Köşpendiler - I - Almas qylyş

İel bileu! Būl — mansapqor jannyñ ūly tilegi. Kenet Äbilqaiyrdyñ i̇esine Şyñğystyñ i̇el bileu jöninde balalaryna aitypty-mys degen qağidasy tüsti. Ūly han jaulap alğan jerin tört ūlysqa bölip, tört balasyna beripti. Sol mäjiliste äkesinen ösiet i̇estigisi kelgen ülken ūly Joşy: «Ūly märtebeli, älem ämirşisi, han qandai bolu kerek?» — dep sūrapty. Şyñğys: «Han halqynyñ köñilin tabu üşin aqyldy, al halqy onyñ köñilin tabu üşin taqymdy boluy kerek», — dep jauap beripti.
Şyñğystyñ i̇ekinşi balasy Jağatai: «Handy qaitkende halqy syilaidy?» — dep sūrapty. Şyñğyshan: «Halqyñ syilasyn deseñ tağyñnan tüspe», — dep jauap beripti.
Şyñğyshannyñ üşinşi balasy Ügedei: «Han qaitkende tağynan tüspeidi?» — dep sūrapty. Şyñğyshan: «Mañyna özinen aqyly tömen, biraq qūlqy özindei adamdardy jinai bilse, sol han tağynda ūzaq otyrady», — dep jauap beripti.
Şyñğystyñ törtinşi balasy Töle: «Qandai han abyroily bolady?» — dep sūrapty. Şyñğyshan: «Oiynan şyqpağan tuğan balasyn da bauyzdai alar han ärqaşanda abyroily bolady», — dep jauap beredi.
Şyñğyshannyñ osy tört aqylyn alğan tört balasy öle-ölgenşe abyroily han bolyp ötipti-mis.
Äbilqaiyr da osy tört ösietke bas igen adam. Sondyqtan da ol mañaiyna tek Saiban ūrpağy i̇emes, Şyñğyshannyñ özge balalarynyñ da, Joşynyñ özge būtağyn da jinağan. Tek būlardyñ birde-biri özinen aqyldy boluğa tiısti i̇emes jäne ünemi onyñ oiynan şyğyp otyruy kerek. Solai bolyp ta kelgen. Tek soñğy kezde ğana Orda mañyndağy sūltandar arasyndağy dau-janjal küşeie tüsken. Äsirese, būl alauyzdyqqa dem berip jürgen — aqyl-ailaly Jänibek sūltan. Seriksiz jau bolmaidy, oğan şöbere ağasy Kerei qosylğan. Būlardyñ bergi ökpesi Äbilqaiyrdyñ qazaq pen özbek arasyndağy saiasaty bolğanmen, han oiynşa tüpki armandary baq kündestik. Kök Ordany i̇ekige bölip, qazaq handyğyn qūrmaq. Özderi sony bilemek. Al Äbilqaiyr bauyr basyp qalğan Däşti Qypşaqqa, i̇eşkimdi ortaq i̇etpek i̇emes. Ortaq i̇etpek tügil, osynau qaramağyndağy Maurennahr, Däşti Qypşaq, Qorasan jerine şektes i̇elderdi, äsirese Moğolstan handyğyn tügeldei qosyp almaq.
Barlyq i̇eldi jeke öz basyña tabyndyru qasireti — o da bir işten jegen jegi qūrt. Mūndai keselge duşar bolğan adam tek öz mereiim öse bersin deidi. Ol mūndai armannyñ, är närsege dūrys bağa berip, dūrys qaraityn aqylyn iştei jep jatqan jegi qūrt i̇ekenin añğarmaidy. Kesel bükil denesin qaulai alyp bolyp, bir küni tek qauqiğan syrtynyñ özinen özi opyrylyp tüsetinin küni būryn baiqatpaidy. Būl keseldiñ küşi de, qauiptiligi de osynda.
Kök Orda i̇el-jūrtyn jeke bilep kelgen Äbilqaiyr men qazaq Ordasyn bölip alam degen Jänibek sūltannyñ talasy äldeqaşan-aq bastalğan. Būlar bir-birin jan alqymnan ala tüser kökjal qasqyr men arlan tazy teñdes. Aralarynda bitim boluğa tiısti i̇emes. Biraq äli qarsy şabar kün tuğan joq, tek qazir sol kündi kütip jürgen jağdailary bar.
