Köşpendiler - I - Almas qylyş

Han qazir öziniŋ sol küngi qylyğyn oilauda. «On alty jasymda İedigeniŋ nemeresi Qazy bidi öz qolymmen bauyzdağanda, on jeti jasymda atalas tuysym Däşti Qypşaq hany Jūmadükti tuğan balasyndai bop qolynda öskenime qaramastan, jekpe-jekte şoqparmen ūryp öltirgende şimirikpegen basym, qastasqan jauym Jänibekti qara qūstan soiylmen bir salyp ötuge qalai jaramadym? Kezi kelgende qandai qūrbandyqqa da bolsa bara alatyn jüregim, sol joly qalai daualamady?
İä, özgeler aiqai-süreŋ salyp jetkenşe, soiylmen bir-aq perip öltiruim kerek-aq i̇edi, ar jağynda attan qūlap ajal tapty dep körsetu — Sarybaidyŋ şaruasy. Al men... Mine, sondağy säl bögelip qalğanymnyŋ künäsin i̇endi tartyp jürmin... Jauyŋa degen soiyldy der kezinde soqpau — ülken qylmys! İendi mine Jänibektiŋ basyn qalai aludyŋ jolyn taba almai, aŋys-aujaiym azaptanuda... Aşyq ketuge bolmaidy, qazir olar jağyndağy i̇el az i̇emes. Ätteŋ, ätteŋ, sol bir sät qaita oralar ma i̇edi! Apyrai, sol joly qolymdağy soiylymdy bir silteuge jüregim qalai daualamady i̇eken. Daualatuym kerek-aq i̇edi».
Äbilqaiyr oiyna ölim jazasyna būiyrmaq jigiti qaitadan tüsti. «İä, būl joly tağy men ükim aituym kerek. Aitpasqa amalym joq. Orda maŋyna toptalğan Arğyn, Qypşaq arasyndağy dau-janjal bügingi küni osy jigit arqyly şeşilmek. İeger būl jigitti ölim jazasyna būiyrsam, Qypşaq quanady. Bosatsam Arğyn mäz bolady... Qandai şeşim alu kerek? Orda bütindigi osy bir jigittiŋ tağdyrymen bailanysty. Qastasqan Jänibek, Kerei, Abaqtardyŋ da kütip otyrğandary meniŋ şeşimim, qandai ükim aitu abzal?» Äbilqaiyr terlep ketti. Bir qara qazaqtyŋ tağdyrynyŋ özine osynşama salmaq salğanyna taŋ qaldy. Al ötken zaman bolsa... «İä, iä, Şyŋğyshan babamyz kezinde, bir adamnyŋ ömiri tügil myŋ adamnyŋ tirşiligi de ūly hannyŋ bir qabaq qaqqanynan şeşilip jatpas pa i̇edi? İä, söiter i̇edi-au! Joq, Şyŋğys babamdy qoiyp, bertinirektegi Möŋke hannyŋ tūsynda da, bir kisiniŋ tağdyry i̇eşkimniŋ oiyna oiran salmas i̇edi!».
Onyŋ i̇esine Möŋke handy jerleu jaiyndağy aŋyz tüsti.
Özge jūrtqa qarağanda monğol halqynyŋ özderiniŋ bekzadalaryn jerleude i̇eki airyqşa dästüri bolğan.
Biri — qabirge ölgen sūltanymen birge bekzadanyŋ qūlyn salu dästüri. Tereŋ zirattyŋ bir büiirinen quys qazady. Oğan ölikti tüsiredi. Öliktiŋ astyna bekzadanyŋ tiri kezinde i̇eŋ jaqsy körgen qūlyn jatqyzady. Qūl birneşe sağat öliktiŋ astynda jatyp tūnşyğa bastağanynda ony beiitten alyp şyğady. İesin jiğannan keiin, qūldy öliktiŋ astyna qaita jatqyzady. Osylai üş ret isteidi. İeger qūl tiri qalsa, onyŋ sūrağanyn berip, qūldyqtan birjolata bosatady. Monğoldardyŋ tüsinigi boiynşa qūl bekzadağa şyn berilgen adam bolyp şyğady. Qojasy ölip, qūly tiri qalğanda ol ömir-baqi qojasynyŋ bar künäsin arqalap ötedi-mis. Sondyqtan ony tiri qaldyrady. Astodanğa salynğan öliktiŋ denesin quysqa tyğady. Zirattyŋ işine qazan toly i̇et, qūmyra toly süt qūiady. Sadaqa i̇etip köptegen kümis, altyn bilezik, saqina, alqa tärizdi qymbat zattar qaldyrady. Būndaida i̇eger bekzada bai adam bolsa, altyn, gauharlar ziratqa aianbai salynady. Bekzadanyŋ janyn qinauğa kelgen perişteler altyndy alyp, ölikke timei ketedi dep oilaidy monğoldar.
