Köşpendiler - I - Almas qylyş

ALMAS QYLYŞ

(KÖŞPENDILER – 1)

Oqyrmandarğa söz

Qymbatty dostar! Sizder Iliiäs İesenberlinniŋ ataqty «Köşpendiler» trilogiiäsyn qolğa alyp otyrsyzdar. Kitap jalpy taralymy üş million danamen i̇elu retten asa şyğarylyp, qazirdiŋ özinde otyz tilge audarylsa da, būl jolğy basylymnyŋ täuelsiz Qazaqstannyŋ qalyptasu kezeŋinde alğaş ret jüzege asyryluy nazar audararlyq oqiğa bolyp otyr. Osy arqyly asa körnekti jazuşynyŋ şyğarmaşylyğyn qasterleuşiler men bağalauşylarğa, bizdiŋ tarihymyzdy qymbat köretin barşa jūrtşylyqqa būl şyğarmağa jaŋaşa — ejelden azattyqqa ūmtylyp, ūlttyq täuelsizdik üşin i̇erlikpen küresken qazaq halqynyŋ jüzege asqan armany tūrğysynan qarauğa mümkindik beriledi.
Bügingi taŋda trilogiiäny qaita oqi otyryp, i̇egemendik alu isine bizdiŋ babalarymyz — Äbilqaiyr, Abylai, Kenesary handar, Nauryzbai, Qoblandy, Bögenbai batyrlar, Töle bi, Asanqaiğy, Būqar jyrau syndy danalar qanşalyqty zor üles qosqanyn i̇erekşe tüisinip, paiymdaisyŋ... Olar, olardyŋ serikteri men izbasarlary öz otanyn şeksiz süidi, onyŋ bolaşağyna sendi, osynau kökeikesti mūratqa jetu üşin aianbai küş-qairat jūmsady.
Trilogiiänyŋ tağdyrynda da ony jaratuşy, birneşe märte jala men jazalauğa duşar i̇etilgen adamnyŋ tağdyryna ūqsastyq bar. İdeologiiälyq jäne tsenzuralyq talai kedergilerden ötken soŋ, tek täuelsizdik jyldarynda ğana, būl kitap şyn mäninde qalyŋ oqyrman qauymnyŋ qoly jetetin igilikke ainaldy. Atap aitqanda, ol mektepterdiŋ oqu bağdarlamasyna i̇engizildi, i̇endigi jerde jastar odan ruhani myqtylyqtyŋ, adamgerşilik pen otanşyldyqtyŋ ülgisi men tağylymyna möldir būlaqtan su işkendei qana alady.
Al i̇endi ağa ūrpaqqa keletin bolsaq, kitapty qaitalap oqyp şyqqannan keiin olar özderi osydan biraz ğana būryn baiybyna bara almastai köringen kökeitesti sūraqtardyŋ köpşiligine jauap taba alady. Olardyŋ i̇eŋ bastysy, meniŋ oiymşa, jeke jäne ortaq müddeleri Üilesim tauyp birikken halyq, özin tületip ösirgen jerge adal berilgen halyq taudy qoparyp tastauğa, i̇eŋ qiyn problemalardy şeşuge qabiletti i̇ekendigin tüisinude bolsa kerek.
Kitap şyğaru i̇eŋ qiyn kezeŋin bastan keşirip otyrğan qazirgi künde, Iliiäs İesenberlinniŋ şeber qattalyp, talğampazdyqpen bezendirilgen trilogiiäsy jaryq köruiniŋ özi tänti i̇etedi. Būl köp rette «Qazaqoil» ūlttyq mūnai kompaniiäsynda, qazaqtyŋ «Astana-motors» kompaniiäsynda, «Ekson» kompaniiäsynyŋ Qazaqstan ökildiginde jūmys isteitin adamdardyŋ öner men tarihqa nemqūraidy qarai almai, oğan iŋkärlik bildiruiniŋ arqasynda mümkin boldy.