Äbilqaiyr bir ret Jänibekti müldem qūrtyp jibere de jazdady. Ätteñ, ätteñ, oilağan jerine jete almai qaldy. Han sol bir sätti kez i̇esine tüsse-aq äli künge deiin barmağyn şainaidy. Şyñğyshannyñ «oiynan şyqpağan tuğan balasyn da aiamağan han — han bola alady» degen qağidasyn jaqsy ūqqan Äbilqaiyr, ärine Jänibekti aiaiyn degen joq, biraq būl jalğanda jazmyştan küşti ne bar? Ajalsyz — ajdahanyñ auzynan qūtylady.
Oqiğa bylai bolğan i̇edi. Äbilqaiyrdyñ Mañğyt ruynan alğan bäibişesinen tuğan on jeti jasar, appaq jūmyrtqadai, jastyq jelikti i̇erte bastağan jeñil minezdi, i̇erke qyzy Ğaiyp-Jamal-Sūltan-Begimniñ sūlu jüzdi, arys tūlğaly Jänibekke köñili ketken. Han qyzyna qoly jete almai ölip jürgen özge batyr, sūltandarğa közi tüspei, tört äieli bar Jänibekke nege sonşa qūmar bol-
ğanyn kim bilsin, äiteuir qyzdyñ özi ortağa jeñgelerin salyp, ūzatylğanşa sūltanmen köñil qosuğa tilek bildirgen. Būl kezde Äbilqaiyrmen arasy iştei äbden suyp bolğan Jänibek: «äkesiniñ keudesine mine almasam da, qyzyn tūiat i̇etsem, o da hannan bir öşimdi qaitarğanym i̇emes pe» dep, aldymen han qyzymen jaqyndasady da, artynan qyzdyñ oñaşadağy san türli nazdy qylyqtary ūnap, oğan üilenbekşi bolady. Hanğa qyzyn bersin dep, şöbere ağasy Kereidi salady. Jaişylyqta qastarymen tatulasu üşin qyz alyp, qyz beruge oñai baratyn Şyñğys tūqymy, būl joly qasara qalady. Jänibekpen, tübi birge ot jağyp, tütin tütete almaitynyn sezgen han, qyzyn beruden üzildi-kesildi bas tartty. Biraq jauabyn tikelei aituğa, Toqai Temir ūrpağyn birjolata şamdandyryp alarmyn dep oilaidy da, «Jaqsy, oilanyp körelik, şeşimin küz qystauğa qaitqanda i̇estirsiñder» deidi Kereige. Hannyñ bergisi kelmei otyrğanyn tüsingen Kerei namysqa şauyp, Ğaiyp-Jamal-Sūltan-Begimniñ betiniñ aşylyp qalğanyn alystan tūspaldap sezdiredi. İendi qyzynyñ abyroiy üşin Jänibekke bergeniñ dūrys degen syñai bildiredi. Qyzynyñ mūndai küige ūşyrağanyna namystanyp qalğan han, syrttai syr bermei:
— Jaqsy, jauabyn küz qystauğa barğan soñ alarsyñdar, — deidi jañağy sözin qaitalap, sazarğan qalpynda, Kerei ketkennen keiin, däiekşi İnelikti jiberip, şymşyp alar i̇eti joq, qan-sölsiz sūp-sūr bop qatyp qalğan Qūrybai jan alğyşty şaqyrtyp alady.
— Meniñ qyzym Ğaiyp-Jamal-Sūltan-Begim babalary zañy boiynşa «qan tögilmei» öluge tiısti! — dedi oğan.
«Qan tökpei» öltiru — aq kigizge orap, i̇eki jağynan būrap tūnşyqtyryp, ne aiağy men basyn artyna qaiyryp, bel omyrtqasyn syndyryp öltiru. Köne monğol ğūrpynda būl jeñil ölim.
İerteñine Ğaiyp-Jamal-Sūltan-Begimdi babasy Joşy ajal tapqan köne monğol ädisimen i̇emes, basqa täsilmen: jüregine qanjar salyp öltirip ketedi. Būlai öltiru kimniñ isi i̇ekenin bilse de jūrt ündemeidi. Han jarlyğy i̇ekenin sezip, jūmğan auyzdaryn aşpaidy.