Ekinşisi — qoiylğan bekzadanyŋ ziratyn tiri jan bilmeui kerek. Bekzada qoiylğannan keiin onyŋ körin biletin adamdar tegis öltiriledi, qabir üstinen üiirli jylqylar ötkizilip jer betin tep-tegis i̇etedi.
Mūndağy oilary — qabirge salynğan asyl mülikke qyzyğyp bekzadanyŋ molasyn qazyp, ölik süiegin qorlaudan saqtau ğana i̇emes, monğoldardyŋ basqa da sebepteri bar. Rimniŋ bir imperatory «tarih menen bastalady» dep özinen būryn ötken, kapitoliiänyŋ astynda sarkofagta jatqan jiyrma toğyz imperatordyŋ balzamdalğan denelerin alyp örtep jibergen. Tiri kezderinde öşikken patşalarynyŋ süiekterin ölgennen keiin qazyp alyp qorlau, böten i̇elderde de san märtebe kezdesken. Mūndai soraqylyq ötken zamandarda jiı bolyp kelgen. İeski monğol zaŋy būndaiğa oryn bermegen. Tiri — öli jannan öşin aluğa tiısti i̇emes. Sondyqtan onyŋ ziratynyŋ qai jerde i̇ekenin tiri jauy bilmeui kerek. Biletin qūl öltiriledi, zirat üstinen jylqy aidalyp qabir beti jermen-jeksen i̇etiledi.
Bir myŋ i̇eki jüz i̇elu toğyzynşy jyly Qaraqūrymdağy Şyŋğystyŋ ūly tağynda otyrğan Möŋke han ölgende, onyŋ inileri Aryq Būğy, Qūbylai Qūlağulardyŋ ämiri boiynşa osy handy jerleuge qatysqan on myŋ adam tegis bauyzdalğan. Ondağy oilary — tirisinde qatigez bolğan hannyŋ öliginen Şyŋ-
ğystyŋ özge balalarynyŋ ūrpağy öşin alyp jürmesin degen jäne monğol hal-
qynyŋ otqa tabynatyn kezdegi dini tüsinigi boiynşa bekzadanyŋ jany o dünie-
de tynyş seruen qūruğa tiısti-mis.
Inileriniŋ Möŋke handy atalary Şyŋğystan da artyq i̇etip bylaişa däripteulerinde būl i̇eki salttan da basqa bir maqsat bar-dy. Ol maqsat — bükil älemge, qala berdi özderimen baq kündes jaularyna, on myŋ adam qaza tapqan qandy qyrğynmen ses körsetu bolatyn.
Söitken Şyŋğyshan ūrpağynan şyqqan Äbilqaiyr han bolsa, i̇endi mynau, bir jigittiŋ tağdyryn şeşe almai jaurağan torğaidai qūty qaşyp tūr. «Bir Şyŋğystan tarağan i̇eki ūrpaqtyŋ bireui on myŋ adamdy bauyzdağanyn maqtan i̇etedi, al i̇ekinşisi bir adamdy ajalğa bere almai, küni boiy äure-sarsaŋ oiğa berilude. Būl qalai? Rasymen-aq bir kezde bükil dünieni titiretken aibyndy «älem iesi» tūqymdarynyŋ uaqtap ketkeni me? Solai tärizdi.
Äbilqaiyr tağy da auyr kürsindi. Rasynda da būl oğan Töle balalarynyŋ on myŋ adamdy qūrbanğa şalğanynan şeşui qiyn kesik i̇edi. Pyşaq kesti ükimin şyğara almai qinaluy da sodan tuğan.
Qara qazaq jerin jaulap alğan Şyŋğys balalarynyŋ arasy qym-qiğaş bir tarih. Äbilqaiyrdyŋ dağdaruynyŋ özi de osydan i̇edi.
