Kassandra Tañbasy

Roman
(HH ğasyrdyñ küpirlikterinen)
Kassandrağa ğaşyq bolyp, biraq onyñ jüreginde jauap sezim
ūiata almağan Apollon ol qyzdy qatal jazalap, onyñ säuegeiligine
i̇eşkim senbeitindei i̇etti…
(İejelgi grek añyzynan)

Ol i̇ekeuimen salystyrğanda, äli ömirge kelmegen, aspan astynda
istelip jatqan zūlymdyqtardy körmegen jan äldeqaida päk,
äldeqaida baqytty i̇edi.
(İekkleziast)

I
Būl joly da äueli Söz paida boldy. Sol bir mäñgi ölmeitin
siujettegidei.
Sodan keiin bolğan jäitterdiñ bäri de sol Aitylğannyñ saldarytūğyn.
Alaida, osy bir oqys oqiğany basynan keşkenderdiñ köpşiligi,
keiinnen ömirbaian jazğanda, ömirde özderi kuä bolğan i̇eñ bir
tañğajaiyp oqiğa retinde naq osyny aitamyz dep oilai qoimağan
şyğar. Onyñ üstine, sol kuägerlerdiñ bäri osy jäit turaly
i̇estelikterin: «Sol küngi tañğajaiyp oqiğa qūddy bir şytyrman
oqiğaly romandağydai örbidi» degen söilemnen bastaityn.
Būl ras bolatyn. «Tribiun» gazetiniñ qyzmetkerlerine bas redaktordan kelip tüsken nūsqauda basqarma müşeleri otyratyn qabatta
şūğyl ötkizilgeli jatqan redkollegiiä jinalysy kezinde i̇eşqaida
habarlasuğa, telefon şalğandar men faks jibergenderge jauap beruge, redaktsiiäğa keluşilerdi qabyldauğa bolmaityny qatañ i̇eskertildi.
Bäri de osy şūğyl jinalystan bastaldy.
Tau qūlağan
Gazet betinde mūndai mälimdeme jariiälau degen adamnyñ öñi
tügil tüsine de kirmes! Biraq, bir toqtamğa kelip, tezdetip äreket i̇etpese tağy bolmaidy. Mäsele osylai qoiylyp otyr – i̇ekiniñ biri.
Söitip, «barşa qūrlyqtardağy aqyl-oidyñ ämirşisi» degen atağyna
şañ juytqysy kelmeitin «Tribiun» de arbalyp qaldy (keiin
bäsekelesteri mūny äzäzildiñ arbauy desip jürdi), öitkeni, bar gäp
mynada bolatyn – bükil älem halqyn i̇esten tandyrarlyq tosyn habardy jūrtşylyqtyñ nazaryna ūsynu kerek pe, joq pa? Būl materialdy jariiälauğa äzirşe tek osy redaktsiiäğa ğana ūsynys jasalyp
otyr, sondyqtan olar täuekelge bel buyp, adamzat tarihyndağy
būryn-soñdy qūlaq i̇estip, köz körmegen şuly jañalyqty dereu
jariiälauğa şeşim qabyldady.
Mine, sol kezde, oqiğa i̇endi ğana örister aldynda redaktsiiädağy
şoluşylardyñ biriniñ aitqan sözi biraz adamnyñ i̇esinde qalypty.
«Mine, jigitter, boldy, – dedi ol älgi material basylğan, äli siiäsy da keppegen gazet sanyn qolyna ūstap tūryp, – tarih qiiäldan da
ozyp ketti! Būl bizdiñ, «Tribiunniñ» arqasynda jüzege asyp otyr!
Mūndai jetistikke i̇eşkim jete almaidy, basqalar üşin būl alynbas
asu bolyp qala bermek. Al, qalğanyn körip alarmyz, būğan ömirdiñ
özi töreşi. Būl qaida aparyp soqtyruy mümkin? Ony köre jatarmyz!
– Sosyn basyn şaiqap qoiyp, bylai dep qosty: – Degenmen,
äriptester, mynany i̇eskertip qūiaiyn, ärkim öz qamyn özi oilasyn –
bir sağattan keiin ne bolatynyn i̇eşkim bilmeidi».
Aşyğyn aitqanda, onyñ qauiptenetin jöni bar i̇edi. Mūny bäri
de tüsindi. Sol küni redaktsiiädağy köñil küi auany sät sanap özgerip
tūrdy – bas redaktordan bastap jurnalistika fakultetinen osynda täjiribe jinaqtap, bolaşaq habarlaryn jazuğa maşyqtanu üşin
kelgen studentterge deiin birese i̇esikti jauyp alyp, bir-birimen
tildesuden de qaşqalaqtap, üstelderinen bas kötermei şūqşiysa
qalsa, i̇endi birde jappai sendelisip, dälizder men bölmelerdi kezip,
işki tolqynystan közderi jaltyldap, bir-birimen jarysa auyz jappai söilep ketedi. Alaida, basqa närseni oilaityn uaqyt ta jetken
bolatyn – i̇esik-terezeni myqtap bekitip qoiu kerek i̇edi, äitpese aşuğa
Şyñğys Aitmatov
bulyqqan köşedegi tobyr mūndai habardy jariiälağan redaktsiiänyñ
külin kökke ūşyru üşin basa-köktep kirip kelui ğajap i̇emes, būğan
kümändanğan i̇eşkim bolğan joq, öitkeni, būl üşin sebep te jetkilikti,
ondai jağdaida qūtyrynğan tobyr (oğan i̇eşqandai politsiiänyñ şamasy jetpesi kämil) äinek ataulyny şağyp, telefondardy tabanğa
salyp taptap, jihaz ben jazu qūraldaryn qiratyp, janjal şyqqan
jerge i̇elden būryn jetetin teledidar tilşileriniñ aldynda būlardy
– bir sağattyñ işinde külli älemdi şulatyp, adam balasyn Qūdaidyñ
özine qarsy qoimaq bolğan gazetşilerdi jağasynan alyp silkileui
äbden mümkin…
Al, äzirşe i̇eşteñeden alañsyz adamdar Amerikanyñ osy bir
ülken qalasynyñ köşelerimen ädettegidei i̇ersili-qarsyly ağylyp
jatty, äinek qabyrğaly biık üilerdiñ arasymen josylğan adam
selimen qatar, jaltyrağan maşinalar nöpiri de tolassyz qozğalys
üstinde, kök jüzinde qalyqtağan tikūşaqtar kün säulesimen jaltjūlt şağylysady. Būryn myzğymastai köringen bolmystyñ
qūpiiä ölkesine basa-köktep kirip, küpirlikke belşeden batqan
künähar gazetti silkilei aiğailap, alañdy azan-qazan i̇etken,
tozaqtan şyqqan tajaldy apanynda tūnşyqtyruğa şaqyryp,
ūran tastağan, söitip ainalany tügel dürliktirgen i̇eşkim köriner
i̇emes…
«Tribiun» öz bäsekelesteriniñ aldyn orap ketuge asyqty.
Asyğys-üsigis terilip jatqan gazet sanyndağy ğaryştan kelgen būl
material jarty sağat keşigip şyğar bolsa, keiingi saldary qalai
bolaryn oilap jatpastan, älemniñ kez kelgen tükpirindegi basqa
bir gazettiñ ony sol küii basa salmasyna kim kepil? Sondyqtan,
osydan keiin dünieni topan su basyp, jer betindegi tirşilik atauly
tügel tūñğiyqqa jūtylsa da, sodan keiin i̇eşqandai gazet ataulynyñ
keregi bolmai qalsa da, «Tribiunniñ» ondai mümkindikten aiyrylyp
qaluyna bolmaityn i̇edi…
Al, künderdiñ küni bolmai qoimaityn sol topan sudyñ qoimasy
– ūly mūhit būl kezde öziniñ alyp ağystaryn i̇erkelete oinatyp,
aragidik jal-jal tolqyndaryn aspanğa şapşytyp qoiyp, kün
Tau qūlağan
säulesimen qūbyla jaltyrap, jylt-jylt i̇etken küii jer şaryn aialai terbetip, qūrylyqtardyñ arasynda būiyğyp qana jatqan bolatyn.
Atlant mūhitynyñ üstimen ūşyp kele jatqan äue kemesiniñ
äineginen şetsiz-şeksiz su älemin qyzyqtağan Futurolog osynau
şaqyraiğan kün säulesine jonyn tosqan mūhitqa süisinip keledi,
şynyn aitqanda, būl jerde i̇erekşe i̇eşteñe joq – jüzdegen äue
jolauşysy üşin tömende jatqan mūhit ta, qai jağyña qarasañ da
bäri birdei siiäqty körinetin iş pystyrğan tolqyndar da, bar-joğy
bilinbeitin kökjiek te amalsyzdan köz jiberer ainaladağy körinis
qana. Al, Futurolog adamnyñ tüimedei ğana köz janaryna ūlanğaiyr älemdik keñistiktiñ tūtas syiyp ketetini qandai keremet dep
tañyrqap kele jatqan. Onyñ üstine, būl kezdeisoq qūbylys i̇emes.
Tipten, kök jüzinde i̇erkin qalyqtağan qūs patşasy bürkit te ainalany
tügel köre almaidy. İiä, qoldan jasalğan i̇ekinşi bolmysqa ainalğan
tehnikalyq jetistikterdiñ arqasynda adamzat öz boiynan älemdegi
san aluan qūbylystarğa beiimdele biludiñ jaña qorlaryn tauyp,
birtindep Qūdaidyñ ğana qolynan keler qūdiretke ie bolyp otyr.
Sanağa syimas şeksiz biıkte közge şalynbas qūiyndai jüitkigen
Qūdai ğana jer şaryn tügel baqylai alsa kerek. Ūşaqtyñ tolassyz
güriline i̇erine qūlaq tosqan Futurolog osyndai oilarğa berilip kele
jatty. Öz-öziñmen oñaşa qalğan qandai rahat… Mūz salynğan ülken
bokalğa qūiylğan altyn tüstes viskiden boiy balqyğan ol qanyn
qyzdyra maujyratqan ystyq lepti bötensigen joq, kerisinşe, öz
i̇erki özine tigen osyndai oñaşa sätti ūzağyraq soza tüskisi kelgen.
Qasyndağy oryndyqtarda äñgimemen alañdatar i̇eşkim bolmai, bir
qatarda bir özi otyrğany qandai jaqsy boldy, būl da qazir sirek
kezdesetin jäit.
Futurolog İevropağa kezekti saparynan qaityp kele jatqan.
Ylği ziiälylar jinalğan tağy bir halyqaralyq konferentsiiä, osy
bir kosmopolittik ortadağy tausylyp bitpes aitys-tartys, aluan
türli közqarastar men kereğarlyqtardan tūratyn, bir-birinen tuyndap, özara ūlasyp jatqan pikirtalas. Tağy da älemdik örkeniettiñ
Şyñğys Aitmatov
bolaşağy, bir bağytta damudyñ qauiptiligi jäne sol siiäqty
ärqaşan kökeitesti bolyp qala beretin basqa da mäseleler turaly
äñgime qozğaldy; garvardtyq ğalymnyñ bar ömiri osy mäselelerdi
paiymdauğa ketti dese de bolady, jyl ötken saiyn osy bir säuegeilik
ğylymyn qanşalyqty meñgere tüskendei köringenimen, talmai
zerttegen salasy – adamzat qauymynyñ bolaşağy jönindegi ūşyqiyrsyz mäseleler i̇eşqaşan syryn aldyrmastai körine beredi.
Kei kezderi tağdyrdy aldyn ala boljap, bügin de, i̇erteñ de, tipten,
myñdağan jyldardan keiin de i̇eşkim i̇eşqaşan ūğyna almaityn
ömirdiñ mänin biluge tyrysyp, ğūmyr boiy äure boludyñ keregi
bar ma özi degen oiğa da berilip ketedi. Biraq, bolaşaqty boljamaq
bop, keleşekke qiiäl jügirtuden bas tartu oñai i̇emes, kökjiekten
i̇endi ğana qylañ bergen būlyñğyr i̇elestiñ ne i̇ekenin tap basyp, däl
aityp beruge degen ūmtylys qanşama sanañdy sarsyltqanymen
ümittendirip, üzdiktirip qūiatyny bar. Bolaşaqtyñ sūlbasy
baiqalmağan tağdyryñnan ne qaiyr, täiiri! Alaida, ğylymi
tūrğydan saliqaly boluğa, «tartystan biık tūruğa» tyrysyp, tarih
tegerşiginiñ qai bağytta döñgelep bara jatqanyn, qandai qūzdan
qūlauy mümkin i̇ekenin boljap, säuegeilik aitu keide qiynğa tüsedi;
sonyñ özi tegerşik i̇emes, bola qalğan künde de äldenege soğylyp,
şabaqtary synğan, özi qiqa-jiqa bolyp maiysyp, döñgelemek tügil
özdiginen ornynan qozğaluğa da jaramaityn äldebir qirandy şyğar
– äiteuir qozğalystyñ osy türine ğylymda basqa bir atau tabylmaiaq qoidy. Äri qoldanbaly, äri qaişylyqqa toly «mūnaralyq»
futurologiiänyñ bar qolynan keleri – şamalau, nobaiyn jasau,
dolbarlau ğana; söite tūra bärin tüsindirip, bärin boljap bermek
bolady. Biık bolğanymen şatqaiaqtap äzer tūrğan sol «mūnaradan»
aitylğan keibir boljamdardy i̇estigende tūra qaşqyñ keledi, öz
boljamyñnan öziñ qorqyp, aldağy tarihtyñ qaterli qaltarystaryn
köziñ şalğanda, i̇eñ aldymen barlyq jerde bilikke, tek qana bilikke
jetuge aşyqtan-aşyq ūmtylğan tegeuirindi küşterdiñ bas köteruin
sezgende janyñ şoşidy; olar būrynğy zūlymdyqtardyñ ornyna
jañasyn äkeledi, öitkeni, maqsatynyñ qandai i̇ekeni turaly ne aitsa
Tau qūlağan
da bilik ataulynyñ bäri qantögis arqyly jürgiziletini ras qoi.
Osynyñ bärine qaramastan, aqiqat pen qol jetpes asqaq mūrattarğa
ūmtylğan adam jany üşin futurologiiä degen azap pen tozaqtan basqa
i̇eşteñe i̇emes. Degenmen, adam balasy öziniñ bolaşağyn biluge qūmar,
būl sonau köz jetpes köne zamannyñ özinde-aq bastalğan; jalpy
jūrtty tegistei jaqsylyqqa böleu tileginen tuyndağan osynau
riiäsyz äreketten boiyn aulaq salyp, kündelikti küibeñ tirlikten
rahat tapqan adam atty haiuanğa bolaşaqtağy yqtimal damu jolyn
körsetip beruden bas tartu Futurolog üşin öz-özinen bezinumen birdei bolatyn. Qanşa jylyn osy maqsatqa sarp i̇etti! Qazirgi bas
paidasyn ğana közdegen qoğamda «säuegeilerdiñ» öz atyna laiyq
bolyp qaluy oñai i̇emes. Ömirdi de, ölimdi de qūdailardyñ atynan
aita salatyn Delfy köripkelderi saltanat qūrğan dañqty antikalyq däuir kelmeske ketti. Ökinişke qarai, HH ğasyrda säuegeilerdi
mensine bermeidi, äri aiausyz synaityny da bar.
Biraq, būl da sonşalyqty qorqynyşty i̇emes. Futurolog pen
onyñ äriptesteri özderiniñ käsibi müddelerin ğana közdeitin i̇erekşe ortada ömir süredi. Mysaly, osy joly ol İevropağa tek älgi
simpoziumğa qatysu üşin ğana i̇emes, öziniñ Maindağy Frankfurtta basylyp şyqqan jaña kitabynyñ tūsaukeserine bola barğan.
Qabyldau kezinde bireu osy jöninde äzildegensip, nemistiñ «main»
degen sözin oinatu arqyly Maindağy ūly qalada «Maine Herausforderung» («Öz-özimdi saiysqa şaqyruym») degen kitap basylyp
şyqty, mūny tek avtordyñ özinen basqa i̇eşkim joqqa şyğara
almasa kerek degen. Sol kitapta būl köpten beri aryla almai jürgen
solşyldyq közqarastan bezingendei bolyp i̇edi. Mūnysy şynymenaq özin-özi, dūrysy, jastyq şaqtyñ äuestigin saiysqa şaqyruğa
ūqsap ketken de siiäqty. Älde osy ğasyrdyñ ekstremistik ağymyn
jeñudi östip özinen bastamaq boldy ma i̇eken.
Tūsaukeserden keiin baspasöz mäslihatyn ötkizip, qoltañba taratty, sodan keiin az uaqyt Rein özeniniñ boiymen saiahattap, seruen kemesiniñ üstinde «Şpigeldiñ» tilşisimen sūhbattasqan.
Futurologiiänyñ
jasamys
aqsaqalyn
Rein
jağasyndağy
Şyñğys Aitmatov
jartastardyñ aiasynda suretke tüsirip aldy. Tağy da astarly
äzil aityldy – myna käri jartastar sizdiñ kelbetiñizge äldebir
jarasym beredi i̇eken, öziñiz de käri jartas siiäqty myzğymas
tūlğasyz. Qitūrqylau aitylğan būl sözge mysqyldai jauap qatty:
«Maqalañyzdy tura solai – «Käri jartastyñ tolğanysy» dep
atauyñyzğa bolady». Söitip, Käri jartas biraz syryn aqtardy.
Neşe türli sūraqtar qoiyldy. Ğylymda, iağni naqty ömirde
öz-öziñmen saiysu degendi qalai tüsinemiz? Būl öziñizdiñ ömir
täjiribeñiz ben nanym-senimderiñizdi qaita qarau i̇emes pe? Aqsaqal
ne aitar i̇eken: saryuaiymşyldyqqa salynu – qatal tağdyr ärdaiym
öz bilgenimen şyğara salatyn ğūmyrdyñ qorytyndysyn moiyndau
ma? Futurologiiädağy avantiurizm turaly ne oilaisyz? Aqyry, özöziñizdi qalai sezinesiz degen sūraq ta qoiyldy. Rein şaraby ūnady
ma sizge? İe, mūnyñyz jaqsy i̇eken! Amerikalyqtar ylği osyndai.
Äsirese, arğy tegi nemis bolsa!
İendi mine, şielenisti jarystan keiin bärin ūmytyp, şiyrşyq
atqan denesin bosañsytu üşin şeşinetin jerge asyqqan sportşy
tärizdi Robert Bork ta ūşaqtyñ üstinde demalmaq bolyp, ünemi
oiynda jüretin jäitterdi ūmytuğa tyrysyp keledi. Biraq, oilamai otyra almady. Ömir jolynyñ qorytyndysy retindegi jaña
monografiiäsy turaly oilady. Özindik bir «Änderdiñ änin» jazyp,
i̇eşqaşan aiaqtalmaityn närsege nükte qoiuğa tiıs. İeger säti tüsse,
ärine. Köp jyldyq täjiribeniñ negizinde jaña ğylymi boljamdar
jasai alsa. Robert Borktyñ pikiri boiynşa, adamzat qazir müldem
jaña mäselelermen betpe-bet kelip otyr, aldynan būryn belgisiz
bolyp kelgen, barşağa ortaq synaqtar kütip tūr; i̇eger kün suytyp
nemese kürt ysyp ketse ondai jağdai barşa adamğa birdei qatysty
bolar i̇edi, būl da sol siiäqty. Osy jaña mäselelerdi paiymdai kelip,
adamzat öziniñ birjola joiylyp ketui mümkin i̇ekendigin sezinuge
qabilet tanytyp qana qoimai, sonymen qatar, osyny sezinu arqyly
aman qaludyñ jaña täsilderi men odan äri damudyñ joldary men
tūrpatyn da taba biluge tiıs; i̇eñ mañyzdysy osy, öz kezeginde, būl
jañaşa ömir süruge, jañaşa oilana biluge jeteleuge tiıs; onyñ,
Tau qūlağan
Robert Borktyñ «Änderiniñ äni» osy bolmaq – naq osy turaly,
bolaşaqtağy damu joly turaly jazuy kerek… Qolynan keler
me i̇eken?. Būl oñai jūmys i̇emes…. Al, uaqyt bolsa zymyrap ötip
jatyr…
Ūşaqtyñ qanatynyñ astynda sol küii şalqyp jatqan şalqar
mūhittyñ ūsaq tolqyndary kün säulesimen jymyñ qağady.
Şaqyraiğan kün, būltsyz aşyq aspan, keñistikte samğağan ūşaq
– osynyñ bäri mūhittyñ üstinde mäñgi qalyqtap tūrğan qozğalys
siiäqty… İendi bir jarym sağattan keiin qūrlyq pen jağalaudyñ
sūlbasy körinuge tiıs, sodan keiin ūşaq ta qonuğa daiyndalyp
tömendei bastaidy, aspandağy üzilis sol kezde aiaqtalady, adamdary qūjynağan äuejaidağy alğaşqy qadamnan bastap tağy da
adamdardyñ ūiyğyna siñip ketesiñ.
Al, äzirşe ūşu sapary aiaqtala qoiğan joq, Futurolog kenetten
bir kütpegen jağdaidyñ kuäsi boldy.
Ol fotosuret tüsirumen äuestenetin, keremet talantty bolmasa
da ünemi fotoapparatyn janynan tastamai özimen birge alyp jürip,
köñiline ūnağan närseniñ bärin suretke tarta beretin ädeti bar i̇edi.
Äsirese, neşe türli aspan körinisterin suretke tüsiruge qūmar. Äieli
Djessi üige syimai ketken sapasyz fotosuretterdi qaiterin bilmei
qinalatyn. Ara-tūra renjigen sätterinde mūny fotoqoqys jinauşy
dep atap, bir küni bärin örtep jiberemin dep qorqytatyn, biraq
odan qoryqqannan äuesqoilyğyn tastağan būl da joq. Keide özinözi äjualap: «Men stratosferany zertteuşimin, ğylymda da naqty
negizsiz boljam jasaimyn, fotoğa tüsiretinim de aspandağy būlttar
ğana», – deitin. Būl joly da öziniñ kollektsiiäsyn äldebir i̇erekşe
tūrpatty qañğyğan būltpen toltyrsam ba dep oilap, fotoapparatyn
daiyndap, üide otyryp köşeni qyzyqtağan bala siiäqty terezege
üñilip kele jatyr. Ökinişke qarai, közge i̇eşteñe tüse qoimady,
aspan şaidai aşyq, tek alys tömende ğana birer şoq kezbe būlttar
būldyrap körinedi.
Ūşaq belgilengen bağytpen būryla bergende qisaiğan qanatynyñ
astynan mūhitta jüzip jürgen bir top kitti körip qaldy. Keñistikte
Şyñğys Aitmatov
i̇erkin qozğalğan kitterdiñ bärin birdei tūtas ta anyq körgende keremet
äser alyp, qūştarlyğy ūianyp ketti. Tüsinde ylği kit köretini tegin
i̇emes qoi. İiä, tüsinde de olar şalqar mūhitta jüzip jüretin. Mūny
da özderimen birge saparğa şyğuğa şaqyratyn siiäqty i̇edi. İendi, mine,
öñinde de körip tūr. Adam sengisiz körinis! Kitter küzde qaitqan tyrnalar siiäqty üşkir sap tüzep jüzedi i̇eken. Özderi jiyrma şaqty.
Ūşaq qanatyn tiktedi, biraq tömendegi kitter äli körinip tūr. Jaljal tolqyndardy qaq jaryp, bastarynan asyra şapşyta su şaşyp, birese süñgip ketip, i̇endi birde qaitadan su betine köterilip,
bağyttarynan auytqymai bir qalypty jüzip keledi.
Kitterdiñ qozğalysynyñ quatyna süisingen Robert Bork bärin
ūmytyp, beine bir özi de sol kittermen qatar jüzip kele jatqandai
sezindi, mine, ol da kit-adamğa ainalyp ketken, qyrattan qūlağan
nöser suyndai bolyp, mūhit suy mūnyñ da jonyn sipai sorğalap
jatyr. Buyrqanğan mūhitta keñ tynyspen samğai jüzgen būl kenetten tüisiginiñ tereñ bir tükpirinen boi kötergen äldebir sezim
arqyly būdan bylai aqtyq demi tausylğanğa deiingi qalğan ğūmyry
kittermen bailanysty bolaryn tüsindi; osy kezdesudiñ tylsym
syry da aşylyp sala berdi: myna kitterdi aldynan ne kütip tūrsa,
būl da soğan jolyqpaq, olar nendei jäitke tap bolsa, būl da sony
bastan keşpek...
Demek, olar mūnyñ tüsine tegin kirip jürmegen boldy ğoi?..
Joq, būl kezdeisoqtyq i̇emes. Biraq, qazir būlar qaida asyğyp
barady i̇eken? Mūny qaida i̇ertip aparmaq, sondağy maqsattary ne?
Osynşama qaşyqtan surettiñ anyq şyğaryna sene qoimağanmen,
fotoapparattyñ tetigin basty.
Kelesi sätte üiine habarlaspaq bolyp, oryndyqtyñ jaqtauyna
japsyra ornalastyrylğan äue telefonyn aldy. Bank şotynyñ
nömirin, qalanyñ kodyn, üi telefonynyñ nömirin terip jatyp,
bir sannan jañylysyp ketti de qaitadan terdi. Jaña ğana körgenin
äieline aityp beruge asyğyp i̇edi. Keide alğan äseriñdi bireuge
aitqyñ kelip, oi bölisetin adam izdeitin kez bolady ğoi. «Djessi
nege telefondy kötermei jatyr?! Qaida jür özi? Älde bir jaqqa
Tau qūlağan
şyğyp ketti me i̇eken? Mūny qarsy aluğa ketkeni me, äli i̇erte i̇emes
pe? Maşinasyna soğyp köreiin!» Bir üiir kitti körgenin tek
äieline ğana aituğa tiıs, söitip osyny kezdeskennen keiin aituğa
bolmaityndai-aq asyğa tüsti. Jaqyn dostary Futurologty ylği
äjualaityn – būl sabazyñ äieline tüsinde de opasyzdyq jasap
körgen i̇emes.
Al, mūhittağy kitter būl kezde közden tasa bolyp ketken i̇edi…
– Djessi! – dep aiğailap jiberdi ol aqyry äieli telefondy
alğan kezde. – İesiñde me, tüsimde kit köremin deuşi i̇edim ğoi?!
– İiä, mūny nege sūradyñ? Ne boldy sağan? Qaidasyñ öziñ?
– Jaña ğana solardy kördim! Mūhitta jüzip bara jatyr i̇eken!
Tüsinesiñ be, būl özi… Būl bir keremet körinis, ömirimde mūndaidy
körmeppin… Būl degen…
– Toqta, toqta, sonşama mazasyzdanğanyñ ne? Qūdai üşin, qūia
tūrşy… Üige kelgesin aitarsyñ… Kit deidi!.. Mūnda bir sūmdyq
bolyp jatyr, qalai aitarymdy bilmei tūrmyn! Jūrttyñ bäri
i̇esinen tanyp qalğandai. Bäri jantalasyp «Tribiundi» oqyp jatyr! Salondaryñda bügingi gazetter joq pa i̇edi? Biraq, qaidan bolsyn… Sender ūşaqta otyrğanda myna jaqta adam aitqysyz dañğaza
köterildi! «Tribiunniñ» şūğyl sany jaryq köripti, jaña ğana radio
men teledidardan habarlady… Bäri sol gazetti oqyp jatyr…
– Ol ne i̇eken? Saiasi jañalyq pa?
– Joq, basqa. Müldem basqa! Sağan qalai tüsindirerimdi bilmei
tūrmyn. Özim äli oqyp bolğan joqpyn. Būl müldem basqa närse.
– Ne turaly aitylğan? Ne ol sonda?
– Ğaryş taquasynyñ Rim papasyna joldauy. Jalpy, barşağa,
barlyq adamdarğa arnalğan…
– Ne-ne? Ol ne qylğan ğaryş taquasy? Külkimdi keltirmeşi,
ötinemin. Ğaryş taqualary degen de bar ma?
– Ony tüsindire almaimyn. Būl öte ülken material. Qazir
jūrttyñ bäri japyrlap sony oqyp jatyr.
– Ne turaly joldau? Mäni nede? Bir-i̇eki sözben aita almaisyñ
ba?
– Älgi ğaryş taquasy keremet ğylymi jañalyq aştym deidi.
Şyñğys Aitmatov
Onyñ aituynşa, i̇endi adamdar ömirge kelu-kelmeudi özderi şeşetin
bolğanğa ūqsaidy.
– Ne aityp tūrsyñ, Djessi?! – Futurolog abyrjyp qaldy. –
Tük tüsinsem būiyrmasyn. Ne sandyraq būl? Ondaidy qalai aituğa
bolady?! Al, sonda Qūdai qaida qalady?
– Bilmeimin. Mümkin Qūdai da osy pikirmen kelisetin şyğar.
– Qyzyq i̇eken! Ne aityp kettiñ?! Ne aityp tūrğanyñdy tüsinesiñ be
öziñ?! Ne bolyp jatyr?
– Kelgesin oqisyñ ğoi. Jūrttyñ bäri bir-birine telefon soğyp,
şulasyp jatyr… Bäri sasqalaqtap qalğan, köpşiligi ökpeli, tipten,
«Tribiundy» talqandaimyz dep jürgender de bar. Dostarymyz sen bir
närse aituğa tiıssiñ deidi. Äueli tüsinip alyp, mūnyñ neni bildiretinin
jäne alda ne bolatynyn aituyñ kerek…
– Būl ğaryş taquasy degen kim özi? Orbitada jürip, i̇esi auysyp ketken astronavtardyñ biri me?
– Älgi keri qaitpaimyn dep jariiälağan ğaryşker. Baspasözge
şyğyp i̇edi ğoi, ğaryştyq ğylymi stantsiiä ekipajynyñ bir müşesi
Jerge qaityp oraludan bas tartqany i̇esiñde me?
– Ärine, i̇esimde. Özi orys, olar üş adam bolyp – Amerika jäne Japoniiä ğaryşkerlerimen birge ūşqan. Tek aty-jönin ūmytyp qalyppyn.
– Joldauda özin Filofei taqua dep atapty.
– Filofei? Būl onyñ şyn aty ma i̇eken?
– Bilmeimin.
– Būl – orystyñ i̇esimi. Qazir orystardan bärin kütuge bolady. Olar
talai qiyndyq körgen halyq… İelden bezip, ğaryştağy qūjyrasynda
otyryp alyp, sol jaqtan jūrtqa aqyl aitpaq i̇eken ğoi?! Mine,
jañalyq!..
Tau qūlağan
II
RİM PAPASYNA!
Kasiettim, Ğalamdağy şalğai jatqan tūstan – Jer mañyndağy
orbitadan, özim üş jyldan beri ğaryştyq ğylymi-zertteu stantsiiäsynda ekspeditsiiäda jürgen jerimnen Sizdi mazalağanym üşin
keşirim sūraudan būryn Öziñizdiñ aldyñyzda oişa basymdy iemin,
qasietti äkei, jäne şyn jürekten qolyñyzdy süidim. Meniñ künähar
janymdy keşire otyryp, i̇eger laiyq dep tapsañyz, özimdi talaidan
beri qinap jürgen, naqty baqylau jürgizu men tereñ tolğanystan
şyqqan qorytyndymdy tyñdap köriñiz, bir qarağanda būl bastanaiaq jalğan, tipten, tarihi-adamgerşilik täjiribe tūrğysynan
alğanda ziiändy bolyp körinui yqtimal, mümkin mūny – osylai
boljam jasauğa da batyldyq i̇etip otyrmyn – Qūdirettiñ küşi men
i̇erki sanama siñirgen bolar. Äitpese, qasietti äkei, Öziñizge arnağan
joldauymnyñ qanşalyqty şekten şyqqandyq bolyp körinerin
jaqsy tüsingendikten Sizdi i̇eşqaşan mazalamas i̇edim. Degenmen, osy
hattyñ mazmūnynan būl joldauymnyñ işki mäni tüsinikti bolar dep
ümittenemin.
Sonymen, mäseleniñ tötesine köşeiin. Tağdyr meniñ i̇eleusiz ğana
tūlğamdy adam ruhynyñ būdan būryn belgisiz bolyp kelgen qasietin
– adam balasynyñ şarana kezindegi refleksterin tanyp-biluge itermelegen i̇eken, kim biledi, onyñ bar i̇ekenin bilu jäne paiymdau bizdi
Jaratqannyñ Isindegi tylsym syrdy tüsinuge jeteleitin şyğar.
Küni keşege deiin qūpiiä bolyp kelgen osy refleksti täjiribe
jüzinde anyqtau baqyty mağan būiyrypty jäne men mūny adam
balasynyñ damu jolyn jetildirudiñ jaña mümkindigi retinde
qarastyryp otyrmyn.
Sondyqtan, qasietti äkei, mūqiiät tyñdap aluyñyzdy iltipatpen
ötinemin.
Qaitalaimyn, men asa mañyzdy jañalyq aştym, onyñ saldary
adamzattyñ aldağy ömirine sözsiz äser i̇eterine kümänim joq. Özim
Şyñğys Aitmatov
turaly osylai deuge amalsyzdan mäjbür bolyp otyrmyn, öitkeni,
osy jañalyqty laiyqty bağalau äzirşe basqa i̇eşkimniñ qolynan
kelmeidi, sebebi, būryn-soñdy bolyp körmegen būl jañalyqtyñ
sipatyn däl qazir özimnen basqa i̇eş adam tap basyp tani almasa
kerek.
Men jatyrda jatqan şarana özi paida bolğannan keiingi
alğaşqy aptalarda-aq aldağy ömirde özin ne kütip tūrğanyn aldyn
ala tüisinip, bolaşaq tağdyryna degen közqarasyn bildire alady
degen toqtamğa keldim. İeger özi ömirge keludi qalamasa, şarana būl
közqarasyn i̇erekşe belgi beru arqyly bildiredi.
Öziniñ osyndai qarsylyğyn bildiru üşin şarananyñ qandai
belgi beretinin de anyqtadym. Būl belgi bolaşaq närestesin
qūrsağynda köterip jürgen äieldiñ mañdaiyndağy titimdei tañba
retinde körinis beredi. Būl belgini men Kassandra tañbasy dep, al,
qarsylyq belgisin bergen şaranany kassandra-şarana dep atadym.
Şarananyñ öz bolaşağyna degen közqarasyn bildirip, apat
belgisin beru qasieti onyñ özi anasynyñ qūrsağynda paida bolğannan
keiingi alğaşqy aptalarğa ğana tän. Sodan keiin onyñ mūndai
qabileti bäseñdei beredi, mūnyñ özi bolaşaq säbidiñ aldynan kütip
tūrğan tağdyryna amalsyzdan moiyn ūsynuyna bailanysty.
Kassandra-şarananyñ aldağy ömirdi qabyl alğysy kelmeui
adamzattyñ özimen birge jasasyp kele jatqany kümänsiz. Biraq, aiağy
auyr äielderdiñ keibireuleriniñ mañdaiynda ūsaq tañbalar paida bolatynyna būryn da, qazir de i̇eşkim i̇eşqaşan män berip körgen i̇emes.
Men būl tañbanyñ mänin tüsinip qana qoimai, ony neğūrlym aişyqtap
körsetip, anyğyraq baiqalatyndai i̇etudiñ ädisin taptym. Būl üşin
säulelendiru seanstaryn ötkizip, ğaryştan Jerge baqylau-säulesin
jiberemin. Orbitadan bağyttalğan būl säule anasynyñ qūrsağynda
jatqan kassandra-şarananyñ bergen belgisin küşeite tüsedi. Söitip,
būryn jūrttyñ bäri sekpil dep qabyldap kelgen ūsaq tañba baqylausäulesiniñ äserimen jypylyqtap, jyltyldap tūratyn bolady.
Baqylau-säulesi atmosferada baiqalmaidy jäne adam ağzasyna
i̇eş ziiänyn tigizbeidi. Men ony ğaryştan barlyq qūrlyqtarğa,
bükil planetağa jiberemin. Būl säulelendirudiñ maqsaty – kassan-
Tau qūlağan
dra-şaranalardy jappai anyqtau. İağni şaranalarğa «ğaryştyq
saualnama» jürgizbekpin. Kassandra-şarananyñ jetkizgisi kelgen
habarynyñ mäni şamamen mynau: «İeger öz i̇erkimde bolsa, jaryq
düniege kelmes i̇edim. Sizderdiñ sūraqtaryñyzğa jauap retinde osy
belgini berip otyrmyn, mūny bolaşaqta tek özimdi ğana i̇emes, jaqyntuystarymdy da kütip tūrğan qasiretti sezinu dep bağalaularyñyzğa
bolady. İeger būl belginiñ mänin tüsinseñizder, bilip qoiyñyzdar,
men – kassandra-şarana, i̇eşkimge auyrtpalyq äkelmesten, ömirge
kelmei-aq qoiğandy qalaimyn. Sizder sūradyñyzdar, – men jauap
berip tūrmyn: meniñ ömir sürgim kelmeidi. Al, i̇eger osy qalauymdy
tyñdamastan, ömirge keluge mäjbür i̇etseñizder, onda barşa
zamandardağy barlyq adamdar siiäqty mağan da mañdaiyma jazylğan
tağdyrymdy qabyl aluğa tura keledi. Ne isteimiz, mūny özderiñiz, i̇eñ
aldymen, meni ömirge äkeler anam şeşsin. Biraq, äueli mağan qūlaq
qoiyp, tüsinip aluğa tyrysyñyzdar. Men – kassandra-şaranamyn!
Qazir menimen qoştasuğa ülgeresizder, būğan özim de daiynmyn. Men,
kassandra-şarana, biraz uaqyt boiy özim turaly i̇eskertip otyramyn,
men, kassandra-şarana, qazir de sizderge belgi berip tūrmyn. Men,
kassandra-şarana, jaryq dünieni körgim kelmeidi, körgim kelmeidi,
körgim kelmeidi… Men – kassandra-şaranamyn!»
Ärine, kassandra-şarananyñ bergen belgisin osylai tüsindiru
i̇eşkimge i̇eşqandai mindet artpaidy. Jükti äieldiñ mañdaiyndağy
jypylyqtap tūrğan Kassandra tañbasy köp ūzamai iz-tüzsiz öşip
ketedi. İeger mūny ūmytuğa tyrysyp, iyqty bir köterip qoiyp,
keiinnen būl turaly oilamasa boldy, bäri de ūmytylady…
Biraq, ğylymnyñ öitip iyğyn qiqañ i̇etkizip qūia saluyna bolmaidy. Ğaryş kompiuteriniñ statistikalyq derekterine jüginsek, kassandra-şaranalar sany jyl sanap ösip barady i̇eken.
Mūndai közge körinbeitin apattyñ sany artuy – bolaşaq
näresteniñ ömir ağynynan bas tartyp, jaryq düniege keluden,
ömir üşin küreske tüsuden bas tartuynyñ syry nede jäne būl
neni bildiredi? Kündelikti täjiribemizden tys, tylsym syrly
qūbylystan sabaq aludyñ män-mağynasy bar ma özi? İeger bar bolsa, onda äli düniege kelmegen tiri ağzanyñ ömirden qorquyn küştep
Şyñğys Aitmatov
basyp tastauğa qanşalyqty haqylymyz? Anasynyñ qūrsağynda
jatqan şarananyñ özin-özi jaisyz sezinuiniñ bastapqy sebebi
osy ömirdiñ özi i̇emes pe? Bala üşin anasy – älemniñ köşirmesi.
Ainaladağy ortanyñ qūrsaqtağy şaranağa jaisyz äser i̇etuine
sol anasynyñ özi i̇eriksiz yqpal i̇etip otyrğan joq pa i̇eken?
Osy sūraqtardyñ bärine jauap beru kerek.
Äri qarai jalğastyrar aldynda, Qasiettim, osyndai jağ-daida
būl joldauymdy nege naq Sizge, Rimniñ katolik şirkeuiniñ basşysyna arnağanymdy tüsindiruge tyrysyp köreiin.
Öz joldauymdy Sizdiñ äuliege teñ tūlğañyzğa arnauyma Sizdiñ
İisus Hristostyñ orynbasary, äulie Petrdiñ izbasary qyzmetin
atqaryp, sol arqyly älemdik bedelge ie bolyp otyrğanyñyz ğana
i̇emes, onyñ bäri tüsinikti, sonymen qatar, Jer betin mekendeitin
köptegen jandardyñ adamgerşilik mūrattary men ruhani
qūndylyqtary Sizdiñ beineñizden körinis tapqany da sebep bolyp
otyr. Sondyqtan, Sizge arnağan sözim barşa zamandastarymyzğa da,
bälkim keler ūrpaqqa da arnalady dep qabyl aluyñyzğa bolady.
Ärine, Siz meniñ būl joldauymdy orynsyz dep tauyp, dörekilik
nemese sol siiäqty basqa da jügensizdik retinde qabyldai alasyz, biraq joğaryda aitylğan «şarananyñ saryuaiymşyldyğy»
mäselesin qarastyru Jaratqannyñ i̇erkimen jüzege asatyn qūpiiä –
adamnyñ düniege kelui dep atalatyn näzik taqyrypqa degen katolik
şirkeuiniñ közqarasyna da qatysty i̇ekeni kümänsiz…
Men katolik i̇emespin, biraq būl katolik dinine degen şynaiy
qūrmetime nūqsan keltire almaidy. Meniñ közqarasym boiynşa,
är adamnyñ auzynan şyqqan aluan qily pikirler kez kelgen dinnen
ündestik taba alatyn bolsa kerek, i̇eger ol özin ğana aqiqat dep tanuğa
ūrynbağan, söitip qasañdyqqa boi ūrudan aulaq din bolsa, ärine; ony
qūstardyñ neşe türin qūşağyna jatsynbai syiğyza beretin aspan
älemimen salystyruğa bolady. Būl oraida, i̇eger katolik aspanynda
qalyqtai samğağan qaitqan qūs bola alsam, özimdi baqyttymyn dep
sanar i̇edim…
İiä, men ärqaşan katolik dininiñ adamgerşilik-izgilik
Tau qūlağan
tūrğysyndağy qağidalaryn qūrmet tūtyp, odan ömir qisynyna
neğūrlym jaqyn, sondyqtan barşağa ortaq mänge ie bolyp otyrğan
jalpy adamzatqa laiyqty normalar tabatynmyn. Äsirese, janyñdy
küizeltip, kümändanuğa jeteleitin jäit – iştegi balany aldyrtyp tastau mäselesi turaly äñgime bolğan kezde. Jabyq ydysty
aşa salğandai-aq üirenşikti is bolyp ketken osy bir qatal aktsiiä
biz üşin är joly da tağdyrdyñ jan qinaityn sabağy bolmaityn ba
i̇edi – adamnyñ ömirge kelu-kelmeuin i̇eş qinalyssyz op-oñai şeşe
salamyz! Tusyn ba, joq pa – ömir sürsin be, älde kerek i̇emes pe?
Köbinese, būl şeşimdi qarapaiym sebepterge, keide tek tirşiliktiñ
auyrlyğyna qarap qabyldaimyz. Köp adamdar: «Qūdaidyñ būğan ne
qatysy bar?» – dep sūraidy. Qūdaidyñ būğan i̇eş qatysy joq. Qūdai
ömirdiñ negizin qalap, bastamasyn salyp berdi. Qalğan mäseleni, iağni
Jaratqannyñ özi syilağan sol ömirdi saqtaimyz ba, joq pa, mūny
biz – adamdar – özimiz şeşemiz. Qanşa jyldan beri tolas tappai
kele jatqan osy bir aitys-tartysqa qatysty katolik şirkeuiniñ
jatyrdağy balany aldyrtyp tastauğa üzildi-kesildi tyiym salu
jönindegi berik ūstanymy men üşin sondai bağaly, tipten, būl
tūjyrym ömirdiñ äu bastağy qūrylymyna tolyq säikes keletindei
körinedi; öitkeni, ärbir kişkentai ğana tirşilik iesiniñ boiynda,
ömirdiñ ärbir jañğyruynda mäñgilik qozğalystyñ qaitalanbas
qūpiiäsy bar, ärbir tirşilik iesi uaqyt ağynynda özine ūqsas jan
balasyn ömirge äkelip otyruğa mindetti, osynyñ bärin Qūdiretti
Qūdaidyñ özi äu basta dünieni jaratqan kezde oilastyryp qoiğan…
İiä, sondyqtan katolikterdiñ izinşe qūrsaqtağy balany aldyrtyp tastau – Qūdaidyñ i̇erkine qarsy şyğu i̇ekenin tağy da i̇eskertkim
keledi. Būnyñ özi kisi öltirumen teñ zorlyq i̇ekeni, «Öltirme!» –
degen alğaşqy ösietke, Qasietti kitapta aitylğan: «Bala tuyp,
köbeiiñder!» – degen ūlağatqa tikelei qarsy keletini turaly qanşa
ret aityldy.
Mūnyñ bäri, ärine, solai. Biraq, basqa ūstanym da bar. Boiyna
bala bitken äieldiñ şeşim qabyldauyna aralaspauğa şaqyrğan,
Şyñğys Aitmatov
äitpese, jeke tūlğa men qoğamnyñ müddesi üşin degendi syltauratyp,
qalağan adamnyñ iştegi balany i̇eş kümänsiz aldyrtyp tastai
beruine tikelei ügitteitin dauystar barlyq jerde i̇estilip jatqany
ras qoi… Sondyqtan, qoldaryna: «Mende jūmystaryñ bolmasyn!»
degendi bildiretin «Meniñ qūrsağym – özimdiki!» degen ūran köterip,
şeru tartqan äielderden şoşynu ötken zamannyñ ülesinde qalğan,
işindegi şaranağa qaramastan işkilikke salynuyn qoimağan, kerek
bolsa tağy da işemin, al, myna qūrsağymdağy aramtamaqty i̇erteñ-aq
aldyrtyp tastap, qaitadan sairandy salamyn, mūnyñ i̇eş qiyndyğy
joq dep aşyqtan-aşyq arsyzdyqpen mälimdeitin äielderden
bezinudi, ondailardan jiırkenip, boiymyzdy aulaq saludy müldem
ūmyttyq. Qūdaiyñdy qaiteiin, künäharlyğyñdy qaiteiin! Sender mağan tükirseñder, men senderge äldeqaşan tükirip qoiğam!..
Bolaşaq adamdy aparyp küresinge tastai salady… Jäne būğan
qatigez qisynnan tūratyn neşe türli aqtau da tauyp alady.
Bala tuuğa jappai qarsy şyğu barlyq jerde oryn alyp otyr,
būl turaly neşe türli mälimdemeler jasap, parlamentterde deklaratsiiälar qabyldap, san aluan feministik qozğalystarda, köşeler
men alañdarda, tobyrdyñ ortasynda şuyldasyp jür… Köptegen i̇elderde olar ūrpaq jalğastyğynan azat boludy talap i̇etip qana qoimai,
soğan qol jetkizdi de. Būl degeniñiz ömirdiñ tyğyryqqa tirelui i̇emei
nemene?
Sonymen qatar, köptegen jerlerde i̇ekiqabat äielderge degen
qamqorlyq müldem ūmytylyp, öz tağdyryñdy öziñ şeş dep syrt ainalu öris alğan. Olardyñ boiyna bitken balalar i̇eşkimge kerek i̇emes!
Afrikanyñ quañ dalasy men köşeleri jarqyrağan äsem qalalardağy
jağdai birdei. Qajettilik pen mümkindiktiñ arasyndağy tereñ qūz
kün sanap ūlğaiyp barady. Al, sonymen qatar… Sonymen qatar,
osy biz dūrys ömir sürip jürmiz be, adamzat balasynyñ jer betinen
birjola qūryp ketpeui üşin ne istep jürmiz? – degen sūraq kökirekti
tyrnap, maza berer i̇emes.
Biraq, öz-özimizdi oişa qinap, jalynyşpen şağym aityp: «Jer
betinen baqytymyzdy taba almadyq, sondyqtan ūrpaq jalğastyrudy
Tau qūlağan
toqtatamyz ba, älde tiısti Rūqsat alyp, basqa planetalarğa
köşemiz be?» – degen beişaralyq sūraqty qaşanğy qūia bermekpiz?
Tyğyryqtan şyğar jol tabylar ma i̇eken?
Osynyñ bäri san ret aityldy, būl taqyryptağy aitys-tartysqa
qanşama küş sarp i̇etildi, jūrttyñ bäri özin-özi qinaudan jalyqty,
al, men bolsam, qūddy Aidan tüskendei bolyp būl mäseleni qaitadan
köterip otyrmyn. Siz arqyly barşa adamzatqa ündeu tastauğa
mäjbür bolyp tūrmyn, öitkeni, būryn-soñdy bolyp körmegen jaña
sūmdyqqa tap boldyq: anasynyñ qūrsağynda jatqan şaranalar
bizden kömek sūraidy, i̇endi būl turaly oilanbau mümkin i̇emes!
Mümkin būl tek qana sūmdyq i̇emes, sonymen qatar, adamzattyñ
aldağy jolyn anyqtap alu üşin bizge joğarydan jiberilgen jaña
synaq şyğar? Onda būl jol bizdi qaida aparmaq? Aldymyzda ne
kütip tūr? Boiymyzda jürip, biz turaly şyñğyrğan kassandra-şaranalardan qaida baryp qūtylamyz?
Aldymyzdan oiymyzğa da kirip körmegen tereñ qūz tap boldy.
Älemge kesilgen merzim taqap qalypty… Aqiqattan tysqary ömir
süre alamyz ba?
Sondyqtan, qasietti äkei, i̇eger qajet dep tapsañyz, adamzat
üşin kök jüzinde kenetten Ğalamnyñ tereñ bir tükpirinen şyğa
kelgen i̇ekinşi kün jarq i̇ete qalğandai kütpegen jäit bolyp otyrğan
osynau özim aşqan jañalyqty barynşa jan-jaqty bağalauyñyzğa
mümkindik beru maqsatynda osy joldauymdy Sizge arnap otyrmyn…
Men qatty abyrjulymyn. Stantsiiädağy optikalyq aspap arqyly
Jerge qalağanymşa jaqyn kele alamyn, sondyqtan, aramyzdağy
qaşyqtyqtyñ men üşin i̇eş mäni joq, biraq, ne degenmen, ğaryşta
jürgenim ras. Adam balasy öziniñ qandai jağdaiğa tap bolğanyn kenetten sezingen osy sätte özim de künähar Jer betinde, adamdardyñ
arasynda bolğym keledi. Biraq öz ornymda boluğa mindettimin. Orbitada, ğylymi stantsiiäda qala beruge tiıspin, öitkeni, men – ğaryş
taquasy Filofei, öz äreketim üşin tolyq jauaptymyn, atap aitqanda,
özim jüieli türde jürgizip otyrğan, kassandra-şaranalardy
anyqtauğa arnalğan baqylau-säuleler ağynyn toqtatpauym kerek.
Şyñğys Aitmatov
Kassandra tañbasyn anyqtauğa arnalğan, özim oilap tapqan būl täsil
üşin ar-Uiatymmen jauap beremin.
Jer tūrğyndarynyñ mūny qalai qabyldaitynyna alañdaulymyn.
Adamdar özderin büitip i̇eş şimirikpesten aiyptauğa i̇eşqaşan tap
bolyp körgen i̇emes. İendi olar öz-özimen iştei saiysqa tüsetin bolady…
Adamdardyñ jüikesi jūqaryp, auruğa şaldyğyp jüre me dep te
qauiptenemin. Bolaşaq analardyñ mañdaiyndağy ūp-ūsaq nükteniñ
neni bildiretinin ūqqan kezde būl jañalyq barşa adam balasy üşin
auyr soqqy bola ma dep qorqamyn.
Janym jabyrqap, özimniñ beişaralyğymdy sezingen kezde
Qūdaiğa jalbarynyp, osy aqyrzaman şaranalarynyñ syryn alğaş
ūğyp, Kassandra tañbasynyñ, genetikanyñ qaltarysynda būğyp
jatyp, i̇endi ğana tabylğan qasiret belgisiniñ qūpiiäsyn birinşi bolyp aşqanym üşin ökinip, keşirim sūraimyn. Ibilistiñ özimen istes
bolğan Faust ta meniñ jağdaiyma qyzyğa qoimas i̇edi. Qūdaidan
keşirim i̇etip, mendei älsiz beişarany şamam jetpes auyr jükten
qūtqaruyn sūraimyn. İeşqaşan i̇eş adam mūndai auyrtpalyqqa tap
bolyp körgen i̇emes. Sonşama ne jazyp qoiyp i̇edim?..
Qasiettim, osy joldauymdy Sizge arnauyma meni i̇eşkim de,
i̇eşteñe de mäjbür i̇etken joq. Älde osy syrdy aşpai-aq, özimmen
körge birge ala ketuim kerek pe i̇edi? Öite qalsam mūny kim biler i̇edi,
kim meni aiyptap, kinä tağar i̇edi?..
Olai bolsa, osy adam qūlağy i̇estimegen küpirlikti adamdarğa
nesine jaiyp salyp otyrmyn? Adamdardy i̇esten tandyryp, anarhiiä
men bülik tuğyzu, üi işiniñ arasyna ot tastap, är adamnyñ kökeiinde
kümän tuğyzu üşin i̇emes şyğar – onda olar oilanar i̇edi de şoşynar
i̇edi – ūrpaq jalğastyru, demek Jer betindegi ömirdi odan äri ūzarta tüsu
kerek pe özi? İendi ne isteimiz? Adam Ata men Haua Anadan mūra bop
qalğan ömirdiñ myzğymas irgesiniñ şaiqaluyn qalai toqtatuğa bolady?
Osy sūraqtardy öz-özime san ret qoiyp, san ret jauap izdep
kördim… Joq, jatyrdağy şarananyñ jan dauysyn i̇eş jağdaida,
i̇eşqandai pikirge süienip, qūpiiä küiinde saqtap qaluğa haqym joq
Tau qūlağan
i̇eken: öitkeni, tağy da qaitalaimyn, kassandra-şaranalar sany
üzdiksiz ösip barady. Būğan älemdik sananyñ tüisigindegi adamzat ömirine mäñgilik qater tönip tūrğanyn sezinudiñ asqynyp bara
jatqany sebep bolyp otyr. Kassandra tañbasy – jatyrdağy soñğy
şarananyñ ana qūrsağynda jatyp-aq aqyrzamannyñ taiap qalğanyn
sezinuinen şyqqan jan dauysy. Būl onyñ ömirge degen tabiği
qūlşynysyn tūnşyqtyra tüsedi.
Qazir, önerkäsibi damyğan qoğamda ömir sürip otyryp, mūndai
jäitti adamdardan jasyruğa bola ma?! Joq, i̇eger ony jasyryp qalar
bolsaq, būl adamzatqa qarsy, öz-özimizge qarsy jasalğan qylmys bolary sözsiz.
Biz qazir özimizdiñ oi-sanamyzdağy jaña belestiñ aldynda
tūrmyz, öitkeni, i̇endi qalasaq ta, qalamasaq ta iştegi şarananyñ
bolaşaq adam, bolaşaq tūlğa retinde qandai genetikalyq aimaqta
düniege kelerine, iağni bizdiñ: säbige ömir berer bastama retinde, däuir
retinde, jeke tūlğa retinde qandai i̇ekenimizge anasynyñ qūrsağynda
jatqan bolaşaq adamnyñ älden-aq nazar audaruyn bilmegensip otyra almaimyz. Düniege kelmei tūryp-aq ol öz tağdyryna, öziniñ
bolaşaq ömirine köz jügirtip otyr. Mümkin bizdiñ de özimizge osy
kassandra-şarananyñ közimen qarauymyz kerek şyğar? Öz-özimizge
neşe türli qater töndirip, qaiğy-qasiret ataulyny qoldan jasap
otyrğan joqpyz ba?
Basyma kassandra-şarana degen – özimizdiñ düniege kelgen
maqsatymyzdan auytqyp, tipten sodan bas tartuymyzdyñ körinisi
i̇emes pe degen oi kelse, zärem ūşady. Qūdai tağalanyñ özine ūqsatyp
jaratqan pendesi bola tūra osyndai jağdaiğa qalai jettik? Adam
balasynyñ damuyn şarana kezinde-aq aqyrzamandy sezinetin küige
jetkizetindei, oiymyz ben isimiz sonşa neden azğyndady i̇eken?
Būl – bizdiñ tūqym-tegimizde sandağan jyldar, tipten, ğasyrlar
boiy beine bir kompiuterdiñ jadyndağydai jinaqtalyp, saqtalyp
qalğan piğylymyzdyñ körinisi. Mine, i̇endi iştegi şarananyñ jan
aiqaiyn – Kassandra tañbasynyñ mänin tüsinip otyrmyz. Tağdyrdyñ
qalauymen osy tañbany anyqtaityn baqylau-säulesin ğaryştan
Şyñğys Aitmatov
jiberu mindeti mağan jüktelgen. Sondyqtan, bügingi söz meniki. Jäne
men, ğaryş taquasy Filofei, aitarymdy tügel aityp tynbaqpyn.
Būl – meniñ paryzym.
Uaqytyñyzdy alğanyma keşirim sūrai otyryp, Qasiettim,
özimniñ köp sözdileu bolyp ketken joldauymdy odan äri
jalğastyruyma rūqsat i̇etiñiz.
Kassandra tañbasynyñ mänin tüsingennen keiin i̇endi ne isteuimiz
kerek? Mūny tüsinu üşin aqyry mynany moiyndauğa tiıspiz: kimkimniñ de jasağan zūlymdyğy özimen birge körge tüspeidi, qaitadan
önip şyğar uaqytyn kütip tūqym-tektiñ nu ormanynda tyğylyp
jata beredi, ol da bir baiau jarylatyn mina tärizdi.
Aitpaqşy, mina degendei, auyspaly mağynasynda i̇emes, sonyñ
naqty özi jaiynda da aita keteiin. Būl oqiğa Auğanstanğa keñes
äskerleriniñ şekteuli qūramy i̇engizilgen kezde bolğan. Ol kezdegi
jağdaidyñ saiasi astary belgili ğoi, men sol äskerlerdiñ «öliktegi
tūzaq» degendi ornatu täsili turaly aitpaqpyn. Jaudyñ öligin
būrynğy tūrğan jerindegi i̇eldi mekenniñ qasyna, joldyñ mañyna
aparyp tastaidy da mäiittiñ astyna arnaiy jasalğan minany jasyryp qūiady. Al, «şekteuli qūramnyñ» sarbazdary sodan keiingi
oqiğany taspağa tüsirip alu üşin taiau mañda jasyrynyp jatady, qoldarynda kinokamera. Mäiitti tanyğan tuystary nemese
körşileri ony jerleuge äketpek bolyp jaqyndap kelgen sätte mina
jarylady da, älgilerdiñ özderi taban astynda qaza tabady. Al, kino
aspabynyñ taspasyna sol baiğūstardyñ soñğy säti tüsirip alynady… Mine, ölgen auğan jauyngeriniñ qasyna äieli jügirip keldi.
Körşileri ony jibermeuge tyrysady, biraq joqtau aityp, dauys salğan baiğūs äiel küieuiniñ mäiitin qūşaqtai jyğylady, sol
kezde mina gürs jarylady. Äiel de, oğan i̇erip kelgender de tügel
qaza tabady. Biri qalmastan. Sonyñ bäri taspağa tartyp alynğan.
Al, i̇ekinşi taspada – ürpiısken balalar. Sūlyq jatqan äkesiniñ öli
denesin i̇eñirep baryp bas salğan beikünä säbilerdiñ denesi parşaparşa bolyp jan-jaqqa şaşylyp barady… Jolda jatqan ölikti
körmegensip ötip ketuge däti şydamağan kezdeisoq jürginşi. Atynan
Tau qūlağan
tüsip, marqūmnyñ kim i̇ekenin bilu üşin iyğynan ūstap audaryp, betine
üñilmek bolğanda jarylğan minadan özi de qaza tabady. Tağy da ölim.
Basy qaq aiyrylğan aty i̇erepeisiz qimylmen şapqylap, joldyñ
arğy betine ötedi de qūlap tüsip, aiağyn serpip qyryldap jatyr.
Osynyñ bäri kinoğa tüsirilgen… «Öliktegi tūzaqty» qūru jönindegi
operatsiiälardyñ neğūrlym anyq tüsirilgen körinisi osyndai. Būl
taspalar äskeri tapsyrmanyñ oryndalğanyn kuälandyratyn qūjat
retinde tirkelip, ştabtarda tiısinşe bağalanyp jürgen. Osy taspalardy mūqiiät qarap şyqqan keibireuler būl körinisterdi özderiniñ
maqsattary men nūsqaularynyñ būljytpai oryndaluy dep tanidy.
Al, ekrandağy osyndai körinisterdi käsibi tūrğydan qanağattanu
sezimimen qarağan būlar kim i̇edi? Osyndai ajal tūzağyn öz qolymen
qūryp, onyñ nätijesin kinotaspağa mūqiiät jazyp alğandar
şe? Qaidan şyqqan adamdar? Olardyñ tūqym-tegi belgisiz, atababalarynyñ kim bolğanyn taba almaisyñ. Tek ötkenniñ būlyñğyr
tūmanyna jūtylğan iziniñ silemine qarap boljam jasau ğana qalady.
İendi mynadai sūraq tuady – şeksiz meiiriminen dämetip,
ümit oty mazdağan jan-jüregimizben syiynyp, tek sodan ğana
şapağat kütetin, ädilettiñ kepili Qūdai tağalanyñ jolyna ylği
da kese-köldeneñ tūryp, qisyq jüretin būlar kim özi? Bärimizdiñ
boiymyzdağy zūlymdyqtyñ şyqqan tegi solardan bastau alady,
qaidan şyqty osylar? Qaidan? Kimnen tarağan? Būl ärine, aitys
tuğyzar sūraq… Biraq, mūny bilgennen jeñildep qalğan i̇eşteñe joq.
Osynyñ bäri neden bastaldy? Üñgirge tyğylğan jaularyn tirilei
örtegen i̇ejelgi zamandağy ata-babalarymyzdan mūra bop qaldy ma,
älde adamdy azaptaudan läzzat alyp, özi tūnşyqtyryp öltirgen
qūrbandyğynyñ jantäsilim i̇etuin quana tamaşalağan qanişerden
be, älde basqa bireulerden be i̇eken, myñdağan jylğa sozylğan
qataldyq pen tünekke toly äzäzildiñ apanynan şyqqan ondai
qasköiler az i̇emes; san ğasyrdy qamtityn būl tizimnen taqta otyrğan
jendettiñ babyn tabu üşin birinen-biri asyp tüsuge tyrysqan
jağympaz jendetterdi nemese öz täjiribemizden belgili, bilikke qol jetkizuge beine bir ğaşyğyn añsağandai qūmarlyqpen
Şyñğys Aitmatov
ūmtylğan, töñkeris pen soğys örtin tūtatu üşin balkondar men
minberlerden qandyköz qarşyğaşa şañqyldağan partiiälyq
üiirlerdiñ i̇esalañdau kösemderin i̇eske alsaq ta jetkilikti.
Qan men bilik – qai zamanda da zūlymdyq ataulynyñ tamyr jaiar
qūnarly topyrağy osylar… Olar biriniñ ornyn i̇ekinşisi basyp,
kelesi zūlymdyqtyñ ūryğyn üzdiksiz seuip otyrady…
Būl tūrğyda, ötken zamannyñ qaltarys-būltarystaryndağy
tünekti şyraq jağyp serpiltpei-aq, aramyzda jürgen talailardyñ
jadynda äli de jañğyryğyp tūrğan küni keşegi Stalingitler nemese kerisinşe Gitlerstalin däuiriniñ özi-aq bizge köp närse aityp bere
alady. Būl i̇ekeuiniñ birliginen adamzattyñ basyna tüsken qasirettiñ
salmağy äli de i̇eñsemizdi i̇ezip, janyştap keledi, tipten, sodan beri
ondağan jyldar ötse de, denesi bir, basy i̇ekeu, maqsat-piğyly ortaq
osy qūbyjyqtyñ i̇eki basy bir-birimen ömir üşin i̇emes, ölim üşin
qyrqysyp, bükil älemge tañğan özara qandy soğysynan qūrban bolğan
bozdaqtardyñ naqty sanyn älemdik statistika äli künge deiin i̇eseptep
şyğara alar i̇emes. Bolşevizm bolmasa faşizm ömirge keler me i̇edi?
Stalin bolmasa Gitler paida boluy mümkin be? Nemese kerisinşe.
İekeui i̇eki bölek jaralğanymen, tozaqtan Jer betine şyğarda birbirinen ajyrağysyz bolyp bite qainasyp ketken Stalingitler men
Gitlerstalin turaly oilağannyñ özinde-aq HH ğasyrda ömir sürgen
adamdardyñ qany mūzdap sala beredi.
Kim biledi, jaryq düniege kele qalsa öziniñ Gitler nemese Stalin bolatynyn aldyn ala bilgen kassandra-şarana – adamzatqa apat
äkeler ajal sebuşiniñ äzirşe jatyrda jatqan jylbysqy ūryğy –
syrtqy älemge, i̇eñ aldymen, özin qūrsağynda köterip jürgen anasyna būl ömirde özin ne kütip tūrğanyn aldyn-ala i̇eskertuge tyrysyp,
düniege kelgennen keiin qandai zūlymdyqtar jasaitynyn tüisinip,
sodan qinalyp, tağdyrynan qaşyp qūtylmaq bolatyn şyğar?!
İeger olar jaralmai-aq qoiğanda ne bolaryn i̇elestetudiñ özi oñai
i̇emes… Ondai jağdaida, ädette, tarihty qaitadan jasai almaisyñ
deidi. Sonda qalai, tarihymyz mindetti türde Gitler men Stalinniñ
būryn-soñdy bolyp körmegen qatigezdik pen adamzatty jek körudiñ
Tau qūlağan
şyñyna şyğu maqsatynda syzğan qandy jolymen jüruge tiıs bolğany ma? Zūlymdyqtyñ osy i̇eki kemeñgeri milliondağan adamdardy
bir-birimen qyrqystyryp, tüptep kelgende, bükil adamzat balasyn
öz-özimen soğysuğa mäjbür i̇etti, beine bir planeta tūrğyndary özözine qol salyp, özin-özi qūrtyp tynuğa bel bailağandai, söitip
aqyr soñynda adamdy jek körudiñ tüpsiz tūñğiyğyn körsetip beruge
tyrysqan siiäqty. Tipten, tarihty osyndai tyğyryqqa äkep tiregen
sebepterdiñ qandai i̇ekenin izdestirmei-aq qoiğannyñ özinde, myna
jäitti oilanbasa bolmaidy – zūlymdyqqa qūrylyp, osy aitylğan
qasköilerge mūra bop berilgen tirandyq maqsatty iske asyruğa
stalinizm men gitlerizmdi özderiniñ soryna ömirge äkelip, älpeştep
ösirgen sol kezdegi adamdar, sol däuirdegi älemdik sana qanşalyqty
qolaily boldy i̇eken?
Ol kezeñ de artta qaldy. Öz tarihymyzda örkendeu men igilikke
jetudiñ qanşama mümkindiginen aiyrylyp qalğanymyzdy i̇eşkim
aityp bere almasy haq, i̇eger adamdar köripkeldik qasiettiñ ğylymi
täsiline ie bolyp, atap aitqanda, Kassandra tañbasy arqyly
belgi beretin kassandra-şaranalar turaly bilgen bolsa, qanşama
qasirettiñ, qanşama apattyñ aldyn alyp, jörgeginde tūnşyqtyruğa
bolar i̇edi. Ökinişke qarai, öz boiymyzdağy tūqym-tek qūrylymynyñ
qoinauynda būğyp jatqan būl qasietti adamzat tym keş bilip otyr…
İendi, mine, şarananyñ qisynğa syimaityn qabiletin tanypbilu jolyndağy jaña söz aitylyp otyr. Osy jañalyqtan keiin
qandai da bir keremetke qol jetkize alamyz ba? Joq. Adamzatqa äu
basta berilgen Izgiliktiñ jäne sonymen birge nemese soğan kereğar
türde qosa berilgen Zūlymdyqtyñ quatyn i̇eşkim özgerte almaidy.
Olar özara teñ. Biraq, adam balasyna sana berilgen, onyñ boiynda
mäñgiliktiñ şeksiz qozğalysy bar, i̇eger adamzat aman qalğysy kelse, i̇eger örkeniettiñ şyñyna şyqpaq bolsa, onda öz boiyndağy
Zūlymdyqty jeñe biluge tiıs. Adamnyñ bükil ömiri soğan ūmtylumen
ötip jatyr, bizdiñ jaralğandağy basty maqsatymyz da osy.
Mine, öz boiymyzdağy būryn beimälim bolyp kelgen qūpiiänyñ
da syry aşyldy. Kim biledi, mümkin būl jandy ruhtyñ būryn qajet
Şyñğys Aitmatov
i̇etilmei kelgen jaña qiyryna bastar jol aşqan şyğar? Bälkim,
özimizdiñ işki älemimizdiñ jaña qyrlaryn aşqan bolarmyz?
Mūny tap basu aitu qiyn, degenmen, kassandra-şaranalardyñ
aşyluy bizdiñ ömirimizde būryn betpe-bet kezdesip körmegen
birqatar jaña mäseleler tuğyzatynyna jūrtşylyqtyñ nazaryn audarsam deimin.
Kassandra-şarananyñ dabylyn qalai qabyl aluğa bolatynyn
kim aita alady? Onyñ ata-anasy ne isteuge tiıs? Kassandra tañbasyn
tağdyrdyñ i̇eskertui dep qabyldau kerek pe, joq pa? Älde oğan köñil
bölmegenimiz dūrys pa? Qoldy bir siltep qūia salsaq boldy, jükti
ananyñ mañdaiynda, äsirese, tünge qarai, ūiyqtap jatqan kezde
küñgirt jyltyldap tūrğan ūp-ūsaq älgi tañba bir-i̇eki aptadan keiin
öz-özinen öşip ketedi, sosyn, Qūdai qalasa, bäri ūmytylady.
İiä, mümkin solai da şyğar. Biraq, säbiı düniege kelgennen keiin
ata-anasy mūny bäribir i̇eske alady, i̇eriksiz i̇esterine tüsedi. Odan
äri de ūmytylyp kete qoiuy neğaibil; bala kezinde ol neşe türli
jağdaiğa tap bolady, mūndai jağdailar anasynyñ tağdyrynda da,
üi-işiniñ ömirinde de boluy mümkin, är joly baiğūs ata-ananyñ
jüregi sol bir i̇eskertuden sekem alyp, solq i̇ete qalady, sol bir
tañba turaly mazasyz oilar jağadan alyp, sandağan sūraqtar antalap şyğa keledi. Älgi tañbanyñ osy balağa jükti bolğan kezde belgi
bergeni qalai? Basqa analarda sondai boldy ma i̇eken, bolsa olar
qaitipti, älde olar da sol bir tylsym belgini būl siiäqty özinen
de, basqalardan da jasyryp, i̇eske almauğa, şamasy jetse müldem
ūmytuğa tyrysyp jür me i̇eken? Al, i̇eger balanyñ özi de äldeneden
küdiktenip jürse, sol turaly i̇estelik tüisiginiñ tereñ bir tükpirinde
äldebir būlyñğyr tüs siiäqty saqtalyp qalsa şe, mūnyñ özi onyñ
jüikesine äser i̇etip jürmei me?
Būl tek kökirekti tyrnağan küdikter men sūraqtardyñ alğaşqy
tolqyny ğana. Odan äri būl sūraqtar köbeie de kürdelene tüsedi. İendi
onyñ ata-anasy özderi turaly, būl üşin özderiniñ de kinäli i̇ekendigi
turaly oilamai ma? Mümkin şynymen solar kinäli şyğar? İeñ auyry da osy, öitkeni, adamnyñ özin-özi aiyptauy ämanda ädiletten
Tau qūlağan
alşaq jatady. İendigi sūraqtar būrynğydan beter jandy qinai
tüsedi: balasynyñ sondai belgi beruine naqty ne sebep boldy i̇eken,
mūny nemen tüsindiruge bolady – mine, ata-ananyñ i̇endigi oilaityny
osy. Söitip, olar balanyñ ömirge keluine biologiiälyq negiz qalağan
özderin de, tūrmys-tirşilikterin de, qoğamdağy ömirin de, äleumettik
jağdailaryn da, ümit-armandaryn da, nanym-senimderin de – adam
ömirine qatysty jäitterdiñ barlyğyn, osydan tuyndaityn ädilet
pen qiiänat, jaqsylyq pen jamandyq, t.b. siiäqty tūrmystağy ūğymtüsinik ataulynyñ bärin bir kezde jatyrda jatqan şaranağa äser i̇etui
yqtimal sebepter retinde qamyğa qarastyratyny kämil.
Al, tūrmystyñ älgindei aluan türli qyrlarynyñ özara tyğyz
bailanysyp jatqany – säbidiñ ömirge keluiniñ özi Keñistik pen
Uaqyttağy mañyzdy oqiğa boluynan, tarih pen tabiğattyñ tüp
negizi ūştasyp jatqanynan tuyndaityn jäit.
Kassandra-şarananyñ tüisigi i̇erekşe jetilgen, ol öz zamanyn
aldyn ala sezine biledi. Sondyqtan, onyñ bergen belgisin paiymdau
– i̇eñ aldymen, özimizdiñ äbden bylyğyp ketken işki jäne syrtqy
älemderimizdi paiymdai biluimizge türtki bolmaq. Būl tūrğydan
kelgende, Kassandra tañbasynyñ syry bizge bolmystyñ mänine
tereñ boilauymyzğa, būryn qolymyz jetpei kelgen jäitterdi
taldai biluimizge jaña serpin beru üşin Jaratqannyñ būiryğymen
aşylyp otyrğan boluy da ğajap i̇emes. İendi ärkim öz tüsinigi men jan
düniesiniñ qalauyna orai özi qorytyndy şyğara alady.