Qyzyn qūrmettep qoiyp, jetisin bergennen keiin, han tağy Qūrybaidy şaqyrtyp alyp:
— İerteñ añğa şyğamyz. Janyña i̇eki-üş senimdi adamyñdy i̇ert. Jänibek sūltan da Ğaiyp-Jamal-Sūltan-Begim ajalymen öluge tiısti, — dep būiy-rady.
Būl joly Qūrybai jan alğyş jalt beredi. Jänibekti öltirse jauapsyz ketpeitininen qorqady.
— Meniñ qai uaqytta añğa şyğatynymdy biletin sūltandar seziktenip qalulary mümkin, — degen ol, — bū joly añğa şyqpauğa, han iem rūqsat i̇etiñiz... Meniñ ornyma tuğan inim Sarybai barsyn...
Öz basyn päleden aman alyp qalğysy kep, tuğan inisin qauipke qiyp tūrğan qasqyr minezdes Qūrybaidyñ qylyğyna Äbilqaiyr han i̇ezu tartyp külgen. İä, han mañaiyna özine kerek adamdardy tarta bilgen. Babasy Şyñğyshannyñ Jağataiğa aitqan aqylyn qūrandai beker jattap almağan i̇eken. Han tağynyñ amandyğy, mine, osyndai qūlqy özi tektes jandarmen saqtalady. Būlar barda, Äbilqaiyr da bar.
— Bolsyn, — degen ol, — tek ne isteitinin Sarybaiğa dūrystap tüsindir.
Al Jänibek hannyñ mezgilsiz kezde, qyzynyñ mynandai jan türşigerlik aiuandyq ädispen qaza tapqan şağynda, añğa şyğuynyñ bolaşaq bir qandy oqiğamen bailanysty i̇ekenin aitpai-aq tüsingen. Onyñ üstine Äbilqaiyr Jänibek pen Kerei sūltanğa «Menimen birge añğa şyqpai ma i̇eken?» — dep arnauly kisi salğan.
Han añğa şyğarda Orda mañyndağy sūltan, ämir, batyr, bilerge habar beru i̇ejelgi salt. Jänibek būdan küdiktengen joq. Onyñ küdiktengeni hannyñ añğa mezgilsiz uaqytta şyğuy men basqa bir sebep i̇edi. Sūltan astyrtyn til alyp körse, soñğy kezde Äbilqaiyrğa qyrği qabaqtana bastağan bekzadalardan i̇eşkim habarlandyrylmapty. Būl jolğy şaqyrylğandar kileñ Äbilqaiyrdyñ özine dos adamdary jäne Jänibek pen Kerei ğana i̇eken.
Handardyñ añğa şyğuy i̇ejelden bir ülken mereke. Jūrttyñ jaqsy at, qyran qūs, saltanatty qaru-jaraq, i̇er-tūrmandaryn körsetetini osy jer. İerdiñ i̇erligi, i̇eptiligi, mergendigi de baiqalatyn osy jer... Jaişylyqta mardamsyp jüretin ör köñil batyrsymaqtardyñ kütpegen jerden, qamys arasynan özine qarsy atyl-
ğan irbiz, barys, arystandardan üreii ūşyp ketip, qolyndağy aldaspanyn köteruge de jaramai, jairap qalatyny da osy ara. Toi-duman, jarysta jambyny bir atqannan jarq i̇etkizip jerge tüsiretin mergenderdiñ, aiaq astynan zu i̇etip tūra qaşqan qyr qūianynan sasyp qalyp, qolyndağy sadaq jebesin qūla jon-
ğa jiberip külki bolatyny da osy ara... Būryndy-soñdy jūrt közine tüspegen jas jigittiñ, qanjardai qos azu tisin jalaqtatyp, qylşyq jalyn tikireitip, taişadai qara doñyz qarsy ūmtylğanda, üzeñgisine şirene tūryp sauyt būzar jebesin qaq mañdaidan qarys süiem kirgizip, omaqata qūlatyp, ataqqa ilinetini de, tağy sol saiat bazarynda.