Ügedei balalary monğoldyŋ öz jerine Ūly Ordağa ie bolyp qalğanda, Jağatai balalary men Töleniŋ kişi ūly Aryq Būğy osy küngi Orta Aziiä ölkesi — Jeihūn men Seihūn özenderiniŋ arasyn — Maurennahrdyŋ bai alqabyna ie bolğan-dy. Al Töleniŋ i̇ekinşi balasy Qūbylai Qytai jeriniŋ Soltüstigi men Batys jağyn jaulap alyp, i̇endi deni Däşti Qypşaq pen alan8 1 äskerleriniŋ küşterimen sol Qytaidyŋ Oŋtüstik jağyn jaulauğa kirisken. Üşinşi balasy Qūlağu osy küngi Kavkaz jeriniŋ bükil Oŋtüstik tūsyn şauyp, İrandy alyp, i̇endi sonau İegipetke qol soza bastağan-dy. Qūlağudy jergilikti i̇el yqpalyna tüsip ketpes üşin, budda monahtary — ūiğyrlardan, tibittikterden, qytailyqtardan qūrylğan kileŋ senimdi adamdarmen qorşağan. Būlardyŋ bäri ūly han Möŋkeniŋ qaramağynda bolatyn.
Ügedei, Jağatai, Töle balalarynyŋ basşylyq saiasaty qan tögispen, bağynğan i̇eldi qyru, talaumen aiaqtalatyn-dy. Qorqytu, qorğansyz i̇eldi tek naizanyŋ ūşymen, aibaltanyŋ küşimen bağyndyru — būlardyŋ negizgi saiasaty i̇edi. Örtengen, qirağan qala, qūlazyp bos qalğan i̇egin dalasy, tau-tau bolyp üiilgen adam süiegi, qaşqan, bosqan jūrt — mine, monğol qandy balaqtarynyŋ bir kezderde gül-gül jainağan ölkelerge alyp kelgen ülesi osy bolatyn...
Al qazaq jerine kelgen Joşy da osy saiasattan tanbağan. Tek oiyn oryndau täsili özgeşe i̇edi.
Qiiät ruynyŋ batyry İesugeiden tuğan Şyŋğyshan Qoŋyrat Dai-nūiannyŋ qyzy Börteden bes qyz, tört ūl körgen. Solardyŋ bir qyzdan keiingi i̇eŋ ülkeni Joşy. Monğol ğūrpy boiynşa öz ruynan äiel aluğa bolmaidy. Jigit qalyŋdyqty basqa rulardan, äsirese nağaşy jūrtynan izdeui kerek. Osy dästürge qarap, Joşy da öziniŋ zaŋdy tört qatynynyŋ üşeuin Qoŋyrat ruynan alğan. Ülken bäibişesi Jüke-begimnen ülken balasy Orda, i̇ekinşi äieli Üki-begimnen Batu tuğan. Būlar da nağaşy jūrtynan bir-bir äielden alğan. Osylai atadan äkege, äkeden balağa auysqan ğūryp boiynşa Joşy ūrpağy Qoŋyrat ruyna küieu jūrt bop ketken. Al bir kezde Kerulen, Onon, Orhon özenderiniŋ boiymen köşip jürgen Naiman, Kerei, Uaq rulary tärizdi monğol jerindegi Qoŋyrat ruy, i̇endi birinşi bop Joşy ūlysyna kiredi. Būnyŋ üstine «Şyŋğys monğolda handyqqa talasyp jürgende, Börte Kereidiŋ bir batyr jigitimen köŋildes bolğan i̇eken. Joşy sodan tuypty» degen de qaueset bar. Būl qaueset qisynğa da keletindei. Oğan dälel: Şyŋğyshan i̇endi öletinine közi jetip, ornyna Joşyny qoimaq bop bir myŋ i̇eki jüz jiyrma altynşy jyly Ūly qūryltaidy şaqyrğanynda, monğol jyraulary han aldynda «Joşyny qoima, ol seniŋ näsiliŋ i̇emes», dep jyr aitady.
Osyndai sebepterimen Joşy Qoŋyrat, Kerei rularyn iştei qanap jatsa da, syrttai jaqyn ūstağan bolyp körinedi...
Joq, qaramağyndağy jūrtty Joşy qandas boldym dep aiağan i̇emes. Oğan basqaratyn, ämirin jürgizetin i̇el kerek. Al Däşti Qypşaq Joşy handyğynyŋ tuyn tigetin negizgi jeri boluğa tiısti i̇edi.
