Köşpendiler - I - Almas qylyş

Han qazir öziniñ sol küngi qylyğyn oilauda. «On alty jasymda İedigeniñ nemeresi Qazy bidi öz qolymmen bauyzdağanda, on jeti jasymda atalas tuysym Däşti Qypşaq hany Jūmadükti tuğan balasyndai bop qolynda öskenime qaramastan, jekpe-jekte şoqparmen ūryp öltirgende şimirikpegen basym, qastasqan jauym Jänibekti qara qūstan soiylmen bir salyp ötuge qalai jaramadym? Kezi kelgende qandai qūrbandyqqa da bolsa bara alatyn jüregim, sol joly qalai daualamady?
İä, özgeler aiqai-süreñ salyp jetkenşe, soiylmen bir-aq perip öltiruim kerek-aq i̇edi, ar jağynda attan qūlap ajal tapty dep körsetu — Sarybaidyñ şaruasy. Al men... Mine, sondağy säl bögelip qalğanymnyñ künäsin i̇endi tartyp jürmin... Jauyña degen soiyldy der kezinde soqpau — ülken qylmys! İendi mine Jänibektiñ basyn qalai aludyñ jolyn taba almai, añys-aujaiym azaptanuda... Aşyq ketuge bolmaidy, qazir olar jağyndağy i̇el az i̇emes. Ätteñ, ätteñ, sol bir sät qaita oralar ma i̇edi! Apyrai, sol joly qolymdağy soiylymdy bir silteuge jüregim qalai daualamady i̇eken. Daualatuym kerek-aq i̇edi».
Äbilqaiyr oiyna ölim jazasyna būiyrmaq jigiti qaitadan tüsti. «İä, būl joly tağy men ükim aituym kerek. Aitpasqa amalym joq. Orda mañyna toptalğan Arğyn, Qypşaq arasyndağy dau-janjal bügingi küni osy jigit arqyly şeşilmek. İeger būl jigitti ölim jazasyna būiyrsam, Qypşaq quanady. Bosatsam Arğyn mäz bolady... Qandai şeşim alu kerek? Orda bütindigi osy bir jigittiñ tağdyrymen bailanysty. Qastasqan Jänibek, Kerei, Abaqtardyñ da kütip otyrğandary meniñ şeşimim, qandai ükim aitu abzal?» Äbilqaiyr terlep ketti. Bir qara qazaqtyñ tağdyrynyñ özine osynşama salmaq salğanyna tañ qaldy. Al ötken zaman bolsa... «İä, iä, Şyñğyshan babamyz kezinde, bir adamnyñ ömiri tügil myñ adamnyñ tirşiligi de ūly hannyñ bir qabaq qaqqanynan şeşilip jatpas pa i̇edi? İä, söiter i̇edi-au! Joq, Şyñğys babamdy qoiyp, bertinirektegi Möñke hannyñ tūsynda da, bir kisiniñ tağdyry i̇eşkimniñ oiyna oiran salmas i̇edi!».
Onyñ i̇esine Möñke handy jerleu jaiyndağy añyz tüsti.
Özge jūrtqa qarağanda monğol halqynyñ özderiniñ bekzadalaryn jerleude i̇eki airyqşa dästüri bolğan.
Biri — qabirge ölgen sūltanymen birge bekzadanyñ qūlyn salu dästüri. Tereñ zirattyñ bir büiirinen quys qazady. Oğan ölikti tüsiredi. Öliktiñ astyna bekzadanyñ tiri kezinde i̇eñ jaqsy körgen qūlyn jatqyzady. Qūl birneşe sağat öliktiñ astynda jatyp tūnşyğa bastağanynda ony beiitten alyp şyğady. İesin jiğannan keiin, qūldy öliktiñ astyna qaita jatqyzady. Osylai üş ret isteidi. İeger qūl tiri qalsa, onyñ sūrağanyn berip, qūldyqtan birjolata bosatady. Monğoldardyñ tüsinigi boiynşa qūl bekzadağa şyn berilgen adam bolyp şyğady. Qojasy ölip, qūly tiri qalğanda ol ömir-baqi qojasynyñ bar künäsin arqalap ötedi-mis. Sondyqtan ony tiri qaldyrady. Astodanğa salynğan öliktiñ denesin quysqa tyğady. Zirattyñ işine qazan toly i̇et, qūmyra toly süt qūiady. Sadaqa i̇etip köptegen kümis, altyn bilezik, saqina, alqa tärizdi qymbat zattar qaldyrady. Būndaida i̇eger bekzada bai adam bolsa, altyn, gauharlar ziratqa aianbai salynady. Bekzadanyñ janyn qinauğa kelgen perişteler altyndy alyp, ölikke timei ketedi dep oilaidy monğoldar.