Özimniñ osy qūqyğymdy paidala otyryp, men – ğaryş taquasy
Filofei, orbitalyq stantsiiädan öz baqylauymdy jürgize otyryp
mynany aitpaqpyn. Būl sözimdi Jer tūrğyndaryna arnadym.
Özimizge Jaratuşy syilağan ömirdiñ i̇ejelden beri izdep, tappai
jürgen mäniniñ qūrmetine bolsa da kassandra-şarananyñ biz ömir
sürip otyrğan düniege kelmei tūryp aqyrzamannan seskenui neden
tuyndaityny turaly oilanaiyqşy.
Būl jöninde neşe türli boljamdar jasaluy mümkin. Ondaidy
özim de jasağanmyn. Ğaryş stantsiiäsynyñ meilinşe jetildirilgen
qūraldary arqyly är qūrlyqta är uaqytta berile-tin televiziiälyq
Şyñğys Aitmatov
habarlardy qadağalaitynym bar. Optikalyq qūraldar arqyly Jer
betindegi ärbir nükteni är qyrynan köre alamyn. Jer tūrğyndarynyñ
kündelikti tirşiligin özim jer betinde jürgendegimen salystyrğanda
äldeqaida keñ auqymda baqylap otyramyn. Biraq, mūny i̇erikkennen
istemeimin, meniñ bağdarlamam ğaryş pen jerge birdei qatysty, men
– adamzattyñ qazirgi jäne bolaşaq ūrpaqtarynyñ aldynda öz moinyma asa zor jauapkerşilik jüktegen täjiribe jürgizuşimin jäne
mūny i̇eş qysylmastan aita alamyn. Būl – qyzyl söz i̇emes, şynymen
solai. Sondyqtan, öz paiymdauym boiynşa, şynaiy aqiqatqa
qaişy keletin birde-bir söz aita almaimyn. Būl zertteulerim –
özimiz qoldan jasağan, özimizdiñ jan düniemizde jasalyp jatqan
aqyrzamannyñ aldyn aluğa bağyttalğan täjiribe i̇ekenine senimim
kämil. Men özimizdiñ ünemi üstem tüsip jatatyn özimşildigimiz
ben i̇ekijüzdiligimiz osy uaqytqa deiin aitqyzbai kelgen jäitterdi
qozğamaqpyn.
Qazir būl turaly qaperine alyp körmegen äielderge i̇eşteñe
i̇eskertpesten, Kassandra tañbasyn jüieli türde anyqtau jönindegi
täjiribeni jürgizip jatyrmyn. Būl da jūrttyñ bäri jauynnyñ
astynda qalğandai barşağa ortaq närse. Közge körinbeitin osy
baqylau-säuleler densaulyqqa i̇eşqandai ziiänyn tigizbese de,
adamdardyñ janyn jaralap alamyn-au dep oilasam boldy, tūla
denem türşigip sala beredi.
Biraq, ğaryştan jiberilgen «saualğa» jauap retinde kassandraşarana bergen dabyldyñ belgisi mañdaiynda aişyqtalyp şyğa kelgen äielderdi jan qinalysynan qūtqara almaimyn. Tağdyryñ osyndai bolsa, odan qaşyp qūtyla almaisyñ. Biraq būl är adamnyñ jeke
tağdyry bolğanymen, bärimizge, bükil qoğamymyzğa qatysty i̇ekenin
tüsinuimiz kerek – öitkeni, būl bükil älemge ortaq apat.
Qalasaq ta, qalamasaq ta kassandra-şaranalar men Kassandra
tañbasy – aqiqat şyndyq. Sondyqtan, Jer tūrğyndarynyñ arasynan osy täjiribe şarpyğan nemese i̇endi şarpityn adamdarğa
janaşyrlyq bildire otyryp, özimniñ ğaryştyq zertteulerimdi
odan äri jalğastyra beretinimdi aşyq mälimdeimin. Adamdar özderi
Tau qūlağan
turaly şyndyqty biluge tiıs. Būl – meniñ Qūdaidyñ aldyndağy
qasietti paryzym. Biraq, osy jerde janymdy qūiarğa jer taptyrmai
tynymsyz mazalai beretin tağy bir jäitke tap bolyp tūrmyn,
mūny jasyra alar i̇emespin, sondyqtan, qasietti äkei, osyny da
aldaryñyzğa jaiyp salmaqpyn.
Tağy da qaitalaimyn, özim syryn aşyp, jalpaq jūrtqa jariiälap otyrğan kassandra-şarananyñ da (onyñ özi de sony talap i̇etip
otyr), onyñ anasynyñ da aldyndağy jauapkerşilik tek özime ğana
jüktelerin jaqsy bilemin, äitpese, Kassandra tañbasynyñ şyn
mänin bilmegen bolsa, ol äiel typ-tynyş ömir süre berer i̇edi.
Tipten, qazir osy joldardy kompiuterde terip otyrğan sätte de
janym qinalyp otyr, osyny isteuge haqym bar ma i̇edi degen sūraq
äbden diñkeletip bitti.
Orbitadağy ğaryş kemesiniñ işinde qalyqtap tūryp, janjağyma alaqtaimyn, kompiuterden aulaq ketip, jan-jağyma köz
tastap, nazarymdy basqa jaqqa audarmaq bolyp, alañdatarlyq
äldeneler izdestiremin, söitip özimniñ aşqan jañalyğym turaly jalpaq älemge jar salyp, jariiä i̇etuimniñ dūrystyğyna degen senimimdi nyğaita tüspek bolamyn, sol sätte közime stantsiiä
korpusynyñ i̇eki qabyrğasyna jağalai ornatylğan teledidar ekrandary şalynady. Olardyñ bäri qosuly tūr, är i̇elden aluan tilde
berilgen habarlar jürip jatyr. Mine, Jer betindegi ömir degen
osy, jarnamadan sportqa, sot zalynan berilgen habardan äuejaida
resmi tūlğany qarsy aluğa jäne t.b. deiingi kündelikti tirliktiñ
qaitalanbas qyrlary, aluan sureti birin-biri almastyryp jatyr.
Osy asa auqymdy körinisterdiñ arasynan köşedegi şuly i̇ereuil
körsetilgen bireuine nazar tiktedim. Bir qyzyğy, äldenege qarsylyq
bildirgen i̇ereuilşilerdiñ arasynda politseiler de jür, solarmen
birge şeru tartyp keledi. Köşelerdiñ bäri halyqqa tolyp ketken,
är jerden, joğarydan da taspağa tüsirip jatyr, aşu-yzağa toly dauystar i̇estiledi. Köşedegi aiğai-şu oqiğa bolyp jatqan jerden habar berip tūrğan tilşiniñ, studiiädağy diktordyñ dauystaryn basyp
ketip jatyr. Būl qai jerdegi oqiğa? İtaliiäda bolyp jatqan siiäqty.
Şyñğys Aitmatov
Äri alys, äri jaqyn – bäri tura qasymdağydai: közderi jaltyldap,
qoldaryn sermep, tepsinip tūrğan adamdar. İiä, būl Sitsiliiädağy
oqiğa i̇eken. İereuilşiler asyğys jazylğan ūrandar köterip alğan.
İiä, ärine! Tağy da mafiiä! Tağy da lañkester! Būl joly prokurordan keiin sottyñ bas törağasyn öltirip ketipti. Zymiiändyqpen, aiausyz äri basqalarğa sabaq bolsyn dep öltirgen. Törağa men onyñ
küzetşileri mingen maşina köşemen ötip bara jatqanda qaşyqtan
basqarylatyn qūral arqyly jarylys jasalyp, sol jerdegi jandyjansyz närselerdiñ küli kökke ūşyrylğan. Köşedegi jūrtşylyqtyñ
köz aldynda bäri de «tap-taza» jasalypty.
İereuilşiler qyzbalanyp alğan… Seldei qaptap keledi. Biraq,
olar kimge qarsy i̇ereuildep jür? Būl tobyrdyñ qolynan ne keledi?
Älgi lañkesterdiñ özderi de işinen külip qoiyp, solardyñ arasynda
jürgen boluy mümkin ğoi? Bir-i̇eki sağattan keiin i̇ereuil de basylady,
al, olar degenine jetti, özderin mafiiä, kartel, sindikat, tipten, imperiiä dep atap, masairap jür. Qazir olar tūtas i̇elderdi bilep alğan,
sol i̇elder mafiiänyñ otary bolyp otyr!..
İereuil äli saiabyrlar i̇emes… Kenet olardyñ üstinen qalyqtai
ūşqan tikūşaq körindi, äldebir ündeu qağazdy sebe şaşyp, izinşe
ğaiyp boldy. Osynyñ bäri meniñ köz aldymda bolyp jatyr. Adamdar aspannan jauyp tūrğan qağazdardy qağyp almaq bolady. Älgi
qağazda ajaldyñ beinesi – bas süiek pen aiqastyrylğan qos jilik
beinelenipti… Mafiiä ajal turaly mälimdep tūr. Mafiiäğa qarsy
şyqqandardyñ bäri ajal qūşpaq! Yza kernegen i̇ereuilşilerdiñ
aiğaiynan aspan asty küñirenip, jañğyryğyp ketti. Biraz adamnyñ
közinen jasy monşaqtap tūr. Politsiiä kiımin kigen, basyndağy
telpegi qisaiyp, galstugi şeşilip ketken jas äielge köz toqtattym.
Şamasy, şūğyl qyzmettegi politsei äiel beinesuretke tüsirip jürgen
siiäqty. Ol tikūşaqty tüsirip ülgerdi. Biraq, odan ne paida? Mafiiä
aqymaq i̇emes – tikūşaqty basqa tüske būiap, nemese qiratyp, oiyna
kelgenin istei saluy mümkin. Mine, älgi äieldiñ qasyna qoldaryna
mikrofon ūstağan kömekşileri de kelip jetti. Qyzbalanyp asyğysüsigis äldeneni talqylap jatyr. Men olardy tüsinip tūrmyn. Kün
Tau qūlağan
saiyn mafiiänyñ qolynan qanşa politsei qaza tabady! Būlarğa
da qater tönip tūr. Älgi äielge de. Apyrau, ne körip tūrmyn? Älgi
äieldiñ mañdaiynda Kassandra tañbasy jypylyqtap tūr ğoi! İiä,
birdeñeni sezgendei bolyp i̇edim! Ekrandağy beineni jaqyndatyp,
ülkeitip qaradym – qatelespegen i̇ekem. Qūdaiym-ai, politsei äieldiñ
būğan qarailaityn mūrşasy joq, biraq i̇ereuilşilermen birge özi de
narazylyq bildirip tūrğan myna ömirge qarsylyğy qūrsağyndağy
şaranağa da äser i̇etkenin bile me i̇eken? Mine, dabyl belgisi mañdaiyna
qarğys tañbasy bop basylyp qalypty. Būl meniñ baqylau-säule
türinde berilgen sūrağyma kassandra-şaranalardyñ jauabyn tekseru jönindegi orbitalyq seanstarymnyñ biriniñ nätijesi.
Osy nemese basqa bir kassandra-şarana ömirge keler bolsa,
uaqyt öte kele onyñ i̇eñ bir qandyqol qylmyskerlerdiñ biri bolyp
şyğuy äbden yqtimal-au dep oiladym. Basqanyñ bärin qoiyp,
tek bir ğana sebep – özi qanşama qarsylyq bildirip, i̇eskertkenine
qaramastan, jaryq düniege keluge, söitip myna älemde ömir
süruge mäjbür i̇etkeni üşin kek alu jönindegi sanasynyñ tereñ
bir tükpirinde qalyp qoiğan öşpendiliktiñ özi-aq onyñ köptegen
adamdarğa, bükil qoğamğa qastandyq jasap, qylmystyq jolğa
tüsuine jetip jatyr! Onyñ özi anasynyñ qūrsağynda jatqanda
ne oilağanyn keiinnen ūmytyp qalsa da kek alu sezimi sanasynyñ
bir quysynda jasyrynyp jata beredi. İeger ol, kassandra-säbi,
öziniñ teris piğyldy tūqymdyq negizine basqa bağyt berip, jaqsy
jolğa tüsirer izgi ortağa tap bolsa bir säri, onda joly bolğany;
al, i̇eger basqaşa bolsa şe – onda onyñ tūqymdyq tegindegi
zūlymdyqty ūiatu üşin i̇eşteñeniñ keregi joq, taudan domalağan
tastyñ jyldamdyğy arta beretini siiäqty, osyndai ortağa tap
bolğandyqtan, äri qarai ony tağdyrynyñ özi-aq jetelep äketedi.
Kassandra-şaranalardyñ bergen dabylyna qūlaq türe otyryp,
olardyñ bolaşağy turaly oilasam, janym aşidy. Olardyñ jan
şyrylyn bumerang deuge bolady, būl – barğan saiyn künäğa bata
bergen bizdiñ özimizden qoryqqan sanamyzdyñ kün sanap ūlğaia
tüsken dabylynan basqa i̇eşteñe i̇emes. Sondyqtan, būl kassandra-
Şyñğys Aitmatov
şaranalardyñ bergen dabylyna qūlaq türip, olardyñ jan şyrylyn
tüsinistikpen qabyl aluymyz kerek.
Joq, būl bir sättik älsizdik i̇emes, äñgime mäñgilik turaly bolyp
otyr. Mäñgilik bizsiz-aq mäñgi jasai beredi, sol mäñgiliktiñ bergen
nesiesin qaitaru merzimin ūzartyp, ūrpaqtan ūrpaqqa amanat i̇etip
jetkizu üşin adamzattyñ aldynda bir-aq jol bar – ol öz boiyndağy
izgilikti damyta beruge tiıs. Örkendeu degen – tek ideiänyñ
tehnikalyq qosymşasy ğana. Kerek bolsa, bükil älemdi jaryp
jiberuden taiynbaityn i̇esirik bileuşiniñ qolyndağy iadrolyq qaru
– osynyñ jarqyn däleli.
Adamdar kassandra-şaranalardyñ dabylyna qūlaq asyp, ony
genetikalyq aqyrzaman jaqyndap qalğanynyñ, demek, adamzat
örkenietiniñ qūryp biter uaqyty taiau i̇ekendiginiñ habarşysy retinde
qabyl alar ma i̇eken?
Būl jöninde boljam jasauğa batylym barar i̇emes. Ärkim öz
basymen qaiğy bolyp, mañdaiyna Kassandra tañbasy basylğan är
adam mūny özinşe paiymdap jüre me dep qorqamyn…
Äielderdiñ köpşiligi mūndai mazasyz şaranadan tezirek qūtyluğa asyğatyn bolar dep qauiptenemin, būğan küieuleri de kedergi
keltire qoimas. Ol äielder i̇eñ aldymen, mūndai jağdaida balany
aldyrtyp tastağan dūrys dep şeşerine i̇eş kümänim joq. Mūny
aqtap aludyñ syltauy da daiyn – bolaşaq qanişerdi ömirge äkeludiñ
keregi qanşa? Onsyz da qylmyskerden aiaq alyp jüre almaisyñ.
Sonda olardy kim aiyptai alady? Kim? Qoğam ba? Tarih pa? Moral
ma? Qanymyzğa qorqynyş bolyp siñgen zūlymdyqtyñ tüp-tamyry
qoğamnyñ tarihynda jatyr, al, moral bolsa, tūrmystyñ arsyz
qyspağynan jan ūşyra jaltaryp üirenip qalğan.
Mine, osy tūsta, Qasiettim, öz ūstanymymdy aiqyndap ketudi
paryzym dep sanaimyn. Iştegi balany aldyrtyp tastauğa katolik
dininiñ tyiym saluyn bar bolmysymmen jaqtai otyryp, mañdaiyna
Kassandra tañbasy basylğan beibaqtardyñ būğan amalsyzdan baruğa
mäjbür boluyn qatañ aiyptai almas i̇edim, onyñ üstine, kassandraşaranalardyñ özderiniñ de qalağany sol i̇emes pe?
Tau qūlağan
Ainalyp kelgende, asa kürdeli qarama-qaişylyqqa ūrynamyz.
Balany aldyrtyp tastau tärizdi kürt şeşim qabyldau älemdik
sananyñ özekti mäselelerin şeşe almaidy, kerisinşe, olardy odan
äri şielenistirip jiberedi – iştegi şarananyñ aqyrzamandy sezinuin
tuğyzatyn sebepterdi jūia almaidy.
Mine, bolaşaq ananyñ oilamai tūra almaityn kesirli
kesapattarynyñ tizimi:
– aştyq,
– kedeiler tūratyn i̇eski-qūsqy üiler,
– neşe türli aurular, sonyñ işinde SPİD,
– soğys,
– ekonomikalyq dağdarystar,
– äleumettik tolqular,
– qylmystyñ örşui,
– i̇esirtki jäne i̇esirtki mafiiäsy,
– ūltaralyq qyrqystar,
– näsilşildik,
– ekologiiälyq jäne energetikalyq apattar,
– iadrolyq synaqtar,
– qara qūrdym, jäne t.b., t.s.s.
Osynyñ bäri adamdardyñ öz qolymen jasalğan kesapattar.
Ūrpaq auysqan saiyn adamdardyñ qolynan şyqqan apattardyñ
auqymy ūlğaiyp barady. Būğan bärimizdiñ de qatysymyz bar. Mine,
aqyr aiağynda, Qūdirettiñ özi bizdi qūrdymğa qūlap birjola joğalyp
tynudan qūtqarmaq bolyp, Kassandra tañbasy arqyly i̇eskertu jasap
otyr…
Tağy da mälimdeimin, meniñ kassandra-şaranalardy anyqtau
jönindegi ğaryştyq zertteulerimniñ maqsaty adamdardyñ mynany
tüsinuine kömektesu ğana – i̇endi būlai ömir süre beruge bolmaidy,
azyp-tozudyñ äbden şegine jettik!
Bolaşağymyzdyñ jarqyn boluy üşin är adam özinen bastap,
bärimiz birge, bükil adamzat qauymy jūmyla otyryp öz boiymyzdağy
azğyndyqtan aryluymyz kerek. Älde būl qiiäl ma i̇eken? Tağy da qiiäl
Şyñğys Aitmatov
ma?! Joq, būl kezekti qiiäl i̇emes. Būl tiri ruhtyñ aman qaluynyñ
amaly, basqa jol joq…
Kassandra-şaranalardan dereu qūtyluğa tyrysudan bas tartyp,
izgi mūrattan ainymaityn i̇erjürek jandar köptep tabylaryna
senimim kämil; olarğa tağdyrynyñ būl belgisi talai närseni aityp
bere alady: ol bizdiñ ömir süru dağdymyz üşin, keler ūrpaqtyñ
tağdyry üşin barşamyzdyñ jäne ärqaisysymyzdyñ jauapty
i̇ekendigimiz turaly, aldymyzda adamnyñ öz-özimen aiqasqa tüsui
kütip tūrğany jaiynda aitady… Ondai adamdar ömirdi jaqsartuğa
ūmtylatyn bolady.
Men osyğan senemin.
İendi özim turaly qysqaşa aita keteiin.
Ärine, meni i̇eşkim monastyrğa aparyp tyqqan i̇emes biraq özözimdi osylai atadym, basqaşa aitqanda, men – şartty türdegi
ğaryş taquasymyn, özime şartty türde Filofei dep jaña i̇esim
qoidym, orys jerinde osy attas taqualar bolğan. Ğaryştağy
qūjyramda japadan-jalğyz ömir sürudi de özim tañdap aldym. Bizdiñ
halyqaralyq ekipaj – amerikalyq, japondyq jäne men (soñğy
kezge deiin keñestik ğalym jäne ğaryştyq zerthananyñ ğylymi
jetekşisi) öz bağdarlamamyzdy oryndap şyqqannan keiin Jerge
qaitar kezde orbitalyq stantsiiäny tastap şyğudan jäne bizdi alyp
qaituğa kelgen birneşe märte paidalanylatyn ğaryş kemesine
otyrudan bas tarttym. Būl oraida arnaiy mälimdeme jasap, jeke
adamnyñ i̇erkin tañdau jasauyna bolatynyn alğa tarttym. Ūstarany
tamağyma taqap tūryp, äriptesterimdi meni jaiyma qaldyruğa
mäjbür i̇ettim. Söitip, öz degenime jettim…
Mine, sodan beri bes aiğa juyq uaqyt – jüz otyz jeti kün
ötti, ğaryşta jalğyz özim älgi zertteulerimdi jürgizip kelemin.
Stantsiiädağy ömir sürudi qamtamasyz i̇etu qory mağan mūnda äli de
ūzaq uaqyt boluyma mümkindik beredi. Jamandyqtyñ artynda jaqsylyq
tūratyny ras bolsa, meniñ jağdaiymdy soğan ūqsatuğa bolatyn
şyğar. Dünieni dür silkindirgen Keñes imperiiäsynyñ ydyrauy mağan
qolaily boldy. Bäriniñ astan-kesteñi şyqqan kezde jer betindegi
Tau qūlağan
būrynğy keñestik ğaryş qyzmetin qadağalaityn oryndar meni de,
būryn «Voshod-27» dep atalyp kelgen orbitalyq stantsiiäny da ūmytyp
ketti. Olar meni äzirşe i̇esterine ala qoimas, meni qaitsin, qazir keñes
imperiiäsy qirandysynyñ ornynda paida bolğan jaña memleketterdiñ
arasynda ğaryştağy mülikti bölisu jürip jatqan şyğar, mümkin
olar orbitalyq stantsiiäny da böliske salar, tipten, ğaryştyñ özin
de bölisip alamyz dep älekke tüser me i̇eken… Meili, özderi bilsin.
Men öz tañdauymdy jasadym jäne öz paryzymdy ötep jürmin. İendi
bükil adamzatqa sūrau salyp, aqtyq sağatym soqqanğa deiin kassandraşaranalardy anyqtaumen ainalysatyn bolamyn…
Jer betinde meni kütip otyrğan i̇eşkim joq. Jaryq düniede
birde-bir jaqynym bolğan i̇emes. Düniege kelisimen baiğūs anam
tastap ketipti, balalar üiinde tärbielendim. Säbiın balalar
üiiniñ tabaldyryğynyñ aldyna qaldyryp ketuge baiğūs anamdy
qandai jağdaidyñ mäjbür i̇etkenin kim bilsin. Ömirimniñ qalai
qalyptasqany, ğaryşqa attanuyma ne sebep bolğany turaly qazir
aityp jatpaimyn – būl basqa äñgime, bölek taqyryp.
Qasiettim, Sizdiñ nūrly kelbetiñizdiñ aldynda tağy da basymdy
iemin. Aiypqa būiyrmañyz. Mağan bar keregi – Siz arqyly adamdarğa
osy sözimdi jetkizu ğana, olar şyndyqty biluge tiıs.
Filofei, ğaryş taquasy.
Şyn aty-jönim – Andrei Kryltsov.
Orbitalyq kompiuterden Rim papasyna arnalğan joldaudyñ
mätinine qosa «Tribiun» gazeti redaktsiiäsynyñ atyna jazylğan
tilhat qosa jiberilipti:
Şyñğys Aitmatov
«Qūrmetti redaktor!
Aramyzdağy uağdalastyqqa säikes, osy joldaudy jariiälau
qūqyğyn «Tribiun» gazetiniñ redaktsiiäsyna beremin.
Būl qadamğa baruğa batyldyq i̇ete otyryp, «Tribiunniñ» öz
moinyna qanşama auyr salmaq jükteitinin tüsinemin. Sizdiñ
i̇erligiñizdi de bağalaimyn.
İeger redaktsiiä osy joldauyma ün qosqan adamdardyñ neğūrlym
qyzyqty degen pikirlerin özime joldap otyrsa riza bolar i̇edim.
Men adamdardyñ pikirin biluim kerek».
Rizaşylyqpen: Filofei, ğaryş taquasy,
RH orbitalyq stantsiiäsy.
III
Tüsinde tağy da kitterdi kördi. Mūhit tösinde solarmen birge ūzaq
jüzdi. Olardyñ tolqyn juğan közine qarap, kitterdiñ janarynan ne
ūğuğa bolatynyn tüsindi. Özi de kitke ainalyp ketken bolatyn. Ana
joly ūşaqtyñ üstinen körgenindei, bäri syna tärizdi üşbūryş jasap
jüzip keledi. Būlardy äldebir tylsym küş kökjiektiñ syrtyna
qarai süirep bara jatqandai. Kökjiek jetkizer i̇emes, būlar da
quatty denesimen tolqyndardy qaqyrata sögip, talmai jüzip keledi.
Mūhit suy birtindep ysyp bara jatqan siiäqty. Tolqyndardyñ
soqqysy jon arqasyn küidirip keterdei körinedi. Barğan saiyn ysi
tüsken tolqyndardyñ arasynda jüze beru de qiyndap ketti. Kenet ol
ädetten tys qūbylysty körip, mūhittyñ nelikten osynşama ysyp
ketkenin tüsindi. Mūhittyñ üstinde i̇eki kün şyğyp tūr i̇eken. Aspanda
qos projektordai jarqyrağan i̇eki birdei qyzğylt-qoñyr şar
alaulap tūr. Ol i̇ekeuiniñ qaisysy nağyz kün, qaisysy äldeqaidan
qañğyp kelgen, bälkim şynaiy künmen bäsekelestikke tüspek bolyp
jürgen jalğan kün i̇ekenin ajyratu qiyn i̇edi. Ol qorqyp ketti.
Qasynda qatarlasa jüzip kele jatqan kitterge: «Qarañdar, qarañdar,
kitter, bauyrlarym meniñ! Aspanda i̇eki kün şyğyp tūr! Birden i̇eki
Tau qūlağan
kün! İestip tūrsyñdar ma?! Būl jaqsy i̇emes! Mūhit qainap ketedi de
bärimiz opat bolamyz! Aspanda i̇eki künniñ şyqqany – jaqsylyqtyñ
nyşany i̇emes!» – dep aiğailai bastady.
Būrq-sarq qainağan mūhit tösinde alasūrğan kitterdiñ arasynda
jan dauysymen şyñğyrğan Robert Bork atqaqtai soqqan jüreginiñ
dürsilinen ūianyp ketti, qara terge tüsip jatyr i̇eken, qūlağy tūnyp
qalypty. Ūiqysy aşylğanğa deiin älgi körgeniniñ tüs i̇ekenine sene
almai biraz jatty. Mūhittyñ üstinde köz qaryqtyra alaulağan i̇eki
kün beine bir öñinde körgendei-aq köz aldynan keter i̇emes. Kitter
būryn da tüsine kiretin, biraq şaqyraiğan i̇eki künniñ säulesi jerjahandy küidirip bara jatqanyn alğaş ret körip tūr! Sūmdyq
qorqynyşty!..
Kenet ol tüsindegi i̇ekinşi künniñ qaidan paida bolğanyn tüsindi.
Anyq tüsingeni sonşalyq, özi de şoşyp ketti. Mūny birden
ūqpağanyna tañdanyp ta qaldy. «Qyzyq i̇eken!» – dep myrs i̇ete qalğan
Futurolog ainanyñ aldynda tūrğan sağatyna qarady. Tañğy sağat
altydan ketip qalypty. Äieli körşi bölmede ūiyqtap jatyr.
Bork ädette i̇erteñgilik boi jazyp, jattyğu jasaityn aşyq
verandağa şyqty. Biraq, būl joly bar oiy basqa jaqta tūr i̇edi.
Qala syrtynda ornalasqan üiindegi janyna jyly tietin zattardyñ
bügin i̇eş äseri joqtai körindi. Hauyzdyñ qasyndağy alañqaiğa
qoldan otyrğyzylğan, japon ülgisimen tastan jasalğan baqty da
(sol baq jūldyzdardyñ ornalasuyna säikes jasalğan degenge özi
de sengisi keletin) ūmytty, änşeiinde onda Futurolog tañerteñ
topyraqqa äldebir qūpiiä belgilerdi syzyp otyrudy ūnatatyn,
mūnysyn Djessi adamnyñ külkisi keletindei i̇etip sybyrlap qana –
siqyrşylyqpen ainalysyp jatyr deuşi i̇edi. Bügin i̇erigetin uaqyt
joq. Barlyq hat-habardy tügel qarap şyğu kerek, olar da jinalyp
qalypty, biraz adamğa birer mäsele boiynşa telefon soğu tağy bar
– jağdaimen dereu tanysyp şyqpasa bolmaidy.
Kassandra-şaranalarğa bailanysty barlyq jerde dañğaza
köterilip jatty. Osylai bolaryna Robert Bork kümändanğan da
i̇emes. Özi de boiyn äldebir jastyq jiger kernegendei sezindi,
Şyñğys Aitmatov
baiağyda, universitette jürgende qazirgi örkeniettiñ mäseleleri
jöninde ötkiziletin şuly pikirtalastarda keritartpa qarsylastardy
köndirsek boldy, adamzattyñ bolaşağyn jūrttyñ bäri qūrmetteitin
intellektualdyq «Rim klubynyñ» ülgisimen qūruğa bolady degenge
şynymen senetin jas kezinde ylği osylai bolatyn. Kassandra
tañbasynyñ töñiregindegi oqiğalar Borktyñ boiynda ūmytyla
bastağan qyzulyqty, täuekelge baruğa, ideiä üşin aşyq qaqtyğystan
taiynbauğa daiyn tūru sezimin qaita ūiatty.
Būl oqiğalarğa Bork äuejaiğa kelip qonğan kezde-aq aralasyp
ketken bolatyn. Djessi ony şyğar i̇esiktiñ aldynda qolyna ūstağan
gazetin beine bir gül şoğy tärizdi basynan asyra būlğap, özin kinäli
sezingendei äri tentekteu, äri mazasyzdana jymiyp qarsy aldy.
Özi qūddy bir jañbyr juyp ötken köktemgi gül sekildi jasaryp,
jañğyryp ketkendei körinedi. Djessi Borktan toğyz jas kişi
bolatyn, biraq keide qan qysymy köterilip auyratyny bar, sol kezde
qinalyp, sola tüsedi, al, äuejaida ol küieuine sonau alysta qalğan
jastyq şaqtağydai tolqynysqa toly, jigerli bolyp körindi. O, sol
kezde onyñ ūly muzykant boluyna kedergi keltirgen būl i̇edi ğoi!
Ol violonçeldiñ qūlağynda oinaityn. Öle-ölgenşe ajyramastai
bolyp jabysyp qalğan Bork bolmağanda, Djessi qazir orkestr
qūramynda i̇emes, basqa jerde öner körsetip jürer me i̇edi. Biraq,
ärkimniñ öz tağdyry bolady.
İın tiresken kütip aluşylardyñ arasynda tūryp, ol küieuimen
aman-sau jolyqqanyna quanyp tūrğanyn bildirip, batyl da riiäsyz
türde bylai degen:
– Keter aldynda öziñniñ tastaryñnyñ arasynda otyryp, qandai
siqyrly belgiler syzğanyñdy bilmeimin, Robert, biraq myna oqiğany
qalai tüsindirer i̇ediñ? Tüsindire almaisyñ, Robert, jarylyp ketseñ
de solai, tüsindire almaisyñ! Mūny tüsindiru mümkin i̇emes. Adam
i̇estimegen sūmdyq! Körersiñ, būl bükil älemdi dür silkindiredi!
– Demek, men ol ieroglifterdi tegin syzbaityn bolğanym ğoi?! –
dep Futurolog ta äieliniñ yğyna jyğyla jauap qatty.
– Jalpy aitqanda, būl päle seniñ siqyrşy bolyp oinauyña
Tau qūlağan
qatysty boluy da mümkin, meniñ qymbatty Säuegeiim… İendi öziñ
rette bärin.
Maşinany Djessi aidap kele jatqan, Bork gazetti paraqtap
kördi de qaitadan jaba saldy.
– Joq, mūny üige baryp, asyqpai mūqiiät oqyp şyğu kerek, –
dedi ol közildirigin qaitadan jinap jatyp.
– Al, sen qalai oilap i̇ediñ? – dep myrs i̇ete qaldy Djessi – İeger
mūndai habardy ğaryştan joldamai, köşedegi bireu aitsa, tūmsyğyn
bet qylar i̇edi! Oilap qaraşy, işte jatqan şarana özdiginen oilana
alady deidi! Bärin paryqtai biledi i̇eken! Söitip, ömirge keludi
qalamaimyn dep jar salady! Osyny şynymen aityp otyrğanyn
körmeisiñ be! Qalai däti bardy i̇eken?!
– Degenmen, tura solai aitpağan şyğar, – dep iyğyn bir qozğap
qoidy Bork. Oğan äieli asyğys qorytyndy şyğaryp otyrğandai
körindi, mūndaiy sirek kezdesetin, biraq būl joly özi de äieliniñ
qateleskenin qalap otyrğanyn sezdi. – Mümkin būl jerde anasynyñ
qūrsağynda paida bolğan şarananyñ refleksi turaly aitylyp
tūrğan şyğar. Biraq, qalai bolğanda da oilanatyn sebep tabyldy.
İeger, aitalyq, bizdiñ künähar älemimizdi baqylau nüktesi retinde
qabyldaudyñ päktikke negizdelgen jaña türi aşyldy dep sanasaq…
Tüsinesiñ be, men qazir osyny oiladym. Al, mūndai jäit tek
şaranalyq deñgeide ğana boluy mümkin. Onyñ özi de qiiäli tūrğydan
alğanda ğana. Degenmen, kim biledi. Jaraidy, qazir būğan bas
qatyrmai-aq qūiaiyq. Üige barğasyn oqyp şyğarmyn, sodan keiin
söilesermiz… Al, qazir seni küldirgim kelip tūr.
Sosyn Futurolog äieline nemisterdiñ ne närseni de aqyryna
deiin biluge tyrysatyny men belgilengen tärtipten ainymaityny
jäne sonymen bir mezgilde i̇evropalyqtardy amerikalyqtarmen
jaqyndastyryp tūratyn işki i̇erkindigi turaly aityp berdi. Birde
Diusseldorfta tañ aldynda özen jağasymen velosiped teuip
bara jatqan bireudi körgen, tük bolmağandai-aq belgili bir ariiäny
bar dauysymen şyrqap barady, özi beine bir opera sahnasynan
jaña ğana şyqqandai, aq jağaly köilegine galstuk tağyp alypty,
Şyñğys Aitmatov
aiağynda jyltyrağan tufli. Jağalauda onyñ änin tyñdaityn i̇eşkim
joq, biraq, velosiped tepken änşige tyñdauşynyñ keregi şamaly
siiäqty. Jük tielgen barjalar men kemeler baiau syrğyğan Reinniñ
jağasynda tañ atpai japadan-jalğyz ändetip barady... Birtindep
jazğy kün de kökjiekten köterildi. Būl körinistiñ äri i̇ersi de külkili,
äri ğajap bolğany sonşalyq, Bork älgi añğal änşiniñ artynan tūra
jügiruge daiyn i̇edi. Tolyq i̇erkindikke qol jetkizip, baqytqa bölengen
adam. Reinge qoiyp ketip, älgi velosipedşiniñ qarsy aldynan
şyqqanşa jüze bergisi keldi, oğan su betinen qol būlğap, äldebir
köñildi sözder aityp, qatarlasa jügirip, älemdegi barşa tirlikti
ūmytqysy kelgen.
İekeui maşinada kele jatyp, älgi añğal änşige biraz külip aldy.
«İendi üige baryp, ömiri bitpeitin jūmysqa qaitadan kirisuge tura
keledi», – dep oilady Bork köp ūzamai üige kelip, öz kabinetine kirip,
jazu üsteline jaiğasatynyn quana köz aldyna i̇elestetip. Būl turaly oilağan kezde ol i̇eki türli sezimdi bastan keşiruge boiy üirenip
bara jatqanyn añğardy – sapardan qaityp oralyp, äuejaida Djessi
qarsy alğanda boiy jeñildep sala berse, sonymen qatar, bir apta
üide bolmai, birer künin basqa jaqta ötkizgeni üşin öz-özin azdap
kinälaityn bolypty. Al, osyndai künderdiñ bärin qosqanda qanşa
bolady i̇eken, mūny adam tym keş añğarady.
Alaida, būl joly onyñ üirenşikti köñil-küiine ūşaqtyñ üstinde
baiqağan jäitten tuğan tağy bir sezim qosylyp tūr i̇edi. Myna şuly
jañalyq jūrttyñ bärin i̇eleñ i̇etkizgenimen, tez ūmytylatyn bir
kündik habarlardyñ biri bolar degen. Biraq, Bork osy i̇estigeni turaly
oilağan saiyn bolğan jäittiñ özine de bailanysy bar siiäqty sezinip,
şyndyğynda özine i̇eş qatysy joq osy oqiğany ūmytqysy kelse de
ūmyta almaityndai tüsiniksiz sezimge şomyp kele jatqanyn baiqap,
airan-asyr qaldy. Beine bir sot zalyna kezdeisoq tap bolyp, tek
aiyptaluşy ğana i̇emes, sol sätte zalda otyrğandardyñ bäri tek sot
protsesine qatysqany üşin ğana kenetten adam aitqysyz auyr ükimge
kesilgendei küidi bastan keşti. Jäne būl ükim jariiälanyp qoiğan,
sondyqtan, i̇endi ony i̇eşkim de özgerte almaidy…
Tau qūlağan
Ğaryştan kelgen jañalyqpen qatar kökeiinde öte bir jaisyz,
kütpegen äri tüsiniksiz sezim paida boldy. Mine, maşinany jüitkite
aidağan Djessi de osy ğaryş jañalyğynyñ äserinen aryla almai
keledi. Mūny onyñ bet-jüzinen, közinen añğaruğa bolady. Djessidiñ
közi tabiğatynan nūrly bolatyn, onyñ köz janarynyñ kez kelgen
adam añğara bermeitin özgerisi men qūbyluy Robert Borkqa talai
närseni bildirip tūrady. Ony alğaş ret qaiyrymdylyq maqsattağy
kontsertke qatysqan jas muzykanttardyñ arasynan körip i̇edi, al, özi
körermenderdiñ arasynda, sahnağa jaqyn otyrğan, sol küni tanysqan
i̇ekeui sodan bastap jiı kezdesip tūratyn boldy, osy alğaşqy künnen
bastap onyñ jan düniesindegi «jaz ben qystyñ» almasuyn añğarudy
üirendi, ol da mūnyñ jan küiin közqarasynan-aq tüsinetin. Birin-biri
i̇emeuirininen ūğyp, köz tastasynan tüsinu arqyly būlardyñ arasynda tolyq syilastyq ornap, otbasylyq baqytqa qoldary jetti.
Ol ädettegidei i̇emes, äldeneni oilap ünsiz otyrğan äielin sözge
aldandyrğysy kelmedi. Mazasyzdana qūiatyndai jöni de joq.
Būlardyñ ömir salty üirenşikti de berik bolatyn, būl osy jastağy
köp adamğa tän; tek bir närseni aldyn ala aita almaidy – mūny tek
Qūdai ğana biledi, öitkeni, är adamnyñ ömiriniñ ūzaqtyğyn Jaratqan
jalğyz aldyn ala belgilep qoiğan. Sondyqtan, būlar uaqyty men
densaulyğy jetkenşe özderiniñ şyğarmaşylyq mümkindikterin
qoldan kelgenşe paidağa asyryp qaludy ğana közdeumen keledi. Bork
tüsinip otyr: qazir Djessidiñ köñil küii päs boluynyñ sebebi – älgi
ğaryş taquasy Filofeidiñ joldauyn oqyp, i̇eseñgirep qalğandyqtan.
«Üige barğasyn söilesermiz, – dep oilady Robert Bork. – Älde
üige jetkenşe universitette birge oqyğan dostardyñ bireuine habarlasyp, äñgimelessem be i̇eken? – Telefonnyñ tūtqasyn kötere jazdap baryp qūia saldy. – Keiin söilese jatarmyz, äueli myna ğaryş
köripkeliniñ boljamyn mūqiiät oqyp şyğu kerek, sosyn körermiz…»
– Radiony qosaiyn ba? – dep sūrady küieuiniñ oiyn oqyp qoiğan
Djessi.
– Keregi joq. Bos myljyñdy tyñdap qaitemin? Qazir öziñniñ
qasyñda otyrğanym da jetedi mağan.
Şyñğys Aitmatov
– Senemin, quana-quana senemin, – dep köñilsizdeu jymidy Djessi kezekti maşinadan ozyp bara jatyp.
– İeger būl habar şynymen ras bolsa, – dep közin tiktedi Bork, –
onda ärine, būdan i̇eşkim tys qala almaidy.
– Sen sony şynymen ras boluy mümkin dep oilaisyñ ba?
– Bilmeimin. Biraq, solai bolyp şyğa qalsa, būğan jūrttyñ bäri
jappai ün qosuğa tiıs.
– Tiliñe tiken şyqsyn, Futurolog! – dedi būğan şynymen
mazasyzdana bastağan Djessi. – Jūrttyñ bäri aralassa sūmdyq qoi!
– İeger adamdar özderiniñ äbden azğyndap bitkenin körer bolsa,
onda genetika degenimiz biologiiänyñ bir salasy i̇emes, saiasat bolyp
şyğa keledi.
– Sen tym artyq kettiñ, Robert, – dep öziniñ mazasyzdanuyn
baspaq boldy Djessi. – Degenmen, kim biledi, äuejaiğa barğaly
jatqanymda Şnaierler – Artur men Elizabet habarlasqan, olardyñ
da i̇esteri şyğyp ketipti. Atlantada spektakl qoiyp jürgen Djon
Koşut habarlasty, ol tarihtyñ aqyry turaly Fukuiamanyñ teoriiäsy jönindegi pikirtalas kezinde adamzattyñ aldynda jaña synaq,
jaña qasiret tūr dep säuegeilik jasağanyñdy i̇esine alypty. Mine,
seniñ futurologyñ älemdik zūlymdyqtyñ qoimasynan beine bir
qapşyqta jatqan i̇eski kiımdi suyryp alğandai i̇etip, düniejüzilik
soğystyñ ornyna adamnyñ öz-özimen qyrqysuyn, ömirge kele me, joq
pa – sony şeşui mäselesin oilap tapty, būl sonyñ şyğaryp jürgeni
deidi. Säuegeiiñ sony aitpai-aq qoiğanda, mūndai bolmas pa i̇edi, özi
de bilmesten, qaqpany aşa salyp i̇edi, jaña päle jyp i̇etip şyğa keldi,
– deidi. Ol ne päle? – desem, osy päle deidi. Mūnyñ aty da joq i̇eken.
– İiä, Koşuttyñ ne aitatyny belgili ğoi, – dep iyğyn kekete qomdap qoidy Bork. – Özi teatrda dünieni töñkeretin pesa
qoiyp jür, Şekspir, Eshil, tağy bireuler. Al, men päle şaqyryp
qarqyldağan qarğa i̇ekenmin ğoi? Rahmet! Qasqabas dosym da aitady
i̇eken!
– Oi, aitpaşy sony, birtürli qyzyq adam. İesiñde me, bir ret
ol: osy sağan qyzyğamyn, äieliñ sūlu, şaşyñ tüspegen, al, mende
Tau qūlağan
osynyñ biri de joq, – dep i̇edi ğoi. Sen oğan: äielimdi tartyp äketuiñ
mümkin, biraq, ağaryp ketse de äli baiağydai būrqyrap tūrğan şaşymdy ala almassyñ! – dep jauap berdiñ. Sonda ol jylap qūia berdi.
Äri külip, äri jylap tūr i̇edi… Artist!
Bork jauap retinde oilana basyn izedi. Alğaş ret üiine qaitarda
ädetten tys mazasyzdanyp, joq jerden tap bolğan, äli anyq biline
qoimasa da, janyn janşyğan äldebir auyr salmaqty sezinip keledi.
– Bob, mūhitta kitterdi kördim degeniñ ras pa? – dep oiyn bölip
jiberdi Djessi.
– Ärine, ras! Sağan telefon soqqanym da sodan ğoi, – dedi būl
qaitadan jandanyp. – Köz aldyña i̇elestetip körşi? Mūny sözben
aityp jetkizu mümkin i̇emes. Oilaşy öziñ, mūhitta alyp januarlar kemeşe jüzip keledi, özderi aspandağy tyrnalar siiäqty
üşbūryş tüzgen. Ğajap körinis! Qasymda bolmağanyñ ökinişti.
Telefonmen söileskenimizge de şükir. – Bork bir sät ünsiz qalyp,
qaitadan qyzulana jalğastyrdy. – Qalai tüsindirsem i̇eken, bylai
ğoi, men qazir būl kezdeisoq i̇emes dep oilap kelemin. Tyñda. Osy
joly Frankfurtta i̇eski tanystarmen birge Avstraliiädan kelgen bir
kisi bolğan. Melburn universitetinen. Avstraliiälyqtar jūrttyñ
bärinen i̇erekşelenip tūrady, nege i̇ekenin qaidam, älde älemniñ
qiyr şetinde jatqandyqtan ba? Älde sol kisiniñ özi sondai ma?
Özi delfindermen äuestenedi i̇eken, men ony iştei Delfinolog
dep atadym. Jäi ğana äuestenedi. Özi tartymdy adam, äñgimesi de
qyzyq, aqyly sergek siiäqty körindi. Ol i̇ekeumiz delfinder turaly
aityp tūryp, kezdeisoq kitterge oiystyq. Būl sağan külkili körinui
mümkin, biraq sol i̇ekeumizdi kitter turaly äñgime jaqyndastyryp
jiberdi. Qyzyq äñgime boldy! Mysaly, kitterdiñ toptanyp öz-özin
öltiruiniñ sebebi ğylymda äli anyqtalmai keledi.
– Toptanyp jağalauğa şyğyp qalatyny ma? Sony aityp tūrsyñ
ğoi?
– İiä, sony aitamyn. Küş-quaty boiynda, aqyl-i̇esi dūrys, sapsau kitterdiñ beine bir kelisip alğandai-aq tün işinde suy tobyqtan
keletin tap-taiyz jağalauğa şyğyp qalatyny nesi? Jäne keri qarai,
Şyñğys Aitmatov
mūhitqa qaituğa ärekettenbei-aq, top-tobymen ölip jatady. Nege
öitedi olar, ne üşin, nelikten?
– Toqtai tūr, – dep sözin bölip jiberdi Djessi közi külimdep. –
Būl turaly gazetterde talai jazylğan joq pa? Seniñ avstraliiälyğyñ
sony da bilmei me?
– Mäsele sonda ğoi. Ol i̇ekeumiz naq osy turaly äñgimeleskenbiz.
Kitterdiñ özin-özi ölimge bailaitynyn körsetetin būl qūbylys
tirşilik iesiniñ özin-özi saqtauyn qamtamasyz i̇etetin biologiiälyq
zañğa qarama-qaişy. İağni tabiğattyñ özine kereğar keledi. Januarlar äleminde mūndai bolmauğa tiıs.
– İesesine adamdardyñ arasynda jiı kezdesedi.
– Būl müldem basqa. Tübegeili basqa mäsele. Äñgime būl turaly
i̇emes. Mūnyñ jöni müldem bölek, Djessi.
Robert Bork tağy da ünsiz qalyp, ormannyñ işinen maşinağa
qarsy tūra jügirgendei körinetin, jol belgileri jarqyrap közge
ūratyn küre joldyñ i̇eki jağyndağy talai ret tamaşalağan tabiğat
körinisin qyzyqtap ketti. Bir sät özin baqytty sezingendei boldy –
Djessi qasynda, i̇ekeui üige qaityp keledi, özine keremet jañalyq
bolyp köringen kitterdiñ qūpiiäsyn äieline aityp berip, onyñ
būğan qalai tañğalaryn köz aldyna i̇elestetip, būl taqyrypqa qaitaqaita oralyp, jan-jaqty äñgime i̇etetinderin aldyn ala tamsana
oilap qoiğan. Baqyt degen sol i̇emes pe. Öitkeni, baqyt degenniñ
özi – adamdardyñ jan düniesiniñ tuystyğy. Ol tezirek üige
baryp, Djessi qoiğan muzykany (äieli tüzelmeitin adam – ol üşin
klassikalyq muzykadan artyq i̇eşteñe joq) tyñdap, özi süiip işetin
aq şaraptan ūrttap qoiyp, verandada i̇ekeuiniñ qalai otyratynyn köz
aldyna i̇elestetti. Kenetten oiyna ğaryş taquasy oraldy, da bügin
tynyş otyrys bolmauy mümkin-au dep tüidi.
– Nege ündemei qaldyñ, Bob, aita ber. Älde meni yntyqtyryp
qoimaqsyñ ba?
– Joq. Äşeiin, oilanyp ketippin. Sen jaña älgi avstraliiälyq
Kiffer kitterdiñ özin-özi öltiruiniñ sebebin bilmei me dep sūradyñ.
Qalai desem i̇eken. Ol basqalardyñ oiyna kirip-şyqpağan närselerdi
Tau qūlağan
aitady. Tüsinesiñ be, būl äldebir oidan şyğarylğan närse i̇emes. Men
mūny i̇erekşe adamgerşilik-filosofiiälyq közqaras dep atar i̇edim.
İiä, iiä. Külme jäne tañğalyp jürme. Däl solai. Avstraliiälyq jigit
älemdik auqymdağy boljamdy ūsynady. Bilesiñ be, delfindermen
qatar, kitter de barlyq sütqorekti januarlardyñ arasyndağy i̇eñ
aqyldylaryna jatady. Ökinişke qarai, olar söilei almaidy, olar
men bizdiñ aramyzdağy alynbas kedergi de osy.
– O, Qūdai, baiandama jasap üirenip qalğansyñ, Robert. Biraq, būl
joly qandai adamgerşilik-filosofiiälyq közqaras turaly aityp
otyrğanyñdy tüsinbedim.
– Osy ädetten tys qūbylystyñ syryn birde-bir ğalym tüsindire
almai otyr. Al, Kiffer meniñ aldyma ğalamdyq sipattağy körinisti
jaiyp saldy.
– Al, onyñ boljamynyñ mäni nede?
– Ol adam tañ ğalarlyq qorytyndy jasağan. Onyñ aituynşa,
kitterdiñ jappai özin-özi öltirui – ğalamdyq sananyñ jer betinde
bolyp jatqan qūbylystarğa degen közqarasynyñ körinisi boluy
mümkin.
– Mynauyñ müldem aqylğa syimaidy, Robert!
– Olai deme, olai deme, qymbattym. Būl boljam mağan qatty
äser i̇etti. Adam balasyna oi-sananyñ iesi bolu tärizdi şeksiz
artyqşylyq berilgen, sol arqyly oğan ğalamdyq mindet jüktelip
otyr, i̇eger biz öz-özimizdi jetildiruge, Jaratqannyñ bergen igiligin
ornymen paidalanyp, tolyq igeruge qabiletsiz bolyp şyqsaq, onda
öziniñ jaralğandağy maqsatyn aqtai almaityn aramtamaq, tükke
tūrğysyz maqūlyq bolğanymyz. Keşir, azdap artyq ketip qaldymau deimin. Meniñ aitaiyn degenim, bizge – adamzatqa qanşama mol
mümkindik berilse, sonşama auyr mindet te jüktelgen. İeñ aldymen, tūrmystağy jarasym, sony jetildiru mindeti tūr, būl degen
özimizge qatystynyñ bärin – oi-armanymyz ben naqty is-äreketimizdi
tügel qamtidy. Tūrmystyñ jarasymdylyğy! Alaida, osy oraida basymyzda qanşama tañğajaiyp jäne küiki oilar tuyndap, är
qadamymyzdy attağan saiyn qanşama tabalau men pasyqtyq tuyndap
Şyñğys Aitmatov
jatady, öitkeni, jarasym degenimiz – i̇eñ aldymen, öz-öziñe şekteu
qoiyp, ruhani beibastaqtyqpen kürese bilu. İendi kelip tabiği sūraq
tuyndaidy – ar-Uiat degen ne özi, ol turaly är kezde ärkim bilgenin
aitqan, äli de aitady, özine ne qolaily bolsa, sony aparyp ar-Uiatqa
teli salady, al, sonyñ özi ne närse, tabiğattyñ aldynda, tarihtyñ
aldynda, bolaşaq älemniñ aldynda, aqyr aiağy, bizdi jaratqan jäne
biz de ony keide qoldan jasap alyp jürgen Qūdaidyñ aldyndağy
mäni qandai?
– Robert, – dep bölip jiberdi şydamy tausylğan äieli, – Ras
aitamyn, seniñ boiyñda jalyndy uağyzşy būğyp jatyr, orta
ğasyrlarda tuatyn adamsyñ ğoi öziñ. Biraq, onda seni küpirligiñ üşin
inkvizitorlar quana-quana örtep jiberui mümkin i̇edi. Qūdaidy qalai
qoldan jasap aluğa bolady?
– İe, sony aitasyñ ba! Mine, Djessi, seniñ de qasañ qağidany
qytymyr ūstanğyñ keletin siiäqty. Öituge bola ma i̇eken?! Bola
ma öituge?! Men de oñailyqpen örtene qoimaspyn. Talai närseni
sözben-aq jasap aluğa bolady. İiä, iiä. Sözdi bizge sol üşin bergen.
Sanamyzda bolyp jatqan jäne özimizge qatysty jäitterdiñ bäri söz
arqyly jürgiziledi. Tüptep kelgende, qoldan jasalğan närselerdiñ
bäri de sözdiñ jemisi. Özenge köpir salmas būryn būl turaly
jaqsylap söilesip, aqyldasyp alady. Odan da arğysyn aitaiyn,
söz degen – bizdiñ boiymyzdağy mäñgiliktiñ quaty. Biz ölemiz, biraq
sözimiz qalady. Öitkeni, ol – Qūdaidyñ özi! Söz arqyly qūddy bir
qanat bitkendei mäñgilikke qūlaş sermep, söz arqyly jetektegi
qaşyr siiäqty basqa tüskenge könip jüre beremiz… Biraq, meniñ
aityp otyrğanym basqa närse. Tūrmystyñ barlyq qyrlaryna
kereğar kelse de solai – äu basta söz bolmağan! Bükil tabiğatty
alaiyqşy. Mysaly, älgi kitterdiñ özi. Būl qyrynan kelsek, olardyñ
tağdyry qasiretke toly. Söz qūdireti darymağandyqtan, olardyñ
tüisigi joğary damyğan, tek özderine ğana tän i̇erekşe oilau jüiesi
men ruhy bar, aiyryqşa energetikalyq-aqparattyq bioöriske ie.
Olardyñ jaqyn tuysy bolyp keletin delfinderge qarap ta osyny
aituğa bolady.
Tau qūlağan
– Degenmen, Robert, solar turaly ne bildiñ? Sony aitşy?
Robert Bork osy bir asa mañyzdy jäitti aitpas būryn özin-özi
tejep, säl ünsiz qaldy. Äuejaiğa bara jatqanda nemese odan qaitar
jolda ädetten tys närseler turaly aitqyñ keletini nesi i̇eken osy,
üide jürseñ mūndai äñgimeni qozğamas i̇ediñ.
– Tüsinesiñ be, – dep jalğastyrdy ol, – Kifferdiñ aituynşa,
onyñ sözine men de qosylamyn, kitter – aşyq mūhittağy jandy
radarlar siiäqty i̇eken, olar ğaryştan kelgen ärtürli dabyldar men
belgilerdi ūstai alady; mümkin janartau atqylauyn da kitter birinşi
bolyp sezetin şyğar, söitip Jerdiñ işki quatynyñ artuyn añğaryp
ünsiz ökiretin bolar, biraq, anau-mynau kemelerdiñ özi tötep bere
almaityn dauyldar men sūrapyl jeldiñ ötinde myñq i̇etpeitin osy
tözimdi januarlar üşin i̇eñ jamany – ğalamdyq ruhtyñ jağdaiyna
jağymsyz äser i̇etip, jaisyzdyq tuğyzatyn adamdardyñ is-äreketi,
adamdardyñ zūlymdyğy turaly kelip tüsetin dabyldar, mūny biz
özimiz de tüsine bermeimiz. Şamasy, olar üşin būl da Alpi tauynyñ
bökterin mekendeitin adamdardy tityqtatyp, jüikesine tietin,
taudan soqqan jel siiäqty jaisyz äser i̇etetin bolsa kerek, neni
aityp otyrğanymdy biletin şyğarsyñ, būl turaly talai jazylğan.
Mysaly, janartau qanşama qorqynyşty bolğanymen, ol da atqylap
baryp basylady ğoi. Al, adamdardyñ zūlymdyğy i̇eşqaşan tolastar
i̇emes. Mine, mäsele qaida jatyr! Bar ömirimiz osy: izgilik qaşan
da tapşy, zūlymdyq qaşan da jetip-artylady, tasyp-tögiledi de
jatady. İendi oilap kör, jer betinde özimiz toqtata almaityn äldebir
qylmystar qaşan da jasalyp jatady, kisi öltirip, azaptap, özgelerdi
basyp-janşyp, öz-özimizdi aiarlyqpen aldap, sol bylyqtardy aqtap
alu üşin janymyzdyñ qaltarys-quystary men sanamyzdyñ qarañğy
tükpirlerinen dälel-däiek izdep äurelenip jürgende kitter bizge
qarai jan ūşyryp jüzip kele jatady. Öitkeni, ğalamdyq sana bizdiñ
kesirimizden küirep tüsip, özin-özi joiyp, birjola kelmeske ketemin
dep qorqytyp tūr. Tilsiz haiuandar mūny aqyrzaman dep tüsinedi.
Jandy maqūlyqtardyñ bäri mūny iştei sezip, qatty qorqady. Suğa
batyp bara jatqan kemeden i̇egeuqūiryqtar nege qaşady dep oilaisyñ?
Şyñğys Aitmatov
Mine, osy sebepten. Sözben aityp jetkizuge därmensiz bolğandyqtan,
kitter bizdiñ azğyndyğymyz üşin özderiniñ qalai qinalyp jürgenin
bildirudiñ amalyn izdeidi, mūnyñ özi olarğa qalai auyr soğatynyn,
janyn jep, jüikesin müjitinin oilaşy! Ne degen azap! İesiñde
me, bireu bizge köşeden bir mylqau qyzdy körgenin aityp i̇edi ğoi.
Şeşesin qatigez äkesi öltirip tastağan, al, baiğūs qyz ne bolğanyn
adamdarğa tüsindire almai, sol üşin qinalyp, tramvaidyñ astyna
tüsip ölmek bolğan. Şamasy, kitter de osyndai jağdaiğa tap bolatyn
şyğar, biraq olardyñ qasiretiniñ auqymy ğalamdyq deñgeimen
ölşenedi. Mümkin olar mūhitta jüzip jürip, ormandağy örtti sezgende
qoryqqannan qalşyldap ketetin şyğar, taularda köşkin jürip,
tömen syrğyğan mūzdyqtar jolyndağynyñ bärin taptap, i̇etekke qarai
jyljyğan kezde olar da qinalatyn bolar, biraq olar adam balasynyñ
is-äreketindegi naisaptyqqa, zūlymdyqqa, mäñgi toqtamaityn azaptau
men qorlauğa beiim tūratynymyzğa şydai almaityn bolsa kerek –
tüsinesiñ be, ğalamdyq sananyñ bir böligi bolyp sanalatyn adamzattyñ
osyndai apatqa aparyp ūryndyrar azğyndyqqa qūştarlyğy
neden i̇eken? Ğalamdyq sana turaly, mäñgiliktiñ bir qyry özimizge
senip tapsyrylğany turaly oilaimyz ba osy? Äi, qaidam. Bizdiñ
ortamyzda, öz aramyzda izgiliktiñ mūqalyp, jūqaryp, azğyndap ketetin
sätteri bolady, zūlymdyq pen qorqynyştyñ lebi ğalamdy şarpyp,
ğaryştyq ädiletti kirşik şala bastaidy, meniñşe, osyndai bir ädilet
boluğa tiıs, tūrmystyñ üilesimi būzylyp mäñgilik jarasymğa nūqsan
kelgen kezde kitterdiñ de tözimi tausylyp, şydamy bitedi de, jappai
jağalauğa qarai jüze jöneledi, adamdardyñ azğyndyğynan jany
qinalğan jazyqsyz januarlar öz i̇erkimen jağağa şyğyp qalady, östip
olar öz-özin ölimge qiiädy. Al, i̇endi oilap qaraşy, jaña ğana Atlant
mūhitynyñ üstimen ūşyp kele jatyp, mūhitta jöñkilip bara jatqan
bir üiir kitti kördim. Olardyñ tyrnalar tärizdi sap tüzep jüzgenin
körgende äueli tañdanyp qaldym, öte tartymdy körinis, sodan keiin:
būlar qaida barady i̇eken, özderin sol jaqqa aidap äketip bara jatqan
netken küş özi, ne üşin? – dep oiladym.
– Ūşaqtyñ bortynan dereu habarlasqan sebebiñdi i̇endi ūqtym.
Al, men tük tüsine almap i̇edim, qaidağy kit, ne aityp tūr özi?
Tau qūlağan
Ärine, älgindei oilardan keiin qalai telefon soqpaisyñ?!
– Mäsele tek meniñ oiymda ğana i̇emes.
– Qūia ğoi i̇endi, – dep i̇erkelei jymidy äieli. – Qymbatty meniñ
säuegeiim! – Küieuine säl äjualai qarap qūiady. – Ondai ädetiñ bar
i̇ekenin bilemin ğoi. Biraq, qyzyq i̇eken, aitary joq, öte qyzyq. Mümkin
būl şynymen de olardyñ narazylyq bildirgen türi şyğar? Būl da
mümkin-au. Oi, Robert, benzin qūiyp alu kerek, qaraşy, tausylyp
barady. Kit turaly aitamyz dep jaiau qala jazdappyz ğoi…
Būlar benzin qUiatyn beketke qarai būryldy, kündelikti tirşilik
qaitadan öz arnasyna tüsip, ğaryş taquasy da, kitter de, oidy bölip,
alañdatatyn basqa jäitter de birden keiinge ysyryldy. Sodan keiin
būlar qala şetindegi köşege tüsti, üige de jaqyndap qaldy.
Kenet boiyn boiküiezdik basqanyn añğarğan Bork äieline bylai
dedi:
– Djessi, bügin bireuler telefon soğyp jatsa, jauap bermei-aq
qoi. Avtomat jauap bergişti qosarsyñ, habarlasqandardy jazyp alsyn. Şarşadym. Jol soğyp tastağan siiäqty…
– Bir adamğa habarlasarsyñ dep qoiğanmyn. Keşir, bügin keşkisin
sağan Oliver Ordok telefon soğady. Seni bügin keledi dep i̇edim.
Äitpese, ol sağan İevropağa telefon şalmaq bolğan.
– Oliver Ordok pa?
– İiä. Ol Prezident sailauyna tüskeli jür ğoi. Mūny biletin be
i̇ediñ?
– Bilemin. Qazir ümitkerlerdiñ bäri sailaudyñ alğaşqy kezeñine
daiyndyq üstinde. Odan oñailyqpen qūtyla almaisyñ. Degenine
jetpei tynbaityn tabandy adam ğoi. Bäribir tappai qoimaidy.
– Keşir, Bob. Men de onyñ betin qaitara almadym.
– Meili, habarlasa bersin. Oğan renjimeimiz. Oliver Ordok de.
Özimen köpten beri söilespep i̇edim. İesiñde me, ol gubernatordyñ
orynbasary bolğan, ştattağy ğylym men bilim beru salasy,
halyqty i̇eñbekpen qamtu sonyñ moinynda-tūğyn. Bizge halyqaralyq
ğylymi konferentsiiälar ūiymdastyruğa kömektesti, ūmytpasam,
Gorbaçevtiñ qaita qūruynyñ alğaşqy jyldarynda Mäskeuge birge
barğanbyz. Onda bükil älemniñ futurologtary men saiasatşylary
jinalyp i̇edi. Ordok äri saiasattanuşy, äri ştat äkimşiliginiñ ökili
retinde qatysty. İiä, qaita qūru, qaita qūru! Şyğys ta, Batys ta dür
i̇ete qalyp i̇edi-au, aitatyn nesi bar! Qyzyq kez i̇edi. Ol mağan qarağanda
Şyñğys Aitmatov
jastau, biraq sonyñ özinde birazğa kelip qalğan boluy kerek.
– İelu altyda, – dep i̇eske saldy Djessi. – Gazetterde tura solai:
İelu altydağy Oliver Ordok dep jazady.
– Ä, iiä. Özim de solai şamalap i̇edim. Şamasy, Oliver Ordok
batyldyq tanytyp, tağdyryn tağy da synap körmek bolğan ğoi.
Biliktiñ de bir siqyry bar-au osy! Kim biledi, mümkin säti tüsip ötip
te keter?.. Sailau nauqany degen bir tolqyğan teñiz siiäqty, dittegen
jağaña tura aparyp şyğaruy da mümkin. İeger qoğamdyq pikirdi öz
jağyña qarata alsañ, ärine. Būğan sezimtaldyq kerek. Ordok būl
tūrğyda äbden şyñdalğan adam. Jigerli, tereñ bolmasa da äjeptäuir
aqyly bar adam.
– İiä, ol kezdi ūmytqan joqpyn. Bäri i̇esimde. Mäskeuge seksen altynşy jyly barğanbyz, Kremldegi forum ötkizilgen auqymdy zalda söz söilegensiñ, kezdesudi Gorbaçevtiñ özi jürgizip otyrdy. Ordok
ta bizben birge boldy. İesiñde me? Ol da jaqsy söiledi, aitqan sözi
kökeige qonymdy.
– İiä, jaqsy söiledi. Öte jaqsy söiledi. Jigerli ğoi, şeşendik
qabileti de bar. Ūtymdy sätti paidalana biletin adam. Biraq, tağy da
aitaiyn, ony tereñ bilimdi dei almaisyñ. Ondai kezde bilimniñ keregi
de bolmauy mümkin. Būqaralyq sana üşin, i̇eñ aldymen, ümitkerdiñ
bağdarlamasynda kökeitesti mäseleler qarastyrylsa boldy. Sosyn
jeke tūlğanyñ tartymdylyğy kerek.
– Oi, Robert, jeter i̇endi, ne bolğan bizge – birese kitter, birese
Oliver Ordok turaly aita berdik qoi. Basqa äñgimemiz tausylyp
qalğandai-aq. Qazir üige de jetemiz. Al, biz Ordok-Ordok dep auyz
jappai kelemiz…
– Qazirgi tanymaldyqtyñ mäni de osynda, Djessi. Jūrttyñ bäri
bireudi jaqtap jyndy bolady, al, ol jūrttyñ qamyn oilağansyp
jyndanady. Amerikada tūrğandyqtan, būl sen i̇ekeumizge de qatysty.
– Tüsinikti. Biraq, ol sağan İevropağa telefon soğamyn dep nege
sonşama asyqty i̇eken? Mūnysy nesi?
– Mūnyñ tañdanatyn i̇eşteñesi joq. Älgi ğaryş taquasynyñ joldauyna qatysty söileskisi kelgen şyğar, ol jūrttyñ bäriniñ i̇esin
Tau qūlağan
şyğarğanğa ūqsaidy ğoi. Meniñşe, soğan bailanysty. Biraq, kim
bilgen.
– Būğan seniñ qatysyñ qanşa? Būl ğaryştan kelgen jañalyq
jöninde öziñ de Ordokqa telefon soğa alatyn i̇ediñ ğoi, Bob. «Sälem,
şalym, Rim papasynyñ atyna ğaryştan kelgen habarğa ne aitasyñ?»
– degen siiäqty. İesiñde me, Mäskeudegi orystar mūndaida: «Mūny
nege qosyp jeidi özi?» – demeitin be i̇edi? Sen de: – «Būl jañalyqty
nege qosyp jeimiz, qymbatty Ordok?» – der i̇ediñ. Solai i̇emes pe?
– Ärine. Degenmen, seniñ aitqanyña qarağanda, mağan biraz adam
telefon soğypty. Ğaryştağy i̇esalañnyñ joldauyna nege men jauap
beruim kerek dep oilaidy i̇eken? Mūnyñ ne i̇ekenin tezirek bilip almasam bolmas. Mümkin jäi äşeiin i̇erikkenniñ i̇ermegi şyğar?
– Olai bolsa, biz de külip-külip qūia salamyz.
– Oi, olai deme, Djessi. Mūndai i̇ermek jaqsylyqqa jetkize
qoimas.
– Mine, sağan syltau tabylsa boldy. Ömirge qūştar frantsuzdar seni asqan saryuaiymşyl dep beker atamağan. İeñ bolmasa, üige
barğan kezde osyny ūmyta tūraiyqşy. Bäri qabattasyp ketti – Filofei taqua, seniñ mūhittağy kitteriñ, al, men i̇erteñ orkestrmen
birge ülken daiyndyq ötkizuim kerek… O, Qūdai…
– Özim de bügin i̇ekeumiz oñaşa bolsaq dep armandap kelemin,
Djessi… Mine, keldik qoi…

IV
Bäribir typ-tynyş demaludyñ säti tüspedi. Keşki sağat segizde
telefon şyryldady. Sergek dauysty äiel tym keş habarlasyp
tūrğanyna keşirim sūrai kelip, mister Bork prezidenttikten
ümitker mister Ordokpen söilese alar ma i̇eken dep sūrady. Sodan
keiin äñgimeni Ordoktyñ özi jalğastyrdy. Ol būryn da köp
söileitin jäne ylği da öziniñ aşyq-jarqyn minezdi adam i̇ekenin
körsetuge tyrysatyn, onyñ üstine, būl joly äldenege alañdauly
i̇ekeni baiqalyp tūrdy. İekeuiniñ dostyq niettegi i̇erkin äñgimesi
Şyñğys Aitmatov
qyryq minuttan astam uaqytqa sozyldy. Robert Bork kerekti jäne
kereksiz biraz derekterge qanyğyp, özi de oiyndağysyn aqtaryp
saldy.
Äueli i̇ekeui azdap äzildesip aldy:
– Hellou, Robert, keluiñmen, sağan mynany aityp qūiaiyn: būl
joly seniñ oraluyñdy bükil Amerika qūrylyğynda däl mendei
asyğa kütken i̇eşkim joq şyğar, süiikti jūbaiyñdy qospağanda,
ärine. Tipten, özim de İevropağa tartyp kete jazdadym, barsam seni
Rein jağasynda äldebir Frankfurt sūluymen qūşaqtasyp tūrğan
jeriñnen tauyp alatyn ba i̇edim!
– Rahmet, Oliver. Frankfurttyñ äielderi şynymen-aq sūlu
i̇eken. Biraq, meni sol üşin izdemegen şyğarsyñ? Ne bolyp qaldy?
Köpten beri kezdespeppiz de.
– Ä, iiä. Talai närse bolyp jatyr, biz kütkennen äldeqaida köp
närse. Tüsinesiñ ğoi, qai saitan aidağanyn qaidam, – aitpaqşy,
saitan degendei, sol äzäzilge qatysty jaqynda basymnan keşken
bir oqiğany keiinirek aityp beremin, – qysqasy, bylai, sen İevropada jürgende men sailau nauqanyna bel şeşip kirisip kettim.
– Bilemin, i̇estip jatyrmyn. Şyndap kirisken şyğarsyñ?
– Ärine, şyn. Birqatar iri kompaniiälar demeuşilik i̇etip otyr,
nauqandy solar qarjylandyrady, meniñ sailanyp ketuime özderi
de müddeli ğoi. Biraq, äñgime onda i̇emes, olardy tūtas bir orkestrge teñesek te, ändi şyrqaityn öziñniñ i̇eski dosyñ – iağni men ğoi!
Mūnyñ ne i̇ekenin sağan aityp jatudyñ keregi bola qoimas. Tek sodan birdeñe şyğa qūiar ma i̇eken? Mine, mäsele qaida! Biraq, alğan
betimnen qaitqaly tūrğan men de joqpyn. Jalpy aitqanda, būl
jağyn i̇ejiktemei-aq qūiaiyn. Öziñ de bilesiñ bärin. Būqara halyqpen
(tobyr degim kelmei tūr, joq-joq, ondaidy ömirimde aitpaimyn,
iiä, ärine, ūjymdyq aqyl-oi degen osy, men mūny barlyq kezdesulerde qadap aityp jürmin, barlyq deñgeilerdegi ūjymdyq aqyloidy damyta berudi jaqtaityn adam i̇emespin be) kezdesuler kezinde
bedel jinauğa tyrysyp jürmin. Al, sağan özimsinip aityp tūrmyn,
Tau qūlağan
aitqandai, seniñ bir maqalañnan bütinniñ qaq jaryluy qūbylysy
turaly oqyğanmyn, tanymaldyq degen de jarylys qaupi bar
aimaqqa kirumen teñ: aiağyñdy añdap basyp, är sūraqqa ūtymdy
jauap berip, är sözdi laiyqty qabyldai biluiñ kerek, bireuler
riza bolady, basqalarynyñ köñili tolmai jatady, bäri senen
birdeñe kütedi, ne närsege de daiyn bolyp jüruiñ kerek. İeñ bastysy – halyqqa öziñniñ qai mäseleni de anyğyraq köre biletiniñdi
jetkizuge tiıssiñ. Sailauşylardyñ kütetini de osy – mäseleniñ
şeşimin tabu. İiä, iiä, qai mäseleni de şeşe biluiñ kerek. Allo,
allo, i̇estip tūrsyñ ba meni? Solai, Robert, keşir, sağan, belgili
ğalymğa osynyñ bärin aityp jatqanyma özim de yñğaisyzdanyp
tūrmyn. Biraq, qazirgi jağdaiym sondai. Men qazir köşedegi ärbir
jürginşi de tüsine alatyndai adam boluym kerek.
– Alañdama, Oliver, tyñdap tūrmyn. Aita ber.
