Köşpendiler - I - Almas qylyş

On jeti jasynda «Batu tağy», «Özbek tağy» dep atalğan Däşti Qypşaq tağyna otyrdy. Ol kezde han ordasy sonau şyğystağy İertis özeniniŋ qoinauyndağy Çinga Tūra qalasyna tu tikken, maidandy sol tūstan aşyp, jeke-jeke ūlys bolyp otyrğan qazaq handaryn jeŋip, birte-birte İesil, Tobyl, Nūra özenderiniŋ boiyn tegis özine qaratty. Sol qarqynmen ol bir kezde, Joşynyŋ ordasy tigilgen, Ūlytau boiyna jetti. İendi öziniŋ astanasyn Batuhannyŋ äskeri i̇eki jüz jiyrma jyl būryn bas qosqan Keŋgir boiyndağy Orda-Bazar dep atalatyn qalağa köşirdi. Ūlytau Däşti Qypşaq dalasynyŋ kindik ortasy. Batysy — İedil, Jaiyq, soltüstigi — İesil, Tobyl; şyğysy — İertis, oŋtüstigi — Syr boiy. Osy Däşti Qypşaq jerine tegis ie bolğannan keiin, ol Maurennahr jerine köz sala bastady. Otyz jyl handyq qūrğan ömirinde Ürgeniş pen Samarqantty da şapty. Maurennahrdan Syğanaq, Sozaq, Otyrar, Aqrūq, Aq-Qorğan tärizdi Däşti Qypşaq i̇eliniŋ köne şaharlaryn qaitaryp aldy. Söite jürip ol bir jağynan Aqsaq Temir ūrpaqtaryna qyz berip, qyz alyp, äbden qandasyp ketti. Aqyrynda Äbilqaiyr būl kezderde türki, iran i̇elderi «Kök Orda» al orys şejirelerinde «Aq Orda» dep atalğan keşegi Altyn Ordanyŋ keŋ baitaq alyp dalasyna tolyq ie boldy.
Toqtamys han jeŋilip, Saraidağy handar saraiy Gülstandy Aqsaq Temir birjolata qiratqannan beri būrynğy küşti Altyn Orda müldem joiylğan. Qazir Äbilqaiyr özin Saiyn hanymyn dese, tek onysy Batu hannyŋ ornynda otyrmyn dep özge i̇elge ses berui. Bir kezde köne türki i̇elinen taralğan, qazir özbek, qazaq bolyp böline bastağan i̇eki i̇eldiŋ, Äbilqaiyr şynynda Özbek hany boluğa ainalğan. Būl onyŋ qazir älsiregen kezi. Demek, Şahruk ämirdiŋ ūldary Qorasan, İrakqa köz tikse, al Äbilqaiyrdyŋ äli de bolsa, Däşti Qypşaq jerine qosa, Moğolstandy almaq oiy bar.
Moğolstan! Būl bir Äbilqaiyrdyŋ äzirge tisi bata almai kelgen, köldeneŋi men ūzyndyğy jeti ailyq keŋ alqap, künşyğys jağy qalmaq jerimen şektesip, Barys köl, Altyn İemel, İertis özenderimen bitedi. Soltüstiginde Kökşe teŋiz (osy küngi Balqaş köli) ben Qaratal özeni jatyr. Künbatysynda Taşkent pen Türkistan, Oŋtüstigi Qaşqar, Ferğana, uälieti men şyğys Türkistandağy, Tūrfan qalasy. Bilep tūrğandar İsa Būğy, Şir Mūhamed, Uais sekildi Jağatai ūrpağynan şyqqan handar. Qaramağyndağy i̇elderdiŋ köpşiligi Üisin, Jalaiyr, Dulat, Qaŋly, Ūiğyr, Naiman, Qoŋyrat.