İekinşisi — qoiylğan bekzadanyñ ziratyn tiri jan bilmeui kerek. Bekzada qoiylğannan keiin onyñ körin biletin adamdar tegis öltiriledi, qabir üstinen üiirli jylqylar ötkizilip jer betin tep-tegis i̇etedi.
Mūndağy oilary — qabirge salynğan asyl mülikke qyzyğyp bekzadanyñ molasyn qazyp, ölik süiegin qorlaudan saqtau ğana i̇emes, monğoldardyñ basqa da sebepteri bar. Rimniñ bir imperatory «tarih menen bastalady» dep özinen būryn ötken, kapitoliiänyñ astynda sarkofagta jatqan jiyrma toğyz imperatordyñ balzamdalğan denelerin alyp örtep jibergen. Tiri kezderinde öşikken patşalarynyñ süiekterin ölgennen keiin qazyp alyp qorlau, böten i̇elderde de san märtebe kezdesken. Mūndai soraqylyq ötken zamandarda jiı bolyp kelgen. İeski monğol zañy būndaiğa oryn bermegen. Tiri — öli jannan öşin aluğa tiısti i̇emes. Sondyqtan onyñ ziratynyñ qai jerde i̇ekenin tiri jauy bilmeui kerek. Biletin qūl öltiriledi, zirat üstinen jylqy aidalyp qabir beti jermen-jeksen i̇etiledi.
Bir myñ i̇eki jüz i̇elu toğyzynşy jyly Qaraqūrymdağy Şyñğystyñ ūly tağynda otyrğan Möñke han ölgende, onyñ inileri Aryq Būğy, Qūbylai Qūlağulardyñ ämiri boiynşa osy handy jerleuge qatysqan on myñ adam tegis bauyzdalğan. Ondağy oilary — tirisinde qatigez bolğan hannyñ öliginen Şyñ-
ğystyñ özge balalarynyñ ūrpağy öşin alyp jürmesin degen jäne monğol hal-
qynyñ otqa tabynatyn kezdegi dini tüsinigi boiynşa bekzadanyñ jany o dünie-
de tynyş seruen qūruğa tiısti-mis.
Inileriniñ Möñke handy atalary Şyñğystan da artyq i̇etip bylaişa däripteulerinde būl i̇eki salttan da basqa bir maqsat bar-dy. Ol maqsat — bükil älemge, qala berdi özderimen baq kündes jaularyna, on myñ adam qaza tapqan qandy qyrğynmen ses körsetu bolatyn.
Söitken Şyñğyshan ūrpağynan şyqqan Äbilqaiyr han bolsa, i̇endi mynau, bir jigittiñ tağdyryn şeşe almai jaurağan torğaidai qūty qaşyp tūr. «Bir Şyñğystan tarağan i̇eki ūrpaqtyñ bireui on myñ adamdy bauyzdağanyn maqtan i̇etedi, al i̇ekinşisi bir adamdy ajalğa bere almai, küni boiy äure-sarsañ oiğa berilude. Būl qalai? Rasymen-aq bir kezde bükil dünieni titiretken aibyndy «älem iesi» tūqymdarynyñ uaqtap ketkeni me? Solai tärizdi.
Äbilqaiyr tağy da auyr kürsindi. Rasynda da būl oğan Töle balalarynyñ on myñ adamdy qūrbanğa şalğanynan şeşui qiyn kesik i̇edi. Pyşaq kesti ükimin şyğara almai qinaluy da sodan tuğan.
Qara qazaq jerin jaulap alğan Şyñğys balalarynyñ arasy qym-qiğaş bir tarih. Äbilqaiyrdyñ dağdaruynyñ özi de osydan i̇edi.
