Köşpendiler - I - Almas qylyş

ALMAS QYLYŞ

(KÖŞPENDILER – 1)

Oqyrmandarğa söz

Qymbatty dostar! Sizder Iliiäs İesenberlinniñ ataqty «Köşpendiler» trilogiiäsyn qolğa alyp otyrsyzdar. Kitap jalpy taralymy üş million danamen i̇elu retten asa şyğarylyp, qazirdiñ özinde otyz tilge audarylsa da, būl jolğy basylymnyñ täuelsiz Qazaqstannyñ qalyptasu kezeñinde alğaş ret jüzege asyryluy nazar audararlyq oqiğa bolyp otyr. Osy arqyly asa körnekti jazuşynyñ şyğarmaşylyğyn qasterleuşiler men bağalauşylarğa, bizdiñ tarihymyzdy qymbat köretin barşa jūrtşylyqqa būl şyğarmağa jañaşa — i̇ejelden azattyqqa ūmtylyp, ūlttyq täuelsizdik üşin i̇erlikpen küresken qazaq halqynyñ jüzege asqan armany tūrğysynan qarauğa mümkindik beriledi.
Bügingi tañda trilogiiäny qaita oqi otyryp, i̇egemendik alu isine bizdiñ babalarymyz — Äbilqaiyr, Abylai, Kenesary handar, Nauryzbai, Qoblandy, Bögenbai batyrlar, Töle bi, Asanqaiğy, Būqar jyrau syndy danalar qanşalyqty zor üles qosqanyn i̇erekşe tüisinip, paiymdaisyñ... Olar, olardyñ serikteri men izbasarlary öz otanyn şeksiz süidi, onyñ bolaşağyna sendi, osynau kökeikesti mūratqa jetu üşin aianbai küş-qairat jūmsady.
Trilogiiänyñ tağdyrynda da ony jaratuşy, birneşe märte jala men jazalauğa duşar i̇etilgen adamnyñ tağdyryna ūqsastyq bar. İdeologiiälyq jäne tsenzuralyq talai kedergilerden ötken soñ, tek täuelsizdik jyldarynda ğana, būl kitap şyn mäninde qalyñ oqyrman qauymnyñ qoly jetetin igilikke ainaldy. Atap aitqanda, ol mektepterdiñ oqu bağdarlamasyna i̇engizildi, i̇endigi jerde jastar odan ruhani myqtylyqtyñ, adamgerşilik pen otanşyldyqtyñ ülgisi men tağylymyna möldir būlaqtan su işkendei qana alady.
Al i̇endi ağa ūrpaqqa keletin bolsaq, kitapty qaitalap oqyp şyqqannan keiin olar özderi osydan biraz ğana būryn baiybyna bara almastai köringen kökeitesti sūraqtardyñ köpşiligine jauap taba alady. Olardyñ i̇eñ bastysy, meniñ oiymşa, jeke jäne ortaq müddeleri Üilesim tauyp birikken halyq, özin tületip ösirgen jerge adal berilgen halyq taudy qoparyp tastauğa, i̇eñ qiyn problemalardy şeşuge qabiletti i̇ekendigin tüisinude bolsa kerek.
Kitap şyğaru i̇eñ qiyn kezeñin bastan keşirip otyrğan qazirgi künde, Iliiäs İesenberlinniñ şeber qattalyp, talğampazdyqpen bezendirilgen trilogiiäsy jaryq köruiniñ özi tänti i̇etedi. Būl köp rette «Qazaqoil» ūlttyq mūnai kompaniiäsynda, qazaqtyñ «Astana-motors» kompaniiäsynda, «Ekson» kompaniiäsynyñ Qazaqstan ökildiginde jūmys isteitin adamdardyñ öner men tarihqa nemqūraidy qarai almai, oğan iñkärlik bildiruiniñ arqasynda mümkin boldy.
Men olarğa şyn jürekten rizalyğymdy aitamyn.
Al qymbatty oqyrmandar, sizderge bolsa, «Köşpendilerdiñ» betterimen qyzyqty äri paidaly saiahat jasauğa tilektestik bildiremin.

Qazaqstan Respublikasynyñ Prezidenti

Nūrsūltan Nazarbaev
BIRINŞI BÖLIM

I

Ajal — üstemdigiñdi jürgizudiñ i̇eñ berik qūraly i̇emes pe?