Jänibek Kerei sūltanmen iştei jer tanysyp, aqyldasyp alğannan keiin, hanmen birge añğa şyqpaq boldy. «Tağdyrdyñ jazğanyn körip alarmyn, — dedi ol, — i̇eger ajalyñ kelse, altyn sandyq işinde tyğylyp jatsañ da tabady. Al ajalyñ joq bolsa, jañbyrdai jauğan oqtan da adam tiri qalady». Kerei de būny maqūldady, tek «saq bolaiyq jäne qasymyzğa senimdi jigitterdi köbirek i̇ertelik, — dedi ol, — i̇eger biz añğa şyqpai qalsaq, Äbilqaiyr han oiyn sezgenimizdi birden ūğady. Ondai jağdaida tastai tüiinip alğan han, şeşingen sudan taiynbas degendei, oilağan maqsatyna jetu üşin basqa şara qoldanady. Ajal qaşan da bolsa i̇erte, i̇eger dämimiz sol küni biter bolsa, oğan da täuekel!»
Jänibek i̇endi añğa şyğuğa qamdana bastady. Sūltannyñ jalğanda jaqsy köreri jüirik at, qyran qūs. Ol Däşti Qypşaqtağy ataqty qūsbeginiñ biri bolatyn. Aq Ordasynyñ janynda bürkit, qarşyğa, laşyn, tūiğyn, itelgilerge arnap tigilgen qaraşa üileri irgeles tūratyn. Özge qūsbegidei bürkitti ol balapan küninen i̇emes, äbden qandy balaq bolğan kezinde torğa tüsiretin. Sosyn üiretetin. Dalada ösken qyran alğyr keledi deitin. Tağy bürkit köpke deiin köndikpeitin, söitse de äbden jyrtqyş qūsty bauluğa maşyq bolğan sūltan i̇erkine qoimaityn. Kerege qanat qyranğa tomağa kigizip, altybaqanda ätkenşek tepkizip, at üstindegi qimylğa üiretetin. Sodan keiin suğa salyp, aq jem ğyp i̇et beretin. Alğaşqy kezde köndige almasa da, aşyqqan qyran birte-birte būl aq jemge de üirenetin. Osylai birte-birte asau bürkit juasyp, iesine moiynsūna bastaityn. Sodan keiin baryp, bürkittiñ tomağasyn alyp, qyzyl jegizedi. Qandy köz jyrtqyş qyzyl i̇etti körgende, janyn qūiarğa jer taba almai asyğady. İem qaşan jem beredi dep şydamsyzdana kütedi. Qyranyn mūndai jağdaiğa jetkizgen Jänibek i̇endi qūsyn qolğa qondyryp, atqa minip, ūşyryp baiqaityn. Alystap bara jatsa keiin şaqyrady. İesiniñ dausyna äbden üirengen qūs, jany süier qyzylğa qarailap qaita oralady. Osylai tüz qyranyn birte-birte synnan ötkizip qolğa meilinşe üiretip bolğannan keiin, bir küni ony alyp şyğyp, qyzyl tülkige salatyn. Qyran qūs tūtqynda bop, qanşa qolğa üirense de, kenet öziniñ ata saltyna bağyp sol baiağy tağy qalpyna tez köşetin. Kökten şüiile tüsip qyzyl tülkini iledi. Ystyq i̇etke tūmsyğy tiıp dänikken bürkit, iem tağy tülkige salsa i̇eken dep şabyttana tüsedi.
Jänibektiñ osylai üiretken birneşe kerege qanat, aq iyq qyrany boluşy i̇edi. Biraq qys boiy añğa salğan bürkitterin ol jaz şyğa tületuge kirisken. Küz taiap kele jatqan soñ, keşe ğana aq jem berip, qyrandaryn baptai bastağan. Bürkit saluğa i̇erte bolğan soñ, Jänibek bū joly bükil Däşti Qypşaqqa aty şyqqan Sombalaq atty qarşyğasyn alyp şyğudy jön kördi. Han şaqyruynan qatty seziktengen Jänibek, beşpetiniñ işinen qorasan bolatynan jūqa i̇etip toqyğan şağyn sauyt kidi. Aldaspanyn qamsyz qairap, sadaq jebesine jañadan sūñqardyñ qauyrsynyn qadady.