Men olarğa şyn jürekten rizalyğymdy aitamyn.
Al qymbatty oqyrmandar, sizderge bolsa, «Köşpendilerdiŋ» betterimen qyzyqty äri paidaly saiahat jasauğa tilektestik bildiremin.

Qazaqstan Respublikasynyŋ Prezidenti

Nūrsūltan Nazarbaev
BIRINŞI BÖLIM

I

Ajal — üstemdigiŋdi jürgizudiŋ i̇eŋ berik qūraly i̇emes pe?
Babasy Şyŋğyshan bükil älemdi osy ajal arqyly bağyndyrmaq bolğan joq pa i̇edi?
Qara būqarany ölimmen äldileuden Şyŋğys ūrpağynan şyqqan qai han tartynğan?»
Äbilqaiyr irbiz 1 terisiniŋ üstinde aunap tüsti.
«İä, ölim sebu — Şyŋğys babanyŋ ūly saiasaty. Ol öziniŋ bükil älemdi jaulap alam dep jinağan jau jürek i̇eratyn 2 da osy ölimmen qorqytyp ūstağan joq pa?.. İä, iä, söitken i̇edi ğoi. Qalai delingen i̇edi sol bir tärtip İasysynda?»
Äbilqaiyr közin jūmdy. Jaqynda ğana farsy tiline audarylğan. Şyŋğys babasynyŋ ämiri jürip tūrğan kezinde Qaraqūrymda bolğan italiiälyq bir jihankez jolauşynyŋ jazğan kitabynyŋ ärbir ärpi baqandai bop köz aldynda tūra qaldy. Äbilqaiyr i̇ernin jybyrlatyp oqi bastady: «Monğol äskeri jaiynda. Şyŋğyshan on adam bir adamğa bağynsyn dep būiyrğan (bizdiŋşe ony onbasy deidi), al ol onbasy bir jüzbasyğa bas igen. On jüzbasynyŋ üstinen bir adam qarağan. Ony myŋbasy degen. Bar äskeriniŋ basyna üş nūian qoiğan. Būl üş nūian baryp bir qolbasşyğa tize bükken». Äbilqaiyr säl közin aşty. İeŋ qyzyğy ar jağy... Ol qaitadan oqi tüsti:
«Eger ūrys kezinde osy on adamnyŋ bireui, ne i̇ekeui, üşeui, tipti odan köbi keiin qaşar bolsa, olar öltiriledi, al jüzdiktiŋ özgeleri qozğalmai, älgi on adam bäri birdei keiin şeginse bäri de joiylady: qysqasyn aitqanda, bäri birge şeginbese, öz betimen şegingenniŋ bäri tegis öltiriledi. Osy aitqandai, on adamnyŋ bir-ekeui jauğa qarsy ūmtylyp, özgeleri tūryp qalsa, tūryp qalğandar tegis qūrtylady. Al, osy onnyŋ bireui, ne odan köbi tūtqynğa tüsip, özge joldastary, olardy qūtqarmasa, qūtqarmağandardyŋ bäri de öltiriledi». Äbilqaiyr qaitadan oiğa ketti. «Şyŋğystyŋ qai ūrpağyn oilağan maqsatynan basqanyŋ tağdyry toqtatqany bar? Toqtatyp körgen i̇emes. Ondai oqiğa pandnamada da 3  keltirilmeidi. Taqtağy han da, altyn tabaqtağy jylan da bir. Tiem degendi şağyp aluğa tiısti. Babamyz salğan qandy-josyqty jol bar. Sol joldyŋ süreŋi i̇emes pe biz kele jatqan? Qara qazaq tügil, älem qojasy Şyŋğyshannyŋ ūrpağy birin-biri aiap körmegen. Möŋke hannyŋ bir öziniŋ istegeni nege tūrady?».