Äbilqaiyr hannyŋ ordasyndağy Arğyn bileriniŋ de köz tikkeni — osy Moğolstan! Jeke i̇el bolamyz dep Orys han ūrpaqtary Jänibek pen Kerei sūltannyŋ da köşe qalsa, barar jeri osy Moğolstan.
«Mūndai jağdaida, İran hany Smaiyldyŋ da bas köterip, Aqsaq Temir balalarynyŋ tizginin üzip ketpek bop tūrğan kezde, i̇el biligin myqty ūstau qajet. Qypşaqtyŋ degenin isteimin dep öz ordamda bülik şyğarsam, özgelerdiŋ ordasyn qalai jaulap alam?..»
Däl osy kezde däiekşi i̇eki nökermen tūtqyn jigitti alyp kirdi.
— Han iem, būiryğyŋyz mültiksiz oryndaldy.
Äbilqaiyr äli de terezege qarap tūrğan-dy. İendi ol aqyryn būryldy. Tūtqyn jigitke köz qyryn salar-salmastan sūp-sūr bolyp özgerip ketti. Batyr Saiandy ol būryn körmegen-di. Al mynau qarsy aldyndağy jiyrma bes jasar batyr... Öziniŋ Ūlyqbektiŋ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim sūludan tuğan ülken balasy Süiinşikten ausaişy! Joq, Süiinşik būdan aumaidy. Alğaşqy közi tüskende Süiinşik i̇eken dep te qaldy. Qalyŋ qabaq, qyr mūryn bozğyl tüs, qūmai köz... Öz balasyndai i̇eŋseli. Qimyly da barys tärizdi şapşaŋ, i̇epti boluy kerek. Tek Süiinşikten aiyrmasy — qoiu qara mūrty bar...
Äbilqaiyr han Rabiu-Sūltan-Begim hanymnyŋ qabyrğasy qaiysyp mūny nege «atalyq» i̇etuin sūrağanyn birden tüsindi. Boiyn kenet orasan aşu bilep ketti. Şeşim özinen özi keldi. «Būl jigit, ölui kerek! Bügin! Qazir! Däl osy arada!».
Äbilqaiyr qūndyz jağaly, altyn zerli kök maqpal şapanynyŋ işinen bailap alğan qorasan qūryşynan jasalğan bolat qanjarynyŋ sabyna qolynyŋ qalai baryp qalğanyn özi de aŋğarmady.
Hannyŋ qūbylğan tür kelbetinen, oqys qimylynan, onyŋ qandai qatal äreket jasamaq bolğanyn jas jigit sezip tūrsa da, ornynan qozğalmady. Til qatyp ötiniş te aitpady. Tek i̇eki qoly artyna kisendelgen qalpynda arys keudesin säl şalqaita, Äbilqaiyrdan ötkir közin audarmai tistene bekinip, qatty da qaldy.
Han tüksie qarady. «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» tūtqyn jigitpen til qatysudy jön kördi.
— Öziŋe qoiylğan aiypty moinyŋa alasyŋ ba? — dedi ol tamağyna kelip tyğylğan aşuy men küdik kirbeŋin äzer basyp, dausy dirildep ketip.
Jigit sol tūrğan qalpynan tittei miz baqpady. Tek basyn säl idi.
