Köşpendiler - I - Almas qylyş

Būnyŋ bärin istegen qara qūldardan şyqqan batyr, äsker qolbasşylary. Osydan keiin qara qazaqqa, qūldarğa i̇erik beruge bola ma? Joq, bolmaidy. Äbilqaiyr tağy qabağyn qars japty. «Qypşaq jerinen satylyp barğan qūl Beibarys Qūlağudy jeŋdi. Joq, qara halyqpen oinauğa bolmaidy». Onyŋ i̇esine i̇endi Aqsaq Temir köregen tüsti. Äbilqaiyrdyŋ boiy suynyp ketti. «Altyn Ordanyŋ tübine jalğyz ğana orys patşalary jetti me? Han Mamai jeŋilgen bir myŋ üş jüz sekseninşi jylğy Kulikov qyrğynynan keiin Toqtamys pen İedige Mäskeu tübine qaitadan san barğan joq pa i̇edi? Ras, basy birige bastağan orys kniazdary da ai qarap otyrmağan-dy, tozuğa ainalğan Altyn Ordany, tübi, kül-talqanyn şyğaratyny aqiqat i̇edi ğoi... Kül-talqany şyğa da bastağan i̇edi-au. Jūt jeti ağaiyndy, aiyr ağaşpen segiz. Jauynan san opyq jegen köne Däşti Qypşaqtyŋ künşyğysyna sonau alabūrtqan zamanda tağy bir qabylan körindi. Būl Maŋğyt ruynan taralatyn Barlastan şyqqan Aqsaq Temir i̇edi ğoi. Soiqannyŋ bir basy sonan örbidi i̇emes pe. Qūjynağan laşkerin qūmyrs-
qadai qaptatyp, qandy auyz qabylan Altyn Ordany qappaq boldy. Ol bir myŋ üş jüz toqsan i̇ekinşi jylğy, Alaşa hannyŋ ämet pen Samet degen balalaryn jolai öltiretin attanysynda-aq Altyn Ordanyŋ bosağasyn birden sol-
qyldatyp ketken joq pa i̇edi. Al bir myŋ üş jüz toqsan besinşi jylğy attanysynda Batu men Berke İedil özeniniŋ sağasyna salğan Altyn Ordanyŋ astanasy ğajaiyp sūlu Sarai şaharyn Kavkaz jağynan, Dağystan qoinauynan kelip basyp aldy ğoi. Osy şabuyl bizdiŋ birligimizdiŋ de birjolata tübine jetken-di. Orystardan Mamai küiredi. Temirlannan Toqtamys jeŋildi. Osy i̇eki jeŋilu Altyn Ordany birjolata küiretti. Joq-joq, töre tūqymdaryna jatpaityn batyr, bilerdiŋ soŋynda impramy bar. Qiyn-qystaqta būl tobyr zaty Şyŋğys tūqymynan şyqqan handardy i̇emes, öz kösemderin qoldap ketedi. Mūny da oilau kerek. Öz tobyry soŋynan i̇ermese Aqsaq Temir bükil Maurennahrdy özine bağyndyryp, Horezm men Altyn Ordany şauyp, keiin Ündistannyŋ astanasy Deli men Türkiiänyŋ kindik qalasy Ankarany ala alar ma i̇edi? Osynyŋ bäri impramymen qūrğan äskerin özine i̇erte biluinen. Joq-joq, soŋynda i̇eli bar qolbasşy, bilerdiŋ qaşan da bolsa qoldarynda küşi bar. Olarmen sanaspas-
qa bolmady. Qobylandy men Aqjol dauyn tağy da aqyl tarazysyna salu kerek. Būl talastan qazir basym auyryp, baltyrym syzdap jatqan joq qoi. Mült ketseŋ — dūrys joldan adasqanyŋ... Mūndai iste qaşan da bolsa küdik pen ümit qatar tūrady.