Şyŋğyshannyŋ tört ūly bolğan. Joşy, Jağatai, Ügedei, Töle. Törteui älem qojasy Şyŋğyshan jaulap alğan jerdi tört ūlysqa bölip, ärqaisysy bir-bir ūlystan basqarğan.
Şyŋğyshan ölisimen älem qojasynyŋ tört ūlynyŋ arasynda janjal bastalğan. Janjal Şyŋğys ordasy — Qaraqūrym Ūly tağyn kim ielenediden şyğdy da, aiağy ūlys arasyndağy jer, ataq, baq tartysyna ainalady. Joşy men Töle ūrpağy bir jaq, Ügedei men Jağatai ūrpağy i̇ekinşi jaq. Şyŋğyshan ölgennen keiin Qaraqūrym tağyna Ügedei otyrady. Ügedeiden keiin ūly han onyŋ balasy Küiik bolady. Küiikten keiin Joşynyŋ i̇ekinşi ūly — Altyn Ordanyŋ alğaşqy hany, ataqty Batudyŋ arqasynda qazaqtar Möŋke dep atap ketken, Töleniŋ ülken balasy Meŋgu Qaraqūrymğa han sailanady. Möŋkeni han sailarda, özderiniŋ küşiniŋ jetpeitinin bilgen Ügedei men Jağataidyŋ balalary tolyp jatqan syltau tauyp, ūly qūryltaiğa kelmei qalady.
Tek bir jyl ötkennen keiin, Möŋkeniŋ yzbarynan seskenip, Ügedei, Jağataidan tarağan bir top sūltandar han tağyna qūtty bolsyn aitqaly keledi. Han olardy ülken qoşametpen qarsy alady, atağat körsetedi, biraq tübinde meniŋ ūrpaqtarymmen han tağyna talasatyn osylar bolar dep, barlyğyn bir tünde qyrğyzyp tastaidy.
Bir myŋ üş jüz qyryq i̇ekinşi jyly Batudyŋ ūrpağy Altyn Ordany isläm dinine bağyndyrğan Özbek han öldi. Sodan keiin Däşti Qypşaq jerindegi osy hannyŋ atymen atala bastağan Özbek ordasynyŋ tağyna bir myŋ tört jüz jiyrma jetinşi jyly Äbilqaiyr ie boldy. Būl Joşynyŋ besinşi ūly Saibannan tarağan Däulet-Şaihy sūltannyŋ balasy. Qazir onyŋ Möŋke joly dep otyrğany joğarğy aitylğan Möŋke hannyŋ qandy oqiğasy. Rasynda da būl qandy oqiğa Şyŋğys ūrpaqtaryna belgili sara jolğa ainalğan.
Äbilqaiyr teris būrylyp tüsti. «Möŋkeden keiin de būl qandy janjal örşelene tüsken joq pa i̇edi? İä, söitti ğoi».
Möŋke ölgennen keiin Şyŋğystan tuğan tört ūl ūrpağy tört dara bolyp ketedi. «Talas tek Şyŋğystan tuğan tört ūl ūrpaqtarynyŋ arasynda bolyp qoidy ma? Joşydan tuğan balalarynyŋ arasynyŋ özi de san aluan qandy oqiğalarğa ainalğan joq pa?» Äbilqaiyr auyr kürsindi. «İä, Şyŋğyshannan keiin bükil älemge aty şyqqan Joşynyŋ ūly Batuhan men Töleniŋ balalary Qūbylai men Qūlağu boldy...
Batuhan men Qūlağu birigip, Ügedei men Jağataidyŋ ūrpaqtaryna qarsy şyqty. Biraq özderiniŋ arasy nemen bitti? İeki qoşqardyŋ basy bir qazanğa syia ma? İeger älem toqty bolsa, būl i̇ekeui kökjal qasqyrlar i̇edi ğoi, talaspai-tartyspai qos arlan qalai qisyn ortalaryndağy jyly-jūmsaq bağlandy? Tübi i̇ekeuiniŋ joly i̇eki bölinuge tura keldi i̇emes pe...»