Ügedei balalary monğoldyñ öz jerine Ūly Ordağa ie bolyp qalğanda, Jağatai balalary men Töleniñ kişi ūly Aryq Būğy osy küngi Orta Aziiä ölkesi — Jeihūn men Seihūn özenderiniñ arasyn — Maurennahrdyñ bai alqabyna ie bolğan-dy. Al Töleniñ i̇ekinşi balasy Qūbylai Qytai jeriniñ Soltüstigi men Batys jağyn jaulap alyp, i̇endi deni Däşti Qypşaq pen alan8 1 äskerleriniñ küşterimen sol Qytaidyñ Oñtüstik jağyn jaulauğa kirisken. Üşinşi balasy Qūlağu osy küngi Kavkaz jeriniñ bükil Oñtüstik tūsyn şauyp, İrandy alyp, i̇endi sonau İegipetke qol soza bastağan-dy. Qūlağudy jergilikti i̇el yqpalyna tüsip ketpes üşin, budda monahtary — ūiğyrlardan, tibittikterden, qytailyqtardan qūrylğan kileñ senimdi adamdarmen qorşağan. Būlardyñ bäri ūly han Möñkeniñ qaramağynda bolatyn.
Ügedei, Jağatai, Töle balalarynyñ basşylyq saiasaty qan tögispen, bağynğan i̇eldi qyru, talaumen aiaqtalatyn-dy. Qorqytu, qorğansyz i̇eldi tek naizanyñ ūşymen, aibaltanyñ küşimen bağyndyru — būlardyñ negizgi saiasaty i̇edi. Örtengen, qirağan qala, qūlazyp bos qalğan i̇egin dalasy, tau-tau bolyp üiilgen adam süiegi, qaşqan, bosqan jūrt — mine, monğol qandy balaqtarynyñ bir kezderde gül-gül jainağan ölkelerge alyp kelgen ülesi osy bolatyn...
Al qazaq jerine kelgen Joşy da osy saiasattan tanbağan. Tek oiyn oryndau täsili özgeşe i̇edi.
Qiiät ruynyñ batyry İesugeiden tuğan Şyñğyshan Qoñyrat Dai-nūiannyñ qyzy Börteden bes qyz, tört ūl körgen. Solardyñ bir qyzdan keiingi i̇eñ ülkeni Joşy. Monğol ğūrpy boiynşa öz ruynan äiel aluğa bolmaidy. Jigit qalyñdyqty basqa rulardan, äsirese nağaşy jūrtynan izdeui kerek. Osy dästürge qarap, Joşy da öziniñ zañdy tört qatynynyñ üşeuin Qoñyrat ruynan alğan. Ülken bäibişesi Jüke-begimnen ülken balasy Orda, i̇ekinşi äieli Üki-begimnen Batu tuğan. Būlar da nağaşy jūrtynan bir-bir äielden alğan. Osylai atadan äkege, äkeden balağa auysqan ğūryp boiynşa Joşy ūrpağy Qoñyrat ruyna küieu jūrt bop ketken. Al bir kezde Kerulen, Onon, Orhon özenderiniñ boiymen köşip jürgen Naiman, Kerei, Uaq rulary tärizdi monğol jerindegi Qoñyrat ruy, i̇endi birinşi bop Joşy ūlysyna kiredi. Būnyñ üstine «Şyñğys monğolda handyqqa talasyp jürgende, Börte Kereidiñ bir batyr jigitimen köñildes bolğan i̇eken. Joşy sodan tuypty» degen de qaueset bar. Būl qaueset qisynğa da keletindei. Oğan dälel: Şyñğyshan i̇endi öletinine közi jetip, ornyna Joşyny qoimaq bop bir myñ i̇eki jüz jiyrma altynşy jyly Ūly qūryltaidy şaqyrğanynda, monğol jyraulary han aldynda «Joşyny qoima, ol seniñ näsiliñ i̇emes», dep jyr aitady.
Osyndai sebepterimen Joşy Qoñyrat, Kerei rularyn iştei qanap jatsa da, syrttai jaqyn ūstağan bolyp körinedi...
Joq, qaramağyndağy jūrtty Joşy qandas boldym dep aiağan i̇emes. Oğan basqaratyn, ämirin jürgizetin i̇el kerek. Al Däşti Qypşaq Joşy handyğynyñ tuyn tigetin negizgi jeri boluğa tiısti i̇edi.