Babasy Şyñğyshan bükil älemdi osy ajal arqyly bağyndyrmaq bolğan joq pa i̇edi?
Qara būqarany ölimmen äldileuden Şyñğys ūrpağynan şyqqan qai han tartynğan?»
Äbilqaiyr irbiz 1 terisiniñ üstinde aunap tüsti.
«İä, ölim sebu — Şyñğys babanyñ ūly saiasaty. Ol öziniñ bükil älemdi jaulap alam dep jinağan jau jürek i̇eratyn 2 da osy ölimmen qorqytyp ūstağan joq pa?.. İä, iä, söitken i̇edi ğoi. Qalai delingen i̇edi sol bir tärtip İasysynda?»
Äbilqaiyr közin jūmdy. Jaqynda ğana farsy tiline audarylğan. Şyñğys babasynyñ ämiri jürip tūrğan kezinde Qaraqūrymda bolğan italiiälyq bir jihankez jolauşynyñ jazğan kitabynyñ ärbir ärpi baqandai bop köz aldynda tūra qaldy. Äbilqaiyr i̇ernin jybyrlatyp oqi bastady: «Monğol äskeri jaiynda. Şyñğyshan on adam bir adamğa bağynsyn dep būiyrğan (bizdiñşe ony onbasy deidi), al ol onbasy bir jüzbasyğa bas igen. On jüzbasynyñ üstinen bir adam qarağan. Ony myñbasy degen. Bar äskeriniñ basyna üş nūian qoiğan. Būl üş nūian baryp bir qolbasşyğa tize bükken». Äbilqaiyr säl közin aşty. İeñ qyzyğy ar jağy... Ol qaitadan oqi tüsti:
«İeger ūrys kezinde osy on adamnyñ bireui, ne i̇ekeui, üşeui, tipti odan köbi keiin qaşar bolsa, olar öltiriledi, al jüzdiktiñ özgeleri qozğalmai, älgi on adam bäri birdei keiin şeginse bäri de joiylady: qysqasyn aitqanda, bäri birge şeginbese, öz betimen şegingenniñ bäri tegis öltiriledi. Osy aitqandai, on adamnyñ bir-i̇ekeui jauğa qarsy ūmtylyp, özgeleri tūryp qalsa, tūryp qalğandar tegis qūrtylady. Al, osy onnyñ bireui, ne odan köbi tūtqynğa tüsip, özge joldastary, olardy qūtqarmasa, qūtqarmağandardyñ bäri de öltiriledi». Äbilqaiyr qaitadan oiğa ketti. «Şyñğystyñ qai ūrpağyn oilağan maqsatynan basqanyñ tağdyry toqtatqany bar? Toqtatyp körgen i̇emes. Ondai oqiğa pandnamada da 3  keltirilmeidi. Taqtağy han da, altyn tabaqtağy jylan da bir. Tiem degendi şağyp aluğa tiısti. Babamyz salğan qandy-josyqty jol bar. Sol joldyñ süreñi i̇emes pe biz kele jatqan? Qara qazaq tügil, älem qojasy Şyñğyshannyñ ūrpağy birin-biri aiap körmegen. Möñke hannyñ bir öziniñ istegeni nege tūrady?».
Şyñğyshannyñ tört ūly bolğan. Joşy, Jağatai, Ügedei, Töle. Törteui älem qojasy Şyñğyshan jaulap alğan jerdi tört ūlysqa bölip, ärqaisysy bir-bir ūlystan basqarğan.
Şyñğyshan ölisimen älem qojasynyñ tört ūlynyñ arasynda janjal bastalğan. Janjal Şyñğys ordasy — Qaraqūrym Ūly tağyn kim ielenediden şyğdy da, aiağy ūlys arasyndağy jer, ataq, baq tartysyna ainalady. Joşy men Töle ūrpağy bir jaq, Ügedei men Jağatai ūrpağy i̇ekinşi jaq. Şyñğyshan ölgennen keiin Qaraqūrym tağyna Ügedei otyrady. Ügedeiden keiin ūly han onyñ balasy Küiik bolady. Küiikten keiin Joşynyñ i̇ekinşi ūly — Altyn Ordanyñ alğaşqy hany, ataqty Batudyñ arqasynda qazaqtar Möñke dep atap ketken, Töleniñ ülken balasy Meñgu Qaraqūrymğa han sailanady. Möñkeni han sailarda, özderiniñ küşiniñ jetpeitinin bilgen Ügedei men Jağataidyñ balalary tolyp jatqan syltau tauyp, ūly qūryltaiğa kelmei qalady.