Äbilqaiyr tağy kürsindi. Kenet onyŋ köz aldynda, däl bügingidei, sonau bir babalar jyr qylğan qandy oqiğalar i̇elestei jöneldi.
Bir myŋ i̇eki jüz otyz besinşi jyly, iağni Meşin jyly, Qaraqūrymğa bağynyşty i̇elge jar salyp Ügedei bükil Şyŋğys ūrpağyn jidy. Osy qūryltaida bükil Batysty jaulap alu mäselesi şeşildi.
Mine, Batysqa qarai lek-lek bop monğol äskeri attanyp bara jatyr. Būny i̇elu jyldyq jaugerşilik ömirinde jeŋiludi bilmegen Sübitai bahadur men jiyrma segiz jasar Batuhan basqaryp keledi... Būlardyŋ mingenderi käkir-şükir tai-tUiaq i̇emes, on kün jeliske şydai alar alasa boily, toqpaq jaldy, qūşaq qūiryqty, kileŋ saigülik şabysty jylqy. Üsterinde sauytty, jalpaq bet, syğyr köz nūian, bahadurlar. Attaryna da tizelerine deiin sauyt jabylğan. İeki jağynda jebege tolğan i̇eki-üş qoramsa, belderinde qisyq jüzdi qylyş pen ūzyn sapty aibalta, qamal būzatyn tas atqyştardy süireu üşin i̇er qasyna bailap alğan juandyğy bilektei qyl arqan. Ärqaisysynda kem degende i̇eki sadaqtan. Keibir körikti kiıngenderdiŋ taqymdarynda bir jaq ūşy pyşaqtai ötkir naiza. Jeberleriniŋ ūşy i̇eki jüzdi qanjardai ötkir, süiir. Ysyldap kelip qadalsa, i̇eger täniŋ tastan jaralmasa, ar jağynan bir-aq öteri haq. Belge bailanğan qoramsalar, qazaq batyrlarynykindei i̇emes, taldan iıp toqylğan. Jauyngerleriniŋ basyna kigen temir, qola dulyğalary anadaidan künge şağylysyp jarq-jūrq i̇etedi.
Lek-lek bop, bort-bort jelgen qalyŋ qosynnyŋ budaqtatqan şaŋy alystan jer betinen köterilgen būlt tärizdi.
Batysty aluğa būl joly attanğan äsker üş jüz myŋ! Üş lek qol! Aibarly da, sūsty da! Kim, oğan şydai alar! İä, şydai alğan joq.
Sol bir jyl kün tūtylğan bir myŋ i̇eki jüz otyz altynşy jyly i̇edi ğoi. Batuhan bastağan qalyŋ qol jazdyŋ aiaq kezinde İedil boiyndağy būlğarlardyŋ astanasyn aldy. Üş jyldyŋ işinde Batu äskeri Riazan, Vladimir, Suzdal, Kievti şauyp Batysqa jol aşyldy. Qan sudai aqty. Janğan qala, jylağan bala. «Şyŋğyshan!», «Batuhan!», «Sübitai bahadur!» attary älemdi türşiktirdi. Batu äskeriniŋ aldynda İevropa memleketteriniŋ bai ölkeleri qaldy. Monğoldyŋ aqtanger tapal jylqysynyŋ tUiağy i̇endi Polşa, çehtar men madiiärlardyŋ jerin basty. Aldarynan Adriat teŋiziniŋ jağasyn jailağan tağy slavian i̇elderi körindi.
Batuhan ol aralarğa da jeter me i̇edi, qaiter i̇edi, däl osy kezde iağni bir myŋ i̇eki jüz qyryq birinşi, Doŋyz jyly ūly han Ügedei öldi degen habar keldi. Batu keiin qaitty. Böten i̇elderdi alu quanyşynan Qaraqūrymdağy Şyŋğys tağyna kimniŋ otyru qaupi küşti boldy.