Äbilqaiyr şeşetin tağdyr rasynda da qiyn tağdyr i̇edi. Qazaq dalasyna Şyŋğys ūrpağynyŋ üstemdigi jürgenmenen de, aiypty jandy ölim jazasyna kesu ünemi i̇ejelgi i̇el dästüri boiynşa halyqtyŋ öz biliginde qalğan. Aiypty jannyŋ künäsin, äbestigin aqyl tarazysyna salyp, jazyqty men aiyptauşylar jağynan jinalğan bi, aqsaqaldar mäjilisi ataly sözge toqtap, öziniŋ ükimin aitatyn. Han tek osy ükimdi öz jendetteri arqyly iske asyratyn. Būl joly olai bolmai şyqty. Arğyn, Qypşaq bi-aqsaqaldary bir kelisimge kele almady. Sondyqtan da būl daudy han şeşsin dep ūiğardy. Künäkar dep tabylğan Arğynnyŋ jieni Saian batyrdy Qypşaq jağy ölim jazasyna būiyrdy. Jas batyrdy künäsiz dep tapqan Arğynnyŋ igi jaqsylary ony aqtady. İeki jaq birdei toqtaityn bi şyqpady. Dau aiağy qandy soiyldy janjalğa ainala jazdap äzer basyldy.
Rasynda būl dauda han tağyna qauip tudyrardai astar bar-dy. Batu hannan keiin, 1361 jyly Şyŋğys ūrpağy Bolat Temir han İedil būlğarlaryn i̇ekinşi ret şapty. Būlğar memleketin jermen jeksen i̇etti. Osy jerge on besinşi ğasyrdyŋ basynda Äbilqaiyr öltirgen Jūmadük hannyŋ äkesi Ūlyğ Mūhambet kep Qazan qalasyn saldy. Özin han atady. On san Noğailynyŋ i̇eŋ aqyrğy Ūly biı Altyn Ordadan müldem quylyp, Orda tağdyry Joşy ūrpaqtarynyŋ qolyna birjolata köşken soŋ osy Qazan handyğynyŋ qol astyna Ormanbet bidiŋ ūrpaqtarynyŋ birazy kelip qosylğan-dy. Jäne Altyn Ordağa degen qastyğyn toqtatpağan-dy. Zatymyz bir i̇el-jūrtpyz dep keşegi üstemdigin zar i̇etken kei bileri astyrtyn qazaq rularyna kisi salyp, Äbilqaiyrdan bölin dep demigude i̇edi. Al kei jau jürek batyr ūldary, qastaryna saiaq jinap keide han tūqymynyŋ myŋdağan jylqysyn barymtalap äketetin.
Osyndai bir şabuyldan keiin, yzasy keudesine syimağan Äbilqaiyr, Qazan hanynyŋ jerindegi Ormanbet bidiŋ ūrpaqtarynyŋ aulyn şabuğa üş tümen qosyn men baqan boily, şoqpar qoldy Qypşaq Qobylandyny attandyrğan. Būl ataqty Qajymūqan baluannyŋ on i̇ekinşi atasy. Qazaq pen Noğai bölingende aitylğan «jylau, jylau, jylau küi» jyryndağy «qara ormanynan airylğan», Torğai men Or boiyna Qaratau maŋynan, Arys pen Badam özenderiniŋ toğysqan jerindegi Qaraspan tauynan köşip kelgen, qazaqtyŋ atan jilik, arqar müiiz batyrlarynyŋ biri.
Ol tynyş, i̇erteli-keş külkini i̇ermek i̇etip, qannen-qapersiz jatqan Noğaily auyldarynyŋ külin kökke ūşyryp, bar malyn aldyna salyp aidap, müsindi degen qyz-kelinşekterin olja i̇etip, jaqynda ğana joryqtan qaitqan.