– Rahmet. İeñ bastysy, sailauşylar nazaryna Amerikanyñ
bolaşağyna arnalğan strategiiälyq bağdarlamany, qazir bükil
älemdi jailap alğan dağdarys kezeñinde onyñ qandai boluy
kerektigi turaly öz oilarymdy jetkizuge tyrysyp jürmin.
Dağdarys kezeñinde, mūny atap körsetip tūrmyn! Biraq, ömir qaşan
dağdaryssyz bolyp i̇edi, dep öz-özimnen sūrap ta qūiamyn. Ämanda
solai, qai kezde de osylai bolğan. Ünemi äiteuir bireu basqalardy
soñynan i̇ertuge täuekel i̇etuge tiıs. Būl tūrğydan kelgende
dağdarystyñ özi – jūrt sağan senip, soñyña i̇eretindei boluy üşin
qajetti alğyşart. Konstitutsiiämyz ben zañdarymyz aman bolsyn,
ärine, biraq bäri oidağydai, typ-tynyş bolyp tūrsa kimdi kim
tyñdar i̇edi? Dağdarys bolmasa, jūrt nege bireudiñ soñyna i̇eruge
tiıs? Meniñ tüsinigim osy. Al, meniñ jetekşi, tūjyrymdamalyq
oiym mäñgilik mäseleden tamyr tartyp jatyr – i̇erteñgi ömirimiz
barşağa jäne är adamğa jaily boluy üşin ne isteu kerk? Ärine,
ärkim de öz jağdaiynyñ jaqsarğanyn qalaidy, biraq būl üşin ne
isteu kerektigin oilamaidy, aspannan igilik jauady dep kütip otyra beredi. Būl sağan külkili körinui de mümkin, biraq adamdar bärin
Şyñğys Aitmatov
bile tūra tük tüsinbeidi ğoi, olarğa ünemi äldeneni däleldep otyrmasa bolmaidy. Olarğa keregi de osy.
Ordok öziniñ osy jönindegi oilaryn bölisip, pikirin bildirip
tūrğan kezde Bork onyñ ūzyn-şūbaq söziniñ arasynan prezidenttik
qyzmetten ümitkerdiñ sailau aldyndağy üirenşikti äbigerimen
qatar, äldebir jasyryn maqsaty baryn añğardy, būl maqsatyna ol
jağalauğa qarai aqyryn syrğyğan saldai-aq baiau jaqyndap keledi.
Baiqauynşa, Ordok būğan jaqsy äser qaldyruğa tyrysa otyryp, azamattardyñ müddesi men demokratiiä printsipteri üşin öz
moinyna amalsyzdan osynşama auyr mindet jüktegeli tūrğanyn
basa körsetpek, äri özin tolğandyryp jürgen äldebir jäitterdi
anyqtap almaq siiäqty. Qoimai jürip, habarlasyp tūrğany
sondyqtan bolsa kerek.
Bork onyñ telefon symynyñ i̇ekinşi basynda, partiiänyñ
jergilikti bölimşesiniñ jetekşisi retinde jaqynda ğana ornalasqan
sopaqşa terezeli keñ kabinetinde, telefondar men basqa da bailanys tehnikasy tolyp tūrğan üsteldiñ basynda, on besinşi qabattyñ
terezesinen köşeniñ qarsy betindegi osyndai biık üilerdiñ äinek
qabyrğalaryna mänsiz köz jiberip qoiyp, äldeneden ürikken
qūstai-aq qanatyn qomdap, qara bylğarymen qaptalğan ainalmaly oryndyqta säl şalqaia otyrğanyn köz aldyna i̇elestetti. Oliver Ordok qanşama aqjarqyn, minezi aşyq bolğanymen, ol turaly aluan türli äñgime aitylatyn – bireuleri jaqtasa, basqalary
jaqtyrmaidy, i̇endi bireuler ony tym sarañ i̇eken desedi, t.s.s.
Halyqtyñ arasynda tanymal boludyñ joldaryn tabuğa kelgende
itten iısşil dep te soğady. Biraq, mūndai äñgimeler kimniñ syrtynan aitylmai jür? Onyñ üstine, bir kezderi qarapaiym advokat bolğan adam aiaq astynan qoğamdyq pikirdiñ nazaryna iligip,
basqalardyñ qyzğanyşyn ūiata ūpai jinap, mansaby ösip, jaqyn
tanystarynyñ pikirine qaramastan, joq jerden abyroiğa ie bolyp
şyğa kelse, äñgimege ilikpegende qaitedi?
Ordok äueli käsipodaq qyzmetinde joğarylai bastady, so-
Tau qūlağan
dan keiin ekologiiälyq qozğalysqa aralasty, teledidar ekrandarynan tüspei, baspasöz betterinen de körinip jürdi, būl oraida
ol uaqyttyñ ainymaly talabyna tolyq sai keletin, öziniñ aituynşa, köşedegi adamnyñ sūranysyn qanağattandyra alatyn qabileti bar i̇ekenin molynan tanytty. Ol qūddy bir jaraly añnyñ soñyna tüsken izşil it siiäqty, äleumettik jağdaiy
tömen adamdardyñ qoğamdyq köñil küiin tap basyp tani biletin
jäne oğan yqpal i̇ete de alatyn, söitip tañdauly toptyñ ökilderi
qanşa synap jatsa da i̇eş moiymastan öz bağytynan ainymaityn. Ol osy jağynan ūtyp jürdi. Ärine, tabys talailarğa qanat
bitirip, öz-özine degen senimin arttyrady, tipten adamdy özgertip
te jiberedi. Ordoktyñ syrtqy keipi de adam tanymastai özgerip
şyğa keldi. Qūstūmsyqtau kelgen bet-jüzi men tamyry adyraiyp
körinip tūratyn moinyndağy aqşyl-sūrğylt tañbalaryna deiin
joğalyp ketti. Al, küni keşe ğana beti Gebbelstiñ azdap öñdelgen
jüzine ūqsauşy i̇edi, köziniñ asty ünemi qarauytyp tūratyn, betine
äldekim ystyq sorpa şaşyp jiberip, küiip qalğandai bolyp
körinetin. Kezinde onyñ dūşpandarynyñ biri, özi däriger bolsa kerek, Ordoktyñ betindegi tañba – onyñ mansapqorlyğynyñ,
bilikke ūmtyluynyñ körinisi dep däleldemek bolğan. Onyñ
aituynşa, i̇eger tağdyr Ordoktyñ añsağan armanyna jetuine
mümkindik bermei qoisa, onda onyñ tūla denesin älgindei tañba
basyp, öle-ölgenşe ala-şūbar bolyp ötui äbden mümkin. Tiline
şoq tüskirdiñ köre almağannan aityp jürgeni ğoi. Al, tüsinetin
adamdar, kerisinşe, Ordokqa janaşyrlyq tanytty, öitkeni, ol
tañba jüikeniñ jūqaruynan paida bolatyn sirek kezdesetin «vitiligo» dep atalatyn aurudyñ belgisi i̇eken. Ordoktyñ beti jazylyp ketuine onyñ köpten kütken maqsatyna jetip, qanağattanu
sezimi ūianğanyna bailanysty işki düniesiniñ jañğyruy äser
i̇etken. Ärine, bir jağynan külkili de siiäqty, biraq Ordoktyñ
betindegi tañbasynyñ joğalyp ketui onyñ saiasat sahnasynda
tabysqa jetuine bailanysty i̇ekeni anyq körinip tūrğan. Biraq
Şyñğys Aitmatov
tirşiliktegi ondai ūsaq-tüiek i̇endigi ūmytylyp ta ketti. Qazir
Oliver Ordoktyñ didaryn teledidar ekranynan körgen adam
onyñ beti būryn teñbil-teñbil bolatyn degenge senbes i̇edi. Jigerli
adam i̇ekeni äldeneni izdegendei tinte qaraityn ötkir qara közinen
de baiqalyp tūratyn. Ordoktyñ aituynşa, ol ünemi özine qarsy
şyğuğa laiyqty adamdy körgisi keledi i̇eken. Ondai kezde älgi
qarsylasyna tarpa bas salyp, talqanyn şyğarady. Onyñ üstine,
Ordok şeşen bolatyn, dauysy da jaqsy, sözdi anyq aita biledi,
ym-işarasy tiımdi, qalt i̇etkendi qapy jibermeitin tobyrdyñ nazaryna iligudi añsağan şeşenge keregi osy i̇emes pe.
Biraq, Ordoktyñ Borkqa ūnaityn bir qasieti – onyñ boiynda adamnyñ oiyna kirip-şyqpaityn, biraq keremet äser i̇etetini
sonşalyq, tipten senudiñ özi qiyn i̇erekşe qabileti bar i̇edi. İestigen
adam būğan senbek tügili, joq, būl mümkin i̇emes dep moiyndamai
qūiary anyq. Al, Bork mūny äldebireuden i̇estigen joq, öz közimen
körgen, öitkeni, Oliver Ordok i̇ekeui bir universitetti bitirdi ğoi,
ras, är jyldary – Bork säl i̇erteleu, al, ol keiinirek, Bork tarih
fakultetinde, Ordok zañgerlik fakultette oqyğan. Sodan beri
qanşa uaqyt ötti, ondağan jyldar, biraq, būl i̇ekeuin bir universitette oqyğanynyñ özi-aq jaqyndastyryp tūratyn. Ordoktyñ älgi
i̇erekşe qasieti mynau i̇edi – ol öz ömirinde qanşa ret telefonmen
söilesse, sondağy aitylğan sözderdiñ birde-birin ūmytpaityn!
Tek telefon arqyly söilesken sözderdi ğana! Osydan on-on bes
jyl būryn kimmen qandai taqyrypta söileskeni, qai küni, qai
sağatta – tipten i̇eñ bir män-mağynasyz ūsaq-tüiekke deiin i̇esinde
saqtaityn; aitalyq, äuejaidyñ anyqtama bölimine habarlassa nemese bir myñ toğyz jüz jetpis birinşi jyly 12 tamyz, särsenbi
küni kündizgi sağat üşte būğan benzin qūiu beketinen habarlasqan
bolsa da bäribir. Adam jadynyñ mūndai i̇erekşeliginiñ syry
nede i̇ekenin, osynşama qoqystyñ bir adamnyñ basyna qalai jinala beretinin tüsine almai qoiğan Robert Bork birese Ordoktyñ
osy qabiletine qyzyğyp, i̇endi birde jany şoşitynyn jasyra
bermeitin. Keide osyğan baiyppen oi jügirtip, keide äri küle, äri
Tau qūlağan
qorqynyşpen i̇eske alatyn, mūndai qabilet adam balasyna tektentekke berilmese kerek, sonda ne üşin? Būl Jaratqannyñ syilyğy
ma, älde tozaqtyñ jibergen jazasy ma? Kim bilgen!
Birge oqyğan syrlasynyñ ūzaq-sonar äñgimesin tyñdap tūryp,
Robert Bork tağy da osyny i̇esine aldy. «İeger tiri bolsaq, i̇endi bir
on jyldan keiin osy äñgimeni jadynda saqtap qalar ma i̇eken, al,
meniñ ūmytyp keterim haq, biraq, kim biledi, mümkin meniñ de i̇esimde
saqtalyp qalar… Biraq, ne üşin?..» – dep oilady ol.
Būl kezde Ordok telefon soğuynyñ basty maqsatyna köşken
bolatyn:
– Bylai, Robert, osynyñ bärin aityp tūrğan sebebim – kirispesi
ūzaryp ketti-au dep renjime; myna bir oqiğanyñ syryn tüsinip
aluym kerek bolyp tūr, men üşin būl öte mañyzdy. Ärine, öziñ de
i̇estigen şyğarsyñ, būl turaly qazir bükil Amerika guildep jatyr.
Älgi ğaryş taquasy, aty kim i̇edi öziniñ – Filovei me i̇edi? Filovei
ğoi?
– Filofei, – dep tüzetti Bork. – Onyñ aty Filofei. Jūrttyñ
bärin azan-qazan şulatyp jürgen älgi joldauyn osydan bir sağat
būryn oqyp şyqtym.
– Özim de oqyğan şyğarsyñ dep oilap i̇edim, Robert. Sonymen, būl
kassandra-şaranalar mäselesi tura meniñ basyma sart i̇etip qūlağan
kirpiş bolyp tūr. Būdan da jer silkingeni jaqsy i̇edi. Äiteuir, mūny
tüsindiruge bolady ğoi… Ne isterimdi bilmei sasqalaqtap qaldym,
keşirersiñ meni. Ömirimde mūndaidy körmep i̇edim. Qūz basyndağy
adam degen beineli sözdiñ mänin i̇endi tüsindim, özim de qazir sondai
jağdaida tūrmyn. Men qarsylasymdy özim izdep tauyp, jūrttyñ
köz aldynda şaiqasqa tüsip üirengenmin, al, myna joly ne istep,
ne qūiarymdy, kerek bolsa, kimmen qalai şaiqasarymdy bilmei
añtarylyp qaldym. Meniñ aitaiyn degenim, būl özi dereksiz närse
bolyp tūr. Sonymen qatar, is jüzinde barşamyzğa, ärbir jeke
adamğa qatysty mäsele, al, biz qapy qaldyq, tek sen siiäqty aqyly
kemel biren-saran adam ğana abyrji qoimağan boluy mümkin,
sonyñ özine de kümändanyp tūrmyn.
Şyñğys Aitmatov
– Keşir, Oliver, – dep sözin bölip jiberdi Bork, – qazirgi
meniñ jağdaiym da sondai, basqalardan ozyp tūrğanym şamaly.
Şynyñdy aitşy, osyğan bailanysty nege naq mağan habarlasyp
tūrsyñ? İekeumiz universitette birge oqydyq, men seni ne aitsañ da
tyñdauğa daiynmyn, degenmen, şynyñdy aitşy?
– Jaraidy, aitaiyn. Būl meniñ oiym i̇emes. Senimen aqyldasyp,
keñes sūrap kör dep kömekşim Entoni İunger aitty. Özi jas jigit,
iskerligine qosa köp oqyğan, filosofiiämen ainalysady. Men
üşin onyñ orny bölek. Barlyq kömekşilerim men keñesşilerim
qoldaryna bir-bir «Tribiun» gazetin ūstap, közderi baqyraiyp
jetip kelgende özim de sasqalaqtap qaldym. İerteñ bir okrugte
jūrtşylyqpen kezdesu ötkizetin i̇edim. Öziñ bilesiñ: demokratiiä
men halyq degen i̇egiz ūğym ğoi. Men bärine daiynmyn, kez kelgen
sūraqqa jauap bere alamyn, biraq i̇erteñ bäri japyrlap kassandraşaranalar turaly sūraidy-au dep oilağanda işi-bauyrym mūzdap
qūia beredi, beine bir qarsy aldymnan alasūrğan jolbarys şyğa
keletin siiäqty. Aiaq astynan ğaryştan naizağai tüsedi dep kim
oilağan?! Aldymda sailauşylarmen kezdesudiñ tūtas bir seriiäsy kütip tūr. İendi ne istesem bolady? Bizdiñ Amerikanyñ sailauşylary kirpiiäz keledi, tipten janjalqūmar dese de bolady.
Mūny jūrttyñ bäri biledi, bükil älem bizge köz tigip otyr, keide
olar Amerikanyñ aqylğa syimastai qylyq körsetetinin külki
qylady. Demokratiiä – oisyz maqsatqa ainalyp ketti! Däl solai! Biraq, Qūdai üşin keşire kör, basqa jaqqa auytqyp ketippin
ğoi. Ne aityp tūr i̇edim? İiä, i̇erteñ sailauşylar meniñ aqyl tisim
tügel ornynda ma, joq pa – sony sūrap, tis därigerinen anyqtama
äkeluimdi talap i̇etip qana qoimai, myna ğaryş taquasynyñ joldauy jönindegi pikirimdi de biluge tyrysatyny sözsiz. Sonda ne
aitamyn? Bilmeimin dep alaqanymdy jaimaqpyn ba?! Saiasatşy
üşin būl ölimmen teñ!
– Sony senen mindetti türde sūraidy dep oilaisyñ ba?
– Ärine, sūraidy! Būğan kümäniñ bolmasyn!
Tau qūlağan
– Mūnyñ bir ğana jauaby bar – Filofeidiñ būl jañalyğyn
adamzat sana- seziminiñ özindik bir qūianşyğy ūstauy, ğaryş
arqyly anyqtalğan öz-özimizdi tüzetudiñ bir körinisi dep tüsinu kerek. Ğaryştan säule jiberu arqyly anyqtauğa bolatyn özimizdiñ
işki közqarasymyzdyñ jaña bir qyry. Solai i̇emes pe?
– Mümkin solai da şyğar, bilmeimin, mūndaidy aituğa öz basym äli daiyn i̇emespin. Senimen söilesken jaqsy ğoi, biraq osyndai tüzetu, aiaq astynan ūstap qalğan qūianşyq auruy, közqarastyñ
jaña qyry degendi basqalarğa qalai aitamyn? Älgi taqua ğaryşta
otyryp alyp, ne soğyp otyr özi – qaidağy kassandra-şarana,
ömirge keluden bas tartu degendi qaidan şyğaryp alğan, būl
jöninde täjiribe de jasalyp körmegen ğoi! Tek ğylymi qauymğa
ğana qatysty bolsa bir säri. Älgi Filofei būl joldauyn Rim papasyna, demek bükil adamzatqa arnap otyrğan joq pa? Papanyñ
özi ne deitinin kim biledi? Mümkin ol müldem jauap bermeitin
şyğar? Qazir papanyñ da, özimniñ de jağdaiymyz mäz bolmai
tūr-au. Papa Vatikanda, taqua ğaryşta, al, men – halyqtyñ aldyndamyn!
– Toqta, toqta, Oliver, birinşiden, jalğyz sen ğana i̇emes, – dep
jūbatpaq boldy Bork. – Mūnda bäri de…
– Tüsinemin, tüsinip tūrmyn, äri qarai özim jalğastyraiyn.
Ne aitqaly tūrğanyñdy bilemin. Būl tek jeke sipattağy mäsele,
är adam osy anyqtamany, özimiz aityp otyrğandai, qūianşyq bolu
degendi qabyl ala ma, joq pa – tek özi ğana şeşuge tiıs degeli
tūrsyñ ğoi. İiä, biraq būl bir qarağanda ğana solai, Robert. Qazirgi
kezeñ – tobyrdyñ köşede şağym aityp, talap qūiatyn, jeke
bastyñ mindetin äkimşilik jüiege jüktei salatyn uaqyt i̇ekenin
ūmytpauymyz kerek. Tipten, olar SPİD-ti de äkimşilik jüieniñ
kinäsi dep biledi. Qazirgi adam bir närseni tüsinbei qalsa boldy,
özin i̇emes, i̇eñ aldymen jüieni kinälap şyğa keletin maqūlyqqa
ainalyp ketti. Al, ğaryştağy taquanyñ aşqan jañalyğy mynau – ony qaida qoimaqpyz, kimniñ moinyna arta salmaqpyz? Ne
Şyñğys Aitmatov
isteu kerek? Jalpy, būl arada biraz oilanuğa tura keledi. Talai
adam, men öz äriptesterimdi, saiasatşylardy aityp tūrmyn, būl
joly da pysyqtyq tanytyp, osynyñ özin de sailau aldynda öz
maqsatyna paidalanary sözsiz. Kerek bolsa, qantögis soğysty da
öz paidaña būryp aluğa bolady ğoi. Men osyny aityp tūrmyn.
– İiä, dostym, bügin babyñda i̇ekensiñ. Men seni tüsinip tūrmyn,
Oliver. Biraq, Filofeidiñ joldauy men üşin qūpiiä i̇emes dep
oilama. Men de i̇esimnen tanyp qala jazdadym. Degenmen, i̇eger
qarsylastar tabylyp, Filofeidiñ būl tūjyrymyn joqqa
şyğaryp, mūnyñ teris i̇ekenin äşkerelep bere almasa, i̇eger osynyñ
bäri şynymen ras bolyp, şarananyñ ruhy men tüisigi özimen
birge paida bolatyny, atap aitqanda, onyñ aqyrzamandy sezinui
jönindegi keremet jañalyq şynymen aşylğan bolsa, men mūny
«Filofeidiñ tüisigi» dep atar i̇edim, onda būdan bylai būl da i̇erikjiger men qorqynyş, ömirge kelu men ölu siiäqty är adamnyñ
ömirinde tūraqty oryn alatyn bolady.
– Solai ma? Qyzyq i̇eken, olai bolsa būğan qarsy i̇eşteñe aita
almaisyñ! Batyl tūjyrym! – Ordoktyñ dauysynan şynymen-aq
tañ qalyp, äri küiinip tūrğany baiqaldy. – Onda aldağy uaqytta
ne bolmaq?
– Neni aityp tūrsyñ?
– Neni aitatyn i̇edim! İekeumiz äñgime i̇etip tūrğan biık ūğymdar öz
aldyna, biraq mağan sailauşylardyñ aldynda naqty jauap berip,
«Filofei tüisigine» qatysty öz pikirimdi bildiruge tura keledi
ğoi. Būl jöninde äldebir tüsinispestikke ūrynğym kelmep i̇edi.
– İiä, ärine, tüsinip tūrmyn – dep kelisti Bork. – Oilanyp köru
kerek…
– Älde bir sağattan keiin qaitadan habarlasaiyn ba? Ras aitamyn, Robert, sasqalaqtap tūrmyn, seni mazalamas i̇edim, biraq būl
jerde meniñ özimşildigim jäne – mūnyñ nesin jasyraiyn, özimşil
i̇ekenim ras, – auditoriiänyñ aldynda öz-özimdi senimdi ūstauym
azdyq i̇etetin türi bar. Seniñ söziñe qarap, şamalauym boiynşa,
Tau qūlağan
būl özi adamzattyñ tirşiligindegi müldem jaña qağida siiäqty
ğoi. Al, biz, amerikalyqtar, öziñ de tüsinesiñ, barlyq jağynan
alda jüruimiz kerek, barlyq närseler turaly basqalarğa bağdar
beretindei özimizdiñ derbes pikirimiz boluğa tiıs. Qūdai basqa
salmasyn, i̇eger bügin galaktikadan jatplanetalyqtar kele qalsa,
i̇erteñine olarmen qūşaqtasyp tüsken suretimizdi jariiälauymyz
kerek. Äitpese, qandai amerikalyqpyz!
– İiä, mūnyñ ras, özi de solai, – dep küldi Bork, sosyn bylai
dep qosty: – Ärine, būl jerde telefonmen söilesu azdyq i̇etedi,
basqa bir ülkendeu närse kerek, forum ba, i̇eñ bolmağanda, arnaiy
mäslihat pa – ötkizgen jön, bir i̇emes, birneşe ret jäne tek Amerikada ğana i̇emes, basqa i̇elderde de ötkizbese bolmaidy, būğan Resei,
Qytai, Ündistan, Japoniiä siiäqty halqy tyğyz ornalasqan i̇elder
de dereu ün qosuğa tiıs. Filofeidiñ laqtyrğan tasynyñ dümpuinen
ol jaqtardyñ qalai solq i̇ete qalaryn i̇elestetip körşi. İendi öz
äñgimemizge oralaiyq. İerteñ ne isteuim kerek deisiñ be? Sen, Oliver, sailau aldyndağy bağdarlamañdy jariiälamaq i̇ediñ ğoi? Solai i̇emes pe? Sailauşylarmen būdan būryn da kezdeskensiñ, aldyn ala belgilep alğan basym bağyttaryñ, öz jauaptaryñ, jūrtqa
äser i̇etetin täsilderiñ bar, ümitkerlerdiñ bäri solai boluy kerek.
Ümitkerlerdiñ bedeli turaly derekter baspasözde jariiälandy ğoi
deimin. Şamalaidy. Boljam jasaidy. Seniñ jağdaiyñ jaman
i̇emes siiäqty köringen. Bäsekelesteriñdi de bilemin.
– Mäsele sonda bolyp tūr ğoi. Olar da osal adamdar i̇emes, öte
jigerli tūlğalar. Olar turaly, äsirese, qazir, aldymyzdan mynadai kütpegen jäit jarq i̇etip şyğa kelgen sätte i̇eş ūmytuğa bolmaidy. Filofeidiñ tüisigin aitamyn!
Bork ony tynyştandyruğa tyrysty.
– Meniñ oiymşa, qazirgi jağdaida bärin äbden paiymdap almai
tūryp būl turaly aituğa i̇erterek şyğar. Prezidenttikten ümitker
retinde būl taqyryp sağan tikelei qatysty i̇emes.
Oliver Ordok bir kürsinip aldy.
Şyñğys Aitmatov
– Būl söziñ onşa dūrys i̇emes, Robert, – dedi ol. – Ärine,
būl oqiğa üşin men jauapty i̇emespin. Biraq būl meniñ sailau
aldyndağy isterime qalai äser i̇etedi, soğan alañdap tūrmyn. İendi
meni tyñda, Robert. Aldynda aitqanymdai, sağan ötiniş bildiruime
jas keñesşim Entoni İungerdiñ keñes berui sebep boldy, mūnyñ
özi qazirgi jastardyñ öziñdi jaqsy biletinin jäne seniñ pikiriñdi
qūrmet tūtatynyn bildiredi. Biraz uaqytyñdy aldym-au, degenmen
öziñe i̇erikkennen habarlasyp tūrğan joqpyn, öitkeni, sen belgili
futurologsyñ, sondyqtan biz siiäqty saiasatpen naqty şūğyldanatyn
adamdar sendei oi-örisi biık adamdardan keñes sūramağanda qaitpek?
Meniñ sailaudağy bäsekelesterim jyryndy saiasatşylar, olardyñ
arasynda men bala siiäqtymyn. Öziñ bilesiñ, qazir sailaudyñ
birinşi kezeñi jürip jatyr, senimdi saiasi qadam jasaudy aldyn-ala
oilastyrmasañ, oiynnan şyğyp qalasyñ. Qazirgi jağdaida sailauşylar kimdi qalauy mümkin? Qandai ūstanymdy basşylyqqa alğan
jön? Aşyğyn aitsam, i̇eskilikti jaqtaityn adam degen atqa qalğym
kelmeidi, mağan onyñ müldem keregi joq, biraq töñkerisşildik te
i̇eşkimge abyroi äpergen i̇emes. Äldenendei tükke tūrğysyz närse,
qaidağy bir i̇esalañdyq üşin, aitalyq, osy ğaryştyq oqiğağa bailanysty jarys bastalmai jatyp joldan şyğyp qalar bolsam, būl
orny tolmas ökiniş bolar i̇edi. Bärine daiyn siiäqty i̇edim, sailau
aldyndağy kürestiñ barlyq nūsqalary, Olimpke köteriler joldağy
yqtimal kedergilerdiñ bäri äbden oilastyrylğan bolatyn. İendi
kelip myna päle sap i̇ete qaldy – ğaryş taquasynan sälem! Ne aitsam
bolady – ony qostaiyn ba, älde ğaryştağy saitannyñ sapalağymen
birge joğal äri deimin be? Şyn sözim, mūndaidy tüsimde de körmes
i̇edim! Biraq, i̇eşqaida qaşyp qūtyla almaisyñ. Osy jönindegi
pikiriñdi bilgim kelip tūr, öziñ de tüsinesiñ, i̇erikkennen i̇emes, qajet
bolğandyqtan. Baiqamai, sailauşylardyñ dauysynan aiyrylyp
qalmasam deimin. Mäsele sonda bolyp tūr.
– Jaqsy, Oliver, bärin tüsingen siiäqtymyn, – dep jauap berdi
Ordoktyñ jigeri men tabandylyğyna tänti bolğan Bork. (Saiasat
Tau qūlağan
sahnasynan ketpeu üşin kürese biludi de bağalau kerek!)
Filofei taquanyñ aqqan jūldyz siiäqty ğaryştan jarq i̇etip
şyğa keluinen älemde qandai qyzu aitys örbitinin, adam sanasynda aldağy uaqytta qandai özgeris bolaryn bir sät köz aldyna
i̇elestetken Borktyñ qany basyna şauyp, qūlağy şuyldap ketti.
Mūnyñ arty jaqsylyqqa aparar ma i̇eken, älde jamandyqqa aparyp tirei me? Qabyrğasynan qoiylğan saualğa jauap bermese tağy
bolmaidy.
– İeger sen, Oliver, sailau aldyndağy saiysqa qatyspağannyñ
özinde de, – dedi Bork telefon jelisiniñ i̇ekinşi basynda otyrğan
tyñdauşysy özin körip tūrğandai-aq basyn şaiqap qoiyp, – būl
jağdaidy bäribir talqylağan bolar i̇edik. Mäsele Filofeidiñ
ğaryştyq joldauynyñ äserinen äli aryla almai tūrğanymda i̇emes.
Mäsele mynada, öz boiymnan qanşama küdik sezimin tudyruğa
ärekettengenimmen, äzirşe onyñ tūjyrymdaryn joqqa şyğaratyn
i̇eşqandai negiz taba alar i̇emespin. Kerisinşe, men oğan senip
tūrmyn.
– Sengeni qalai?.. Būl qaida aparyp soqtyruy mümkin, Robert?
– Uaqyttyñ özi bizdi qaida äkelse, soğan. İendigi mäsele bylai
qoiylady – Filofeidiñ aşqan jañalyğyn qabyl alamyz ba, älde
qolymyzdağy derekterdi jeleu i̇etip, joqqa şyğaramyz ba, nemese
aitarlyqtai i̇eşteñe bolmağandai tür körsetip, Filofeidiñ būl
jañalyğyn şybynnyñ yzyñy qūrly körmesten tük bilmegensip
otyra beremiz be. Äzirşe osynyñ üşeui de bizdiñ i̇erkimizde. İiä,
i̇eger Filofei kötergen mäseleden boi tasalap qalar bolsaq,
ömir öziniñ san ğasyrdan beri üirenşikti bolyp ketken baiağy
qalpymen öte beredi, biraq biz Kassandra tañbasy turaly i̇eşteñe
bilmei, kassandra-şaranalardyñ tūqym-tektik qasireti turaly i̇eş tüsinigimiz bolmai kelgendegi jağdai basqa da, būl turaly
bilip, oğan anyq köz jetkize alatyn qazirgi jağdai müldem basqa.
Ne istegen jön? Būğan män bermegensip, i̇eşteñe bolmağandai-aq
bärin jyly jauyp qūia salamyz ba, älde şyndyqtyñ betine tike
Şyñğys Aitmatov
qarap, aqyrzamannyñ taiap qalğanyn sezip, şyryldağan kassandraşaranalardyñ jan aiğaiyn tyñdauğa bet būramyz ba? Ne isteu
kerek? Keşe ğana adamzat būl turaly tük bilmeitin i̇edi, al, bügin
bärinen qūlağdar bolyp otyr. İağni aurudyñ aty belgili boldy.
Osynyñ saldarynan adamzat öz-özin qaitadan tanydy – ol öz
ūrpağynyñ, jañadan paida bolğan ruhtyñ boiyndağy öziniñ kim
i̇ekendigin añdady, aldyñğy ūrpaqtan mūra bop qalğan azğyndyqtyñ
keler ūrpaqqa qanşalyqty qara tünek töndirip otyrğanyn bildi.
Osy bir qorqynyşty ainadan öz bet-beinemizdi anyq añğaruğa
dätimiz şydar ma i̇eken? Älde közimizdi jūmyp alyp, öz-özimizdi
odan äri tyğyryqqa tirei beremiz be? Filofeidiñ traktatyn men
osylai tüsindim.
– İ-iiä, – dep telefon tūtqasyna yñyrana til qatqan Oliver
Ordok bir mezet ünsiz qaldy.
– Men seni tüsinip tūrmyn, nege ündemei qalğanyñdy da jaqsy
bilemin. Biraq būl pikirimdi i̇eskeruge mindetti i̇emessiñ. İestip tūrsyñ
ba?
– İiä. Degenmen, seniñ pikiriñdi bilgenim özim üşin öte mañyzdy,
Robert. Bäribir i̇eşqaida qaşyp qūtyla almaimyn – ūtuym da,
ūtyluym da tek qana qajetti aiqyndama taba aluyma bailanysty. Tüsinip tūrsyñ ba? Mümkindiginşe ūtylmağanym dūrys bolar
i̇edi. Ne üşin deisiñ ğoi? Aitalyq, i̇ereuilşilerdi jaqtasam nemese näsilşildikke qarsy narazylyq bildirip şeru tartqandardyñ
aldyñğy qatarynda jürsem, iaki kerisinşe olarğa qarsy şyqsam,
äiteuir osy siiäqty birdeñe istesem bir jön, mūny tüsinemin. Onda
özimniñ ne üşin küierimdi anyq biler i̇edim! Is üşin! Al, mūnda
şe? Ğaryş stansasyndağy äldebir i̇esalañnyñ qiiäli boljamynyñ
kesirinen i̇eldiñ bolaşaq Prezidenti qyzmetinen aiyrylyp
qalmaqpyn ba? Aqymaqtyq qoi būl! İerte de, keş te i̇emes, tura
qazir tap bolyp otyrğanyn körmeisiñ be! Keşir, özimniñ küdigim
men ökinişimdi jaiyp salyppyn ğoi.
– Tyñdap tūrmyn, Oliver. Biraq, Filofeidiñ jañalyğyn
Tau qūlağan
qiiäli dolbar degeniñ beker bolady. Öziñ bilesiñ, ärine. Al, öz basym būl – boljam i̇emes, şyndyq pa dep qorqamyn. Olai bolsa,
mūnyñ özi jer betindegi barşa adamğa qatysty qūbylys bolyp
şyğady. Filofeidiñ jañalyğyna bailanysty aldymyzdan kütip
tūrğan närselermen salystyrğanda öndiristiñ äldebir salasyndağy
i̇ereuil, qalalardyñ köşelerindegi şeru tartu jäne basqa saiasi
oqiğalar degen tükke de tūrmaidy. Sondyqtan, būl mäseleni äbden
baiyptap alğanymyz jön.
İekeui bir sät til qatyspai, oilanyp qaldy. Birinşi bolyp
Oliver Ordok söiledi:
– Demek, Robert, sen sonda älgi Filofeidiñ joldauyna qoldau
körsetudi ūsynbaqsyñ ğoi?
– Bylai, Oliver, sen tek qana taza saiasi közqarasty ūstanyp
üirenip qalğansyñ. Mūnyñdy tüsinuge bolady. Biraq, būl
jağdaida men özimniñ jeke müddemdi közdep tūrğan joqpyn. Filofei keltirgen faktilermen jäne onyñ logikasymen sanaspau
mümkin i̇emes. Ğaryş taquasynyñ aşqan jañalyğy adamzattyñ aldynda jaña synaqtar tūrğanyn körsetedi. Sondyqtan, meni dūrys
tüsingeniñ jön. Sen – saiasatşysyñ, seniñ maqsatyñ – mäseleniñ
işki mänin ūğu. Halyqtyñ köñil küi auanyn bilu. Al, men – futurolog ğalymmyn. Sen meniñ pikirimdi sūradyñ, men aittym. İeger
paidam tigen bolsa, soğan da quanyştymyn.
– Köp rahmet sağan, Robert. Baspasözdi qadağalap otyrarmyn.
Būl jöninde teledidar men baspasözde öz pikiriñdi bildiretin
şyğarsyñ?
– Qūdaiğa şükir, Djessi meniñ kelgenimdi jurnalisterge
äzirşe aitpağan i̇eken.
– Biraq, Djessi seni menen – mazasyz Ordoktan qūtqaryp
qala almady. Jaraidy, aşulanba. Dos i̇ekenimizdi paidalanyp,
basa-köktep jatqanym ğoi. Ozbyrlyğym da bar, köp söileitinim
i̇ekibastan belgili. Aitpaqşy, sağan saitan turaly äñgimelep
beremin degen i̇ekem ğoi.
Şyñğys Aitmatov
– Qaidağy saitan? Ä, iiä, i̇endi i̇esime tüsti. İiä, ol ne qylğan saitan?
– Qyzyq boldy. Jaqynda sailau aldyndağy alğaşqy kezdesu ötkizgenmin. Halyq degen ülken zaldyñ işine syimai
ketti. Bes myñdai adam! Tolqyp tūrmyn. Bağdarlamamdy aityp berdim. Sūraq qūia bastady. Tipten, sūraq degen jauyp ketti.
Neşe türli saualdar qoiylyp jatyr. Jynystyq qatynastan
bastap halyqaralyq mäselelerge deiin bilgisi keledi. Sportpen ainalysamyn ba, üi-işinde kim bar, nemen äuestenemin, tağy
basqalar. Kenet mikrofonnyñ aldyna bireu tūra qalyp mynadai sūraq qoiğany: «Mister Ordok, ğafu i̇etiñiz, sizdiñ saitanğa
qanşalyqty qatysyñyz bar?» Sasyp qaldym. Zal jym-jyrt!
«Saitanğa? Qandai saitandy aityp tūrsyz?» «Sizdi aitamyn,
mister Ordok, siz – saitansyz!» – deidi. «Būl qalai?» «Sizdiñ
şyqqan tegiñiz, mister Ordok – vengr. Al, vengr tilinde «ordog»
degen söz – «saitan» degendi bildiredi. Mūny ūmytpağanyñyz
jön, mister Ordok!» Zal qyran-külki. Al, men qara ter bolyp
tūrmyn. Al, älgi oñbağan tağy bylai dep qūiady: «Keşiriñiz, mister Ordok. Men mūny kezdeisoq aityp tūrğan joqpyn. Men
sizdiñ Amerikadağy i̇eñ äigili saitan bolğanyñyzdy qalaimyn!»
Zal tağy da külkige qaryq bolyp qaldy. Būğan ne aitasyñ, Robert?
– Mūndaidy oiyñnan şyğara almassyñ. Men mūny Djessige
de aityp bereiin.
– Ait, aita ber, ol da külsin.
– Jaraidy. Kerek bolsam, habarlasyp tūr.
– Mindetti türde, – dep dereu jauap berdi Ordok. Qoştasqaly
tūr ma dep i̇edi, biraq kenetten äñgime auany özgerip sala berdi. –
Tyñda, Robert, añqau basyma tura qazir tağy bir oi keldi, – dedi
Ordok telefonnyñ tūtqasynan myrs i̇etip qoiyp. – Oilap qaraşy,
i̇eger, aitalyq, iiä-iiä, solai dep i̇esepteiik: aldymyzdan aiaq astynan
ğaryş taquasy şyğa keluine jäne oğan qandai jauap beruge bolatynyn i̇eşkim bilmei otyrğanyna bailanysty meniñ komandamda
Tau qūlağan
osy mäsele jönindegi bas keñesşi bolsañ qaitedi? Sailau nauqany
aiaqtalğanşa ğana. Tiısinşe jalaqyñdy alasyñ. Mäsele onda i̇emes,
Qūdai üşin, keşire kör, osyny aitpauym kerek i̇edi.
– Rahmet, Oliver, būl ūsynysyñ üşin rahmet sağan, – dep
asyğa jauap qatty qajetsiz taqyrypqa ūrynğysy kelmegen Bork.
– Birden aityp qūiaiyn: öz jūmysym da bastan asyp jatyr, ülgere
alar i̇emespin. Seniñ qasyñda tañ atqannan kün batqanşa birge jüru
üşin jas ta jigerli, istiñ jönin biletin jigitter kerek. Būl degen sailauşylardyñ dauysyn jinau üşin talmai jügirudi qajet
i̇etetin nauqan. Men qartaidym, mūndaiğa jaramaimyn ğoi.
– Qoisañşy, Robert, qaidağyny aitpa. Qartaiyp tūrğan tügiñ
de joq. Öz-öziñdi tömenşiktetpe. Mağan senuiñe bolady. Men şynymen ötinip tūrmyn. Oilanyp kör. Kim biledi. Ğaryş Filofeiine
laiyqty Jerdiñ de öz Filofeii boluy kerek qoi! Ä?
– Būl jağyn birlese oilanyp körermiz, – dep qysyla jauap
berdi Bork. – Kerek bolğan jağdaida, bir-birimizge telefon soğa
beremiz ğoi.
– Jaraidy. Dūrys aityp tūrsyñ. Al, qaiyrly tün! Djessige
menen sälem ait.
– Ol qazir teledidar qarap otyr.
– Ärine, qazir i̇eldiñ bäri teledidar qarap otyrğan şyğar-au.
Tilşilerdiñ bergen tüsindirmesin tyñdaidy ğoi. İerteñ ne bolar
i̇eken? Qandai äuen i̇eser i̇eken? Sau bol, Robert!
– Sau bol.
V
Aqyry telefon tūtqasyn ornyna qoiğan Robert Bork basyn
şaiqady – mine, oqiğa qalai örbip barady – Filofeidiñ joldauy
şynymen-aq jūrttyñ bärin dürliktirgen i̇eken. Jer betinde ömiri
şeşimi tabylmaityn mäsele azdai-aq. İendi mine, kassandraşaranalardyñ jūmbağy jazdyñ küni jauğan qardai i̇eldiñ bärin
Şyñğys Aitmatov
i̇eleñ i̇etkizdi! Būl özi düniejüzilik dürbeleñge ainalatyn türi
bar ğoi. Qanşa adamdy i̇esinen tandyrar i̇eken! Syn sağaty soqty
degen osy! Būdan i̇eşqaida qaşyp kete almaisyñ, būğyp ta qala
almaisyñ! Bir silkinis bolary haq! Osynyñ lebi sezilip tūr! Äldebir
oqiğalar pisip-jetilip keledi. Filofeidiñ ğaryştan jibergen
joldauy beine bir şuly bazarda äldekimniñ namysyna tiıp, dini
senimin aiaqqa taptağandai, sonyñ äserinen kenet alapat aiqai-şu
şyqqandai äser i̇etip, jūrttyñ bäri dürk köterileri anyq. Şamasy,
Filofeidiñ oilary jan-jaqty synğa alynyp, mazaqqa ūşyrap,
qarğap-silenip, masqarağa ūşyraityn bolar, almağaiyp kezeñderde
jaña Qūdai tauyp, soğan syiynu üşin ülken de kişi isterge baryp,
jaña şyndyqqa ūmtylar sätte, ömirdi asyl mūrattarğa negizdep
qaita qūruğa betbūrys jasalğan uaqytta ylği osylai bolmauşy
ma i̇edi. Ärqaşan solai bolğan. Būl joly da tarih şynymen bäzbaiağydai män-mağynasyz qaitalauğa ūrynar ma i̇eken? Tağy da ne
bir sättik, ne mäñgilik şyndyqty aşa almai, sol şyndyqtyñ
baiybyna barmaq tügil, öz tūñğiyğyna özi jūtylyp tyna ma?
Ömirge keluden bas tartqan kassandra-şaranalar ğasyrlar boiy
ūrpaqtan ūrpaqqa jalğasqan, söitip, barğan saiyn küşeie tüsken
zūlymdyqtyñ saldary bolyp qala bermei me, Filofeidiñ aşqan
jañalyğy adamzattyñ aianyşty tağdyryn – aqyrzamandy kütuden
basqa i̇eşteñe qalmağanyn körsetip tūrğan joq pa? Bolaşaqtan
būdan basqa i̇eşteñe küte almaidy i̇ekensiñ.
Osynyñ bärin oilai kelip, Robert Bork mūndai qyzbalyqtyñ
öz boiynda qaidan paida bolğany, keñistiktiñ bir şetinde jürgen
ğaryş taquasy Filofeidiñ būl qylyğyna nege sonşa tebirengeni,
ol üşin nege qinalyp, kassandra-şaranalar turaly ilimdi
ūsynuşynyñ jaqtasy, pikirlesi bolyp şyğa kelgeni nelikten i̇ekeni
turaly öz-özine i̇eriksiz sūraq qoidy. Mūnyñ bärin qalai tüsindiruge
bolady? Bork, bärinen būryn öziniñ bar ömiriniñ, osy künge deiin
öresi jetip, tüsingen şyndyğynyñ, ömirden jinaqtağan barşa
täjiribesi men biliminiñ şynaiy maqsaty i̇endi ğana, Filofeidiñ
Tau qūlağan
jañalyğyna bailanysty anyqtalyp otyrğanyna tañğaldy. Osyny sezingennen keiin kökeiinde äldebir abyrju men i̇ejelden beri
izdep tappai jürgen şyndyğynyñ izine i̇endi ğana tüskendei, ömir
boiy armandap kelgen qasietti jūmbaqtyñ syryna jaña ğana
üñilgendei, būryn-soñdy bolyp körmegen işki qanağattanu sezimin
tuğyzdy, ğaryş monahynyñ aşqan jañalyğyn öziniñ ömirlik
mūraty tärizdi qorğaştauğa daiyndyq sezimi de osydan tuyndap
otyr. Ol öziniñ jūrtşylyqqa ūsynar pikirin saraptai bastady.
Maqalany «Kassandra-şaranalardan qorqu neni bildiredi?» dep
ataityny da oiynyñ tereñ bir tükpirinen jylt i̇etip şyğa keldi.
Osy sät onyñ oiyna ömirde bir jūldyzdy kezderdiñ bolatyny oraldy: jyldar boiy sanañnyñ bir qaltarysynda birtindep
jinaqtalyp, i̇eleusiz ğana būğyp jatqan äseriñ kenetten naizağaişa
jarq i̇etip şyğa keledi. Būl üşin üi-işindegi jarastyq, ğylymi
ortadağy äriptesterdiñ moiyndauy, iağni adamnyñ kündelikti
jağdaiyna, qabilet-qarymyna yqpal i̇etetin jäitter tärizdi
birsypyra alğyşart boluy kerek, i̇eger mūny ötirik müläiimsimei,
birden-birge jaidaqtanyp bara jatqan öz atymen atar bolsaq –
baqyt degenimiz osy. Qarapaiym adamdardyñ ülesine tietini de
osyndai baqyt, biraq būdan onyñ qūndylyğy kemip qalmasa kerek.
Tün de bolypty, Robert Bork şarşağanyna qaramastan,
kabinetine baryp, kompiuterdi qosty. Jan sezimin mazalap, sanasyn silkintken närseni abaisyzda ürkitip almau kerek. Mūnyñ bäri
qağaz betinde körinis tauyp, sözge ainaluğa tiıs.
Kabinettiñ aşyq qalğan i̇esiginen qonaqjaidağy kaminde janyp tūrğan ot körinedi. Djessi jyl boiy, aua raiynyñ qandai
i̇ekendigine qaramastan, kamindegi otty i̇eşqaşan öşirmeitin. Ottyñ
da özindik äueni bolatynyna süisinip, sony tyñdağandy ūnatatyn.
Alğaşqy söilemder jeñil jazyldy. Jarqyrağan ekrandağy
tüp-tüzu joldar beine bir soqamen tep-tegis i̇etip jyrtylğan
jer qyrtysyndai-aq tizile qalypty. Qabyrğadağy şamdardyñ
jaryğyna şağylysqan äinekten qara kök tüske malynğan küzgi tün
Şyñğys Aitmatov
syğalap tūr. Baqtağy ağaştardyñ tanys sūlbasy būlyñğyrlana
qarauytady. Aspan tösinde syrğyğan ai ğana birese būlttyñ tasasyna tyğylyp, birese qaitadan jarq i̇ete qalady.
Sol sätte jūmystyñ qyzyğyna berilgen Robert Borktyñ közine
kompiuter ekranynyñ tereñinde mūnartqan biık taudan qarağanda
alaqanğa salğandai anyq köringen bükil älem bar bolmysymen tūra
qalğandai i̇elestedi. Būl kezde Bork adamnyñ öz tektesteriniñ arasynda ömir süruiniñ qanşalyqty qiyn i̇ekendigi turaly, tuğannan
ölgenge deiin adam balasynyñ osy qiyndyqty jeñu üşin arpalysatyny turaly, tirşiliktiñ basty mänin ūğynu üşin äreket i̇etip, –
al, adamzat äu bastan izgi bolyp jaralmağan, ondai qaida, būl üşin
adam ruhy tynbastan i̇eñbek i̇etuge tiıs, är joly ömirge kelgen saiyn
naq osyğan – qol jetpes asqaq mūratqa – ūmtyludy qaitadan basynan bastauğa mäjbür bolatyny turaly jazyp otyrğan. Adamnyñ
barşa oi-armany, is-äreketi tek osy maqsatqa ğana arnaluğa tiıs.
Sonda ğana ol adam degen atqa laiyqty bolmaq.
Robert Bork adam ömiri turaly tolğana kelip, Filofeidiñ
joldauynyñ äserimen özi saraptauğa tyrysyp otyrğan osy ömirdiñ
qanşalyqty tüsiniksiz, oqys, qarama-qaişylyqqa toly, zymiiän
da qatal i̇ekenin qaperine almağan bolatyn. Atap aitqanda, ol prezident bolu üşin küreske tüsken Oliver Ordokpen äñgimelesip
tūryp, Filofei taquanyñ aşqan jañalyğy jöninde ne oilaitynyn aitqan sätten bastap öz tağdyrynyñ da şeşilgenin bilmep
i̇edi. Sol mezetten bastap onyñ tağdyry Ordoktyñ tağdyrymen
tyğyz bailanysyp jatty. İekinşi jağynan, onyñ tağdyry būl
kezde özimen-özi oñaşa, ğaryştağy orbitada jürgen jäne Bork degen bireudiñ bar-joğyn da bilmeitin Filofeidiñ tağdyrymen de
adamnyñ qiiälyna kirip-şyqpastai jūmbaq türde qiiülasyp jatty.
Qaitken künde de boluğa tiısti närse bola bermek. Tağdyrlardyñ
şielenisken tüiini i̇endi qaityp üzilmeuge tiıs. Biraq, mūny sol bir
aily tüni osy üşeuiniñ i̇eşqaisysy da bilgen joq. Birinşisi de,
Tau qūlağan
i̇ekinşisi de, üşinşisi de… Olardyñ tağdyry bir-birinen ajyramastai bolyp birjola tüiisken i̇edi…
Tek aspandağy Ai ğana özine būljymastai i̇etip bekitip berilgen
jolymen tün qoinauynda Jerdi ainalyp döñgelei berdi. Sol
tüni atasynyñ belinen anasynyñ qūrsağyna tamğan ūryq ta
Aidyñ tartu küşiniñ äserimen mäñgilik ainalym – tuu men öludi
jalğastyruşylardyñ biri bolyp keñistiktiñ bir bölşegine ainalyp sala berdi. Mäñgilik ömirdiñ tağy bir bölşegi anasynyñ
qūrsağynda östip paida boldy. Sol tüni paida bolğan osyndai
ärbir ūryqtyñ bolaşaq tağdyry da sol zamat belgilenip qoiğan
i̇edi. Olardyñ bäriniñ aldynan bostandyq qaqpasy, ömir i̇esigi aşyldy. Sol tüni ūryq bop bölingen bolaşaq adamdar būl ömirge kim
bolyp keledi – jendet pe, älde sonyñ qūrbany ma, künädan päk
dindär ma, älde basqa ma – uaqyty jetkende sondai bolyp düniege
keluge tiıs. Biraq, mäñgiliktiñ zañyna qarama-qaişy türde sol
tüni ana qūrsağyna sebilgen ūryqtardyñ arasynda tūqym-tektiñ
basbūzarlary – kassandra-şaranalar da paida boldy. Olar özderi
turaly anasynyñ mañdaiyndağy teñbildiñ jarqyrauy arqyly
belgi berip, aldarynan daiyndalyp qoiğan tağdyrynan bas tartu üşin, Filofeidiñ baqylau-säuleleri arqyly işte jatypaq syrtqy älemge özderiniñ ünsiz ötinişin – būl ömirge kelmeudi
qalaityndyqtaryn bildiru üşin paida bolğan i̇edi.
Sol tüni alystağy jartasty jağalaudan tünekti serpilte belgi
bergen maiakqa moiyn būrmastan öte şyqqan kitter de mūhit
tösinde jüzip bara jatty. Ai säulesimen jondary qarauyta
jyltyrağan bir üiir kit tün qarañğysynda toqtamastan äldebir
jaqqa bağyt alyp jüze berdi. Qaida barady olar? Aldarynan ne
kütip tūr? Älde arttarynan birdeñe quyp kele me? Mūhit suy men
kitterdiñ közine tüsip şağylysqan jalğyz maiak olarğa ne aitpaq
bolady?
Sol tüni kompiuterdiñ qasynan ketpei qoiğan futurolog Robert Bork kezek almasqan ümit pen küdiktiñ qaisysy basym tüserin
Şyñğys Aitmatov
añdai almai qoidy. Ol da mūhit tösinde kittermen birge jüzip
keledi, onyñ özderimen birge i̇ekenin kitter de tüsindi. Söitip,
olar birlese jüzip kele jatty, öitkeni, olardyñ tağdyrlary bite
qainasyp ketken bolatyn… Mūhittyñ buyrqanğan tolqynymen
aralasyp, ol da kittermen birge jüze berdi, maiaktyñ jaryğy kittermen qatar, onyñ da közine tüsip şağylysyp tūrdy…
***
Tura tüngi sağat üşte dünieniñ tört būryşyna är joly öziniñ
alpauyt memleket i̇ekendigi turaly jar sala küñgirleitin äigili
Kreml qoñyrauy soğylğan kezde Spas mūnarasyna Uia salğan
japalaq tik tömen qarai qūldilai ūşyp şyqty. Tün qarañğysynda
janary arbai qaraityn döñgelek közdi üp-ülken basyn oñdysoldy būryp, Kreml qabyrğasyn jağalai beine bir köleñke
siiäqty dybyssyz syrği ūşyp keledi. Ol är tün saiyn däl osy
uaqytta, Spas qaqpasynan şyqqan küzetşilerdiñ kezekşi toby
jym-jyrt tynyştyqty būza, sartyldağan ökşesimen tura i̇eki
jüz on qadamdy saltanatty räsimdei-aq taqyldata sanap, Lenin
kesenesine bettegen sätte Uiasynan ūşyp şyğatyn. Japalaq mūnda
kesene salynğannan beri mekendep keledi, sodan beri ol är sekundta, är täulikte, jyldar boiy, ärqaşan mavzoleidiñ i̇esigin qaqqan
qazyqtai qazdiğan küii küzetip tūratyn jas jauyngerlerdiñ talai
ūrpağyn kördi.
Alañdy ainala ūşyp, granit qyrlary ai säulesine şağylysqan
keseneniñ üstin birer ainalğan japalaq keseneniñ tu syrtynda,
Kreml qabyrğasynyñ qasyndağy şyrşalardyñ tübine jerlengen memleket qairatkerleriniñ molasynyñ üstin de ainalyp ötti,
özi kütken, ädette tün ortasy auğannan keiin ğana keletin osyndağy
bir-birine ūqsas, i̇ekeui de täpeltek, bastary qazandai i̇eki i̇elestiñ
būl joly da kelmeitinine (qaida joğalyp ketken özderi, älde tağy
renjisip qaldy ma i̇eken?) közi jetken ol qara tastai qalşiğan
küzetşilerdiñ qasynan közge tüspesten qalqi köterilip, tüngi
aspanğa siñip ketti. Japalaqtyñ köñili kädimgidei-aq qoñyltaqsyp
Tau qūlağan
qaldy, i̇ekeui de täpeltek, bastary qazandai, bir-birimen sybyrlap qana söilesetin i̇eki aruaq Qyzyl alañdy aralap, ömir turaly
äñgimelesip, syrlasu üşin köpten beri kelmei qoiğan bolatyn. O
dünieniñ osy i̇eki tūrğyny sodan basqa ne bitiretin i̇edi?
Ol i̇ekeui şynynda da köp närseni äñgime qylatyn, saiasat turaly mindetti türde söilesedi. Keide i̇eki aruaq äñgimege berilip,
qyzyp ketip, janjaldasyp qalady, ondaida qyzyl keñirdek bop
daulasyp, ūzaq ūrsysatyny bar. Bireui i̇ekinşisine i̇endi qaityp
onymen jolyqpaitynyn, ony jek köretinin, jirenetinin, tipten
qasynda qatar jürgisi kelmeitinin aitsa, i̇ekinşisi oğan bäribir
i̇eşqaida kete almaitynyn, būrynğydai i̇emes, tarihtyñ i̇endi
özderine bağynbaitynyn, sondyqtan onyñ beker qyzbalanatynyn,
ölgennen keiin būlar da qurağan japyraq siiäqty jel qaida quyp
aparsa, sonda baratynyn aityp, jauap beredi. Qūdirettiñ küşimen
osy bir-birimen til tabysa almaityn, tynymsyz aruaqtardyñ
o dünielik bozarañdağan türlerin tek osy japalaq qana körip,
äñgimelerin i̇esti alady… Ūzaq jyldardan beri japalaq būl
i̇ekeuine bauyr basyp qalğan i̇edi, olarsyz äldene jetpeitindei
bolyp, kädimgidei işi pysyp, jalyğyp ketedi. Biraq, ol i̇ekeuiniñ
i̇eşqaida ketpeitinin, i̇erte me, keş pe – bäribir osynda qaita oralatynyn da biledi. Taiauda osy alañda ülken şeru ötkiziledi, sodan
keiingi tünde älgi i̇elester mindetti türde keledi, körgeninen alğan
äserinen közderi ottai janyp, alabūrtyp, i̇ekeui de işpei mas küige
tüsedi. Dauylpazdyñ düñkili, şeru tartu äueni, jauyngerlerdiñ
alañdy tepkilei sartyldata basqan jürisi olardyñ janyna maidai
jağatynğa ūqsaidy. Al, äskeri tehnikanyñ gürili şe! Sol sätte
keseneniñ minberinde tūrğan adamdardyñ beinesi salynğan suretter men ūran jazylğan qağaz köterip, quanyştan şattana aiğai
salğan san myñdağan adamdardyñ şeruinen müldem i̇esteri şyğyp
ketedi. Uyldyryq şaşuğa bettegen balyq siiäqty şūbyrğan tobyr
«uralap» aiğai salyp, bäri bir bağytta şuyldasyp ötip jatady.
Biraq, i̇elesterge kündiz, jaryq bar kezde jer betine keluge
tyiym salynğan, äitpese olar uaqyttyñ jürisinen attap ötip, o
Şyñğys Aitmatov
dünieden būl ömirge qaita oralyp, tömendegi şuyldasqan adam
ağynyna joğarydan köz jibere keseneniñ joğarğy minberinde
tūrar i̇edi-au… Sol sätte osynyñ bäri kenetten toqtap qalyp, jalqy
kadrdağy beinedei qatyp qalar i̇edi, tarihty tañ ğaldyrardai öli
körinis bolyp mäñgi saqtalyp tūra berer i̇edi… Kremldiñ üstin
ala ūşqan ūşaqtar da, solardyñ gürilinen ürikken kögerşinder
de äuede ilinip tūra berer i̇edi, jaltyldağan közder de, ūran sala
aiğailağan auyzdar da, şyn berilgen, i̇eñ taza oilar da midyñ
qaltarys-quystarynda qatyp qalar i̇edi… Aspandağy kün de bir
orynnan tapjylmastan tūra berer i̇edi…
Al, jai künderi, äsirese, aua raiy būzylyp, sirkiregen jañbyr
bir basylmai qoiğanda, qarly qūiyn ūitqi soğyp, alañda suyq
jelden tyğylar pana tabylmai, keseneni küzetken qarauyldar
aiağyna kaloşty pima, basyna malaqai, qolyna qolğap kiıp, auzymūrnynan būrqyrai şyqqan bu üsterindegi kiımniñ jağasy men
qoldaryndağy sändi qaruynyñ ūñğysyna qyrau bolyp qata qalğan
kezde ülken basty täpeltek aruaqtar bir-birimen janjaldasyp,
mazasyz bolyp ketetin, älde olarğa da aua raiy äser i̇ete me i̇eken,
äiteuir ol i̇ekeui aspandağy aiğa köz qiyğyn salyp qoiyp, būryşqa
tyğyla qalady, bir-birine kijinip jatady, sol kezde japalaqtyñ
qūlağy keibir renişti sözderdi şalyp qalatyny bar: «Tüsindiruge
bolmaityn närseni ūğyndyramyn dep äurelenudi qoisañşy!
Ajalğa qarsy i̇eş dälel joq, ölim – tabiği jäit. Ölgennen keiin
mäñgi ömir sürgim kelmeidi, mağan ondai jalğan ömirdiñ keregi şamaly! Būl mazaq qaşanğa deiin jalğasa bermek?! Ne künim bitpeidi,
ne tynyştyq joq, täubama da kele almaimyn! Būryn oilamauşy
i̇edim, i̇endi basymnan ketpeidi – nege keldim ömirge, anam meni nege
ğana tudy i̇eken?! Men ömirge keludi qalağan i̇emespin! İendi, mine, tas
tabyttan qūtyla almai qoidym! Osynyñ bärin istegen – sensiñ!
Būl seniñ äzäzilden de ötken, zymiiändyqtyñ şyñy derlik oiyñdy
jüzege asyrğanyñ! Men būğan i̇eşqaşan köndige almaimyn, i̇esiñde
bolsyn, i̇eşqaşan, i̇eşqaşan!». Būğan qasyndağy serigi mäñgi öşip
qalğan temeki tütigin sorğyştap qoiyp, tük bolmağandai jau-
Tau qūlağan
ap qaitarady: «Tyñda, men sağan talai ret tüsindirgenmin. Būl
partiiänyñ qalauymen istelgen şarua. Aittym ğoi sağan: sen
partiiäğa körneki türde kerek boldyñ, tüsinesiñ be, älemdik töñkeris
üşin, taptyq tūrğyda ant beru üşin täniñ kerek i̇edi, sen ölgennen
keiin de, ajalğa qarsylyq retinde partiiäğa kerek boldyñ. Sen
– töñkeristiñ perğauyny bolatynsyñ, sondyqtan täniñdi saqtap
qaldyq, äli künge deiin küzetip tūr, sağan jūrt tabytta jatsañ
da arnaiy kelip, tabynady!» – «Al, men būğan üzildi-kesildi
qarsymyn! Tübegeili qarsylyq bildiremin! Ajaldy i̇elemeuge
i̇eşkimniñ, müldem i̇eşkimniñ qaqysy joq. Būl – aqylğa syimaidy!»
Japalaq olardyñ üstinde qalyqtap jürip, i̇ekeuiniñ älemde
i̇eşkim i̇estip körmegen qyzu talasyna tañ-tamaşa qalatyn…
Biraq ylği tün ortasy aua keletin i̇eki daukes bügin tağy da
körinbeidi… Alañ qañyrap bos jatyr…
Japalaq Kreml bekinisiniñ aran tisti qabyrğasynan biıkke
köterilip, bükil aimaqty kirpik qaqpai qadağalağan küii daliğan
keñ şatyrlardyñ üstimen sarai saiabağyna qarai bet aldy. Mūnda
ol küzgi ağaştardyñ qalyñ būtağyna qonaqtap, bir yñyrsyp qoiyp,
qyrattyñ üstinen tömende jatqan özenniñ iırimine, ūiqydağy
üilerdiñ qarauytqan şatyryna köz jügirtti. Köpirdiñ astynan
qyñsylağan ittiñ dybysy i̇estiledi… Şamasy, toñyp qalsa kerek…
Japalaq kenet sonau bir alys jaqtan, älemniñ i̇ekinşi bir
şetinen tüngi mūhitta jarysqan kitterdiñ dybysyn i̇estip, olardyñ
taudai ülken denelerimen tolqyndardy qalai qaq jaryp, jüzip
bara jatqanyn körgendei boldy. Kitterdiñ töñiregindegi mūhit
suy būrq-sarq qainap jatqan siiäqty. Su olardyñ qozğalysyna
kedergi keltirmek bolady, biraq olar bir jaqqa asyğyp ketip barady. Olardyñ janartau lebi i̇eskendei ystyq deminen äldebir
mazasyzdyq seziletindei.
Japalaq Kreml mañyndağy qyratta otyryp-aq äldeneni
tüisindi – jer betinde mañyzdy birdeñe bolmaq. Ünemi osylai –
Şyñğys Aitmatov
älemde sūmdyq bir apat bolar aldynda kitter alasūryp jantalasa
bastaidy.
Japalaq Kreml saiabağyn basyna kötere uildep qūia berdi,
şyğystan qylaulap tañ atyp kele jatty…
***
İertesine bolğan jäit Robert Bork üşin äldebir kütpegen oqiğa
siiäqty äser i̇etken joq, jağdaidyñ osylai örbitinin şamalauğa
bolatyn i̇edi. Degenmen, däl būlai kürt uşyğady dep kütpep i̇edi…
Tañerteñ universitetke lektsiiä oquğa bara jatqan kezde ol äli
de öz i̇erki özindegi adam bolatyn. Al, sodan keiin…
Tüsten keiin Bork üiine qaitty. Mazasy qaşqany sonşalyq,
tipten maşinany äzer aidap keldi deuge bolady. Tezirek üige
jetip, Djessidiñ qan qysymyn ölşeitin aspabyn tauyp alu kerek, qalai ataluşy i̇edi özi… Äieli keide öziniñ de, küieuiniñ de
qan qysymyn ölşeitin. Ädette mūnyñ jağdaiy qalypty bolyp
şyğady, äzirşe densaulyğy jaman i̇emes, süiikti äieliniñ i̇ermegine
külip qoiyp, qysymyn ölşetuge äşeiin kelise salatyn. İendi soğan
özi köz jetkizbek – şynymen bäri dūrys pa i̇eken? Äldenege mazasy
qaşyp, jağdaiy bolmai tūr. Ainaladağy älemniñ ornyqsyzdyğyn
sezingendei boldy, būryn mūndaidy añğarmaityn. Ömir kenetten
özgerip ketkendei, būrynğydai tūraqtylyq joq, biraz jyldan
beri aralasyp kele jatqan adamdardyñ közderi men dauysynan da
bir özgeris baiqalady, älde mūnyñ özi özgerip ketti me?
Bolmaşy oi-şūqyryna deiin jattap aldym ba deitin, äbden
üirenşikti bolyp ketken tez jüruge arnalğan avtomobil jolyn da bügin äzer tanyp keledi. Maşinany qorqyp aidap kele
jatqan siiäqty. Aiaq astynan bäri özgerip şyğa keldi, būrynğyğa
müldem ūqsamaidy… Mūnyñ sebebi ne i̇ekenin tüsindiru oñaiğa soğa
qoimas…
Üidiñ aldynda Djessidiñ maşinasy tūr i̇eken. Säl
jadyrağandai boldy. Äieli äli daiyndyqqa kete qoimağan i̇eken.
– İiä, hal qalai? – Djessi mūny körip, ornynan tūrdy.
Tau qūlağan
Üirenşikti ädetimen jyly jymiyp qūiady. – Tağy birdeñe bolyp
qalğan joq pa? Öziñ birtürli bolyp tūrsyñ ğoi. – Küieuiniñ jüzine
üñile qarağan Djessidiñ oinaqy közqarasy özgerip sala berdi. –
Auyryp qalğan joqsyñ ba?
– Alyp bara jatqan i̇eşteñe joq. Djessi, oilap qaraşy
öziñ, jūrttyñ bäri i̇esinen adasqan siiäqty! – dedi Bork portfelin
divannyñ üstine qoiyp, pidjagyn şeşip jatyp.
– Kofe işesiñ be?
– Äkel, işeiin. Telefon soqqandar boldy ma?
– Boldy ğoi. Ol turaly keiinirek. Qalada ne bolyp jatyr,
sony aitşy?
– Ne bolyp jatyr deisiñ be? Osylai bolaryn bilip i̇edik qoi.
Dürbeleñ. Jūrttyñ bäriniñ auzynda Filofei. Basqa ne bolatyn
i̇edi. Gazetter, radio men televiziiä turaly aitpai-aq qūiaiyn. Olar
jappai äbigerge boi aldyrğan, neniñ ne i̇ekenin tüsindiremiz dep
älekke tüsip jatyr.
– Seni izdegen de solar. Si-en-en, «Amerika dauysy»,«Azattyq»
radiosy. Men seni tünge qarai bir oralady dedim. Al, aita ber.
– Universitette aiaq alyp jüre almaisyñ, jūrttyñ bäri
dürligisip alğan. Alabūrtqan bir adam. Bäriniñ aitatyny bir-aq
äñgime. İeldiñ bäri bir mezgilde bir-aq närsege şūqşiysyp, bäriniñ
bir ğana mäsele turaly tolğanğany jaman i̇eken. Neşe türli oilar aitylyp jatyr. Gitlerdiñ buyrqanğan san myñ adamdy qala
köşelerinde qalai qoljaulyqqa ainaldyrğanyn i̇endi tüsindim.
– Mümkin seniki de dūrys şyğar. Basqa ne kütip i̇ediñ, Robert,
olar degen studentter i̇emes pe. Jas adamnyñ boiyndağy jiger-küşi
qainap jatpai ma. Onyñ üstine, Filofei kelip, otqa mai qUia tüsti.
– İiä, mūnyñ ras. Kennedidi atyp öltirgen küni osyğan ūqsas
birdeñe bolğan. Bügin de ärkim oiyna kelgenin aityp, alasūryp
jür. Mysaly, bireuler Filofeidiñ büitip tabiğattyñ tylsym
syryna qol sūğuyna jol beruge bolmaidy deidi de, dereu özözine qarsy şyğyp, syry aşylmaityn qūpiiä bolmauğa tiıs dep
özeureidi. İekinşi bireuler osyğan bas qatyryp qaitemiz, ğaryş
Şyñğys Aitmatov
taquasy orbitada jürip auzyna kelgenin aita bersin, tükirgenimiz
bar dep myqtymsynady. Mañdaidağy bezeudi de söz qylğany
nesi! Basqalary būğan jauap retinde bylai desedi: Ärine, seniñ
oğan tükirgeniñ bar, öitkeni sen i̇erkeksiñ, al, bolaşaq säbiı
ömirge keludi qalamaitynyn bilgen äiel adam ne isteui kerek?
Jalpy, i̇endi ne bolmaq? Būl Kassandra tañbasyn qaitemiz?
Baqyraiyp körinip tūrğan närseni baiqamauğa, ony müldem
ūmytuğa öz-özimizdi qaitip mäjbür i̇etpekpiz? Üşinşi bireuler
aidalağa lağady. Törtinşisi, besinşisi, onynşysy – östip
jalğasyp kete beredi. Aqyr soñynda, bäri qosylyp bylai dep
baqyrysady: adamnyñ tūqym-teginde ne şaruamyz bar – būl degen aralasuğa bolmaityn, aldyn ala jasalyp qoiğan bağdarlama
i̇emes pe! Myñdağan jyldar boiy tağdyrdyñ jazğanymen ömir
sürip keldik, al i̇endi öz qūzyrymyzğa jatpaityn närsege qalai
bilik aitpaqpyz? Tağy basqalar, tağy sol siiäqtylar. Sonyñ
bärin aityp jetkize almaisyñ. Bireu mūny jäi ğana sekpil dep
qabyldasa, basqalar üşin būl – qorqynyşty apattyñ özi. İiä,
bärin aityp beru mümkin i̇emes. İeñ sūmdyğy – Kassandra tañbasy
i̇endigi küşine i̇enip te qoiğan. Zañgerlik fakultette oqityn bir
student qyz lektsiiäda otyryp, ainağa qarağan i̇eken, şyñğyryp
jiberip, dalağa atyp şyğypty. Mañdaiynan älgi tañbany,
kassandra-şarananyñ bergen belgisin baiqasa kerek. İekinşi
oqiğa būdan da soraqy. Jol apatyna ūşyrağan kelinşek maşinany aidap kele jatyp, ainağa qarasam, mañdaiymnan älgindei
tañba körgendei bolyp, i̇esimnen tanyp qaldym degenge ūqsaidy.
Äiteuir, adamdar aman deidi.
– O, Qūdaiym! – Djessi oryndyqqa sylq i̇etip otyra ketti. –
Basymyzğa tüsken päle boldy ğoi būl! İendi ne isteimiz? Bir amalyn tabu kerek qoi mūnyñ?!
– Bilmeimin, Djessi, bilmeimin. Mağan neğyl deisiñ i̇endi? Sen
ne, bügin daiyndyqqa barmaityn ba i̇ediñ? Kelgesin söilesermiz.
Meniñ de köñilim qūlazyp tūr.
Tau qūlağan
– Qaidağy daiyndyq! Mynadai sūmdyq bolyp jatqanda qandai
daiyndyq bolatyn i̇edi!
– Mine, bastaldy! Sen de söitkeniñ be sonda? Bükil orkestr
seni kütip sarğaiyp otyrady, al, sen üiiñde jatyp alyp, Filofei
turaly tolğanasyñ!
– Qazir telefon soğyp, auyryp jatyrmyn dei salamyn. Kerek bolsa, men olardyñ arasyndağy i̇eñ kärisimin. Köp ūzamai äje
bolğaly jürmin. Mūny öziñ de jaqsy bilesiñ.
– Meniñ jağdaiym da sol, biraq men i̇erkek näsildimin, demek ata
bolamyn, – dep äzilge būrğansydy küieui. – Çikagoğa i̇ekeumiz Erikany qūttyqtap baryp, ata men äje bolatyn kün qaşan tuar i̇eken
dep añsai kütip jürmin. Al, qazir daiyndyqty būzba, senşi mağan,
Djessi. Mūnyñ beker bolady.
Djessi äri-säri bolyp qaldy.
– Jaraidy, jaqsy. Äli jarty sağat uaqytym bar, tipti odan da
köp. Biraq, i̇endi ne bolady sonda? Erikanyñ aiağy auyrlağanyna
jetinşi aiğa ketti. Mümkin onyñ da mañdaiynda Kassandra tañbasy
bolğan şyğar? Ol kezde būl päleni i̇eşkim bilmeitin i̇edi ğoi. Oilap
qaraşy, i̇eger Erika taiauda ğana bala kötergen bolsa qaiter i̇edik?
Öz basym tüni boiy ūiyqtai almas i̇edim. – Djessika bir sät ünsiz
qaldy da säl tynyştalğandai bolyp, qaitadan jalğastyrdy: –
Qazir sağan kofe qainatyp bereiin, Robert, sodan keiin ketemin.