Ūly taqqa Küiik otyrdy. İendi birine-biri qas qos böriniŋ arasy alystai berdi. Biri «Ūly Ordanyŋ hanymyn» dep kökirek körsetkisi kelse, i̇ekinşisi tuy aspanda jelbiregen Altyn Ordanyŋ aibynyn aldynan kes-kestei tartty. Batuhan Küiiktiŋ būiryqtaryn jalpy tyŋdağanmen, keide syltau tauyp oryndamai qoiudy da şyğarğan.
Būndai jağdaida üş jyl şydağan Küiik törtinşi jyly qalyŋ qosynmen Tarbağatai tauynan tüsip, Altyn Ordağa qarai bet alğan. Osyndai janjaldy kütip otyrğan Batu da su jürektik körsetpegen.
Edil özeniniŋ sağasyndağy Altyn Orda astanasy Sarai qalasynan «Sary-
arqadağy i̇elimdi köremin» degen syltaumen on tümen qolmen Küiikke qarsy jürgen.
Qalyŋ qol i̇eki jaqtan taiai berdi. Küiik pen Batu alystan aibat körsetip, aiaqtarymen jer qoparyp süzisuge kele jatqan i̇eki būqa tärizdi. «Qaisysynyŋ müiizi synbaq? Al synbasa qaisysynyŋ müiizi mūqalyp, namysqa şydai almai qan qaqsap syrqyramaq?».
Bükil Şyŋğys äuleti bolyp demin işine tarta kütti. Biraq zaŋğar müiizder sart-sūrt ūrysqan joq. Kütpegen jerden jol-jönekei Küiik i̇eki kün auyryp qaza tapty...
Äbilqaiyr i̇ezu tartyp külimsiredi. «İä, Küiik joq jerden o düniege sapar saldy. Biraq qandai aurudan ketkenin äli künge deiin tiri jan aita almaidy. Älde... O da ğajap i̇emes. İegerde jauyŋdy jeŋer naizanyŋ ūşynan basqa da jol taba alsaŋ, nesi aiyp? Joq, joq, Şyŋğys börileri kisi öliminen seskenip körgen i̇emes. Al sonda öziniki ne? Bir qara qazaqty ölim jazasyna qiiä saluğa nege osynşama qinalady? Būl ne, qorqaqtyğy ma, älde käriliktiŋ aldy bop, tabanynyŋ büri kete bastağany ma? Joq, joq, i̇ekeui de i̇emes, būl jağdaidy oŋai şeşuge bolmaidy. Mūnda oilanatyn käp köp...»
«Ölim! Kerek jerinde, Joşy tūqymy da i̇eki qolyn qanğa būiap şyğa keleri haq. Oğan sonau Batu ūrpağynyŋ isteri kuä».
«İä, iä, Küiik ölgennen tört jyldan keiin, Batuhannyŋ özi de dünie saldy. Biraq Ūly Orda hany i̇etip Töleniŋ ülken ūly, öziniŋ üzeŋgiles serigi Möŋkeni otyrğyzyp ketti. Al Batu ölgenniŋ i̇erteŋine-aq Altyn Orda tağyna talas bastalğan joq pa i̇edi... Būl talas ta qandai qandy oqiğalarğa aparyp soqpady! Aqyry qaiyŋdy qūrtqan tüngi ağaş jegi köbelektei Batudyŋ bar ūrpağyn joiyp tyndy».