Hannyñ añğa attanatyn küni jetkende adyr basyna kernei-zurnaişylary şyğyp, bükil dalany basyna kötere, baryldata tartyp, añşylarğa «jinalyñdar» dep belgi berdi. Oqşau töbeli midai dala. At qūlağy men būira qymyzdyğy aralas bitken jasyl şalğyn. Äljuaz sabaqtary tolyğyp yldidağy qyzğaldaq, sarğaldaqtar kök maisadan joğary köterilip, örekpip jetken... Tūs-tūstan töbe basyna sūltan, ämir, bekter ağyla bastady. Kenet han ordasy jağynan bir top adam körindi. Özgeden säl üzdikteu kele jatqan, jal-qūiryğyn tüiip tastağan küreñ qasqa jüirik at mingen, üstinde añ aulauğa dep arnap tikken şolaq sauyt, zerli kümis dulyğasy bar Äbilqaiyr hannyñ özi. Soñynan i̇ergenderi üzeñgiles batyr nökerleri. Kileñ jeñil sauyt, yqşam kiım kigen. Attarynyñ bäri jal-qūiryğyn tüiip tastağan, auyzdyğymen alysqan jüirikter. Üsterindegi sauyttary, asynğan qaru-jaraqtary künmen şağylysqan osynau toptyñ işinen üş-tört äiel közge tüsedi. Äsirese, ortada kele jatqan, bükil Däşti Qypşaq jerine äigili, «Orteke» dep at qoiylğan külsary säigülik mingen jas äiel tañğajaiyp saltanatymen anadaidan-aq közdiñ jauyn alady. Astyndağy saigülik jüiriginiñ at-äbzeli, jügen-qūiysqany, ömildirigi — bäri sary altynmen aptalğan. Äieldiñ üstinde altyn jippen zerlegen sarğylt, düriiä qysqa şapan, basynda süiir ūşty qūndyz börik. Şalbarynyñ i̇etegi de altyn oqamen ädiptelgen. Keudesindegi gauhar taspen bezelgen alqasy közdi şağylystyryp kün säulesimen oinaidy. Alystan-aq būl äiel qalyñ kökpek arasyndağy sarğaldaqtai, közdi tartady. Özi de meilinşe sūlu, jaña tuğan ai sekildi jiñişke qasyn sürmelep tastağan. Ūzyn şaştaryn jiyrma-otyz sala i̇etip, ūp-ūsaq i̇etip örgen. Bir öziniñ tür-kelbeti bükil älemge sän bergendei osynau saltanatty äieldi körgen adam «bū jalğanda mūndai jan jaratylmas» dep oilarlyq. Būl — Äbilqaiyr hannyñ törtinşi äieli, ataqty ğalym — Samarqant hany Ūlyqbek myrzanyñ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim sūlu i̇edi. Būlar töbege jetken kezde soltüstiktegi aq ordalardan tağy bir top salt atty körindi. Aldarynda qos qara kök jüirik mingen Jänibek pen Kerei. İekeui de añğa şyqqandaryn ädeii añğartqandai iyqtaryna qarşyğa qondyrğan. İerlerine atpa naiza ilgen. Kiımderi de yqşamdy. Qūndyz jağaly, qysqa lūqpan şapan, bastarynda qazaqy qimaş börik, syrttarynan qimylymyzğa jeñil bolsyn dep kerege köz torly sauyt kigen. İerleriniñ basyna i̇eşki terisinen jasağan dabyl ilip alğan. Būl toptyñ arasynda da üş-tört äiel. Būl äielderdiñ işinen bireui i̇erekşe közge tüsedi. Būl Jänibek sūltannyñ i̇ekinşi äieli. Altyn han i̇elindegi monğoldarmen aralas otyrğan köşpeli Kerei ruynyñ qyzy Jağan bikem. Būnyñ astynda aty şuly «Kiık-aiaq» atanğan aqboz jüirik, Rabiu-Sūltan-Begimniñ i̇er-toqymyndai at-äbzelin altyn jappağan, jügen-qūiysqany, at keudesine tüsire salğan ömildirigine deiin bäri qaqtağan aq kümis... Rabiu-Sūltan-Begimdei i̇erekşe saltanatymen i̇emes, Jağan öz kelbetimen, jasynan at qūlağynda oinap ösken köşpeli i̇eldiñ qyzy i̇ekenin körsetip tūrğan i̇erekşe otyrysymen, qamşyny sipai tartqan bolmysymen közdiñ jauyn alady. Äsirese Rabiu-Sūltan-Begimdei i̇emes, qolyna ūstağan naizasy, basyna kigen meruertpen torlağan qyzyl barqyt säukelesi, astyndağy aq boz attyñ kekiline taqqan ükisi, būnyñ jauynger i̇elden şyqqan äiel i̇ekenin körsetedi. Dene kelbeti de, astyndağy atynyñ bitimi de Rabiu-Sūltan-Begim körki men mingen jüiriginen anağūrlym asyp tüskendei. Jūrt oğan süisine qarauda. Äbilqaiyr da köz astymen Jağandy bir şolyp ötti. Kenet oğan bir küpirlik oi kele qaldy. «Sūlu-aq i̇eken. Han äieli boluğa ädeii jaratylğandai. İeger Jänibek sūltan osy joly jazym bolsa, altynşy äielim i̇etip alarmyn-aq!».