— Joq, özge aiybym bolğanmenen, Qobylandy batyr aitqandai künäm joq, ilanyŋyz, han iem...
«Özge aiybym bolğanmenen» degen sözden han būrynğysynan da beter küiip ketti. «Özge aiybyŋnyŋ qandai aiyp i̇ekenin bilemin. Jasyrmai meniŋ betime aituğa qalai tiliŋ bardy? Säl şyda, ol tiliŋdi de şoq basylğandai küidirgenimdi körersiŋ!..» Biraq hannyŋ «özge aiybyŋ qandai aiyp?» dep sūrauğa däti barmady. Boiyn bilei jönelgen aşu, nağyz bir auzy-mūrnyn kigizben qaptağandai tūnşyqtyryp äketip barady. Oidy alyp, jürekti örtegen yzany yqtai berdi. Han dausy şağatyn jylandai i̇endi ysyldai şyqty.
— Qara Qypşaq Qobylandy jala japqany ma?
Jigit qystalaŋ minez körsetpedi.
— Qara Qypşaq Qobylandy nege bylai deitini menen köri sizge mälimirek bolar, han iem.
Ol osy sözimen bar jaidy bir-aq jaiyp saldy.
«Būl ne degeni, ä?» Äbilqaiyr, i̇eki közi qantalap süzetin būqadai, tüiilgen qabağynyŋ astynan qarady. «Joq, būl jigit osal jigit i̇emes. Özine jabylğan jalanyŋ neden tuyp tūrğanyn biledi. Būl bilgendi böten Arğyndar da biledi ğoi. Bäleniŋ bir ūşy özimde jatqany özge jūrtqa da aian bolar. Arğynğa ala köz qaraityndyğymnan Qobylandy batyr būl oqiğany ädeii şyğarğansydy. Ärine, sodan soŋ bükil Arğyn bolyp keşe myna jigitti ölimge bermei qalğan i̇eken. Sirä, töbeleske tüsuge de bar tärizdi ğoi özderi. Sol i̇eken ğoi Jänibek pen Kereidiŋ de miyğynan külip jürgenderi. Joq, joq, aşu tasyğan dariiä tärizdi, alğaşqy i̇ekpinimen jar būzady, al uaqyt ötken saiyn qarqyny bäseŋdei tüsedi. Şeşimdi birden almau kerek...»
Han qolyn qanjarynan bosatty.
— Qai rudansyŋ?
— Maŋğyt, Barlas ruynanmyn.
Jigit betine han tağy da üŋile, baiyzdai qarady. Közinde bir jan tüsinbes ūşqyn paida boldy. O da mümkin... Rabiu-Sūltan-Begim «Süiinşik sūltan nağaşylaryna tartqan» deuşi i̇edi ğoi... «Barlas ruynyŋ jigitteriniŋ bäri birdei osyndai qalyŋ qabaq, arys keude keledi. Sonda būl batyrdyŋ qandai aiyby bar? Jazyğy qalyŋ qabaqty bolğany ma? Nağaşy jūrtyna jieniniŋ tartuy tabiği jüie ğoi. Meni de özbek nağaşylaryna tartqan demei me?» Äbilqaiyr han öziniŋ oiynyŋ jalğan i̇ekenin biledi. «Jel tūrmasa şöptiŋ basy qimyldamaidy». İestigen ösegine sonda-aq sengen. Biraq Sarğyt-Şiman Maŋğyt uäzir: «Quanyştyŋ teŋizi, adamgerşiliktiŋ küni, Faridundai qasietti Äbilqaiyr hannyŋ äieli, Aqsaq Temir nemeresi Ūlyqbek myrzanyŋ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim hanym ösek-aiaŋnan tys tūruy fatiqa. Būlai i̇etu i̇eki jūrtqa birdei tälim. Äsirese ülken balaŋyz Şah-Haidardy Samarqantqa han i̇etkeli tūrğanyŋyzda» degennen keiin hanymnyŋ qylyğyn qazbalai bermegen-di.