Aq tütek borandai qaharyna jan şydamağan Qobylandy batyrdyŋ būl jeŋisin bükil Äbilqaiyr qol astyndağy i̇el, ol bir Stambul medinasyn şauyp qaitqandai, üş kün toilağan. Toi tarqar aldynda, äkelingen qyz-kelinşekti oljağa bölip beru üşin, han osy joryqta qai batyrdyŋ qandai asyra i̇erlik körsetkenin sūrağan.
Asat, äset 12  ailarynyŋ aiaq şenindegi ystyğy basylğan ala köbeŋdenuge taiau kişi besin äleti. Orda toly ala taiaqty aqsaqaldar, at-jaraqty batyr, sūltandar... Qobylandy batyr alaqandai köziniŋ qiyğymen hanğa qarap, i̇erlik körsetken keude soğar batyrlardyŋ atyn atap kelip, kenet säl kidirgen. Az uaqyt ün-tünsiz tyna qalyp qūlağyna deiin jetetin bilektei qara mūrtynyŋ ūşyn şiyrşyqtai tüsip:
— Özge batyrlarğa olja sūrasam, Arğynnyŋ jüz jigitin bastap barğan jas böri, Qotandai abyz qarttyŋ jieni Saian batyrğa ölim jazasyn talap i̇etemin, han iem, — degen.
Ordada otyrğan jūrt dir i̇ete qalğan.
Saiannyŋ nağaşysy hannyŋ oŋ jağynda otyrğan maimene, asqan küş iesi, äri şeşen, äri änşi, i̇eki iyğyna i̇eki adam mingendei, törtpaq kelgen qara sūr Qotan jyraudyŋ balasy Aqjol bi qanyn işine tartyp sūp-sūr bop ketken. Biraq jürek tolqynyn ädettegi ornyqty minezine jeŋgizip ol:
— Nege? — degen, Qobylandy batyrdy qyrağy közimen bir şolyp, dausyn özgertpei.
— Ūly Şyŋğyshan şartyn būzdy. Ormanbet bidiŋ ūrpağy ädilgereidiŋ qyzy i̇esirei 13  Qaraşaşty öz betimen olja i̇etemin dep Kereidiŋ Qarabatyrymen talasty.
Oljağa talasqanğa — ölim jazasyn beru Şyŋğyshan İasysynda jazylğan. Şapqynşylyq zamanda äsker arasy būzylmasyn dep būny han ūrpaqtary myqty ūstağan, qas batyrğa qoiylğan aiyp auyr.
— Oğan qandai däleliŋ bar? Kerei Qarabatyrdyŋ özi aitty ma, älde körgen jan bar ma? — dedi Aqjol äli de dausyn özgertpei.
— Qarabatyr sol talasta qaza tapty. Körgen kuäni de qyzba qandy Saiannyŋ aldaspany alyp tüsipti.
Äbilqaiyr jūmsağan bir sūmnyŋ sözine aŋğal Qobylandy kürt senip qalğan. Osylai boluyn tilegen köŋil, Saianğa tağylğan kinäniŋ aq, qarasyna köz jetkizdirmei, özin de jalanyŋ qūrbany i̇etip otyr.
— Oljağa qalai talasqanyn onda batyr Saiannyŋ özi aitar?
— Künäsin moiynğa alu üşin şyn batyr bolu kerek.
— Arğynnyŋ ardaqty jienin qatyn demeksiŋ be?
— Olja i̇esireige talasu qatyn äreketi.
Eki batyr alysa ketetin qandy auyz arlan töbetterdei alaia qarady. Biraq han aldynda tözim saqtau kerek, i̇endigi sözdi Orda iesinen kütip ün-tünsiz otyr.