– Özim qainatyp alamyn ğoi, alañ bolma.
– Joq, men qazir. Aitqandai, Ordok tapsyrdy dep Entoni İunger degen bireu habarlasty.
– İunger? Ä, tüsinikti. İiä, ne aitady?
– Qazir kelip, aityp beremin.
Äieli as üide bumen qainaityn köneköz kofe şäinekpen
kofe qainatyp jürgen kezde Robert Bork şarşañqy keiippen
kresloda i̇eki qolyn salbyratyp, beine bir böten adam siiäqty özin
jaisyz sezinip otyrdy. Tipten, öz-özine senbegendei ainalasyna
barlai qarap qūiady. Auqymdy jihaz qoiylğan qonaq bölmeni,
Djessidiñ Venetsiiädan satyp alğan sol stildegi liustrasyn da,
Şyñğys Aitmatov
kaminniñ üstindegi ülken ainany da alğaş ret körgendei bolyp
otyr. Rūial, violonçel. Äinektelgen şkaftyñ işinde tizilip
tūrğan kitaptardyñ altyn būiauly qyrlary küñgirt jyltyraidy
(kitaptardyñ köpşiligi i̇ekinşi qabattağy kabinettiñ janynda
ornalasqan kitaphanada bolatyn). Bükil üi de, bir kezde tūlğaly
bolğanymen, qazir şögip qalğan, iri süiekti, aqjal käri aiğyrdai
körinetin özi de būğan qazir böten körinip tūr; ötken ömirin, sol
ömirge qatysty närselerdi, şala tanys, tūiyq minezdi, äldebir
tüsiniksiz oiğa berilgen özin de syrttai baqylap otyrğan siiäqty.
Tipten mynadai oiğa ketti: «Osynyñ bäri mağan ğana kerek pe,
aqyrzaman kelgendei-aq osynşama qinalğanym ne?! Älde būğan
deiingi ömirim tylsym syrly tüsiniksiz älemge i̇ener aldyndağy
kirispe ğana bolğany ma? Qūpiiä i̇esikti izdegen soqyr adamdai qūr
bosqa aua qarmalap kelgenim be sonda? Futurologiiämen ainalysyp,
şaruasy oñğa basqan ğalymnyñ tynyş ta belgili bir tärtipke
bağyndyrylğan ömiri ne berdi mağan? İendi mine, tağdyrymnyñ
soñğy soqqysy ğaryştağy Filofeidiñ aşqan jañalyğy bolyp
otyr. Būl ne sonda? Aqiqat säti me? Älde osy künge deiingi
jaily ömirimniñ tölemin sūrağany ma? Solai ma i̇eken? Men üşin
būl Filofei degen kim? Dūrystap oilap qarasañ, i̇eşkim de i̇emes.
Onda nege janym tynyştyq tappai qoidy? Demek, ol i̇ekeumizdiñ
aramyzda bir bailanys bolğany ğoi? Birese kitter tüsime kiredi,
i̇endi mynau…»
Osyndai oilardan aryla almai qoidy, kümäni serpiler i̇emes.
İendi oiyna ne kelse de bäribir ğaryş taquasynyñ jañalyğyna baryp bir-aq tireledi. Būğan deiin ne bolğanyn jäne i̇endi ne bolyp
jatqanyn salystyruğa tura kelip tūr…
Djessi kofe äkeldi, äñgime qaitadan öz arnasyna oiysty. Özin
Robert Borktyñ i̇eñbekterin izdep jürip oqimyn dep tanystyrğan
Entoni İunger prezidenttikten ümitkerdiñ komandasynan habarlasypty, Borkty universitetten izdegen i̇eken, tappai qoiypty,
sosyn tüsten keiin tağy habarlasatynyn aitudy tapsyrypty.
Djessi odan Borktyñ özi telefon şalsa qaitedi dep sūrağan i̇eken,
Tau qūlağan
İunger özin tabu qiyn i̇ekenin, ünemi bir orynda otyra bermeitinin,
onyñ üstine, bügin bir alasapyran kün bolyp tūrğanyn, Ordoktyñ
sailauşylarmen kezdesetinin, sodan soñ ülken baspasöz mäslihaty
ötetinin, al, oğan Borkpen qalai da söilesu kerektigin aitypty.
«Ol kisimen äñgimlesudi köpten armandap jürgenmin, qazir sonyñ
oraiy kelip tūrğan siiäqty. Oğan bir derekter bereiin dep i̇edim,
qūiatyn sūraqtarym da bar, osyny aita salyñyzşy. Onymen qalaida söilesuim kerek».
Djessi daiyndyqqa ketkennen keiin köp ūzamai-aq telefon
şyryldady. Sol, Entoni İunger i̇eken.
– Mister Bork, siz i̇ekeumizdiñ Filofei degen ortaq dosymyz
bar ğoi, sizben telefon arqyly tanysuğa mäjbür bolyp tūrğanym
sol kisiniñ arqasy siiäqty, siz qalai oilaisyz?
– Dūrys aitasyz. İendi bizdiñ ömirimizdegi talai närse osy ğaryş
taquasyna bailanysty örbitin şyğar.
– Men de sol turaly aityp tūrmyn, mister Bork. Basqalarğa
qarağanda siz mūny anyğyraq bilseñiz kerek. İendigi mäsele mynada – jağdai qalai özgerip keter i̇eken, orystar aitatyndai, tarih
bojysy qai jaqqa būrylmaq? Sizdiñ aldyñyzda maqtanyp qoiğym
kelip tūr, orys tilin birsydyrğy bilemin. Mäskeu universitetinde
täjiribe jinaqtaudan ötkenmin. Osy tūrğydan sizge äldebir kömegim
tiıp jatsa, quanyp qalar i̇edim.
– O, mūnyñyz jaqsy i̇eken, – dedi iştei tañdanyp qalğan Robert
Bork. Entoni İungerdiñ öz-özine senimdiligi men dauysynyñ äuezdiligin
de añğaryp qaldy. «Jigerli adam! – dep oilady ol. – Jasy neşede i̇eken
öziniñ?» – Gorbaçevtiñ kezinde Reseide men de bolğanmyn, – dep orys
taqyrybyn ilip äketti ol. – Mäskeu, Leningrad, Kiev. Aityñyzşy,
Entoni, jasyñyz neşede? Jäi sūrağanym ğoi.
– O, mūnyñ i̇eş aiyby joq! Sizdiñ aldyñyzda baisaldy körinuge
tyrysyp, otyzdamyn desem de bolar i̇edi, biraq şynymdy aitaiyn
– äli jiyrma toğyzğa tolğan joqpyn, – dep jauap berdi ol. – Aqyl
kiretin jasqa kelip qaldyq qoi. Tağy ne aitsam i̇eken? Mäskeuden
köp närse üirenip qaittym – ömir saltynyñ özi müldem bölek, bilim
Şyñğys Aitmatov
jüiesi de solai, biraq KGB meni jaldap aludyñ retin keltire almai
qoidy. Mūny aşyq mälimdei alamyn!
Amerikada sänge ainalğan būl qaljyñğa i̇ekeui de biraz külisip
aldy.
– Keşiriñiz, Entoni, jas jağynan mağan bala boluğa jaraidy
i̇ekensiz. Mūny sūrağan sebebim – baiypty äñgimege kiriser aldynda
serigiñniñ jas şamasyn bilgenniñ ziiäny joq.
– Men de solai oilaimyn. Al, siz turaly men bärin bilemin
deuime bolady. Kitaptaryñyzdy oqyğam, soñğy kezderi sizdiñ
«Auqymdy üidiñ toğyz i̇esigi» degen şyğarmañyzdy birneşe qaitara
oqyp şyqtym.
– İiä, būl kitapta futurologiiä salasyndağy älemdik oilardy
jinaqtauğa äreket i̇etkenmin. Rahmet, bir marqaiyp qaldym, – dep
miñgirledi Bork.
– Al, özim, tura mağynasynda ömirden äli de öz ornymdy tappai jürgen adammyn, – dep özin-özi mysqyldai söiledi Entoni.
– Bilimniñ aluan salasymen tiıp-qaşyp ainalysyp kördim, filosofiiädan bastap astrologiiäğa deiin şūğyldandym, bir kezderi
ğaryş turaly da armandağam. Käsipodaq isterimen de ainalystym, jurnalist bolyp ta körgenim bar, Oliver Ordokpen sodan
beri tanyspyn. Ol halyqtyñ yñğaiyna jyğyla biledi, onyñ bar
küşi osynda. Qazir oğan sailau aldyndağy qarbalasta kömek kerek bolyp tūr. Biz de qolymyzdan kelgeninşe tyrysyp jatyrmyz.
Men onyñ komandasynda būqaralyq aqparat qūraldarymen bailanys üşin jauap beremin. Mysaly, bügin, i̇endi üş sağattan keiin
«Alfa-Beisbol» sport zalynda sailauşylarmen kezdesu ötedi.
Halyq köp boluğa tiıs, tikelei telehabar jürgiziledi. Al, keşkisin
– baspasöz mäslihaty, onda da birneşe arna boiynşa tikelei telehabar beriledi. Mūny sizge, mister Bork, äşeiin aityp tūrğan
joqpyn. Mümkin Ordoktyñ qai jağy myqty, qai jağy älsiz i̇ekenin
öz köziñizmen körgiñiz keler? Keşiriñiz, uaqytyñyzdy alyp tūrğan
joqpyn ba?
– Joq. Tyñdap tūrmyn, Entoni, aita ber.
Tau qūlağan
– Osyğan bailanysty sizge mynany aitqaly tūrmyn. Tañerteñ
kömekşisi bar, sarapşysy bar, jiyrma şaqty adam Ordoktyñ
kabinetinde jinalğanbyz, onyñ bizge alğaşqy habarlağany mynau
boldy – keşe siz onymen älgi ğaryş taquasynyñ joldauy turaly
telefonmen ūzaq äñgimelesipsiz.
– İiä, dūrys, – dep quattady ony Robert Bork.
– Qazir bükil i̇eldiñ aitsa auzynda, oilasa basynda jürgen jäit
jöninde Ordoktyñ sizben keñeskeni öte dūrys bolğan. Onyñ halyq
arasynda bedeli artyp kele jatqan saiasatşy i̇ekeni ras, biraq ol
paiğambar i̇emes jäne…
– Entoni, qūrmettim, – dep bölip jiberdi Bork. – Ordokqa
menimen söiles dep aqyl bergen sen i̇ekeniñdi bilemin. Biraq, men
de paiğambar i̇emespin. Älde meni bir-aq sätte bärin tüsine qūiatyn
kemeñger dep oilaisyñ ba? Osynyñ bärin tüsindirip beretin bireu
bolsa ğoi dep meniñ de oiym onğa, sanam sanğa bölinip jür. Al,
sen mağan jūrttyñ bäri osynyñ syryn bir bilse, osy biledi dep
senetindei-aq habarlasyp tūrsyñ. Men özimniñ būl tūrğydağy paiymdauym dausyz aqiqat dep i̇eşqaşan aita almaimyn. Osyny i̇esker.
– Men būğan quanyp tūrmyn! – degen Entoni İungerdiñ jauaby
mūny tañ ğaldyrdy. Dauysy da i̇ekpindi şyğatyn tärizdi.
– Mūnyñ nesine quanasyñ?
– Işki sezimim aldamağan i̇eken. Öz i̇elinde paiğambar joq degen söz bar ğoi, degenmen, prezident kreslosynan ümiti bar adam
mindetti türde aqyldasuğa tiıs oişyl – naq siz i̇ekeniñizge tağy da
közim jetti. Ordok bügin tūtas bir stadionda sailauşylar aldynda
söz söilep, olardyñ sūraqtaryna jauap berui kerek. Ol qoğamdyq
pikirdi öz jağyna būryp, moinyna sonşama auyr jük arta ala ma,
joq pa – mäsele onda i̇emes. Būl jerde sizdiñ közqarasyñyz jalpy
jūrtşylyqtyñ igiligine ainalğany mañyzdy. Men mūny bügin
tañerteñ Oliver Ordoktyñ öz auzynan i̇estigen sözine bailanysty
aityp tūrmyn.
– Al, ol ne aityp i̇edi?
Şyñğys Aitmatov
– Meniñ tüsinuimşe, ol sizdiñ bergen bağañyzğa süiene otyryp,
Filofei aşqan jañalyqty älemniñ barlyq tükpirindegi, qoğamnyñ
barlyq toptaryndağy barşa adam i̇eseptesuge tiısti şyndyq dep
ūğyndyrğandy jön köretin siiäqty. Solai ma özi? Meniñşe, solai
siiäqty. Ordok şamamen osylai degen.
– Qazirgi jağdaidy i̇eskermese bolmaidy, mūnyñ jöni bölek,
būl – bastapqy ūstanym. Al, äri qarai ne bolmaq? Kassandraşaranalardyñ paida boluyna sebep bolğan jäne äli de bolyp
otyrğan jäitterdi qaitemiz? Äleumettik, tarihi, psihologiiälyq
tūrğydan kelgende? Būl oraida, sūraq degen jeterlik.
– Dūrys aitasyz, mister Bork, – degen Entoni tağy birdeñe aityp, öziniñ mūny qalai tüsinetinin bildirmek bolyp i̇edi, biraq Bork
onyñ sözin tağy da bölip jiberdi:
– Būl oqiğa oiymnan şyğar i̇emes, tipten özim küni keşege deiin
müldem basqa adam bolyp kelgen siiäqtymyn, bükil ömirimizdi
qaitadan oi i̇eleginen ötkizu kerek, al, men bolsam, öz ömirimdi qalai
aiaqtau kerektigi turaly oilanatyn jasqa kelip tūrğan adammyn.
Filofeidiñ būl jañalyğy adamzattyñ tağdyryna degen būrynğy
közqarasymyzdy joqqa şyğaryp otyr. Būryn özimiz moiyndamai kelgen jäitterdi alğa tartady. Örkendeu men örkenietke
ilese jüretin keleñsiz jäitter osylar arqyly qol jetkizilgen
igilikterdiñ tasasynda qala beredi dep sanauşy i̇edik. Ağaşty
şapqanda jañqasy ūşpaityn ba i̇edi. Orystarda osyndai maqal bar.
– İiä, jiı aitylatyn maqal. Mysaly, Stalin özi jürgizgen jappai quğyn-sürgindi osylai aqtamaq bolğan. Jalğastyra beriñiz,
men sizdi mūqiiät tyñdap tūrmyn.
– Mine, solai. Ne aityp tūr i̇edim? Filofeidiñ jañalyğy myna
bir jäitti aiausyz qataldyqpen aşyp körsetip otyr: adamzat öz tarihynda, ūrpaqtan ūrpaq auysqan saiyn bir-birin jäne özderi ömir
sürip otyrğan älemdi jüieli türde azaptap kelgen, osynyñ saldarynan öziniñ damu jolynda talai närseden aiyrylyp qaldy;
tarihi jetistikterge jetu jolynda köptegen närseni birjola
Tau qūlağan
joğaltyp tyndy. İeñ bolmasa shemalyq tūrğydan qarastyryp
köreiik. Ömiri tausylyp bitpeitin neşe türli soğystar, solardyñ
arasynda dañqty dep atalyp jürgenderi de bar, barlyq töñkerister
men bülikter, köterilister, qylmystar, bileuşilerdiñ qataldyğy,
ilimder men ideologiiälardyñ dara bilikke ūmtyluy – ömir men
tağdyrdy qansorğyşşa talap kelgen jäitterdiñ bäri halyqtardy
bir-birin jek köruge äkep tiredi, adamdardy aşközdikke baulydy,
i̇eger Filofeidiñ jañalyğyn basşylyqqa alar bolsaq, osynyñ bäri
künnen-künge qatary ösip bara jatqan kassandra-şaranalardyñ
tilsiz qarsylyğyn tuğyzyp otyrğan joq pa? Ömirge keluden bas
tartu degen – aqyrzamandy sezinu i̇emei, nemene? Sonda bylai bolyp şyğady; tūrmystyñ ağynyna aldanyp jürip, i̇eşkim tolyq
sene qoimağan aqyrzaman turaly añyz naqty şyndyqqa ainalyp
otyr. Bügin tünde bastağan maqalamda men osy mäseleler turaly
jazbaqpyn. Ärine, Filofeidiñ özine de, onyñ jañalyğyna da Oliver Ordoktyñ öz közqarasy boluy mümkin, biraq qaitken künde de
onyñ özi de, onyñ komandasy da bizdiñ qandai kürdeli mäselege tap
bolyp otyrğanymyzdy ūğynuğa tiıs. Keşe men Ordokqa şamamen
osylai degenmin.
– Bügin de sizdi telefon arqyly osyndai ūzaq-sonar äñgimege
tartqanym üşin keşirim ötinemin. Biraq, işimnen quanyp tūrmyn
– bilgim kelgen biraz jäitke qanyğyp qaldym. Ärine, sizben
kelisemin, Filofeidiñ būl teoriiäsynda äli de oilanatyn jäitter
jeterlik. Ne degenmen, ol bizge adam i̇estip-körmegen auyr mindet
artyp otyr. Bärimizge, jer betindegi barşa ajaldy pendege! Mine,
nağyz adam! Ol bükil älemniñ bağytyn özgertip jiberdi! Keşiriñiz,
i̇eger bizge barlyq ötken zamandardyñ künäsi üşin, öziñiz aitqandai,
aşköz haiuandardyñ, iağni özimizdiñ jäne bizge deiin ömir sürgen
barlyq adamdardyñ külli bylyq-şylyğy üşin jauap beruge tura
kelse – özi de solai bolatyn siiäqty ğoi – onda öz-özimizden basqa
kimdi kinälamaqpyz?! Zalymdar men qasköilerdiñ özderimen birge
solar jasağan zūlymdyqtardyñ da iz-tüzsiz joğalyp ketpeitini,
Şyñğys Aitmatov
tūqym-tektiñ äldebir qaltarys-būltarystarynda sätti kezeñdi
kütip jata beretini belgili boldy. Demek, künderdiñ küninde sonyñ
qūnyn äldekim ömirdiñ özinen bas tartu arqyly ötemek bolğany
ğoi?!
– İiä, solai bolyp tūr, Entoni. Mäsele mynada, izgilik pen
zūlymdyqtyñ ara qatynasy turaly oilanyp jatpastan olardy
birinsiz-biri joq dep qosaqtai salamyz, zūlymdyqtyñ basym küş
i̇ekendigi, ol bizdiñ äu basta jaralğan kezdegi i̇ejelgi maqsatymyzğa
jetuge degen ūmtylysymyzdy tejep, bizdiñ ğalamdyq küş-quat
qorymyzdy sarquğa ainalğany turaly oilana bermeimiz, ol
adamzattyñ qazirgiden de joğary sapalyq deñgeige köteriluine
jağdai tuğyzatyn bolmystyñ basqa qyrlaryn tanyp-biluimizge
mümkindik bermei, aqyl-oiymyzdy janyştai tüsedi.
– Mister Bork, sonda siz adamdar dene qūrylysy jağynan osy
küiinde qalğanymen, sanasynyñ sapalyq deñgeii i̇edäuir köterilip,
minez-qūlqy müldem bölek tirşilik iesi bola alady dep oilaisyz
ba?
– Bolsa nesi bar. Adamzat qazir öz bilgenimen ömir sürip, bükil
ğalamdağy birden-bir sanaly tirşilik iesi bolyp otyr. Basqa sanaly
maqūlyqtarmen özara bäsekelestikke tüsip körgen joqpyz. Ruhani
damudyñ basqa türi, örkendeudiñ basqaşa jürui mümkin be i̇edi? Būl turaly da oilanyp, pikir talastyruğa bolady. Adamdardyñ özgermeitin
bir ğana i̇erekşeligi – ğylym men tehnikany qanşama damytsaq ta
biz ärqaşan öz tektesterimizdi üitip jeuge daiyn tūramyz, ökinişke
qarai, äli de sol haiuan küiimizde qalyp otyrmyz.
– Ökinişti, aitatyny joq, sūmdyq ökinişti. Demek, älgi ğaryş
taquasy bizdiñ künäharlyğymyzdyñ tūqym-tegimizde jatqan
aiğağyn tauyp alğan i̇eken ğoi?! Būl özi aqymaqtyq bolyp ta
körinetin şyğar, biraq qazirgi keipimizden äldeqaida jaqsy boluymyz mümkin i̇edi-au degen ökiniş janymdy jep barady. Mister
Bork, onyñ būl tūjyrymynan öz-özimizdi azaptai tüsuge jeteleitin
üirenşikti idealistik äuenniñ ūşyğy şyğyp tūrğan joq pa özi?
Tau qūlağan
– Ärine, ol da bar, öitkeni, öz-öziñdi azaptau degen – şöl dalada
jürip ormannyñ joqtyğyna şağynumen para-par.
– Al, i̇eger ondai orman müldem tabylmasa qaitpekpiz?
– Onda bir-aq närse qalady: öz boiymyzda jaña orman ösiru kerek, jäne ol bizdiñ sanamyzdy tazarta alatyndai boluğa tiıs.
– Mūny qalai tüsinuge bolady?
– Qalai deisiñ be? Öziñ bir jabysqaq jurnalist i̇ekensiñ! Älgi
Filofeidiñ aşqan jañalyğy tūrğysynan kelsek, būl mynany
bildiredi: kassandra-şaranalardyñ dabylyna qūlaq asyp, ärbir
Kassandra tañbasyn i̇eskertu retinde qabyl aluymyz kerek. Tek
sonda ğana anasynyñ qūrsağynda aqyrzamandy kütip jatqan şaranalardy qorqynyş qūrsauynan bosata alamyz. Tūqym-tek apaty jaqyndap qalğanyn är adam da, tūtas adamzat ta sezine biluge
tiıs. «Tribiun» gazetine bergeli jürgen maqalamda osy turaly
jazyp jatyrmyn. Keşir, Entoni, telefon arqyly bärin birdei
aita almaisyñ ğoi. Qysqasy, adamzattyñ keler ūrpaq aldyndağy
jauapkerşiligi būdan bylai jaña sipatqa ie bolmaq, mümkin būl
damuymyzdyñ jaña satysy bolatyn şyğar. Keşe Ordokqa da şamamen osylai degenmin. Ol da oilanyp qaldy.
– İiä, mister Bork, būl joly bizdiñ Ordokqa oñai timeitin
şyğar, bir jağynan, onyñ saiasi bağdarlamasynda mūndai jağdai
qarastyrylmağan ğoi. Ordok siiäqty saiasatşylardy men saiyskerler dep ataimyn. Ordok tek köz aldynda naqty qarsylasy tūrğanda
ğana batyl äreket i̇ete alady, sonda ğana şabuylğa şyğady, biraq
mūny barşa adam körip-bilip otyruğa tiıs. Öz aramyzda ol, tipten
«dūşpansyz bolmaidy» degendi jiı aitady. Sonda ğana ol özin
barlyq qyrynan körsete alady. Biraq, būl joly qaidağy bir
dereksiz pälege tap bolyp tūrğan joq pa!..
– Naq solai da i̇emes, Entoni. Mūndai dereksiz närse qas-qağym
sätte-aq naqty jäitke ainalyp şyğa kelui mümkin. Onyñ üstine,
ol ymyrany bilmeitin qatal dūşpanğa ainalyp ketui de yqtimal.
Öitkeni, būl adam ömirine bailanysty jağdai.
Şyñğys Aitmatov
– İiä, ärine. Men äşeiin Ordoktyñ psihologiiälyq i̇erekşeligin
aitaiyn dep i̇edim. Biraq, onyñ saiasattağy bolmysy da osy. Sözdiñ
reti kelgesin aityp jatqanym ğoi. Onda sau bolyñyz, mister Bork,
aiypqa būiyrmañyz, sizben äñgimelesu bir ğanibet qoi. Mağan
öziñizben habarlasyp tūruğa rūqsat i̇etpegeniñiz dūrys bolady,
äitpese telefonnyñ qūlağynan tüspei qūiamyn.
– Jaraidy, jaqsy, Entoni. Qajet bolsa, söileskende tūrğan
ne bar.
– Sau bolyñyz, mister Bork. İeger telehabardy körgiñiz kelse, «Alfa-Beisboldağy» miting sağat altydan segizge deiin, al,
«Şeraton» qonaqüiindegi baspasöz mäslihaty toğyzdan onğa deiin
körsetiledi.
– Rahmet. İeste bolsyn…
VI
Qoñyr küzdiñ sol bir küni suretşiniñ kenebinde mäñgilik
beinelenip qaluğa sūranyp-aq tūrğan bolatyn – auanyñ özi de kümis
nilge malyp alğandai, köz aldyñda aluan tüsti japyraqtar sybdyr
i̇etpesten qalyqtap kelip jerge qūlap jatyr, qala syrtyndağy
üilerdiñ şatyrlaryn ainala ūşqan qūstar beine bir qoştasyp
jürgen tärizdi… Äudem jerde oinap jürgen balalardyñ dauysy
i̇emis-i̇emis i̇estilip qalady. Jarqyrağan kün säulesi barşa tirşilik
ataulyğa tynyştyq pen toqmeiildik syilap, ömirdiñ mäni turaly
oilanuğa şaqyrğandai…
Qūdai tağala syilağan sol bir jaimaşuaq kün typ-tynyş
qana aiaqtalatyn siiäqty i̇edi, ömirdiñ jaibaraqat ağynyna i̇eşteñe
de kedergi keltire almaityndai bolatyn. Biraq, äli közge tüse
qoimağanymen, özi turaly jalpaq älemge jar saluğa jetetindei
küş jinap jatqan bir oqiğa pisip-jetilip kele jatty. Būl
üşin adamdar bir jerge jinaluğa tiıs bolatyn. Mümkindiginşe
köbirek jinalyp, meilinşe tyğyz toptasyp, ystyq demi bet
Tau qūlağan
şarpyğan adamdardyñ birtūtas tobyryna ainaluy kerek-tūğyn.
Robert Bork sağatyna qarap qoiyp, Ordoktyñ sailauşylarmen
kezdesuin prezident kreslosyna qonjiiüğa ümitker qūddy bir
özi siiäqty, gazetşiler aitatyndai, ağymdağy sätti paidalanyp,
jūrtşylyqtyñ senimi men qoldauyna ie boluğa ūmtylyp,
halyqtyñ aldynda qazir basqa i̇emes, naq özi – Bork söileitindei-aq
tağatsyzdana kütip tūrğanyn añğardy. Bork öziniñ osynşama nege
tolqyğanyn, mūnysy nesi i̇ekenin tüsine almady. Alyp bara jatqan
i̇eşteñe joq – sailau aldyndağy nauqannyñ kezekti bir şarasy
ğana. Sonyñ özi oilauğa da tūrmaityn närse i̇emes pe? Özine i̇eş
qatysy joq närse turaly tolğanyp, kündelikti şaruağa män berudiñ
qanşalyqty keregi bar? Qyzyq i̇eken! Aiaq astynan janküier bolyp
şyğa kelgeni nesi.
Biraq, özin-özi qanşama mysqyldağanymen, jany baiyz tabar
i̇emes, tipten özin-özi qūiarğa jer tappauğa ainaldy. Üiden şyğyp,
tastan jasalğan baqqa barğysy keldi, ädette sonda qydyrystap
nemese qūmnyñ üstinde äldebir tylsym belgilerdi syzğyştap
otyryp, aşyq tūrğan terezeden i̇estilgen muzyka äuenin tyñdağandy
ūnatatyn. Qazir de sony tyñdap aiañdap jür. Osy äuennen, Bethoven
muzykasynan, onyñ quaty men ğaryştyq şeksizdiginen tynyştyq
izdeitindei; talai ret basynan keşkenindei, muzyka būl joly da
i̇elegizigen köñilin serpiltip, öz älemine tartyp äketip, basqa äserge
bölep, i̇eşqandai şek qoiylmaityn oi-qiiäldarğa jetelese dep
ümittenip tūr, talai ret solai bolğan. Muzyka – kün quatynyñ
sansyz köp qūbyluynyñ bir körinisi, ol Ğalamnyñ bir tükpirinen
kelip jetken qūbylys, al, sazger bolsa ony radarşa ūstap alyp,
tiısinşe öñdep, üilesimge keltiredi, de naqty äuenge tüsiredi degen
siiäqty oilarğa beriludi ūnatatyn. Basqaşa aitqanda, muzyka –
ğalamdyq Keñistik pen Uaqyttyñ dybysqa ainalğan türi. Ärine,
öziniñ mūndai «jañalyq aşqany» turaly ol i̇eşkimge tis jarğan
i̇emes, äitpese jūrttyñ külkisine qalar i̇edi. Tipten, Djessige de
aityp körmepti. Onyñ tağy bir teoriiäsy bar bolatyn, būl turaly
Şyñğys Aitmatov
da i̇eşkimge aitqan i̇emes, biraq äredik işine syimai ketetini bar:
keide ol muzyka degen adam ğūmyrynyñ tym qysqalyğynyñ
ötemi üşin berilgen syi bolar dep te oilaityn. Muzyka tyñdağan
kezde adam onyñ tereñine süñgip, uaqyttyñ jeke tūlğadan biık
tūrğan qyrlaryna boilap, mäñgiliktiñ qūşağyna siñip ketedi, sol
mäñgilikpen betpe-bet kelu arqyly ğūmyry da ūzaryp, ondağan,
tipten jüzdegen jyldarğa sozylyp, odan da asyp, bir syzyqtyñ
boiymen jürip qana qoimai, äli qūpiiäsy aşylmağan basqa bir
ölşemge auysady. Mūnyñ syry i̇eşqaşan aşylmauy da mümkin.
Biraq, būl joly Bork muzykany būlai sezinu üşin belgili bir
daiyndyq, Jaratqanğa syiynyp, minäjat i̇eterde nemese teñizge
saparğa şyğar aldynda boiyñdy bilep alar tylsym sezimdei
äldebir köñil küi kerektigine köz jetkizdi… Bügin oğan naq osynyñ
özi jetispei tūr i̇edi. Būğan muzykanyñ özi de kömektese almaidy
i̇eken. Onyñ üstine, Djessidiñ de daiyndyqtan keşigip jatqanyn
körmeisiñ be. Qazir köşede qarbalas sät, jol boiynda maşinalar
keptelip qalady. Al, Bork öz üiinde jürip-aq äldebir dağdarysqa
ūşyrap, tūiyqqa tirelgendei bolyp tūr. Şaruasy da jürer i̇emes,
bir jūmysty şūğyl aiaqtauy kerek i̇edi. «Tribiun» gazetine älgi
maqalany tezirek bitirip beremin dep uäde i̇etip qoiğan. İeldi şulatqan
oqiğağa qatysty gazet betinde dereu jariiälanuğa tiısti maqalany
kidirtuge bolmaitynyn bile tūra bügin kompiuterge otyra almai
qoidy. Taqa bolmasa tünde jazarmyn, äiteuir gazettiñ kelesi
sanyna ülgersem boldy ğoi dep özin-özi aldarqatyp qūiady. Özözine renjip, üidi kezip ketedi, sonymen qatar, qağaz betine qandai
tamaşa mätin tüserin i̇elestetip, tamsanyp ta alady; mūny qazirdiñ
özinde sezip tūr, maqalanyñ mätini mūnyñ qiiälynda jañbyrdan
keiingi qūraqtai-aq örken jaiyp keledi. Maqalanyñ özi meni jaz
dep sūranyp tūrğan siiäqty.
Biraq özine i̇eş qatysy joqtai köringen oqiğany, sony kütpeuge
tiıs i̇ekenin sezine tūrsa da, tağatsyzdana tosyp, sendelip jürip
aldy. Qalanyñ adam i̇eñ jiı qonystanğan aimağynda, äigili sport
Tau qūlağan
zalynda ötetin sailau aldyndağy auqymdy miting, zal toly
halyq oğan tura öz üiiniñ aldynda, terrasada, gülzarda, myna tas
baqşada bolğaly tūrğandai i̇elestei bastady. Üidi qorşap alğan
tobyrdyñ qyspağynan tynysy da tarylyp ketken siiäqty… Özinözi paranoiksiñ dep sögip saldy. Osyndai da i̇eles bolady i̇eken-au!
Birese üige kirip, birese qaitadan şyğyp, älsin-älsin sağatyna
qarap qoiyp i̇ersili-qarsyly jürip aldy, muzykany da qūlağynyñ
ūşymen ğana tyñdaidy, telefonğa jauap bergen joq, ol baiğūs jağy
sembei şyryldap jatyr. Qonaq bölmedegi ülken teledidardyñ
qasynan syrtyn berip ötedi, uaqytynan būryn qosqysy kelmei tūr;
būl kezde barlyq arnalardan ne aitylyp, qandai habar beriletinin
özi de biledi – sol baiağy äbigerden basqa ne boluşy i̇edi… Djessi
äli kidirip jatyr…
Boiyn äldebir mazasyzdyq bilep alğan, sodan aryla almai
qoidy. Degenmen, ara-arasynda basyna baiypty oilar da keledi.
Mysaly, universitettegi äñgime barysynda da, «Tribiunniñ»
jurnalisterimen kezdesken kezde de ğaryş taquasy Filofeidiñ
öz joldauyn nege Rim Papasyna arnağany turaly söz qozğalmauy
qalai? Mūnyñ papany qiyn jağdaiğa qaldyryp otyrğanyn tüsinu
qiyn i̇emes qoi – özin-özi taquamyn dep atağan i̇esiriktiñ ädetten tys,
tipten körgensizdeu sūrağyna baspasöz betinde jauap beru kerek pe,
joq pa, jauap bergen jağdaida ne aituğa bolady?
Robert
Bork
kassandra-şaranalar
mäselesi
jappai
talqylanyp, dau-talastyñ özegine ainalğan kezde ärtürli dinderdi
ūstanuşylardyñ arasynda qandai tolqular bolaryn köz aldyna
i̇elestetti. Filofei aşqan jañalyqtyñ qaterli saldarlarynyñ biri
de osynda jatyr.
Qūdai tağalanyñ didaryn köruge qol jetkizsem dep san ğasyrlar
boiy armandap kelgen adamzat ruhynyñ talpynysy men qinalysyn
boiyna tūtas siñirgen din ataulynyñ bäri öz ornyn da jaqsy biledi
– Qūdaidyñ jöni bir bölek, tipten, barşa adam balasy üşin tek bir
ğana Qūdai bar, degenmen, öziñdiki men bötendiki degen ūğymdardy
Şyñğys Aitmatov
ūmytpağan jön, öziñdiki – seniki bolyp qala beredi, al, bötendiki
sağan tän i̇emes, öziñdiki men bötendikin i̇eşqaşan biriktire almaisyñ.
Ärtürli dinderdiñ aqiqatqa jeter joldağy öz basymdyğyn
däleldeuge ūmtyluy, örkökirektigi, özimşildigi osydan şyğady,
dinaralyq qūrylymdardyñ özara qarsy tūruyna türtki bolar
basty sebep te osy, öz kezeginde, būl dindär qauymdastyqtardyñ
özara öşpendiligin, bir-birine tüsinispestikpen qarauyn tuğyzady.
Sondyqtan da Filofeidiñ aşqan jañalyğyn mindetti türde öz
paidasyna būruğa, ne ğaryş taquasyn dinnen bezgen dep jariiälap,
sol arqyly saiasi bedel jinauğa nemese Kassandra tañbasyn öz
qağidalaryna beiimdei otyryp, özderiniñ dini yqpal i̇etu auqymyn
keñeite tüsuge ūmtylatyn belgili bir küşter är dinnen de tabylary
haq, dep paiymdady Robert Bork.
Osydan köp uaqyt būryn kezdeisoq basyna kelip, keiinnen
birtindep i̇esinen şyqpai qoiğan, i̇el-i̇eldi aralap, aluan türli
ğylymi konferentsiiälarğa barğanda da auyr oiğa jeteleitin bir
jäit bar-tūğyn, qazir de sol turaly oiğa ketti, biraq būl jaiynda
bireulermen syr bölisuge i̇eşqaşan batyly barğan i̇emes. İeger jer
betindegi är adam barlyq dinderdi bir mezgilde qatar ūstanatyn
bolsa, i̇eger adam balasyna barlyq jerde i̇eşkim de, i̇eşteñe de
rettep otyra almaityndai i̇erkin din ūstanu qūqyğy berilse –
ärine, i̇eger ol Qūdaiğa senetin bolsa ğana – barlyq dinderdi
bir deñgeide, bir «märtebemen» ğana ūstanyp, basqa dinderdi
moiyndamaityn i̇eşqandai jekelegen dinniñ nemese sektanyñ
ökili retinde sanalmasa, Älemdik dinder assambleiäsynyñ müşesi
bolyp, i̇eşqandai şartsyz-aq barlyq dinder qatar moiyndaityn
dindär bolsa, bir mezgilde öz-özin äri hristian, äri mūsylman,
äri buddaşyl, äri iudaşyl jäne basqa dinderdiñ ökili retinde
tolyq sezine alsa, söitip är dindi de şyn köñilimen qūlai süiip,
qūrmettese, al, mūny sol dinderdiñ bäri moiyndasa, sol dinderdiñ
bäriniñ sektaşyldyqtan, oqşaulanudan ada, jalpy din ataulynyñ
bärine ortaq ideiälary men normalaryn i̇erkin qabyldar bolsa,
Tau qūlağan
onda jekelegen adamdardyñ ömiri qandai bağyt alyp, adamzat
tağdyry qalai özgerer i̇edi? Ondai jağdaida adamdardyñ arasynda
dini sipattağy aşyq jäne jasyryn kedergiler joiylar ma i̇edi,
tūrğyndary köp dindi ūstanatyn alyp qalalar men halqy köp
i̇elder üşin būl aiyryqşa mañyzdy ğoi. İeger sondai atty kün
tua qalsa, adam balasynyñ ömiri jeñildep, üilesimdi qalypqa
tüsui mümkin be? Bälkim adamnyñ mūñ-mūqtajyn tüsinip,
igilikke jeteleui üşin barlyq dinderdiñ bir-birimen iterisiptartyspai, kerisinşe yntymaqtasa tize qosatyn uaqyty jetip,
sondai bir mamyrajai däuir bastalatyn kez kelip qalğan şyğar?
Jiyrmasynşy ğasyrdyñ aiaq kezinde ömir sürip otyrğan adam
būrynğy ūrpaqtardai i̇emes, barlyq din de meniki, sondyqtan
barlyq dinderdi birdei ūstanamyn, barlyq dinderdiñ hramdaryna
i̇emin-i̇erkin i̇ene alamyn, barlyq hramdarda qalauly minäjat i̇etuşi
bolamyn dep mälimdese qalai bolar i̇eken… Men hristian bolyp
tudym, şoqynğanmyn, biraq ölgen soñ Qasietti Qūran aiattarynyñ
äuenimen jerlenemin, bügin basqalarmen birge pravoslavie dinin
ūstanuşymyn, keşe mūsylmandarmen birge mūsylman bolğam,
Japoniiäda Buddağa tabyndym, Şvetsiiäda Liuterdiñ tezisterine
ūiydym… Qūdaiğa senuim jöninen i̇eşkimge böten i̇emespin,
Jaratqanğa kim qai tilde, qandai türde jalbarynsa da, men üşin
i̇eşkimniñ jattyğy joq. Jaratqan İemiz bärimizdiñ tilegimizge
birdei qūlaq asyp, zūlymdyqtarymyzğa birdei qapalanady, bükil
Ğalamdy bizdiñ danalyğymyz ben izgiligimizdiñ qūrmeti üşin
bärimizge birdei arnap jaratqan…
Dini assambleiänyñ qūryluy qazirgi dinderdiñ i̇eşqaisysynyñ
da Qūdai turaly ideiäsyn älsiretpei, kerisinşe, olarğa ämbebaptyq,
aşyqtyq, serpindilik sipat berip, i̇eñ bastysy – barşa dinderdiñ
negizinde adamsüigiştik jatqanyn tek minsiz teoriiädan ğana i̇emes,
olardyñ tüp negizi, is-äreketi arqyly jarqyrata körsetip berer
i̇edi…
Bork, ärine, būl qiiälynyñ öreskel, tipten, aqylğa syimastai
Şyñğys Aitmatov
ideiä ğana i̇ekenin, ony jüzege asyru mümkin i̇emestigin, būl turaly
tek iştei oilap, iştei armandauğa ğana bolatynyn, mūndai asa
auqymdy jahandanu bağytyndağy sözderdi aitu üşin tym abai bolu
kerektigin, äitpese şynaiy dindärlardyñ namysyna tiıp, olardyñ
ömirlik ūstanymyn küstänalağan bolyp şyğuy, mūndai ideiä
basqalardyñ şamyna tiiüi mümkin i̇ekendigin tüsinetin. Futurolog
Borktyñ talai ūiqysyz tünder boiy mazasyn alğan osy oilaryn öz
basyn qaterge tige otyryp, jariiälai salsam degen tilegin osyndai
paiymdaular ğana tejep keledi. Tipten, būl oilary işine syimai,
adamzattyñ san ğasyrlardan beri jantalasa izdep kelgen şyndyğy,
adamdardyñ jaña ruhani qarym-qatynasy men din ataulynyñ jaña
ülgisi naq osy dini kosmopolitizm i̇ekendigine anyq közi jetip tūrsa
da, būl turaly i̇eşqaşan auzyn aşyp körgen joq. Būl bir-birimen
bäsekege tüsken dinderdiñ atalmyş şyndyqqa basqalardan būryn
jetsem degen jeke-jeke äreketi i̇emes, Qūdaidy izdeu jolyndağy
birlesken qadam bolar i̇edi.
Jeke adamnyñ köp dindi ūstanuy turaly ideiänyñ dini
basşylyqtar tarapynan qandai aşu-yza tuğyzaryn, qandai aiğai
köterilip, sorly basyna qandai päle tilep alaryn, mūny künähar
dep, mūnysy barşa dindärlardyñ i̇eñ ardaqty sezimderin qorlau dep,
būl baryp tūrğan älemdik auqymdağy dinsizdik dep aiyptalaryn
jaqsy biletin. İeger adam tabiğatyna özimşildik pen paidakünemdik
äu bastan tän, tipten ony adamnyñ biologiiälyq i̇erekşeligi retinde
tanu kerek dep i̇esepter bolsaq, mūndai äreketterdiñ mindetti
türde jasalaryna kümändanuğa bolmaidy. Onda özderiniñ ūly
paiğambaryn mazaq qylğany üşin kektenip, basqa dinderdiñ
ündemeuin paidalanğan mūsylman dinbasylary ölim jazasyna
kesken beişara Salman Ruşdidiñ tağdyry da sonşalyqty qasiretti
körinbeui ğajap i̇emes: ne degenmen, Salman Ruşdi äzirşe jasyrynatyn jer tauyp jür ğoi, al, köp dinderdiñ biriguin jaqtaityn
adamğa mūndai mümkindik tabylmai qalmasyna kim kepil, ondai
jağdaida barlyq jerden alastalyp, barlyq dinder tarapynan
Tau qūlağan
quğynğa ūşyrağan küpirşilge aqymaq basyn sauğalar oryn bolmai,
i̇eş jerden i̇eşqaşan qorğalaityn pana tabylmauy bek mümkin i̇emes
pe? «Ondai jağdaida sağan ğaryşğa ketip, Filofeidiñ qasyna baryp jan saqtaudan basqa i̇eşteñe qalmaityn şyğar, – dep özin-özi
kelekelep qoidy Robert Bork, kenet oğan mynadai bir oi keldi: –
Mümkin Filofeidi sol jaqtan, adamnyñ qoly jetpes biıkten Jer
betindegi adamdarğa şyndyqty aituy üşin ğaryş orbitasyna
quyp tyqqan da onyñ öz tağdyry şyğar?»
Osyndai oilarğa berilip otyryp, Bork sailau aldyndağy
kezdesu turaly efirden tikelei beriletin habardyñ bastalar
uaqytyn ūmytyp kete jazdady. Sağatyna qarasa – alty bolypty.
Dereu qonaq bölmede tūrğan teledidarğa tūra jügirdi. Äiteuir,
ülgerdi-au! Habardy jürgizuşi telekörermenderdi prezident sailauyna qatysuşy täuelsiz ümitker Oliver Ordoktyñ «Alfa-Beisbol» sport zalynda ötetin sailauşylarmen kezdesuinen tikelei
jürgiziletin habardy tamaşalauğa şaqyryp jatyr i̇eken.
Sport zaly adamğa lyq toly. Halyqtyñ kezdesuge mūnşama köp
kelgenine adam tañ ğalarlyq. Jinalğandardyñ aranyñ Uiasyndai
guili efirden de i̇estilip tūr. Borktyñ köz aldynda ym-işarasy,
terisiniñ tüsi är aluan adamdardyñ bet-jüzi kezek almasyp jatyr. Kezdesu ötkiziletin oryn retinde osy zaldyñ tañdap alynuy ümitkerdiñ komandasy öz jūmysyn jaqsy biletinin tağy da
däleldep berdi. Sport zalynyñ kümbezdi töbesiniñ astynda jymiiä
külgen Ordoktyñ sureti salynğan äidik aua şary ilingen. Är jerden: «Ol äleumettik jağdaiy naşar adamdardy jaqsy biledi», «Ordok – bolaşaq Prezident!», «Ordok jaña ekologiiälyq bağdarlama
ūsynuda», «Jūmyssyzdar Ordokqa senedi!», «Feminister özderine
basa nazar audarudy talap i̇etedi!», «Öz dauysymyzdy bizdiñ
Ordokqa beremiz!» degen siiäqty ūrandar jazylğan transparanttar körinedi. Operatorlar är plakatty ülkeitip körsetip, özderiniñ
şeberlikterin tanytyp qaluğa tyrysuda.
Bäri de osyndai köpşilik qatysqan jiyndarğa tän, öz retimen
Şyñğys Aitmatov
ötip jatyr. Aiğai-şu, guildesken dauystar, estradalyq muzyka
äueni i̇estiledi, tilşilerdiñ dauysy jarqyn-jarqyn şyğady, politseiler i̇eşteñege alañdamastan, tärtip būzylmauyn ün-tünsiz
qadağalap tūr. Oliver Ordok ta bügingi keştiñ basty keiipkerine
äbden laiyqty bolyp körinedi. Qimyl-qozğalysy i̇erkin, boiy
ortağa jeteqabyl, tamyrlary adyraiğan moinyn tiktep, basyn
şalqaita ūstaidy. Qan-sölsiz sūp-sūr i̇ernin i̇ezulete jymiyp,
külimdegen köz janary saqtana küdiktenui men kez kelgen sätte
tarpa bas saluğa daiyn tūrğan jyrtqyştyğyn qatar jasyryp
tūrğandai. Bir jağynan, boiynyñ tapaldyğyn sergektigimen,
jinaqy qimylymen, dauysynyñ ündiligimen būiamalaq bolğan
äkki kontsert jürgizuşige de ūqsaidy. Jan-jağynan keñesşileri
men kömekşileri qorşağan Ordok zaldyñ du qol şapalaqtauymen
minberge köterildi. Prezidenttikten ümitker ortağa şyğysymen
är jerde toptanyp tūrğan fototilşiler ony dereu nysanağa
alyp, aspaptaryn şyqyldatyp, säulesin jarqyldatyp, birbirimen jarysa suretke tüsiruge kirisip ketti. Bir minutqa
jetpeitin osy uaqyttyñ özinen-aq köpşilikpen kezdesudiñ auanyn baiqauğa bolady, miting bastalarda ylği osylai, būl –
Amerikanyñ atyşuly demokratiiäsynyñ naqty körinisi äri sailau aldyndağy nauqandy ūiymdastyruşylardyñ iskerligi de
osydan añğarylady.
Küni boiy öz-özinen alañdap, osy sätti tağatsyzdana kütken
Borktyñ iyğynan auyr jük tüskendei boldy, teledidardağy
üirenşikti körinis mūny da tynyştandyrğandai, tipten, ol jüikem
jūqara bastağan ba dep özin-özi jazğyryp ta qoidy.
Būl kezde bar nazary bir ğana keiipkerge – ağyl-tegil köp sözdiñ
tiegin ağytyp qūia bergen, onysy mikrofondardyñ küşeituimen
auqymdy zaldy jañğyryqtyryp äketken Oliver Ordokqa auğan
adamdardyñ özin-özi ūstauynan da üirenşikti qalyptan tys i̇eşteñe
baiqalar i̇emes. Ordok jaqsy söiledi, qazir kün tärtibine köterilip
otyrğan mäselelerdi qozğap, qany sorğalap tūrğan jäitterge
Tau qūlağan
aiyryqşa toqtalğan sätterde birneşe ret du qol şapalaqtap,
qoşemet körsetildi. Prezidenttikten ümitkerdiñ özi de qarsy aldynda otyrğan jūrtşylyqtyñ saiasi senim bildiruine ie bolu
maqsatynda, olardyñ sūranysyn qanağattandyru, söitip özine
bağyndyryp, basybaily qylyp qoiu üşin i̇eşteñeden aianyp qalğan
joq. Būl üşin bilik qūru merzimi aiaqtalğaly tūrğan prezidentti
qatañ synğa alyp, kongresti, senatorlardy, būqaralyq aqparat
qūraldaryn, äldebir korporatsiiälar men kompaniiälardy, bäri
birlesip te, jeke-jeke de auyz toltyryp aitarlyqtai i̇eşteñe bitire
qoimağan, tabystaryn jasyryp, osy adamdardy özderine tiesili
igiliginen aiyrğan qarjy qūrylymdaryn minep-şenep şyqty, al,
özi ädiletti qalpyna keltirip, būl kisilerdiñ joğaltqanyn birneşe
i̇ese artyğymen qaitaryp beruge uäde i̇etti. Söziniñ būl böligi birşama sätti şyqty, bükil zal dürildep ketti, būl oraida Ordok öziniñ
de, jinalğandardyñ da aldynda gül-gül jainap, i̇edäuir köterilip
qaldy. Söz joq, būl onyñ tabysy i̇edi.
Ordoktyñ är sözin qalt jibermei tyñdap otyrğan Robert
Bork i̇ekeuiniñ keşegi telefon arqyly aitqan sözderin ümitkerdiñ
qanşalyqty i̇esinde ūstap otyrğanyn anyqtauğa tyrysyp baqty.
Joq, ğaryş taquasynyñ joldauy turaly Ordok äzirşe bir auyz
söz aitar i̇emes. Mümkin būl dūrys ta şyğar, osynşama adam
qatysyp otyrğan auqymdy saiasi jiynda ondai dauly mäseleni
qozğap jatudyñ qanşalyqty keregi bar? Älde Ordoktyñ aldyna
qoiğan maqsatynyñ özi osy tobyrdy kündelikti ömirdiñ kökeitesti
mäseleleriniñ qalyñ ormanyna i̇ertip äketip, bügingi taqyrypty
sonyñ aiasymen şekteu boldy ma i̇eken?
Degenmen, Ordoktyñ halyqty aldausyratyp, Filofei aşqan
jañalyqty orağytyp ötemin be degen ümiti aqtalmady. Zaldağy
mikrofon arqyly qoiylğan alğaşqy sūraqtyñ özi osy taqyrypqa
arnalğan bolyp şyqty:
– Mister Ordok, – dep bastağan äieldiñ aşyq dausy syñğyrlai
i̇estildi. – Meniñ aty-jönim Anna Smit, mektepte mūğalimmin. «Tri-
Şyñğys Aitmatov
biun» gazetinde jariiälanğan ğaryş taquasy Filofeidiñ joldauy
turaly ne oilaitynyñyzdy aita almas pa i̇ekensiz? – Zaldağy qatarqatar tizilgen oryndyqtardyñ arasyna qoiylğan mikrofonnyñ
aldynda denesin tik ūstauğa tyrysyp tūrğan äieldiñ tūlğasynan
tolğanys baiqalady.
Zaldağy halyq kenet quatty tolqyn soğyp ötken kemeniñ
palubasyndağy matrostar siiäqty şaiqalyp ketti. Dür i̇ete qalğan
qoştağan dauystar izinşe jauap kütip tyna qaldy. Mūndai mezetti
ädette būrylys säti dep ataidy.
– İiä, qūrmetti Anna Smit, – dedi säl üzilisten keiin jüzi quqyl
tartyp, özi de şögip ketkendei köringen Oliver Ordok, – atalmyş
qūjatty oqyğanmyn jäne būl turaly köp oilandym. Jasyratyn
nesi bar, sailau aldyndağy nauqanğa i̇eş qatysy bolmasa da, osy
kezdesudiñ barysynda būl sūraq qoiylatyn bolar dep kütkenmin.
Biraq, qūrmetti sailauşylar, sizderdi tolğandyrğan mäselelerdiñ
qai-qaisysynan da tys qalmasyma sene beriñizder. Onyñ üstine,
būl jäit bärimizge qatysty bolsa kerek. Osyğan bailanysty meniñ
aitarym mynau, – dep jalğastyrdy Ordok. – Ärine, saiasatqa
tikelei qatysy joq mūndai mäselelerge mūqiiät köñil bölip
jürmegenim ras. Degenmen, älgi taquanyñ, dūrysy, zamanymyzdyñ
iri ğalymy Filofeidiñ būl jañalyğy külli adamzat qauymy üşin
auyr synaqtar merzimi bastalğanyn paş i̇etti. Ökinişke qarai,
örkökirektenip jürip öz-özimizdi tym asyra bağalap jibergen
siiäqtymyz. Gazetti bäriñiz de oqydyñyzdar, äñgimeniñ ne turaly
i̇ekenin jaqsy bilesizder. Filofei köterip otyrğan būl mäseleni
aldymyzda alapat apat kütip tūrğanyn i̇eskertken dabyl dep
qabyldağan jön. Solai bolyp tūr!
Al, teledidar obektivteri būl sätte zaldyñ işin
aralap, osy sūraqtyñ jauabyn tağatsyzdana kütip tūrğany
köz
janarynan
aiqyn
añğarylatyn
adamdardyñ
betälpetin ülkeitip körsete bastady. Däl qazir solarmen birge
bolmağany üşin qatty ökingen Robert Bork ekrannyñ aldynda
Tau qūlağan
qalşiyp qata qaldy. Ordok būlardy sendire alar ma i̇eken?
– Sonda ne istemekpiz? – dep sūrağan mūğalimanyñ dausy kilt
tyna qalğan zaldağy tynyştyqty būzyp jiberdi. Onyñ būl sūrağy
jan aiğaiynyñ şynaiy körinisi bolatyn.
– Meniñ oiymşa, – dep jauap berdi Oliver Ordok, – būl oraida
ärkim özi şeşim qabyldauğa tiıs. – Zaldağylar guildesip ketti. –
Al, i̇eger keñirek oilastyrar bolsaq, – dedi zaldyñ kübir-sybyryn
baspaq bolğan Ordok aiaq astynan tolğanysqa köşip, – onda, ärine,
Filofei i̇eskertip otyrğandai, älde äleumettik, älde biologiiälyq
sipattağy osy apattyñ aldyn alu maqsatynda tiısinşe arnaiy bağdarlama jasap, kassandra-şaranalardyñ aqyrzamannan
qorquyn, iağni ömirden bas tartuyn tuğyzatyn qūbylystarğa qarsy
küresu jöninde şaralar qabyldau qajet.
– Men aitaiynşy! – degen äiel dausy sañq i̇ete qaldy. Aralas näsildiñ ökiline tän qoñyrqai öñdi, aşyq jağaly sary köilek
kiıp, qūlağyna jarqyrağan temir syrğa taqqan äiel körermender
qatarynyñ arasyna qoiylğan mikrofonnyñ qasyna batyl basyp jetip keldi. – Men ündemei qala almaimyn, būğan bärimiz de
ün qosuğa tiıspiz! – dep mälimdedi ol jan-jağyna qarap qoiyp. –
İiä, bizdiñ sän-saltanatqa malynyp ömir sürip jatqan i̇eşteñemiz
joq. Biraq biz qaşan da balaly boludy añsaimyz, olardyñ ömirge
kelgenine şyn jürekten quanamyz. Būğan i̇eşkim aralaspai-aq
qoisyn! Ğaryş taquasynyñ ne şaruasy bar bizde?! Nege ol meniñ
soñyma tüspek? Nege ol meniñ jeke basymnyñ ömirine qol sūqpaq
bolady? Men būğan üzildi-kesildi qarsymyn!
Zaldağylar tağy da guildesip ketti, köpşiligi onyñ būl sözin
maqūldağan işara tanytyp bastaryn izep qūiady, i̇endi bireuler
oryndarynan tūryp ketip, osy sözdi qostaitynyn bildirip
qoldaryn sermelep jatyr.
Ordok älgi äieldi tynyştandyrmaq bolyp jatyr:
– Ärine, men sizdi tüsinip tūrmyn, hanym, biraq biz Kassandra
tañbasynyñ paida boluyn tejei almaimyz. Körmegen-bilmegensip,
Şyñğys Aitmatov
öz-özimizdi aldausyratudyñ ornyna, osynyñ naqty şyndyq i̇ekenin
moiyndauğa tiıspiz.
– İeger sol ğaryş taquasynyñ aitqanyna bolaşaq prezidenttiñ
minberinen de bas şūlğyp otyra bersek, onda äñgime basqaşa
bolmaq! Onda ol özi kelip, bizge – äielderge, aspandağy Qūdaiğa ne
jazyp qalğanymyzdy aityp bersin! Bir özi ğaryşqa şyğyp alyp,
bärimizdi aiyptamaq bolady, aidai älemniñ aldynda masqaramyzdy
şyğarmaq! – dep şañqyldady arzanqol syrğasy jaltyrap, zal toly
adamdardyñ özin qoldap tūrğanyn sezingennen qūtyryna tüsken
älgi äiel. Bälkim üiinde de östip janjal şyğaratyn bolar, älde üii
de, küieui de joq beişara ma i̇eken. «Netken sūmdyq, – dep kübirledi
Robert Bork öz-özine, – mūndai adasudyñ aqyry qandai qasiretti
bolaryn bilmeidi ğoi. Biraq ony da tüsinuge bolady, aşynğannan
aitqany şyğar».
Al, barğan saiyn doldana tüsken äiel tynyştalar i̇emes:
– Sizge aitu oñai, ony kemeñger ğalym dep soğasyz. Ol bizdiñ
közimizdi aşyp berdi deisiz. Al, men üşin ol – adamdardan bezinip,
orbitağa qaşyp tyğylğan jeksūrynnyñ özi! – dep aiğailady ol
aşuğa bulyğyp.
Osy sözden keiin zaldyñ işi tym-tyrys bola qaldy, jymjyrt tynyştyq. İeşkim älgi äielge qoğamdyq orynda öziñdi
dūrys ūsta degen siiäqty i̇eskertu jasağan joq. Yñğaisyzdau
jağdaida qalğan Oliver Ordoktyñ özi de osyny i̇eske saludy
oiyna ala qoimağan bolsa kerek. Kelesi sätte teledidar ekranyna üñilgen Amerikanyñ talai tūrğyny i̇esten tandyrarlyqtai
körinistiñ kuäsi boldy.
– Mine, qarañyzdar! Jasyrmai-aq qūiaiyn, qarañyzdar, i̇endi ne
isteuim kerek?! – dep şyñğyrdy älgi äiel sausağymen mañdaiyn
ūrğyştap. – Mine, birneşe kün boldy, myna päleket, anau
ğaryştağy saitannyñ sapalağy aityp jürgen Kassandra-tañbasy
meniñ de mañdaiymda bar bolyp şyqty! – Sol mezet onyñ jüzi teledidardan ülkeitip körsetildi, baiğūs äieldiñ mañdaiyndağy da-
Tau qūlağan
byl belgisindei jypylyqtağan qoşqyl tüsti ūsaq sekpil ap-anyq
körinip tūr i̇edi.
– Men būğan neşe türli mai da jaqtym, opalap ta kördim, – dedi
dir-dir i̇etken i̇ernin alaqanymen kölegeilemek bolğan äiel qūmyğa
kübirlep. – Paidasy timedi. Ketpeidi. Kündiz de, tünde de! Demek, älgi ğaryştağy sümelek meni de baqylap otyrğan boldy ğoi?
Mine, qara, qūrsağyñda jatqan şarana seniñ öziñe – anasyna qarsy,
ömirge keluge qarsy, ol senen özin ömirge kelmei jatyp öltirudi talap i̇etip, belgi berip tūr dep közime şūqymaq bolady! Demek, onyñ
ömir süruden qorqyp, jaryq düniege keluden bas tartqany ma? Solai ma? Al, oğan tumai jatyp ömirden jirenudi üiretip, qūrsaqta
jatyp-aq ölimge itermelep otyrğan, jaryq dünieden bas tartuğa
köndirgen kim? Meniñ jeke ömirime kim aralasyp otyr? Ğaryştan
mağan baqylau-säulesin jiberip, tekseru jürgizuge qandai haqy bar
onyñ? Biz mūnda şama-şarqymyzşa ömir sürip jürmiz, al, ol –
jaña osy jerde aitylğandai, kemeñger ğalym Filofei ğaryştan
säule jiberip, äielderdiñ mañdaiynan kassandra-şaranalardyñ
belgisin izdeidi! Bizdi baqylauğa almaq! Adam atyna laiyqsyz
silimtik i̇ekenimizdi betimizge basyp, közimizge şūqidy! Al, biz oğan
ne istei alamyz? Älde mūndai jağdaiğa tap bolğan jalğyz men
ğana ma? Mümkin osy zaldyñ özinde men siiäqty talai äiel otyrğan
şyğar, bälkim olar özderiniñ mañdaiyna Kassandra-tañbasy
basylğanyn äli bilmeitin bolar?! İendi ne iste deisizder mağan,
au, adamdar? Ne isteuim kerek? Ömirden qorqady i̇eken dep işimdegi
şaranany qūrsağymda tūnşyqtyryp öltireiin be? Demek, men de,
meniñ tağdyrym da oğan ūnamaityn bolğany ğoi? Älde oğan jer
betinen jūmaq ornatyp bereiin be?! Qalai? Men mūny quana-quana
ister i̇edim! Biraq, būl älemdi qalai tüzetpekpin? Älde özim de asylyp öluim kerek pe? – Beibaq äiel kenetten i̇eñirep qūia berdi, basyn
i̇erbeñdetip, öz şaşyn özi jūlmaq bolady. Jaqyn otyrğan bireuler
jügirip kelip, iyğynan qūşaqtap, qoltyğynan demep, baiğūsty
alyp ketti.
Şyñğys Aitmatov
Zal tağy da jym-jyrt tyna qaldy. Myñdağan adam i̇eşkimge
janar tiktemei ün-tünsiz melşiıp otyr. Beine bir osynda ne üşin
kelgenderin ūmytqandai, Oliver Ordokqa da qarar i̇emes. Telekameralar onyñ özin de, onyñ minberin de körsetudi qoiyp, birese
zaldağy halyqtyñ bet-jüzin ülkeitip körsetse, i̇endi birde jalpy
köriniske oiysyp ketedi.
Tek özi söileuge daiyndalyp, tamağyn kenegen kezde ğana
ekranda Ordoktyñ beinesi qaitadan paida boldy:
– Däl qazir būl sūraqtardyñ bärine birdei jauap taba almaspyz. Mümkin mūny arnaiy… – dep bastap kele jatqan ony zaldan
şyqqan dauys bölip jiberdi.
– Keşiriñiz, mister Ordok, – dedi zaldyñ tükpir jağyndağy
mikrofonnyñ qasyna kelgen i̇er adam, – meniñ aitaiyn degenim
– biz turaly jaman oilap qalyp jürmeñiz. Biz sizdi qoldaimyz,
biraq, öziñiz de körip tūrsyz, jūrttyñ bäri qazir tolğanys üstinde.
Men özim därigermin, sondyqtan älgi äieldi jaqsy tüsinemin jäne
qatty tebirenip tūrmyn, ol i̇eseñgirep qalğan, tağy osyndai qanşa
äiel qaiğydan qan jūtar i̇eken! Kim bolsa da ğaryşta jatyp alyp,
bizdiñ ömirimizge aralasuyna bolmaidy ğoi! Birinşiden, būl bizdiñ
konstitutsiiämyzğa qaişy keledi. Osy oraida mynadai sūraq tuady:
biz özi demokratiiälyq i̇elde tūryp jatyrmyz ba, joq pa? Öz ömirimizge özimiz qojaiyn bola almaimyz ba? Adam qūqyğyn qorğau degen
bolmaityn ba i̇edi? Jeke tūlğanyñ qūqyğyn aiaqqa taptaityndai kim
i̇edi ol, sonşama? Tipten onysy ğylymi tūjyrymdama bolğan künniñ
özinde de bärimizdi äldebir teoriiä boiynşa ömir sürip, äreket i̇etuge köndiruge qalai däti barady? İeger onyñ älgi tūjyrymdamasyn
qabyl almasam, būl meniñ ömirlik müddeme sai kelmeitin bolsa,
onda mağan täjiribelik jolmen äser i̇etu arqyly äldebir ömir süru
saltyn zorlyqpen tañuğa i̇eşkimniñ haqysy joq. Filofeidiñ joldauyn men de mūqiiät oqyp şyqtym. Ūzaq oilandym. Būl oraida,
öziñizdi qanşa qūrmettegenimmen, men sizben kelise almaimyn, mister Ordok. Filofeidiñ ūsynysyn basşylyqqa alu mümkin i̇emes
Tau qūlağan
dep i̇esepteimin. Mümkin ğylymi tūrğydan kelgende onyñ aitqany
dūrys şyğar, biraq, is jüzinde olai i̇emes, onyki teris. Biz täjiribe
jürgizetindei tyşqan i̇emespiz ğoi!.
– Dūrys! Bärekeldi! Öte dūrys aitty! – degen dauystar janjaqtan japa-tarmağai i̇estile bastady. Zal tağy guildep ketti. Telekameralar jappai şuyldasyp ketken sailauşylardyñ jüzderin
körsetip jantalasyp jatyr. Bir kezde Ordoktyñ öziniñ de beinesin
ülkeitip körsetti. Oğan qarau äri qorqynyşty, äri aianyşty bolatyn. Ol minberde ne isterin bilmei, zaldağy yzy-qiqy aiğaişu men qym-quyt dürligisti qalai basudyñ amalyn tappai abyrjyp tūr i̇edi. Osy sätte Bork älgi bir ystyq sorpa şaşyrap, küiip
qalğandai bolyp körinetin teñbil Ordoktyñ betine qaitadan şyğa
kelgenin añğardy, mūnyñ özi tereñ işki tolqynystyñ, därmensiz
aşu-yzanyñ süikimsiz körinisi bolatyn. Betindegi äldekim
ystyq sorpa şaşyp jibergendei körinetin qara qoşqyl tüsti
ūsaq tañbanyñ izi qaşyqtau jerden, ekrannan qarağanda ystyq
ta ylğal siiäqty seziledi i̇eken. Zalda bolyp jatqan dürbeleñ,
adamdardyñ jer betindegi zūlymdyqtyñ qainar közin öz boiynan köruden bas tartpaq bolyp jantalasuy Borktyñ tūla boiyn
titirkentip jiberdi. İiä, būl – Filofeidi tüsinuden bas tartudyñ
sūrapyl körinisi bolatyn! Borktyñ Ordokqa da jany aşyp ketti,
onyñ jağdaiy şynymen aianyşty i̇edi. «Adamnyñ joly bolmaiyn dese osy i̇eken-au, – dep oilady birge oqyğan joldasy üşin
qinalğan Bork. – İeñ bastysy, jigeri qūm bolyp, jasyp qalmasa
i̇eken. Zaldağylarğa öz sözin ūğyndyryp, öziniñ közqarasyn qorğap
qala alsa dūrys bolar i̇edi. Sonda ğana būrynğy bedelin qaitadan
qalpyna keltire aluy mümkin. Biraq, sonyñ özi qolynan keler
me i̇eken? O, Qūdai, qandai qolaisyz jağdai! Körgen künimiz osy
ğoi, bizdiñ i̇eş kinämiz joq, biraq basymyzğa kün tuğan sätte köz
aldymyzdağyny körmeitinimiz bar! Däl qazir Filofei baiğūstyñ
özi osy zalda bolsa qaiter i̇edi!»
– Men öz atymnan jäne i̇eger meni qostar bolsa, sailauşylardyñ
Şyñğys Aitmatov
da atynan mynany ötiner i̇edim. Mūny büitip qaldyruğa bolmaidy! – Özin därigermin dep tanystyrğan älgi kisi u-şudan dauysyn
asyrmaq bolyp mikrofonğa töne aiğailap tūr. – Amerika azamattaryna qandai da bolsyn täjiribe jasap, synaqtan ötkizuge i̇eşkimniñ
haqysy joq! Ğaryş taquasy bükil adam balasyn jappai aiyptamaq
bolsa özi bilsin, bizdiñ onda şaruamyz joq. Biz – Amerika azamattarymyz. Biz – derbes tūlğalarmyz! Qūrama Ştattardyñ aumağynda
mūndai arandatuşylyq säulelendiru jürgizuge tyiym salynsyn!
Kongress osyny nege aitpaidy, federaldyq organdarymyz ne
bitirip otyr?!
– Dūrys aitady! Jön söz! Tyiym salu kerek! – dep aiğailap
qūia berdi zal toly halyq. – Tyiym salynsyn būğan!
– Tynyştalyñyzdar, myrzalar! Ötinemin sizderden, hanymdar!
– Kezdesudi jürgizuşi öz mikrofony arqyly tärtip ornatuğa tyrysyp jatyr. Būl qymbat bağaly közildirik tağyp, jyltyrata mai
jaqqan şaşyn ortasynan qaq jara tarap qoiğan, resmi kiıngen
adam bolatyn, şamasy, ol da jağdai büitip kürt şielenisip keter dep kütpese kerek. Tolqyp tūrğany ap-anyq baiqalady, qaitaqaita galstugin jūlqylap qūiady. – Mikrofonğa japyrlamai,
bir-birlep söileudi sūraimyn, – dep ötindi ol. – Bäriñizge de kezek
tiedi, tek kezekpen söileñizder, ötinemin, marhabat i̇etip, kezekpen
söileñizderşi.
Biraq, ol keşigip qalğan bolatyn. Qatarlardyñ arasyna
qoiylğan mikrofondardyñ qasyna toptasa qalğan adamdardyñ
ärqaisysy birdeñe aityp qaluğa, däl sony öziniñ aldynda söilegen
adam aityp ketse de, öz janynan birdeñe qosyp, tolyqtyra tüsuge
tyrysyp, bir-birimen talasyp, kimelesip jatyr.
Jürgizuşige mikrofondardyñ qaisysyn qosudy rettep tūruğa
äreñ ülgergennen basqa i̇eşteñe qalğan joq:
– Birinşi mikrofon!.. Kelesi söz i̇ekinşi mikrofonğa beriledi!..
Marhabat! Üşinşi mikrofon! Besinşi, jetinşi, onynşy…
Bir mikrofonnan i̇ekinşisine kezek auysqan sözderdiñ auany
Tau qūlağan
birtindep qatañdai berdi, olardyñ mäni Filofeidiñ jañalyğy
men onyñ oilaryn aiausyz synğa alyp, onyñ özin orbitadan quyp
şyğu kerek degenge oiysa berdi, älemdik deñgeidegi arandatuşyğa,
bükilälemdik zymiiän bülikşige ğaryştan oryn joq; i̇endi bireu,
şamasy, orys emigranttarynyñ ūrpağy bolsa kerek, ony baiağy
KGB-nyñ tyñşylaryndai, jükti äielderge jazyqsyz aiyp tağyp
jürgen ğaryştyq jalaqor dep atap ta ülgerdi. İekinşisi Filofei degen – orystardyñ ğaryşqa ädeii jibergen yqpal i̇etuşi
agenti, onyñ maqsaty – Amerikany iştei iritip, qoğamğa tūqymtek bombasyn tastau dep soqty; tağy biri mūnyñ bäri qazirgi
qoğamdy baqylauda ūstau üşin asa auqymdy aktsiiä ötkizbek bolğan
halyqaralyq mafiiänyñ isinen basqa i̇eşteñe i̇emes dep säuegeilik
jasady. Jinalğandar birinen-biri ötken neşe türli qorqynyşty
boljamdardy aityp jatty. Odan äri zūlymdyq pen aiarlyqtyñ
älimsaqtan belgili sipattary men oğan qosa jaña teñeuler de aityldy – ğaryştağy äzäzil, ğaryştyq ibilis, ğaryştağy anarhist,
tipten baiqausyzda asyra bağalap ta jiberdi – ğaryştyq Faust…
Biraq, köpşiligi janyn jegen mazasyzdyqtan arylmaq bolyp,
şyn köñilimen oilaryn ortağa salğan būl şeşender, i̇eñ aldymen,
ğasyrlar boiy «Kassandra tañbasy» degendi bilmesten-aq ömir
sürip, uaqyt ötken saiyn sany köbeiip, odan äri jetile tüsken
adamzat tarihyna silteme jasai kelip, bäri bir adamdai Filofeige qarsy şyqty, onyñ äleumettik-biologiiälyq jañalyğynan
şyğatyn üreili qorytyndylardy barşa adamnyñ aqyl-oiy men
jan-jüreginen qalai da quyp şyğudy jaqtady, sondyqtan, äsirese,
közinen jasy sorğalağan äielder özderin qūtqarudy, jeke ömirine
baqylauşy-säulelerdiñ basyp kiruinen qorğaudy ötingen kezde osynyñ bäri şynymen adamğa sūrapyl äser i̇etetin i̇edi. Aqyr
soñynda, osy şuly pikirtalas barysynda būl ğaryş taquasyn
Birikken Ūlttar Ūiymynyñ özi qolğa aluğa tiıs i̇ekeni, adamzatty
qorğau maqsatynda şara qabyldau jöninde osy ūiymnyñ özinde
mäsele köteru turaly talap qoiyldy.