Demek, qazaq şejireleri Joşyny Şyñğystyñ özge balalaryndai qanişer atamaidy. Jyr, añyzdarda keide qaharymen birge sözge toqtaityn, aşuyn aqylğa jeñgize biletin adam i̇etip körsetedi. Būğan «Aqsaq qūlan — Joşy han» añyzy kuä.
Qaitkenmen de osy Joşy Jağataidai basyp alğan i̇elin qūrtyp jiberuge qūştar bolmağan. Onyñ büitpeske amaly da joq i̇edi. Qazaq jerinde qalğan monğol basqynşylary san jağynan jüzdiñ bireuindei-aq az-tūn. Şyñğyshan jaulap alğan jerinde tört basyna tört ūlys i̇etip bölgeninde monğol äskerinen ärqaisysyna on sanadan 9  bar bergeni tört myñ äsker degen aqpar bar. Monğol nūiandary da, bir şelek suğa salynğan bir uys tūzdai qalyñ qazaqtyñ arasyna kirip birjolata onyñ tilin, dinin alyp özderi de qazaq bolyp ketedi. Tek Şyñğys ūrpağymyz, töre tūqymymyz degendi özderiniñ üstemdigin qorğauğa ğana paidalanady.
Tağy bir i̇eske alatyn jağdai: qazaq jerinde, Horezm, Kiev tärizdi ülken qalalar bolmağandyqtan, Joşy tūqymy qan josa i̇etip alatyn bekinister de az i̇edi. Däşti Qypşaq rulary da monğol tärizdi köşpeli jūrt, qaşyp jürip, bosyp jürip soğysyp öz teñdigin oñaiğa bermedi. Joşy ūrpağyna būnymen de sanasuğa tura keldi. Tiımdi bolsa qazaqtan qyz alyp, qyz berip ketuden de taiynbaidy. Osyndai jağdaida Batu öziniñ bir qyzyn Mañğyt jigitine beredi. Odan Noğai degen inal 10  tuady. Noğai asqan batyr, aqyldy kisi bolady. Han tağyna otyruğa haqy joq, äke jağynan Şyñğys tūqymynan i̇emes, biraq Batuhan ölgen kezde onyñ äskerin basqarady. Osy Noğai qyryq jyldai bükil Joşy tūqymyna aitqanyn istedi. Altyn Orda handaryn öz qolymen otyrğyzyp, öz qolymen alyp tastai alatyn ämirşi bolady. Aqyrynda Altyn Ordağa Möñke hannyñ besinşi balasy Toqtağu (qazaqtar ony Toqtaihan dep atağan) han bolady. Būl kezde Noğai batyrdyñ qartaiğan şağy. Jas hanmen käri tarlan aiqasa ketedi. Däşti Qypşaq i̇eliniñ ru-ruğa bölingen alauyzdyğyn paidalanyp, Toqtağu äskeri Noğaidy jeñedi. Noğai on jeti nökerimen Başqūrt jerine qaşady. Jolai ony Altyn Orda qyzmetindegi bir kniazdiñ jauyngeri ūstap alyp öltiredi. Basyn Toqtağuğa äkep beredi. Biraq jauynger qylyğynan şoşynğan Toqtağu «Qarapaiym adam han tūqymyna qol kötermes bolar» dep öziniñ basyn aldyrtady.
Han atyn almağanmen, Noğai Ūly bi atalğan. Däşti Qypşaq jeriniñ batys bölegi Noğailynyñ handyğyna ainalady. Būl handyqtyñ negizin qalağan Mañğyt ruy.
Äbilqaiyrdyñ da öziniñ qol astyndağy Arğyn, Qypşaq rularynyñ beldi adamdarynan seskenuiniñ de bir sebebi osynda. Noğai batyr sekildi Aqjol bidiñ de (būl i̇el qoiğan aty, şyn aty Daiyrqoja) artynda tūrğan qalyñ Arğyn i̇eli bar. Al Maisara Qobylandy batyrdyñ soñynan i̇ergen Qyzyl bas i̇elin şauyp, qissa jyryna ainalğan arğy babasy Qara Qypşaq Qobylandydan qalğan jau jürek byqyğan aibarly Qypşaq jūrty tūr... Qaisysynyñ sözin jaqtau kerek. Būdan qiyn han basyna syn bar ma?