Demek, qazaq şejireleri Joşyny Şyŋğystyŋ özge balalaryndai qanişer atamaidy. Jyr, aŋyzdarda keide qaharymen birge sözge toqtaityn, aşuyn aqylğa jeŋgize biletin adam i̇etip körsetedi. Būğan «Aqsaq qūlan — Joşy han» aŋyzy kuä.
Qaitkenmen de osy Joşy Jağataidai basyp alğan i̇elin qūrtyp jiberuge qūştar bolmağan. Onyŋ büitpeske amaly da joq i̇edi. Qazaq jerinde qalğan monğol basqynşylary san jağynan jüzdiŋ bireuindei-aq az-tūn. Şyŋğyshan jaulap alğan jerinde tört basyna tört ūlys i̇etip bölgeninde monğol äskerinen ärqaisysyna on sanadan 9  bar bergeni tört myŋ äsker degen aqpar bar. Monğol nūiandary da, bir şelek suğa salynğan bir uys tūzdai qalyŋ qazaqtyŋ arasyna kirip birjolata onyŋ tilin, dinin alyp özderi de qazaq bolyp ketedi. Tek Şyŋğys ūrpağymyz, töre tūqymymyz degendi özderiniŋ üstemdigin qorğauğa ğana paidalanady.
Tağy bir i̇eske alatyn jağdai: qazaq jerinde, Horezm, Kiev tärizdi ülken qalalar bolmağandyqtan, Joşy tūqymy qan josa i̇etip alatyn bekinister de az i̇edi. Däşti Qypşaq rulary da monğol tärizdi köşpeli jūrt, qaşyp jürip, bosyp jürip soğysyp öz teŋdigin oŋaiğa bermedi. Joşy ūrpağyna būnymen de sanasuğa tura keldi. Tiımdi bolsa qazaqtan qyz alyp, qyz berip ketuden de taiynbaidy. Osyndai jağdaida Batu öziniŋ bir qyzyn Maŋğyt jigitine beredi. Odan Noğai degen inal 10  tuady. Noğai asqan batyr, aqyldy kisi bolady. Han tağyna otyruğa haqy joq, äke jağynan Şyŋğys tūqymynan i̇emes, biraq Batuhan ölgen kezde onyŋ äskerin basqarady. Osy Noğai qyryq jyldai bükil Joşy tūqymyna aitqanyn istedi. Altyn Orda handaryn öz qolymen otyrğyzyp, öz qolymen alyp tastai alatyn ämirşi bolady. Aqyrynda Altyn Ordağa Möŋke hannyŋ besinşi balasy Toqtağu (qazaqtar ony Toqtaihan dep atağan) han bolady. Būl kezde Noğai batyrdyŋ qartaiğan şağy. Jas hanmen käri tarlan aiqasa ketedi. Däşti Qypşaq i̇eliniŋ ru-ruğa bölingen alauyzdyğyn paidalanyp, Toqtağu äskeri Noğaidy jeŋedi. Noğai on jeti nökerimen Başqūrt jerine qaşady. Jolai ony Altyn Orda qyzmetindegi bir kniazdiŋ jauyngeri ūstap alyp öltiredi. Basyn Toqtağuğa äkep beredi. Biraq jauynger qylyğynan şoşynğan Toqtağu «Qarapaiym adam han tūqymyna qol kötermes bolar» dep öziniŋ basyn aldyrtady.
Han atyn almağanmen, Noğai Ūly bi atalğan. Däşti Qypşaq jeriniŋ batys bölegi Noğailynyŋ handyğyna ainalady. Būl handyqtyŋ negizin qalağan Maŋğyt ruy.
Äbilqaiyrdyŋ da öziniŋ qol astyndağy Arğyn, Qypşaq rularynyŋ beldi adamdarynan seskenuiniŋ de bir sebebi osynda. Noğai batyr sekildi Aqjol bidiŋ de (būl i̇el qoiğan aty, şyn aty Daiyrqoja) artynda tūrğan qalyŋ Arğyn i̇eli bar. Al Maisara Qobylandy batyrdyŋ soŋynan i̇ergen Qyzyl bas i̇elin şauyp, qissa jyryna ainalğan arğy babasy Qara Qypşaq Qobylandydan qalğan jau jürek byqyğan aibarly Qypşaq jūrty tūr... Qaisysynyŋ sözin jaqtau kerek. Būdan qiyn han basyna syn bar ma?