Tek bir jyl ötkennen keiin, Möñkeniñ yzbarynan seskenip, Ügedei, Jağataidan tarağan bir top sūltandar han tağyna qūtty bolsyn aitqaly keledi. Han olardy ülken qoşametpen qarsy alady, atağat körsetedi, biraq tübinde meniñ ūrpaqtarymmen han tağyna talasatyn osylar bolar dep, barlyğyn bir tünde qyrğyzyp tastaidy.
Bir myñ üş jüz qyryq i̇ekinşi jyly Batudyñ ūrpağy Altyn Ordany isläm dinine bağyndyrğan Özbek han öldi. Sodan keiin Däşti Qypşaq jerindegi osy hannyñ atymen atala bastağan Özbek ordasynyñ tağyna bir myñ tört jüz jiyrma jetinşi jyly Äbilqaiyr ie boldy. Būl Joşynyñ besinşi ūly Saibannan tarağan Däulet-Şaihy sūltannyñ balasy. Qazir onyñ Möñke joly dep otyrğany joğarğy aitylğan Möñke hannyñ qandy oqiğasy. Rasynda da būl qandy oqiğa Şyñğys ūrpaqtaryna belgili sara jolğa ainalğan.
Äbilqaiyr teris būrylyp tüsti. «Möñkeden keiin de būl qandy janjal örşelene tüsken joq pa i̇edi? İä, söitti ğoi».
Möñke ölgennen keiin Şyñğystan tuğan tört ūl ūrpağy tört dara bolyp ketedi. «Talas tek Şyñğystan tuğan tört ūl ūrpaqtarynyñ arasynda bolyp qoidy ma? Joşydan tuğan balalarynyñ arasynyñ özi de san aluan qandy oqiğalarğa ainalğan joq pa?» Äbilqaiyr auyr kürsindi. «İä, Şyñğyshannan keiin bükil älemge aty şyqqan Joşynyñ ūly Batuhan men Töleniñ balalary Qūbylai men Qūlağu boldy...
Batuhan men Qūlağu birigip, Ügedei men Jağataidyñ ūrpaqtaryna qarsy şyqty. Biraq özderiniñ arasy nemen bitti? İeki qoşqardyñ basy bir qazanğa syia ma? İeger älem toqty bolsa, būl i̇ekeui kökjal qasqyrlar i̇edi ğoi, talaspai-tartyspai qos arlan qalai qisyn ortalaryndağy jyly-jūmsaq bağlandy? Tübi i̇ekeuiniñ joly i̇eki bölinuge tura keldi i̇emes pe...»
Äbilqaiyr tağy kürsindi. Kenet onyñ köz aldynda, däl bügingidei, sonau bir babalar jyr qylğan qandy oqiğalar i̇elestei jöneldi.
Bir myñ i̇eki jüz otyz besinşi jyly, iağni Meşin jyly, Qaraqūrymğa bağynyşty i̇elge jar salyp Ügedei bükil Şyñğys ūrpağyn jidy. Osy qūryltaida bükil Batysty jaulap alu mäselesi şeşildi.
Mine, Batysqa qarai lek-lek bop monğol äskeri attanyp bara jatyr. Būny i̇elu jyldyq jaugerşilik ömirinde jeñiludi bilmegen Sübitai bahadur men jiyrma segiz jasar Batuhan basqaryp keledi... Būlardyñ mingenderi käkir-şükir tai-tUiaq i̇emes, on kün jeliske şydai alar alasa boily, toqpaq jaldy, qūşaq qūiryqty, kileñ saigülik şabysty jylqy. Üsterinde sauytty, jalpaq bet, syğyr köz nūian, bahadurlar. Attaryna da tizelerine deiin sauyt jabylğan. İeki jağynda jebege tolğan i̇eki-üş qoramsa, belderinde qisyq jüzdi qylyş pen ūzyn sapty aibalta, qamal būzatyn tas atqyştardy süireu üşin i̇er qasyna bailap alğan juandyğy bilektei qyl arqan. Ärqaisysynda kem degende i̇eki sadaqtan. Keibir körikti kiıngenderdiñ taqymdarynda bir jaq ūşy pyşaqtai ötkir naiza. Jeberleriniñ ūşy i̇eki jüzdi qanjardai ötkir, süiir. Ysyldap kelip qadalsa, i̇eger täniñ tastan jaralmasa, ar jağynan bir-aq öteri haq. Belge bailanğan qoramsalar, qazaq batyrlarynykindei i̇emes, taldan iıp toqylğan. Jauyngerleriniñ basyna kigen temir, qola dulyğalary anadaidan künge şağylysyp jarq-jūrq i̇etedi.