Qobylandy batyrdyŋ būl janjaldy nege bastap otyrğany Äbilqaiyrğa aian. Küie jağa aitylğan sözdiŋ astarynda küiikti syr jatqan. «älde batyr Saiannyŋ qylyğy ras pa i̇eken?» Äbilqaiyr han üide otyrğandardy köz astymen bir şolyp ötti. Han keŋesine keletinder qalai özgerip ketken. Meşin jyly Däşti Qypşaq tağyna otyrğanynda özi on jeti jasta i̇edi. Ol kezderde äsker basşylary da, Orda tirekteri de basqalar bolatyn. Mynau Arğyn, Qypşaq jaisaŋdary alğan törde Maŋğyt, Dulat, Üisin, Qoŋyrat, Naiman, Tubai, Ūiğyr, Qytai 14  rularynyŋ myqtylary otyratyn. «Hiuany şapqanynda da sol top qasymda i̇edi. Tek qalmaqtarmen aiqasqanymda oiymnan şyqpady. İä, ol meniŋ i̇eŋ qarabet jeŋilisim boldy. Äskerim Syrğa deiin şegindi. Özim Syğanaqqa qaştym. Jauymnan köp qūn töleumen äzer qūtyldym. Sosyn ğoi Däşti Qypşaqtyŋ basty rulary Arğyn men Qypşaqqa arqa süiemek bolğanym... Odan ne şyqty? Tikenekten şoşyp şoq basty degen osy i̇emes pe? ätteŋ jas kezim qaita oralar ma i̇edi? Onda büitip jan-jağyma qobalji qarap otyrmas i̇edim-au! Şirkin jastyq, dariiänyŋ alğaşqy tasyğan qarqynyndai i̇ediŋ-au, būzbaityn bögetiŋ bar ma i̇edi? İeki jyl ötpei, Däşti Qypşaq handyğyna qol sozğan Saibannyŋ ortanşy qatyny Ükilimaidan tarağan Qanbaidyŋ ūly İelbekten tuğan Mahmed-Qoja hanmen Tobyl özeniniŋ jağasynda qalyŋ äskerimen kezdesip jeŋip şyğyp i̇edim ğoi. Qandai qyzyq, qandai qaityp kelmes, äseldei tätti künder! Sol joly i̇edi ğoi, özge batyrlarymnyŋ bireuine de qimai on törtinde tuğan aidai tolyqsyğan, adamzattyŋ sūluy, Mahmed-Qojanyŋ jesiri, Arğynnyŋ qyzy Ağanaq-Bikeni özim alyp i̇edim. Ağanaq-Bike dese Ağanaq-Bike i̇edi ğoi. Adamzat näpsisi degendi qoisaişy, jastai qosylğan i̇erin öltirip, özin qatyndyqqa alğanymda opa taptym ba? Qūşağynda jatqanda tösegiŋ nağyz bir jylan ininiŋ qasyna salynğandai sezinesiŋ. In işinen bir uly jylan ysyldap şyğyp, jalaŋaş deneŋe aiyr tilin sūğyp alatyndai! Men qanşa jaqsy körsem de, bir iılmei ötti-au, beişara. Qaitsyn, men qūr ğana i̇erin öltirip qoidym ba, soŋynan i̇erip kelgen üş jasar balasyn da öltirttim ğoi. Öltirtpeske bolmaityn i̇edi. Han tağy degen perişte de qyzyğatyn bir siqyrly arman ğoi. Ögei bala tügil, öz balaŋa da senu qiyn. Al Mahmed-Qoja balasy, jabylmağan ūstara tärizdi i̇edi, abailamasaŋ qolyŋdy alyp tüsui op-oŋai. Ony men ärine dūrys öltirttim. Biraq odan ne taptym? Şeşesi jyly şyraiyn bir körsetpei ketti. Menen balaly bolyp qalmaiyn dep, san märtebe küşälä işip iş tastady. Jalğyz-aq būl ajaldardan paida körgen Sarğyt-Şiman Maŋğyt boldy ğoi. Tapsyrmamdy adal oryndadyŋ dep men oğan qandai tartutaralğy bermedim, qandai därejege kötermedim. Däşti Qypşaqqa özimnen keiingi adam i̇ettim. Ärine meniŋ mūnym özgelerge ūnağan joq, äsirese Bahram, Alaş batyrlarğa...