«Jalğanda ne qiyn, qazaqtyñ ru talasyn şeşu qiyn. Biraq ony şeşudiñ qandai qajeti bar? — Äbilqaiyr han myrs-myrs küldi. — Şyñğys tūqymynyñ han tağyna osynşama ūzaq otyruynyñ sebebi de osynda i̇emes pe? İeger ru-ru bop bölingen bar qazaq birigip ketse ne bolar i̇edi? Joq-joq, būl jūrt — abailap ūstamasañ qolyñdy alyp tüser qylşyldağan ūstara. Abailap ūstaudyñ jalğyz joly — birine-birin baqtyryp qoiu. Sonda ğana būl ötkir ūstara qauipsiz».
Būl — Äbilqaiyrdyñ oiy. Al Jänibek bolsa, osynau ru talasyna özgeşe qaraidy. «Qazir Äbilqaiyr qiyn halde, — dep boljaidy ol, — Ordasynyñ da aibary būrynğydai i̇emes, jan-jağy tügel aş qasqyrdai talauğa äzir jaulary. Oñtüstik-künbatys jağynan Qorasan qaitadan bas kötere bastady. Maurennahr būqarasynyñ da öşpendigi küşeiüde. Aqsaq Temir ūrpaqtary işten tynyp, sätti künin kütip otyr. Soltüstik-batys tūsy da jauar kündei tünerip tūr. Al İedil özeniniñ arğy betindegi Noğai Ordasy künnen-künge irgesin äri salyp bara jatyr, dostyqtan qastyq tileui basym. İejelden bäsekeles jaulary Qazan men Qyrym handyqtary da bel alyp ketkendei. Astrahan sūltandary Äbilqaiyrdan köri, solarğa qarai iek artpaq... Būnyñ bäri qūr doñaibat i̇emes, bir handyqty jün i̇eter qahar. Al Altyn Ordanyñ öziniñ işi qalai? Jidi bastağan terige ūqsas. Han salğan alym-salyqtyñ zardabyna şydai almai äbden aualanyp alğan. Küni bügin Äbilqaiyrdan bölingeli tūrğan qazaq rulary az i̇emes... Tek solardyñ sanyn köbeite tüsu kerek».
Jänibek, qyrğa şyqqan saiyn, i̇el tauqymetin körip, ordasyna ünemi renjip qaitatyn. Äsirese, ötken jylğy, bir oqiğa sūltannyñ köz aldynan ketpei-aq qoiğan. Ol añnan kele jatyp Äbilqaiyr laşkerleri şauyp ketken bir auyldyñ üstinen şyqqan. Şañyrağy küirei jerge tüsken üiler... Ūldary soiylğa jyğylyp, botasy ölgen ingendei bozdağan analar...
Jänibekti tanyğan aqsaqal:
— Şyrağym, Jänibek, — degen, — böten i̇elderdi şabuğa jigitteriñdi bermediñder, merziminde alym-salyqty tölemediñder dep hannyñ aş börileri aulymyzdy şauyp ketti. İedil boiynda da körgen künimiz osyndai bolatyn. Qūtqara kör i̇endi bizdi būl qorlyqtan!
— Qalai qūtqaram?! — degen Jänibek.
— Äbilqaiyrdan bizdi bölip al, — dep jauap qaiyrğan qart. — Özgeniñ jer-suyna qyzyqpaityn, öz i̇elinen jat jūrttai auyr alym-salyq salmaityn jeke şañyraq köter.
Qytai men Joñğar jerindegi rular da osyndai oi bildirgen. Osynyñ bärinen Jänibek jeke handyq qūrudyñ köptiñ armany i̇ekenin jäne öz basynyñ qamy men i̇el-jūrttyñ tileginiñ sabaqtasa bastağanyn köptep tüsingen. Būl — mūrat-
qa jetudiñ dañğyl joly. Bügin bolmasa i̇erteñ şaruaşylyğy, jer-suy, ädet-ğūrpy, tili, tilegi bir Däşti Qypşaq dalasynyñ köp ruynyñ bir jeñnen qol, bir jağadan bas şyğaryp, bir i̇el bolyp qūralyp, bir halyqqa ainalatynyna şek keltirmegen.