Lek-lek bop, bort-bort jelgen qalyñ qosynnyñ budaqtatqan şañy alystan jer betinen köterilgen būlt tärizdi.
Batysty aluğa būl joly attanğan äsker üş jüz myñ! Üş lek qol! Aibarly da, sūsty da! Kim, oğan şydai alar! İä, şydai alğan joq.
Sol bir jyl kün tūtylğan bir myñ i̇eki jüz otyz altynşy jyly i̇edi ğoi. Batuhan bastağan qalyñ qol jazdyñ aiaq kezinde İedil boiyndağy būlğarlardyñ astanasyn aldy. Üş jyldyñ işinde Batu äskeri Riazan, Vladimir, Suzdal, Kievti şauyp Batysqa jol aşyldy. Qan sudai aqty. Janğan qala, jylağan bala. «Şyñğyshan!», «Batuhan!», «Sübitai bahadur!» attary älemdi türşiktirdi. Batu äskeriniñ aldynda İevropa memleketteriniñ bai ölkeleri qaldy. Monğoldyñ aqtanger tapal jylqysynyñ tUiağy i̇endi Polşa, çehtar men madiiärlardyñ jerin basty. Aldarynan Adriat teñiziniñ jağasyn jailağan tağy slavian i̇elderi körindi.
Batuhan ol aralarğa da jeter me i̇edi, qaiter i̇edi, däl osy kezde iağni bir myñ i̇eki jüz qyryq birinşi, Doñyz jyly ūly han Ügedei öldi degen habar keldi. Batu keiin qaitty. Böten i̇elderdi alu quanyşynan Qaraqūrymdağy Şyñğys tağyna kimniñ otyru qaupi küşti boldy.
Ūly taqqa Küiik otyrdy. İendi birine-biri qas qos böriniñ arasy alystai berdi. Biri «Ūly Ordanyñ hanymyn» dep kökirek körsetkisi kelse, i̇ekinşisi tuy aspanda jelbiregen Altyn Ordanyñ aibynyn aldynan kes-kestei tartty. Batuhan Küiiktiñ būiryqtaryn jalpy tyñdağanmen, keide syltau tauyp oryndamai qoiudy da şyğarğan.
Būndai jağdaida üş jyl şydağan Küiik törtinşi jyly qalyñ qosynmen Tarbağatai tauynan tüsip, Altyn Ordağa qarai bet alğan. Osyndai janjaldy kütip otyrğan Batu da su jürektik körsetpegen.
İedil özeniniñ sağasyndağy Altyn Orda astanasy Sarai qalasynan «Sary-
arqadağy i̇elimdi köremin» degen syltaumen on tümen qolmen Küiikke qarsy jürgen.
Qalyñ qol i̇eki jaqtan taiai berdi. Küiik pen Batu alystan aibat körsetip, aiaqtarymen jer qoparyp süzisuge kele jatqan i̇eki būqa tärizdi. «Qaisysynyñ müiizi synbaq? Al synbasa qaisysynyñ müiizi mūqalyp, namysqa şydai almai qan qaqsap syrqyramaq?».
Bükil Şyñğys äuleti bolyp demin işine tarta kütti. Biraq zañğar müiizder sart-sūrt ūrysqan joq. Kütpegen jerden jol-jönekei Küiik i̇eki kün auyryp qaza tapty...
Äbilqaiyr i̇ezu tartyp külimsiredi. «İä, Küiik joq jerden o düniege sapar saldy. Biraq qandai aurudan ketkenin äli künge deiin tiri jan aita almaidy. Älde... O da ğajap i̇emes. İegerde jauyñdy jeñer naizanyñ ūşynan basqa da jol taba alsañ, nesi aiyp? Joq, joq, Şyñğys börileri kisi öliminen seskenip körgen i̇emes. Al sonda öziniki ne? Bir qara qazaqty ölim jazasyna qiiä saluğa nege osynşama qinalady? Būl ne, qorqaqtyğy ma, älde käriliktiñ aldy bop, tabanynyñ büri kete bastağany ma? Joq, joq, i̇ekeui de i̇emes, būl jağdaidy oñai şeşuge bolmaidy. Mūnda oilanatyn käp köp...»