Han Ordasyndağy tartys sol künnen bastap küşeie tüsti. Sodan beri otyz jyldai ömir ötti, al tartys äli bir tolastamai keledi. Qairan, dünie! Qandai qaisar i̇edim! Otyz jyl! Otyz jyldyŋ işinde qandai jauymdy jeŋbedim! Demek adamnyŋ qasy — aram şöp tärizdi bolady i̇eken. Otağan saiyn qaulai öse tüsedi. Äitse de men de aianyp qalğanym joq. Qai şahardy almadym? Hiua, Samarqant, İkra-tüp, Būqar, Syğanaq, qazaqtyŋ jeke ūlysy bolyp jürgen Mahmed-Qoja han, ağaly-inili Ahmed-Mahmūd, Mūstafa handardy jeŋip, İesil, Tobyl, Nūra boiyn özime qarattym... Biraq sonda şyqqan qandai müiizim bar? Alğaşqy han bolğan kezimde Naiman, Maŋğyt, Ūiğyr, Qoŋyrat rularynan qaimyqsam, i̇endi mine Arğyn, Qypşaqtan seskenip otyrmyn. Būryn jauym özimmen atalas Saiban tūqymdary i̇edi desem, i̇endi mine, Joşynyŋ on üşinşi balasy Toqai Temirden tarağan ūrpaqtary bolyp otyr.
Äbilqaiyr Arğynnyŋ bi, batyrlarynyŋ aldyŋğy jağynda otyrğan sūlu mūrtty Jänibek pen jalaŋaş qanjardai tüsi suyq Kereige köz qiyğyn au-dardy.
«İä... iä... Abaq sūltannan būlar qauipti. Şyŋğyshan nūiandary küiretken, soŋynan babalary Orys han qaita jöndegen Aq Orda astanasy Syğanaqty jaulap alğanymdy būlar mäŋgi-baqi keşirmek i̇emes. Jäne Aqsaq Temirdiŋ balasy Şahruk sūltannan tuğan Ūlyqbektiŋ qyzyn alğanyma da qyrği-qabaq. Meniŋ Būqar, Samarqant bekterine büiregimniŋ būratynyn köre almaidy. Şamalary kelse, tez-aq jeke qazaq hany bolyp oŋaşa otau tikpek. Tek bölinip ketuge äzirge küşteri jetkiliksiz. Bastary qosylmai jürgen rulary bolmasa, soŋynan tūtasa i̇ergen i̇eli joq. Al i̇el degen ne? Oiynan şyqpasaŋ, senen ürki jöneluge bar. Myna Aqjol bidiŋ aityp otyrğanyn i̇eskermei körşi, bükil Ar-
ğyn, Naiman, Qoŋyrat bolyp şi şyğaruğa daiyn. Baraq balasy Jänibektiŋ, Bolat balasy Kereidiŋ kütkeni de osy. Köpten beri Jänibek pen Kerei osy rulardyŋ sözin söilep, soiylyn soğyp özderine baurap jür. Azğantai mült ketseŋ, oqyralağan ögizdei möŋki tulap, jūrtty bölip äketkeli tūr. Sonda ne isteu kerek? Arğynnan qorqyp Qypşaq batyrynyŋ sözin aiaqsyz tastau kerek pe? Joq, öituge bolmaidy. Qazirgi arqa süierim, būrynğydai Maŋğyt i̇emes, joşyn Qypşaq! Qypşaq meniŋ qazir qandy şoqparym. Ony dūrys siltei bilsem, äli de bolsa talai Jänibek, Kereilerdiŋ basyn domalata alam. Demek, şeşim qandai boluğa tiısti? İeki jaq menen birdei jauap kütude ğoi».