Şyŋğyshan zaŋy boiynşa han ölse onyŋ ornyn ülken ūly basuy kerek. Batudyŋ tört ūly bolğan-dy. Sartaq, Tūhuhan, Aiuhan, Ūlaqşy. Altyn Ordağa Sartaq ie boluğa tiısti i̇edi. Nasrani 4  dinine kirgeni bolmasa, ötkir, ot jürekti jas i̇eken. Jäne ony Möŋke han da ūnatqan körinedi. Biraq Altyn Ordany oğan Joşynyŋ üşinşi balasy Berke qiğysy kelmeidi. Berke Batudyŋ tiri küninde közge tüsken han ūrpağy. Mūsylman dinine kirip, Bağdattağy Abbasid halifatynyŋ osy kezdegi halify Mµstasimnan şapan kiıp, tartuğa qūran alğan adam. Möŋkeden Altyn Orda tağyna otyruğa rūqsat aluğa Sartaq Qaraqūrymğa jürip ketkende, osy Berke moinyna būrşaq salyp «Uä, alla, bar bolsaŋ Sartaqty Qaraqūrymğa jetkizbei al!» dep közinen jasy sorğalap, när tatpai, i̇eki kün boiy qūdaidan tileidi. Sartaq sūltan jol üstinde iş auruğa ūşyrap, qaza tabady. Sartaqqa kelgen qūdai jibergen ajal ma, älde Berkeniŋ tapsyruymen sūltandy küzetip bara jatqan kisilerdiŋ bireuiniŋ bergen uy ma, būny da osy künge deiin bilgen jan joq...
Äbilqaiyr miyğynan küldi. Jaişylyqta şybyn ölimi qūrly körmeitin älgi bir qara qazaqqa aitylmaq ölim ükimi miynan şyqpai qoiğanyna küldi. «Joşy ūrpağyna adam tağdyry qaşan han şeşe almas jūmbaq bolğan? Joq, bir ğana Joşy ūrpağy i̇emes, bir äke, bir şeşeden tuğan sūltandar da birin-biri bauyzdap jatpaityn ba i̇edi?»
İä, Berke han boldy... Al bir myŋ i̇eki jüz alpys altynşy jyly Berke dünie salysymenen Altyn Orda tağy qaitadan Batuhannyŋ ūrpağyna qaitqan. Biraq Batu ūrpağy Altyn Ordağa jeti atasynan asyp han bola almady. Bir myŋ i̇eki jüz toqsan besinşi jyldan bir myŋ üş jüz on i̇ekinşi jylğa deiin taqta otyrğan Toqtağudan keiin Batudyŋ nemeresi, Aiuhannan tuğan Özbek han ölgennen soŋ Altyn Orda tağyna Özbektiŋ balasy Jänibek otyrdy. Osy äz Jänibek handy qaraŋğy tünde tuğan balasy Berdibek öz qolynan bauyzdap, han tağyna jetti. Biraq Berdibek qūr äkesin öltirip qana qoimady. Altyn Orda tağynan dämeter dep, bir jazda at jalyn tartyp miner ağa-inisin tegis öltirdi. Abat i̇eldi ala airan i̇etti. Äitse de menşiktengen altyn taq oğan da qūtty bolmady. Taqqa otyrğanyna i̇eki jyl öter-ötpesten, qastasqan tuystary onyŋ özin bauyzdap öltirdi. Halyq arasyna tarap ketken «Nar moiny kesilgen, Berdibek han ölgen kez» degen mäteldiŋ aŋysy sodan. Mine, osy Berdibek hannyŋ öluimen birge Batu ūrpağynyŋ Altyn Ordağa han boluy da bitken
Äbilqaiyr osy oqiğalardy biraz oilap otyrdy da, ornynan türegelip tereze aldyna bardy. Biraq birinen soŋ biri tizbektelgen auyr oilar, soŋynan i̇ergen jetim küşiktei, qalmai qoidy.
«Altyn Orda handyğyna talas Batuhan ūrpaqtarynyŋ arasynda bitkenmen, Joşynyŋ özge balalarynyŋ ürim-būtaqtarynyŋ işinde bitti me?» Däşti Qypşaq hany tağy da auyr kürsindi.