«Ölim! Kerek jerinde, Joşy tūqymy da i̇eki qolyn qanğa būiap şyğa keleri haq. Oğan sonau Batu ūrpağynyñ isteri kuä».
«İä, iä, Küiik ölgennen tört jyldan keiin, Batuhannyñ özi de dünie saldy. Biraq Ūly Orda hany i̇etip Töleniñ ülken ūly, öziniñ üzeñgiles serigi Möñkeni otyrğyzyp ketti. Al Batu ölgenniñ i̇erteñine-aq Altyn Orda tağyna talas bastalğan joq pa i̇edi... Būl talas ta qandai qandy oqiğalarğa aparyp soqpady! Aqyry qaiyñdy qūrtqan tüngi ağaş jegi köbelektei Batudyñ bar ūrpağyn joiyp tyndy».
Şyñğyshan zañy boiynşa han ölse onyñ ornyn ülken ūly basuy kerek. Batudyñ tört ūly bolğan-dy. Sartaq, Tūhuhan, Aiuhan, Ūlaqşy. Altyn Ordağa Sartaq ie boluğa tiısti i̇edi. Nasrani 4  dinine kirgeni bolmasa, ötkir, ot jürekti jas i̇eken. Jäne ony Möñke han da ūnatqan körinedi. Biraq Altyn Ordany oğan Joşynyñ üşinşi balasy Berke qiğysy kelmeidi. Berke Batudyñ tiri küninde közge tüsken han ūrpağy. Mūsylman dinine kirip, Bağdattağy Abbasid halifatynyñ osy kezdegi halify Mµstasimnan şapan kiıp, tartuğa qūran alğan adam. Möñkeden Altyn Orda tağyna otyruğa rūqsat aluğa Sartaq Qaraqūrymğa jürip ketkende, osy Berke moinyna būrşaq salyp «Uä, alla, bar bolsañ Sartaqty Qaraqūrymğa jetkizbei al!» dep közinen jasy sorğalap, när tatpai, i̇eki kün boiy qūdaidan tileidi. Sartaq sūltan jol üstinde iş auruğa ūşyrap, qaza tabady. Sartaqqa kelgen qūdai jibergen ajal ma, älde Berkeniñ tapsyruymen sūltandy küzetip bara jatqan kisilerdiñ bireuiniñ bergen uy ma, būny da osy künge deiin bilgen jan joq...
Äbilqaiyr miyğynan küldi. Jaişylyqta şybyn ölimi qūrly körmeitin älgi bir qara qazaqqa aitylmaq ölim ükimi miynan şyqpai qoiğanyna küldi. «Joşy ūrpağyna adam tağdyry qaşan han şeşe almas jūmbaq bolğan? Joq, bir ğana Joşy ūrpağy i̇emes, bir äke, bir şeşeden tuğan sūltandar da birin-biri bauyzdap jatpaityn ba i̇edi?»
İä, Berke han boldy... Al bir myñ i̇eki jüz alpys altynşy jyly Berke dünie salysymenen Altyn Orda tağy qaitadan Batuhannyñ ūrpağyna qaitqan. Biraq Batu ūrpağy Altyn Ordağa jeti atasynan asyp han bola almady. Bir myñ i̇eki jüz toqsan besinşi jyldan bir myñ üş jüz on i̇ekinşi jylğa deiin taqta otyrğan Toqtağudan keiin Batudyñ nemeresi, Aiuhannan tuğan Özbek han ölgennen soñ Altyn Orda tağyna Özbektiñ balasy Jänibek otyrdy. Osy äz Jänibek handy qarañğy tünde tuğan balasy Berdibek öz qolynan bauyzdap, han tağyna jetti. Biraq Berdibek qūr äkesin öltirip qana qoimady. Altyn Orda tağynan dämeter dep, bir jazda at jalyn tartyp miner ağa-inisin tegis öltirdi. Abat i̇eldi ala airan i̇etti. Äitse de menşiktengen altyn taq oğan da qūtty bolmady. Taqqa otyrğanyna i̇eki jyl öter-ötpesten, qastasqan tuystary onyñ özin bauyzdap öltirdi. Halyq arasyna tarap ketken «Nar moiny kesilgen, Berdibek han ölgen kez» degen mäteldiñ añysy sodan. Mine, osy Berdibek hannyñ öluimen birge Batu ūrpağynyñ Altyn Ordağa han boluy da bitken
Äbilqaiyr osy oqiğalardy biraz oilap otyrdy da, ornynan türegelip tereze aldyna bardy. Biraq birinen soñ biri tizbektelgen auyr oilar, soñynan i̇ergen jetim küşiktei, qalmai qoidy.