«Sol ösekti qazir qaita şyğarğanda ne tappaq? Ondağy künnen qazir Aqsaq Temir nemerelerimen arasy jaqyn tūr ma? Men mūny ölim jazasyna būiyrsam jūrt ne deidi? Künäsi aşylmağan batyrdy ölimge qidy... Būny han baiağy ösektiŋ saldarynan istep otyr demei me? ärine, söideidi. Ösek te bir, küie de bir. Közime aitpağanmen jūrt solai joridy. Odan da öz basyma kir keltir-megenim jön i̇emes pe? İä, sol jön. Biraq myna jigittiŋ künäsin qalai keşem? Bilmegen bolyp ündemei qaluym jön be? Qara qazaqqa namysymdy taptatyp qoisam, jūrt meni batyly barmady deidi ğoi! Joq, joq būl jigit ölui kerek!».
— Būl jigittiŋ tağdyryn Şah-Budaq sūltannyŋ asy ötken soŋ şeşemiz, — dedi däiekşi men jigitti alyp kelgen nökerlerine, — qaiğyly as aldynda... qahardan qaita tūralyq. Äketiŋder!
Jigit säl basyn idi de kilt būryldy. Jendetter ony tysqa qarai aidai jöneldi. İeŋ soŋynan şyğyp bara jatqan däiekşige i̇estirte han:
— Saq bolyŋdar. Közderiŋniŋ qaraşyğyndai küzetiŋder, — dedi.
Däiekşi basyn idi.
— Qūp, taqsyr.
Hannyŋ aitqany şyndyq i̇edi. Şyğys halqynyŋ ädeti boiynşa «on beste otau iesi». Äbilqaiyrdyŋ Maŋğyt äielinen tuğan tūŋğyşy Şah-Budaq ötken jyly dünie salğan. Han osy süiikti ūlynyŋ üş künnen keiin asyn bermekşi. As beru — jerleu i̇emes, Däşti Qypşaq i̇eliniŋ dästüri boiynşa ülken toi. Asqa Däşti Qypşaq pen Maurennahrdyŋ igi jaqsylary qatysady, saiysqa ataqty batyrlar tüspek! Qypşaqtyŋ ot auyzdy, oraq tisti, qarğa boily Qaztuğan jyrauy men Arğynnyŋ aqsandaq jüirigi, seksennen asyp ketken, Aqjol bidiŋ äkesi Qotan jyrau aitysady. Töreşige Üisin Maiqy bidiŋ altynşy buyny ūly synşy, halyq ardageri, jüzden asyp ketken Asan Qaiğynyŋ özi kelmekşi.
Han saiasaty tynyp jatqan köl sekildi, qai jeri tūŋğiyq, qai jeri taiyz bilmeisiŋ. Tağy da kümis qoŋyrau şyldyrlady.
Ordağa älgi qan-sölsiz däiekşi kirdi, ün-tünsiz basyn iıp, tūra qaldy.
Han jaişylyqtağy tapsyrmalarynyŋ birin bergendei jaibaraqat söiledi.
As bitken künniŋ i̇erteŋine älgi jigitke ükim aitylady. Biraq oğan deiin...
Däiekşiniŋ jarğaqtanğan jūqa i̇erni aqyryn ğana qimyldady.
— Qūp, taqsyr.