Şyñğys Aitmatov
Osynyñ bärin baqylap otyru Robert Borkqa tym auyr tiıp,
köñili jabyrqady, Filofeidiñ dünie-älem jaralğannan beri äne
bolady, mine bolady dep kütip kele jatqan bolaşaq aqyrzamannyñ
şynaiy mänin aşyp beru üşin, sol kesapattyñ syrtqy älemdegi
auqymdy apattan i̇emes – mūnymen kelisuge bolar i̇edi, ömiri tausylmaityn, barğan saiyn aila-amaly köbeiip, qatygezdigi artyp
otyrğan adam balasynyñ zūlymdyğynan tuyndaityn tūqym-tektiñ
azğyndauynan bolatynyn däleldeu üşin äreket i̇etuin adamdardyñ
basym köpşiligi tüsinbeitinine küiinişpen köz jetkizdi. Atam zamannan beri jasap kele jatqan künälary üşin, Qūdaidyñ özi syilağan
ömirdi – ärkimge i̇edäuir ūzaq merzimge tartu i̇etilgen, biraq mäñgilikke
sozylmaityn, äu bastan Keñistik pen Uaqyt boiynşa şekteuli,
asa qymbat ta qaitalanbas Ömirdi laiyqty süre almağany üşin
jazağa tartylmai qoimaityny turaly adam boiyndağy aiuandyq
qorqynyş tağy da alğa şyqty.
Oliver Ordoktyñ qazirgi türine qaraudyñ özi mümkin i̇emes i̇edi.
Ordoktyñ i̇endi öz-öziniñ aldynda da qūny tömendep, qadiri ketetinin
köz aldyna i̇elestetken Bork oqiğanyñ mūndai betalysyn boljai
almağany üşin özin kinäli sezindi, biraq Ordokqa būl jaiynda
basqaşa türde i̇eskertken-tūğyn.
Is jüzinde, Ordok öte yñğaisyz jağdaida qalğan i̇edi. Osy
kezdesuge onyñ i̇eşqandai qatysy joqtai-aq, minberde tūrğan
ol beişarany jūrttyñ bäri ūmytyp ketken bolatyn. Aitylğan
sözderdiñ bäri tek Filofeidiñ atyna ğana bağyştalyp jatty,
beine bir būl miting Ordoktyñ qūrmetine i̇emes, äldebir belgisiz
jaqta, ğaryş keñistiginde jürgen Filofeige arnalğandai-aq,
jūrttyñ nazary tügeldei soğan auyp ketti. Mikrofonğa ūmtylğan
adamdar prezident boludan ümitkerge i̇emes, Filofei taquağa
äldeneler aityp qaluğa tyrysuda. Al, ümitker bolsa, sol küii
minberde äli tūr. Köz aldynda bäri şuly bazarğa ainalyp ketken.
Sailauşylar men teledidar körermenderiniñ miyna Ordoktyñ
sailanuy qanşalyqty mañyzdy i̇ekeni turaly oilardy siñiruge
Tau qūlağan
arnap daiyndalğan närselerdiñ bäri adyra qaldy. Sport zalynyñ
töbesine ilingen külip tūrğan Ordoktyñ beinesi salynğan aua
şary da külkili, sabynnyñ köpirşigi tärizdi közge qoraş körinedi.
Älsizdikke boi aldyryp, jigeri qūm bolğan onyñ özi de abyrjyp
qalğan. Qasyna keñesşileri men kömekşileri kelip, qūlağyna
äldenelerdi sybyrlap ketedi, biraq ol minberde solpiyp äli tūr.
Köz janarynan yzağa bulyğyp tūrğany baiqalady, betindegi
tañbalary jalqyndanyp qūbyla tüsken. Būl onyñ tolyq küireui,
bükil i̇eldiñ aldynda masqara boluy i̇edi.
Mitinginiñ bağyty basqa jaqqa būrylyp ketti. Su tübine batyp
bara jatqan beişarany qūtqaru üşin tosyn äreket jasalmağanda
mūnyñ aiağy qaida aparyp soğaryn kim bilgen. Kenet sahnağa müsini
sportşyğa keletin bir jas jigit jügirip şyqty; äli de galstugin
jūlqylauyn qoimai, söileuşilerdiñ kezegin rettemek bolyp äurege
tüsip tūrğan jürgizuşiniñ qasyna batyl basyp taiap keldi de, oğan
äldeneni aityp, qolyndağy mikrofondy jūlyp aldy. Sodan keiin
zalğa arnap dauystap bylai dedi:
– Kütpegen jerden basa-köktep söilep tūrğanym üşin keşirim
ötinemin. Men bir mälimdeme jasamaqpyn! Būl öte mañyzdy!
Aiğai-şu bäseñdegendei boldy. Zal bir sät tynyştala qaldy.
Uaqytty joğaltuğa bolmaityn i̇edi.
– Meniñ aty-jönim Entoni İunger, – dedi sahnağa kenetten şyğa
kelgen jas jigit.
«İe, mynau ma, demek, Entoni İunger degen jigit osy boldy ğoi»
– dep oilady Robert Bork.
– Meniñ atym sizderge beimälim şyğar, – dedi İunger. – Men
de özderiñiz siiäqty osy okrugtegi sailauşylardyñ birimin.
Sondyqtan, özimniñ de söileuge haqym bar i̇ekenin paidalanyp
qalmaqpyn. Onyñ üstine, men mister Ordoktyñ komandasynda jūmys isteimin, onyñ keñesşileriniñ birimin. Nazar qoiyp
tyñdaularyñyzdy ötinemin. Būl jiyn ğaryştan kelgen mäseleni
talqylau jöninde pikirtalas ötkizuge i̇emes, prezidenttikten
Şyñğys Aitmatov
ümitkermen kezdesuge arnalğan. Sondyqtan qazir özimizdiñ sailau
aldyndağy talqylauymyzdy odan äri jalğastyrğanymyz jön bolar, al, Filofei turaly äñgimeni basqa joly aitarmyz, öitkeni,
osy bir i̇erekşe jañalyq turaly äli talai oilanyp-tolğanuğa tura
keletin siiäqty. Sondyqtan kelisilgen jospar boiynşa äreket i̇etudi
ūsynamyn. Mister Ordoktan Filofeidiñ mäselesine alañdamaiaq, öziniñ qorytyndylary turaly aituyn ötineiik.
Būl der kezinde kelgen kömek i̇edi. Janjal basylğan siiäqty. Entoni İungerdiñ batyldyğyna Bork riza bolyp qaldy. Özi de ony
şamamen osyndai bolar dep joramaldağan. Odan keiingi bolğan
jağdaidy i̇eşkim de, tipten Borktyñ özi de kütpegen bolatyn.
Ordoktyñ da osal i̇emestigin moiyndau kerek, ol dereu i̇esin
jiyp, tizgindi öz qolyna aldy.
– İiä, sözimdi äri qarai jalğastyraiyn, – dedi ol, osy sät
köz janarynda äldebir ot jarq i̇ete qaldy, özi kenet özgerip sala
berdi, mūny kilt qūbylyp şyğa kelgen jüzinen-aq añğaruğa bolatyn. Äldenege nyq bel buğan siiäqty. – İiä, qūrmetti sailauşylar,
jaña ğana Entoni İunger aitqandai, men mūnda öz sözimdi äri qarai
jalğastyru üşin tūrmyn. Biraq, būğan säl ğana tüzetu i̇engizu kerek. – Otyrğandarğa synai qarap, säl üzilis jasağan ol mūnysyn
izinşe tüsindirip ötti. – Men naq osy Filofei turaly aitpaqpyn,
iiä, tura sol Filofeidiñ özi turaly, – dep atap körsetti ol. – Osy
jerde mikrofon arqyly söilegen adamdardyñ oilaryn äri qarai
jalğastyryp, bizge ğaryştan psihologiiälyq şabuyl jasalyp
otyrğany, adamzat tūqym-teginiñ qazirgi jağdaiy qatal synğa
alynğany turaly pikirlerdi odan äri damytpaqpyn. Būl jaiynda
birinşi kezekte aitu kerek, öitkeni, men sailauşylardyñ pikirimen,
halyqtyñ pikirimen ömir sürip jürgen adammyn. Mine, qazir bärimiz
birgemiz, būl men üşin öte mañyzdy. Osynda söilegen adamdardyñ
aitqan sözderi meniñ de janyma jaqyn. Amerika demokratiiäsy
üşin i̇eñ bağaly qūndylyq bolyp tabylatyn bizdiñ qūqyqtarymyz
ben bostandyqtarymyzğa ğaryştan adam balasy i̇estimegen şabu-
Tau qūlağan
yl jasalğan kezde, özim de şamamen osylai oilağanmyn. Sonau
ğaryşta jürgen Filofeidiñ bizdiñ ömirimizge qastandyq jasap
otyrğany turaly osy jerde aitylğan söz äbden dūrys, men mūnymen
tolyq kelisemin. Ol mūny qalasa da, qalamasa da öz basym būğan
mynany qosar i̇edim: tüptep kelgende ol bizdiñ demokratiiämyzdyñ
közin joimaq. Būl mümkin i̇emes siiäqty, biraq solai. Būl – nağyz
zūlymdyq, külli adamzatqa qarsy aram piğylmen jasalyp otyrğan
qastandyq. Mine, ibilistiñ sūrqiiälyğynda şek joq i̇ekenine sizder
men bizder tağy da köz jetkizdik. Äueli osy taqyryp boiynşa özim
äñgimelesken keibir belgili, bir qarağanda bilikti bolyp körinetin
adamdardyñ pikirin keltire otyryp, özim de osy jaiynda aitpaq
bolatynmyn. Biraq, sözimniñ i̇ekinşi böligine, Filofeidiñ joldauyna özimniñ jeke közqarasym qandai i̇ekenin aituğa ülgermei
qalğanymdy özderiñiz de kördiñizder. Osy zaldağy adamdardyñ
aitqan pikirleri meniñ oiymmen de qabysyp jatyr. Men osyğan
rizamyn, būl meniñ alğan bağytym dūrys i̇ekenine tağy da közimdi
jetkize tüsti. Kütpegen jerden qazirgi qoğamğa asa zor qater töngeni
turaly pikirge öz basym tolyq qosylamyn. Özin-özi Filofei
taqua dep atağan būl adamnyñ osy äreketi tūqym-tekti zertteuge
bağyttalğan siiäqty, biraq, is jüzinde bizdiñ ömirşeñ ruhymyzdy, özimizge degen, bizdiñ örkenietimizge degen tarihi senimimizdi
qūrtuğa bağyttalğan qastandyqtan basqa i̇eşteñe i̇emes. İendi myna
jäitke nazar salyñyzdar, būl qastandyq tek ğaryştan ğana jasalyp otyrğan joq, Filofei özine Jer betinen odaqtastar tauyp
alğan, olardyñ arasynda özimiz ğylym men qoğamdyq ömirdegi bedeli
joğary dep sanap jürgen jekelegen adamdar da bar. Mine, mäsele
qaida jatyr! Būl adamdar Filofeimen birge özderiniñ sät sağatyn
kütip otyr, sol kezde olar özderiniñ ğaryştyq dem beruşisin kökke
köterip, onyñ atyn jamyla otyryp jer betin astañ-kesteñ i̇etpek,
bizdiñ ömir süruge laiyqty adamdar i̇ekenimizge kümän keltirip, i̇eñ
bastysy – bizdiñ äielderimizdi masqara qylyp, olardyñ mañdaiyna
ibilistiñ belgisi – Kassandra tañbasyn baspaq. Oilap köriñizder
Şyñğys Aitmatov
– apat pen päle-jalanyñ säuegeii Kassandranyñ tañbasyn! Būl
tañbanyñ osylai ataluy tegin i̇emes. Ne degen zymiiändyq işara!
Biz bärine daiyn tūruymyz kerek! Bükil ūltymyz daiyn tūruğa
tiıs! Üstine akademiiä kiımin kigen Filofeidiñ jaqtastary qazirdiñ
özinde būqaralyq aqparat qūraldary arqyly adamdarğa yqpal i̇etip,
olardy ğaryştan jiberilgen jalğan säuegeilikke sendiruge tyrysyp jür. Men asyra aityp tūrğan joqpyn, seniñizder, būl – külli
adamzatqa qarsy jasalyp otyrğan qastandyq. Mūny tek solai ğana
atauğa bolady! Mine, qūrmetti sailauşylar, meni mazalap jürgen
osy mäsele!..
Zal tek osy sözdi ğana kütip otyrğandai i̇eken. Prezidenttikten
ümitkerdiñ sözine i̇eltigen zaldağy jūrt odan köz almastan qadala
qarap qalypty. Oliver Ordoktyñ aitqan sözi olardyñ kökeiindegi
küdik-kümändi tap basyp, tolyq tüsinistik tapty.«Alfa-Beisbol»
sport zalyna jinalğandar osy sät bäri birdei dem alyp, bir ğana
ūranğa – Oliver Ordoktyñ auzynan şyqqan sözge ğana ūiyp
otyr i̇edi. Söz joq, būl onyñ jeñisi bolatyn. Äueli masqara bolyp
ūtylğandai köringen Ordok i̇endi saltanatty jeñiske jetti. Osy
jeñiske bastar joldy däl tauyp, tamaşa ailakerlik jasady, öz
bağytyn kürt özgertip, ğajap tabysqa keneldi.
Ordoktyñ özi de özgerip sala berdi. Minberde qazir ol i̇emes,
müldem basqa adam tūrğan i̇edi. Jinalğandarğa öz söziniñ qalai
äser i̇etip jatqanyn körgen Ordoktyñ ruhy birden-birge köterile
tüsti. Osy sät ol öz-özine riza bolyp, iştei tamsanyp tūrdy,
öziniñ zor tabysqa jetkenin sezip, masattanu sezimine bölendi, söz
degeniñ tasqyndai tögilip jatty; oğan qazir öz sözi osy otyrğan
adamdardyñ, äsirese, būğan süisine köz tikken äielderdiñ näpsisin
qozdyryp, qūmaryn qandyryp jatqandai körindi, tipten osy
otyrğan adamdardyñ bäri jynysyna da qaramastan, i̇erkekter
men äielder tügelimen būğan berilip, ärqaisysy tek osyny ğana
köksegendei körindi, osy sezimnen küş alğan būl arqyrai kisinep,
auzynan jalyn şaşyp, üiirdegi baitaldar men bielerdiñ soñyna
Tau qūlağan
tüsken aiğyrdai qūtyryna tüsti; är sözi boiyna qainağan küş
bitirip, añsai kütken, biraq äli de qol jetkize qoimağan iñkäri – bilik
degen arumen tar tösekte toğysar sätti kütip, aldyn ala rahatqa
bölendi. Beine bir bağy zamandardan, ormandağy jabaiy kezden
beri sanasynyñ bir tükpirinde jatqan, özi siiäqty maqūlyqtardy
bilep-tösteuge degen qūmarlyq, öz biligin i̇eşqaşan joğaltpauğa
ūmtylğan aş böriniñ alapat quaty qaita ūianyp ketken siiäqty.
Biraq bilikke qol jetkizudiñ bal aiyna barar joly söz tasqyny
arqyly ötetin, ağyl-tegil söz seli qarsy aldyndağy tas qamaldy,
qazirgi sätte – Filofei men onyñ äzirşe jeñilis taba qoimağan
jaqtastarynyñ ūsynyp otyrğan ideiäsyn tas-talqan i̇etip küiretuge
tiıs, jinalğandarğa ol osy turaly astarlai jetkizip, olardy özine
sözsiz bağynyp, qolyn sermep qalsa boldy, älgi qasköilerge qarsy
küreske dürk köteriluge daiyn tūruğa astyrtyn ügittei bastady.
O, būl Oliver Ordoktyñ jūldyzy janğan sät i̇edi. Jūrttyñ
bäri oğan bir adamdai tänti bolyp otyr, tek ekran betinde birer ret
jalt i̇etip körinip qalğan, minberge jaqyn tūsta otyrğan bir adam
ğana olarğa qosylğan joq. Entoni İunger sahnanyñ şet jağynda
bir qyryndap otyr i̇edi, äldekimniñ laqtyrğan tasy tiıp kete me dep
qoryqqandai basyn qos qoldap qysyp alğan, būlşyq i̇eti būltiğan
qolynyñ tamyrlary adyraiyp şyğyp ketipti, özin jaisyz sezinip
otyrğany birden baiqalady.
Būl kezde Oliver Ordok tike şabuylğa şyqqan bolatyn, onyñ
sözi zaldağylar men odan tys jerlerdegi adamdardyñ bäriniñ jandy jerine tiıp, olardy öz degenine köndirip, tabysqa birjola jetip
tynuğa bağyttalğan i̇edi. Ol üşin qazirgi sät i̇erekşe-tūğyn, tūla boiyn beine bir qarsy aldynan jügire şyqqan, qūşağyna qūlai ketuge
daiyn tūrğan süiiktisin sözben aimalap, qūşaqtai qysyp, sipalap,
är jerinen süigiştep jatqandai sezim bilep aldy, būl üşin jedel
de batyl qimyldau kerektigin ol osy sät aiqyn tüsindi.
– Bärimiz qyrağylyq tanytuymyz kerek degen kezde, – dep
i̇eskertti ol är sözin «Alfa-Beisbol» zalyna jinalğan halyqtyñ
Şyñğys Aitmatov
jetesine jetkize nyğarlap, – men qoğam müddesin basşylyqqa ala
otyryp, siz ben bizdiñ masqarağa ūşyrap, osy adam i̇estip-körmegen
ğaryştyq qaskünemdiktiñ qūrbany bolyp ketpeuimizdi oilap
tūrmyn. Öitkeni, būl mäsele asa auqymdy boluymen qatar är adamğa,
sonyñ işinde osynda, sailau aldyndağy kezdesuge jinalğandarğa
da qatysty, – Filofeidiñ adamzattyñ tūqym-tegin özgertip, onyñ
qūrylymyn būzuğa bağyttalğan, qoğamda ürei tuğyzyp, adam
boiyndağy ömirşeñdik negizderdi joiudy maqsat tūtqan planetalyq
deñgeidegi sūmdyq täjiribesinen qaitsek qorğana alamyz?!
– Onysy bola qoimas! – degen aşuly dauystar i̇estildi zaldan. –
Biz būğan jol bermeimiz!
– Men de solai oilaimyn, – dep jalğastyrdy Oliver Ordok. –
Jäne būl üşin bar küşimdi jūmsaityn bolamyn. Meni i̇eşteñe de
toqtata almaidy. Biraq, ğaryştan töngen qaterdi jäne Filofeidiñ
aldynda mäimöñkelei jügirip, jağdaidy uşyqtyra tüsuge tyrysatyn, qarapaiym tilmen aitqanda – taza sudy lailap jürgen onyñ
jer betindegi qyzmetşilerin qalai, qaitip zalalsyzdandyruğa bolady? Äñgime adamdar men tūtas halyqtardyñ tağdyry turaly bolyp tūrğanda men jalpyğa ortaq ündeu tastaumen ğana şekteletin
izgi jandy aqsüiek bolyp qala almaimyn. Filofeişiler mynany
bilip qoisyn, olar qanşama ūşqyr oily dälelderge süiense de,
biz olardyñ tūqym-tekti jeleu i̇etken apatty aranyna qūlai ketuge
kelisim berip, daiyndyq bildire almaimyz, būl mümkin i̇emes! Atap
aitqanda, men bir futurolog ğalymmen, ğylymi ortada belgili,
älemdik atağy da bar, biraq is jüzinde ğaryş taquasynyñ i̇eñ basty
jaqtasy, kerek deseñizder, onyñ ideologiiälyq nökeri bolyp tabylatyn bireumen ūzaq äñgimeleskenmin. Būrynğy Keñes Odağynda
kösemderine şyn köñilmen qyzmet i̇etip, ol üşin ömirin qiiüğa daiyn tūrğan jastardy, qatelespesem, belsendi komsomol dep atağan.
Filofeidiñ qolşoqpary da solarğa ūqsaidy, biraq ol jas i̇emes,
i̇egde tartqan adam, özi bizdiñ universitette jūmys isteidi, qala
syrtynda tūryp jatyr, onyñ aty – Robert Bork!
Tau qūlağan
Bir sät tym-tyrys bola qaldy, otyrğandar dem ala almai
tūnşyğysyp qalğandai, sodan keiin kübirlegen dauystar tūtas bir
guilge ūlasyp ketti: «Robert Bork! Robert Bork! Robert Borkty aityp tūr! Robert Bork degen bireu!»
– Mine, solai, qūrmetti sailauşylar. Ärine, keşe men Robert Borktyñ ğylymi dälelderin sypaiylyq saqtap tyñdap aldym, sodan keiin onyñ nazaryn mynağan audarğym keldi, – kimniñ
de bolsa tiri adamdardyñ tağdyryn i̇elemeuge haqysy joq, al,
Filofeidiñ aldyna qoiğan ğylymi maqsaty qandai bolsa da, ol
bizdiñ ömirimizge basa-köktep kirip, ony küiretpek bolyp otyr, sol
kezde onyñ Filofeidiñ özinen de asyp tüsuden taiynbaitynyn
baiqadym. Mine, osyndai adamdardyñ syrty ğalym bolğanymen,
işinde külli älemge qarsy bağyttalğan zūlymdyq būğyp jatady
i̇eken! Robert Bork üşin özimen äñgimelesip otyrğan adamnyñ basyn
qatyratyn filosofiiälyq sandyrağy men ğalamdyq oilary özimen
birge kündelikti qatar ömir sürip jatqan qarapaiym adamdardyñ
tağdyrynan äldeqaida mañyzdy. Mūndai qarapaiym adamnyñ basyna tüsken qiyndyqty Robert Bork i̇eleñ qylmaidy, ğylymi sipatta qandai dälel keltirse de tüpki maqsaty – adamzattyñ ūrpaq
jalğastyruyn toqtatyp, bärimizdi bolaşağymyzdan aiyru bolyp
otyrğan Filofeidiñ ilimi üşin ol mūny şimirikpesten qūrban
i̇ete saludan taiynbaityn adam. Robert Bork – nağyz fanatik, ol
Filofeidi tolyq qoldap otyr jäne oğan qūddy ibilistiñ özine
qyzmet i̇etkendei qyzmet i̇etuge daiyn.
– Ne aityp kettiñiz, mister Ordok! Būl tek i̇ekeuiñizge ğana ortaq
oñaşa äñgime i̇emes pe i̇edi! – dedi şydai almağan Entoni İunger
jürgizuşiniñ mikrofonyn jūlyp alyp. Jüzi quaryp, beti tyrjiyp ketken. – Jeke äñgimeni köpşiliktiñ talqysyna salğanyñyz
qalai?!
– Bork i̇ekeumizdiñ aramyzda bolğan äñgimeni basqalardan
jasyrğym kelmeidi, – dep jauap qaitardy Ordok beti bülk i̇etpesten. – İeger oñaşa äñgimede bükil adamzattyñ tağdyry qozğalsa, i̇eger
Şyñğys Aitmatov
Robert Bork siiäqtylar Filofeidiñ äreketin maqūldap, ony aqtamaq
bolyp, tipten onyñ bükil älemdi jeke baqylauğa aluyna jol salyp
beru üşin adamdardyñ sanasyna onyñ isiniñ dūrystyğyn siñiruge
ūmtylsa, onda nege men oğan sypaiy-syrbazdyq bildiruim kerek?
Du qol şapalaqtalyp, «Alfa-Beisbol» zaly jañğyryğyp baryp basyldy. Teleoperatorlar Oliver Ordoktyñ kezekti jeñisiniñ
ğajaiyp körinisi retinde jinalğan jūrtşylyqtyñ bet-jüzindegi
özgeristerdi qalt i̇etkizbei beinetaspağa tüsirip alu üşin zal işinde
ärli-berli jügirisip jür.
Entoni İunger tağy birdeñe aituğa talaptanğan:
– Mister Ordok, būlai isteuge haqyñyz joq…
Biraq zal ony söiletpei qoidy. Bäri bir adamdai dürkirete qol
soğyp, onyñ sözin basyp tastauğa, bir söz aitqyzbai, tūrğan jerinde
tūnşyqtyra saluğa tyrysyp baqty.
Alaida İunger öz dauysyn jūrttyñ qol şapalaqtauynyñ duylynan asyrmaq bolyp, qolyn sermelep, jan ūşyra birdeñelerdi
aityp jatty, būl otqa mai qUia tüskendei boldy, i̇endi İungerdiñ dausyn birjola basyp tastau üşin bäri qosylyp aiğailai bastady:
«Or-dok! Or-dok! Or-dok! Or-dok!»
Sodan keiin qūddy bireu būiryq bergendei-aq bäri birdei oryndarynan atyp tūryp, Ordoktyñ atyn qaitalap, dürildetip qol
şapalaqtauğa köşti: «Or-dok! Or-dok! Or-dok!»
Sonymen, Ordoktyñ saltanatty säti şyrqau şegine köterildi.
Mūndai saiasi tabysqa jetu turaly onyñ bäsekelesteriniñ birdebiri armandap körmegen şyğar. Al, şarğa boily, alaşūbar bet-jüzi
äldebir torğaidy i̇eske salatyn, Gebbelske qatty ūqsaityn ol qazir
jinalğan jūrtşylyqtyñ guildei qostauymen bas ainaldyrar
biıkke köterilip ketti, adam aitqysyz tabysqa jetkeni sonşalyq,
mūndai bolar-au dep i̇eşkim oilamağan bolatyn, osy sät Ordoktyñ
özi baqyttan basy ainalyp, qūlap qala jazdap tūrdy. Degenmen, ol
öz-özin bilei alady i̇eken. Şarua bitti, i̇endi osy tabysty baiandy
i̇ete bilui kerek. Zal bolsa «Or-dok! Or-dok!» – dep dürildep jatyr.
Tau qūlağan
Ol aqyry öz-özin tüpkilikti qolğa alyp, riza pişinmen külimsirep
qoiyp, zaldağylardyñ aiğaiy men qol şapalaqtauyn toqtatuğa
işara bildirdi de säl tynyştyq ornağannan keiin bylai dedi:
– Osynda äldekimniñ Robert Borkqa jany aşyp tūr ğoi
deimin, sonşama ne bolyp qaldy? Şyn mänine kelgende, oğan
kedergi keltirip tūrğan i̇eşkim joq. Bork kelsin de, olai i̇emes
i̇ekenin aitsyn, ğaryştağy Filofei i̇ekeui adamdarğa, halqymyzğa,
ūltymyzğa, keler ūrpaqqa paidasyn tigizgeli jürgenin osy
otyrğan jūrtşylyqqa tüsindirsin. Söitip mağan laiyqty toitarys bersin! Marhabat! Qūdaiğa şükir, biz demokratiiäsy meilinşe
damyğan i̇elde ömir sürip otyrmyz. Meniñ oiymşa, Borktyñ özi de
ün-tünsiz qala qoimas, äli-aq öz sözin aitar. Al, i̇eger i̇esin jiyp,
Filofeidi qoldauyn qūiar bolsa, onda bärin tüsindirip berer jäne
täubasyna keler dep ümittenemin. Jalpy, ne aitsa da özi bilsin.
Amerikanyñ, tek Amerikanyñ ğana i̇emes, basqa i̇elderdiñ de barlyq
gazet-jurnaldary oğan qyzmet körsetuge daiyn, oiyn ortağa
salsyn, radio da, teledidar da barşylyq. Biraq, qūrmetti sailauşylar, mağan senuleriñizge bolady, men de qarap qalmaspyn,
būqaralyq aqparat qūraldarynan özime azdağan köñil böluin
ötinermin, biraq men öz zamandastarymdy futurologiiälyq teoriiälarmen toidyruğa tyryspaimyn, Filofeidiñ ilimine i̇eligudiñ
otpen oinau i̇ekenin, öituge bolmaitynyn, Bork pen Filofeidiñ
älemdik apat tuğyzğaly jürgenin är adamnyñ da tüsinui üşin küş
salyp bağarmyn. Borktyñ oiyndağysyn bilgen sätten beri janym
tynyştyq tabar i̇emes – onyñ oilary şynymen-aq qorqynyşty,
ol barlyq jerdegi äielderdi tügelimen baqylau-säulesi arqyly
tekserip, külli adam balasynyñ jasağan künälary üşin bärimiz
bir adamdai keşirim sūrap, täubağa keluimiz turaly ideiäny
jüzege asyrmaq. Mūnyñ bäri dästürli din ataulyny yğystyryp
şyğaryp, adam janyn bir özi bilep-tösteitin Filofeidiñ jaña
dinin i̇engizuge ūlaspaq. İendi älemdik dinder de özderiniñ ne isteui
kerektigin oilastyruğa tiıs! Aldağy uaqytta osyny aqylğa salu
Şyñğys Aitmatov
kerek, men de naq osy jaiynda aityp, jazatyn bolamyn. Biz osy
i̇eki ğalymdy – orbitadağy Filofei men jer betindegi Borkty der
kezinde auyzdyqtauğa tiıspiz. Men mūny osyndağy barlyq jurnalisterge arnap aityp tūrmyn. Ärine, auyzdyqtau degende tek
zañdy jolmen ğana äreket i̇etuimiz kerek, basqaşa isteuge bolmaidy! Mūndai täjiribe jürgizuge älemdik deñgeide tyiym salynuğa
tiıs. Būl oraida mağan sizder de qoldau körsetip, senim bildirer
dep ümittenemin!
Jinalğandar dür i̇ete qaldy, zaldyñ işi du qol şapalaqtaudan
jañğyryğyp ketti, jūrttyñ bäri oryndarynan tūryp, bäri qosyla
aiğailai bastady: «Or-dok! Or-dok!» Oliver Ordok äri rahattana,
äri Uialğansyp tūryp jūrtşylyqtan qoşemetteudi toqtatuyn tağy
da ötindi.
– Sizderdiñ äli de birer minut uaqyttaryñyzdy alsam deimin.
Jaña ğana aitqan oilarymdy äri qarai damytu üşin…
Kenet sport zalynan berilip jatqan tikelei habar şort üzildi.
Ekran beti sönip qaldy. Bireu aşuly qimylmen teledidardy öşirip
tastady. Būl Djessi bolatyn. Qaşan keldi, bölmege qalai kirdi,
bağanadan beri qaida boldy – bir būryşqa jaiğasyp alyp bärin
kördi me, körgeninen şoşynyp, ornynan tūra almai qaldy ma, älde
kelgen beti osy ma – Bork mūny bilmep i̇edi. Köz aldynda bolğan
jäitten jan-düniesi qūlazyp, qatty jabyrqağan ol äldeqaida mänmağynasyz köz jiberip, kresloda mäñgirip otyryp qaldy.
– Qaşanğy şydauğa bolady?! Qalai qarap otyrsyñ mūny?! –
dep küieuine şap i̇ete qaldy Djessi. – Toqtat! Jeter osy da!
Küieui ündegen joq.
– Kabinettegi teledidardy da qospa! – dedi äieli şamyrqanyp.
– Üidegi barlyq telefondy aiyryp tastaimyn! Qūryp ketsin
bäri, i̇eşkim de, i̇eş adam da, birde-biri telefon soqpasyn! Äitpese
qazir seniñ Oliver Ordogyñnyñ ne aitqanyn körgen adamnyñ bäri
i̇erinbesten osynda habarlasuğa tyrysatyn bolady! Ne masqara būl!
Netken pasyqtyq!
Tau qūlağan
Bork til qatar i̇emes.
– Nege ündemei qaldyñ?! – dep aiğailap jiberdi äbden aşynğan
Djessi. – Būl ömirde mūndai sūmdyq i̇eşqaşan bolğan i̇emes!
– Tynyştalşy, ötinemin, – dep sūrady Robert Bork, – bäribir
seniñ aiğaiyñnan i̇eşteñe özgermeidi ğoi!
Sodan keiin i̇ekeui de ürpiısip, i̇ezilip ün-tünsiz otyryp qaldy.
Dalada qarañğy tüsipti. Älginde ğana suretke sūranyp tūrğan küzdiñ
äsem küni öz kezegimen öte şyqty… Biraq, artynda alañdau men
mazasyzdyq qaldyryp barady… Aldağy künderdiñ ne alyp keleri
belgisiz…
– Öz-özime sene alar i̇emespin, müldem senbei tūrmyn, – degen Djessidiñ dirildegen dauysy tynyştyqty būzyp jiberdi. –
Osy bir oqystan tap bolğan mäseleniñ töñireginde dau-damai tuaryn kütkenmin, biraq sağan büitip opasyzdyq jasap, pasyqtyq
körsetedi-au dep oilamappyn!.. Öziniñ bas paidasy üşin basqa adamdy osylaişa aidai älemniñ aldynda masqara qyluğa bola ma i̇eken?!
Ol jeksūryndy öz qolymmen öltiruge barmyn! İendi kelip sondai
adam Amerikanyñ prezidenti boluy mümkin be?! Qūdai qaida qarap
otyr?! – Djessi aşynğannan i̇eñirep jylap jiberdi.
Bork ornynan tūryp, äieline su qūiyp berdi. Ol bezgek
soqqandai qalş-qalş i̇etedi, staqanğa tigen tisi saqyldap ketti,
üstine de tögip aldy.
– Tynyştal, Djessi, i̇endi meni tyñda, – dedi ol äielin basynan
sipamaq bolyp.
Äieli basyn tartyp äketti.
– Joq, tyñdamaimyn, i̇eşkimdi de tyñdamaimyn, Qūdai üşin
i̇eşteñe aitpaşy mağan! – dedi ol solq-solq i̇etip.
– Jaraidy, keşir. Biraq, qasyñda boluğa rūqsat i̇et… Keşir…
Kresloda bük tüsip, jany qinala solqyldai jylap jatqan
äieliniñ denesi dir-dir i̇etedi. Būryn añğarmaityn, öziniñ şaşy
ağaryp, qartaiyp qalğan i̇eken, osy bir qorqynyşty sätte mūny
körudiñ özi de janyna qatty batty.
Şyñğys Aitmatov
Robert Bork beine bir öz üiinde i̇emes, äldebir beitanys jaqta,
qalyñ tūmannyñ işinde adasqan adamdai oñdy-soldy, alğa-artqa
sendelip jüre berdi. Tasadan tigen qasköi soqqynyñ auyrlyğy
sonşalyq – qazir oğan äldebir tereñ qūzğa qūlap ketpeu üşin
qozğalu da, toqtau da birdei qorqynyşty tärizdi.
Keide teledidar arqyly boksşylardyñ oiynyn qyzyqtaityny
bar i̇edi, Bork sonda bir-aq soqqydan i̇esinen tanyp, sūlq tüsken, bögde
planetadan kelgen jat tirşilik iesindei bolyp, tük tüsinbesten
jan-jağyna alaqtai qarağan boksşynyñ sol sätte ne oilaityny,
ne sezetini turaly tolğanyp, beişarağa jany aşityn. İendi mūny öz
basynan keşkendei bolyp tūr. İendi mūndai jağdaida ainaladağy
älemniñ sol küii qalatynyn, qirap tüsken – bir jağynan, toqyrap
qalğandai, sonymen bir mezgilde byt-şyt bolyp aralasyp ketkendei körinip tūrğan öziniñ oi-sanasyndağy işki älemi i̇ekenin tüsindi,
ağyp tūrğan bağytynan jañylyp qalğan boiyndağy qany şytynap jarylyp bara jatqandai köringen basynyñ işin daladağy
jañbyrdyñ şuylyndai dürildetip, bar oiyn äldebir alys jaqqa
ağyzyp äketip bara jatqan siiäqty.
Ol bölmeni kezip jüre berdi, myna sūmdyqtan i̇eseñgirep qalğan
oi-sanasy osydan bir-aq sağat būryn özi üşin özi kim bolğanyn
ūmytyp, öziniñ «meninen» aiyrylyp qalğan, öziniñ barşa bolmysbitiminen tuyndaityn şyndyğynyñ qirandysyna ainalğan qara
qūrdymdy auyr küiinişpen aralap, sendelip jür. Sonyñ bärin
Oliver Ordok pen onyñ köpirme sözine ilanğan tobyr bir-aq sätte
qoparyp tastap, tabanyna salyp taptap, örtep jibergendei. Ol
öziniñ aiaqqa taptalyp, örtenip ketkenin, söitip birjola öşkenin
tūla denesimen sezindi. Tūla boiy küiip bara jatqan sekildi.
Ömirinde büitip jūrttyñ köz aldynda masqara bolyp körmep i̇edi.
Kenet kökeiinde bir sūraq kölbeñ i̇ete qaldy – i̇endi ne bolmaq?
Ne aidai älemniñ aldynda mūnyñ özindik «menin» mazaq qylyp,
betine tükirgen osy bir ospadar küşke bağynyp, būl masqaradan
qalai tazararyn tappağandyqtan, özin-özi qaq mañdaidan ata sa-
Tau qūlağan
luy kerek – osy sätte ol şynymen solai oilap tūrğan, ne qai
kezde de, äsirese jeñilistiñ aşy dämi tañdaiyn küidirgen sätte
barşa adamnyñ senetin närsesine – tüptiñ tübinde ädildiktiñ,
şyndyqtyñ, aqiqattyñ, onyñ tağy basqa tolyp jatqan atauy
bar, saltanat qūraryna degen senimmen bar küşin jinap şaiqasqa
şyğuğa tiıs. Öz-özine osylai qatal da külbiltesiz: ne bar bolsyn
– ne joq bolsyn, ne ömir – ne ölim! – dep aitatyndai kün tuadyau dep i̇eşqaşan oilap körmegen i̇eken. Sol kezde ol tağy bir aşylau jañalyq aşty: Djessi üşin mūnyñ basyna tüsken qasiret –
jeke basynyñ qasiretinen de, adal jar üşin küieuiniñ jazyqsyz
körgen qorlyğyn öziniñ sory dep qabyldauynan da auyr i̇eken. Osyny sezingen soñ odan saiyn jany qūlazydy, jan jarynyñ köñilin
serpiltip, qaiğysyn jeñildetetin i̇eş amal joq, jūbatatyn söz de
tabylar i̇emes. Äieli bolğan jäittiñ män-jaiyn tym tereñ tüsinip
otyr.
– Robert, – deli Djessi öksigin basa almai.
– İiä, Djessi, birdeñe aitaiyn dep pe i̇ediñ?
– Robert, men bylai oilap otyrmyn, – dep bastai bergen äieli
söziniñ soñyn jūtyp qoidy. Būl ündemesten kütip tūr. – Ötinemin,
juynatyn bölmeden sülgi äkelip berşi.
Bork sülgi alyp keldi. Betin sürtkiştegen Djessi köz jasyn
jūtyp, öz-özimen arpalysyp otyr.
– Ne aitaiyn dep i̇ediñ, Djessi?
– Men bylai oilap tūrmyn, Robert, bügin sağan da, ana jaqta,
ğaryşta jürgen Filofeige de tigen taiaq – idealizmniñ arylmas
sorynan basqa i̇eşteñe i̇emes. İesime seniñ süiikti Sokratyñ tüsti.
Qara tobyr sol kezde de, odan keiin de, sodan beri talai uaqyt ötse
de idealistik qiiäldarğa qarsy tūryp kelgen. Bireui basyña qapşyq
kigize salady, sosyn qalğandary jabyla tepkilei jöneledi.
– Mümkin solai da şyğar, – dedi ol ūstamdylyq tanytyp.
– Solai ma, joq pa – mümkin şamalap alğanda solai şyğar,
biraq, Robert, mūnyñ ne i̇ekenin kördiñ ğoi öziñ. Men Ordok turaly
Şyñğys Aitmatov
aityp tūrğan joqpyn, biz ony tani almappyz, sonymen söilespeiaq qoiuyñ kerek i̇edi, ol būzylğan adam, sonysyna qaramai Prezident
bolmaq, soğan qol jetkizu üşin i̇eşteñeden – ötirikten, jala jabudan, oidan şyğarudan taiynbaidy. Äñgime ol turaly i̇emes, qarğys
atsyn ony. Men älgi sport zalda otyrğan adamdardyñ türlerin
aitamyn, ne degen qorqynyşty! Olardyñ tabany taptağan jerge
gül i̇emes, tiken ğana şyğady, sony oilasañ asylyp ölgiñ keledi.
Qūryp ketsin bäri! O, Robert, älgi tobyr, haiuan ğoi öñşeñ! Ne
degen sūmdyq, qandai qorqynyşty körinis! O, Qūdai! – Ol betin
sülgimen kölegeilep, tağy da solqyldap jylap jiberdi.
– Sabyr i̇et, Djessi, qoi i̇endi, ötinemin senen, soğan bola özöziñdi qinai berme. Men seni tüsinip tūrmyn, kel, bärin baiyppen
oilastyryp köreiik, – dep aldarqatçpaq boldy. Äielin jūbatamyn
dep tūryp, özi de qisynğa süienuge, aşuğa berilmeuge tyrysty,
söitip özi de tynyştalğandai boldy. – Seniñ aitqanyñnyñ köbi
dūrys, būğan dau joq. Sokrattyñ qasireti uaqyttan tys jatqany
da ras. Al, i̇endi oilap qaraşy. Jaraidy, solai deiik. Tobyr degen – köpşilik, sen aitqandai, olar taptap ketui de mümkin, biraq
qoğamdyq ömirdiñ tiregi de solar. Būdan qaşyp qūtyla almaisyñ!
Adam degen sol, ömirdiñ özi solarğa negizdelgen. Tūrmystyñ, tipten,
ömirdiñ öziniñ damu zañdylyğynda qaişylyqqa toly i̇erekşelik
bar, būl – mäñgilik qasiret: oişyldar qoğamnyñ zañdaryn aşady, sol üşin qoğam olardan syrt ainalyp, bezinip şyğa keledi,
keiinnen özderi sol zañdardy basşylyqqa alady. Aqiqatty tüsinu
üşin äueli onyñ özin joqqa şyğarady.
– Robert, – dep bölip jiberdi äieli, dauysy men közinen mūny
kinälap tūrğany baiqalady. – Qandai oiğa berilseñ de öziñ bilesiñ,
biraq mağan tüsinu turaly aitpai-aq qoişy. Keiinnen tüsinu üşin
äueli tabanğa salyp janyştau kerek pe sonda? Aitşy, solai ma?
Joq, men mūnymen kelise almaimyn. Qazir pälsapa soğyp tūratyn
uaqyt i̇emes. Tün ortasy boldy. İerteñ tañerteñ sen de öz söziñdi
aituyñ kerek, i̇eger osyny istemek bolsañ, ärine. Mūny öziñ şeş.
Tau qūlağan
– Ärine, aitamyn.
– Robert, mūnyñ ne i̇ekenin tüsinip tūrmyn, Ordokty köpşilik
qoldaidy, sen jalğyzsyñ, älgi mikrofondy jūlyp alğan jas
jigitti qospağanda, aty kim i̇edi öziniñ…
– Entoni İunger.
– Äiteuir, bireu bar i̇eken, rahmet oğan. Seni, Robert, tikelei
şaiqasqa şaqyryp otyr, i̇endi būğyp qaluyña bolmaidy. Baiqa,
i̇eger Filofei i̇ekeuiñdiki dūrys bolsa, i̇eger öziñ osyğan şyn senetin
bolsañ, onda i̇eşteñege qaramastan, bükil halyqtyñ aldynda
şyndyqty däleldeuge seniñ de haqyñ bar.
– Mine, qazir öte dūrys aityp otyrsyñ, Djessi, tek qana solai – bükil halyqtyñ aldynda söileu kerek. Būl turaly oilap
ta qoiğanmyn. «Tribiun» gazetine maqalam jariiälanğannan keiin
izinşe baspasöz mäslihatyn ötkizbekpin. Odan äri ne bolatynyn
köre jatarmyz. Maqalanyñ denin jazyp qoiğam, kompiuterimde
tūr, biraq bügingi mitingiden keiin köp närsege közim jetti, talai
jäitti jaña qyrynan baiqadym, meniñşe, būl Filofeidiñ oiy
dūrys i̇ekenin däleldei tüsedi. Maqalamdy äli de tolyqtyryp,
pysyqtap, küşeite tüsuim kerek. Alañdama, men öz mindetimdi
aiağyna deiin atqaryp şyqpai i̇eşqaida ketpeimin. Filofeidiki
dūrys, men sony däleldep beremin.
– Olai bolsa, uaqytty tekke ötkizbeiik. Öziñ de tüsinesiñ. Bar
küşimizdi jinauymyz kerek. Būl – soğys. Men solai dep i̇esepteimin,
Robert. Nağyz soğystyñ özi!
– Kelisemin. Biraq, būl – qarsylasymyzdyñ, dūşpanymyzdyñ
jeñisi üşin jürgiziletin soğys, aqyr soñynda ol özin-özi jeñip
şyğuğa tiıs. Men älgi zaldağy du qol şapalaqtağan adamdardy aityp tūrmyn. Būl soğystyñ mäni sonda, Djessi.
– Tüsinip tūrmyn. Biraq, būl janyma jūbanyş bola alar
i̇emes. Mūny moiyndağym kelmeidi, dūrysy moiyndai almaimyn. Öz-özimdi qinap qaitemin. Keşir meni. Jauyñ üşin
şaiqasyp, şartty türde aitqanda, öziñdi öltirmek bolğan adam-
Şyñğys Aitmatov
dy qūtqaru kerek pe? Būl da hristian dininiñ qağidasy ma?
– Asyqpa. Būl tek hristiandarğa ğana i̇emes, bükil adam balasyna
qatysty aqiqat. Ökinişke qarai, päleniñ bäri bizdiñ, adamdardyñ,
sanaly tirşilik ieleriniñ ömirdi ylği būrmalai beretinimiz üşin
jauap beruden qalai da qaşyp qūtyluğa tyrysuymyzdan, būl üşin
tolyp jatqan syltau tauyp, izgilik pen zūlymdyqty ajyratyp jatpastan jäne odan i̇eş qoryqpastan qaitkende de jauapkerşilikten
boi tasalauğa jantalasa ūmtyluymyzdan şyğyp jatqanyn i̇eşkim
tüsingisi kelmeidi. Söitip, basqaşa i̇emes, tek osylai ğana ömir
süruge bolady dep öz-özimizdi sendirmek bolamyz. Älgi sailau
aldyndağy mitingi de ainalyp kelgende osylai bolyp şyqqan
joq pa?! Jer betinde adamdardan basqa zūlymdyq iesi joq. Biraq,
ärkim de ony özinen i̇emes, özgeden köredi, öz boiynda, öz tobynda,
tabynda, ūltynda, memleketinde, odan äri – näsilinde, dininde, ideologiiäsynda zūlymdyq degen joq, odan ada… Söitip ömirdiñ özi
zūlymdyqpen ūlasyp kete beredi. İendi, mine, şaranalardyñ ömirge
keluden bas tartuyna kelip jettik. Toqta! Būdan äri barar jol
joq! Būdan äri tūqym-tektiñ būzyluy men azyp-tozu ğana qalady!
Osynyñ bäri adamzatty qūrtyp tynady, barğan saiyn qūldyrap
bara jatyrmyz, tehnologiiämyz jetilgen saiyn adasuymyz ben
arsyzdyğymyz, izgilikti tabanğa salyp taptau küşeie tüsude. Filofei būzyla bastağan tūqym-tek orkestriniñ bir ğana işegin şertip
qalyp i̇edi, qanşa adam qarsylyq bildirip, öre türegeldi!..
– Oi, Robert, jeter osy! – dep kübirledi Djessi. – Būl sözdi
jūrttyñ bäri i̇estui üşin halyqtyñ aldyna şyğyp aitpaisyñ ba.
İekeui de ünsiz qaldy. Djessi ūstamdylyq tanytuğa qanşama
tyrysqanymen, qystyğyp, tağy da köz jasyna tūnşyğa bastady:
– Keşir meni, Robert, äli i̇esimdi jiiä alar i̇emespin, jañağy
körgenime qatty qorlandym, – dedi ol solqyldap. – Tobyrdyñ
topastyğynan janym janşylyp, jiırkengenim sonşalyq, beine bir sen i̇ekeumiz tügi qalmai örtenip ketken ormannyñ arasynda jürgen sekildi sezinip tūrmyn. Tüp-tügel ört jalmağan
Tau qūlağan
– ağaştardyñ diñi, būtağy, japyrağy – bäri örtenip ketken,
ormannyñ ornynda tek qap-qara bolyp küiip ketken qu medien
dala jatyr, odan basqa i̇eşteñe joq, bäri ölgen, bäri qap-qara küiik.
İendi ne bolady? Ne bolady? Äiteuir birdeñe bolatyn şyğar! –
dep kübirledi ol.
Borktyñ äielin jūbatqannan basqa amaly qalmap i̇edi. Onyñ
büitip küizelgenin i̇eşqaşan körmegen i̇eken. Ärqaşan jinaqy
jüretin, ünemi bir jaqqa asyğyp tūratyn, küieuine qarağanda
äldeqaida jañaşyl ol bügin Ordoktyñ arsyzdyğyna küiinip, jany
qinalyp otyr.
Degenmen, dereu iske kirispese bolmaityny, uaqyttyñ öte tyğyz
i̇ekendigi turaly i̇eskertken kezde ol säl serpilip, i̇esin jiğandai boldy.
– Men seni tüsinip tūrmyn, Robert, – dedi ol özin-özi küştep.
– Kabinetke baryp, jūmysyñdy istei ber. Maqalañdy aiaqtap
tasta. Qalasañ, as üige baryp kofe iş, nemese äkelip bereiin.
Tek jūmysyñdy isteşi. Al, men qonaq bölmege baraiyn. Muzyka oinağym kelip tūr. Şostakoviçti oinaiyn. Besinşi simfoniiäsyn. Al, sen jaza ber. Bilemin, seniñ aitaryñ jetkilikti. Sosyn
i̇eşkimge telefon soqpaşy, ötinemin. Telefonnyñ bärin ajyratyp
tastağanmyn, üşeuin de. Qospai-aq qoi. Bar i̇endi. Men tömende bolamyn, muzyka sağan i̇estilmeidi. İesik-terezeni jauyp qūiamyn.
VII
Degenmen, qonaq bölmeden şyqqan muzyka üni auyq-auyq i̇estilip
tūrdy. Syzylğan violonçel dauysy sol tüni Borktyñ i̇esine būl
älemde körge kirgenşe özimen birge tağdyr bölisetin äieldiñ bar
i̇ekenin salğan i̇edi. Kim biledi, mümkin sodan keiin de i̇ekeuiniñ jany
bir-birinen ajyramai, bügingi ūiqysyz tünde yñyrana öksigen
violonçel ünin ünemi i̇estip tūratyn şyğar…
Monitor betinde i̇erteñgi gazetke arnalğan maqalanyñ joldary
Şyñğys Aitmatov
tizbektelip tüsip jatyr, sol tüni kompiuterdiñ aldynda otyryp,
ol mūhittağy kitterdiñ auyr dem alğanyn tağy da i̇estidi. İendi
qaida bet aldy i̇eken olar? Demek, jer betinde tağy bir jaisyzdyq
bolğany ğoi?! Adamdar tağy ne büldirdi i̇eken? Taudai-taudai
tolqyndar bir köterilip, bir basylady, būrqyrai qainağan teñiz
suy mūhittyñ boiyndağy quatyn sarqa jūmsap, äri qaitadan
toltyryp tūrğandai körinedi, kitter toqtausyz jüzip barady.
Köp ūzamai özi de solardyñ arasynan bir-aq şyqty. Qarañğyda
tolqi töñkerilgen ūly mūhit sol sätte alys ğaryşty da,
mäñgiliktiñ birtūtas qūrylymyna säikes, anasynyñ qūrsağynda
paida bolğan jaña jan iesin de qamtyğan mūnyñ sözderin tizip
jatqan kompiuter ekranynda jylt-jylt i̇etken jaryqpen
ūlasyp ketken bolatyn, sol mūhitta jüzip kele jatyp būl jer
betindegi barşa tirşilik ataulynyñ daralyğy men birliginen
körinis tapqan, barşağa ortaq, äri ärkimge dara Ğalamdyq ruh
beinesindegi mäñgilikti tüsinuge ūmtyldy… Ekran betinde birinbiri qualağan joldar birtūtas mätin tüzip jatty: «Kassandra
tañbasy özderiniñ saiasatqūmar maqsatyna jetuge jantalasqan
keibir şeşenderdiñ bizdi sendiruge tyrysqanyndai masqara da,
qorlyq ta i̇emes, ol – apat dabyly, adamdar būryn bilmei kelgen,
asa auqymdy tūrğydan alğanda baiqala bermeitin, sondyqtan
adamzat üşin qaterli bolyp tabylatyn äleumettik-biologiiälyq
sipattağy sūrapyl apat turaly kenetten berilgen älsiz ğana dabyl
belgisi. Filofei aşqan jañalyq bizdiñ sanamyzdyñ tūqymtek deñgeiinde būzyla bastağanyn, onyñ qanşa ūrpaq auyssa
da, Älemdik ruhtyñ mūrattaryna kereğar türde ömir sürip kele
jatqan adamnyñ öziniñ kinäsinen būzylyp otyrğanyn körsetip
berdi. Mūnyñ qasirettiligi mynada, biz kassandra-şaranalardyñ
tirşilik üşin küresuden bas tartuynyñ sebepterin biluden
qaşyp, būdan barynşa jaltaruğa tyrysyp jürgenimizde, sailau
aldyndağy kezdesude osynyñ aiqyn körinis tabuyna kuä boldyq.
Ömir süruge degen ūmtylystyñ sarqyluy – älemdik örkeniettiñ
Tau qūlağan
öşui degen söz. Aqyrzaman degenimiz de osy. Basqaşa aitsaq,
aqyrzaman bizdiñ öz boiymyzda i̇eken. Asa sezimtal tüisigi bar
kassandra-şaranalar osyny sezip, özderiniñ ömirge keluden
qorqatynyn bizge i̇ekiqabat äielderdiñ mañdaiyndağy Kassandra
tañbasy arqyly bildirip otyr, mūny älemdik kompiuterdiñ
ekrany dese de bolady. Biz Kassandra tañbasynan i̇emes, tūqymtektiñ qyrtys-qatparlaryna jasyrynğan osy bir aqyrzamandyq
özgeristi tuğyzatyn sebepterden qorquymyz kerek… Biz sūmdyq
qatelik jiberip otyrmyz… Filofei arandatuşy i̇emes, ol –
ğaryşta jürgen äulie…»
Sol sätte Bork şalqar mūhitta keudesinen keri itergen
tolqyndardy i̇eleñ qylmastan, i̇eren qairatpen alğa jüzgen kitterdiñ
dem alysyn i̇estidi, olardyñ jolyndağy telegei-teñiz mūhit suynyñ
kompiuter ekranyndai jarqyrap jatqanyn da kördi…
***
Al, Qyzyl alañda sol bir tün ortasy auğan şaqta äigili Spas
mūnarasyndağy sağattyñ tili japalaqtyñ uaqytyna – tüngi üşke
taiap qalğan bolatyn. Japalaq Kreml kuranttarynyñ jalpaq
düniege jar salyp, üş ret soğar sätin kütip otyr i̇edi, sonda ol
üirenşikti ornynan ūşyp şyğyp, mūnaranyñ basynan tömen
qarai, būdyr-būdyr tas töselgen alañğa jetkenşe qūldilap, sodan
keiin Kreml qabyrğasyn boilai ūşyp, ädettegidei sybdyryn
şyğarmastan Qyzyl alañdy, keseneniñ töbesin birer ainalyp, būl
ömirde ne bolyp jatqanyn añdau üşin jan-jağyn tügel şolyp
şyğady. Japalaq būl joly da bäkene boily i̇eki i̇elesti kütip i̇edi,
olardyñ tağy da ne turaly aitaryn jasyryn tyñdauğa jany
qūmar. Al, osy joly olardyñ äñgimesine özek bolarlyq mäsele de
bar bolatyn, bolğanda qandai! Öitkeni, osynyñ aldynda Qyzyl
alañda bir i̇erekşe oqiğa bolyp i̇edi. Mūndaidy ūzaq ömirinde talai
jäittiñ kuäsi bolğan japalaq ta körmegen bolatyn, tipten mūndaidy
köremin-au dep qiiäldağan da i̇emes.
Biraq, i̇ekinşi jağynan, aqyl-i̇esi dūrys adamdardyñ özderi de
Şyñğys Aitmatov
köñilge konatyndai i̇etip tüsindirip bere almağan sol oqiğany Spas
mūnarasyn meken i̇etken, älde qūs, älde i̇eles, özi de aruaqtardy körip,
sözderin i̇esti alatyn japalaq baiğūs qaidan tüsinsin.
Bäri de sol bir küzdiñ küni tüs äletinde, Äskeri-önerkäsip
keşenin qorğauğa arnalğan miting ötkizu üşin qaptağan halyq
Qyzyl alañğa ağylğan kezde bastalğan bolatyn. Jurnalister
jazyp jürgendei, qaita qūruğa bailanysty äskeri önerkäsipti
beibit maqsatta paidalanuğa arnalğan konversiiänyñ küşine i̇enui
belgili bir toptyñ arasynda narazylyq tudyrğan, olar: «Äskeriönerkäsip keşenin basqa bağytqa būruğa jol bermeimiz, sonda ğana
üstem derjavanyñ būrynğy quatyn qaitadan qalpyna keltiruge
bolady»,– dep dauryğysa bastağan. İiä, būl pikir i̇endi tūtana
bastağan ormandağy örttiñ tanaudy bitep, qolqany qapqan küiik
iısindei, auağa jaiyla bastap i̇edi. Mine, orman da örtene bastady,
būl qaru-jaraq satudy, militaristik memlekettiñ negizi – Äskeriönerkäsip keşenin qaitadan jañğyrtu kerektigi turaly qoğamdyq
pikir tuğyzuğa jantalasa ūmtylğan äldebir küşterdiñ, ūltşyldyqesiriktenudi qozdyruşylardyñ äreketinen tuyndağan nätije
bolatyn, olardyñ aituynşa, būlardyñ tübine qaita qūrudyñ
tasasynda jatqan bylyq-şylyq pen tasada tūryp alaqanyn
ysqylağan Batystyñ müddesin közdeitin radikal-demokrat dep
atalatyn zalymdar jetkenge ūqsaidy.
Qyzyl alañğa jan-jaqtan ağylyp kelip jatqan adamdar legi
tolastar i̇emes. Mitingige jinalğandardyñ köpşiligi būryn «poşta
jäşigimen» jäne qūpiiä nömirlermen ğana belgilenetin «jabyq»
qalalardan kelgen adamdar bolatyn. Konversiiä barysynda qūpiiäsy
aşylğan osy «jäşikterden» ūjymdasyp jolğa şyqqan adamdar
Mäskeu vokzaldaryna kelip tüsip, lek-legimen ortalyqqa qarai
şeru tartyp, kei jerlerde avtomobil joldaryn jauyp tastady.
Olarğa Mäskeudegi «qorğanysşylar» men ūltşyl-patriottar,
Stalindi añsağan zeinetkerler jäne basqalar kelip qosylyp
jatty. Şeruge şyqqandar ötken zamannyñ keiipkerleri siiäqty i̇edi,
Tau qūlağan
olar basyna tigen auyr soqqydan i̇endi ğana i̇esin jiğandai körinedi;
jaqynda ğana osy köşelerde lağynet aitylyp, qarğap-silengen
qandyqol diktatorlardyñ qaita tirilgen portretterin bastarynan
asyra köterip alğan.
Şeru tartuşylardyñ sany birtinde öse berdi, Äskeri-önerkäsip
keşeniniñ jyqpyl-jyqpylynda jūmysqa jaramdy qanşa adamnyñ
i̇eñbek i̇etip kelgenin osynyñ özi-aq körsetip tūrğandai. Jarty älemdi
qaru-jaraqpen qamtamasyz i̇etip kelgen olar, aiağynyñ astyndağy
tūğyrynyñ şaiqalyp ketkenin i̇endi ğana baiqady – i̇eger öndiristi
beibit bağytta qaita qūrmasa, konversiiänyñ kesirinen bäri de
jūmyssyz qalmaq. Sondyqtan, alğan betinen qaitpauğa bekingen…
Būl köktemgi su tasqynyn i̇eske salatyn, qūtyrynğan sel tasqyny
ağaştardy tübirimen qoparyp, ülken-ülken qoitastardy, üilerdiñ
jūlynğan şatyrlaryn özimen birge ağyzyp äketuşi i̇edi ğoi, ony
toqtata alar küş te joq. Osy sät köşedegi tobyrdyñ şerui de sol
tasqynğa ūqsap ketti, būlar da özderiniñ «tübirimen qoparylğan
ağaştaryn, qoitastar men jūlynğan şatyrlardy» äketip bara
jatyr – «Konversiiä toqtatylsyn!», «Äskeri-önerkäsip keşenin
talan-tarajğa saluğa jol bermeimiz!», «Dañqty Äskeri-önerkäsip
keşeni jasasyn!», «Derjava – bärinen qymbat!», «Memleketke
qarsy reformalar joiylsyn!», «Tank – tūraqtylyq kepili»,
«Qaru-jaraq – valiuta közi!, «Älemdik qaru-jaraq rynogynda
bäsekelestikke tüsuge kedergi keltirmeñder!», «Jantalasa qarulanu
turaly köpirme köp sözdi doğaryñdar!» degen ūrandar men talaptar
jazylğan plakattardy köterip alypty, olardyñ arasyndağy:
«Poşta jäşikterin qaitaryñdar!», «Poşta jäşikterinde ömir
sürip, i̇eñbek i̇etudi qalaimyz!», degen ūrandar būl ataulardyñ syryn
bilmeitin adamğa müldem tüsiniksiz bolatyn; tipten, «Patsifister,
keşigip qalmai tūrğanda ünderiñdi öşiriñder!», «Bizdi tūralatu
üşin qyrğiqabaq soğysty ädeii toqtatyp otyr!», «Tankten
kaströl jasauğa jol bermeimiz!» degen ūrandar da boldy; aqyr
aiağynda, «Küş-quat pen ūlttyq bailyqtyñ közi – qaru-jaraq
Şyñğys Aitmatov
şyğaru jasasyn!», «İeldi jūmyssyzdyq jailauyna, aqyl-oidyñ
basqa i̇elderge köşuine jol bermeimiz!», «Tehnikalyq progrestiñ
qozğauşy küşi – qyrğiqabaq soğys jasasyn!», «Opasyz gumanister
joiylsyn!» degen siiäqty basqa da osy mazmūndağy ūrandar köp
bolatyn, bir jaqsysy, qağazğa ne jazsañ da kötere beredi, biraq,
būl sözderdiñ äserinen talai adamnyñ basy ainalyp, i̇esirip şyğa
keletini bar.
Derjavanyñ äskeri basymdyğy qajettigi turaly auyz
jappaityn, özderin derjavaşyldar nemese memleketşilder dep
ataityn saiasatşylar men sauda-sattyqtağy jetekşi oryndy jaulap
aludy ūlt müddesi üşin Qūdaidyñ özi qoldau bildirip otyrğan izgi
maqsattağy äreket dep sanaityn, i̇eñ bastysy – talailardy tänti
i̇etip, milliardtağan dollarmen i̇esepteletin taza paida tabamyz,
sol milliardtardyñ üşten biri jer-jerlerdegi qarapaiym
öndiruşilerdiñ qaltasyna tüsedi dep uäde beruden jalyqpaityn
halyqaralyq qaru-jaraq saudasyn ūiymdastyruşylardyñ jäne
būqaralyq aqparat qūraldarynda otandyq qaru-jaraqtyñ dañqy
mäñgi öşpeitini turaly äsireñki nauqandy bastauşylardyñ
qalağany osy ma, joq pa – biraq i̇endi olardyñ birde-biri būl
tasqyndy toqtata almaityn i̇edi, olardyñ özderi de sol tasqyn
ağyzyp äketip bara jatqan jañqağa ainalyp ketken…
Qyzyl alañda lyq tolğan halyqtyñ teñselisken bastary jeldi
küngi qoğadai tolqyp tūr. Alañ toly myñdağan adamdar, äli de tūstūstan ağylyp kelip jatqandardyñ köptigi sonşa, alañnyñ özin
sozyp-sozyp keñitip jibergen siiäqty, «Äskeri-önerkäsip keşeni!»,
«Va-liu-ta!», «Kreml – bizdiki!» degen ūrandar aspan astyn
jañğyrtyp tūr.
Būl jiyndy tikūşaqtardyñ kömegimen joğarydan beinetaspağa
tüsirip alyp jatty, sonyñ özinde janartau atqylağandai osy
auqymdy körinisti tügel qamtu mümkin i̇emes bolatyn. Dybys
küşeitkiş qūraldar arqyly keseneniñ üstindegi minberden
aitylğan sözderge ūiyğan jalpy mitingimen qatar, alañnyñ
Tau qūlağan
är tūsynda öz ūrandary, öz portretteri, öz sözderi bar şağyn
jiyndar ötip jatty. Orta tūsta fidelşiler jinalğan i̇eken, mūny
olardyñ qoldaryndağy kösemderiniñ portreti men jazyp alğan
ūrandarynan baiqauğa bolady: «Fidel – biz senimen birgemiz!»,
«Sotsializm nemese ölim!». Tobyr öziniñ qol ūstasyp, ūrandai
aiğailağan sözderiniñ i̇ekpinimen sekirip-sekirip qūiady: «Sotsializm
nemese ölim!». Tarihi mūrajaidyñ aldynda saddamşylar tūr.
Būlar da öz ūrandaryn yşqyna aiğailap jatyr: «Saddam, sen
bizdiñ bauyrymyzsyñ!», «Saddam, sen bizdiñ bauyrymyzsyñ!».
İendi bireuler jūdyryğyn tüiip, är aiğailağan saiyn qoldaryn
kökke bilep, aibat şegedi: «Kadda-kadda-Kaddafi! Kadda-kaddaKaddafi!»
Alañda ūzaq jyldar boiy qaru-jaraq satyp alyp kelgen i̇elderdi
jaqtaityndar duyldasyp tūrğan, olar Qytaidyñ, İrannyñ,
Päkistannyñ, Ündistannyñ, Soltüstik Koreiänyñ, äsirese Arabiiä
men Afrika i̇elderindegi satuşy-satyp aluşylardyñ qūrmetine
ūran saluda. Ärine, aumağy men demografiiälyq jağdaiy boiynşa
aldyñğy oryndy Qytai iemdenetini tüsinikti, olar kemeñger aqyn
Maonyñ «Tauystyñ äni» tuyndysynan: «Vintovka – biliktiñ anasy!
Vintovka – biliktiñ anasy!» degen joldaryn i̇elire qaitalaudan
jalyğar i̇emes. Al, stalinşiler bolsa «Jasasyn Stalin!» degen
ūrandy qosyla qaitalap, generalissimustyñ mūqiiät būialğan
portretin bastarynan asyra silkip-silkip qūiady. Osy şuyldyñ
bärinen Kalaşnikov avtomaty asyp tüsti: «Kalaş qolda – Kreml
jolda!» degen aiğai basqalarynyñ bärinen üstem şyğyp tūr.
Taqyryptan auytqi qoimağanymen, «Ūşyrta atsañ – aspannan
almas jauady!» – degen siiäqty mağynasy tüsiniksizdeu ūrandar
da i̇estilip qalady. Mūny qalai tüsinuge bolar i̇eken, zymyran
ūşsa, izinşe aspannan almas tögiletin bolğany ma? Solai ma? Kim
bilgen...
Osynyñ bäri jappai i̇eliru tuğyzdy, ärkimniñ de küşi tasyp,
äldebir i̇ekpindi, bäriniñ bir maqsatqa jūmylğanyn sezinip tūrdy…
Şyñğys Aitmatov
Mine, qazir äldene boluğa tiıs, sol kezde barşa sezim būrqyrai
atylyp, kök aspan qars aiyrylady da, Älginiñ özi tüsedi, tilektiñ
qabyl bolğanyn osydan biliñiz… Biraq, ol kim özi? Özi, basqa jauap
joq! Özi! Özi ğana!..
Degenmen, keseneniñ minberinen i̇estilgen bas şeşenderdiñ
dauystary salauatty da senimdi i̇estiledi. Qaru-jaraq öndirisin
jauyp tastaudan ekonomikağa keletin paida joq, būl – älemdik
rynokty bailyqtan i̇esire bastağan Amerikanyñ qolyna berip
qoiu degen söz. Ol da qapy qalatyn i̇emes – jyl boiy, täulik boiy
bir sät kidirmesten qaru-jaraq jasaudy üdete tüsude, i̇eldiñ bärin
qarulandyryp otyrğan sol, demek älemdi bir özi bilemek. Biz odan
kem be i̇edik? Tağy bir dälel – konversiiänyñ kesirinen
jūmyssyzdyqtyñ köbeiüi quatty äleumettik jarylys tuğyzuy
mümkin. Tağy biri – konversiiä i̇eldiñ asa quatty intellektualdy
äleuetin älsiretip jiberetin boldy. Tağysyn-tağy osy siiäqty
nysanağa däl tietin sözder köptep aitylyp jatty. Būlardyñ
ärqaisysy jappai yza-kekten läzzat aluğa äkep soqtyruda.
Biraq, i̇ekinşi küş te bar bolatyn. Sol sätte konversiiäğa qarsy
mitingige jinalğan tobyrdan tek OMON jasaqşylary ğana bölip
tūrğan körşiles Manej alañynda basqa bir miting ötkizilip, basqa
äñgimeler aitylyp jatty.
Būl jerde basqa jūrtşylyq, qoğamnyñ basqa böligi –
demokrattar, reformaşyldar, patsifister jäne qaita qūrudyñ
basqa da tülekteri, jalpy alğanda – bostandyq süigişter men
aluan türli liberaldar mitingige şyğypty. Būlar da köp bolatyn,
adamdardyñ köptiginen alañnyñ özi teñizdei tolqyp tūrğan siiäqty,
būlardyñ da batyldyğy men i̇ekpini jer jarğandai, öz közqarasy, öz
ündeuleri, öz ūrandary bar. Mūnda da transparanttar men plakattar
jetkilikti: «Äskeri-önerkäsip keşenine berilgen artyqşylyqtar
joiylsyn!», «Biz Äskeri-önerkäsip keşeni keildikke alğan amanat
bola almaimyz!», «Äskeri-önerkäsip keşeni – militarizmniñ
qolşoqpary!», «Äskeri-önerkäsip keşeni – biudjettiñ sory!»,
Tau qūlağan
«Stalindik qūbyjyq joiylsyn!» degen siiäqty jäne soğan ūqsas
ūrandardyñ arasynda «Äskeri-önerkäsip keşeni – ajal konveieri!»,
«Äskeri-önerkäsip keşeni – partokrattardyñ qarğyly töbeti!»,
«Äskeri-önerkäsip keşeni – halyqtyñ moinyndağy būğau!» degen
äsire aiyptaular da kezdesedi.
Būl da Qyzyl alañdağy köriniske ūqsas, tek oğan qarama-qarsy
sipat alğan.
Mūndağy şeruge şyqqandar da özderiniñ kösemderi men
köşbasşylarynyñ portretterin köterip alypty. Būl suretterdi
bastarynan asyra būlğaqtatyp, barşa adam men köktegi Qūdaiğa
körsetip qaluğa tyrysyp jürgendei, i̇eger Qūdaidyñ bar i̇ekenine
sense, ärine.
Aspaptaryn arqalap birese bir mitingige, birese i̇ekinşisine,
birde Qyzyl alañğa, ile-şala Manej alañyna jügirisken tolyp
jatqan tilşiler men korrespondentter üşin būl bir oñai tabylğan
material boldy. Täjiribeli tilşilerdiñ nazarynan i̇elden i̇erek közge
ūryp tūrğan, basqalaryna ūqsamaityn i̇eki plakat ta tys qalğan joq.
Türlerine qarağanda, studentter siiäqty köringen i̇eki jas – bir jigit
pen bir qyz qoldaryndağy plakattaryn äuelete köterip alypty.
Keiinnen kuägerlerdiñ aituynşa, būl i̇ekeui topyrlağan adamdardyñ
arasynda bir-birinen alşaq ketpeuge tyrysyp, anda-sanda birbirimen til qatysyp qoiğany bolmasa, aitys-tartysqa aralaspai,
öz oilarymen bolğanğa ūqsaidy. Jigittiñ qolyndağy plakatqa qara
būiaumen: «Adam ömirge qaru-jaraq jasau üşin kelmeuge tiıs!» dep
jazylsa, qyzdyñ plakatynda qyzyl būiaumen bylai dep jazylypty:
«İeger Kreml jantalasa qarulanudy qaitadan qolğa alatyn bolsa,
öz-özimdi örteimin!»
Tobyrdyñ arasynda sendelgen būl i̇ekeui şalqar teñizdiñ ūşyqiyrsyz aidynynda adasqan i̇eki qaiyq tärizdi bolatyn, bireuler
būlarğa nazar audarsa, basqalary közge ilgen joq, bireuler būlardyñ
qolyndağy ūrannan äldeneni tüsingendei bolsa, basqalary oqyğan
da joq: būğan tañdanuğa bolmas, öitkeni i̇eki jaqta – Qyzyl alañ
Şyñğys Aitmatov
men Manej alañynda jinalğandardyñ qūlağyna neşe türli
mälimdemeler men ūrandar, narazylyq bildiruler men i̇eskertuler,
alañdy jañğyrta aitylğan ügit-nasihat pen telegei-teñiz söz
tasqyny onsyz da jeterliktei qūiylyp jatyr.
Ne degenmen, boluğa tiısti jäittiñ äiteuir bir bolary sözsiz.
Ädette adamdar i̇esin jinap, aqylğa kelgen sätte keşigip qalğan
bolyp şyğady, qūtyrynğan tobyrdyñ jappai i̇elirui köbinese
qaterli oqiğağa aparyp soqtyruy kezdeisoqtyq bolyp köringenimen,
ondai qaiğyly oqiğanyñ bolmai qoimaitynyna būdan būryn talai
ret köz jetkizse de bäribir.