Äbilqaiyrdyŋ irkip otyrğan oiyn kenet syqyrlai aşylğan i̇esik üni būzyp ketti. Han tömen tüsip ketken basyn köterip i̇esik jaqqa qarady. Jaqynda qaitys bolğan Şah-Budaq sūltannan tuğan jeti jasar nemeresi Mūhamed-Şaibani i̇eken. Atasy han, nağaşysy bükil Altyn hannyŋ bas batyry Dombalyq batyr bolğandyqtan, Äbilqaiyrdyŋ būl nemeresi öz balalarynan da anağūrlym i̇erke, tentek. Jäne han da ony i̇erekşe jaqsy köretin. Bala i̇esik aldynda tūrğan pasbandarğa 15, üi işi tolğan bek, sūltan, ämir, hakim, batyrlarğa qaramastan üige kirgen betimen özgelerdi basa-köktei altyn taqtyŋ janyna bir-aq jetti. Atasy Äbilqaiyrğa i̇erkelei:
— Tarlankök tym asau i̇eken, bie sauymdai mezgil şaptym. Biraq meni tüsirip kete almady, — dedi maqtana, — bäribir men ony üiretip alamyn!

— Keziŋ kelgende būl dozaqtyŋ otyna sen de küiersiŋ, äzirge oinai ber. Bara ğoi.
— Qaidağy dozaq? — Bala atasyna i̇erkelei qarady. — Men han bolğanda ol dozaqty jūmaqqa ainaldyram. Kör de tūr?
Han külimsiredi de qoidy. Kenet onyŋ közi i̇esikke taiau tūrğan Kereidiŋ on jeti jasar balasy Būryndyqqa tüsip ketti! Jüregi dir i̇ete qaldy. Ananyŋ bet qūbylysynda jeti jasar Mūhamed-Şaibaniğa degen aiazdanğan qar tärizdi bir aluan öşpendik yzğary baiqalady. Şüŋet közderi şoqtai qadalyp tūr.
Eluge taiağan Äbilqaiyrdyŋ tikelei han tağyna otyrar mūrageri i̇eŋ tūŋğyşy marqūm Şah-Budaq sūltan bolatyn. Odan keiingi kezek i̇ekinşi balasy Şaih-Haidar men osy Mūhamed-Şaibanidiki... Aqyldy han jau sadağynyŋ oğy, özi ölgennen keiin, Şaih-Haidar men osy jeti jasar nemeresine kezenetinin birden ūqty. Han tağyna ie boludan tuatyn ūly talastan äli tüsinigi joq jeti jasar nemeresin qorğağysy kelgendei Äbilqaiyr kenet Mūhamed-Şaibanidy aialai bauyryna qysty. «Rasymen-aq bireu osy närestege de qol köterer me i̇eken? Kimniŋ būl şaŋyrağyn qiratyp, tündigin tilip i̇edi?» — dedi ol işinen. Biraq han däl būl sätte öziniŋ Mahmed-Qojanyŋ balasyna istegenin i̇esine tüsirmedi. Bäse, üş jasar näreste Mahmed-Qojanyŋ ūly Äbilqaiyr hannyŋ nesin büldirip i̇edi? Qai şyrağyna köleŋke bolyp i̇edi!
Birin-biri qasqyrşa talağan, tek jeŋgenderi ğana ömir süretin qatal zaman. Äbilqaiyrdyŋ kenet nemeresin bauyryna nege qysqanyn bir-aq adam ğana tüsindi. Ol — Jänibek sūltan i̇edi. «Dūrys oilap otyrsyŋ, han iem, — dedi ol işinen, — seniŋ oşağyŋdy mazdatatyn aqyrğy tobylğyŋ osy Mūhamed-Şaibani nemereŋ bolar. Jeti jasar baladai i̇emes tym i̇eresek, aqyldy... İeger osy nemereŋ qyrşynynan qiylsa, seniŋ de otyŋnyŋ mäŋgi söngeni».