II

Äbilqaiyr Ordasy būl kezde Keŋgir özeniniŋ jağasyndağy Orda-Bazar qalasynda i̇edi. Ūly asqa bükil Däşti Qypşaq pen Maurennahrdyŋ bek, sūltandary tegis keletinin bilgen han, asty keŋ jailauda — Ūlytaudyŋ künbatys jağyndağy Aqköl jağasynda ötkizbek boldy. Şildeniŋ bas kezi i̇edi. Bir şeti men bir şeti at şaptyrym kümis tolqyndy Aqköldiŋ keŋ alqap jazira dalasy at bauyrynan kelgen kök şalğynğa bölengen. Qyratty bauyrlai bitken hoş iısti köde-kökpektiŋ özi tizege jetedi. Alystan mūnarlana İedige batyr men Toqtamys hannyŋ süiekteri qoiylğan Ūlytau men Kişitaudyŋ süiir bastary körinedi. Kök şalğynnyŋ arasyndağy barmaqtai-barmaqtai bop ösken büldirgen men ji-
dekten köz tūnady. Alasa būtalarğa syŋsi bitken qaraqattyŋ da pisken
kezi... Köl üstinde kündiz-tüni tynbağan qūs qiquy... Ortasyndağy aq aidynda qanattana bastağan kögildirlerin i̇ertip bir top aqqu sybyzğy ünindei qoŋyrqai dauystarymen syŋsyp än salady. Sabağy sūiaulanyp qalğan, qyzğaldaq, lala jauşymyldyq, rauşan gülderinen jūpar aŋqidy. Osynau qyzyldy-jasyldy örnekpen bezelgen jasyl kilem ūşy-qiyry joq keŋ dalanyŋ ortasynda töŋkerilgen kümis kesedei jarqyrap, aq aidyn Aqköl jatyr. Jan-jağy sonau kökjiekke deiin midai dala. Ūşqan qūstan, jügirgen aŋnan böten tiri jan körinbeidi. Tek köldiŋ batys jağynda kögildir beles bar. Belestiŋ üstinde sūrğyt oba tas pen birneşe balbala tūr. Oba tas mūrty salbyrağan, oŋ qolyna qymyz işetin tostağan tärizdi ydys ūstağan kelsaptai şombal bir ğajaiyp beine...
Būl tastar jöninde halyq arasynda i̇eki aŋyz bar. Biri — köne Qypşaqtarda ölgen adamdy janazalağanda, ne jetisin, qyrqyn, asyn bergende onyŋ beinesine säikestei ağaştan quyrşaq oiyp, üstine būrynğy kiımderin kigizip, özderiniŋ ortasyna otyrğyzatyn dästür bolğan. Öitkeni köne Qypşaqtardyŋ tüsiniginşe, adam jany ölmeidi, ünemi tuys-tuğandarymen birge jüredi. Joqtauğa jinalğan kisilerdiŋ bäriniŋ de denesinde öz jany bolğandyqtan, öliktiŋ jany öziniŋ quyrşaq beinesine baryp ornalasuğa tiıs. Quyrşaq bop ol öziniŋ jerleu toiyna, jetisine, asyna qatynasuy kerek. Ağaiyn-tuystarymen birge otyryp, öz ajalyn özi toilaidy. Al jaqyndary oğan keremet qūrmet körsetuge boryşty. Qolyna ydys berip, qymyz qūiyp, aldyna as qoiylu mindet. Ölgen adamnyŋ därejesine qarai aqsarbas qoşqardan bastap, üş toğyzğa deiin onyŋ qūrmetine qūrban şalynğan. Arab jazuşysy Abu äl-Fidiŋ aituynşa, qūrbandyqqa Qypşaqtar kisi de bauyzdağan. Mynau oba tas pen balbalalar sol dästürdiŋ i̇eskertkişi-mis. Qolyna ydys ūstağan oba tas — as işuge yŋğailanğan, sol ölgen adamnyŋ özi, al qasyndağy balbalalar janynda jerlep otyr-
ğan onyŋ tuys-tuğandary-mys. İekinşi aŋyz boiynşa, adamnyŋ tirisinde öltirgen jauy o düniede sonyŋ qūly bolady i̇eken. Myna tas müsinder osy aŋyzdy beineleidi delinedi. Mynau oba tas — qojasyna as daiyndap tūrğan sol özi öltirgen bas jauy, al balbalalar bas jaudyŋ serikteri, ağaiyn-tuystary-mys.