«Jalğanda ne qiyn, qazaqtyŋ ru talasyn şeşu qiyn. Biraq ony şeşudiŋ qandai qajeti bar? — Äbilqaiyr han myrs-myrs küldi. — Şyŋğys tūqymynyŋ han tağyna osynşama ūzaq otyruynyŋ sebebi de osynda i̇emes pe? İeger ru-ru bop bölingen bar qazaq birigip ketse ne bolar i̇edi? Joq-joq, būl jūrt — abailap ūstamasaŋ qolyŋdy alyp tüser qylşyldağan ūstara. Abailap ūstaudyŋ jalğyz joly — birine-birin baqtyryp qoiu. Sonda ğana būl ötkir ūstara qauipsiz».
Būl — Äbilqaiyrdyŋ oiy. Al Jänibek bolsa, osynau ru talasyna özgeşe qaraidy. «Qazir Äbilqaiyr qiyn halde, — dep boljaidy ol, — Ordasynyŋ da aibary būrynğydai i̇emes, jan-jağy tügel aş qasqyrdai talauğa äzir jaulary. Oŋtüstik-künbatys jağynan Qorasan qaitadan bas kötere bastady. Maurennahr būqarasynyŋ da öşpendigi küşeiüde. Aqsaq Temir ūrpaqtary işten tynyp, sätti künin kütip otyr. Soltüstik-batys tūsy da jauar kündei tünerip tūr. Al İedil özeniniŋ arğy betindegi Noğai Ordasy künnen-künge irgesin äri salyp bara jatyr, dostyqtan qastyq tileui basym. İejelden bäsekeles jaulary Qazan men Qyrym handyqtary da bel alyp ketkendei. Astrahan sūltandary Äbilqaiyrdan köri, solarğa qarai iek artpaq... Būnyŋ bäri qūr doŋaibat i̇emes, bir handyqty jün i̇eter qahar. Al Altyn Ordanyŋ öziniŋ işi qalai? Jidi bastağan terige ūqsas. Han salğan alym-salyqtyŋ zardabyna şydai almai äbden aualanyp alğan. Küni bügin Äbilqaiyrdan bölingeli tūrğan qazaq rulary az i̇emes... Tek solardyŋ sanyn köbeite tüsu kerek».
Jänibek, qyrğa şyqqan saiyn, i̇el tauqymetin körip, ordasyna ünemi renjip qaitatyn. Äsirese, ötken jylğy, bir oqiğa sūltannyŋ köz aldynan ketpei-aq qoiğan. Ol aŋnan kele jatyp Äbilqaiyr laşkerleri şauyp ketken bir auyldyŋ üstinen şyqqan. Şaŋyrağy küirei jerge tüsken üiler... Ūldary soiylğa jyğylyp, botasy ölgen ingendei bozdağan analar...
Jänibekti tanyğan aqsaqal:
— Şyrağym, Jänibek, — degen, — böten i̇elderdi şabuğa jigitteriŋdi bermediŋder, merziminde alym-salyqty tölemediŋder dep hannyŋ aş börileri aulymyzdy şauyp ketti. İedil boiynda da körgen künimiz osyndai bolatyn. Qūtqara kör i̇endi bizdi būl qorlyqtan!
— Qalai qūtqaram?! — degen Jänibek.
— Äbilqaiyrdan bizdi bölip al, — dep jauap qaiyrğan qart. — Özgeniŋ jer-suyna qyzyqpaityn, öz i̇elinen jat jūrttai auyr alym-salyq salmaityn jeke şaŋyraq köter.
Qytai men Joŋğar jerindegi rular da osyndai oi bildirgen. Osynyŋ bärinen Jänibek jeke handyq qūrudyŋ köptiŋ armany i̇ekenin jäne öz basynyŋ qamy men i̇el-jūrttyŋ tileginiŋ sabaqtasa bastağanyn köptep tüsingen. Būl — mūrat-
qa jetudiŋ daŋğyl joly. Bügin bolmasa i̇erteŋ şaruaşylyğy, jer-suy, ädet-ğūrpy, tili, tilegi bir Däşti Qypşaq dalasynyŋ köp ruynyŋ bir jeŋnen qol, bir jağadan bas şyğaryp, bir i̇el bolyp qūralyp, bir halyqqa ainalatynyna şek keltirmegen.