«Altyn Orda handyğyna talas Batuhan ūrpaqtarynyñ arasynda bitkenmen, Joşynyñ özge balalarynyñ ürim-būtaqtarynyñ işinde bitti me?» Däşti Qypşaq hany tağy da auyr kürsindi.
«Joşydan qyryq ūl, on jeti qyz tuğan i̇eken. Ärqaisysy bir ūlys, ätteñ auyz birlikteri bolmady. Altyn Orda hany bolamyz dep qyryq pyşaq bop qyrylysty ğoi bäri. Sonyñ işinde tek Batu ūrpağy ğana üstem bolyp keldi. İegerde Joşynyñ ülken balasy Orda Batudai azuly jaratylğanda kökek äni basqa türde aitylar i̇edi. Äitkenmen Orda ūrpağynyñ bozökpe bolğany teris timedi. Mine i̇endi, Berdibek sūmnyñ qandy qoly arqyly Batu ūrpağynan baq qūsy ūşyp i̇edi, Altyn Orda özgemizge qalğan joq pa?
Ras, Altyn Ordadağy Saiban ūrpağy keşirek han bola bastady. Al, Joşynyñ on üşinşi balasy Toqai Temir ūrpağy besinşi buynynda, Aqsaq Temir köregenmen alysyp ötken Orys hannyñ kezinen-aq bauyr basty.
İgiliktiñ i̇erte-keşi joq, tek arty qaiyrly bolsyn.
Äbilqaiyr qabağy qars jabylyp ketti. Onyñ sūlu mūrtty ağairañ türinde bir orasan qobalju sezildi. Hannyñ büitip jan-jağyna ürke qarap, köñil küiiniñ özgere qaluynyñ aujaiy köp i̇edi.
Qos qoly qyzyl qanğa būialğanyna qaramai, on jeti jasar Äbilqaiyrdy azuly tilektesteri Däşti Qypşaqqa han i̇etip aq kigizge köterdi. Baq qūsy basyna qonyp, aq tüieniñ qarny jaryldy. Biraq adamnyñ bağy köterilgen saiyn, jauy da köbeiedi. Būğan Joşynyñ özge ūrpaqtarynyñ arasyndağy kökirekterin i̇ejelden jegidei jep kele jatqan baq kündestik, i̇el bileulikten tuğan talas keselderinen basqa böten de sebepter qosylğan.
Biz äñgime i̇etip otyrğan bir myñ tört jüz i̇elu altynşy jyly osy talas jarğa tirelip tasyğaly tūrğan özendei şeñberine äbden jetken kezi i̇edi. Äbilqaiyrdyñ seskenetin jauy i̇ekeu: biri — Orys hannan tuğan Qūiyrşyq hannyñ balasy Baraq ūly Jänibek pen onyñ üş atalas tuysy Kerei. İekinşisi öziniñ atalasy Maqmüdek hannan tuğan Hodja Mūhamed hannyñ balasy Abaq. Būl da qūr sūltan i̇emes, Altyn Orda men Aq Ordağa ie bolğan han tūqymdary. Äsirese Orys hannyñ ūrpaqtary qauipti. Jänibek pen Kereidiñ qūr özderi ğana i̇emes, arttarynda ärqaisysy bir tümenge qolbasşy bola alar qasqyrdyñ böltirigindei segizden ūldary tūr. Äsirese jas bolsa da Jänibektiñ ūly Qasymnyñ, Kereidiñ balasy Būryndyqtyñ aiaq alystary bölek. Būlary da i̇eşteñe i̇emes, Jänibek pen Kereiden seskener basqa da qaupi bar. Kök Orda tiregi, Äbilqaiyrdyñ oñ qoly Qypşaq bolsa, Jänibek pen Kereidiñ süieneri Arğyn. Arğyn jürgen jerde Qoñyrat, Naiman, Kerei, Uaq, Taraqty da üzeñgilese ketedi.
