bölisemiz degen oljalaryna qaramastan, i̇erteŋine Qypşaqtar at betin keiin būrğan.
Qaztuğannyŋ Stambuldy da Qypşaqtar aman alyp qaldy dep maqtanyş i̇etkeni osy oqiğa i̇edi.
Būl oqiğanyŋ qalai bolğanyn qart Qotan aityp bergende, otyrğan jūrttyŋ ündei almai qaluy da osydan i̇edi. Qanşa qatygez kelse de qolğa tüsken tūtqyndy qyratyn Qypşaqta dästür joq. Ne bolsa da ūrys üstinde, şabuyl üstinde bolady. Al mynau oqiğa... Özderi istemegenmen, ata-babalarynyŋ qarusyz jūrttyŋ qyryluyna sebepker bolğandaryn, aidalada jatqan Vizantiiä men özderi jerin alyp quyp jibergen türki tūqymdas i̇eldiŋ talasyna baryp kirisip, osynşama qan tökkenderin, jyrau sözin tyŋdap otyrğandar ras qylmys körgen. Qaztuğan jyrau da ündei almai qalğan. Tek Qobylandy batyr ğana Qotan aqynnyŋ jeŋip bara jatqanyn sezip namystana, tünere tüsken. Tynyştyqty Asan Qaiğynyŋ özi būzğan. Ol appaq ūzyn saqalyn baiau sipap, oŋyp ketken közderin säl jūmyp otyrdy da qaita aşty.
— Öz ruyŋnyŋ i̇erligin i̇endi, Qotan jyrau, sen ait, — dedi. — Qaisyŋnyŋ jeŋgeniŋdi jūrt sosyn i̇estir...
Qotan qart aldynda tūrğan syrly aiaqtan uyz sary qymyzdy bir jūtyp ornyna qaita qoidy. Qobyzyn asyqpai qolyna aldy. Mūzdağan jandy jylytar, qobaljyğan köŋildi tynyştatar bir maida qoŋyr küi tartty. Qart jyrau küidi ūzaq tartty. Jūrt ūiyp tyŋdai berdi. Bir mezgilde baryp qart jyrau qobyz dausyna öziniŋ ünin qosty. Qariiä dausy bū joly qarlyğyp qajymady, jaŋağy jūtqan uyz qymyzdyŋ duasy ma, älde aitaiyn degen jyrynyŋ qaq-soqtyqsyzdyğynan ba, lebi biiäzy qoŋyrqai şyqty.
— Arğyn da aluan i̇el bolğan, kelgen jerge könbegen, onda da talai i̇er tuğan, qazir qissa onda i̇emes, — dedi jyrau i̇erekşe, özgeşe sarynğa salyp, — qyran kökke qanatyn qanşa biık qaqsa da tizilip birge ūşa almas. Şaŋqyldap aibat atsa da, aqqudai syŋsyp än sala almas. Qypşaq qyran bolsa, i̇eger, Arğyn — aqqu köl körki... Soiyldan göri qolyna dombyra aludy paş sanar. Ūran salyp, jau izdegennen än şyrqap jar süigendi ūnatar. Odan artyq, äleumet, aitşy qandai arman bar. İel aiyrar ūrystan, beibitşilik, i̇eldikti mūrat i̇etken būl Arğyn. Än men küige orda bop quantsam jūrtty deidi būl Arğyn. Batys tügil, Qyzylbas, Ündige de Qypşaq talai attanğan. Arğyn odan az i̇emes, i̇erligi biraq özgeşe... Arğy babam Basym i̇eli 23  türki tildes jūrtpenen tize qosyp, keptele tu tigip üş jüz jyl Tanmenen 24  alysqan. Anau asqar tauyŋdy, mynau şalqar köliŋdi sol qasyŋa bermegen. Kilegei būlttai jau tönse, sonda ğana būl Arğyn aldaspanyn sermegen. Asan Qaiğy, ağa ūly, i̇endigisin öziŋ şeş. İel bolaiyq degen jūrtymdy adastyŋ deseŋ de ait. Keŋ bolaiyq degen jūrtyŋdy qatelestiŋ deseŋ öziŋ ait.
Arğyn 25  taipasy da, Üisin ruy tärizdi, Tian-Şan saqtary men argippeiler qaldyğynan qūrylğan, köne türki qauymyna kirgen. Soŋynan Joŋğar tauynan Jetisuğa auyp, «qyryq ru» qatar köşip, qytai dinastiiälarymen san küresken. Qytailardyŋ Arğyndy hūnumen şatastyrulary da sodan.
Qotan jyrau osylai tolğap, talyqsyp ketken adamdai qobyz küiin bäseŋdete baryp bitirdi.
Jūrt tağy da ün-tünsiz tyna qaldy.
— Myŋ jasa, atajan, — dedi kenet qairatty bir jas dauys, — Dariiä toqtağan bögetti būzyp, sudy tasytu bir adamnyŋ qolynan keledi. Mülgip tūrğan ormanğa şaqpaq tastan ot berip, telegei-teŋiz ört şyğaru o da bir adamnyŋ atqara alar isi. Sol tasyğan sudy toqtatu jüz adamnyŋ da qolynan kelmeidi. Toğaidy alğan qalyŋ örtti myŋ adam da söndire almaidy. İerlik körsetip i̇el-eldiŋ arasyn büldiru qai rudyŋ qolynan bolsa da keledi.
Bülingen jūrttyŋ basyn qosyp, i̇el i̇etu tek halqyna jany aşyğan ūldarynyŋ ğana qolynan keledi. Olardyŋ qolynan äzirge i̇eldi biriktiru kelmese de, sol i̇eldi biriktiru — armany. Sol armandy myna qauym aldynda jaiyp sal-
ğanyŋyz üşin, Arğynnyŋ ardaqty ūly, jyrau Qotan ata, sizge jas bolsam da öz i̇esimimnen alğysymdy bildiremin.

Click or select a word or words to search the definition