Osy sebepten de Äbilqaiyr handyğy — Altyn Ordağa bağynyşty i̇eki beldi ru — Arğyn men Qypşaqtyŋ arasyndağy dau, talastyŋ örşi tüsuinen qatty ümittengen. Äbilqaiyrdyŋ oiy, būl rulardyŋ bastaryn biriktirtpei bileu bolsa, Jänibektiŋ oiy Äbilqaiyrdyŋ Ordasyn qūlatu üşin sol rulardyŋ arasyndağy Altyn Ordağa degen öşpendilik örşi tüsui kerek. İeski Orda talastan älsirese, jaŋa Orda tigudiŋ jeŋilge tüsetinine ol kümän keltirmegen. «Qazaqtyŋ köşpeli rulary almas qylyş, — dep oilağan sūltan Jänibek, — i̇eger jūmsai bilseŋ — ol jauyŋa aibar, jer-suyŋa qorğan. Qara halyq öz betimen birimen biri soğyspaidy, tynyştyqty, dostyqty tileidi. Bar päle bizde, han, sūltandarda. Qolyŋdağy osyndai küşti aujailap paidalana alsaŋ, oiyŋdağydai handyqty qūruğa bolady. Noğai, Qazan, Qyrym, Astrahan handary men sūltandary talamasyn deseŋ, arğy jağyŋdağy ūly jūrt — orys i̇elimen til tauyp, odaqtasqan jön. Biraq ondai künge jetu üşin i̇eŋ aldymen Äbilqaiyr Ordasynan bölinu qajet».
Al Äbilqaiyr Däşti Qypşaq handyğyn küşeitudegi alğaşqy küresterinde özine senimdi qūral i̇etken köşpeli rulardyŋ qazir teris qarai bastağanyn tek sūltandardyŋ qastandyğynan köretin. Orynsyz soğys-joryqtan, basqa i̇elderdi şabudan keşegi almas qylyştyŋ jüzi qaityp, iske alğysyz bop mūqalatynyn ūqqysy kelmeitin. «Jylannyŋ üş kesse de kesirtkelik qauqary bar, — dep oilaityn ol, — i̇eger de sūltandardyŋ öşpendiligin joisam, Altyn Orda äli de talai i̇eldi bağyndyra alady. Tek soŋyŋnan i̇ergen tobyrdy ötkir qairap jauyŋa sala bil! Aujarlyq i̇etpe!».
Äbilqaiyr tağy auyr kürsindi. «Tobyr! Biraq sol tobyrğa i̇erik berseŋ, ol qojasynyŋ da basyn alatyn qaharly küşke ainalady... İerik berilip i̇edi, Mysyrğa qūldyqqa satylğan Beibarys ne istemedi? Ataqty Qūlağudyŋ özin İegipet jerinen qudy...».
Şyŋğys şapqynşylyğy tegeurindi i̇ekpinimen qazaq rularynyŋ byj-tyjyn şyğardy. Köpşiligi öz jerinde qalğanmenen, birtalailary basqa i̇elderge qaşyp, jan saqtauğa mäjbür boldy. Bir myŋ i̇eki jüz qyryq birinşi jyly Qypşaqtyŋ biraz auyly bastyğy Qotan han bolyp madiiärlar jerine auyp ketti. Būlardy madiiärlardyŋ koroli qonys berip, aldaryna mal salyp jaqsy qarsy aldy. Būğan aşulanğan Batu venger koroline hat jazdy. Ol hatynda: «Onyŋ üstine meniŋ Qypşaq qūldaryma sen qorğan bolatyn körinesiŋ. Meni öziŋe qarsy qoimaiyn deseŋ, būdan bylai qarai qaramağyŋa Qypşaqtardy ūstama. Qypşaqtarğa menen qaşu jeŋil, — olardyŋ üii-küii joq, şatyrda tūrady, al seniŋ üiiŋ bar, jeriŋ bar, qalalaryŋ bar. Menen qalai qaşyp qūtylasyŋ» dep qorqytqan Batu.
Bir myŋ i̇eki jüz jiyrma toğyzynşy jylğy Lavrentev şejiresinen qypşaq-qazaqtardyŋ monğoldardan yğyp, özi jau tepkisine tüsken İedildegi būlğarlar jerine, Rossiiäğa, Polşa, Litvağa barğandaryn köremiz. Bir kezdegi köşpeli jauynger i̇eldi Qūjdai myqty bekzada, i̇el bilegen batyrlary i̇endi jat jerde betegeden alasa, qoidan juas küige ūşyraidy.