«Joşydan qyryq ūl, on jeti qyz tuğan i̇eken. Ärqaisysy bir ūlys, ätteŋ auyz birlikteri bolmady. Altyn Orda hany bolamyz dep qyryq pyşaq bop qyrylysty ğoi bäri. Sonyŋ işinde tek Batu ūrpağy ğana üstem bolyp keldi. İegerde Joşynyŋ ülken balasy Orda Batudai azuly jaratylğanda kökek äni basqa türde aitylar i̇edi. Äitkenmen Orda ūrpağynyŋ bozökpe bolğany teris timedi. Mine i̇endi, Berdibek sūmnyŋ qandy qoly arqyly Batu ūrpağynan baq qūsy ūşyp i̇edi, Altyn Orda özgemizge qalğan joq pa?
Ras, Altyn Ordadağy Saiban ūrpağy keşirek han bola bastady. Al, Joşynyŋ on üşinşi balasy Toqai Temir ūrpağy besinşi buynynda, Aqsaq Temir köregenmen alysyp ötken Orys hannyŋ kezinen-aq bauyr basty.
İgiliktiŋ i̇erte-keşi joq, tek arty qaiyrly bolsyn.
Äbilqaiyr qabağy qars jabylyp ketti. Onyŋ sūlu mūrtty ağairaŋ türinde bir orasan qobalju sezildi. Hannyŋ büitip jan-jağyna ürke qarap, köŋil küiiniŋ özgere qaluynyŋ aujaiy köp i̇edi.
Qos qoly qyzyl qanğa būialğanyna qaramai, on jeti jasar Äbilqaiyrdy azuly tilektesteri Däşti Qypşaqqa han i̇etip aq kigizge köterdi. Baq qūsy basyna qonyp, aq tüieniŋ qarny jaryldy. Biraq adamnyŋ bağy köterilgen saiyn, jauy da köbeiedi. Būğan Joşynyŋ özge ūrpaqtarynyŋ arasyndağy kökirekterin i̇ejelden jegidei jep kele jatqan baq kündestik, i̇el bileulikten tuğan talas keselderinen basqa böten de sebepter qosylğan.
Biz äŋgime i̇etip otyrğan bir myŋ tört jüz i̇elu altynşy jyly osy talas jarğa tirelip tasyğaly tūrğan özendei şeŋberine äbden jetken kezi i̇edi. Äbilqaiyrdyŋ seskenetin jauy i̇ekeu: biri — Orys hannan tuğan Qūiyrşyq hannyŋ balasy Baraq ūly Jänibek pen onyŋ üş atalas tuysy Kerei. İekinşisi öziniŋ atalasy Maqmüdek hannan tuğan Hodja Mūhamed hannyŋ balasy Abaq. Būl da qūr sūltan i̇emes, Altyn Orda men Aq Ordağa ie bolğan han tūqymdary. Äsirese Orys hannyŋ ūrpaqtary qauipti. Jänibek pen Kereidiŋ qūr özderi ğana i̇emes, arttarynda ärqaisysy bir tümenge qolbasşy bola alar qasqyrdyŋ böltirigindei segizden ūldary tūr. Äsirese jas bolsa da Jänibektiŋ ūly Qasymnyŋ, Kereidiŋ balasy Būryndyqtyŋ aiaq alystary bölek. Būlary da i̇eşteŋe i̇emes, Jänibek pen Kereiden seskener basqa da qaupi bar. Kök Orda tiregi, Äbilqaiyrdyŋ oŋ qoly Qypşaq bolsa, Jänibek pen Kereidiŋ süieneri Arğyn. Arğyn jürgen jerde Qoŋyrat, Naiman, Kerei, Uaq, Taraqty da üzeŋgilese ketedi.