Künniñ közi Kreml qabyrğasynan asyp jyğylyp, guildesken
tobyr ymyrt qūşağyna oranğanyna qaramastan, körşiles i̇eki
alañdağy mitingi odan äri jalğasa berdi, dybys küşeitkiş arqyly
zoraiyp i̇estilgen, jinalğandardyñ aşu-yzasyn odan äri qozdyryp,
jeliktire tüsken şeşenderdiñ sözderi būl oqiğanyñ şaryqtau
şegin jaqyndata tüsti. Özara ymyrağa keludi kerek dep tappağan
i̇eki alañdağy taraptardyñ i̇ekeui de ädiletti talap i̇etip, ökimet
oryndary men halyqqa mūñdaryn şaqty, tek öziniñ aitqany men
öz közqarasy ğana dūrys i̇ekendigin aityp dauryğysty, tek özderiniñ
dälelderi men öz qorytyndysyn qorğap qaluğa tyrysty, söitip
öz-özderin qozdyryp, boiyndağy aşu-yzasyn aqtaruğa jağdai
tuğyzatyn äreketke degen sūranystary örşi tüsti. İeki jaqtyñ
qyzbalyğy qatar örşidi, dybys küşeitkişterden özara birinbiri aiyptau, qorqytyp-ürkitu, qorlau i̇estile bastady, är tarap özi
üşin jek körinişti bolyp otyrğan i̇ekinşisin otan jaularynyñ
jirenişti tobyry dep ataudan taiynğan joq. Söitip alğaşqy
qaqtyğystar da bastaldy. OMON jauyngerleriniñ qatarynan
synalap ötken «militarister» men «antimilitarister» birinbiri plakattardyñ jäne portretterdiñ sabymen ūrğyştauğa kiristi.
Äielder şyñğyrysyp, i̇erkekter sypyra boqtanyp jür. İendi olar
jappai jūdyryq jūmsap, tepkilesuge köşti. OMON jauyngerleri
olardy ajyratyp, araşa tüsuge qanşama tyrysqanymen, tük bitire
Tau qūlağan
almady, qaita būl otqa mai qUia tüskendei boldy. Äp sätte jaqjaq bolyp töbelesu bastalyp ketti, beine bir būl adamdar osy sätti
kütip tūrğandai, alañğa da osy üşin jinalğan siiäqty. Qūrmetti
kösemderdiñ portretteri men ūran jazylğan plakattardyñ paidasy
köp i̇eken, äsirese bir-birin bastan ūruğa taptyrmaityn qaru bolyp
şyqty. İerkek-äieli, käri-jasy aralas jüzdegen adamdardyñ
jappai şaiqasqa kirisui, yñyranğan, şyñğyrysqan dauystar,
ağylğan qan men sorğalağan köz jasy är qyrynan, ärqily körinis
türinde jerdiñ betindegi kameralarmen jäne joğarydan tikūşaqpen
tüsirilip, bükil düniejüzi i̇elderindegi teleekrandardan körsetilip
jatty.
Mine, sol kezde älgi i̇ekeui – jigit pen qyz qandy oqiğanyñ qaq
ortasynan bir-aq şyqty. Olardyñ öz plakattaryn qaru retinde
paidalanbauy özderine sor bolyp jabysty. Qyzyl alañnan
şyqqan «qorğanysşylar» – kärine mingen patriottarğa jigittiñ öz
plakatyn äli de töbesinen asyra köterip tūrğany közderine şūqyp
tūrğandai körindi.
– Mynauyñ ne, sümelek, kimniñ közin şūqymaqsyñ sen, kimniñ
basyn qatyrmaqsyñ?! – dep aiğailady oğan tūra ūmtylğandardyñ
biri. – Sonda, seniñşe, biz būl ömirge kelmeuimiz kerek i̇eken ğoi?! Ah,
sūmpaiy! – Jigitti jyğyp salyp tepkilep ala jöneldi, plakattyñ
byt-şytyn şyğaryp jyrtyp tastady. Sol kezde i̇eger Kreml jantalasa qarulanudy qaitadan qolğa alatyn bolsa, özin-özi örteitini
turaly jantürşiktirerlik ūran jazylğan transparant ūstağan qyz
ony qūtqaruğa jügirip keldi.
Kim biledi, qyzdyñ būl äreketi dūrys boldy ma, mitingige
osyndai qorqynyşty ūran köterip kelgeni nesi? Baiğūs
qyzdyñ büituine ne sebep boldy? Nege osyğan bardy i̇eken –
jastyğy ma, aqymaqtyğy ma, älde osyğan şyn senip, äbden
aşynğany ma? Aqyr aiağynda, opyr-topyrdyñ arasynda
qorğanysşylar tepkilep jatqan jigitine kömekke jügirer
aldynda qolyndağy plakatyn laqtyryp tastamauy qalai? Biraq,
Şyñğys Aitmatov
ol plakatyn tastağan joq, jan dauysy şyğa aiğailai jügirdi:
– Ne istep jatyrsyñdar? Timeñder! Qandai haqylaryñ bar?
Timeñder oğan! Toqtatyñdar!
Ony kim tyñdasyn. Jigitke bes adam jabylyp, öşi ketkendei
örşelene tepkilep jatyr. Osy ūrğandary da jetpei me, jibere
saluğa bolady ğoi, azar bolsa közi-basy kögerip keter. Biraq, būl
janjaldyñ nemen aiaqtalatynyn, özin-özi ūmytyp, i̇esirip alğan
tobyrdyñ tağy ne isteitinin kim bilipti?!
Qorğanysşylar qyzdy da boqtap-boralai jöneldi:
– Al, sen qanşyq, taiyp tūr, käne, äitpese öziñ de oñbaisyñ!
Sol kezde adam şoşyrlyqtai dauyspen şyñğyra aiğailağan
bir äiel tap bola ketti:
– Şataq şyğaraiyn dep jürgen sen i̇ekensiñ ğoi?! Öz-öziñdi
örtemeksiñ be?! Oi, qarañdar mynağan, qazir myna şataqqūmar
qanşyq örtenip öledi, sonda bizdiñ Kreml küirep tüsedi i̇eken! Tura
qazir-aq! Tūmsyğynan bir qoiyñdarşy özin, üiine qalai bararyn
bilmei qalsyn!
Qyzğa da jabylyp ketti, üstindegi kürtkesi jyrtylyp qaldy.
Betindegi qany sorğalap tūr.
– Tiıspeñder! Qanişerler! – dep aiğailady ol şoşynğannan
betindegi qanyn qolymen aiğyzdap.
Onyñ plakatyn da parşalap jyrtyp, tabandaryna salyp taptap tastady.
– İiä, i̇endi qalai? Öz-öziñdi örteisiñ be? Älde qorqyp tūrsyñ
ba? Ne bolsa sony jazbai tūryp äueli oilanyp almaisyñ ba! Al,
neğyp örtenbei tūrsyñ?
Bäri de qas qaqqanşa bolğan i̇edi.
– Al, sen mağan şyrpy şağyp, laqtyryp kör! – dedi qylğyna
aiğailağan qyz, tobyr onyñ būl sözine qarq-qarq külip, mazaq
qylyp tūr.
Bireu qaltasynan şyrpy şyğaryp, tūtatpaq boldy…
– Kimde şaqpaq bar? Ha-ha-ha! Odan da şaqpaq şağyp ūsyn! –
dedi tağy bireui.
Tau qūlağan
– Toqta! Qoiyñdar! – dep şyñğyryp jiberdi taiaq jegen jigit
äli de özin örşelene sabap jatqandardan sytylyp şyğuğa jantalasa tyrysyp. Biraq, ülgermedi. Janğan şyrpy qyzdyñ iyğyna baryp tüsti, üstindegi sintetikalyq kürteşesi lap i̇ete qaldy.
Bäri bir mezet qalşiyp qata qaldy da keri şeginşektep, sälden
soñ bytyrap qaşa jöneldi.
Qyz bolsa otqa oranyp, şyñğyra aiğailap, jügirip barady.
Qyzyl alañ tura tozaqqa ainalyp ketkendei, bäri qym-quyt aralasyp ketti. Tobyrdyñ üreige boi aldyruy onyñ qiratyp-büldiruge
degen qūştarlyğynan da qorqynyşty…
Alañda bomba jarylypty, joq, bireu özin-özi örtep jiberipti
degen habar jinalğandardyñ arasynda äp sätte-aq taralyp
ülgerdi, tipten odan da sūmdyq närseler aitylyp jatty, kenetten
bärin ūmytqan jūrt birin-biri taptap, jyğylyp-sürinip, aiğailapboqtap, köşeler men qysqa būrylystardy boilap qaşa bastady,
älginde ğana töbelerine köterip tūrğan kösemderiniñ portretteri
men jalyndy ūrandar jazylğan plakattardy laqtyryp tastağan,
i̇endi olardyñ keregi joq, būryn da keregi bolmağan siiäqty. Adamdar qorqynyştan i̇esi şyğyp, öz-özderinen qaşyp qūtylmaq bolady.
Osynyñ bäri ne üşin kerek i̇edi, Kremldiñ qasynda ne üşin küni
boiy şulasyp tūrdy, – öz-özine osyndai sūraq qoisa, būlardyñ
i̇eşqaisysy jauap bere almas i̇edi. Tolqyğannan ba, älde äzili me,
bälkim şyny şyğar, özin-özi örteimin dep qorqytqan qyz jermaiğa
malyp alğan biltedei lap i̇ete qalğan sätten bastap uaqyttyñ jaña
i̇esebi bastaldy. Lapyldap janyp, aiğailai jügirgen qyzdy jaqyn
jerde tūrğandardyñ bäri kördi. Qyz sürinip ketip qūlap tüsti.
Soñynan quğan jigit pen birneşe OMON jauyngeri örtenip jatqan
qyzdyñ üstindegi otty söndirmek bolyp, kürtelerimen sabalap jür.
Biraq, būlar keşigip qalğan i̇eken. Jigit basyn qos qoldap qysyp,
bük tüsip otyra ketti. Sol sät lezde qañyrap qalğan alañğa tikūşaq
kelip qondy, şamasy bügingi jiyndy teledidardan körsetpek bo-
Şyñğys Aitmatov
lyp aspannan beinekamerağa tüsirip jürgen bolsa kerek. Şuyldai
ainalyp tūrğan qañğalaqtyñ astynan jügire şyqqan birneşe adam
ainaladağy ūsaq zattardy şyrq üiirgen jelden betterin qalqalap,
qyzdyñ denesin köterip aldy da, älgi jigit pen bir-i̇eki OMON sarbazyn i̇ertip, qaitadan tikūşaqqa kirip, lezde äuege köterildi. Olardyñ
biri osynyñ bärin kamerağa tüsirip aludy ūmytqan joq.
Qyzyl alañnan köterilip ūşqan tikūşaq Spas mūnarasynyñ
kümbezimen deñgeilesip, odan äri Tas köpirge qarai bettedi, sosyn
Mäskeu özeniniñ jağasyn boilai ūşyp közge körinbei ketti…
Tikūşaqpen birge özderi kämil sengen ideiä üşin közsiz de
qorqynyşty qūrbandyqqa barğan älgi jastardyñ, olar, şamasy,
student bolsa kerek, qasireti de ormannyñ qalyñyna jūtylğan qūs
sekildi qalanyñ qoinauyna siñip joğaldy… Qiiäldyñ şaryqtauy
men küirep tynuynyñ mäñgilik serigi – romantika degen şirkinniñ
kezekti qūrbany!
Sol küni qalanyñ ortalyq böligi bügingi oqiğany ūmyta almai,
köpke deiin tynşymai qoidy. Būl oqiğanyñ äseri küşti bolğany
sonşalyq, talai adam üilerinde otyra almai, köşege şyğyp ketti,
olardyñ türinen, sözinen, jüris-tūrysynan qatty tolqyğany sezilip
tūr. Är jerde top-top bolyp jinalyp, daulasyp, boljağansyp,
guildesip jür, sonda da mynany tüsine almai qoidy – nebäri bir
tal şyrpy şağyp laqtyrdy ğoi, äşeiinde sönip qalar i̇edi, qyzdyñ
üstine tier-timeste lap i̇ete tüskeni qalai? Būl jerde i̇eşqandai
közbūiauşylyq joq, būl degen tsirk i̇emes qoi?! Älde qyzdyñ
kiımine tez tūtanatyn bir qospa jağyp qoidy ma i̇eken? Biraq, özinözi öltiruge deiin baratyndai ne körindi oğan? Bälkim olai i̇emes,
müldem basqa närse şyğar, äldebir metafizikalyq qūbylys pa
i̇eken, mümkin ol qyz iştei şiyrşyq atyp, qyzuy köterilgennen
özinen-özi tūtanyp ketken bolar? Keibireuler tün işinde öz boiynan jaryq säule şyğarady deidi ğoi. Kim bilgen, būl da mümkin…
Söitip jürgende tün boldy. Köşedegi adamdar saiabyrlai bastady. Tüngi ömirdi ūnatatyndar maşinalarynyñ i̇esikterin sart-sūrt
Tau qūlağan
jauyp, jürip-tūrğany üşin tüngi küzetşiler men tonauşylarğa
töleitin aqysyn bere salyp, üirenşikti tirligine kiristi. Tüngi
mekemelerdiñ şamdary jarqyrap, sezimdi qozdyratyn küñgirt
şamdar janyp, elektrli muzyka qosylyp, keudeler jalañaştanyp,
jarqyn külkiler i̇estile bastady… Bärin ūmytyp, i̇eşteñeni jadynda saqtamai, öz-özinen, tipten Qūdaidan da qaşyp qūtyludyñ amaly…
Sol tüni Qyzyl alañ ädetten tys tym-tyrys bolyp tūrdy. Adam
joq. Jan balasy körinbeidi. Kündiz qiqu salyp, i̇esterinen tanğanşa
aiğailap, qyrğyn töbeles bolğan jerge i̇eşkimniñ jolağysy joq.
Köşe şamdarynyñ ölimsiregen jaryğy ğana älsiz jyltyraidy.
Tek şeruge şyqqandar tastap ketken, töbeleste aiaqtyñ astynda
qalğan portretter, ūrandar men plakattar ğana şaşylyp jatyr.
Olarda i̇eşkimniñ şaruasy bolğan joq.
Kremldiñ üstinen üñile qarap Ai tūr. Öziniñ üirenşikti
uaqytynda japalaq ūşyp şyqty. Köleñke siiäqty syrğanağan küii
är jerdi bir şolyp, jalpiğan qanatyn dybyssyz qağyp qoiyp,
üp-ülken basyn jan-jağyna būryp, äldeneni izdegendei bolady,
siqyrly şamdai jarqyrağan közi qimylsyz qatyp qalğan. Ol özin
qapaly sezingendei boldy. Keseneniñ üstin ainala ūşyp şyqty,
onyñ i̇esiginiñ aldynda tūrğan küzetşiler tas müsindei qalşiyp
qatyp qalğan, japalaq bäkene boily i̇elesterdi izdep odan äri ūşyp
keledi. Olardy kirpişten qalanğan Kreml qabyrğasynyñ köleñkeli
jağynan tapty. Joq, būl joly olardan pälendei jañalyq i̇esti
almady. Ol i̇ekeui tağy da baiağy äuenine basqan, biraq birtürli
siqyrlanyp qalğandai körindi. Bäkene i̇elester qol ūstasyp, bilep
jür, kündizgi mitingiden i̇esterinde qalğan ūrandardy miñgirlep
qaitalai beredi: «Sotsializm – nemese ölim!». İiä, būl i̇ekeui közge
körinbesten, dauystary da i̇estilmei, şarşamai-talmai sol sözdi
üzdiksiz qaitalap tūr: «Sotsializm – nemese ölim!»
Kuba äuenindei būl män-mağynasyz qaitalaudan japalaqtyñ
işi pysyp ketti. Ol äri qarai ūşty da, Spas mūnarasynyñ qarsy
Şyñğys Aitmatov
aldynan qañğalaqtap kelip qalğan tiri jandy – bir mas äieldi
jolyqtyrdy.
Äiel tün işinde Qyzyl alañda japadan-jalğyz kele jatyr,
şaşy qobyrap ketken, özi ölesi mas, i̇eki dünie birdei, äldebir
qaiğyly öleñdi sozylta şyrqap keledi:
Ah, nege, ne üşin,
Ömirge keldim, men?
Ah, nege, ne üşin,
Meni, anam – tudyñ, sen?
Ah, nege, ne üşin,
Sen meni tuğansyñ?
Keregi joq i̇edi,
Sen meni aldadyñ.
Ah, nege, ne üşin
Sen meni tuğansyñ?
Keregi joq i̇edi,
Sen meni aldadyñ.
Ah, nege, ne üşin
Ömirge keldim men?
Ah, nege, ne üşin
Meni, anam – tudyñ, sen?..
Alañdy köldeneñinen kesip ötip, şatqaiaqtağan küii, sürinipjyğylyp, qalalyq ämbebap dükenniñ qasyndağy qatar-qatar
qoiylğan sauda söreleriniñ arasyna kirip ketti. Onyñ köñilsizdeu
äni tağy biraz uaqyt i̇estilip tūrdy da, sälden soñ ol da basyldy.
Japalaq Kremldiñ üstine köterilip, baqşağa qarai ūşty, sonda kelip qalyñ ösken būtaqtardyñ arasyna qondy da, jañağy äiel
siiäqty i̇eñirep jylap qūia berdi, auyq-auyq uhilep qūiady.
Jypyrlağan jūldyzdardyñ arasynda qalyqtağan Ai säulesi
Tau qūlağan
Kreml kümbezderin, mūnaralardyñ ūşar basyn, şatyrlardy
küñgirt jyltyratyp körsetedi, kenet japalaq alystan talyp jetken mūhittağy kitterdiñ dem alğanyn i̇estigendei boldy. Qaida
asyğyp barady i̇eken olar, ne üşin? Äiteuir, solarğa bir tynym joq.
Tolqyndar da şarşau degendi bilmeidi.
ÜIII
«Tribiun» gazetine beretin maqalany birşama i̇eñserip tastady, i̇endi tek qorytyndy bölimin jazu ğana qaldy. Biraq maqalany
tämamdauğa taiağan saiyn, Borktyñ kökeiindegi mazasyzdyq ta ūlğaia
berdi: Kassandra tañbasy qūbylysyn ğylymi tūrğydan tüsindiruge
tym qatty berilip ketken joq pa, köptegen adamdarğa, bälkim
olardyñ basym köpşiligine qazir kassandra-şaranalardyñ bergen
dabylyn körmeu, i̇eşteñe i̇estimeu, müldem ūmytu üşin ğaryştağy
Filofeidiñ «arandatuşylyq» äreketine qandai jolmen bolsa da
tosqauyl qoiu, söitip odan birjola qūtylu äldeqaida mañyzdy
bolyp tūrğan siiäqty ğoi. Äkki saiasatşy Oliver Ordok naq osyny sezinip, tiısinşe jalt būrylyp şyğa keldi de tabysqa jetti.
Onyñ saiasi jeñiske qol jetkizgenine i̇eş kümän joq. Biraq, būl
jeñisi jalğandyqqa negizdelgen. Al, oğan şyn yqylasymen i̇eltigen
adamdardyñ jappai özin-özi aldauğa ūrynğanyn tüsinui üşin ne
isteuge bolady, būğan olardy qaitip mäjbür i̇etersiñ?
Ordokpen salystyrğanda özine saiasi kürestegi ilkimdilik
jetispeitinin Bork tüsinetin. İiä, i̇endi būlar bir-biriniñ dūşpany.
Kütpegen jerden paida bolğan bitispes jaular! Bork mūny qalai
ma, joq pa – bäribir şaiqassyz bitpeidi, būl küresten jaltara
almaisyñ. Ordokqa keregi de osy, añsai kütken armany – Prezident oryndyğyna böksesin bir tigizu üşin halyqtyñ köz aldynda
saiysqa şyğudy qalaidy. Tağdyr onyñ tilegenin berip tūr, kökte
– Filofei, jerde – Bork, qai qalağanyñdy talap jeseñ de, öziñ bil.
Osynyñ bärin oi i̇eleginen ötkize kelip, Bork öziniñ tükke
Şyñğys Aitmatov
tūrğysyz saiasi oiynğa qalai tartylyp ketkenine, qarsylasyna
qūm qaptyrsam degen tilektiñ kökeiin kernep bara jatqanyna tañğaldy. Ordokpen betpe-bet kezdesuge asyğyp tūrğanyn añdady.
Qasyna taiap baryp, közine közin qadap tūryp, dauysyn kötermesten,
biraq jerine jetkizip tūryp: «Ne degen zymiiän i̇ediñ!» – deitin
sätti tezdetkisi kelip qūlşynyp tūr. Sodan keiin jūrttyñ bärine
Ordoktyñ pasyqtyğyn, mūndai oñbağandy bilik basyna jiberuge
bolmaitynyn, öitkeni, būl äzäzildiñ bilikke kelui bolaryn, i̇eñ
qauiptisi – onyñ äzäzil i̇ekenin i̇eşkimniñ tani almaitynyn aityp,
jar salady. «Joq, joq, tap osynyñ keregi joq, – dep oilady Bork
öz oiynan özi şoşynyp. – Meili, prezident bola ma, basqa bola
ma – özi bilsin, tek meni aralastyrmasa bolğany! Joq, joq, mağan
saiasi küres qol i̇emes, meniñ mindetim – Kassandra tañbasy turaly
şyndyqtan jaltarmaq bolyp, adamdardyñ qorqaqtyq tanytaryn,
jarylğaly tūrğan şiqannyñ betin bürkei salu – öz soryn odan äri
asqyndyra tüsu i̇ekendigin olarğa tüsindirip beru. Biraq, şyndyq
qanşa qorqynyşty bolsa da, oğan közimizdi taidyryp äketpei,
tura qarau kerektigine, tyğyryqtan şyğar jol izdeu kerektigine
olardy qalai sendiruge bolady?!»
Bork taza auamen dem almaq bolyp balkonğa şyqty, tüngi aua
salqyn i̇eken, küz de kelip qalypty-au, – qarañğyda japyraqtar tynymsyz sybdyrlap tūr, boiyn diril biledi. Ai tym tömen tūrğandai, avtokölik jolyndağy toğaidyñ ūşar basyna ilinip qalğan
sekildi. Bork toğai syrtynda ornalasqan, teñiz jağasyndağy beles-beles qūm siiäqty töbeşikterdegi golf alañyn i̇eske aldy,
būryndary sol jerge baryp dop oinaityny bar i̇edi.
Qyzyq, kenetten i̇esine i̇erterekte körgen bir tüsi oraldy. Tüs
degen de şyn bolğan oqiğa siiäqty qaita-qaita oiğa orala beredi
i̇eken. Birde ol, sodan onşa köp uaqyt ta ötken joq, tüsinde golf
alañynda jürgenin körgen, tün işi, ai säulesi tögilip tūr, özin i̇eminerkin sezinedi jäne äldenege riza bolyp jür, bir qyzyğy – dopty
qanşa ūrsa da ornynan qozğalmaidy, ne ūşyp ketpeidi, ne domala-
Tau qūlağan
maidy; qūlaşyn sermep qanşa ret ūrdy, qanşama tyrysty, dop sol
ornynda äli tūr. Bir kezde aspannan kafedrada birge jūmys istegen
professor, marqūm Maks Fraid tüsti. Kettik, Aiğa ūşyp baraiyq,
deidi, ol jaqta keremet alañ bar, aidağy golf oiynyn oinaimyz.
Makske i̇erip, būl da ūşyp keledi, alañnan köterilip ketti, artynda
Djessi jügirip kele jatyr, mūny keri qait dep şaqyrady. Özi i̇ebildebil jylap jür. Osyndai da tüs bolady i̇eken? Qyzyq, biraq oilap
qarasañ, kädimgi tüs qana. Maks i̇ekeui jaqyn dos bolğan, ol astrologiiä siiäqty tylsym närselermen äuestenetin. Golf oinağanda
qandai i̇eseppen ūtatynyn nemese ūtylatynyn jūldyzdarğa qarap
boljamaq boluşy i̇edi. Keide boljamdary dūrysqa şyğyp jatady, biraq köbinese äriptesteri ony «siqyrşy» dep mazaq qylatyn.
Mümkin o düniedegi Makstiñ ruhy, özi aitatyndai, būğan jağymsyz
astrologiiälyq faktordyñ äser i̇etui mümkin i̇ekenin bilip, dosyn
aman-i̇esen saqtap qalu üşin mūny Aiğa ūşyp ketuge şaqyryp
jürgen bolar. Tüsine kirgeni de aldyn ala i̇eskertkeni şyğar.
İiä, i̇eger Maks tiri bolsa, mitingidegi qaiğyly oqiğadan keiin tün
işinde būğan, Niuberige jetip keler i̇edi ğoi. Būdan i̇eşteñe şyqpasa
da meili, biraq Maks sondai adam bolatyn, azdap alañğasarlau, biraq
basqanyñ qinalğanyna ol da qosa küizeletin. Keide Djessi än salyp, ol rūialmen süiemeldeitin. Djessi küluşi i̇edi: «Bob, seniñ
dostaryñnyñ bäri Maks siiäqty, – klassikalyq nūsqadağy külkili
ziiälylar. Jalpy, senderge äldebir taqualar ordenin qūru kerek
i̇edi, sen ordenniñ bastyğy, äldebir qasañ qağidany ūstanatyn ūstaz
bolasyñ, al, körkem Maks seniñ oñ qolyñ bolyp, bärin bir özi tyndyrar i̇edi. Sonda sender tek ğylymda ğana i̇emes, basqa jağynan da
özderiñdi körsete alar i̇ediñder». Baiğūs Maks, ol Djessige iştei
ğaşyq bolatyn, keide mūny añğaldyqpen aityp qalatyny da bar
i̇edi:
«Tyñda, Robert, sağan şyndyqty tura aitaiyn, sen mağan būl
ömirde ülken kedergi keltirdiñ».
«Ne bolyp qaldy?!
Şyñğys Aitmatov
«İeger sen bolmağanda, Djessidige ony süietinimdi aitatyn
i̇edim».
«Mümkin äli de keş i̇emes şyğar?»
«Joq, mūny oğan tek sen müldem ömirde bolmasañ, äldebir
subekti retinde joq bolsañ ğana aita alamyn».
«Tyñda, olai bolsa, būğan ister amalyñ joq. Subekti retinde
būl ömirde barmyn».
«Men de sony aityp tūrmyn. Mağan qandai kedergi keltirgeniñdi
i̇endi tüsingen şyğarsyñ?»
«Maks, dosym-au, ömiriñdi tym oñailatyp jibergiñ keledi i̇eken.
Öz şamañdy osy subekti bar kezde synap körmeisiñ be, äitpese,
bäri seniñ qalağanyñdai bolyp tūrsa, onyñ ne qyzyğy bolmaq!»
«Joq, seniñ qasyñda mağan bitiretin i̇eşteñe joq. Müldem».
«Nege olai deisiñ? Äielder seni qūrmet tūtady – öziñ körnekti
adamsyñ, körkem jigitsiñ, äsirese mototsikl aidağan keziñde
jūrttyñ bäri senen köz almaidy. Onyñ üstine, mağan qarağanda
äldeqaida jas i̇emessiñ be».
Men – mototsikl aidaimyn, al, sen – älemge atyñ belgili
ğalymsyñ, men mototsikl aidaimyn, al, sen – bai adamsyñ,
kitaptaryña komaqty qalamaqy alasyñ, ylği bailar tūratyn Niuberide äsem üiiñ bar, äieliñ violonçelde Bah pen Bethovendi oinap beredi, al, men mototsikl aidap jüremin, sen sändi Niuberigolfte dop oinaisyñ, al, men mototsikl aidaimyn; sen Kreml
men Aq üide söz söileisiñ, al, men mototsikl aidaimyn…»
«Toqta, toqta, Maks, öziñdi sonşama tömenşiktete berme. Mototsikl aidağannan basqa da tyndyrğan şarualaryñ bar i̇emes pe, al,
mototsikl aidau – ötken is qoi. Sen öz salañda – saiasi geografiiä
boiynşa tanymal ğalymsyñ, bükil planeta qolyñda tūr. Mäsele
tek planetada ğana i̇emes, planetada ne jūmysymyz bar! Baiqap
söile, osy äñgimemizdi poliak äielderiniñ arasyndağy i̇eñ sūluy
– Anna i̇estip qalsa ne bolar i̇edi, seni de küieu dep jürmin-au dep
ökinip qalmai ma?! Şataqtyñ kökesin sonda köresiñ! Olai bolsa
Tau qūlağan
sağan mototsikl de kömektese almaidy! Al, ol osy uaqytqa deiin
aldanyp kelgen bolyp şyğady!»
«İiä, Robert, aqyry tūzaqqa tüsirip tyndyñ meni. Anna turaly
aitqanyñ ras. Biraq, planeta turaly pikiriñmen kelise almaimyn.
Saiasi geografiiäda bärin bilu kerek, äitpese onymen ainalysyp
keregi joq. Būl – bärin qamtityn i̇erekşe ğylym. Men ony aqparat
banki dep atar i̇edim. İiä, būl tūrğydan kelgende älemdegi i̇eñ bai adammyn. Jiyrmasynşy ğasyrdyñ Rotşildimin. Bärin bilemin, bärin
tüsinemin, biraq odan ne paida? Köktegi Qūdai da bärin biledi, bärin
köredi, bärin tüsinedi, biraq i̇eşteñe istei almaidy deidi ğoi…»
Sol adam qazir joq. Jol apatynan qaza tapty, özi de ylği
asyğyp jüruşi i̇edi... Anna tez qartaiyp ketti. Ūldary üilenip,
bölek şyqqan. Djessi men Anna telefonmen söilesip tūrady,
keide kezdesetini de bar. Soñğy ret Anna osy jazda kelgen. Bäri
birge golf alañyna baryp, taza aua jūtyp, boi sergitip, oiyndy
qyzyqtady. Uaqytty birşama jaqsy ötkizdi, sol jaqta, golfklubtyñ meiramhanasynda tamaqtandy. Ötken kezderdi, Maksti
i̇eske alyp, biraz äñgime aitty… Ol da osy jerdi jaqsy köretin.
Qoly bosasa boldy, osynda keluge tyrysatyn…
O, baiğūs dosym Maks Fraid. Qazir bolyp jatqan jäitterge,
jūrttyñ bäri aqylynan adasyp, i̇eseñgirep qalğan kezde ne aitar
i̇ediñ, közqarasyñ qandai bolar i̇edi. Közge körinbeitin tūqym-tek
dauyly bäriniñ astañ-kesteñin şyğardy. İekiniñ biri: köp adamdar
siiäqty tüieqūs siiäqty basyñdy qūmğa tyğyp jiberip, bäri ötip
ketsinşi dep, i̇eşteñeni körmegen bola qalasyñ ba, älde Qūdaidyñ
közine tike qarap, onyñ būl i̇eskertuin nazarğa alasyñ ba – öitkeni,
Qūdai tek i̇eskertip qana qūiady, ne isteitinimizdi özimiz şeşuimiz kerek. Maks Fraidtyñ būl sözi ras bolyp şyqty. Onyñ tüsine kirip
jürgeni de tegin i̇emes. Demek, aldyn ala osyny sezip, alañdağan
boldy. Mūnyñ basyn şyrğalañğa tüsuden saqtap qalğysy kelip,
Aidağy golf alañyna şaqyrğany da sodan…
İendigi jağdai ne bolar i̇eken, is jüzinde, Ordok mäseleni basqa
Şyñğys Aitmatov
arnağa būryp jiberdi ğoi, qoğamdy aldap soğyp, olardyñ nazaryn
basqa jaqqa audardy, onyñ üstine, qaharmandyq ataqqa ie bolu üşin
jūrttyñ aldynda mūny, Borkti saiasi jekpe-jekke şaqyryp otyr.
İendi būl da daiyndalyp, onyñ şaqyruyn qabyl aluğa, Kassandra
tañbasy turaly öz sözin aituğa tiıs, Filofeidi köpirgen köp söz
ben saiasi saudağa saludan qorğap qaluy kerek. Ordoktyñ būl isin
osylai demegende qalai atauğa bolady?! Qūdaiym-au, tüngi sağat
i̇eki bolyp qalypty ğoi, dep i̇esin jidy Bork, jūmysqa kirispesem
bolmas. Dereu äreket i̇etu kerek. Şeginetin jer joq.
Kabinetine qaityp kele jatyp, bir sät kire beristegi ainağa közi
tüsti. Ūiqysyzdyqtan közi qyzaryp ketipti. Janarynda jan qinalysy
men mazasyzdyq bar. Şaşy da müldem ağaryp ketken. Äiteuir,
bireulerdiñ jaltyrağan basyndai bolyp müldem tüsip qalmağanyna
şükir. Jaqynda ğana qasyna i̇ergen nemistermen, şuyldağan jurnalistermen birge däl janynan jüzip ötken Reindegi jartas siiäqty
käri i̇eken-au özi, olar mūnymen sūhbatty däl solai – «Käri jartastyñ
tolğanysy» dep atağan, mūnyñ köp ūzamai Atlant mūhitynyñ üstimen
ūşyp ötetinin, sol kezde Filofei monahtyñ naizağaiy jarq i̇etip oinap, dauyl tuğyzaryn, jūrttyñ bäri älemdik üreige boi aldyratynyn, osy yrdu-dyrdudy paidalanyp, saiasi sahnağa myna saitannyñ
sapalağy – Oliver Ordok şyğa kelerin qaidan bilsin. Qaitemiz,
şaiqasqa şyqpasaq bolmaityn siiäqty ğoi…
Bork kompiuterdiñ aldyna i̇endi ğana otyra bergen, bireudiñ aiaq
dybysy i̇estildi. Tömennen Djessi köterilip keledi i̇eken.
– İiä, haliñ qalai? – dep sūrady ol tabaldyryqtan attai bere.
– Jaman i̇emes, jūmys istep jatyrmyn, – dep jauap berdi būl,
äieline aiaq astynan oiyna orala ketken älgi tüsin aityp beruge bir
oqtaldy da, ainyp qaldy.
Djessi şarşañqy körinedi, biraq janarynda äldebir ūşqyn
oinap tūr.
– Sağan kedergi keltirmeiin dep i̇edim, Bob, biraq öziñdi tañğaldyrğym kelip tūr.
Tau qūlağan
– Meni tañ ğaldyru qiyn şyğar.
– Mine, sağan biraz qağaz äkeldim. Bälkim paidağa asyp qalar.
– Būl nemene?
– Fakspen keldi. Kimnen dep oilaisyñ? Entoni İungerden.
– Entoni İungerden be? – dep qaitalap sūrady būl. – Oğan ne
kerek i̇eken? Ne jazyp jiberipti?
– Tüsinesiñ be, men sağan telefonnyñ bärin aiyryp tastadym
dep i̇edim ğoi. Bizben habarlasu üşin qanşama äurelengenin osydanaq paiymdai ber. Biraq, būlai bolaryn kim bilgen? Holldağy faksti
aiyryp tastaudy ūmytyp ketippin, tipten, oiyma kelmepti. Birdeñe
sytyr-sytyr i̇etetin siiäqty, qarasam, bir buma qağaz jatyr. Mine,
oqyp körşi. Är betke: «Qūdai üşin, tek faksti öşire körmeñizşi!»
– dep jazypty. Onyñ faksi äli de kelip jatyr, toqtar i̇emes. Ne boldy i̇eken? Beişara jigitke janym aşyp ketti. Sen mynany oqi tūr,
qalğanyn tağy äkelemin.
Būl bir kütpegen jañalyq i̇edi. Tüngi sağat i̇eki boldy. Al, bir
jigit ūiqy degendi ūmytyp, bas almastan qağaz jazyp, ony fakspen
jöneltip jatyr. Mūnymen nebäri bir-aq ret telefonmen söilesken,
tanys deuge de kelmeitin Entoni İunger degen jigit. Biraq, sailau
aldyndağy mitingide İunger köp sözdi köpirtip tūrğan Ordokty
auzynan qağyp, toqtatpaq bolğan kezde, mūnysynyñ säti tüspese
de, öz tañdauyn jasağan bolatyn, özi Ordoktyñ komandasynan bola
tūrsa da, barşa jūrttyñ köz aldynda köseminen qol üzip, onyñ
saiasi qūrbandyğynyñ jağyna şyqty. Onyñ miting aiaqtalğannan
keiingi jağdaiy ne bolğanyn közge i̇elestetu de qiyn i̇emes. Ordoktyñ
özi men onyñ senimdi jaqtastary İungerdi satqyn dep aiyptağany
kümänsiz. İeger būryn Ordoktyñ qoldauymen mansabymdy ösiremin
be dep ümittengen bolsa, i̇endi būl turaly ūmytqany abzal.
Tanystary sausaqtaryn şoşaityp külip jürgen şyğar: osyndai
da bola ma i̇eken, öz jolyn özi kesken aqymaqty qarañdar! Sodan
keiin ol Ordok masqara qylğan, mitingige jinalğan jūrtşylyq
özderiniñ jauy dep tanyğan adamğa kömektespek bolady, būl üşin
Şyñğys Aitmatov
qanşama küş-jiger kerek. Bork özin Entoni İungerdiñ aldynda
kinäli sezindi, degenmen, işi jylyp sala berdi. Būryn būğan i̇eşkim
i̇eşqaşan syrtynan qamqor bolğan i̇emes, öitkeni, būl ärdaiym öz
bilgenimen jüretin jäne küş-qairaty da jeterlik bolatyn. Al,
i̇endi ringke zorlyqpen süirep şyğarylğan, körermendi külkige
keneltu üşin köpşiliktiñ aldynda masqarasy şyğyp taiaq jegen,
ringten süiretilip äzer tüsken būl jūrtqa qarauğa beti barmai, tisin
şyqyrlatyp, qaitadan şaiqasqa şyğu üşin aiağyna tūrmaq bolady,
biraq i̇endigi şaiqasqa öz i̇erkimen, täuekelge bel bailap şyqpaq.
Sondyqtan da, osynyñ bärin tüsingen İunger är bettiñ basynda
jalbaryna ötinipti: «Qūdai üşin, tek faksti aiyra körmeñizşi!»
«Mister Bork, üiiñizdegi telefondardyñ bärin nelikten
öşirip tastağanyñyzdy tüsinemin, – dep jazypty İunger. – Sizdiñ
mazañyzdy aluğa i̇eşqaşan batylym barmas i̇edi, biraq meni de
tüsiniñiz. İeger qazir aldyñyzda tizerlep tūryp aitar sözimdi i̇eñ
bolmasa faks arqyly bolsa da öziñizge jetkize almasam, men üşin
būl şyn mänisinde ölimmen teñ. Sailau aldyndağy mitingide
bolğan masqaradan keiin öz-özimdi qūiarğa jer tappai jürmin, däl
qazir i̇eşteñeden taiynbas i̇edim, tipten i̇eger sodan birdeñe şyğatyn
bolsa, kisi öltiruge de barmyn. Osyndai sūmdyqty moiyndap
otyrğanym üşin keşirersiz. Biraq, Ordokqa qatysty osy bylyqqa
Sizdi tartqan, jūrtty aldap, soñyna i̇ertu üşin osyndai pasyqtyqqa
barudan arlanbağan osy azğyn saiasatşynyñ mergendigin körsetu
üşin jūrttyñ aldyna alyp şyqqan nysanasy boluyñyzğa
järdemdesken men bolyp otyrmyn ğoi. Jylamsyramai-aq qūiaiyn,
keşiriñiz, biraq şyntağymdy tistei almai qor bolyp otyrğanym
ras: kimge qyzmet körsetip kelgenmin, kim üşin bel jazbai i̇eñbek
i̇etkenmin, osynşama körsoqyr äri aşyq auyz añqau bolğan özimniñ
de obalym joq! Biraq, äñgime men turaly i̇emes, Qūdai üşin, keşire
köriñiz. Äñgime aldağy uaqytta ne isteu kerektigi turaly. Kassandra
tañbasyn qaitemiz?! Men…»
Osy jerden bir bet tausylady da, kelesi bet tağy da älgi
Tau qūlağan
jalbaryna ötinuden bastalady: «Qūdai üşin, tek faksti aiyra
körmeñizşi!»
«Sonymen, mister Bork, i̇endi ne isteimiz?
Osy iske qatysty saiqymazaqtyñ mindetin atqarğanyma
qaramastan, özimniñ keibir oilarymdy bildiruime rūqsat i̇etiñiz.
Mümkin mūnyñ da paidasy tiıp qalar.
Mister Bork, būl qanşama auyr bolsa da aituym kerek. Sizge
osyndai ūsynys jasap otyrğanym üşin aldyn ala keşirim ötinemin.
Biraq, qazir mağan şeginer jer joq. Sizdiñ aldyñyzdağy aiybymnan aryla almaitynym belgili, sondyqtan i̇endi mağan bäribir.
Meniñ aitqaly otyrğanym, kerek bolsa, Ordokty sizben oñaşa
söilestim degeni üşin ötirik aitty dep aiyptauğa bolady. Būl
äñgimeniñ i̇eşbir kuägeri joq jäne boluy da mümkin i̇emes. Siz onymen telefon arqyly söilestiñiz. Mümkin müldem söilespegen
şyğarsyz, söilesken künde de basqa närseler turaly aitqan bolarsyz. Būl – onyñ, Ordoktyñ öz täsili. Masqarağa masqaramen jauap beru kerek. Būl äñgimeni i̇eşkim jazyp alğan joq. Men mūny
anyq bilemin. Būğan men kepil. Mūny öziñiz şeşiñiz. İeger büituge
de bolady dep tapsañyz, halyqtyñ aldynda onyñ aitqanyn joqqa
şyğarudy özim ūiymdastyramyn. Aqparat qūraldary mūndai
jemtikke özderi-aq üimeleidi.
Biraq, ärine, kürestiñ basqa da joldary bar. İeger Siz, mister
Bork, Filofeidiñ oilary dūrys i̇ekendigine anyq senimdi bolsañyz,
jäne aqiqat üşin öz pikiriñizdi qorğap qaluğa bel busañyz, onda
men, öz kezegimde, sizben birge aqyryna deiin baruğa äzirmin, ärine,
būl oraida meniñ tek qosalqy mindet atqararym belgili ğoi. Sizdiñ
atqosşyñyz boluğa jarar i̇edim dep oilaimyn. Al, i̇eger Siz jaltarudan bas tartsañyz, onda aşyq şaiqasqa şyğuyñyzğa tura keletini
kümänsiz.
Jağdai bylai qalyptasyp otyr, qazirgi sätte Siz maidandağy
jalğyz jauynger, jeke batyr bolyp tūrsyz, ğaryş taquasynyñ
jağyna aşyq şyqqan, onyñ aqyrzamandyq tūjyrymyn quattaityn
Şyñğys Aitmatov
bükil planetadağy birden-bir adam öziñiz boluyñyz da ğajap i̇emes.
Sailau aldyndağy mitingide, Ordokty bir adamdai qoldağan
«birtūtas halyq maidanynda» bolğan jäitten keiin Filofeidiñ
aşqan jañalyğyn qoldap pikir bildiruge niet i̇etui yqtimal
azşylyqtyñ özi de auyzdaryn jauyp, ündemei qalary kämil. Al,
halyqtyñ köpşiligi…»
«Qūdai üşin, tek faksti öşire körmeñizşi!!!
Sonymen, mister Bork, mitingidegi sailauşylardyñ auanyna
qarağanda, halyqtyñ basym köpşiligi, ökinişke qarai, i̇elimizdiñ
bükil tūrğyndary boluy da ğajap i̇emes, Kassandra tañbasyn
anyqtau jönindegi ğaryştyq täjiribege qarsy. Adamdar kassandra-şaranalar turaly i̇estigisi de, bilgisi de kelmeidi, äielder
baqylau-säulesi arqyly özderin äldekimniñ teksergenin qalamaidy.
«Alfa-Beisboldağy» mitingide bolğan oqiğa turaly habardy
barlyq aqparat agenttikteri taratyp jatyr. Osynyñ arqasynda
Ordoktyñ tanymaldyğy barlyq ştattarda kürt köterilip ketti.
Qazir ol osy tabysynyñ izin suytpai, adam qūqyğyn qorğaudyñ
myzğymas küzetşisi, äiel-ananyñ i̇ejelden beri kele jatqan qasietti
märtebesine kirşik keltirmeitin qyrağy saqşy bolyp, qaida –
meili Jerde, meili ğaryşta bolsyn – neşe türli Filofei siiäqty
arandatuşylarğa qarsy aiausyz küres aşatyny turaly mälimdeme
jasap ülgerdi. Sizdiñ fotosuretiñizdi, mister Bork, däl qazir barlyq
telearnalardan körsetip, tiısti tüsindirme berip jatyr. Mäskeuden
Filofeidiñ de sureti tabylypty, ony da körsetude.
Men mūny Siz tek telefondardy ğana i̇emes, teledidardy da
ajyratyp tastağan bolar dep paiymdağandyqtan jazyp otyrmyn.
Älgi mitingidegi janjaldyñ saldary qandai bolğanyn, i̇endigi oqiğa
qalai örbip bara jatqany turaly bilip otyruyñyz kerek. Būl ürdis
barğan saiyn küşeie bere me dep qorqamyn, öitkeni, ol baqylaudan
şyğyp ketken…»
«Qūdai üşin, tek faksti öşire körmeñizşi!!!
Sonymen, mister Bork, būl ürdis baqylaudan şyğyp ket-
Tau qūlağan
ken, sondyqtan, meniñ oiymşa, Siz i̇eñ aldymen, öziñiz üşin – būl
jağdaida qandai ūstanymdy basşylyqqa alyp, qandai is-äreketti
tañdap alatynyñyzdy şeşuge tiıssiz. Öitkeni, «Tūqym-tek qoryn
baqylauğa alu» degen atau da berilip qoiğan jäitke qarsy jappai narazylyq bildiru de bastaluy yqtimal. İeger Siz «Tribiun»
gazetine arnap maqala daiyndap jatsañyz, ony redaktsiiäğa öziñiz
aparmai, fakspen be, telekspen be jöneltkeniñiz jön nemese
bireuden berip jiberiñiz, äitpese, meniñ i̇estuimşe, redaktsiiänyñ
aldynda qoldaryna plakat ūstap, öz talaptary men ūrandaryn duyldasa aiğailap tūrğan i̇ereuilşiler jürgenge ūqsaidy. Olar gazet
ğimaratyn täulik boiy küzetemiz deitin körinedi. Mūndai jağdaida
politsiiänyñ i̇elirgen tobyrdy auyzdyqtai almauy da ğajap i̇emes.
Keşiriñiz, būl jañalyğym jaisyz tigen de şyğar.
Tağy da qaitalaimyn: Siz maidan dalasyndağy jalğyz
jauyngersiz. Filofei – ğaryşta, qarsylastary oğan qol jetkize
almaidy, biraq onyñ öz odaqtastarymen tize qosyp, belsendi türde
äreket i̇etuge mümkindigi joq. Qandai joldy tañdap alaryñyzdy
öziñiz şeşiñiz.
Siz mäseleniñ işki mänin tüsinbegen nemese özderiniñ bir
sättik müddesi üşin tüsingisi kelmegen, bolaşaqqa tükirip qoiğan,
būl ömirge uaqytşa ğana kelgen äldekimder siiäqty i̇emes, būl
jañalyqtyñ mañyzyn birden tüsinip, qoldau bildirdiñiz. Siz
jalğyzsyz, mūnyñ özi de tek jalğyz adamnyñ atqaratyn mindeti.
Märtebesi biık jetistikke jetu köbinese jalğyzdardyñ nesibesine
jazylatyny nelikten i̇ekenin men bilmeimin. Qalai bolğanda da özim
Sizben birgemin, mümkindinşe Sizge järdemdesip, qolymnan kelgenin isteuge daiynmyn, aldynda jazğanymdai, men būğan Ordokqa
Filofeidiñ jañalyğy turaly naq Sizben söiles dep ūsynys
jasağanym üşin özimdi Sizdiñ aldyñyzda kinäli sezingendikten
ğana i̇emes, i̇eñ aldymen, Filofeidiñ oilary özimniñ de kökeiime
qonğandyqtan, onyñ jäne Sizdiñ adamzattyñ bolaşağyna şyn
jürekten alañdauşylyq tanytqandaryñyzğa riza bolğandyqtan
barmaqpyn. Mümkin osy sätke deiin adamzat adasyp kelgen şyğar,
Şyñğys Aitmatov
al, qazir öz-özimizge: ne piğylyñdy tüze, ne äldeqaşan ölip bitken
mamonttar tärizdi paleologiiälyq däuirge qaita oraluğa daiyndala
ber deitin uaqyt jetken bolar.
Keşiriñiz, myna paraq tağy da tausylyp qaldy!»
«Qūdai üşin, faksti öşire körmeñizşi. Men äli bärin aityp bolğan joqpyn… Mister Bork, keşiriñiz, istiñ mänine
köşuge tyrysaiyn. Meniñşe, i̇erteñgi – joq, i̇endigi bastalyp ta
ketipti ğoi, bügingi kün talai närseni anyqtauğa tiıs. Qazirdiñ
özinde şuly habarlar men qauesetter qarqyndy türde taralyp jatyr. Osy dauyldyñ yğynda ketpei, oğan qarsy tūra
alatyn birden-bir närse – Sizdiñ söziñiz, Sizdiñ közqarasyñyz,
Sizdiñ senimiñiz ben dälelderiñiz bolmaq. Qalai äreket i̇etpeksiz?
Baspasöz mäslihatyn ötkizesiz be? İeger olai bolsa, men ony
ūiymdastyruğa atsalysuğa, Sizdiñ qolğanatyñyz boluğa daiynmyn.
Odan äri. Sizge, Niuberige tañerteñnen bastap tilşiler attanatyn bolady, olar i̇eskertusiz kelui de mümkin. İeger olarmen kezdeskiñiz kelmese, körnektileu bir jerge i̇eşkimdi körgiñiz
kelmeitinin jäne öziñizdi mazalamaudy ötinetiniñiz turaly habarlandyru jazyp, ilip qoiudy ūmytpañyz.
Men Niuberide, golf-klubta, qala syrtyndağy saiabaqta
bolğanmyn. Men tūratyn Ridingten ol jerge jarty sağatta baruğa
bolady. Qalasañyz, jağdaidy talqylau üşin Sizdiñ üiiñizge
keleiin. Osyğan bailanysty Sizge özimniñ mekenjaiymdy qosa
joldap otyrmyn.
Mister Bork, tüngi sağat üşten asyp ketipti. Al, men özimniñ
faks arqyly joldağan osy hattarymdy köre qalsañyz, oqityn
şyğarsyz degen ümitpen äli de tolassyz jazyp otyrmyn. Sizge aitar sözim öte köp! Älemde bolyp jatqan oqiğalar, tipten, kündelikti
baspasözden oqyp jürgen jäitterdiñ özi de örkeniettiñ dağdarysqa
ūşyrap otyrğanyn körsetedi. Osyndai jağdaida ömirge säbidiñ
keluiniñ özi mina töselgen alañğa şyqqanmen birdei. Biraq, sol mina
töselgen alañnyñ özi qaida ornalasqan: adamdardyñ niet-piğyly
Tau qūlağan
men is-äreketinde me, älde älemdik ilimderdiñ qatpar-qoinauynda
ma nemese kündelikti tirşiliktiñ özinde me – mūny naqty aityp,
sausaqpen şūqyp körsetu mümkin i̇emes.
Jaña ğana teledidardan körsetti: Mäskeudegi Qyzyl alañda
– Reseide bolğanymda men de sol jerde qydyrğandy ūnatatyn
i̇edim – jantürşigerlik oqiğa boldy. İereuilge şyqqan i̇eki jaq
qaqtyğysyp qaldy: bireuleri Äskeri-önerkäsip keşenin qaitadan
qalpyna keltirudi, i̇ekinşi jaq – konversiiäny qoldaidy. Qaqtyğys
kezinde bir jap-jas qyz özine-özi qol jūmsap, qaptağan halyqtyñ
köz aldynda örtenip öldi. Qaraudyñ özi qorqynyşty. Tilşiler būl
qaqtyğysqa älgi qyzben birge kelgen student jigittiñ qolyndağy
plakatqa jazylğan ūran türtki boldy dep tüsindirip jatty. Älgi
plakatta… Qazir jalğastyramyn… Būl paraq ta tausylyp qaldy».
«Qūdai üşin, faksti öşire körmeñizşi, Qyzyl alañda ne
bolğanyn aityp beruim kerek…
Mister Bork, mäsele mynada, sol plakatta: «Adam ömirge
qaru-jaraq jasau üşin kelmeidi!» – dep jazylypty. Ärine,
mūndai mälimdeme Reseide «qorğanysşylar» dep atalatyn, memleket pen qoğam, qysqaşa aitqanda, tağdyrdyñ özi – qūmalaqtai
qorğasyn oqtan bastap («qorğanysşylar» şyğaratyn mūndai
oqtyñ jalpy sanyn älemdegi halyqtyñ sanyna şaqsaq, adam
basyna jüz oqtan keledi i̇eken) dybystan jyldam ūşatyn
ūşaqtarğa, alğaşqy būiryq berilisimen-aq qūrlyqaralyq zymyrandardy ūşyruğa daiyn tūrğan, kün demei, tün demei mūhit
tübin küzetken atom süñguir qaiyqtaryna deiin adam balasyn
qyryp-jūiatyn qūraldar şyğaratyn äskeri önerkäsip salasynan
jūmys tauyp berip otyrğan adamdardyñ aşu-yzasyn tuğyzğan.
Älgi ozyq oily student būl – qyruar qarjy men uaqytty tekke ketiru dep i̇eseptegenge ūqsaidy. Bizdiñ Amerikadağy Äskeriönerkäsip keşeni de naq osylai bağalanuğa tiıs. Ol da öz qyzmetin
qorğanys tūrğysyndağy müddeler arqyly aqtai otyryp, özimiz
siiäqty adamdardy qyryp-jūiatyn qaru-jaraq şyğarumen ainalysady.
Şyñğys Aitmatov
Biraq, i̇ekinşi jağynan, älgindei qisynğa säikes, şetinen qyryp
tastauğa laiyqty, sol üşin tolyp jatqan qaru-jaraq şyğaruğa
mäjbür bolyp otyrğan «özimiz siiäqtylar» da perişte i̇emes, olar da
baqaişağyna deiin qarulanğan jäne özderiniñ asa joğary bağaly
ideiälary üşin (qazir i̇eñ äserli ideiä – ūltşyldyq bağyttağy oilar),
ädilet ornatu üşin jäne özderiniñ ekonomikalyq müddeleri üşin
– būl da i̇eñ soñğy orynda tūrğan joq – bärimizdi qyryp tastauğa
daiyn.
Söitip, şeñber tūiyqtaldy. Būl şeñber i̇eşqaşan aşylğan
i̇emes jäne būl tūiyqtan şyğar jol i̇eşqaşan tabylyp körgen joq.
Osynyñ bärin sezingen student qalai qinalmasyn, bälkim adam
balasynyñ sanasy ūianyp, alğaş tildese bastağan kezden beri oiynda jürgen, soğys pen qaru-jaraqtyñ aqyl-oidan üstem tüsip,
saltanat qūruy üzdiksiz jalğasyp otyrğan barşa uaqyt boiy janyn jep kelgen aiauly armanyn barşağa jariiä i̇etudi maqsat tūtyp,
öz qolymen plakatqa qalai jazbasyn! Reseide sutegi bombasyn
jasap şyğarğan Saharov ta osyny tüsingen bolatyn – tüsindi de,
tağdyryna qarsy şyğyp, ömir boiy ainalysyp kelgen isinen öz
i̇erkimen bas tartty.
Jer betindegi qaru-jaraqtyñ sany jyl sanap artyp otyr,
barlyq jerlerdegi barşa i̇elderdiñ bäri de qarulanuğa tyrysady. Jükti äielderdiñ mañdaiyndağy Kassandra tañbasy osyny
i̇eskertip tūrğan joq pa, anasynyñ qūrsağynda jatqan kassandraşaranalardyñ ünsiz qarsylyq bildiruiniñ sebebi de osy i̇emes pe?
Älemdegi ömirge kelgen är adamnyñ ülesine i̇eñ kemi jüz oqtan keler bolsa, ne öluge, ne öltiruge aldyn-ala ükim şyğarylyp qoisa,
şarasyz şarana ömirden bas tartpağanda qaitpek?! Älgi student
būl turaly qalai aitpasyn?! Qyzyl alañda özin-özi örtegen baiğūs
qyzdyñ bir kezde anasynyñ qūrsağynda jatyp, zar qaqsağan jan
aiğaiyn i̇eşkim i̇estimei, i̇eşkim nazar audarmai, ömirge öz i̇erkinen
tys zorlap äkelgenin i̇endi ūğynğanyn, onyñ da bir kezdegi kassandra-şarana i̇ekendigin kim joqqa şyğara alady?! Biraq onyñ
Tau qūlağan
aqyrzamandy sezinip ah ūrğanyn kerek qylyp jatqan kim bar?
Osy oraida ideologiiälyq jağynan kökeige qonyñqyramaityn
bir oidyñ ūşyğy şyğady: i̇eger adamzat i̇eşqandai qaru-jaraq jasap
şyğarmai, soğys degenniñ ne i̇ekenin bilmei damyğan jağdaida ne
bolar i̇edi? Sonda da qazirgi küiimizde qalyp, örkenietimiz tura osylai qalyptasar ma i̇edi, älde Jer betinde basqa ömir saltanat qūryp,
adamnyñ özi de sapalyq tūrğydan müldem özge jan iesi bolar ma
i̇edi? Älde damudyñ mūndai joly äu basta-aq jaramsyz dep tabyldy
ma i̇eken? Olai bolsa, mūnyñ sebebi nede, onyñ üstine, adamğa aqyloidyñ özi de joğarydan berilmei me, al, sananyñ biologiiälyq damudan tys i̇ekendigi tağy belgili i̇emes pe?!
Mine, ğaryşqa qaşyp ketken Filofei ğalamdyq qūpiiäny
bürkep kelgen perdeniñ bir şetin säl ğana aşpaq bolyp i̇edi, adam
balasy öziniñ tylsym qarğysqa ūşyrağanyn bilgisi de kelmeitini
belgili boldy.
Mister Bork, i̇eger Filofei aşqan jañalyq narazylyqtan basqa
i̇eşteñe tuğyzbağannyñ özinde de men oğan bäribir senemin. Barlyq
jerde de adam janynyñ toqtausyz azğyndap bara jatqanyna bailanysty būrynğydan da tereñdei tüsken ruhtyñ aqyrzamandy sezinip
qinaluyn tek osymen ğana tüsindiruge bolady.
Armiandar men äzirbaijandardyñ arasynda pälen jyl boiy
jürgizilgen soğystan köz aşpağan Qarabaqta dala komandirleri dep
atalatyn käzzaptar oqqa ūşqan şeiitterdiñ mäiitin satumen ainalysatynyn bilgen kezde, Qūdai bizdi ne üşin jaratty i̇eken osy degen oiğa amalsyz berilesiñ. Marqūmdy jerleu üşin tuystary men
jaqyndary onyñ öli tänin satyp aluğa tiıs. Mūny olar bizneske
ainaldyryp alğan! Öligin satyp, paida tabu üşin öz jauyngerin
özi arqasynan atyp öltirgen oqiğalar da bolğan. Osy turaly gazetten oqyğan kezde basym ainalyp, qūlap qala jazdadym. Osyndai
zūlymdyqtardan adamdardyñ jany men täni azyp-tozyp, tūqym-tek
qūrylymy birtindep özgerip, keler ūrpaqty sorlatuy äbden mümkin
i̇emes pe?!
Şyñğys Aitmatov
Aqylğa syiymsyz qatigezdiktiñ tağy bir körinisin mysalğa
keltireiin. Türkiiänyñ bir qalasynda Salman Ruşdige qoldau
körsetuge arnalğan ädebietşiler mäslihaty ötkizilip jatqan meimanhanany örtep jiberipti. Konferentsiiäğa qatysuşylarmen birge
qarapaiym tūrğyndar da tiridei örtenip ölgen. Osynyñ bärin teledidar kameralary tüsirip alğan: qonaqüi örtenip jatyr, tiridei
küiip bara jatqan adamdar, äldene istemek bolyp i̇ersili-qarsyly
jügirisken ört söndiruşiler, solarmen qatar – alañda ūran salyp
tūrğan masairağan jastar. Olar ört qoiuşylardy madaqtap, bir
orynda sekirip, bilep jür, jūdyryqtaryn kökke bilep, atoi salyp
qūiady, osy sūrapyl körinisten tura jynystyq qūmary qanğandai
mäz-meiram bolady. Sol jastardyñ kekke toly, alabūrtqan
jüzderine ajal örtiniñ säulesi tüsip tūr. Telekameralar bärin
tüsirip jatyr. Biraq, būl körkem kino i̇emes!
Qaida qarap jürmiz, ne bolğan bizge? Germaniiäda tiridei
örtelgen türikter üşin de biz öz-özimizge osy sūraqty qoiuğa tiıs
i̇emespiz be?.. Būl turaly öziñiz de gazetterden oqyğan şyğarsyz?..
Mūndai zūlymdyqtardyñ tizimin äli de jalğastyra beruge bolady, birinen biri ötedi, būl tūrğyda üzdiksiz jalğasyp otyrğan
bir ağym baiqalady: ärtürli i̇elderdegi jauyzdyqtardyñ jan
şoşyrlyq sipaty barğan saiyn artyp keledi. Osynyñ bäri jinala kelip, adamzattyñ tūqym-tegine ziiändy äser i̇etetinin Filofei
däleldep berdi.
Men būryn aqyl-oidyñ Ğalamdyq mindet atqaratynyna
senetinmin, biraq onyñ özi de Zūlymdyqtyñ qolyndağy mäñgilik
kepildikke alynğan amanat bolyp şyqty. Künderdiñ küninde azattyq alar ma i̇eken ol? Kassandra tañbasy da bizge osyny i̇eskertip,
osy turaly zar qağyp otyrğan joq pa?!
Keşiriñiz, mister Bork, fakstegi qağazdy auystyruym kerek…»
«Mister Bork, Qūdai üşin, aşulana körmeñizşi, meniñ oilarym tym şūbalañqy bolyp ketken şyğar, būl Sizge qyzyqty bolyp körinbei me dep qorqamyn. Biraq, bügin tünde jan syrymdy
Tau qūlağan
tügel aqtarğaly tūrmyn. Sizdiñ qalai qinalyp otyrğanyñyzdy
tüsinemin. Siz üşin qauiptenip te tūrmyn, sonymen qatar, Sizdiñ
i̇erligiñizge de senemin.
Qazirgi jağdai turaly tolğana kelip, mynadai bailam jasadym: Filofei orbitada jürgenimen, Jer betinde bolyp jatqan
oqiğalardan tys qalmaq i̇emes. İeger Siz qarsy bolmasañyz, onymen
şūğyl türde bailanysqa şyğudyñ joldaryn qarastyrğan jön
siiäqty; tehnikalyq tūrğydan būl öte qiynğa tüsedi, degenmen,
özimniñ telekompaniiälarda jäne ğaryş instituttarynda jūmys
isteitin dostarym arqyly osyny istep köruge tyrysuğa bolady.
Siz būğan qalai qaraisyz? İeger kelisim berseñiz, mağan aitarsyz,
sonda men Sizge mūny qanşalyqty jüzege asyruğa bolatynyn habarlar i̇edim.
Aqyry, meniñşe, i̇eñ bastysy mynau. Filofeimen bailanysqa
şyğu ne üşin kerek, ony teleekrannan körip, amandyq-saulyq
sūrau üşin i̇emes şyğar?! Meniñşe, ol Kassandra tañbasyn qandai
jolmen anyqtağany jäne onyñ basqany i̇emes, naq osy qūrsaqtağy
şarananyñ bolaşaq ömirden bas tartuyn bildiretinin qalai
däleldemek i̇ekendigi turaly sūraqtarğa jauap beruge tiıs jäne
onyñ jauaby daiyn i̇ekendigine i̇eş kümänim joq. Onyñ Rim papasyna joldauynan mūny anyq tüsine almaisyñ. Osy tūrğyda belgili
bir jäittiñ aiağyna deiin aitylmağandai bolyp körinetinin öziñiz
de añğarğan bolarsyz. Būl sūraqty oğan basqa adamdar da, äsirese
biolog-ğalymdar qūia alady dep oilaimyn. Sondyqtan, Filofeidiñ
osyndai tüsiniksiz jäitterge anyqtama berip, sūraqtarğa jauap
qaitarğany öte mañyzdy bolsa kerek.
Filofeimen bailanys ornatudy mağan tapsyryñyz. Sizdi
üiretetin men i̇emes, ärine, biraq būl üşin qajetti filosofiiälyq
negizdeu jağyn öziñiz oilastyrarsyz.
Bizge Oliver Ordoktyñ tobyr arasynda tuğyzğan pikiriniñ
saldarlarymen qaqtyğysqa tüsuge tura keledi. Tağdyrymyz solai bolğan şyğar. Biz jeñip şyğuğa tiıspiz. Sol tobyrdyñ öziniñ
igiligi üşin!
Şyñğys Aitmatov
Sizge şyn berilgen Entoni İunger.
P. S. İeger meniñ mekenjaiym – üidegi fakstiñ nömiri, telefonym, tūrağym – kerek bolyp jatsa, osy qağazdardyñ arasynan tabasyz. Qyzmet telefonyna habarlaspai-aq qoiyñyz, i̇endi onda barmaimyn...»»
IH
Tañğy sağat tört jarym boldy. Robert Bork jazu üsteliniñ
üstinde jatqan faks qağazdaryna ün-tünsiz üñilumen äli otyr.
Djessi de osynda, būl qağazdardy ol da oqyp şyqqan.
– Qūdai-ai, būl ömir ne bolyp ketti özi, ne bolyp jatyr! – dep
qaitalai beredi.
– Sen baryp jatsañşy, – dep aqyl berdi oğan küieui.
– İeger oñaşa qalğyñ kelip tūrsa, kete bereiin. Biraq bäribir
ūiyqtai almaimyn. Mazam bolmai tūr. Mūnyñ bäri öte mañyzdy
i̇ekenin tüsingenmin, biraq osynşama şielenisip keter dep oilamap
i̇edim. Ne aitarymdy da bilmei tūrmyn.
– İiä, Djessi. Entoni İunger dūrys aitady. Öte dūrys, – dedi
Bork oilanyp. – Ony bizge tağdyrdyñ özi jiberip otyr. Onyñ
pikiri – jas ūrpaqtyñ pikiri. Ömirge degen közqarasy da basqa.
Äreket i̇ete de biledi i̇eken. Būl birden baiqalyp tūr. Mysaly,
men osy maqaladan basqa – mūnyñ özi tym kölemdi bolyp ketti,
tūtas bir betti alyp şyqpasa jarar i̇edi – i̇eşteñe isteu kerek dep
oilamas i̇edim. İekeumiz i̇esik-terezeni tars jauyp alyp, üiimizde
ün-tünsiz jatyrmyz. Biraq, bolyp jatqan oqiğalardan tolyq
at-tonymyzdy ala qaşuymyz mümkin i̇emes. Ordok arandatyp
otyrğan…
– Dūrysy – şynjyrynan bosatyp qūia bergen!
– İiä, şynjyrynan bosatyp qūia bergen yza-kek – sūrapyl küş.
Ordok qara tobyrdy Filofei i̇ekeumizge sanaly türde qarsy qoiyp
otyr.
– Al, sen öziñe qarsy şyğyp otyrğan sonşama adamdy
Tau qūlağan
öziñdiki dūrys i̇ekendigine sendire alamyn dep oilaisyñ ba?
– Men öz pikirimnen bas tartpaimyn. Özimdiki dūrys i̇ekenin
däleldeuge tyrysamyn. Biraq, aqyry ne bolaryn aitu qiyn. Kassandra-şaranalar qūbylysynyñ syry aşyluy qalyptasqan
tüsinikke, qazirgi ömir süru saltyna, oilau jüiesiniñ qasañdyğyna
auyr soqqy bolyp tiedi. Kassandra-şaranalardyñ aqyrzamandy
sezinuin moiyndau – bärine bastan-aiaq, i̇eñ aldymen, saiasi jäne
äleumettik qūrylysqa, moraldyq qūndylyqtarğa kümän keltiru
bolyp tabylady. Barlyq qağidalardy bir-aq sätte büitip küirete
salu qūrsağyna bala bitken äielden bastap Ordok siiäqtylarğa
deiin i̇eşkimge de ūnamasy sözsiz. Öşpendilikke ūlasyp otyrğan
narazylyqtyñ şyğu sebebi de osy.
– Biraq, olar öşpendilik örtin tūtatyp otyrğan Filofeidiñ özi
dep jür ğoi!
– İiä, olar ony qaskünem dep tanidy. Men üşin ol – jaña
paiğambar, al, basqalar ony äzäzil dep i̇esepteidi. Jol aiyryqta
tūrmyz: ne būrynğyşa bärimiz de tük körmegendei öz-özimizdi aldausyratyp jüre beremiz, ne kassandra-şaranalardyñ sany köbeiip
bara jatqanynyñ sebepterin anyqtap, aqyrzamandy boldyrmau
üşin jūmystanatyn bolamyz. Däl qazir adamzattyñ aldynda tūrğan
mindet osy.
– Öziniñ būl jañalyğy adamdar üşin aspanda tağy bir kün şyğa
kelgendei oqys äser i̇etedi dep Filofeidiñ özi de jazyp otyr. Biraq,
būl i̇ekinşi kün adamdardyñ san ğasyrlardan beri qalyptasqan
ömir saltyn būzyp jiberedi i̇emes pe! Onyñ üstine, senderdiñ
qarsylastaryñ Filofeidiñ täjiribesi adam qūqyğyn būzu bolady
dep aiyptap otyr. Būdan auyr ne bar?! Būğan ne aita alasyñ?
– Joq, būl adam qūqyğyn būzu i̇emes! Meniñşe, olai i̇emes. Qazir
men naq osy turaly jazyp jatyrmyn. Oqyp şyğuyña bolady.
Kassandra tañbasy turaly bilu – bizdiñ paryzymyz, qoğamnyñ da,
är adamnyñ da, i̇eñ aldymen, jükti äielderdiñ mindeti, kerek bolsa,
qūrsağyndağy şarana aqyrzaman belgisin berip jatyr ma, joq pa
Şyñğys Aitmatov
osyny tekseruge ol äieldiñ özi müddeli boluğa tiıs. Uaqyt öte kele
kassandra-şaranalarğa qatysty statistikalyq derekter äleumettik
körsetkişterdiñ i̇eñ bir i̇eleulisi bolmaq, qoğamnyñ jağdaiy men
damuynyñ deñgeii turaly soğan qarap qorytyndy şyğaruğa bolady.
– Aitalyq, Robert, men būğan keliseiin. Al, i̇eger basqalar mūny
qabyl almasa şe? İeger sağan i̇eşkim senbei qoisa qaitesiñ?
– Būl köp jağynan qazirgi jağdaiğa, qoğamda qalyptasyp
otyrğan jalpy ahualğa bailanysty. Entoni İunger öte dūrys aityp otyr, iiä, būl dauğa Filofeidiñ özin de tartpasa bolmaidy.
Onyñ i̇eñ basty däleli – ğylymi baqylaudyñ derekteri bolmaq, sonyñ
kömegimen kassandra-şaranalardyñ būl belgisi aqyrzamandyq sipat alyp otyrğany anyqtaldy ğoi. Ol osy derekterdi jariiälauğa
tiıs. Söitip, biologiiälyq faktorlar men olardan şyğatyn
filosofiiälyq qorytyndylardy baspasöz mäslihatynda ma i̇eken,
äiteuir, tağy da jūrtşylyqtyñ nazaryna ūsynu kerek. Filofeidiñ
öziniñ tikelei efirge şyğuy aiyryqşa mañyzdy! İeger İunger
öziniñ būl oiyn jüzege asyra alsa, öte jaqsy bolar i̇edi. Men mūny
tolyq qostaimyn. Qazir oğan faks jibermekpin, sodan keiin ne bolaryn köre jatarmyz…
Bir tünniñ işinde jüdep şyğa kelgen i̇ekeui tağy da ünsiz qaldy,
üsterinde halat, şaştary qobyrap ketken, müldem basqa adamdar
siiäqty – alğaş ret būlar tüni boiy ūiyqtamai alañdaumen şyqty,
kündelikti tirlikten tys äldebir qaterli oqiğa tönip kele jatqandai.
Ğalamdyq keñistik ūlğaiğan kezde östip talai närseniñ tas-talqany
şyğatyn bolsa kerek.
Terezeden jaryq säule qūiylyp tūr, tañ da atypty.
Būl kün de keşegidei aşyq ta nūrly bolatyn türi bar, biraq
küzdiñ lebi de seziledi. Jyly jaqqa qaituğa jinalğan qūstardyñ
qiqulağan dauysy i̇emis-i̇emis i̇estilip tūr. Robert Bork olardyñ şoq
toğaily qyrattardyñ, golf-alañynyñ üstimen ainala ūşyp,
qūrğaqqa jaqyndağan saiyn aqjaldana beretin tolqyndar ty-
Tau qūlağan
nymsyz ūrğylağan mūhit jağalauyn boilap, kökjiekke siñip
joğalaryn köz aldyna i̇elestetti; solarmen birge alys-alys
jaqtarğa sapar şegip, basqa bir qiyrlarğa ūşyp keter me i̇edi,
biraq kenetten ömirlik mañyzdy bolyp şyğa kelgen myna mäseleni
qaida qūiarsyñ.