Qazaqtardyŋ birazy Qiyr künşyğysqa, Monğoliiä, Qytaiğa da aparylady. Şyŋğyshan men Joşy kezinde qazaqtardyŋ birneşe bekzada, batyrlary Monğol imperatorynyŋ Ūly Ordasynda qyzmetke äketilgen. Qysqasy bir kezdegi aibyndy i̇eldi dūşpandary talan-tarajyn şyğaryp, ūlyn ūrymğa, qyzyn qy-
rymğa şūbyrtady. Qazaqtyŋ batyr jigitterin toptap qūldyqqa, müsindi qyz-kelinşekterin üiirip küŋdikke sata bastaidy.
Köp keşikpei monğoldar men mūsylman saudagerleri İevropa men Siriiä, Soltüstik-batys Afrikany, äsirese İegipetti Däşti Qypşaq jerinen äkelingen qūldarğa toltyrady.
Osyndai jağdaida İegipettiŋ halifattyq gvardiiäsy on üşinşi ğasyrda deni Qypşaq jigitterinen jinalğan bolatyn. Al İegipetke i̇er jürek, myqty äsker öte kerek i̇edi. Mūndai äskerdi mamliukter 11  qūra bildi.
Būl kezde İegipetke Şyğysynan monğol şapqynşylary tönse, on i̇ekinşi ğasyrda ūrysta jeŋilgenine qaramai, batys jağynan Taiau Şyğysty äli de bolsa özine bağyndyrmaq bop, Kresşiler şabuylğa şyqqan-dy. İendi bükil mūsylman qauymynyŋ kindigi, onyŋ mädeniet, körkem öner, ğylym-bilim ortalyğy İegipet pen Siriiä basyna şyn qauip-qaterli qara būlt tünergen-di.
Däl osy sätte bala kezinde Qypşaq jerinen qūldyqqa satylyp äkelingen Siriiä äskeriniŋ qolbasşysy Beibarys bahadur soŋynan mamliukterden qūrylğan gvardiiäsyn i̇ertip, Bağdatty alyp, i̇endi sarqyramadai Siriiäğa qūlağan İran şahy Qūlağu äskerine qarsy şyqty. Qūr ğana qarsy şyqqan joq, Qūlağudy jeŋip, i̇eki jyldan keiin ony bükil İegipet jerinen qudy. Al bir myŋ i̇eki jüz toqsan birinşi jyly Qypşaq mamliukteri äbjil qimyldap Siriiädan Krest ūstauşylardy bir jolata quyp, rytsarlardyŋ Şyğystağy i̇eŋ aqyrğy qorğany Aqqa qalasyn aldy.
Söitip, öz jerinen quylğan, qūldyqqa satylğan mamliukter arab jauyn-
gerlerimen birigip, İegipet pen Siriiäny monğol basqynşylarynyŋ küiretuinen qūtqardy. Älemge äigili öner-ğylym oşaqtary bolğan Otyrar, Samarqant, Kievterdiŋ haline jetkizbei, Kair, Aljir, Kordavalardy kül-talqan i̇etuden aman saqtap qaldy.
Endi qypşaq bekzadalarynyŋ, äsker basşylarynyŋ qany arab qanymen aralasty. Birine-biri qyz berip, qyz alysty. Osy qūl satu arqyly qūr ğana İegipette i̇emes, Soltüstik teŋiz ben Jerorta teŋiziniŋ jağasyndağy İevropa halyqtarynyŋ qanyna orys, tatar, çerkes, türik, afrika ūldarynyŋ qany qosyldy.
Joşyn mamliuk sūltandary basqarğan İegipet jerinde Qypşaqtar Altyn Orda men qazaq jeriniŋ ädet-ğūrpyn, tärtip-dästürin i̇engizuge tyrysty. Ata-babasy Qypşaqtan şyqqan mamliuk sūltandarynyŋ i̇endi seruenge barar joldaryna küni būryn syrnai, kernei tartqan jüzdegen, qypşaqşa kiıngen sändi-saltanatty nökerlerin şyğaryp Bağdat, Mysyr, Mekke, Kair şaharlarynyŋ köşelerin basyna köterdi. Qypşaqtyŋ bai, manaptary özderiniŋ jas kezinde babalary mingen päueskemen Nil özeniniŋ jağasynda seruendeudi şyğardy.
Mamliukter tipti şariğatty bylai qoiyp, sot isin de Däşti Qypşaq jobasymen jürgizuge tyrysty.

Click or select a word or words to search the definition