Demek, bir myŋ tört jüz alpys segizinşi jyly Äbilqaiyr han ölgende, on jetide qalğan Mūhamed-Şaibani men on i̇eki jasar inisi Mahmūt-Sūltannyŋ i̇erlik äreketteri arqasynda Äbilqaiyr oşağynyŋ köpke deiin sönbeitinin däl osy sätte Jänibek sūltan bilmedi. Al qazir ol Äbilqaiyr hannyŋ jeti jasar janğaly tūrğan şamşyrağy jaiynda tek kömeski qobalju oida ğana boldy.
Han äp-sätte boiyn jinap aldy.
— Bar, qalqam, Tarlankökti jibergen bolsaŋ, basqa asaudy üiret, — dedi.
Endi şeşim özinen özi keldi. «Han aqyly — qaramağyndağy i̇eldi aiqastyrmai ūstauda ğoi. Aiqasa qalğan künde de, han būl arada töreşi boluy kerek! Arğyn, Qypşaq birin-biri özi ölimge qisyn. Men tek solardyŋ joiuşysy bolaiyn».
— Bizdiŋ atamyzdyŋ zamandasy, Üisin Maiqy bidiŋ kezinen kele jatqan «ölim jazasyn şeşetin halyqtyŋ özi» degen dästür bar i̇emes pe i̇edi. Būl dästürdi älemdi bilegen ūly Şyŋğyshannyŋ özi de būzğan joq. Men qalai būzam? Arğyn, Qypşaq igi jaqsylary mäjilis qūryp, batyr Saian tağdyryn özderiŋ şeşiŋder. Özderiŋniŋ ūiğarularyŋ han ükimi bolsyn, — dedi işi qatpar-qatpar Äbilqaiyr, kenet asasymen jerdi bir ūryp.
Han sözi — būzuğa jatpaityn şeşim. Jaişylyqta būida bermes i̇eki jaq birdei basyn idi.
— Qūp, han iem, söilesip körelik.
Mine, osy dau Arğyn, Qypşaq arasynda üş kün söz bolğan. Talai dilmarlar, sözuarlar suyrylyp şyqty, talai qyzyl öŋeş, būlbūl tilder sairady, biraq i̇eş şeşimge kele almağan. Aşu, yza, kek quysqa ūilyqqan qar sekildi oŋai jibimegen. Būl doly talas keide soiyl küşimen şeşiluge de taiap qalğan. Biraq i̇eki jaqtyŋ küşi birdei tüskendikten, jağany bosqa jyrtudy i̇eki ru myqtylary maqūl tappağan. Aqyrynda Maiqy bi men Ūly han Şyŋğystyŋ tastap ketken dästürin būzyp, būl talasty hannyŋ özi şeşsin dep tarasqan. Han ne aitsa i̇eki jağy birdei soğan könbek bolğan.
Al būl dauğa şeşim taba almai, Äbilqaiyr iştei alai-tülei. Arğyn men Qypşaqtyŋ qazirgi talasy, ūiqy-tūiqy jūlysyp jatqan arlan töbetterdiŋ aiqasyna ūqsaidy. Däl qazir būlardy aiyru i̇ekitalai. Ne bolsa da qolyndağy temir süŋgini bireuine jiberui kerek. Alysyp-jūlysyp jatqan qos arlannyŋ qaisysyn qalaidy? Arğynğa dep siltegeniŋ Qypşaqqa tiıp jürse qaitesiŋ? Qypşaqqa tiiüi özine tiiüimen birdei. Han saiasaty keide jazğytūrymğy jeldei. Betalysy i̇el raiyna, han Ordasynyŋ armanyna qarai özgerip tūrady. Al bügingi taŋda Qypşaq pen Äbilqaiyr hannyŋ alar demi bir töbeden soğyp tūr.