Al, aqiqatyna kelsek janjal tübi äride jatyr. Būl mezgil sonau Soğdy jeri men İedil özeniniñ jağasyna deiin Ūly Däşti Qypşaq dalasyn jailağan türki tūqymdas i̇elderdiñ i̇ekige böline bastağan şağy i̇edi. Şaruaşylyğyna qarai, Maurennahr dep atalatyn Jeihūn 5  men Seihūn 6  dariiälarynyñ ortasynda tūratyn türki rularynyñ köbi Künşyğys — Oñtüstigindegi, tübi köşpeli irandyqtar, özi tärizdi i̇eginşilikpen şūğyldanğan otyryqşy Soğdy i̇elimen qauymdasyp, özbek halqynyñ irgesin qalai bastağan. Al Seihūn dariiänyñ orta şeninen tömen qarai sonau İedil, Jaiyqtyñ arğy betine deiin köşip jürgen türki tūqymdas rular özi tärizdi mal bağatyn, Jetisu boiyndağy köne zamannan kele jat-
qan Üisin, Dulat, Jalaiyr, Qañly tärizdi köptegen salty men dästüri bir rularmen birigip, qazaq degen i̇el bolsaq dep talpynğan-dy. Osy kezdegi bükil Däşti Qypşaqtyñ hany Äbilqaiyr öz ordasyn qazaq dalasyna tikse de, jaulap alğan jerleri sol Maurennahr, Soğdy, Qorasan jağy bolğandyqtan köñilin köbine osy tūsqa audarğan. Solardan qyz alyp, Orda saltyn da köbine Maurennahr i̇eliniñ ädet-ğūrpyna qarai köşire bastağan.
Qaramağyndağy köşpeli i̇elderge alym-salyqty köp salyp, ony tek böten jūrtty şabatyn äskerge jūmsap, halyqtyñ küiin naşarlatyp jibergen. Jäne özi Däşti Qypşaqtyñ dalasynan köri Maurennahr şaharlarynyñ birin han Ordasy i̇etudi dūrys körgen. Būnyñ bäri köşpeli Däşti Qypşaqtyñ asau jyl-
qy tärizdi, arda rularyn hannan şoşytuğa ainalğan. Öziniñ şaruaşylyğyn, dästürin, salt-ğūrpyn, bärin tübi Maurennahr tūrğyn i̇eliniñ degenine qarai ainaldyrğysy keletinin sezgen Däşti Qypşaq taipalary i̇endi Äbilqaiyrdan irgesin äri saludy oilağan. Osy tilektiñ tuyn kötergen basty adam — Jänibek sūltan. Ärine, Jänibektiñ būl qylyğy Äbilqaiyrğa ūnamaityn. Orys hannyñ ūrpaqtarynyñ i̇el arasyn bylai qobaljyta bastauy tek özderi han bolğylary keluden dep qana tüsinetin Däşti Qypşaq ämirşisi aldymen Jänibekti qūrtudy köksegen. Al būl kökeikesti armannyñ tübi halyqta jatqanyn ol añğarmağan. Halyqqa tek impram 7  dep qaraityn Äbilqaiyr, sonau apai tös, jündi balaq batyrlardyñ artynda rulary baryn, al i̇el degen mağyna osy rularda i̇ekenin i̇esepke almaityn. Hannyñ ūğymy boiynşa būl impramdardy sūltandar basqarady. Tek sol sūltandarmen til tapsa bolğany. Sondyqtan Äbilqaiyr Orda mañyna qazaqtyñ Qaptağai, Böribai, Qaraqoja sekildi i̇erligi üşin är ru attaryn ūran ğyp kötergen añğal batyrlardan köri, özi tärizdi, däuleti şalqyğan sūltan, ämir, hakimderdi jinaityn.
Äbilqaiyrdyñ oiynşa osylarmen til tapsa, bolğany. Al, til tabu üşin han qandai täsil qoldansa da, Jänibek pen Kerei könbei-aq qoiğan. Būl sūltandar künnen-künge aralaryn hannan alystatyp bara jatqan. Arğyn men Qypşaqtyñ da qazir i̇eki bölinuiniñ tüp sebebi de osy i̇ekeuiniñ han Ordasyna degen ala közdiginen tuğan.