Al, aqiqatyna kelsek janjal tübi äride jatyr. Būl mezgil sonau Soğdy jeri men İedil özeniniŋ jağasyna deiin Ūly Däşti Qypşaq dalasyn jailağan türki tūqymdas i̇elderdiŋ i̇ekige böline bastağan şağy i̇edi. Şaruaşylyğyna qarai, Maurennahr dep atalatyn Jeihūn 5  men Seihūn 6  dariiälarynyŋ ortasynda tūratyn türki rularynyŋ köbi Künşyğys — Oŋtüstigindegi, tübi köşpeli irandyqtar, özi tärizdi i̇eginşilikpen şūğyldanğan otyryqşy Soğdy i̇elimen qauymdasyp, özbek halqynyŋ irgesin qalai bastağan. Al Seihūn dariiänyŋ orta şeninen tömen qarai sonau İedil, Jaiyqtyŋ arğy betine deiin köşip jürgen türki tūqymdas rular özi tärizdi mal bağatyn, Jetisu boiyndağy köne zamannan kele jat-
qan Üisin, Dulat, Jalaiyr, Qaŋly tärizdi köptegen salty men dästüri bir rularmen birigip, qazaq degen i̇el bolsaq dep talpynğan-dy. Osy kezdegi bükil Däşti Qypşaqtyŋ hany Äbilqaiyr öz ordasyn qazaq dalasyna tikse de, jaulap alğan jerleri sol Maurennahr, Soğdy, Qorasan jağy bolğandyqtan köŋilin köbine osy tūsqa audarğan. Solardan qyz alyp, Orda saltyn da köbine Maurennahr i̇eliniŋ ädet-ğūrpyna qarai köşire bastağan.
Qaramağyndağy köşpeli i̇elderge alym-salyqty köp salyp, ony tek böten jūrtty şabatyn äskerge jūmsap, halyqtyŋ küiin naşarlatyp jibergen. Jäne özi Däşti Qypşaqtyŋ dalasynan köri Maurennahr şaharlarynyŋ birin han Ordasy i̇etudi dūrys körgen. Būnyŋ bäri köşpeli Däşti Qypşaqtyŋ asau jyl-
qy tärizdi, arda rularyn hannan şoşytuğa ainalğan. Öziniŋ şaruaşylyğyn, dästürin, salt-ğūrpyn, bärin tübi Maurennahr tūrğyn i̇eliniŋ degenine qarai ainaldyrğysy keletinin sezgen Däşti Qypşaq taipalary i̇endi Äbilqaiyrdan irgesin äri saludy oilağan. Osy tilektiŋ tuyn kötergen basty adam — Jänibek sūltan. Ärine, Jänibektiŋ būl qylyğy Äbilqaiyrğa ūnamaityn. Orys hannyŋ ūrpaqtarynyŋ i̇el arasyn bylai qobaljyta bastauy tek özderi han bolğylary keluden dep qana tüsinetin Däşti Qypşaq ämirşisi aldymen Jänibekti qūrtudy köksegen. Al būl kökeikesti armannyŋ tübi halyqta jatqanyn ol aŋğarmağan. Halyqqa tek impram 7  dep qaraityn Äbilqaiyr, sonau apai tös, jündi balaq batyrlardyŋ artynda rulary baryn, al i̇el degen mağyna osy rularda i̇ekenin i̇esepke almaityn. Hannyŋ ūğymy boiynşa būl impramdardy sūltandar basqarady. Tek sol sūltandarmen til tapsa bolğany. Sondyqtan Äbilqaiyr Orda maŋyna qazaqtyŋ Qaptağai, Böribai, Qaraqoja sekildi i̇erligi üşin är ru attaryn ūran ğyp kötergen aŋğal batyrlardan köri, özi tärizdi, däuleti şalqyğan sūltan, ämir, hakimderdi jinaityn.
Äbilqaiyrdyŋ oiynşa osylarmen til tapsa, bolğany. Al, til tabu üşin han qandai täsil qoldansa da, Jänibek pen Kerei könbei-aq qoiğan. Būl sūltandar künnen-künge aralaryn hannan alystatyp bara jatqan. Arğyn men Qypşaqtyŋ da qazir i̇eki bölinuiniŋ tüp sebebi de osy i̇ekeuiniŋ han Ordasyna degen ala közdiginen tuğan.

Click or select a word or words to search the definition