Kenet han būl daudy i̇eki ru arasyndağy saiasatpen i̇emes, ädiletine qarai şeşpek boldy. «ädiletti şeşseŋ — impram riza bolady. Al impram rizalyğy — däl bügin Qobylandy men Aqjol bidiŋ müddesinen joğary». Būny otyz jyl handyq qūrğan tirşiliginde Äbilqaiyr han soŋğy kezde jaqsy ūğa bastağan.
Ol i̇eŋ aldymen oqiğanyŋ qalai bolğanyn tūtqyn jigittiŋ özinen sūraudy jön kördi. Taq janynda tūrğan kümis qoŋyraudy alyp aqyryn qaqty. Taza kümisten syŋğyrlai şyqqan sūlu ün qūlağyna i̇erkelei jetip, qobaljyğan köŋilin säl ornyqtyrğandai boldy. Üige aşaŋ jüzinde qan joq, söl joq, ūzyn boily aryqtau kelgen däiekşi Ospan-Qoja kirdi. Ol läm-mim demei i̇eki qolyn keudesine ūstap, basyn tömen tüsirip, ämir kütip, qozğalmai tūra qaldy.
— Tūtqyn jigitti alyp kelsin.
— Qai tūtqyn jigitti, han iem?
«Bäse, qai tūtqyn jigitti? — Äbilqaiyr myrs i̇etip küldi — Çinga Tūra 16  qalasynan alğaşqy han tağyna mingen künnen bastap, sonau Batudyŋ äskeriniŋ bas qosqan jeri — Keŋgirdegi Orda Bazardy öziniŋ astanasy i̇etip, artynan Būqar, Samarqant, Syğanaqtardy alyp, olarğa öziniŋ ūrpaqtaryn ne äielderiniŋ jaqyndaryn hakim ğyp otyrğyzğanşa qanşama adamdy tūtqyn i̇etpedi? Neler jaisaŋ jigitterdi şynjyr kisen kigizip, zyndanğa tastamady. Qaisynyŋ aty i̇este? Al bügingi tūtqyn jigittiŋ aty kim i̇edi?» Äbilqaiyr oilana qaldy. «äitse de osy dau bolyp jatqan jigittiŋ i̇esimi kim i̇edi? Aian ba, Şaian ba, Baian ba?» Jigittiŋ aty kenet i̇esine tüsti. «İä, iä, Saian i̇eken ğoi. Būl atty būryn qaida i̇estidim? İä, iä, solai i̇eken-au, mağan onyŋ atyn Rabiu-Sūltan-Begim aitqan i̇edi ğoi. Bäse, ne dep i̇edi? Özimnen tuğan i̇ekinşi balam Süiinşik sūltanğa köziniŋ tirisinde osy Saiandy atalyq 17  i̇etip qoi dep sūrady ğoi? Nege olai ötinip i̇edi? Jadymda joq. Biraq men: «äli tirimin ğoi» dep hanymnyŋ ötinişin jorta oryndamai qoiğam. «Nege oryndamadym?» Hannyŋ qabağy tağy tüiilip ketti. «İä, iä, baiağy bir Orda ösegi sebep bolğan. Hanymnyŋ sütten aq, perişteden taza i̇ekenin bilsem de, sol bir ösek mağan da äser i̇ete jazdağan. Tek, äiteuir, jalğan bolyp şyqty ğoi... Bäse, sol jigittiŋ de aty Saian i̇edi... So kez ol joryqqa attanyp, köre almai qalğanmyn. Artynan būl äŋgime tipti i̇esimnen şyğyp ketken-di. Hanym da öziniŋ ötinişin qaitalağan joq... İä, ol äŋgimege de jeti jyldan asyp ketti. Ötip bara jatqan ömir!». Han i̇esik aldynda tūrğan däiekşige kilt būryldy.
— älgi Arğyn, Qypşaq arasynda dau şyğarğan jigitti, — dedi ol, atyn atauğa äldenege auzy barmai.
— Qūp, taqsyr, han iem.
Äbilqaiyr tağy da oiğa şomdy.

Click or select a word or words to search the definition