Būl älemde būlardy i̇eşkimniñ ūmytpağany, ūmytpaq tügil, maza
bermeuge bekingeni i̇ertesine tañerteñ-aq belgili boldy. Aldymen
Çikagodağy qyzdarynan faks tüsti. Erikanyñ da abyrjyp, qatty
alañdap otyrğany bilinip tūr: «Tüni boiy senderge habarlasa almai
qoidym. Telefondaryñdy aiyryp tastapsyñdar, faks bir bosamai
qoidy. Papa, ne bolyp jatyr? Osyğan nesine aralasyp jürsiñ? Çikago buyrqanyp jatyr. İeldiñ bäri qarsy. Djon i̇ekeumiz i̇esimizden
tanyp qala jazdadyq. Jalynyp sūraimyn: qoişy osyny. Mama,
sen qaida qarap jürsiñ?!»
Djessi, ärine, būrynğydan beter mazasyzdanyp ketti:
– Ne isteimiz, Robert? Sen onyñ äkesisiñ. Qyzyñ alañdap otyr,
özi bolsa i̇ekiqabat. Küieu balamyz da ökpeli şyğar. Djondy tüsinuge
bolady: ol – direktorlar keñesiniñ müşesi, ondai qyzmettegi adam
saq boluğa tiıs. Būl turaly da oilauymyz kerek.
– Dūrys, bäri dūrys, – dep amalsyz kelisuge mäjbür boldy
Bork. – Biraq, däl qazir ne aita alamyn? Būl bir äulettiñ arasynda şeşile qalatyn mäsele i̇emes. Şirkin, solai bolğanda ğoi!.. Tynyştal, Djessi. Erikağa özim jazyp jiberemin, telefon soğamyn,
bärin tüsindirip, tynyştandyruğa tyrysamyn. Sosyn, jastar da
öz basymen oilanuğa tiıs i̇emes pe. Ärine, olarğa, äsirese, Djon
üşin i̇eñ aldymen, kompaniiänyñ şaruasy örge basqany mañyzdy.
Biraq, ömir degen tek sol avtokompaniiänyñ aiasymen ğana şektelip
qalmaidy, ondağy mäseleler de barşa adam jäne ärkim üşin öte
mañyzdy. Aitary joq, ol i̇ekeui tauyp qosylğan, baqytty jūp.
Biraq, özimşildiktiñ de – būl jağdaida, äleumettik sipattağy
özimşildiktiñ – şegi boluğa tiıs, mūny öziñ de tüsinesiñ.
– Oi, Robert, sağan tek lektsiiä oqysañ boldy. Jaraidy, qolyñ
Şyñğys Aitmatov
bosağanda ūmytyp ketpei, Erikağa faks jiber, – dedi Djessi şyğyp
bara jatyp, iyğyna jünnen toqylğan koftasyn jamylyp alğan.
İungerdiñ aqylyn tyñdap, bireuler kele qalğandai bolsa mazalaryn almaudy ötinip, osyğan bailanysty keşirim sūraityndaryn
bildirip habarlandyru jazbaq. Qasyna özderi äri it, äri mysyq dep
i̇esepteitin jüni jalbyrağan mysyq i̇erip jür, ol şynymen-aq itke
ūqsaityn. Äiteuir, būlardyñ oiynşa solai.
Djessi şaşyn jüre tarap, mysyğyna äldenelerdi aityp,
i̇esikti sart jauyp şyğyp ketken soñ Robert Bork aqyry jazyp
bitirgen maqalasyn «Tribiunge» jöneltu üşin fakske otyrdy, gazet qyzmetkerleri redaktsiiäğa kelgen kezde būl material olardyñ
üstelinde jatuy kerek, sonda ony birden öndiriske jiberuge bolady. Maqalanyñ bügigi nömirge basylatynyna i̇eş kümäni joq;
tipten ol mätindi tek avtordyñ ūsynğan küiinde ğana basuğa bolatyny, i̇eşqandai özgertu i̇engizbeu kerektigi turaly talabyn da qosa
jazdy. Maqalany dereu jariiälaitynyna küdiktenbeuiniñ sebebi
– «Tribiunniñ» basqa amaly da qalmağan bolatyn. Filofeidiñ
ğaryştan jibergen joldauyn jariiälağannan keiin gazet öz
bağytynan ainymauy kerek – i̇eñ bolmağanda, öziniñ abyroiyn
saqtap qaluğa tiıs qoi. Būl da özindik bir teñdesi joq oqiğa bolatyn
– gazettiñ äri qarai ömir süru-sürmeui naq osyğan bailanysty…
Odan äri ne bolary da belgili. Gazettiñ, Filofeidiñ, i̇endi olarğa
Bork ta – mūnyñ özi de qosyldy, osy üşeuiniñ töñiregindegi aiausyz
qatal şaiqas tañerteñnen-aq bastaluğa tiıs. İeger är närseni öz atymen atar bolsaq, būl şaiqas ömir üşin i̇emes, ölim üşin jürgiziluge
tiıs...
Är operatsiiäny bastağan kezde bir şiqyldap qoiyp, telefaks
maqalanyñ är betin qylğyta jūtyp jatyr. Äiteuir der kezinde
jöneltip ülgergen i̇eken. Kelesi sätte Robert Bork köşede äldebir
jaisyz oqiğa bolyp jatqanyn añğardy: üstindegi jüni būrynğyşa
jalbyrap, beine bir dalada qas jauy – äldeqaidan qañğyp kelgen
būralqy itpen qyrqysyp qalğandai bolğan mysyğy kirdi, itti körse
jüni būrynğydan da ürpiıp ketetin. Terezeden köz jügirtken Bork
Tau qūlağan
terrasadan üige qarai jügirip kele jatqan Djessidi kördi, qolyna
äldebir kartondar men qağazdardy ūstap alypty. Jüzi quaryp ketken äieli yza buğan küii i̇entigip kirdi. Köşede bireu tamağynan alyp
buyndyryp, sodan äzer qūtylğan dersiñ.
– Ne boldy, ne körindi sağan? – dep sūrady küieui i̇eriksiz.
– Robert! Sūmdyq qoi būl, adam sengisiz! Dalağa şyğyp i̇edim,
qaidağy bir jeksūryndar, köşeniñ būryşyna maşinasyn toqtatyp
qoiypty, özderi äli sol jerde tūr… Qabyrğağağa ne japsyryp
jürgenin qaraşy öziñ!
Djessi qabyrğadan sydyryp alğan, ärtürli būiaumen asyğysüsigis jazylğan, adamnyñ namysyna tiıp, qorlaityn sözderge toly
qağazdardy qolyndağy gazettermen birge üsteldiñ üstine laqtyryp
tastady. Būl jazulardy körgen Bork ta i̇eseñgirep qaldy. «Borkpen
bir köşede tūrğanymyzdyñ özi masqara!» – degendi körşileriniñ
biri jazğan siiäqty. Basqa qağazdarda: «Äielderdi jek köruşi,
jūrttyñ jatyryna köz tikkiş Bork, bizdiñ Niuberiden taiyp
tūr!», «Niuberidiñ feminist äielderi Borktan jiırkenedi!», – dep
jazylypty. İendi bireuleri būdan da asyp tüsedi: «Bork – nağyz
silimtik!», «Bork – KGB-nyñ agenti!», «Borkty qaq mañdaidan ata
salu kerek!», «Tar köşede kezdese qalsañ, buyndyryp öltiremin,
jeksūryn! – Būrynğy kassandra-şarana».
– Demek, i̇erteletip kirisuge bel buğan boldy ğoi! – dep miñgirledi
abyrjyp qalğan Bork.
– Tañ atpai! Körip tūrsyñ ğoi, tañ atpai jatyp bastağan! İendi ne
bolady, Robert?! Tağy ne kütip tūr bizdi? Aqylğa syimaidy ğoi būl!
Robert Bork bölmeni kezip ketti, artyna qaiyryp ūstağan i̇eki
qolyn syqyrlata qysqany sonşalyq, auyryp ketti.
– Biz bärine de daiyn boluymyz kerek, – dedi ol äieline qatal dauyspen, al özi aiğailap jibermeuge tyrysyp, tistenip alğan. Qany
basyna şauyp, özin-özi äzer bilep tūrğany baiqalady. – Bastamasy
mynadai bolsa, būdan da soraqysyn kütuge bolady. Keşegi miting
bolmağanda, bäri de mädenietti türde ötetin i̇edi. Ordok oqiğany
müldem uşyqtyryp jiberdi, saitan alğyr!
Şyñğys Aitmatov
– Öziñ körgende ğoi! – dep köşege qarai iegin qaqty Djessi.
– Türlerinen adam şoşyrlyq. Būryn kezdestirmegen bireuler.
Temekisin būrqyratyp, maşinalarynyñ qasynda tūr. Myna adam
jirenetin qağazdardy qabyrğadan sydyryp jatqanymda meni mazaq
qylyp ysqyryp, qarqyldap külip qūiady.
– Türleri qandai özderiniñ? Osy mañda tūratyn adamdar ma?
– Qaidan bileiin ony. Üsterine kürtke, djinsi kigen, kädimgi
adamdar. Arasynda äielder de bar siiäqty.
– İiä, tüsinikti, – dep kübirledi Bork, biraq sony tüsinip tūrğany
şamaly bolatyn.
– Politsiiäğa habarlau kerek, Robert. Politsiiäğa telefon soq.
Tiısti şara qabyldasyn.
– Asyqpa, habarlauğa ülgeremiz. Küte tūraiyq. Jağdai
şielenisip bara jatsa, sonda körermiz.
– Būl degen azğyndaudyñ i̇eñ tömengi satysy ğoi! Mūndai da
bolady dep kim oilağan! Al, sen küte tūraiyq deisiñ! – Djessi
oryndyqqa otyra ketti de jylap jiberdi.
– Djessi, janym, qymbattym! Mūnyñ ne seniñ, käne, i̇esiñdi
jişy! – dep kübirledi şarasyzdanğan Bork äieline qarai i̇eñkeiip,
al, ol i̇eşteñe aita almai, i̇eñkildei berdi:
– İeger sen bilgeniñde ğoi! Osyny bilgeniñde!
– Qazir däri äkelip bereiin. Qazir, Djessi, tynyştalşy. Qazir
kelemin!
Äieliniñ jatyn bölmesinen däri äkeluge asyğamyn dep jürip
i̇esikke soqtyğysyp qaldy, osy sät i̇edende jatqan büktelgen qağazdy
kördi. Ol mūny Djessidiñ älgi qağazdardyñ arasynan alyp, ädeii
laqtyryp tastağanyn tüsindi. Özi aqylynan adasa jazdap jürip,
küieuine körsetkisi kelmegen būl ne qağaz i̇eken? Mūnyñ ne i̇ekenin
oqyğannan keiin ğana tüsindi. Jiırkenip ketti. «Bork, Filofeige
artyñdy tos, äitpese ğaryşta onyñ äieli joq qoi!» Tiısinşe
suret te salynypty. Astyna qolyn qoiğan: «Sälemmen, Kassandraşarana».
Tau qūlağan
Işki aulağa, öziniñ tastan jasalğan bağyna qalai şyqqanyn
baiqamai qaldy. Özin-özi mūndai moraldyq terrorğa moiymauğa
şaqyryp, közsizdikten jäne aqylynyñ azdyğynan özderiniñ ne
istep, ne qoiyp jürgenine i̇esep bere almai qalatyn adamdarğa
keşirimmen qarauğa tyrysyp, osy las-qoqystan özin joğary ūstauğa
qanşa ūmtylğanymen, janyn janşyğan zil salmaq jeñilder i̇emes.
Mine, jetken biıgi mynau: būryn ärtürli izgi oilarğa berilip, işki
közimen mäñgilikti şolyp, aityp tüsindire almaityn ūğymdardy
aiağynyñ astyndağy qūmğa äldebir tylsym belgiler tüsiru arqyly
bildirmek bolyp, onysyn äieli külki qyluşy i̇edi, talai uaqytyn
ötkizgen jerde i̇endi mal qūlağy i̇estuge arlanatyn qorlyqty bastan keşip, mazaqqa ūşyrağan küii i̇ezilip otyr. Älde būl öziniñ
tym asqaqtyğy men jasyna sai kelmeitindei jan tazalyğy üşin
tağdyrdyñ jibergen jazasy men mazağy ma i̇eken? Ne degen añğal
i̇edi, älemniñ qandai qatigez de kekşil i̇ekeninen müldem habarsyz
i̇eken-au. İendi mine, qartaiğanda jiırkenişti boqtyq i̇estip otyr.
Kökjiekten köterilgen kün de tükke jaramsyz, müldem kereksiz
bolyp körinedi. İeşkimdi körgisi de, i̇eşteñeni i̇estigisi de kelmeidi.
Üiden şyqqanda özi de oilanyp jatpastan ala salğan gazetke
köz jiberdi. Niuberide şyğatyn jergilikti gazettiñ şūğyl sany.
Öziniñ qorşauğa tüsken qasqyrdai küide i̇ekenine tağy da közi
jetti. Birinşi bette Oliver Ordoktyñ sailau aldyndağy mitingi
aiaqtalğannan keiin ötkizgen baspasöz mäslihatynyñ i̇esebi jariiälanypty. Būl materialdy Assoşieited Press agenttigi bergen.
Ordoktyñ birneşe fotosureti basylğan i̇eken, onyñ minberde i̇eki
qolyn sermep tūrğan sätiniñ ülken sureti jeke berilipti. Onyñ:
«Tūqym-tekti bolşevikterşe tazalauğa jol bermeimiz!» – degen
sözi ülken ärippen terilipti.
Mine, onyñ nysanağa alyp tūrğany: Filofei orys, demek, ol
– bolşevik. Aqylğa syiymsyz bolsa da öte tiımdi täsil! Älgi
qağazdardyñ birinde Borkty KGB-nyñ tyñşysy dep jazuynyñ
sebebi i̇endi tüsinikti boldy. Mūnyñ bäriniñ bastauy bir, sol baiağy
Şyñğys Aitmatov
sasyğan jylğa. Būl turaly äldene aituğa da, oilauğa da şamasy
kelmedi. Jan düniesi qañyrap qalğandai.
Äieliniñ dauysyn i̇estigende ğana basyn köterdi. Jylap-jylap
beti isip ketken Djessi özin-özi qolğa almaq bolğanğa ūqsaidy.
– Mine, jaña ğana Entoni İungerden şūğyl faks tüsti, – dedi ol
qasyna otyryp jatyp.
«Mister Bork, – dep jazypty Entoni İunger. – Bizge jedel
türde telefonmen söilesu kerek. Ötinemin, qosyñyzşy ony, jauap
beriñizşi mağan. Äñgime ğaryşpen teledidar köpirin ūiymdastyru
turaly bolmaq. İeger ony jolğa qūia alsaq, adamdardyñ közi aşylar i̇edi. Mūndai tehnikany sizdiñ üige ornata alamyz ba, sony
talqylaiyq. Mister Bork, jūrttyñ bäri bizge qarsy şyğyp jatyr, biraq moiymau kerek. Men är 10 minut saiyn telefon soğyp
tūramyn. Sizdiñ Entoni İungeriñiz».
– Mine, nağyz jūmys dep osyny ait. Entoni iske kirisip ketipti!
– dedi ūiqysynan ūianğandai bolğan Bork. – İendi telefondardy
qaitadan qossaq ta bolady, Djessi. Meili, habarlasa bersin, būdan
bäribir qaşyp qūtyla almaimyz. Bükil älemnen qol üzip otyra almaimyz ğoi!
– İiä, dūrys aitasyñ. Odan keiin tağy bir joldau kelip tüsti,
– dedi Djessi. Būl faksty universitet rektory jiberipti. Ol bylai dep jazady: «Mister Bork, sizdiñ müddeñiz üşin ötinip tūrmyn,
universitetke kelip lektsiiä oqimyn dep jürmeñizşi».
– Bäri tüsinikti, – dedi Bork. – Jür, telefonğa baraiyq.
Tañ atqannan bergi köñil birleitin bir jäit – Entoni İungerdiñ
telefon soqqany boldy:
– Mister Bork, dauysyñyzdy i̇estigenime quanyştymyn. Faks
degen jaqsy ğoi, biraq adamnyñ dauysyn i̇estigenge ne jetsin.
– Būğan söz bar ma, iiä! Ärine! – dep jauap qatty Bork dauysyn
senimdi şyğaruğa tyrysyp. – Jūbaiym Djessi de sälem aityp jatyr sağan, Entoni.
– Öte jaqsy. Ol kisige köp rahmet. Bügin jolyqsaq qalai bolar
i̇eken. Būl öte kerek bolyp tūr.
Tau qūlağan
– Ol jağyn öziñ bil, Entoni, qaida jolyğatynymyzdy da öziñ
ait. Seniñ tünde joldağan fakstaryñ bizdi pil süieginen jasalğan
mūnarada qamalyp qaludan qūtqardy. Öz-özimdi kelekelep jatqanym
ğoi. Al, äri qarai ne isteimiz? Bolaşaqtan ümitimiz bar ma özi?
– Men tūtas bir bağdarlama daiyndap qoidym. Aldymen
mynany aitaiyn, mūny bilgeniñiz jön, mister Bork, sizdiñ
redaktsiiäğa joldağan maqalañyzdy qazir ğaryşqa, Filofeige jöneltip jatqan boluy kerek, mūny birer minuttan keiin
anyqtaimyn. Biraq, būl Filofeidi öziniñ jer betindegi alğaşqy,
Sizdi osylai ataudy jön kördim, – ğaryştyq tūqym-tek jönindegi
äriptesimen tanystyru üşin jasalyp jatqan joq. Sondyqtan,
qazir Filofeidiñ sol maqalamen tanysyp otyrğan boluy da ğajap
i̇emes. Biz teledidar köpirin ūiymdastyryp, baspasöz mäslihatyn
ötkizbekpiz, oğan Filofei i̇ekeuiñiz qatysularyñyz kerek.
– Entoni, qymbattym, būl oiyñ mağan ūnaidy. Biraq, sony
ūiymdastyru jağy qalai bolar i̇eken dep kümändanyp tūrmyn.
Osynşama qysqa merzimniñ işinde būl özi mümkin be?
– Būl jağyna alañdamañyz, mister Bork! Men de jalğyz
i̇emespin. Senimdi dostarym bar, tanystarym da jeterlik, «Tribiun» bizdi tolyq qoldap otyr, kerek bolsa aitaiyn, ol mūny öziniñ
aman qaluy üşin bolsa da isteidi. İeñ bastysy – teleköpir arqyly
jürgiziletin habardy taratuşylar būl aktsiiäğa älemdik teleduman
retinde qyzyğyp otyr, mūny az deseñiz, olar jaltyr mūzda taiğanap,
ornynan tūra almai jürgen baiğūstardy körsetuden qanşa paida
tabatyndaryn qazirdiñ özinde i̇eseptep qoiğan. Sondyqtan, baryn
salatyn bolady.
– Tüsinbedim. Mūzda taiğanap jürgen kim?
– Keşiriñiz. Teñeu tappaq bolğan türim ğoi. İiä, biz qazir mūzdyñ
üstinde tūrmyz. Būl turaly aityp jatudyñ keregi joq. Keşiriñiz,
osymen äñgimeni toqtatpaqpyn. Uaqyt tyğyz. Qalğan äñgimeni
maşinanyñ üstinen aitarmyn. Biz sizge, Niuberige bara jatyrmyz.
Tört adambyz, men jäne NASA-da jūmys isteitin, ğaryşpen bai-
Şyñğys Aitmatov
lanysty jolğa qoiuşy jigitter. Sonymen, tört jigit bolyp i̇eki maşinamen şyqpaqpyz. Bir maşinağa – küimeli djipke tehnikalyq
qūral-jabdyqtar tielgen. Qalğanyn jolşybai tüsindirermin.
Niuberige qyryq minuttyñ şamasynda, bälkim odan da i̇erterek
jetip qalarmyz. Kartadan izdep körip i̇edim, sizdiñ üi «Konferans»
dükeninen jarty mildei jerde ğoi deimin, solai ma?
– İiä, solai, sodan üş köşeden keiin.
– Jaqsy! Al, biz şyqtyq. Sonymen, tek küle körmeñiz, osy
operatsiiänyñ ştab bastyğy menmin, Filofei – ğaryştağy marşal, al, siz...
– Men Djessidiñ qasyndağy podpolkovnikpin, – dep tauyp ketti
Bork. – Bir minut, Entoni. Tüsinip tūrmyn, uaqyt az, biraq sen jas
jigitsiñ, basqa da jäitter barşylyq, sondyqtan, i̇esiñde bolsyn,
ğaryşpen bailanysqa şyğu jönindegi barlyq şyğyndy öz moinyma alamyn.
– Keşigip qaldyñyz, mister Bork. Müddeli telekompaniiälar
bärin özderi qarjylandyratyn boldy. Olardyñ da öz közdegeni bar.
Alañdamañyz. Būl jağyna özimniñ de şamam molynan jeter i̇edi.
Äkem belgili advokat bolğan, sondyqtan… Būl jağyna basyñyzdy
auyrtpasañyz da bolady. Siz qazir kassandra-şaranalar turaly,
Filofei turaly oilauyñyz kerek.
– Ordok turaly, – dep qosyp qoidy Bork.
– Ol birinşi kezekte tūr. Ol da qarap jatqan joq. Būl turaly
jolda kele jatqanda aitarmyn. Aitpaqşy, mister Bork, sizge de,
äieliñizge de üiden i̇eşqaida şyqpauğa keñes berer i̇edim. Dükenge de
barmañyzdar. Şydañyzdar. Büginşe üide bolyñyzdar. Ne kerektiñ
bärin özimiz aparamyz. Al, şyqtyq.
Köp ūzamai joldan habarlasty. İerli-zaiypty Borktar üşin
osy i̇eki aralyqtağy uaqyt tym ūzaqqa sozylğandai körindi, beine bir zattaryñdy alyp poiyzğa otyrğannan keiin būrynğynyñ
bäri artta qalyp, kökjiekke siñip ketkendei, biraq poiyz ornynan
qozğalar i̇emes. Kenet olar öz ömirleri basqa qarqyn alğanyn ūqty
Tau qūlağan
– būl qarqynnyñ sūry jaman, öte qatal, oqiğalardyñ aralyğy minuttarmen ğana ölşenedi jäne tağdyrynyñ şeşiletin säti de taiap
qalğan. Äldebir belgisiz, jūmbaq tağdyr i̇emes, däl qastaryna taqap
kelip qalğan dūşpandyq oilağan küşterdiñ piğyly men äreketinen
tuyndağan tağdyr.
– Biz qazir avtomobil jolynda kelemiz, – dep habarlady Entoni İunger. – Joldağy qozğalys onşa qauyrt i̇emes, keptelip qala
qoimaspyz, uaqytynda jetermiz dep oilaimyn, äzirşe jūmys turaly söileseiik.
– Tyñdap tūrmyn, Entoni, ne bolyp jatqanyn meniñ de bilgim
kelip tūr. Djessi i̇ekeumiz bar dünieden bölinip qaldyq qoi, bilesiñ
be, tipten teledidar men radiony da qosqan joqpyz.
– Mister Bork, aldausyratpai-aq qūiaiyn, jağdaiymyz mäz
i̇emes. Mynany biluiñiz kerek, barlyq jerde, barlyq i̇elderde qazir
bir-aq jağdai baiqalyp otyr – bäri jappai qarsy şyğyp jatyr.
– Mmm, solai de, – Bork telefonnyñ qūlağyna miñgirledi. – Entoni, meniñ tüsingenim boiynşa, kassandra-şaranalardy ömirdegi
naqty qūbylys retinde moiyndauğa adamdardyñ öresi jetpei
tūr ğoi deimin. İiä, ärine, būl psihologiiälyq tūrğydan öte auyr
soqqy, barlyq ömirlik negiz ataulyny tügeldei qaita qarauğa tura
keledi. Odan da mūny joqqa şyğaryp, kümän-küdiktiñ sūr jylanyn
tabanğa salyp taptap, janyştap öltirgenniñ özi dūrys…
– Däl aittyñyz, – dep jauap berdi Entoni. – Osynyñ mysaly
retinde San-Frantsiskodağy şyğanaqtyñ üstinen salynğan köpirdi
alar i̇edim, odan aqau tabylğan, biraq onyñ üstimen äli de jüruge
bolady. Būl jaiynda oilanyp jatudyñ ne qajeti bar? Tezdetip,
köpir arqyly tasymaldanatyn jükti meilinşe köbirek jetkizip alu
kerek, al, sodan keiin köpirdi ne isteuge bolatyny turaly basqalar
bas qatyrsyn. Biraq, mister Bork, sizdiñ nazaryñyzdy basqa närsege
audarsam dep i̇edim, – äli de jolda biraz uaqytymyz bar, maşinany operatorlardyñ bireui aidap keledi, sondyqtan sizben i̇eminerkin söilese beruime bolady, – sonymen, sizge myna bir qyzyqty
Şyñğys Aitmatov
jäitti aitpaqpyn, būdan qandai qorytyndy şyğaratynyñyzdy
öziñiz bilersiz. Men biraz gazetti qarap şyqtym, radio tyñdap,
teledidar kördim, sondağy añğarğanym – Filofeidiñ jañalyğyna
qatysty i̇eki birdei jağymsyz da dūşpandyq ağym paida bolypty.
Būl jañalyq, i̇eñ aldymen, ūltşyldyq örkökirektiktiñ şamyna
qatty tigen siiäqty. İzrailde būl i̇evrei halqynyñ tūqym-tegin
joiyp jiberuge bağyttalğan äreket dep qabyldanypty. Ondağylar
baqylau-säulelerine qarsy qalqan tauyp, Filofeidiñ ğaryştan
jibergen säulesin darytpaityn aspap jasap şyğaru kerek degen
ūran tastap otyr. Reseide quatty narazylyq bildiru ötkizilip, ol
Filofeidi ğaryştan keri qaitarudy talap i̇etken şeruge ūlasypty,
ol taqua i̇emes deitin körinedi, i̇eñ bastysy – bizge bir ret qaita
qūrudyñ özi de jetedi, Gaidardyñ reformalaryn toqtatu kerek,
orys halqynyñ tūqym-tegine qol sūğuğa jol bermeimiz dep şuyldasypty. Filofei – ğaryştağy Gorbaçev! Ol Amerikağa qyzmet
i̇etip jür! Ol Reseidi birjola küiretip tynbaq! – Mine, jappai
i̇elirudiñ soñy qaida aparyp soqtyrğanyn qarañyz.
– İiä, būl öte qiyn i̇eken, i̇estudiñ özi auyr tiedi, janym qinalyp
ketti. Ne isteuge bolady? – dep tolğandy Robert Bork.
– Äri qarai tyñdañyz. Qytaida būl jañalyqqa müldem basqa
qyrynan qarap, mūny özderiniñ demografiiälyq artyqşylyğyna
töngen qater dep bağalapty. Ol jaqta demografiiälyq tūrğydan
özgertu i̇engizuge jol bermeimiz degen ūran tastalğan. Al, Ündistanda
Kassandra tañbasynyñ üstin ūlttyq tañbamen būiap tastau kerek degen ügit jürgizilip jatqanğa ūqsaidy.
– Oi-oi-oi, – dep tañ ğalğanyn bildirdi Bork, – ne bolyp ketti
būl, Entoni!
– Biraq, meni tañ ğaldyrğany basqa närse, mister Bork, būğan ne
aitar i̇ekensiz. Gamburgtegi äigili porttyñ mañyndağy jezökşeler
men olardyñ qamqorşylary narazylyq bildiripti. Sitsiliiä mafiiäsy Palermodağy teñiz jağalauynda bükilhalyqtyq dep atauğa
bolatyn şeru ūiymdastyrğan. Latyn Amerikasynda özdiginen
Tau qūlağan
şyqqan narazylyq bildiru oqiğalary köptep tirkelipti, äsirese,
būl astyrtyn i̇esirtki öndiretin audandarda jiı baiqalğan. Tipten,
pornografiiälyq öndiris te qarap qalmapty – olar da narazylyq
bildirip jatyr. Lañkestik ūiymdar men töñkerisşilder – bäri de
qarsy şyğypty. İeger Filofeige qoldary jetse, olar ony…
Aitqandai, ärtürli i̇elderdegi äskeri toptar da keiistik bildirip
otyr. Al, mynany müldem tüsine almai qoidym – tipten, atysşabysqa toly kinofilmderdiñ prodiuserleri de qarsy dauys
bildiripti.
– Bylai ğoi, Entoni, – dedi Robert Bork, – meniñ paiymdauym
boiynşa, būl jerde käsibi-topşyldyq üiirdiñ müddesi basym tüsip
otyr. Kez kelgen üiir ūzaq ömir sürip, qataryn köbeitkisi keledi.
Men solai der i̇edim. Al, Kassandra tañbasy – olardyñ jolyndağy
kedergi bolyp tūr, bolaşaqta olardyñ keregi bolmai qaluy
yqtimal, osyndai köptegen toptarğa degen qoğamnyñ sūranysy
joğalyp ketui ğajap i̇emes. Sondyqtan, özin-özi saqtau tüisigi ūianady da älgi üiir özi üşin jağymsyz jäit tuğanyn qapysyz sezedi.
Men olardy tüsinemin. Allo, allo, Entoni, tük i̇estilmei qaldy.
– Men sizdi jaqsy i̇estip tūrmyn, aita beriñiz, būl közqarasyñyz
qyzyq i̇eken.
– İiä, solai. Mine, i̇endi dūrys i̇estile bastady. Äñgimemdi
jalğastyraiyn. İeger Filofei aşqan jañalyqtan keiin adamzattyñ
ömirtanymy özgeretin bolsa, i̇eger adam balasy öz-özine basqaşa
qarap, qūrsaqta jatqan şaranalardyñ dabylyna qūlaq assa, onda
jeke tūlğanyñ özin-özi jaman jolğa itermeleui de i̇eleuli türde
azaiatyn bolady. Ol kezde jezökşege qamqorşy boluğa i̇eşkim de
ūmtyla qoimauy mümkin, ondai qyzmetke sūranys bolmağan qoğamda
jezökşelerdiñ özi de azaiuğa tiıs, būl Gamburgke de qatysty. Ondai
jağdaida mafiiänyñ, qaraqşylyqtyñ, jalpy qylmys ataulynyñ
tügel joğalmasyna kim kepil – būlardyñ bäri özara bailanysyp
jatqan jäitter ğoi. İeger Kassandra tañbasyn qarğys tañbasy
i̇emes, i̇eskertu dep, i̇eñ bastysy – adamdardyñ özin-özi jetildire
Şyñğys Aitmatov
beruine serpin berer şartty belgi dep qabyl alğan birneşe ūrpaq
osy bağytta aldyn ala qimyldap, äreket i̇eter bolsa, onda jeke
tūlğanyñ özin-özi jağymsyz tūrğydan körsetip, zūlymdyqqa boi
ūruyn aiqyndaityn tūqym-tektegi kemşilik te joiylar i̇edi de
qazirgidei dağdarystar tekke ketpegen bolar i̇edi. İendi mynadai
sūraq tuady…
– Mister Bork, ğaryşpen bailanystyratyn teleköpir ornatudy jolğa qūia alsaq, osy oilaryñyzdy aitar ma i̇ediñiz?
– Nege aitpasqa? Mäsele basqada: meniñ aitatyn pikirlerimdi
tyñdağysy, tüsingisi keletinder tabylar ma i̇eken? Älginde öziñ
aitqan narazylyq bildiruşiler de öz bedelinen aiyrylğysy
kelmeidi, olarğa tūraqtylyqtyñ saqtalğany kerek. Öitkeni, odan
äri adamnyñ oilau jüiesinde tübirli özgerister jürgiziluge tiıs,
qazir kassandra-şaranalar tüisigimen sezip, zäresi ūşa qorqyp
jürgen tūrmystağy barşa azğyndyq pen būzyqtyq atauly kelmeske ketpek. Onyñ üstine, sanamyzdyñ özgeriske tüsui izgi bağyttağy
moraldyq nietter arqyly jürgizilmeidi, būl adamzattyñ aman
qalyp, örkendei beruiniñ birden-bir naqty şarty bolmaq. Däl qazir
osynyñ bärin köz aldyña i̇elestetudiñ özi mümkin i̇emes.
– Aitqandai, mister Bork, aluan türli dini qauymdastyqtar tarapynan da narazylyq bildirilip jatqany turaly mälimetter bar.
– Būl da tüsinikti. Kassandra tañbasy öziniñ tabiğaty boiynşa,
jalpyğa birdei jäne bir deñgeide äser i̇etedi. Būl oraida kassandraşarananyñ dabyly bärin qamtidy. Al, adamdardyñ top-topqa,
ūiymdarğa, ağymdarğa bölinui men özimiz jäne böten bolyp jikteluin,
olardyñ östip özara bölinui men bir-birine qarsy tūruyn qara basynyñ
qamy üşin paidalanyp jürgenderge kassandra-şaranalardyñ tekke
keregi joq. Olar üşin būl qūbylys tek aiaqqa oralğy bolyp, kesirin
tigizedi, būl tek äldebir sektaşyldarğa ğana i̇emes, ondailardyñ
bärine jappai ortaq mäsele. Ondai küşter Filofei men onyñ aşqan
jañalyğyn barlyq halyqtardyñ arasynda, barşa tilderde aiausyz aiyptaityn bolady. Būl jerde tañ qalatyn i̇eşteñe joq…
Tau qūlağan
– Būl jağynan öziñizben tolyq kelisemin, mister Bork, būl
söziñizden talai jäitke qanyğyp qaldym. Keşiriñiz, äñgimemizdi
bir sätke qūia tūru kerek. Şūğyl telefon soğyp jatyr. Joq,
joq, tūtqany qoimañyz. Qazir jağdaidy bilemin, sodan keiin
qaitadan söilesemiz. (Allo, allo. Ne jañalyq? Ras pa? Al, kerek bolsa! Būl onşa jaqsy i̇emes i̇eken. Jaraidy. Tüsindim bärin.
Iske kirisemiz.) Mister Bork, keşire köriñiz, ötinemin. Osyndaida aitatyndai, qolda bar derekterge qarağanda, jağdaiymyz
qiyndap bara jatqan siiäqty. Men sizden jergilikti politsiiä bölimşesine habarlasyp, i̇eskertip qoiudy ötiner i̇edim,
dükenniñ qasyndağy avtotūraq jaqtan şyqqan bir top i̇ereuilşi
sizdiñ üige qarai bet alypty deidi. Belgili jäit i̇emes pe,
terezeñizdiñ aldyna baryp aiğailap, mazañyzdy alğaly jür ğoi.
– Jaqsy, Entoni, politsiiäğa habarlaimyn qazir. Äielim osyny
bağana aityp i̇edi, özim asyğystyq körsetkendei bolmaiyn degem.
Tañ atpai jatyp üiimizdiñ qabyrğasyna neşe türli sözder jazylğan
qağazdar japsyryp ketipti. Qazir Djessidiñ özi politsiiäğa habarlaityn boldy.
– İiä, mister Bork, «saqtyqta qorlyq joq» degendi ūmytpañyz.
Onyñ üstine, özim de jaña ğana i̇estidim, sizdiñ maqalañyz basylğan
«Tribiun» gazeti oqyrmandardyñ qolyna tiıp ülgeripti. Şūğyl
şyğarylğan sany.
– Solai ma?! – Borktyñ dausy būl joly qattyraq şyğyp ketti,
jüikesi syr bere bastağan siiäqty. – Demek, gazetşiler uaqytty
tekke ketirmegen i̇eken.
– Ärine. Siz körnekti futurologsyz, qazir sizdiñ är söziñiz
som altynmen bağalanady. Maqalanyñ töñireginde qandai aitys-tartys tuatynyn aldyn ala añğaryp tūrmyn. Būl – qorşauğa
alynğan qamaldan atylğan alğaşqy zeñbirek. Ordokqa qarsy
atylğan jalğyz oq ta osy. Jasyratyn nesi bar, osyğan qynjylyp
tūrmyn. Sizdiñ jaqtastaryñyz mindetti türde boluğa tiıs jäne
olar sonşalyq az da bolmas dep oilaimyn. Öz betimen oila-
Şyñğys Aitmatov
na alatyn är adamnyñ kassandra-şaranalar qūbylysy turaly
tolğanbauy mümkin i̇emes. Būl – bizdiñ öz-özimizdi tüsinuge degen
ūmtylysymyzdyñ betbūrys säti. Būdan būryn mūndai jäit bolyp pa i̇edi?! Osy qūbylystyñ şyn mänin tüsingen adamdardyñ
bäri köktemgi qūstai sairauğa tiıs siiäqty i̇edi. Biraq, būğan senimim
kämil – ökinişke qarai, bizdiñ aqylgöilerimizdiñ basym köpşiligi
ağysqa qarsy jüzuden aulaq jürgendi jön köredi. Bizdiñ ziiäly
qauym ökiliniñ bar bolmysy osy – tobyrğa qarsy i̇eşqaşan bas
kötere almaidy, dauyldyñ basylğanyn kütedi. Al, Ordok bolsa būl kezde qolyna alau ūstap jügirip jür, adamdardyñ aqyloiy men jan sezimindegi örtti tūtatyp ta jiberdi, söitip qara
tobyrdy özine bağynyşty i̇etip ülgerdi. Jūrttyñ bäri alasūryp
şyğa keldi. Top-top bolyp birigip, üiir-üiirge jinalyp, talap
jeitin qūrbandyq izdep qūtyrynyp alğan. İeger jezökşeler de
ūiymdasqan türde i̇ereuilge şyqsa, basqalar turaly ne aituğa bolady?!
– Entoni, keşir, söziñdi böleiin, jasymnyñ ülkendigin paidalanyp, öz sözimdi qystyryp qalaiyn. Sen äli jassyñ, jezökşeler
turaly aitqanda külkiñ keledi, mūnyñdy tüsinemin. Al, mağan
būl öte jaisyz äser i̇etti. Ärine, jezökşeler qai uaqytta da
özderiniñ käsibine säikes äreket i̇etken, biraq olardyñ ūiymdasqan
türde jalpaq jūrttyñ aldynda narazylyq şeruine şyqqanyn,
keşirersiñ, birinşi ret i̇estip tūrmyn. Käsibine laiyq arsyzdyğy
men öz isiniñ dūrystyğyna degen nyq senimine qaramastan, baiğūs
jezökşeler özderiniñ de ömirdegi jağdailarğa täueldi i̇ekendikterin
sezinuge mäjbür bolğan. Al, Kassandra tañbasy – osylar tärizdi
tūqym-tektiñ qūmyrasynda jatqan kezderinde-aq solyp qalğan
gülderdi joqtaudyñ naq özinen basqa i̇eşteñe i̇emes.
– Olardy i̇ereuilge şyğuğa mäjbür i̇etken – resmi saiasattağy
osylardan köp aiyrmaşylyğy joq jezökşelerdiñ qamqorşylary,
olar basqalardy da osyğan itermelep otyr. Meniñ oiymşa, qazir
Ordoktyñ özi de abaisyzda şişadan şyğaryp alğan jyndy
Tau qūlağan
basqara almai älek bolyp jürse kerek. Mūnyñ mysalyn alystan izdestirmesek te bolady. Jolda ne bolyp jatqanyn körip
kelemin. Köptegen maşinalardyñ bizdi basyp ozyp, qūiğytyp bara
jatqandağy barar jeri – sizder tūratyn Niuberi i̇ekenin şamalap
otyrmyn. Sol maşinadağylardyñ bäri derlik men siiäqty telefonmen söilesip barady. Jüzderinen quana qūiatyndai i̇eşteñe añğara
almadym. Är maşinanyñ üstinde tolğan adam. İestuimşe, olardyñ
bäri dükenniñ qasyndağy avtotūraqqa jinalatyn bolypty.
– İiä, Entoni, mūndai tobyrdyñ jinaluyna sodan qolaily jer
joq.
– Tek sol jerge syimai ma dep qorqamyn. Keşiriñiz, tağy
bireu telefon soğyp jatyr. (Allo, iiä, tyñdap tūrmyn, iiä, Entoni İungermin. Tyñdap tūrmyn. Tüsinikti. İiä, iiä, aita ber, qūlağym
sende. Özim de solai oilap i̇edim. Jaqsy. Mağan ūdaiy habarlap
tūr. Tüsindim. Jaraidy). Mister Bork, jaña ğana habarlady, Niuİorktiñ köşelerine de i̇ereuilşiler şyğypty. Äsirese, Birikken
Ūlttar Ūiymy ğimaratynyñ aldyna köp adam jinalypty. Politsiiä äzer ūstap tūr i̇eken. İereuilşiler Filofeidi ğaryştan quyp
şyğudy talap i̇etip jürgenge ūqsaidy. Būl i̇endi halyqaralyq
aktsiiäğa ainalyp ketti. Bir i̇erekşeligi, olardyñ aldynda soñğy
künderi mañdaiynan Kassandra tañbasy baiqalğan äielder jürip
otyrğan. Mañdailaryn būiap alyp, qoldaryna: «Qarañdar, bizdiñ
mañdaiymyzğa Kassandra tañbasyn basyp berdi! Qūtqaryñdar
bizdi!» – dep jazylğan plakat köterip alypty. İerkek-äieli aralas
basqa da köptegen adamdar solarmen yntymaqtastyqtyñ belgisi
retinde mañdaiyna aiqyş-ūiqyş būiau jağyp alğan. Jağdai solai
deidi.
– İiä, Entoni, aitatyn nesi bar, būl jaqsylyqqa bastamaidy.
– Kezdesken soñ tağy da äñgimelesermiz. Mine, jetip qaldyq. İeñ
bastysy, mister Bork, qūral-jabdyqtardy ornatyp, Filofeimen
bailanysqa şyğu, qalğanyn oilasa jatarmyz.
– Kütip otyrmyn, Entoni. Üidiñ qasynda bireulerdiñ dauysta-
Şyñğys Aitmatov
ry i̇estiletin siiäqty. Djessi garajdyñ i̇esigin jabuğa jügirip ketti.
Terezeden körip tūrmyn. Bireuler basseinge tas laqtyryp jatyr,
ne degen būzaqylar! Qazir politsiiä da kelip qalatyn şyğar. Al,
kütemin. Aitpaqşy, keşir, Entoni, Filofeimen bailanys ornatu
üşin qanşa uaqyt kerek bolar i̇eken?
– Jigitterdiñ aituynşa, bir sağattai deidi, mümkin säl ūzaqqa
sozylatyn şyğar. Barğasyn köremiz ony. Sonda siz Filofeimen
közbe-köz jüzdesip, äñgimelesetin bolasyz. Oğan sizdiñ maqalañyzdy
fakspen jiberipti, mūny mağan arnaiy habarlağan. Özimizdiñ strategiiämyz ben taktikamyz, baspasöz mäslihatyn qalai ötkizetinimiz turaly kelisip aluymyz kerek. Jaraidy, barğasyn tağy söilesermiz.
Kelip te qaldyq, kütiñiz!
Köşedegi şu küşeie tüsti. Maşinadan tüskender men düken
jaqtan şyqqandardyñ asyğa basyp kele jatqany terezeden
körinip tūr. Jinalğandar ağaştardyñ tübindegi şarbaqtyñ
qasynda äldeneni qyzulana aityp jatyr, būiaumen jazylğan plakattary men ūrandaryn bastarynan asyra būlğap qūiady. Bäri bir-aq
taqyrypqa jazylğan – būlar i̇endi aşyq qorqytuğa köşipti: «Bork
– sağan aiauşylyq jasalmaidy!», «Jalğan ğylymnyñ qūbyjyğyn
üñgirinde tūnşyqtyramyz!», «Kassandra tañbasyn professordyñ
mañdaiyna basu kerek!», «Adam qūqyğyn aiaq asty i̇etken adamnyñ
özi de tabanğa taptalady!», «Lañkes ğalymğa tözimdilik tanytuğa
mindetti i̇emespiz!», «Bork – ibilistiñ qolşoqpary!», «Filofei men
Borkty qosaqtap darğa asu kerek!» jäne basqalar…
Borktyñ sanasy sarsyldy – kim būlar, myna adamdar? Bäri
jinalyp osynda nege kelip tūr, ne üşin? Bir-birin būrynsoñdy körgen de, bilgen de i̇emes, tipten būl älemde bar-joğyn da
oilamağan adamdar. Mine, syn sağaty soğyp i̇edi – bäri bir jerge jinala qaldy. İendi olar äldebir äreketti kütip köşede şuyldasyp jür – arasynda aq tändiler de, qara tändiler de, i̇erkekter
de, äielder de, jastar da, käriler de bar, bireuleri qolyna dauys
küşeitkiş qūral ūstap alğan, basqalarynyñ qolynda kino jäne
Tau qūlağan
fotoaspaptary bar, köpşiligi radiotelefonmen bireulerge habarlasyp, äldeneni qyzu söilesip jatyr. Bir qyzyğy, özi būryn
tarihi zertteuler men teoriiälyq maqalalar boiynşa pikir aityp, körkemsuret kartinalarynan, teatrlyq qoiylymdar men
kinosiujetterden ğana körip kelgen qaterli küştiñ osy i̇ekenine
özin-özi sendire almai qoidy, ol tuyndylardyñ avtorlary osyndai tobyrdy suretteuge tyrysyp, onyñ is-äreketin aldyn ala
boljaudyñ mümkin i̇emestigin tüsinuge tyrysatyn i̇edi.
Mine, sol qara tobyr i̇endi mūnyñ üiiniñ qasynda tūr. Tura
şarbaqtyñ qasyna üimelesip alypty, terezeden olardyñ betjüzin de köruge bolady. Neni kütip tūr būlar, ne kerek özderine? Ne
istemek? Varfolomei tüninen qalğan közge körinbes alau qoldaryn
küidirip, Rimdegi i̇ejelgi bülikten beri äli künge deiin ūmytylmai
kele jatqan qanğa būialğan tas kesekterge sürinip, uly sezimderin
töguge laiyqty nysana tappai, aranyñ Uiasyndai gu-gu i̇etedi. Būl
olardyñ kinäsi me, sory ma, bälkim olardy aiausyz jazalau üşin
osynda äldebir küş i̇eriksiz aidap äkelgen şyğar? Ne isteuge bolady, ne aitu kerek būlarğa, aqylynan äp-sätte aiyrylyp qalatyn,
taiauda ğana fiurerdi körgende alañdy basyna köterip ūrandağan
dauysy kök aspandy titirentip, onyñ qol siltegen bağytymen
batysqa da, şyğysqa da, oñtüstikke de, soltüstikke de tolarsaqtan
qan keşuge attanğan; tabytta jatqan Stalinniñ kelbetin i̇eñ bolmasa köziniñ qiyğymen bolsa da körip qalu üşin birin-biri taptap, kerek bolsa, onymen birge jan täsilim i̇etip, atylğan-asylğan
qūrbandardyñ mäiitine toly qūrlyqtyñ üstinen qap-qara köleñke
bolyp ūşuğa daiyn tūrğan; tütip jeuden taiynbaityn tobyrdan
qaşyp qūtylmaq bolyp, ūşaqqa äzer mingen İran şahyn ūstap
alyp qalamyz dep tün işinde Tegeran äuejaiynyñ ūşu alañyn
boilap jügirgen būl tobyrğa ne aitarsyñ? İessiz qūtyrynğan sol
tobyr kök jüzine siñip bara jatqan ūşaqtyñ soñynan qualauyn
sonda da qoimap i̇edi, būlardyñ i̇erkine bağynbaityn aspandağy
jūldyzdar jymyñdasyp tūr, öşin ala almağan tobyr bolsa älgi
Şyñğys Aitmatov
ūşaqty dereu keri qaitara körşi dep Allağa jalbaryna bastady…
Mine, sol tobyr jaña bir jolaiyryqqa tüsipti, i̇endi olar mūnyñ
üiine basyp kirmek…
Djessi i̇ekeui üidiñ işinde, terezeniñ aldynda tūr. İekeuiniñ
äñgimesi auasyz keñistikte ūşyp jürgen adamdardyñ sözine ūqsaidy:
– Tyñdaşy, Robert, mynalar äzildeitin adamdarğa ūqsamaidy.
– İiä, müldem ūqsamaidy.
– İendi ne isteimiz?
– Olar meni izdep keldi, şyqpasam bolmaityn şyğar.
– Ne aityp tūrsyñ, Robert?! İesiñ dūrys pa?
– Dūrys. Olar meniñ özderinen qorqyp, jasyrynbaitynymdy
tüsinuge tiıs. Mağan olardyñ büitip bülik şyğarudan tūqym-tektiñ
azğyndauy toqtap qalmaitynyn, küş qoldanu tek aqyrzamandy
jaqyndata tüsetinin bilgeni kerek. Men olarğa Kassandra tañbasy
– bizge tağdyrdyñ jibergen jazasy i̇ekendigin aitpaqpyn. Kassandraşaranalardyñ ärbir belgisi – bizdiñ bärimizge de qatysty. İeger osyny
tüsine alsaq, onda tyğyryqtan şyğar jol tabylarynan ümittenuge
bolady. Aldymyzda ne baryn bilu üşin artymyzğa qarauymyz kerek.
– Qyzyqsyñ, Robert, osynyñ bärin kimge aitpaq bolyp tūrsyñ,
sony oilamaisyñ ba. Būl sağan universitette lektsiiä oqu i̇emes. Kim
tyñdaidy seni? Olar mūnda sol üşin keldi deimisiñ!
– Sodan basqa amalym bolmai tūr ğoi.
– Būl qalai? Öziñ aitqan joqsyñ ba, qazir Entoni ğaryşpen bailanysty jolğa qūiady, sen Filofeidi köresiñ; i̇ekeuiñ bärin talqylap
alasyñdar, keşkisin Filofeimen birge baspasöz mäslihatyn
ötkizip, būl mäseleniñ özderiñniñ qalai tüsinetinderiñdi mazmūndap
beresiñder. Sol kezde būlar da senderdiñ adamdarğa jamandyq
i̇emes, jaqsylyq tileitinderiñdi tüsinetin şyğar, äiteuir, özim sodan ümittenemin.
– Seni tyñdap tūrğan kezde, Djessi, būl aitqanyña tolyq
Tau qūlağan
kelisemin, biraq tek seni tyñdap tūrğan kezde ğana. Öitkeni, myna
tūrğan adamdar baspasöz mäslihatyn küte qoimas. Būlarğa dereu
qandai da bir äreketke kirisip, äldebir nätijege qol jetkizu kerek.
Qaraşy öziñ, körip tūrsyñ ba, adam degen äli de ağylyp kelip jatyr, qatarlary köbeigen saiyn qūtyryna tüsedi. Äzirşe keşigip
qalmai tūrğanda men olarmen söilesip ülgeruim kerek.
– Bilmeimin, Robert. Qaterge bas tikkeli tūrsyñ.
– Qater degen ne ol? Men olarğa Filofei aşqan jañalyqqa
özimniñ qalai qaraitynymdy ğana bildiremin.
– Sen mūny öziñniñ maqalañda tüsindirip bergensiñ.
– Ol azdyq i̇etedi. Tipten, müldem äseri joq. Myna kisiler gazet
oqymaidy.
– Robert, mynalardyñ ne istep jatqanyñ qara! Olar seniñ
suretiñdi örtep jatyr.
– Meniñ suretimdi me? Men sonşama saiasi kösem be i̇edim?
– Qara! Seniñ fotosuretiñdi köbeitip şyğaryp alypty.
– Ne aita alamyn būğan. Qağazdy qūrtqandary ğana ökinişti.
– Politsiiä qaida jür?
– Politsiiänyñ ne qatysy bar būğan? Politsiiä keldi. Äne, üşeui
köşeniñ būryşynda tūr. Sen olardy baiqamap pa i̇ediñ?
– Tek üşeui ğana kelgen be? Nege ündemeidi olar?
– Olardyñ qolynan ne keledi? Bireuler äldekimniñ suretin
örtep jatyr. Onda tūrğan ne bar.
– Mūndaidy teledidardan qanşa ret körip i̇edim. Mine, i̇endi köz
aldymyzda bolyp jatyr. Beine bir bizdiñ i̇el i̇emes, Ündistan siiäqty.
Tura sondai! Oi, Entoni tezirek kelse i̇eken! Qalai oilaisyñ, olar
nege kidirip jatyr?
– Bilmeimin. Būl kezde köşede maşina köp. Öziñ de bilesiñ ğoi.
İekeui qaitadan ünsiz qaldy. Otyruğa da, tūruğa da, söileuge de,
ündemeuge de şama joq.
Şyñğys Aitmatov
Būl kezde köşedegi tobyr qozğalaqtap, guildesip, bäri qosylyp:
«Borkty jauapqa tartu kerek!» – dep aiğailai bastady.
Aiğai birden-birge küşeie tüsip, zili de sezile bastady. Būdan
äri şydau mümkin i̇emestei. Adamdar Rober Borktyñ dalağa şyğyp,
özderimen söilesuin talap i̇etip tūr. Mañdaiyn būiap alğan äielder
paida boldy. Olar «Tribiunniñ» jaña sanyn būlğap: «Bork –
jeksūryn! Kassandra tañbasyn Borktyñ mañdaiyna basu kerek!
Kassandra tañbasy üşin sazaiyn tartqyzamyz! Bork – opasyz!»
– dep aiğailai bastady. Basqa bir top: «Ordok dūrys aitady!
Ordoktiki dūrys!» – dep ūrandauda.
Jağdai şielenise tüsti, tobyr äbden qozyp alğan. Tärtip
saqtauğa şaqyrğan poltseilerdiñ därmensizdigi tanylyp qaldy.
Tobyrdyñ arasynan äzer sytylyp şyqqan solardyñ bireui maşinasynan äldeqaida habarlasyp jatyr, şamasy, kömek sūrasa kerek.
Ainalany tügel toltyryp jibergen tobyr birtindep üige
taqap qaldy. Syğylysqan adamdardyñ i̇ekpinine şydamai birneşe
oryndyq synyp tüsti, alleiädağy tüngi şamdar ornatylğan
bağanalar tübinen opyrylyp qūlap jatyr. Aiğai basylar i̇emes,
töñirekti tügel jañğyryqtyryp äketti.
Küieuiniñ üstine pidjak kiıp jatqanyn körgen Djessi
şyñğyryp jiberdi:
– Qaida barasyñ? Şyqpa dalağa!
Ol äielin iterip jiberdi. Sol sätten bastap kenet qarauytyp,
būldyrap sala bergen köz janaryna syiyp tūrğan dünie-älem
būrynğy ornynan basqa jaqqa auytqyp ketken siiäqty boldy.
Djessi i̇ekeuiniñ közderi ūşyrasyp qaldy, i̇ekeuiniñ da jan qinalysy
bilinip tūr i̇edi. Onyñ dausy äldebir alys jaqtan talyp i̇estiletin
siiäqty:
– Toqtatpa meni. Basyma tüskendi köterip aluym kerek.
Qinalğannan Djessidiñ bet-auyzy qisaiyp ketti.
– Ajalyña bara jatyrsyñ ğoi!
Tau qūlağan
– Meili, bola bersin, – dep tūnşyğa jauap berdi Bork, – bäribir
şyğuym kerek.
Kiım ilgişten qalpağyn aldy da, batyl adymdap şyğar i̇esikke
bettedi. Dalağa şyqty, özin typyrşi kütip tūrğan duyldağan
tobyrdyñ ystyq lebi betin şarpydy. Sol sät şu i̇ete qalğan dauystan auanyñ özi dir i̇ete qalğandai. Transparanttar men plakattar
tolqyndana qozğalyp ketti, ärkim de öz qolyndağy plakatyn mūnyñ
közine şūqyp körsetuge tyrysyp jatyr. İesiktiñ aldynda tūrğan
būl bolsa, tobyrğa tūtas köz tastap, i̇eşqaisysyn anyq añğara
almai, sasqalaqtai jymiiä beredi. Qalpağyn basyna milyqtata
qondyrdy da, bir sät öziniñ baiağy qalpyna qaitadan tüsti – aq şaşty şal, bet-jüzinen qunaqylyğy baiqalady, syğyraita qarağan
nūrly janarynyñ ainalasyn äjim basqan, moiny juan, tisi de
bütin. Ony Frankfurt jurnalisteriniñ Käri jartas dep atauy tegin
i̇emes bolatyn.
Tobyr tyna qaldy, Bork birer auyz söz aitty, tolqyğannan dauysy kürkirei dirildep ketken:
– Kassandra-şaranalar üşin biz kinälimiz, bizdiñ sorymyz da
sol. Biz olardyñ aldynda jauap beruimiz kerek!
Bir äiel mysyqtai yrğyp, jaqyndai tüsti.
– Al, mynany kördiñ be, sen?! – dep būiau jağylğan mañdaiyn
türtip qoidy ol. – Ğaryştağy ibilistiñ mañdaiyma qandai tañba
basyp bergenin körip tūrsyñ ba?! Mine, oqy! İeki äzäzil til tabysa
qalypsyñdar! – Söitip, futurologtyñ i̇eki betin öziniñ maqalasy
basylğan gazetpen sabalai jöneldi. Gazettiñ byt-şyty şyğyp
jyrtylyp ketti, qalpağy jerge tüsip qaldy, ony sol zamat tabandaryna salyp taptai bastady, älgi äiel şyñğyra aiğailap
jür, şamasy, kün saiyn as üide osylai aiğailaityn bolsa kerek.
– Jazğyşyn qaraşy mūnyñ! Biz äli ğaryşqa da jetemiz! Filofei sümelekti öz qolymmen buyndyryp öltiremin!
Şyñğys Aitmatov
– Ūr ony! Ūr! – dep ūrandady äieldiñ aiğaiyna i̇elirgen tobyr.
– Käne, beri äkeliñderşi özin! Süireñder beri! – dep aiğailady art
jaqta tūrğandar jūdyryqtaryn bilep. Ondağan adam jağasyna
jarmasa ketti, bäri opyr-topyr bolyp jatyr. Djessi de tobyrdyñ
arasynda qalypty, biraq onyñ köz jasyn köldetip, jalynypjalbarynğanyna i̇eşkim nazar audarğan joq.
Tobyr osy tağylyq äreketti taspağa tüsirmek bolğan bir top
televiziiä qyzmetkerin şetke qarai yğystyryp jiberdi, olardyñ
qūral-jabdyqtary aiaqtyñ astynda qaldy. Ajyratpaq bolyp
ūmtylğan birneşe politseidi de alasūrğan adamdardyñ ağyny
özimen birge ilestirip äketti. Robert Borkty äldeqaida süirep bara
jatty, qaida aparary belgisiz. Ärqaisysy ony özine qarai tartuğa
tyrysady, bireuleri tamağyna jabyssa, basqalary şaşynan
süirelemek bolady, i̇eki i̇ezuin jyrtyp jibergen, şaldyñ beti äpsätte-aq qanğa būialyp şyğa keldi. Tobyr öz-özin de aiaityn i̇emes,
birin-biri taptap, topyrlasyp jatyr. Osynyñ özi olardyñ aşuyzasyn būrynğydan beter qozdyryp, jekkörinişin arttyra
tüskendei. Qūtyrynğan adamdardyñ opyr-topyry futurologtyñ
baqşasynda, tura äuizdiñ janynda bolyp jatqan, bir kezderi osy
jerde, qūmnyñ üstinde ol öziniñ qūpiiä belgilerin syzyp, Ğalamdyq
ruhtyñ tylsymyna boilamaq bolatyn, tobyrdyñ talauyna da osy
jerde tüsti. Gülzardağy şyrmauyqtyñ boilap ösui üşin qağylğan
būdyrly temir şybyqty jūlyp alğan bireui i̇ebin tauyp, Borkqa
barynşa jaqyn keldi de bar küşimen basynan salyp jiberdi. Brok
yşqynyp qalyp, basyn qos qoldap ūstağan küii şalqasynan tüsti,
qanğa malşynyp, qol-aiağy qalş-qalş i̇etedi, beişara şaldy ūrypsoğu sonda da toqtalğan joq.
Osy sät tobyrdyñ arasynda jaña bir adamdardyñ paida
bolğany baiqaldy, äldebir i̇ekpindi küş topyrlağan halyqty
jan-jaqqa laqtyra yğystyryp, Borkqa jaqyndap keledi. Būlar,
aqyry i̇eşkimge kereksiz bolyp qalğan ğaryş bailanysyn jolğa
qoiu üşin kelgen Entoni İunger men sonyñ kömekşileri bolatyn.
Tau qūlağan
Olar ölesi bolyp soqqyğa jyğylğan Borktyñ qasyna tez-aq jetip
keldi.
– Kim mūny istegen?! Kim?! – dep aiğailady Entoni İunger
qolyna ilikken adamnyñ bärin serpe laqtyryp. – Qanişerler! Bäriñ
de qylmyskersiñder sender!
Köşeniñ osy betine qonu üşin tömendep kele jatqan politsiiä
tikūşağy körindi. Qañğalaqtyñ şuyly adamdardyñ aiğaiyn basyp
ketti, küşti jel köterildi. Būl bir dybyssyz kinodağy mylqau
körinis tärizdi i̇edi – tobyr ün-tünsiz qūtyrynyp jür. Tikūşaq
qonğannan keiin işinen qolyna şoqpar ūstağan politseiler jügirip
şyğa bastady. Tobyr sonda ğana i̇esin jinağandai boldy. Bäri janjaqqa bytyrap qaşa jöneldi. Köpşiligi dükenge qarai, özderiniñ
maşinalaryna jügirip barady. Birqatary maşinalaryn jantalasa
būryp, qūtyrynğan jyldamdyqpen tūra qaşty. Birneşe minuttan
keiin bäri sap tyiyldy.
Entoni İunger men i̇eki kömekşisi Robert Borktyñ dal-dūly
şyqqan denesin köterip keledi, i̇endi bireui i̇esinen tanyp, sürinejyğyla äreñ kele jatqan Djessidi qoltyğynan demep alğan.
Olar politseilermen birge tikūşaqqa köterildi, sodan keiin
İungerdiñ kömekşileri qaitadan tüsip, özderiniñ ğaryş bailanysyn ornatu üşin äkelgen qūral-jabdyqtary tielgen maşinalaryna otyrdy, tikūşaq äuege köterile bastady. Üidiñ töbesinen
joğary tik köterile ūşqan ol qalağa qarai bet aldy. Töñirek tügel
typ-tynyş bola qaldy.
Ainalada i̇eşkim joq, qiiälşyl futurologtyñ oryndyqtary
şaşylyp, şam ornatylğan bağanalary qūlap jatqan, tastan
ornatylğan baqşasy tobyrdyñ tabanynda taptalğan, i̇esik-terezi
jūlynyp, qirap-bülingen üiiniñ qasynda bir adam da qalmapty.
Būl – talqandaudan keiin qūlazyp qalğan qu medien bolatyn.
Tikūşaq Robert Borktyñ ūnatatyn golf alañynyñ üstimen
ūşyp barady, taiauda ğana osy kün säulesi nūryn tökken keñ de ja-
Şyñğys Aitmatov
syl alañ tüsine kirip i̇edi, marqūm dosy Maks Fraid ony ai säulesine
şomğan golf alañyna şaqyrğan.
Tikūşaq qalalyq auruhanağa bağyt tüzedi…
Entoni İunger i̇esinen tanyp jatqan Robert Borktyñ betine üñile
i̇eñkeidi. Köilegimen basyn tañyp, sorğalağan qanyn toqtatpaq bolady. Qanğa malşynğan köilekpen tañylğan basyn tizesine qoiyp,
älde de ümitin üzbei, jüzinen tirşilik nyşanyn baiqauğa tyrysyp keledi. Bir zamat futurologtyñ jüzine qan jügirip, qabağy
bolar-bolmas dir i̇ete qalğandai körindi, İunger onyñ közqarasyn
añğarğandai boldy. Mümkin, Borktyñ özi de İungerdi tanyğan şyğar.
İekeui birin-biri alğaş ret körip, sol sätte-aq birjola qoştasty.
Mäñgilikke. Robert Borktyñ basy sylq i̇etip qūlap tüsti…
İunger i̇eñirep jylap jiberdi. Djessi sūlyq jatqan küieuine
tük ūqpastan tesile qarap qalğan. Politseiler qamyğa bastaryn
şaiqap, özderiniñ de qaiğyryp tūrğanyn bildirmek bolady.
Tikūşaq auruhana ortalyğyna qonu üşin tömendei bastady,
biraq i̇endi bäri keş bolatyn…
***
Būl kezde mūhit ta tulap jatqan. Aua raiyn boljau qyzmeti
kompiuterlik arnalar arqyly Atlantika jağalauynda qatty dauyl tūratyny turaly i̇eskertu taratyp jatty. Atlant mūhitynyñ
üstimen ūşqan ūşaqtarğa jaisyz tidi, äue kemeleriniñ komandirleri
jolauşylardan beldikterin tağyp aludy, oryndarynan tūrmaudy
ötinip, ūşudy basqaratyn jer betindegi oryndarğa sapardyñ
kürdeli bolyp ketkeni jaiynda habarlai bastady. Jolserik qyzdar
jymiğan bolady, biraq sonyñ keregi de joq bolatyn, – Atlantika
qaljyñdaudy bilmeidi…
Tek ğalamdyq radarlar – kitter ğana qaşanğy ädeti boiynşa, özderin qinağan jäitterdiñ, özderi qabyldağan Ğalamdyq
jañğyryqtyñ syryn şaşpastan, tyrnalar tärizdi üşbūryş tüzip,
Tau qūlağan
talmastan jüzip barady. Mūhit bolsa, olardyñ qataryn būzyp,
özderin jan-jaqqa bytyratyp jiberuge tyrysyp älek. Biraq, olar
auyr tolqyndardy qaqyrata jaryp, birese suğa kömilip, birese
qaitadan su betine şyğyp, bağytynan ainymai jüzip barady…
Qandai küş aidap barady olardy, qaida, ne üşin jüzip barady
i̇eken?
Al, Mäskeudegi Qyzyl alañda tün ortasy bolypty. Japalaqtyñ
uaqyty da jaqyndap qaldy. Ol äli Spas mūnarasyndağy sağattyñ
tübinde qalğyp otyr. Öziniñ üirenşikti ūşyp şyğar uaqytyn
tağatsyzdana kütude. Bügin ädetten tys bir mazasyzdyq boiyn bilep alğan… Älemde bir jaisyz oqiğa boldy. Sony sezip otyr…
Tağy bir zūlymdyq jasalğan boluy kerek…
Şyñğys Aitmatov
H
Şūğyl jariiälanğan «Ğaryş-Jer» baspasöz mäslihaty sol küni
belgilengen merziminde ötkizildi, barlyq jetekşi arnalar boiynşa
taratyldy.
Biraq, soğan deiin telekompaniiälar «efir aldyndağy dauyldy»
bastan keşirdi. Futurolog Robert Borktyñ qaza tapqany belgili
bolğannan keiin älemniñ är tükpirinen telefon soğylyp, sūraq
jauyp ketti, äsirese, osy şuly baspasöz mäslihatyn tikelei habar
retinde taratudy josparlağan ūlttyq kompaniiälar sūraqty qarşa
boratty. Būl oqiğanyñ saldary qandai bolmaq, Filofeimen
teleköpir ornatudyñ säti tüser me i̇eken, onymen kim äñgimlespek,
jalpy, i̇endi baspasöz mäslihatyn kütudiñ jöni bar ma özi – osy
sūraqtardyñ jauabyn bäriniñ de dereu bilgisi keledi.
Jer şary bolsa, öziniñ mäñgilik ainalysyn toqtatar i̇emes,
uädeli sağat ta jaqyndap qaldy… Jūrttyñ bäri sony tağatsyzdana
tosyp otyr…
Aqyry, teleekrandardyñ betinde asyğa kütken jazular da şyğa
bastady. Sodan keiin diktor äiel belgili ğalym Robert Borktyñ
qaza tabuyna älem jūrtşylyğynyñ qandai pikir bildirip otyrğany
men būqaralyq aqparat qūraldarynyñ osyğan bailanysty ne
jazyp jatqanyn habarlaudy telekompaniiä öziniñ boryşy dep
i̇esepteitinin aitty.
Baspasöz betterinde berilgen tüsindirmelerdiñ birjaqty
bolğanyn da aita ketken jön. Üirenşikti köñil aitu men qaiğyğa
ortaqtasu turaly äbden jauyr bolğan sözderden keiin diktor äiel
öziniñ mysqylyn barynşa jasyrmaq bolyp, mūnysy közqarasynan
baiqalyp tūrdy, öziniñ aituy boiynşa, Filofeidiñ kassandraşaranalar turaly iliminiñ tirenişi bolğan Robert Borktyñ ömirin
qiğan «Linç soty» jönindegi şūğyl saualnamanyñ qorytyndysy
şyğarylğan kesteni körsetti: «Saualnama qorytyndysy köñildi
jabyrqatady äri i̇esten tandyrarlyq deuge bolady. Özderiñiz
Tau qūlağan
qarañyzdar, qūrmetti telekörermender». Körnektirek bola tüsui
üşin är bağanasy är türli tüske būialğan kesteniñ körsetui boiynşa, sūraq qoiylğandardyñ 83,7 paiyzy futurologtyñ sazaiyn
tartqany dūrys bolğan depti, osy toptyñ basym köpşiligi – 76
paiyzy i̇eger sol sätte özderi de sonda, Niuberide bolsa, ğaryştyq
äzäzildiñ sybailasyn soqqyğa jyğuğa qatysatyn i̇edik degen pikir
bildiripti; sūraqqa jauap bergenderdiñ 11 paiyzy tobyrdyñ
mūndai tağylyq äreketin aiyptap, būl – qoğamnyñ adamgerşilikten
aiyrylyp, azğyndauynyñ körinisi dep bağa bergen, būdan qalğan
bolymsyz ğana bir böligi bolğan oqiğağa män bermeitinin aitypty.
Sodan keiin telekörermenderdiñ nazaryna sol küngi jappai
boi körsetuge jasalğan äleumettik taldaudyñ qorytyndysy ūsynyldy. Būl bir köptegen i̇elderdiñ, qalalardyñ jäne aimaqtardyñ
demografiiälyq, äleumettik jäne basqa körsetkişteriniñ ūzynşūbaq tizimi bolyp şyqty. Onyñ qorytyndysy da is jüzinde
bükil älem, halyqtyñ barlyq toptary ğaryş taquasynyñ
Kassandra tañbasyn anyqtau üşin jer betine baqylau säulelerin
jiberudi toqtatuyn talap i̇etip, qandai da bir nūsqada narazylyq
bildirgenin körsetedi i̇eken. Būl oraida, adamdardyñ köñil küii men
minez-qūlqyna ūlttyq faktordyñ äser i̇etkeni közge ūryp tūrdy.
Biraq, i̇eñ qorqynyşty jağdai türmelerde oryn alyp otyrğany
anyqtaldy. Mümkin būl bir kezderi özderi de kassandra-şarana bolğan,
söitip ömirge öz qalauynan tys kelgen, boiynda būğyp jatqan külli
düniege degen jek körinişiniñ tüp-tamyryn Filofei aşyp bergen
beibaqtardyñ sanasynyñ tereñ tükpirinde jasyrynğan qarsylyğy
ūianyp ketip, būrq i̇etip jaryqqa şyğuy bolar? Äitpese, osyndai
jabaiy körinisti, küzetşilermen jäne politsiiänyñ kömekşi äskerimen
qiiän-keski qaqtyğysty, bireuleri bastaryna dulyğa kiıp, qoldaryna
qalqan men şoqpar ūstağan, i̇ekinşileri qūr qol, biraq boilaryn
aiuandyq aşu-yza kernegen i̇eki jaqtyñ qirağan mülikterdiñ dürsili
men örtengen üilerden tüsken jaryqtyñ aiasynda bir-birimen jan
berise arpalysuyn qalai tüsinuge bolady? Är i̇eldegi aluan qalalarda
Şyñğys Aitmatov
bolğan türmedegilerdiñ bülik şyğaruynyñ syrtqy sebebi qandai
bolsa da, osynyñ astarynda Kassandra tañbasynyñ salqyny jatqany
kümänsiz, būl jañalyq jasağan qylmystary üşin jazasyn ötep
jürgen qylmyskerlerdiñ boiyndağy tağylyq sezimdi ūiatyp jibergen.
Jurnalister sol küngi basqa da neşe türli oqys oqiğalardy
körsetip jatty, mysaly, bir portta teñizşiler narazylyq bildiru
retinde saparğa şyğudan bas tartypty. Tūrğyndary tastap ketken,
terezeleri üñireigen iesiz üi siiäqty bolyp, qañyrap qalğan kemeler
ailaqta tūr.
Söileuşilerdiñ bäriniñ talaby bireu – ğaryştağy arandatuşy
Filofeidi zymyranmen atyp tüsiru kerek! Baqylau säulesin
jiberip otyrğan orbitalyq stantsiiänyñ da közin kūrtqan jön.
Planetanyñ är tükpirindegi osyndai oqiğalarğa şūğyl şolu
jasalğannan keiin ğana ekranda baspasöz mäslihaty ötkiziletin
zaldyñ özi körsetildi. Halyqtyñ yğy-jyğy bolyp, köp jinalğany
birden közge ūrady. Qabyrğalardyñ janynda tikesinen tik tūrğan,
qatarlardyñ arasynda jäne i̇edende otyrğan adamda i̇esep joq. Bäri
de tiısinde jabdyqtalğan sahnadan köz alar i̇emes – sahnanyñ bir
şetinde, zalğa qiğaştau qoiylğan auqymdy ekrannyñ betinde
orbitada ūşyp jürgen Filofeidiñ beinesi paida bolmaq.