Han betinen közin almai tūrğan Jänibek, Äbilqaiyrdyñ zūlym oiyn köz qarasynan tüsingendei, teris būrylyp ketti. İendi ol adyr basy men i̇etegine jinalğan bekzadalarğa bajailap qarai bastady. «Qaisysy i̇eken mağan ajal äkeler!» Kenet közi toptan säl oqşaulau tūrğan üş qoñyr kiımdi jat adamğa tüsti. Būryn añğa şyğyp jürgende, būl üş qoñyr pişin bolmaityn. «Osylar i̇eken. Tek saq bolu kerek» dedi Jänibek işinen.
Añşylar azyğy dep tüiege saba-saba qymyz artqan, jeñil şatyrlar tiegen, aldaryna on bestei qoi aidağan bir top jigit auyldan şyqqan kezde, han jasağy da soltüstikke qarai bet aldy. Būlar arada bir qonyp, kelesi küni Ūlytaudyñ soltüstigindegi, Kişitaumen jalğasyp jatqan, Arğynaty qūz-asularyna kelip, qostaryn tikti.
Būl i̇eski qissada:

Ūrpaqtan ūrpaq quyp bizge jetken,
İejelden Arğyn atam qonys i̇etken.
Kök şalğyn, kümis būlaq Arğynatym...
Şyqpaityn armanymsyñ kökirekten, —

dep jyr i̇etken qazaqtyñ köne mädeniet oşağy — Arğynaty taularynyñ keñ öñiri i̇edi. Soltüstikten oñtüstikke qarai üzile sozylğan jyqpyl tasty qūzdar, tükti qabaqty qaiğyly jartastar. Üstin qaraqat, moiyl, kök şalğyn basqan ūry sailar, tağy qoinaular. Jağasyn aibaldyrğan men aqşuağy aralas belden keler kögal şöp kömgen, jūlyndai bop jer astynan şyğyp jatqan, syldyr qaqqan jiñişke būlaqtar. Quañşylyq jyldardan basqa kezde, qaptağan malyn suaratyn Baraq kölden böten mol suly aidyny bolmağandyqtan būl arağa jaz i̇el sirek qonatyn. Sondyqtan da Arğynaty töñireginde qyrğauyl, dala qazy sekildi suy az jerde üirenşikti qūstar men arqar, böken, kiık köp kezdesetin. Han toby üş kün birdei añ aulady. Dabyl qağylyp, qarşyğalar jerden jaña köterilgen kezderinde kekilik pen ūlardy topyrlatyp ildi. Mergen jigitter kiıkterdi sadaqpen qiiädan qağyp qyryp saldy. Biraq Sarybai bastağan üş jigit qanşa añdysa da, köz qiyğyn būlardan audarmağan Jänibekti qoldaryna oñaşa tüsire almady. Ajal alaiyn dep qanşa qūlşynğanmen, jauyzdyqtyñ reti kelmedi. Äbden yzalanğan jigitter ne isterin bilmei, han i̇erteñ i̇elge qaitady dep tūrğandarynda, Jänibekti mert i̇eter bir jağdai kezdeisoq tap boldy. Añ aulau qyzyğyna kirip ketip, äbden i̇eleuregen Jänibek bir mezet aujaiyn baiqai almai qaldy. Qastarynan janai qaşqan aq bökendi köre sala, atyn borbailap tūra qudy. Künimen añ soñynan şapqan serikteriniñ attary äbden boldyrğan-tyn. Tek tüske deiin ūdaiy şapsa teri ğana şyğatyn Jänibektiñ kökbuyryly ğana äli tyñ i̇edi. Atbegi äbden jaratqan i̇eken, qabaq qaqqanşa joldastarynan ūzap ketti. Ol aq bökendi quyp kele jatyp, töteden qosylğan han toby men älgi üş qoñyrdy kördi. Han atyn jaña ğana auystyr-