Osy sebepten de Äbilqaiyr handyğy — Altyn Ordağa bağynyşty i̇eki beldi ru — Arğyn men Qypşaqtyñ arasyndağy dau, talastyñ örşi tüsuinen qatty ümittengen. Äbilqaiyrdyñ oiy, būl rulardyñ bastaryn biriktirtpei bileu bolsa, Jänibektiñ oiy Äbilqaiyrdyñ Ordasyn qūlatu üşin sol rulardyñ arasyndağy Altyn Ordağa degen öşpendilik örşi tüsui kerek. İeski Orda talastan älsirese, jaña Orda tigudiñ jeñilge tüsetinine ol kümän keltirmegen. «Qazaqtyñ köşpeli rulary almas qylyş, — dep oilağan sūltan Jänibek, — i̇eger jūmsai bilseñ — ol jauyña aibar, jer-suyña qorğan. Qara halyq öz betimen birimen biri soğyspaidy, tynyştyqty, dostyqty tileidi. Bar päle bizde, han, sūltandarda. Qolyñdağy osyndai küşti aujailap paidalana alsañ, oiyñdağydai handyqty qūruğa bolady. Noğai, Qazan, Qyrym, Astrahan handary men sūltandary talamasyn deseñ, arğy jağyñdağy ūly jūrt — orys i̇elimen til tauyp, odaqtasqan jön. Biraq ondai künge jetu üşin i̇eñ aldymen Äbilqaiyr Ordasynan bölinu qajet».
Al Äbilqaiyr Däşti Qypşaq handyğyn küşeitudegi alğaşqy küresterinde özine senimdi qūral i̇etken köşpeli rulardyñ qazir teris qarai bastağanyn tek sūltandardyñ qastandyğynan köretin. Orynsyz soğys-joryqtan, basqa i̇elderdi şabudan keşegi almas qylyştyñ jüzi qaityp, iske alğysyz bop mūqalatynyn ūqqysy kelmeitin. «Jylannyñ üş kesse de kesirtkelik qauqary bar, — dep oilaityn ol, — i̇eger de sūltandardyñ öşpendiligin joisam, Altyn Orda äli de talai i̇eldi bağyndyra alady. Tek soñyñnan i̇ergen tobyrdy ötkir qairap jauyña sala bil! Aujarlyq i̇etpe!».
Äbilqaiyr tağy auyr kürsindi. «Tobyr! Biraq sol tobyrğa i̇erik berseñ, ol qojasynyñ da basyn alatyn qaharly küşke ainalady... İerik berilip i̇edi, Mysyrğa qūldyqqa satylğan Beibarys ne istemedi? Ataqty Qūlağudyñ özin İegipet jerinen qudy...».
Şyñğys şapqynşylyğy tegeurindi i̇ekpinimen qazaq rularynyñ byj-tyjyn şyğardy. Köpşiligi öz jerinde qalğanmenen, birtalailary basqa i̇elderge qaşyp, jan saqtauğa mäjbür boldy. Bir myñ i̇eki jüz qyryq birinşi jyly Qypşaqtyñ biraz auyly bastyğy Qotan han bolyp madiiärlar jerine auyp ketti. Būlardy madiiärlardyñ koroli qonys berip, aldaryna mal salyp jaqsy qarsy aldy. Būğan aşulanğan Batu venger koroline hat jazdy. Ol hatynda: «Onyñ üstine meniñ Qypşaq qūldaryma sen qorğan bolatyn körinesiñ. Meni öziñe qarsy qoimaiyn deseñ, būdan bylai qarai qaramağyña Qypşaqtardy ūstama. Qypşaqtarğa menen qaşu jeñil, — olardyñ üii-küii joq, şatyrda tūrady, al seniñ üiiñ bar, jeriñ bar, qalalaryñ bar. Menen qalai qaşyp qūtylasyñ» dep qorqytqan Batu.
Bir myñ i̇eki jüz jiyrma toğyzynşy jylğy Lavrentev şejiresinen qypşaq-qazaqtardyñ monğoldardan yğyp, özi jau tepkisine tüsken İedildegi būlğarlar jerine, Rossiiäğa, Polşa, Litvağa barğandaryn köremiz. Bir kezdegi köşpeli jauynger i̇eldi Qūjdai myqty bekzada, i̇el bilegen batyrlary i̇endi jat jerde betegeden alasa, qoidan juas küige ūşyraidy.