Osy tas beineden böten jasyl şalğynğa oranğan keŋ dalada i̇eşbir mola, zirat, qorğan, bekinis joq. Jelmen oinap şulağan qalyŋ kögal, kümis tolqynyn tynbai terbetken şalqar köl...
Köldiŋ soltüstik alqabyna qonaqtarğa arnap aq kigizden basylğan on i̇eki qanat üş jüz üi tigilgen. Işteri Samarqant pen Būqaradan toğyz keruenmen tasylğan qyrmyzy qyzyl kilem, düriiä, torqa jibekten tystalğan mamyq jastyq, tübit körpelermen bezengen. Köldiŋ töri batys jağynda, qyrqa öŋirindegi oba tas, balbalalardan säl tömendeu. Alystan kögildir tartyp köringen jasyl şalğynda, kök teŋiz üstinde ūşqan aq şağaladai, süttei appaq kigiz üilerdi üşten-törtten qosarlap tikken han ordasy. Köldiŋ oŋtüstik alqabynda han ordasyna jaqyn uäzir, Joşy ūrpaqtarynyŋ aq şatyrlary men aqboz üileri. Äsirese solardyŋ işinde ortadağy on i̇eki qanat aq boz üidiŋ basyna aq jalau ornatqan, qatarlas tūrğyzylğan oiuly tört kigiz üi — Jänibek pen Kerei sūltandardyŋ ordasy. Būlar öziniŋ i̇eŋseli müsinderimen alystan-aq i̇erekşe közge tüsedi.
Köldiŋ künşyğys jağynda Maurennahrdan äkelingen aspazşylarğa, Arğyn, Qypşaqtan kelgen toi däiekşilerine, qarşyğa, sūŋqar-laşynğa arnap tigilgen jüz qoŋyr kigiz üi... Osy auyldan qozy köşindei jerde qonaqtarğa ädeiilep bailanğan üş myŋ bieniŋ qūlyndaryna tartqan jiyrma qatar qyl arqandy jeli. Künine üiirlenip soiylğan semizdikten mamyrlağan jylqy, qūiryğyn kötere almai jatyp qalğan qotandağan qoi... Han ordasynyŋ ar jağynda bes şaqyrymdai jerdegi tulai aqqan möldir suly kişkentai Moiyldy özeniniŋ jağasynda Şah-Budaqtyŋ jesiri — Altyn han batyry Dombalyqtyŋ Aqqozy qyzynyŋ kelip qonğan auyly.
As bastalğaly jeti kün bolğan. Alğaşqy küni osy aradan köşken i̇el bir kün, bir tünde jeter Arğynaty tauynyŋ i̇eŋ şetindegi Şoiyndy kölden jiberilgen üş jüz saigülik jüirikten Äbilqaiyrdyŋ Tarlankögi ozyp kelgen. Atqa şapqan hannyŋ jeti jasar nemeresi, Şah-Budaq sūltannyŋ balasy Mūhamed-Şaibanidiŋ özi i̇edi. Han nemeresiniŋ jülde alğanyna arnap jeke toi jasamaqşy. Kelesi künderi küres, saiys bastalğan. Küreste Naiman Qaptağai batyrdyŋ nemeresi, kerege jauryn, jalaŋ tös Qarajal batyr bar baluandardy jyğyp, üstine qyrmyzy farsy kilemi jabylğan arabi qyzyl aruanany bas i̇etip, üş toğyz bas bäigesin alğan.
Saiysta Qara Qypşaq Qobylandy jan şydatpağan. İeki bie sauymyndai mezgil oğan tek Arğyn biı Aqjol ğana tötep bergen. Biraq oşaq tUiaq Kökseŋgirdiŋ tegeurinine şydai almai bir saiysta astyndağy qūşaq qūiryq Aqjambasy tizerlep şögip qalyp, saiys töreşileri bas bäigini Qobylandyğa dep şeşken. Tüie jarys, qatyn küres — bäri aiaqtalyp, bügin astyŋ i̇eŋ qyzyğy, talai jan ökiner, talai bidiŋ namysqa şauyp qabyrğasy sögiler jyraular aitysy bastalğan. Aitys töreşisi jüzden asqan ūly jyrau Asan Qaiğy. Ol būl joly jelmaiasymen Kökşe teŋiz tūsyn şolyp kelgen-di.
— Asan ata, Kökşe teŋiz maŋy qandai jer i̇eken? Saiyn ordasyn köşiruge jarar ma? — degen Äbilqaiyr hannyŋ sözine Asan Qaiğy:
— Qaq üstin jailau i̇etem dese hannyŋ i̇erki ğoi. Al men körgen Kökşe teŋiz maŋy:

«Tas tabany tört i̇eli
Atan jürer jer i̇eken,
Töseginen tüŋilgen
Adam jürer jer i̇eken».

dep jauap bergen.
Osy Asan Qaiğy aitys töreşisi. Töreşi bolarynda ol Äbilqaiyr hanğa:
— Atamyz Maiqy biden beri bäige han ordasyn kim asyra maqtai alsa soğan berilip keletin-di. Būl joly ata jolyn būzbaqpyn. İeger soğan könseŋ töreşi bolamyn, — degen.
Bükil i̇el-jūrtty ardaqtağan Asan ötinişine han da qarsy kele almağan.
— Qūp, aitqanyŋyz bolsyn, — degen Äbilqaiyr.
Asan aitys tärtibin özinşe qūrğan. Bas bäige kim de kim jauğa qarsy i̇eldiŋ i̇erligin dūrys aityp bere alsa, soğan beriledi. Orta bäige öz ruynyŋ jer-suyn qorğaudağy isterin dūrys surettep bergen adamğa tapsyrylady. Al aiaq bäigege Däşti Qypşaq i̇eliniŋ bolaşağyn kim dūrys boljai alsa, sol ie.. Jäne jeŋis tärtibi de özgeşe. Bir jyrau öz ruynyŋ i̇erligin paş i̇etse, qarsy jyrau sol rudyŋ aitylğan i̇erliginiŋ kemşiligin, qatesin dat i̇etedi. Qaisysynyŋ jyry jūrt kökeiine qonar bolsa, sol jeŋdi dep sanalmaq. Şyŋğys ūrpaqtaryn madaqtaityn aitysqa da osy şart. Būl şart üşinşi aitysta da qoldanylmaq: bir jyraudyŋ boljauyn i̇ekinşi jyrau synauy kerek. İeger synai almasa jeŋilgen bolyp sanalady.
Bas bäigege Qypşaqtyŋ ūly jyrauy Qaztuğan men Arğynnyŋ aqiyğy Sypyra jyraudyŋ ūrpağy Qotan taişy tüspek boldy.
Qaztuğan tapal, toqty jiliginiŋ qorğasyn qūiğan asyğyndai şymyr adam. Sondyqtan da ony halyq «qarğa boily Qaztuğan» dep atap ketken. Bir taipy i̇eldiŋ batyry jäne jyrauy. Äbilqaiyr tūsynda qazaq, noğai qauymdary (noğaidyŋ birazy Qazan jerine auyp ketse de) aralas-qūralas köşip jürgen. Handar tūtatqan öşpendilikke qaramastan, tūtas bir rudyŋ ne bir taipy i̇eldiŋ bügin noğai qūramynda bolyp, i̇erteŋine qazaq jağyna şyğyp ketui ädettegi jäit sanalğan.
äitsede, i̇eki i̇el arasyndağy janjal keide ülken ūrysqa ainalyp, bir jağy ata meken qonysyn tastap ketetin kezeŋderi de bolğan. Osyndai bir aiqasta Qypşaq jağy jeŋilip, Noğaily däuiriniŋ jyrauy atanğan Qaztuğan:

«Salp-salpynşaq anau üş özen
Salualy meniŋ ordam qonğan jer,
Jabağyly jas tailaq
Jardai atan bolğan jer,
Jatyp qalğan bir toqty
Jaiylyp myŋ qoi bolğan jer», —

dep bastalatyn ataqty İedilmen qoştasu tolğauyn aitqan.
Osy Qaztuğan Qypşaq ruynyŋ i̇erligin madaqtap, bailyğyn maqtamaq...
Būnymen aitysatyn aqyn: «Er Tarğyn» qissasynda «būl — öz ömirinde tolğau aityp toğyz handy tüzetken kisi» dep keletin bükil qazaqtyŋ qamyn oilap ötken Sypyra jyraudyŋ ūrpağy Arğynnyŋ ardageri seksennen asqan qart Qotan.
El qamyn oilağan, ūly synşy Asan Qaiğynyŋ būl jyraulardyŋ qaisysynan bolsa da i̇eŋsesi biık jatyr. Onyŋ jyry qaiğy tärizdi tüpsiz tereŋ, i̇el mūraty tärizdi mäŋgi öşpes armandy, ana jüregindei meiirimdi keletin...
Han ordasynyŋ aldyna kileŋ bi, batyrlar alqa-qotan otyrğannan keiin Asan Qaiğy aitysty bastady. Ol aldymen özi iştegi küiigin syrtqa şyğara i̇el-jūrtynyŋ qamyn söz i̇etip biraz tolğau aitty. Halyqqa tarap ketken:

«Taza minsiz asyl tas
Su tübinde jatady.
Taza minsiz asyl söz
Oi tübinde jatady.
Su tübinde jatqan tas
Jel tolqytsa şyğady.
Oi tübinde jatqan söz
Şer tolqytsa şyğady» —

dep bastalatyn ūly tolğauyn da osy joly aitqan-dy. Bir bunap, bir bosatqan nauqastai, boiyn qysqan jyryn bitirip baryp «uf» dep demin aldy. İendi ol bida oramalymen kün süiip, jel ürip, qatparlanğan küsti maŋdaiynan sorğalağan terin sypyra sürtti. Sodan keiin baryp jyraulardyŋ myna otyrğan qauymğa öz rularynyŋ qaidan şyqqanyn, attary neden alynğanyn tanystyryp ötuin būiyrdy.
Qaztuğan jyrau bezildegen dombyrasymen birge ornynda baiyzdai almai, arqasyn jyr qysyp, astyndağy tai terisinen şyğyp, jorğalaqtap döŋgelei, aşy dauysyn bir şyrqatyp aldy da:

Alaŋda alaŋ, alaŋ bar,
Bata almai jau alaŋdar.
Saqtan şyqqan Keisaq bar,
Keisaq — Qaisaq, Qypsaq — Qypşaq bop
On i̇eki atağa taralar, —

dep Mūhammet paiğambar tumastan myŋ jyl būryn, İeskendir Zūlharnaiyndy Jidelibaisynnyŋ jerine kirgizbei toqtatqan Saq i̇eliniŋ patşalary farsy jūrty kei dep atap, odan patşanyŋ taŋdauly äskerin — keisaq (patşa sağy degen mağynada) dep, odan Qypsaq tuyp, Qypsaqtyŋ Qypşaqqa ainalğanyn bir tolğap ötti. Sodan keiin Jidelibaisyn jerin hūnular 18  alğanda Qypşaqtardyŋ soltüstik suyq jaqqa İertis, İesil boiyna şeginuge mäjbür bolğany, odan bes ğasyr ötkennen keiin türki tūqymdas türki, karluktar-qaraqalpaqtar jailağan İedil, Jaiyq boiyna auğanyn şyrqai tolğady.
Sözdi Asan Qaiğy i̇endi Qotanğa berdi. Qart jyrau qara küiektenip ketken käri qobyzyn, botasy ölgen iŋgendei bozdatyp, qarlyqqan käri dausymen:

Jusandy deme qarağan,
Jūldyzdy jaryq ai deme,
Qytaidan şyğyp tarağan,
Hūnuğa qarsy qol şyqsa,
Joryqta bolğan maimene
A-lun 19  — Arğyn ruy,
Qypşaqpen qatar jaralğan, —

dep köne zamanda Soltüstik Qytaidan batysqa qarai hūnular (gunndar) attan-
ğanda Arğyndar türki tūqymdas i̇elderimen birigip bas kötergenin, aqyry ätil küşine şydai almai, sonau İertisten äri Joŋğar tauyna qarai köşip, hūnular ötip ketkennen keiin,
Jetisuğa kelgenin 20  asqaqtata jyr i̇etip ötti.
Töreşi Asan ūiyqtap ketken adamdai közin jūmyp oiğa şoma tüsken. Ūly synşy oiyn i̇eşkim būzar i̇emes, qūlaqqa ūrğan tanadai bäri birdei tyna qal-
ğan. Älden uaqytta Asan Qaiğy közin aşty.

Sūmyrai, sūrqiiä, sūm zaman,
Şaqqaly tūrğan sūr jylan.

Click or select a word or words to search the definition