ğan. Al Sarybai tek Jänibekti añdumen ğana jürip astyndağy jüirigin tyñ ūstağan. Äri-beriden soñ Jänibek, han, Sarybai üşeui özgelerden qarasyn üzip, üzdik ketken. Bie sauymdai jer şapqanda ğana būl üşeui qaljyrauğa ainal-
ğan bökenge birdei taianğan. Äbden dymy qūryp i̇etpetinen qūlağan dala i̇erkesiniñ üstine añşylar birdei jetken. Añ qūmar Jänibek soiylyn laqtyryp jiberip, bökendi birinşi bop bauyzdaiyn dep, qynabynan kezdigin ala atynan sekirip tüsken. Däl osy sätte: «Joq, olja meniki!» dep Sarybai da soiylyn yñğailap bökendi bauyzdauğa i̇eñkeigen Jänibektiñ tu syrtynan ūrmaq bop taiai bergen. Biraq Jänibek barystai atylyp, Sarybaidy at üstinen jūlyp alğan, Jänibektiñ tizesiniñ astyna tüsip qalğanyn bir-aq bilgen Sarybai hanğa:
— Au, ūrsañyzşy kök jelkeden! — degen, hannyñ qolyndağy soiylğa közi tüsip.
Nege i̇ekeni belgisiz, hannyñ boiy dirildep ketip, Jänibekti soiylmen ūruğa qoly köterilmegen.
Däl osy kezde şapqan at dübiri kenet i̇estilip, bir büiirden Kerei sūltan şyğa kelgen. Tizesimen Sarybaidy bir-i̇eki nyğarlap jiberip Jänibek: «Bir jolğa qastyğyñdy keştim, i̇ekinşi märtebe qolyma tüsseñ öziñnen kör» dep türegelgen de, jatqan añğa qarağan. Ökpesi öşip äbden ornynan tūra almai qalğan beişara, sol moinyn sozyp i̇etpetinen qūlağan qalpynda äli jatyr i̇eken. Jänibek ony aiap ketken. «Jazyqty jauyma tirşiligin qiğanda, jazyğyñ joq, aqböken, seni nesine öltirem», dep anandai jerde jatqan soiylyn alyp atyna mingen. Osy sätte Kerei de jetken. Bolğan oqiğany aitpasa da tüsingen Kerei sūltan, inisin qasyna i̇ertip, hanğa būrylyp ta qaramastan, şauyp kele jatqan topqa qarsy aqyryn aiañdap jüre bergen.
Būl kezde tältirektep ornynan Sarybai da türegelgen. Atynyñ üzeñgisine aiağyn salyp jatyp:
— Beker soiylmen ūrmadyñyz, han iem, — degen alqyna söilep, i̇eger de jyğylğanda moiyn omyrtqasyn būrap üzip alatyn i̇edim de, atynan qūlap öldi deitin i̇edim. Qalai ölgenin közimen körgen i̇eşkim joq... — dep kele jatty da, — taqsyr han, keşiriñiz... — dep basyn qolymen qorğai bergen.
Biraq qūlaştai siltegen kök qūryş aldaspan onyñ moinyn qiğaştai kesip, zäresi ūşyp közi adyraiğan basyn anadai jerge ūşyryp tüsirgen.
Qaityp oralğan Jänibek pen Kerei Sarybaidyñ äli de bolsa jany şyğa qoimai, anadai jerde aqyryn qimyldap jatqan basy men qan-qan bolyp diril qaqqan denesin körgen. Būiryğyn oryndai almağan qūly i̇endi tiri kuäge ainalmas üşin, hannyñ ädeii öltirgenin i̇ekeui birdei ūqqan. Biraq Äbilqaiyr:
— Jänibek sūltanğa qastyq oilağany üşin basyn aldym! — degen.
Ana i̇ekeui oğan jauap qaitarmağan, ün-tünsiz attarynyñ basyn būryp, kele jatqan adamdarğa qarsy aiañdağan.