Qazaqtardyñ birazy Qiyr künşyğysqa, Monğoliiä, Qytaiğa da aparylady. Şyñğyshan men Joşy kezinde qazaqtardyñ birneşe bekzada, batyrlary Monğol imperatorynyñ Ūly Ordasynda qyzmetke äketilgen. Qysqasy bir kezdegi aibyndy i̇eldi dūşpandary talan-tarajyn şyğaryp, ūlyn ūrymğa, qyzyn qy-
rymğa şūbyrtady. Qazaqtyñ batyr jigitterin toptap qūldyqqa, müsindi qyz-kelinşekterin üiirip küñdikke sata bastaidy.
Köp keşikpei monğoldar men mūsylman saudagerleri İevropa men Siriiä, Soltüstik-batys Afrikany, äsirese İegipetti Däşti Qypşaq jerinen äkelingen qūldarğa toltyrady.
Osyndai jağdaida İegipettiñ halifattyq gvardiiäsy on üşinşi ğasyrda deni Qypşaq jigitterinen jinalğan bolatyn. Al İegipetke i̇er jürek, myqty äsker öte kerek i̇edi. Mūndai äskerdi mamliukter 11  qūra bildi.
Būl kezde İegipetke Şyğysynan monğol şapqynşylary tönse, on i̇ekinşi ğasyrda ūrysta jeñilgenine qaramai, batys jağynan Taiau Şyğysty äli de bolsa özine bağyndyrmaq bop, Kresşiler şabuylğa şyqqan-dy. İendi bükil mūsylman qauymynyñ kindigi, onyñ mädeniet, körkem öner, ğylym-bilim ortalyğy İegipet pen Siriiä basyna şyn qauip-qaterli qara būlt tünergen-di.
Däl osy sätte bala kezinde Qypşaq jerinen qūldyqqa satylyp äkelingen Siriiä äskeriniñ qolbasşysy Beibarys bahadur soñynan mamliukterden qūrylğan gvardiiäsyn i̇ertip, Bağdatty alyp, i̇endi sarqyramadai Siriiäğa qūlağan İran şahy Qūlağu äskerine qarsy şyqty. Qūr ğana qarsy şyqqan joq, Qūlağudy jeñip, i̇eki jyldan keiin ony bükil İegipet jerinen qudy. Al bir myñ i̇eki jüz toqsan birinşi jyly Qypşaq mamliukteri äbjil qimyldap Siriiädan Krest ūstauşylardy bir jolata quyp, rytsarlardyñ Şyğystağy i̇eñ aqyrğy qorğany Aqqa qalasyn aldy.
Söitip, öz jerinen quylğan, qūldyqqa satylğan mamliukter arab jauyn-
gerlerimen birigip, İegipet pen Siriiäny monğol basqynşylarynyñ küiretuinen qūtqardy. Älemge äigili öner-ğylym oşaqtary bolğan Otyrar, Samarqant, Kievterdiñ haline jetkizbei, Kair, Aljir, Kordavalardy kül-talqan i̇etuden aman saqtap qaldy.
İendi qypşaq bekzadalarynyñ, äsker basşylarynyñ qany arab qanymen aralasty. Birine-biri qyz berip, qyz alysty. Osy qūl satu arqyly qūr ğana İegipette i̇emes, Soltüstik teñiz ben Jerorta teñiziniñ jağasyndağy İevropa halyqtarynyñ qanyna orys, tatar, çerkes, türik, afrika ūldarynyñ qany qosyldy.
Joşyn mamliuk sūltandary basqarğan İegipet jerinde Qypşaqtar Altyn Orda men qazaq jeriniñ ädet-ğūrpyn, tärtip-dästürin i̇engizuge tyrysty. Ata-babasy Qypşaqtan şyqqan mamliuk sūltandarynyñ i̇endi seruenge barar joldaryna küni būryn syrnai, kernei tartqan jüzdegen, qypşaqşa kiıngen sändi-saltanatty nökerlerin şyğaryp Bağdat, Mysyr, Mekke, Kair şaharlarynyñ köşelerin basyna köterdi. Qypşaqtyñ bai, manaptary özderiniñ jas kezinde babalary mingen päueskemen Nil özeniniñ jağasynda seruendeudi şyğardy.
Mamliukter tipti şariğatty bylai qoiyp, sot isin de Däşti Qypşaq jobasymen jürgizuge tyrysty.