Sahnadağy üsteldiñ janynda i̇eki adam otyr, aldarynda tolğan
mikrofon, būlar – Entoni İunger men köpşilikke keñinen tanymal
telehabardyñ jürgizuşisi Uolter Şermet. Zaldağylardyñ
tolqyp tūrğany añğarylady, közderi saqtana jyltyldap, ekranğa
moiyndaryn sozyp, antalap qarap qalğan. Kerek bolsa, müiizi
şoşaiğan şaitandy da jyp i̇etkizip suretke tartyp aluğa äbden
dağdylanğan fototilşilerdiñ qolyndağy aspaptary auyq-auyq
qaltyrap ketedi, özderi ötkelden öter aldyndağy i̇eşkiler tärizdi
ürpiısip qalypty.
Ädette tili sala qūlaş bolyp körinetin, qasqabas, sänqoi
Uolter Şermet käsibi mänermen jymiğan bolady, biraq onysy
sätsizdeu şyqty. Onyñ kerbezdigi men özin akterlerşe i̇erkin
Tau qūlağan
ūstauy būl joly äbesteu körinedi, qazirgi sätke müldem üilesetin
i̇emes. Entoni İunger, kerisinşe, özimen-özi bolyp, oilanyp
ketken. Onyñ bügingi bastan keşken qasiretten keiin öz-özine
äreñ ie bolyp, tek i̇erik küşi men jigeriniñ arqasynda ğana
şydap otyrğanynda kimniñ qandai şaruasy bar, ol qazir Robert
Borktyñ ornyn basyp, miliondağan telekörermenderdiñ aldynda
ğaryştağy Filofeimen äñgime ötkizuge tiıs. Onyñ üstine, bügin
keşkisin Dublinnen qalyñdyğy Ketti kelui kerek, qasynda şeşesi
bar, būl bolsa, osy baspasöz mäslihatynyñ kesirinen olardy
kütip aluğa bara almaityn boldy, osyğan da qynjylyp otyr.
Ol şiyrşyq atyp otyr i̇edi, jaq süiegi älsin-älsin şyqyrlap
ketedi. Entoni özin tağdyrdyñ qazirgi qym-quyt oqiğalardyñ
aldyñğy şebine şyğarğanyn tüsinip otyr: ne köz aldynda qaza
tapqan Robert Borktyñ jasağan tañdauy dūrys i̇ekendigine degen
seniminen ainymai, tözip bağuy kerek, ne özderi aidap salğan
qūtyrynğan tobyrdy syrttan baqylap, Borktyñ basynan keşken
kepti İungerdiñ de qaitalauy yqtimal dep syrtynan ton pişip
tūrğan, keşe ğana Ordoktyñ komandasynda birge bolğan būrynğy
jaqtastarynyñ köz aldynda masqara bolyp, tobyrdyñ ysqyryğy
men laqtyrğan tasynan qaşyp birjola joğaluğa tiıs.
Būl kezde teñizdei tolqyğan halyqtyñ şiyrşyq atuy şegine
jetken bolatyn. Jūrttyñ bäri şeşuşi sätti – teleefirde
Filofeidiñ paida bolar sätin tağatsyzdana tosyp otyr,
tilşilerdiñ biri aitqandai, ony jan-jağynan jabyla talap,
älemdik jek körudiñ apatty aranyna quyp tyğu kerek. Bäri de tura
osylai bolatynyn bildirip tūrğan, jarylys jasalar aldyndağy är
sekundty i̇eseptegen keri sanau jürip jatty.
Al, kündiz, gospitalda Robert Borktyñ kisi qolynan ölgeni
turaly qorytyndy jasalğan kezde Djessi köz jasyn toqtatuğa bar
küşin sala tūryp, bylai degen bolatyn:
– Entoni, i̇eger seni de meniñ Robertimniñ tağdyry kütip tūrğan
bolsa, onda i̇eşteñe aita almaimyn. Ol üşin aqiqattan artyq i̇eşteñe
Şyñğys Aitmatov
joq bolatyn, aqyry sol üşin qūrban boldy. Biraq, öz basyñdy oila.
Sen äli jassyñ. Bar ömiriñ aldyñda. Roberttiñ soñynan ömiriñdi
täuekelge tigudiñ qajeti bar ma özi?
Sol sätte būl äñgimeni odan äri jalğastyru öte qiyn bolatyn,
ol qysqa ğana jauap qatty:
– Men sizdi tüsinip tūrmyn, Djessi. Biraq, Robert Borkty
qorqyta almağan jäitterden men de taisaqtamas i̇edim.
Olar gospitaldiñ dälizindegi keñ de jaryq terezeniñ aldynda,
nauqastar men därigerlerden aulaqtau tūrğan. Ğimarattyñ işi typtynyş, terezeden kün säulesi qūiylyp tūr, aspan da kökpeñbek,
birtürli būiyğa qalğandai körinedi, auladağy üieñkiniñ japyrağy
sarğaia bastapty… Futurologtyñ jesiri qartaiyp, şögip ketken
siiäqty. Sol sätte ol köringen jürginşiden taiaq jep, aulaqqa baryp
qyñsylağan būralqy itke ūqsap ketti. Djessi öziniñ ne isterin
bilmei tūr i̇edi. Köz jasyna tūnşyğyp, qūmyğyp qala beredi. İendi
ol oiyndağysyn dauystap aita bastady, mūnysy i̇esinen tanyp
qalmau üşin istegeni bolsa kerek.
– Mahabbat degen – qos özenniñ qosylyp ağuy deuşi i̇edi Robert.
Men kületinmin: Bob, sol özenge batyp ketip jürmesek boldy, dep.
Mine, i̇endi sol özennen de aiyryldym. Ol özenniñ suy sarqylyp,
tartylyp qalğan, al, men onyñ qūm basqan jağalauyna şyğyp
qaldym…
Sosyn bir tüsiniksiz närseni aitty:
– O, baiğūs kitter-ai, i̇endi men violonçelde oinap otyrğanda
senderdi kim i̇esine alar i̇eken…
Entoni onyñ būl sözinen şoşyp qaldy, ne aitqysy kelgenin
sūrauğa oqtalğan, biraq batyly barmady. Şamasy, qaiğydan ne aityp, ne qoiğanyn özi de bilmei tūrğan şyğar.
Sodan keiin i̇ekeui qoş aitysty. Entonidiñ teleköpirge daiyndaluy kerek bolatyn. Uaqyt taiap qalğan. Djessi Çikagodan keletin
qyzy men küieu balasyn kütip, gospitalda qaldy.
Söitip olar i̇erteñge deiin qoştasty. Entonidiñ bir mäseleden
Tau qūlağan
joly boldy – gospitaldan Dublinge telefon soğyp, Kettimen
söilesip ülgerdi, olar jolğa şyqqaly jatyr i̇eken. Bir jağynan,
būl da mazasyn alyp tūr, olar kelgen soñ toi turaly kelisu kerek.
Bir sağattyñ işinde östip talai jäitter özara qabattasyp ketti.
Mūndai bolar dep kim oilağan. Büitip tek Uaqyt pen Keñistikte
qañğyğan meteoritter ğana bir-birimen üzdiksiz qaqtyğysyp jatatyn şyğar.
Kettimen äñgimesi de oñai bolğan joq Ketti mūnyñ telefon
soğuyn kütip tūr i̇eken, onyñ syñğyrlağan üni bir sätke baqytty
künderge qaita oraltty. Būl üşin onyñ tūla boiy tügel baqyt bolatyn – qirpiginiñ qağysy da, dem alğany da, jüris-tūrysy da, bärbäri de i̇eşqandai dälel-däiekti qajet i̇etpeitin taza baqyttyñ özi
bolatyn.
– Oi, aqyry, habarlastyñ-au, Entoni! – dedi Ketti. – Seni qaşan
telefon soğar i̇eken dep kütip otyr i̇edim. – Telefon tūtqasyndağy
ystyq deminen mūnyñ da boiy jylyp sala berdi. – Mamam i̇ekeumiz
şirek sağattan keiin ūşyp şyğamyz. Haliñ qalai öziñniñ, Entoni?
Asyğa kütip jürgen şyğarsyñ?
– Keşir, Ketti. Men de mazasyzdanyp, seni i̇endigi ūşyp ketken
şyğar dep oilap i̇edim.
– İendi qorqatyn i̇eşteñesi joq, köp ūzamai körisetin şyğarmyz.
Tek seniñ dauysyñdy i̇estigim kelip i̇edi.
– Bilesiñ be, bir jağdai tuyndap qaldy. Qazir ony tüsindirip
jatuğa uaqyt tyğyz. Keiin bärin aityp beremin. Men üşin mamañnan
keşirim sūrai sal. Ökinişke qarai, senderdi äuejaidan kütip ala
almaspyn. Taksige otyryñdar da…
– Ne bolyp qaldy, Entoni? Sondai mañyzdy jäit pe?
– İiä. Öte mañyzdy. Būl – ūzaq äñgime. Qysqaşa aityp köreiin.
Bügin keşke baspasöz mäslihatyna qatysuym kerek, marqūm futurolog Robert Borktyñ ornyna.
– Nege? Ony i̇ereuilge şyqqan adamdar öltirdi dep radiodan
Şyñğys Aitmatov
habarlağan. Būğan seniñ qandai qatysyñ bar?
– Bylai ğoi, Filofeimen ötkiziletin osy teleköpirdi men
ūiymdastyryp otyrmyn.
– Filofeimen be? Älginiñ özimen?
– İiä. Onymen Robert Bork söilesuge tiıs bolatyn.
– Tük tüsingen joqpyn, Entoni! İeşteñe tüsinbedim.
– Keiin bärin aityp beremin. Qazir qalyptasyp otyrğan
jağdaiğa bailanysty i̇endi Filofeimen äñgimelesetin adam – men
boluym kerek; mamañ i̇ekeuiñe keiin tüsindiremin, basqa amalym bolmai tūr…
Ketti i̇endi aqyryn söilei bastady, būl onyñ telefon tūtqasyn qolymen kölegeilep tūrğanyn tüsindi:
– Jaqsy, Entoni. Keiin aitarsyñ. Äzirşe mamama i̇eşteñe
aitpai qūia tūraiyn. Ol da mazasyzdanyp jür – ğaryşta jürgen
qaidağy bir i̇esuas bükil älemniñ berekesin ketirdi-au deidi. Meniñ
de oğan riza bolyp jürgen i̇eşteñem joq.
– Ony da, seni de tüsinip tūrmyn, – dep jauap berdi Entoni. –
Ötinemin, Ketti, ait oğan, bekerge alañdamasyn. Sodan keiin bärin
özim jaqsylap tüsindirip beremin. Öziñdi sağyna kütudemin, Ketti.
Süiemin seni. Äuejaidan taksige otyryñdar da tezirek keliñder.
Baspasöz mäslihaty bitken boida habarlasamyn, sosyn kezdesemiz.
Kidirmeuge tyrysyñdar, ūşaqtan keşigip qalyp jürersiñder.
Jolyqqanşa, süidim seni.
– Kezdeskenşe, Entoni. Äzirşe… Bäri jaqsy bolsyn dep
tileimin… Men de senimen birgemin.
– Men de sol. Kütemin…
Entoni İunger sahnada otyryp, Kettidiñ mamasymen birge
İrlandiiädan ūşyp şyqqan ūşağy qazir Atlantika jağalauyna
jaqyndap qalğan şyğar dep oilady.
Būl kezde ğaryşpen aradağy tikelei jürgiziletin teleköpirdiñ
bastalar sätine deiin sanauly-aq sekundtar qalğan. Adamzattyñ
arasyna iritki salğan Filofei degen bireu sotqa tartylmaq.
Tau qūlağan
Mūnysy üşin ol tolyq jauap beredi, sazaiyn tartady äli.
Entoni İungerdiñ miynda küni boiy qaita-qaita oiyna orala
bergen bir sūraq tağy da jalt i̇ete qaldy: «Būl päle bizdi de şarpityn bolsa – i̇eger Kettidiñ mañdaiynan osy Kassandra tañbasy
tabyla qalsa ne ister i̇edik? Onda qaitemiz? Ne isteuimiz mümkin? Būl
ärkimniñ de basyna tüsui yqtimal, i̇eşkim äulie i̇emes. Öziniñ tūqymteginde ömirge keluden qorqynyş jatpağanyna i̇eşkim kepildik bere
almaidy».
Ğaryşpen bailanysty zal toly qauym tağatsyzdana kütip
otyrğanyna qaramastan, belgi berilip, ekran jarq i̇etken kezde
biraz adam dir i̇ete qaldy. Zalda tym-tyrys tynyştyq ornady.
Jürgizuşi jūrtşylyqqa arnağan sözin asyğys-üsigis bastap
ketti:
– Sonymen, biz özin ğaryş taquasy Filofeimin dep atağan
orbitalyq stantsiiädağy biolog-ğalymmen jürgiziletin baspasöz
mäslihatyn bastağaly otyrmyz. Filofeidiñ Rim papasyna
joldauynyñ tötenşe sipaty men sonyñ izinşe oryn alğan qaiğyly
oqiğalar jūrttyñ bärine belgili bolğandyqtan, būl jäitterge
toqtalyp jatpai-aq qūiaiyn. Al, qazir nazar audarularyñyzdy
ötinemin…
Efir tolqynynda adasyp jürgen sūlba birneşe ret jypylyqtap baryp, tūraqtaldy da, ekran betindegi körinis aiqyndala berdi,
mine, jūrttyñ bärine belgili, biraq telekörermenderdiñ aldyna
alğaş ret şyğyp tūrğan adamnyñ kelbeti de jarq i̇ete qaldy. Äli
i̇eşkim til qatyp ülgergen joq, Filofeidiñ bet-beinesin ekrannan
köşirip aluğa asyqqan fototilşiler bir adamdai atyp tūryp, öz
jūmysyna kirisip ketti.
Uolter Şermet jarqyldağan fotoaspaptar säulesinen betin
qolymen kölegeilep, qarsylyq bildirip jatyr:
– Tärtip saqtaularyñyzdy ötinemin. Közimizdi qaryqtyryp
tastadyñyzdar. Biz öz jūmysymyzdy bastaimyz.
Jarq-jūrq i̇etken säuleler tynym tauyp, Filofeidiñ keskini
Şyñğys Aitmatov
irilendirip körsetildi de, ğaryştağy kezbeniñ jüzi anyq körine
bastady. Būl özi adamdy i̇esten tandyrardai sät bolatyn. Mine, ol
– ne kemeñger paiğambar, ne i̇esi auysqan danyşpan, ne äzäzildiñ naq
özi, onyñ türi osyndai i̇eken! İeldiñ bärin i̇esinen adastyryp, qaiğyğa
kömip qoiğan da osy! Ğaryştan jerge baqylau säulesin jiberip,
äielderdi tekserip jürgen de osy! Kassandra tañbasy jönindegi
zymiiän ilimniñ negizin qalauşy aldaryñyzda tūr!
Bir qarağanda, Filofei i̇eluden säl ğana asqan adamğa ūqsaidy.
Beti sopaqşa kelgen, jalbyrağan sarğyş şaşy quşiğan iyğyna
tüsip tūr. Jiren saqalyna azdap aq kire bastapty. Ekran betinen
üñile qarap, zaldağylardyñ bet-jüzin şolyp tūr, beine bir jol
üstinde kezdesken, iyğyna asynğan dorbasy, qolynda taiağy bar
jürginşi siiäqty, jolşybai toqtap, bağytyn tekserip alaiyn degen adamdai-aq tesile qaraidy. Kün bolsa keşkirip qaldy, barar
jerine ülgerer me i̇eken? Janarynan alañdau men alğan maqsatynan
qaitpaityn tabandylyq baiqalady. Entoni İunger ony işinen osyndai bolar dep oilaityn, öziniñ qatelespegenine quanyp qaldy. Ğaryş
taquasynyñ i̇eskilikti suretterdegidei kelbeti orbitalyq stantsiiänyñ
jabdyğymen jarasym tauyp tūrğandai. Filofei öz-özine senimdi de
isker adam siiäqty körinedi i̇eken. Mümkin būğan öziniñ Jerden sonşama alysta jürgeni men oñaşada bar bolmysymen berile qolğa alğan
şaruasynyñ mañyzdylyğy da äser i̇etken şyğar. Betin aiğyzdağan
äjimderi, qalyñ qabağy, kirpik qaqpai tesile qarağan sūrğylt közi
adamdy özine tarta tüsetinine qosa, jabyrqau qylyp körsetedi i̇eken.
Entoni İunger tikelei habardyñ alğaşqy sätinde Filofeidiñ
ağylşynşa qanşalyqty jaqsy söileitinin oilap alañdağan bolatyn. Adam şet tilinde qanşalyqty sauatty jazğanymen, auyzeki
äñgime kezinde, äsirese, köpşiliktiñ aldynda söilegende jañylyp
qalatyny bar ğoi. Biraq, Filofeidiñ alğaşqy sözderinen keiin-aq
Entonidiñ köñili ornyna tüsti – Reseiden şyqqan ğaryş taquasy
sözdi azdap būzyp aitatyny bolmasa, ağylşynşa tym täuir
söileidi i̇eken.
Tau qūlağan
Al, äñgime dereu qarqyndy bastaldy, äueli Uolter Şermet özin
ädeii i̇erkin ūstap, tipten i̇erkelegendei bolyp, bylai bastağan bolatyn:
– Keş jaryq, Filofei tuysqan! Keşiriñiz, sizge osylai söileu
dūrys bolar ma i̇eken özi?
– İiä, dūrys, – dep jauap berdi ğaryş taquasy, sosyn mynany
qosty: – Qalağan adamnyñ bäri meni öziniñ tuysy dep i̇eseptei alady.
– Al, i̇eger mūny jūrttyñ bäri birdei qalamaityn bolsa şe? –
dep äzildemek boldy Uolter Şermet.
– Mūny ärkim özi bilsin. Būğan qaiğyra qoimaspyn. Biraq, meni
qabyl almağan adamdardyñ özderi de men üşin tuysqan bolyp sanalady.
– Qalai oilaisyz, osy söziñiz artyqtau bolyp ketken joq pa?
Älde būl öziñizdi bizdiñ künähar älemnen joğary qoimaq bolğanyñyz
ba?
– Men özime degen közqarasy qandai i̇ekenine qaramastan, barşa
adamğa birdei janaşyrlyq tanytuğa mindettimin.
– Solai delik. Jaraidy, jaqsy. Degenmen, kezdesuimizdi būl
tūrğyda özara qarym-qatynasymyzdy anyqtap aludan bastağanymyz jön bolmas, – dep qyljaqtauyn odan äri jalğastyrdy Uolter
Şermet. – Qazir būdan äldeqaida mañyzdy jäne öziñiz de tüsinip
tūrğan şyğarsyz, äldeqaida qorqynyşty närseler bar, onyñ
üstine, būl sizdiñ öziñizge, Filofei tuysqan, sizdiñ orbitalyq
stantsiiäda jürgizip jatqan ğylymi qyzmetiñizge bailanysty. Osy
baspasöz mäslihatyna jinalyp otyrğanymyz da sondyqtan. Solai,
biraq äueli sizge jinalğan jūrtşylyqty tanystyra keteiin. Osy
zalda otyrğandar – älemdik jurnalistikanyñ betke ūstarlary. Būl
habar tikelei efirge taratylyp otyr. Men osy habardy jürgizuşi
Uolter Şermetpin. Qasymda otyrğan – Entoni İunger. Baspasöz
mäslihatyna ol bügin tañerteñgi jappai bas köteru barysynda qaza
tapqan futurolog Robert Borktyñ ornyna qatysyp otyr. Keşiriñiz,
Şyñğys Aitmatov
är närseni öz atymen atağan jön: būl qaiğyly oqiğalarğa sebep
bolğan – sizdiñ öziñiz. Degenmen, Entoni İunger qazir özin tanystyryp, sodan keiin öz pikirin aitatyn şyğar.
– Rahmet, Uolter Şermet. Men Entoni İungerdi tanimyn,
– dep Filofei onyñ sözin bölip jiberdi, özi Entoni İungerge
qarap qalypty. – Entoni İungerdi sailau aldyndağy mitingiden
bilemin, būl turaly habardy körgenmin. Bäribir söziñizdi bölgen
i̇ekenmin, i̇endi mynany aituğa rūqsat i̇etiñiz – osy sätti, osy
kezdesudi, öziñiz aityp ötkendei, adamdardyñ sanasy men jan
jüiesinde tuyndağan örttiñ jalyny ğaryşta jürgen meni de
şarpyp jatqany turaly aityp berudiñ osy mümkindigin özim de
kütkenmin. İiä, būl örtti tūtatqan menmin. İiä, solai. Biraq, ony
tūtatqan alaudy küpirşilderdi örteu üşin i̇emes, adamdardyñ janyna jaryq tüsiru üşin jağyp i̇edim. Alaida, olai bolmai şyqty.
Kerisinşe, qara tünek ornady. Jäne būl tünek oñailyqpen
serpile qoimas dep qorqamyn. Ädilettiñ saltanat qūruynan
ümittenip i̇edim, mümkin būl añğaldyq bolğan şyğar, iiä, meniñ
jasymda mūndai ümittenu, ärine, añğaldyq bolady. Qatelestim.
Adamdardyñ janyna jaryq tüsirmek tügil barlyq jerde bylyq
pen bülik şyğuyna sebepker boldym. Mūnyñ bärin teledidar
ekranynan körip otyrdym. Bügin Niuberide ne bolğanyn da
kördim. Robert Borkpen teledidar arqyly jüzdesudi kütip i̇edim,
būl turaly mağan aldyn ala i̇eskertken, onymen birer auyz til
qatysamyn-au dep quanyp qalğam, biraq ony öz üiinde qalai
aiuandyqpen öltirip tynğanyna özim kuä boldym. Būl oqiğa,
orystar aitatyndai, män-mağynadan jūrdai äri aiauşylyq
degendi bilmeitin büliktiñ özi. Būl da meniñ kesirimnen! Ğaryşta
jürip, Qūdaidyñ özi jibergen jalğyz pikirlesimniñ qaza tabuyna sebepker bolyppyn. Senderdiñ aldaryñda tizemdi büktim,
adamdar! Biraq, qazir meniñ täubama kelgenimnen i̇eş paida joq.
Qūrban bolğan Robert Borkty qaitadan tirilte almaisyñ, tipten
onyñ öteuine öz ömirimdi bersem de bäribir, al, ömirimdi qūrban
i̇etuge men qazirdiñ özinde daiynmyn. Şirkin-ai, i̇eger…
Tau qūlağan
Sizderdiñ sūraqtaryñyzğa jauap berer aldynda mynany aitqym
kelip tūr. Mümkin zaldan qoiylatyn sūraqtardyñ bärine birdei jauap beruge ülgere almaspyn, būl üşin aldyn ala keşirim ötinemin.
Men ketemin, sizder ömir süre beresizder, al, ömir süru degen – barlyq
sūraqtyñ jauabyn öziñ tabuğa tiıssiñ degen söz. Qoldaryñyzdan
kelse, meni de tüsiniñizder jäne keşiriñizder. Sizderge i̇eñ soñğy aitarym mynau: özim aşqan jañalyqty men ataq-dañqqa bölenu nemese talabymdy qanağattandyru iaki özim siiäqtylardan joğary
tūrğanymdy körsetu üşin jariiälağan joqpyn, mūny qūpiiä ūstauyma
da bolar i̇edi, sonda sizder de būrynğyşa i̇eşteñeni sezbesten baqytty
ömir süre berer i̇ediñizder. Biraq, bizdiñ mäñgiliktiñ män-mazmūny
retinde jaratylğanymyzdyñ özi oi-sanamyzdy ūdaiy jetildirip
otyru arqyly älemniñ qūpiiäsyn tanyp-bilu üşin i̇emes pe, äitpese
adamzattyñ älsizdigine nemese qyrsyqtyğyna bailanysty özimizge
qolaily sätte aqiqattan ainyp şyğa keletindigimizdiñ saldarynan
qajetsiz bop, tanyp-tüsinuimizden tys qalatyn bolsa külli ğalamdyq
qūrylystyñ özi ne üşin kerek, mäñgiliktiñ maqsaty ne? Sanaly
tirşilik iesi retindegi öz märtebemizdi tym tömendetip alğan joqpyz ba
– biz bolmasaq, Qūdai da joq, bizsiz materiiänyñ özi qañyrap bos qalar
i̇edi. Aqparat – örkendeudiñ qūraly deitin bolsaq, onda mäñgiliktiñ
mäni de bärin qamtityn jaña aqparattyñ üzdiksiz ağynynda jatqan
joq pa? Örkeniettiñ şeksizdigi – bilimniñ şeksizdigine negizdeledi.
Al, biz özimizge jaily boluy üşin, iağni aqiqatqa qarama-qaişy türde
tanym-bilimnen bas tartar bolsaq, onda būl özimiz ūmtylyp otyrğan
mäñgilikten de bas tartqanymyz i̇emes pe?
Meilinşe naqty jäitterge bailanysty i̇emes, birşama
dereksiz siiäqty körinetin närseler turaly aityp ketkenim üşin
jinalğandardan ğafu ötinemin, biraq bügin Robert Borkty öltirgen
kezde, onymen birge mäñgiliktiñ bir bölşegin de öltirip tyndyq.
Keşiriñizder, meniñ aitpağym…
– Bir söz aituğa rūqsat i̇etiñiz, Filofei tuysqan, – dep sözin
bölip jiberdi özin-özi äzer tejep tūrğan Uolter Şermet. – Biık
Şyñğys Aitmatov
materiiälar turaly tolğanğan, ärine, jaqsy närse, mäñgilik turaly filosofiiäñyz da qyzyq i̇eken. Biraq, siz ömirge jaña adam
äkeludiñ qūpiiäsyna aralastyñyz, – men sizdiñ jükti äielderdiñ
mañdaiyndağy Kassandra tañbasyn anyqtau jönindegi ğaryştyq
täjiribeñizdi aityp tūrmyn. Är adamnyñ özindik Menine qol
sūqtyñyz, al, būğan jol beruge bolmaidy. Siz bärimizdi öziñizdiñ
ğaryştyq baqylauyñyzğa alğyñyz keledi. Tağy da i̇eskertip qūiaiyn,
sizdiñ būl äreketiñizge Jer betinde i̇eşkim de kelisim bermeidi! Men
mūny atap körsetip tūrmyn – Jer betinde, bizdiñ künähar Jerimizde,
yza kernegen jūrtşylyqtyñ qoly jete bermeitin ğaryştyq
biıkte jürip, jūrttyñ bärine birdei ükim şyğarğanyñyz jön
bolmağan. Öz basym olardyñ aşu-yzasy ädil dep bilemin. Öz bağytbağdarymdy bildirip qoiğanym üşin keşirim sūraimyn. Biraq
qazir şarttylyqty saqtaityn uaqyt i̇emes, jürgizuşi mädenieti
turaly aityp jatu da artyq. Sizdiñ äreketiñizge özimniñ de narazy i̇ekenimdi bildirmeiin desem, şydai alar i̇emespin. Qandai izgi
nietti basşylyqqa alsañyz da, öziñizdiñ ğylymi jañalyğyñyz
üşin, al, meniñ paiymdauym boiynşa, sanañyzdyñ közin şeldei
qaptağan özimşildigiñiz üşin bükil planeta tūrğyndaryn jappai bülik köteruge mäjbür i̇etuge kim rūqsat berdi sizge, sizdi būğan
itermelegen qandai küş?! Reseilik dini basşylar aitqandai,
dini ataqty öziñizge öz i̇erkiñizben japsyra salypsyz, i̇eger şynymen monah bolsañyz, qasietti ūğymdardy tabanğa salyp taptau
degen osy i̇emes pe? Qūdaidyñ zañdaryna qarsy şyğyp otyrsyz
ğoi! Qasietti kitapta: «Bala tuyp, köbeiiñder!» – delingen. Būğan
i̇eşqandai tüsindirme berilmegen. Al, siz i̇eşkimniñ de baqylauyna
könbeitin närseni tekseruden ötkizbek bolasyz. Osy arqyly ömirge
jaña adam äkeludiñ qūpiiäsyn tozaq küşterine qūrbandyqqa şalyp
tūrğan joqsyz ba? Meniñşe, būl tap sonyñ özi! İeger mister Ordok
būl turaly saiasatşy retinde aitsa, men mūny san milliondağan
körermenniñ pikirin bağalai biletin jurnalist retinde aityp
tūrmyn.
Tau qūlağan
Zal şuyldap ketti. Būl köriniske qaraudyñ özi auyr tietin i̇edi:
jurnalister oryndarynan atyp tūryp, mikrofondarğa ūmtylyp,
aldarynda tūrğan – teleekrandağy beine i̇emes, sahnada otyrğan
Filofeidiñ özindei-aq, qoldaryn sermelep, aiğailap jatyr. Al,
ol būlardy ekrannan baiyppen tyñdap otyr, i̇ernin jymqyryp,
közin syğyraityp alypty, barynşa baisaldy boluğa tyrysyp
tūrğany baiqalyp tūr.
Jany auyryp tūrğany jüzinen-aq anyq añğarylady. Būl
kezdesudi baspasöz mäslihaty dep ataudyñ özi qiyn i̇edi. Aiğaişudyñ basylmauyna qarağanda, būl odan göri mitingige köbirek
ūqsaityn. Mikrofonğa jetken adam öziniñ kim i̇ekenin, qai gazetten nemese aqparat agenttiginen i̇ekenin aitysymen ğaryş taquasyn
jauapqa tartudy talap i̇etip jatty. İeşqandai filosofiiänyñ
qajeti joq, naqty ömirdiñ şyndyğy bärinen joğary tūruğa tiıs!
Filofeidiñ auzyn aşuyna mümkindik bermei qoidy. Şamasy, oğan
tym auyr tise kerek. Kenet ol ekrannan joğalyp ketti. Zal äbigerge
tüsti de qaldy. Ekran äli bos tūr.
– Qaidasyz siz? Ne boldy sizge? – dep aiğailady Uolter Şermet.
Mine, ol ekran betinde qaitadan paida boldy, qolyna
ğaryşkerdiñ skafandryn ūstap alypty.
Zaldağy şu bir sätke tyna qaldy. Jūrt añ-tañ – mūnysy nesi?
Al, Filofei ün-tünsiz kiıne bastady. Entoni İunger osy üzilisti
paidalanyp qalmaq boldy. Ornynan tūryp, zalğa arnap söz bastady:
– Osy teleköpirdi ūiymdastyruşylardyñ biri bolğandyqtan,
jinalğan qauymnan özimdi mūqiiät tyñdap aluyn ötinemin. Osyğan
bailanysty, meniñ de öz mindetterim men qūqyqtarym bar. İeñ aldymen, Uolter Şermetten baspasöz mäslihatyn odan äri jalğastyrudy
mağan jükteuin ötiner i̇edim. Siz öz söziñizdi aittyñyz, Uolter
Şermet. Al, myna zalda bolyp jatqan jäitter, ökinişke qarai,
jurnalistik kezdesuge müldem ūqsamaidy. Baspasöz mäslihaty
Şyñğys Aitmatov
sūraq-jauapqa qūryluğa tiıs. Äzirşe i̇eşkim de käsibi tūrğydan
sūraq qoiğan joq. Aqyldy sezim basyp ketip jatyr. Men de talai baspasöz mäslihatyna qatysqanmyn, biraq mūndaidy körmegen
i̇ekenmin! Taiauda Parsy şyğanağyndağy soğys bastalğan kezde de
är türli bağytty ūstanatyn adamdar tarapynan ärqily sūraqtar
qoiylyp jatty. Al, qazir jūrttyñ bäri birin-biri qostap, bäri biraq närseni qosyla aitpaq bolady. Bäriniñ aitatyny bir-aq närse –
mūny ortaq ükimge jappai qol qoiu dese de bolady.
– Toqtañyz, Entoni İunger, – dedi Uolter Şermet şydai almai,
– olai bolsa siz nege bükil auditoriiäğa, tipten, auditoriiä ğana i̇emes,
külli älemge öz pikiriñizdi tañbaq bolasyz? Sonymen qatar, kezdesuge qatysuşy basqa adamdardy öz közqarasyn bildiru qūqyğynan
aiyrğyñyz keletini qalai?!
– Qūrmetti Uolter Şermet, men sizdi tüsinip tūrmyn, qazirgi
jağdaidy paidalanyp, teledidar arqyly öziñizdi būqara halyqtyñ
joğyn joqtauşy retinde körsetip, qoğamnyñ qamyn oilaityn
adam retinde qas qaqqanşa saiasi bedel jinap almaqsyz ğoi, solai
ma? Biraq, mūnymen aqiqatqa jete almaspyz. Būl basqa jağdai.
Sondyqtan, men keşigip qalmai tūrğanda saiasat ataulydan, onyñ
barşa qyzyq-şyjyğynan bas tartuğa, iiä, i̇eger qolymyzdan kelse,
özimizdiñ süiikti saiasattyñ barlyq türinen boiymyzdy aulaq saluğa
şaqyramyn, äitpese, būl mäseleniñ baiybyna i̇eşqaşan bara almaimyz. Aqiqatty ūğynu üşin i̇erjürektik pen şynşyldyq kerek.
– Al, sonda sizdiñ i̇erjürektigiñiz ben şynşyldyğyñyz nede? –
dep aiğailady bireu zaldan.
Uolter Şermet qanağattanğan tür körsetip, basyn izedi, kekete
jymiyp qūiady.
– İerjürektikke keler bolsaq, – dep är sözin nyğarlai söiledi
Entoni İunger zal tynyştalğan kezde, – meniñ qolymnan mūnyñ
qanşalyqty keletini turaly özim aita almaspyn. Al, qazir mäselege
köşeiik. Mine, sizderdiñ aldaryñyzda asa iri ğylymi jañalyq
aşqan adam tūr, men mūny tarihta teñdesi joq jañalyq der i̇edim.
Tau qūlağan
Būl bizge ūnai ma, joq pa – basqa mäsele. Būl – ğylym. Filofei
tuysqan – men üşin äkei bolady, Filofei äkei kassandra-şaranalar mäselesiniñ adamzat üşin qandai mäni bar i̇ekendigine bizdiñ
közimizdi aşpaq bolyp jür. Tağy bir asa körnekti zamandasymyz,
bügin tobyrdyñ qolynan qaza tapqan futurolog Robert Bork bolsa,
Filofeidiñ aşqan jañalyğyn adam ruhynyñ damuyndağy jaña
qadam retinde bağalady. Būl pikirin ol baspasöz betinde bildirdi.
Būl onyñ soñğy sözi, bizge qaldyrğan ösieti boldy. Būl jañalyqqa
öz basym i̇erekşe bağa berip, qorytyndy şyğaramyn dei almaimyn,
biraq sizderge mynany aitqym keledi: özimizdiñ bir sättik müddemiz
üşin kassandra-şaranalar mäselesin i̇eskermeuge i̇eş haqymyz joq.
Äñgime, mine, osy turaly. İendi öz-özimizge jäne Filofei äkeige
sūraq qoiyp köreiik, mūnyñ sebebi tüsinikti şyğar. Adamdarğa kassandra-şarana retinde belgili bolyp otyrğan tirşilik ieleriniñ
aldynda būdan bylai ne isteuimiz kerek?
Zaldağy qatarlardan äiel dausy i̇estildi.
– Mister İunger, keşiriñiz, būl mäseleni tym tötesinen qoiyp
tūrğan joqsyz ba? Äli adam da i̇emes, işte jatqan jylbysqy şaranany tirşilik iesi deuge qalai dätiñiz barady? Siz käsibi tūrğydan
sūraq qoiylsyn dediñiz. Onda baspasöz üşin, öziñiz i̇esten tandyryp, jankeştilikke itermelep otyrğan milliondağan oqyrmandar
men telekörermender üşin jauap beriñizşi, tek anyq ta tura jauap
beriñiz, qoğamğa osy qaterli mäseleni zorlap tañuğa sizdi mäjbür
i̇etip otyrğan ne özi, būl turaly sizden i̇eşkim de, birde-bir adam
sūrağan joq qoi?
– Qatelesesiz, däl osyny sūrap otyr, hanym. Bir i̇emes, köptegen
jan iesi osyny sūrap jalbarynady, olardyñ i̇esebine jetudiñ
özi mümkin i̇emes. Anasynyñ qūrsağynda ömirge kelgen şaranalar
bärimizge ötiniş bildirip, özderiniñ jan şyrylyn i̇estuimizdi, tek
özderi turaly ğana i̇emes, özimiz turaly da oilanuymyzdy talap i̇etedi;
al, biz olarğa da, öz-özimizge de jauap beruden qaşqalaqtaimyz,
qorqaqtyq tanytyp jürmiz, öitkeni, baqytsyz şaranalardyñ
Şyñğys Aitmatov
jan dauysyn i̇estimegen tür körsetu qiyn i̇emes, öz-özimizdi aldai
salsaq jetkilikti, būl üşin siz ben bizdi, hanym, sondai-aq bizden
būrynğy barşa ūrpaqtardy qosqanda, bärimiz de kinälimiz. Tağy da
qaitalaimyn, barşamyzğa arnalğan būl dauystar özderine qūlaq
asyp, tüsinip, basqalarğa tüsindiruimizdi talap i̇etedi, kemeñger
Filofei naq osyny istep otyr. Men ony kemeñger dep közinşe
aituğa mäjbür bolyp tūrmyn, mine, ol, qarsy aldymyzda ekranda tūr, biraq, basqa amalym qalmady. İiä, ol nağyz kemeñger adam.
Mine, siz menen osy qaterli mäseleni qoğamğa zorlyqpen tañuğa
meni ne närseniñ mäjbür i̇etkenin tüsindirip berudi sūradyñyz.
Aitalyq, Einştein öziniñ salystyrmalylyq teoriiäsyn bireudiñ
mäjbür i̇etuimen amalsyzdan aşyp pa i̇edi? Filofei de sondai, ol
– ğalym, būl – ğylym, onyñ jaralğandağy mindeti osyny aşu, būl
– Qūdirettiñ syilyğy, būl – täjiribeler men jañalyqtar, būl –
aqyl-oidyñ jūmysy. Men mūny osylai tüsinemin. Taudyñ arğy
jağynan köterilgen künge qarsylasuğa bolmaityny tärizdi mūndai
jañalyqqa da qarsylasu mümkin i̇emes. Biz, adamdar, bükil qoğam –
öz bağytymyzdy aiqyndap aluymyz kerek, mine, äñgime osy turaly bolyp otyr… Öz-özimizge batyl türde mynany aituğa tiıspiz…
Būdan bylai külli adamzatqa ömirdiñ jaña strategiiäsy kerek…
Osy sät Uolter Şermet aldyndağy üsteldiñ üstinde tūrğan
telefonnyñ tūtqasyn köterdi de, äldekimge bylai dep dauystady:
– Kommutator, daiynsyzdar ma? – Sosyn tūtqany qoimastan
Entoni İungerden sūrady: – Filofei i̇ekeuiñizdiñ şeşendik
sözderiñizge halyqaralyq jūrtşylyqtyñ jauabyn i̇estigiñiz kelmei me? Mümkin būğan öziñiz köz jetkizgeniñiz dūrys şyğar?
– Siz neni aityp tūrsyz?
– Būl baspasöz mäslihaty älemniñ är tükpirindegi qalalardyñ
alañdarynda tikelei körsetilip jatyr. Ilespe audarma jürgiziledi.
Käne, osynda otyrğan bärimiz planetamyzda ne bolyp jatqanyn,
Filofei taqua men onyñ jaqtastarynyñ pikirine halyqtyñ ne
aitatynyn birge köreiik. Tağy da i̇esteriñizge salyp qūiaiyn –
älemniñ är tükpiri, täuliktiñ är mezgili, ärtürli tilder. Sonymen,
Tau qūlağan
mūqiiät tyñdañyzdar! – dedi de, telefon arqyly būiryq bere bastady. – Ortalyq monitordy qosyñyzdar. Sonymen, äueli bizge
Tiananmendi körsetiñizder, Pekinde, halqynyñ sany jağynan
älemde birinşi oryn alatyn i̇eldiñ astanasynda ne bolyp jatqanyn
köreiik.
Sahnanyñ ortasyndağy ülken ekran jarq i̇ete qaldy, Tiananmen alañyna köp adam jinalğan i̇eken, üilerdiñ biriniñ
qabyrğasyna salynğan, üstine sūrğylt kitel kigen, beti tastai
qatyp qalğan Mao Tszedunnyñ portreti bir körinip qaldy. Maonyñ
bezergen közqarasynyñ astyndağy buyrqanğan halyqty tulağan
tolqynğa teñeuge bolatyndai. Qytailar ört şyqqandai i̇esi kete
aiğailap jür. Tilşi mūndai jiynnyñ mūnda tek 1989 jyly
studentterdiñ i̇ereuilin basqan kezde ğana bolğanyn habarlady. «Tiananmenge jinalğandardyñ birauyzdan ne dep aiğailap tūrğanyn
tyñdañyzdar, – dep jalğastyrdy tilşi. – Būl ūrandardyñ mağynasy mynadai: «Filofeige – ölim! Sotsializmniñ dūşpanyn zymyranmen atyp tüsiru kerek!»
Zaldağylar jüziniñ quaryp ketkeni ekrannan da baiqalyp
tūrğan Filofeiden, mikrofonnyñ qasynda qalşiyp qatyp qalğan
Entoni İungerden, Uolter Şermetten köz alar i̇emes, jurnalist
jer-jerlerdegi tilşilerge būiryq berip tūr:
– Al, i̇endi – Mäskeu, Qyzyl alañ! Nazar salyñyzdar!
Qyzyl alañda bolyp jatqan oqiğalar da tura jañağydai i̇eken.
Tañ atyp qalğan şaq. Är jerde alau jağylğan. Tobyr şuyldasyp
jatyr: «Jalğan atty jamylğan Filofeige – ölim! Arandatuşyny
zymyranmen atyp tüsiru kerek!» Osy äbden i̇elirip, qūtyrynyp
alğan tobyrdyñ üstinen birneşe ret ūşyp ötken japalaqqa
ūqsaityn tüngi qūsty baiqamau mümkin i̇emes i̇edi, jūrttyñ bäri
añtarylyp qalğan. Beine bir közge körinbeitin jippen arqandap
qoiğandai-aq älgi qūs tañ qarañğysynda keseneniñ üstin, Kremldiñ
töbesin ainalyp, qaita-qaita şuyldasqan tobyrdyñ üstimen i̇ersiliqarsyly ūşyp jür.
Şyñğys Aitmatov
Uolter Şermet uaqytyn bosqa ötkizbei, jer şarynyñ basqa
nüktelerin qosu turaly jaña būiryqtardy jüdemeldete berip jatyr: Berlin, Varşava, Monreal, Rio-de-Janeiro, barlyq jerde
sol tobyr, sol aiğai men sol ūran, bäriniñ şyğarğan ükimi birdei:
«Filofeige – ölim!», «Ğaryştağy sümelekti zymyranmen atyp
tüsiru kerek!»
– Jeter! İendi meni tyñdaularyñyzdy ötinemin! – dedi sol
jaqtağy ekrannan Filofeidiñ dausy.
– İiä, tyñdap tūrmyz sizdi, Filofei tuysqan, – dep ile-şala jauap qatty äli de keketui men beipildigin qoimağan Uolter Şermet.
Qasqa basy jaltyrap, iyğyn qomdap qoiyp, masairauyn jasyra
almai bylai dep jalğastyrdy:
– Al, i̇endi demokratiiänyñ is jüzindegi äreketin körgennen keiin
ne aitar i̇ediñiz?
– Būğan deiin ne aitqym kelse, sony aitamyn, – dep jauap berdi
Filofei. Bet-jüziniñ qūbylysyna qarağanda, onyñ äldebir şeşimge kelgeni, özin-özi şaqqa tejep otyrğany baiqalatyndai.
– Älemniñ är tükpirinen habar ūiymdastyrğanyñyz üşin sizge
rizaşylyq bildiremin, mister Uolter Şermet. İendi köñilimde
i̇eşqandai kümän qalğan joq. Bäri tüsinikti – men tolyq jeñilis
taptym. Meniñ mindetim – adamzattyñ nazaryn apattyñ aldynaludyñ, tipten, damu jolyndağy kelesi satyğa köteriludiñ jaña
mümkindigine audaru bolatyn. Mūnyñ jalğyz-aq joly bar –
kassandra-şaranalardyñ aqyrzamandy sezinip, dabyl qağuyna
qūlaq salyp, tūtas alğanda, bükil adamzat qoğamyn jäne är adamdy
jeke-jeke jetildire tüsu qajettigi turaly qorytyndy şyğaru kerek. Biraq, mūnyñ nätijesi mynau – sol äreketimnen i̇eşteñe önbepti.
Zamandastarym meniñ būl ündeuime tübegeili qarsy şyğyp otyr.
Moiyndaimyn – men jeñilis taptym. İendi pikirtalasty odan äri
jalğastyrudyñ jöni joq. Bäri bitti. Būdan da qorytyndy şyğaru
kerek.
– Filofei tuysqan, siz naqty jağdaidy i̇eskerip tūrsyz,
Tau qūlağan
äñgimeniñ özi de osy jaiynda: i̇endi adamdardy, jūrtşylyqty tynyştandyru kerek, solai i̇emes pe? – dep onyñ auzyna söz salmaq
boldy Uolter Şermet.
– İiä, solai bolyp tūr, – dep kelisim bildirdi Filofei. – Robert Borktyñ ölimine äkep soqtyrğan osyndai bülinşiliktiñ
şyğuyna sebepker – men bolğandyqtan, Qūdaidyñ da, adamnyñ
da aldynda özim jauap beremin. Sonyñ uaqyty kelgen siiäqty
– qolmen istegendi moiynmen köteru kerek. Özim üşin syn
sağaty bolyp otyrğan osy sätte osynşama adamnyñ köz aldynda tūrğanym üşin quanyştymyn, i̇endi olar meniñ täubama
keluim şyn jürekten, riiäsyz jasalğanyna köz jetkize alady.
– Filofei tuysqan, – dep qystyryla ketti qazir bükil älemniñ
köz aldynda tūrğanyn jäne osy aitylğan är sözi keiinnen özine
ölşeusiz paida äkelerin tüsingen Uolter Şermet. – Filofei
tuysqan, – dep qaitalady ol, – biz sizden i̇eşqandai is-äreket talap
i̇etip tūrğanymyz joq. Būqara halyqtyñ buyrqanğan sezimderge ie
bola almai jatqany ras, biraq ony osyğan itermelegen öziñiz ğoi…
– İiä, iiä, mūny da tüsinip tūrmyn, – dep jauap berdi Filofei. –
Jyly söziñiz üşin rahmet. Biraq, meniñ i̇endigi äreketim qarapaiym
tüsinbestikke jatpasa kerek. Men būl üşin jauap beruge tiıspin.
İeger älem halqy men aşqan jañalyqty, meniñ oilarymdy adam
ruhynyñ jaña jetistigi retinde qabyldasa, onda maqsatyma jetkenim, al, i̇eger kerisinşe bolyp şyqsa, onda tübegeili jeñilis tauyp,
özim aşqan jañalyğymnyñ qūrbany bolamyn, onyñ qirandysynyñ
astynda janşylyp, birjola qūrimyn dep äldeqaşan şeşip
qoiğam. Basqa jol joq. Aldymnan ne kütip tūrğanyn bilgenmin.
İendi soñğy sözimdi aitaiyn. Men adamdarğa ziiänymdy tigizu turaly oiyma da alğan i̇emespin. Biraq is jüzinde bäri basqaşa bolyp
şyqty. Izgi maqsat zūlymdyqqa ainalyp ketti. Būğan şamamyz
jetpeidi i̇eken. Biraq, men özim aşqan jañalyqtan, kassandra-şaranalar qūbylysynan, olardyñ aqyrzamandy sezinetini ras i̇ekeninen
bas tartpaimyn; aqyrzamannyñ tüp-tamyry öz boiymyzda, is-
Şyñğys Aitmatov
äreketimiz ben oi-sanamyzda üzdiksiz jinalyp, qordalanyp qalğan
zūlymdyqta jatqanyn, osynyñ bäri adam balasynyñ tūqym-tegine
äser i̇etip, dağdarysty jaqyndata tüsetinin barşa adam biluge tiıs.
Äitpese, keş qaluymyz yqtimal…
Zal guildep ketti. Narazylyq bildirgen dauystar i̇estile bastady. Jinalğandardyñ biri mikrofonğa taqap kelip, yzaly dauyspen
aiğailai jöneldi:
– Toqtatyñyz qorqytudy! Bükil qoğamğa qoqan-loqqy jasaudy
dereu doğaruyñyzdy talap i̇etemin! Barşanyñ aldynda mälimdeimin
– biz bükil adamzatqa ğaryştan bilik jürgizudi köksegen ibilisti
körip otyrmyz. İiä, iiä, mūndai şeksiz bilikti būrynğynyñ diktatorlary qiiäldap ta körmegen, Gitler de, Stalin da tek jer betinde
ämirşilik i̇etudi añsağan bolatyn. Olar da jürgen jerin qanğa
böktirip, aqyry tarih tūñğiyğyna jūtylyp tyndy. Al, mynau
bolsa ğaryştan qoqan-loqqy jasau arqyly älemdik bilikke qol
jetkizbek. Qazir ol aşuly halyqtyñ qoly jetpeitin biıkte jür.
Osyny paidalanyp, külli adamzatty qoidai iırmek bolady!
Būdan äri şydai almağan Entoni İunger mikrofonğa
jaqyndady:
– Mister, sizdiñ kim i̇ekeniñizdi bilmei tūrmyz, mikrofonğa
aiğailamai tūryp, öziñizdi zaldağylarğa tanystyra ketkeniñiz jön
bolar i̇edi.
– Meniñ aty-jönimde tūrğan i̇eşteñe joq, Men Smitpin, Djon
Smit.
– Bylai bolsyn, Djon Smit! Ädeii istep tūrsyz ba, joq pa –
biraq qazir istiñ mänin būrmalap jiberdiñiz. Sizdiñ bostandyğyñyz
ben qūqyqtaryñyzğa qol sūğyp jatqan i̇eşkim joq. Öz qalauyñyz
boiynşa ömir süre beruiñizge bolady. Biraq adamzat tarihyndağy
asa mañyzdy ğylymi jañalyqty aşqan ğalym sizdiñ janyñyzdyñ
tynyştyğyn būzbau üşin öziniñ ğylymi zertteuleriniñ nätijesin
qoğamnan jasyra almaidy jäne jasyruğa tiıs te i̇emes. Filofeidi
şyndyqtan, tipten, öz-özinen bas tartuğa köndiruge bolady, biraq,
Tau qūlağan
naqty jäit sol küii qala beredi – kassandra-şaranalar qūbylysy
däleldengen. Kassandra tañbasynyñ öz boiymyzda būğyp jatqan
zūlymdyq turaly dabyl qağyp tūrğanyn būdan bylai jūrttyñ bäri
biletin bolady. Biz öz-özimizdi aldamauymyz kerek, naqty jağdaidy
öz-özimizden jasyrmauğa tiıspiz. Kerisinşe, men bylai oilaimyn,
qalai dälirek aitsam i̇eken – äskeri salada mynadai ūğym bar – biz
oqty özimizge bağyttauğa tiıspiz…
– Tyñdañyz! Mūny aituğa qalai dätiñiz barady – oqty özimizge
bağyttaiyq deidi ğoi! Kimge bağyttamaqsyz sonda? Äielderge
me?! – dep şyñğyrdy bir äiel bükil zaldy jañğyryqtyryp.
– İerkekterdiñ özimşildigi ğoi būl! Äielder üşin bärin özderi
şeşetindei i̇erkekterdiñ qandai haqysy bar? Qarğys atqyr patriarhat būl jerde de bas köterip otyr! Men oqty özime qarai bağyttaudy
qalamaimyn! Mañdaiyma Kassandra tañbasy basylğany kerek
i̇emes, būl adam jiırkenetindei masqara i̇emes pe!
– Keşiriñiz! – dedi Filofei ekrannan. – Qūdai üşin, keşire
köriñiz, söziñizdi bölgim kelmep i̇edi, biraq mynany aitpasam tağy
bolmaidy, Kassandra tañbasy – kemşilik te, masqara da i̇emes.
Müldem olai i̇emes. Älginde ğana tüsindirgenmin, būl – kassandraşaranalardyñ bizge öz boiymyzda pälen ūrpaqtan beri jalğasyp
kele jatqan, äbden qordalanyp qalğan zūlymdyq turaly i̇eskertui.
Aqyrzaman bizdiñ öz boiymyzda jatyr – mine, būl tañbanyñ bizge
bildirip tūrğany – osy. Ötinemin sizden, tynyştalyñyz. Osy
sätte meni tyñdap otyrğan barşa adamnan ötinemin, i̇endi sizderge
özimniñ i̇eñ soñğy, qoştasu sözimdi aituğa rūqsat i̇etiñizder. Soñğy
täulikte körgenim men i̇estigenimniñ bäri meniñ aşqan jañalyğym
uaqytynan būryn tabylğanyn körsetip berdi, zamandastarym mūny
tüsine almapty. Sondyqtan, öz-özimdi birjola qūrtyp tynuğa, būl
ömirden ketuge bel bailadym, i̇eşkimge ziiänymdy tigizbei, typtynyş qana ketpekpin, bir jaqsysy, ğaryşta mūny isteuime i̇eşkim
kedergi keltire almaidy. Osy soñğy minuttarymda qazir meniñ
aitqan sözimdi i̇estip, didarymdy körip tūrğan jäne keiinnen de
Şyñğys Aitmatov
i̇estip-biletin barşa adamnan keşirim sūrağym keledi. Nietim taza
bolğanyna qaramastan, men sizderge qaiğy-qasiret äkeldim. Mine,
i̇endi özim de ömirmen qoştaspaqpyn. Qazir aşyq ğaryşqa şyğamyn
da, ömir jolymdy sonda aiaqtaimyn. Tağdyrym solai. Būl qadamdy
jasauğa qazirdiñ özinde daiynmyn, tek basyma dulyğamdy kisem boldy. Biraq, özimniñ Puşkin syzyp bergen jolmen tapqan
ğaryştağy osy mekenimdi tastap şyqpas būryn? al, ol: «Būlttan
biık mekendi tūraq i̇etip, Körşi bolsam Qūdaimen jyraq ketip», degen bolatyn, – iiä, osy soñğy qadamymnyñ aldynda özimdi körip,
i̇estip otyrğan barşañyzğa mynany i̇eskertemin: baqylau säulelerin
planetağa bağyttauğa arnalğan barlyq qūral-jabdyqtardyñ közin
joiğanmyn. Kassandra tañbasy qūbylysynyñ aşyluyna bailanysty barlyq i̇esep-qisaptar men boljamdardy, barlyq zertteuler men
jazbalardy da örtep jiberdim. Sonyñ bäri özimmen birge kelmeske
ketedi. Aldağy uaqytta mūndai i̇eşteñe bolmağandai-aq typ-tynyş
ömir süre beriñizder. Mümkin adamnyñ aqyl-oiy künderdiñ küninde
būl qūbylysqa tağy da nazar audaratyn şyğar, biraq būl bizden
keiin bolady, iağni keleşektiñ ülesine tiedi. Al, oğan deiin bäri
baiağy qalpyna qaitadan tüsedi. Izi de qalmaidy. İeger bireu-mireu
keiinnen orbitalyq stantsiiäny tekserer bolsa, olardyñ qolyna tek
öz ömirim turaly jazbalarym, ğaryş taquasynyñ tağdyr turaly,
uaqyt turaly tolğanystary, kassandra-şaranalardyñ qūpiiäsyn
qalai jäne nelikten aşqany jaiyndağy i̇estelikteri ğana tüsetin
bolady. Artymda qaldyratyn jalğyz mūram sol bolmaq. Al, i̇eger,
Entoni İunger, ūlym meniñ, būl jazbalar köñiliñnen şyğyp jatsa,
olardy sağan quana-quana mūra i̇etip qaldyramyn.
Qymbatty Entoni, sağan ūlym dep söilegenim üşin keşirersiñ,
būl – jan-jüregimnen şyqqan şyn sözim. Jūrttyñ aldynda seni
osylai atai alatynym üşin tağdyryma rizamyn. Ömirim solai
qalyptasty, meniñ öz balam bolğan i̇emes, sondyqtan, osy soñğy sekundtarda özimniñ Entoni İunger degen ruhani ūlym bar dep oilai
alatyn boldym.
Tau qūlağan
Zal tyna qaldy. Tağy da Filofeidiñ dausy i̇estildi:
– Keşiriñder meni, adamdar! Qoştasarda kökeidegi köp oidyñ
bärin aityp ülgermeidi i̇ekensiñ. Biraq, soñğy sätte bir närse turaly
aitpasam bolmaiyn dep tūr. Meni biraz adam jalğan atty jamylğan
taquasymaq, öz-özine Filofei degen at qoiypty dep sökpek bolady.
İiä, būl ras. İeşkim de meni resmi türde taqua i̇etip, şaşymdy sypyryp tastağan joq, Filofei degen atty da özim qoiğam. Biraq, mäsele
şirkeudiñ räsiminde i̇emes, mäsele öz mūrattaryña degen senimniñ
şynaiylyğynda. Būl tūrğyda meni dūrys tüsinseñizder deimin.
Syn sağaty soqty. İendi sizdermen qoştasamyn. Süiikti planetamyzben de qoş aityspaqpyn. Ekrandardyñ birinen ol mağan
tūtastai körinedi, ğalamdyq keñistikte jüzip jürgen bir şar ğana,
al, i̇ekinşi ekranda jekelegen irilendirip körsetilgen tabiğat
körinisteri; ösip tūrğan ağaş, şalğyn şöp, tastar. Mine, äldebir
tüsiniksiz, aqylğa qonbaityndai bir körinis. İeger orbitadağy
monitordan jer betine audaryp körsetuge mümkindik bolsa,
būğan özderiñiz de köz jetkizgen bolar i̇ediñizder. Qarañyzdarşy,
qarañyzdar, mine, meniñ qasymda, oñ jağymda tūrğan ekrandy aitamyn. Qarañyzdar, teñizdi körsetip jatyr, mūhittyñ jağalauy
siiäqty. Atlant mūhity! Qarañyzdar, taiyz suly jağalauğa qarai
qandai ülken tolqyndar jöñkilip keledi, ne bolyp jatqanyn
körip tūrsyzdar ma?! Kitterdi kördiñizder me?! Mine, olar,
tūtas bir üiir kit! Taudai bolyp mūhittan jüzip şyğyp jatyr,
qarañyzdar, o, sūmdyq-ai! Qūdirettiñ jibergen jazasy ğoi būl,
kitter i̇ekpindep kelip, jağağa sekirip şyğyp jatyr! Özderiñiz
qarañyzdarşy, ne bolğan olarğa? Nege olar sudan şyğyp qalyp
jatyr?! Nege olar öz-özin öltiruge tyrysyp jür?! Būl neni
bildiredi? Būlai i̇etuge olardy mäjbür i̇etken ne närse? Olardy
ajalyna aidağan äldebir sūrapyl jaisyzdyq, tözip bolmas bir
sūmdyq bar-au, sirä! Älde bizdiñ bügingi oi-sezimimizdiñ tūiyqqa
tirelui olarğa da äser i̇etti me i̇eken? Jäne mūnyñ däl qazir bolyp jatqany qalai? Özderin ölimge qiğan kitterdi būl äreketke
Şyñğys Aitmatov
aidağan nendei küş i̇ekenin tanyp, tüsine bastağan siiäqtymyn.
Būl qūbylystyñ tereñine boilauğa ülgermeitinime ökinip
tūrmyn, ömirdiñ mūndai jūmbaq qūbylysyn anyq bağamdau üşin
uaqytym bolmai tūr. Robert Bork ta osyndai bolğan. Men onyñ
maqalasyn oqyğannan keiin oilarynyñ tereñdigin paiymdai bastap i̇edim. Biraq, maqalanyñ astarynda jazylmai qalğan talai
syrlar jatqanyn sezgem. Ol i̇ekeumiz syrlasyp, äñgimelesermiz,
sol kezde Ruhty jaña qyrynan tanudyñ säti tüser dep kütip i̇edim.
Biraq, būğan da jete almadym, jazmyş solai bolypty. Kittermen de solai bolyp tūr. İeger olar söilei alatyn bolğanda
ğoi, talai närseniñ syryna qanyğar i̇edik… Biraq, men keşigip
qaldym… Tipten, qazir olardy i̇estip tūrğan siiäqtymyn. Kitter
meni özderine şaqyryp jatyr. Men de sol kittermen birge ūzaq
saparğa attanamyn… Men de özin-özi jağalauğa laqtyryp ölgen
kitterdiñ birimin. Al, soñğy sözimdi Robert Borkqa arnaimyn.
Seniñ aldyñda kinälimin men, sondyqtan kittermen birge öziñdi
izdep şyqpaqpyn… Qoş bolyñyzdar…
Sodan keiin sonşama jūrttyñ köz aldynda bolğan oqiğa
körermenderdiñ bärine i̇esten tandyrardai äser i̇etti. Filofei
külli älemniñ, sol sätte teleekrandardyñ aldynda otyrğan barşa
adamnyñ köz aldynda ömirden ketip bara jatty. Ğaryş taquasynyñ
är qimyly onyñ alğan betinen qaitpaitynyn bildirip tūrğan.
Sol sätte teledidar aldynda otyrğan adamdardyñ bäri özderiniñ
halyqtyñ aldynda özin-özi öltiru äreketiniñ kuägeri bolğanyn
tüsindi. Filofeidiñ būl äreketine i̇eşkim kedergi keltire almaidy,
aiğailap toqtata da almaidy…
Zalda tymyrsyq tynyştyq ornady. İeşkim ornynan
qozğalar i̇emes, dybysyn şyğarğan da jan balasy bolğan joq.
Bäri de ğaryş taquasynyñ ömirindegi soñğy sätteri ötip jatqan
teleekrannan köz almastan qatyp qalğan. Kenet Entoni İunger öz i̇erkimen ömirden ketu degen – i̇eşteñemen ornyn toltyra
almaityn, i̇eşqandai jolmen ölşeuge kelmeitin ruhtyñ asqaq
Tau qūlağan
qasireti i̇ekenin ūqty. Būl kezde Filofei basyna kişigirim
qauğadai ğaryştyq dulyğany kiıp jatqan. Dulyğasyn üstindegi
kombinezonnyñ jağasyna qalai bekitkenine deiin körinip tūr.
Mine, bäri daiyn. İendi borttan şyğu ğana qaldy. Filofei artyna būrylyp qarady, bälkim birdeñe aitqan şyğar, biraq i̇endigi
i̇eşteñe i̇estilmeitin i̇edi. Qoştasqandai qolyn bir sermep qoiyp,
aşyq ğaryşqa şyğatyn liukke qarai bettedi. Liuk aşyldy da,
Filofei bos keñistikke qadam basty.
Ol asty da, üsti de, oñy da, soly da, kökjiegi de, şekarasy
da, ölşemi de joq ūşy-qiyrsyz şeksiz jūldyzaralyq keñistikke
attanğan i̇edi.
Auasyz keñistikte bir sät qalyqtap tūrdy da ğaryş kemesinen
qaşyqtap, bağyt-bağdarsyz qalqi jöneldi.
HI
Salmaqsyzdyqtyñ äserinen aşyq ğaryşta ilinip tūryp
qalğandai körinip, qalyqtağan ol birtindep keñistikke siñip ketti…
Jağalauğa şyğyp qalğan kitter közderi baqyraiyp, qairañnyñ
üstinde qinalyp jatyr. Örtten keiin qap-qara bolyp küiip ketken
tau jotalary tärizdi är jerde şaşylyp qalğan.
Jer bolsa Kündi ainalyp jüzip barady…
İertesine älemdegi barlyq gazetterdiñ birinşi betine
taqyrybynyñ özi-aq aiğailap tūrğan maqalalar jariiälandy:
«Ğaryştağy alğaşqy özin-özi öltiru oqiğasy», «Ğaryş taquasy
Filofei adamzatty Kassandra tañbasymen azaptaudy toqtatty»,
«Jany jännatta bolsyn!» degen jäne basqa osy siiäqty dañğaza
maqalalar gazetter men teleradio arnalaryn kezip ketti…
«Tribiun» gazeti Entoni İungermen jürgizilgen şūğyl
sūhbattyñ birer jolyn jariiälady: «Filofei men Robert Bork
tärizdi ruhani äkelerim salğan jolmen alğa qarai batyl qadam basatyn bolamyn…»
Quana tabalağandar da bolmai qalğan joq: «Jalğan taquağa
Şyñğys Aitmatov
jännatqa barudyñ keregi joq. Ol onsyz da ğaryşta mäñgi qalatyn
boldy».
Adamdy i̇esten tandyrarlyqtai jañalyqtardyñ arasynda
tağy bir jūmbaq habar jariiälandy: «Atlant mūhitynyñ batys
jağalauynda bir üiir kit qūrlyqqa şyğyp qalypty. Januarlardyñ
bäri ölgen».
Resei gazetterinen bir i̇ersileu habar audarylyp basyldy: «Ötken
tünde belgisiz bireu Qyzyl alañdağy kesenege ölgen japalaqty
laqtyryp ketipti. Biraq onyñ qanatynyñ astyna i̇eşqandai
jarylğyş zat jasyrylmağany anyqtaldy».
İeki künnen keiin Robert Borkty jerleu räsimi ötkizildi. Zirat
basy typ-tynyş. Küz de kelgen i̇eken. Aspan şaidai aşyq. Qoştasu
dūğasy oqylğan sätte Entoni İunger kökjiekke köz tigip tūryp,
aqiqat jolyn ūstanğan osy i̇ekeui özderine būiyrylğan oryndaryn tapty-au dep oilady: biri – ğaryş keñistiginde, şeksizdiktiñ
ağynynda jürse, i̇ekinşisi – qara jerdiñ qūşağynda, mäñgiliktiñ
qoinynda jatyr…
Aqiqat osylarmen birge…

EPİLOG
«Meniñ uaqytym da jana-jana tausylyp bara jatqan
şyrağdan siiäqty. Kompiutermen özimniñ qoştasu hatymdy terip
bitiruge asyqpasam bolmaidy. Bir ğajaby, ömirimniñ aqyrynda
myna körinistiñ kuäsi boldym: qazir men Jer betinde kündizdiñ
tünge auysyp, jaña täuliktiñ bastalğanyn tamaşalap otyrmyn.
Būl da mäñgiliktiñ toqtausyz ağynynyñ bir körinisi, Uaqyttyñ
şeksizdiginiñ naqty däleli. Biraq, osynyñ bärin orbitadan baqylap
otyrğan subektiniñ de aqtyq säti soqty.
Ğalamdyq ölşemmen alsaq, adam ömiri degen şybynnyñ
Tau qūlağan
ğūmyrymen teñ. Biraq, adamğa sana berilgen, osy arqyly onyñ
ğūmyry ūzara tüspek. Biraq, keide sol sananyñ kesirinen älgi
ğūmyrdyñ qysqaryp ketetini de bar. Öz-özime i̇esep bermesten kün
men tünniñ almasuyn qanşa ret baqyladym i̇eken, biraq sol kezde
özimniñ de ömirim naq osy şaqta üziledi-au, ömir jolyma nükte qūiar
sät däl osy kezge tūspa-tūs keledi-au dep oilamappyn. Öitkeni,
Jaratqannyñ sotyna tartylar kün, künäharlyqpen ötken ömirimniñ
soñğy küni de kelip jetti. Biraq, būl Sottalar kün menimen birge
ketpek, kez kelgen adamnyñ ömirine baila-nysty jäitterdiñ bäri
de onyñ özimen birge kelmeske ketedi i̇emes pe. Sottalar künimdi men
özim belgilep aldym, būl – meniñ aşy da bolsa artyqşylyğym, äri
basqa amalym qalmağandyğynyñ belgisi.
Osy joldardy jazyp bitirgen soñ, i̇eger säti tüsse, ğaryştyq
baspasöz mäslihatynda söz söileuim kerek. Sodan keiin ömirmen
i̇esep aiyrysyp, öz-özimdi qūrbandyqqa şalmaqpyn. Özime osyndai ükim kestim. Men qoğamnyñ özin-özi joğary bağalauyn joqqa
şyğardym. Sol üşin milliondağan adamnyñ meni atarğa oğy bolmai jür. Robert Borktyñ ölimine de men kinälimin. Tyğyryqqa
tirelu degen – osy. İendi būl ömirden ketip, mäñgilikke közimdi
joğaltpasam bolmaidy. Basqa amal joq.
Öler aldynda demalatyn auağa şölirkeisiñ degen söz bar, biraq
men aitarymdy tügel aityp ketuim kerek. Jer betindegi adam bitken
tügel qarğap-silegen beişarağa özin äbden jalyqtyryp bitken
būl älemniñ ne bolatyny bäribir i̇emes pe deitin de şyğarsyzdar.
Oğan salsa, bäri tügel qūryp nege ketpeidi! Tozaqtyñ otynan biraq şyqsa da ne jūmysy bar! Alaida, öz-özimdi ölimge qiiärdan
būryn myna jäitke alañdaitynymdy jasyrğym kelmeidi: adamdar
qaiter i̇eken, Kassandra tañbasyna bailanysty oqiğa olardyñ oisanasynda qandai iz qaldyrmaq? Ne degenmen, i̇eldiñ bäri qanşama
syrt ainalsa da, aqiqat sol küiinde qalady i̇emes pe. Bügin joqqa
şyğarylğan mäsele i̇erteñ qaitadan aldyñnan şyqpaityn ba i̇edi,
būdan qaşyp qūtyla almaisyñ.
Şyñğys Aitmatov
Mine, Qiiämet-qaiym mağan da kelip jetti. Onyñ bolmai
qoimaityny belgili ğoi. Şeginer jer joq. Adamdar, men senderge
özimniñ täubama keluimdi, aqyrğy syrymdy qaldyrmaqpyn. Meniñ
kim i̇ekenimdi, keiinnen nege öz-özimdi ğaryş taquasy dep atağanymdy,
qaida tuyp, qalai ömir sürgenimdi, nemen ainalysqanymdy, basyma päle bolğan Kassandra tañbasyn qalai aşqanymdy osydan ūğa
alasyzdar...
Qoştasarda tağy da mynany aitqym kelip tūr. Sanamdy syqqan
auyr qaiğy men ädetten tys oilar basyma ğaryşta jürgende kelgen. Mūny qalai tüsindirerimdi özim de bilmeimin. Būltqa oranğan
Jer şaryna ğaryştan köz jibergen saiyn: O, Qūdai, Jer degen
netken ğajap jaratylys! – dep qairan qalatynmyn. Künniñ özi de
adamdar qonystanğan Jerdiñ igiligi üşin jaratylğan bolsa kerek, äitpese ne üşin? Külli älemniñ özi de adam üşin jaralğan,
biz ony tanyp-biluimiz kerek, ğalamnyñ ömir sürip tūrğany da sodan. Äitpese, osy galaktika degenniñ özi ne üşin kerek, onyñ ne
mäni bar? Tipten, Qūdaidyñ özi de – sol! Ol adamğa kerek, sol
üşin de Qūdai bolyp tūr, onyñ bar i̇ekendigi de sondyqtan! Biraq,
osyndai ğalamdyq bastaularğa adamnyñ özi laiyqty ma i̇eken? Osy
asa auqymdy ğalamdyq qūrylymnyñ tüziluine? Mine, Ğalamdyq
jūmbaq degen osy!
Qoi, tezdetpesem bolmas. Uaqyt müldem az qaldy. Köp ūzamai
stantsiiäny tastap şyğyp, aşyq keñistikke jūtylyp ketuim kerek. Jerden qaşyqtai tüsu üşin. Müldem alysqa. Sonda ğana
ündemeitin bolamyn.
Keşiriñder meni.
Filofei.
Filofeidiñ orys tilinde jazğan haty men täubağa keluiniñ
mätinin ğaryş taquasynyñ būrynğy mekenine ūşyp barğan astronavtar alğaşqy küni-aq tapty. Keme komandiriniñ şūğyl aqparynda
kompiuterdiñ jadynda Filofei qaldyrğan ösiet saqtauly
tūrğany jäne ğaryş stantsiiäsynyñ bolaşaq qyzmetkerlerinen
Tau qūlağan
öziniñ kompiuterdegi Täubağa keluin Entoni İungerge tabys i̇etuin
sūrağany jaiynda aitylypty. «Entoni İunger meniñ jazbalarymdy qalai paidalanamyn dese de özi biledi».
Mätinge «Öziñmen birge bastan keşkenim jäne sodan keiingi
oqiğalar turaly» degen taqyryp qoiylypty.
Odan äri bylai delinedi:
«Künderdiñ küninde ğaryştağy orbitalyq stantsiiäda ömir
süremin-au dep būryn i̇eşqaşan oilap körmeppin. Meni mūnda
ğylym jetektep äkeldi. Biraq, meniñ ğaryşqa tek ğylymi maqsat
közdep qana kelmegenimdi, şyndyğynda meniñ özin-özi jer audarğan,
keiinnen özin-özi ğaryş taquasy dep atağan kisikiık i̇ekenimdi i̇eşkim
bilgen i̇emes. Älde, bir kezderi saiasi nemese basqa da sebeptermen otanyna, Keñes Odağyna qaita oraludan bas tartyp, osy arqyly aidai älemniñ aldynda ūly derjavağa ses körsetken bireuler siiäqty
özimdi «oralmağan» dep atauyma da bolar ma i̇edi.
Biraq, būl müldem basqa jağdai. Men alastalğan joqpyn, qaita
oralmauğa bel buğanymnyñ syry basqa, men özimmen özim boluğa
bekinip, būğan ğaryş arqyly qol jetkizbek boldym, mūny tüsindiru
qiyn. Kerek deseñiz, mūny adam ruhynyñ ğaryşpen ündesui deuge
bolady, biraq būl tym asqaq aitylğan bolyp şyğuy mümkin. Ne
degenmen, ğaryşqa keluim mağan öz ömirimniñ logikalyq aqyry, öz
damuymdağy i̇eñ biık te aqyrğy nükte bolyp şyqty. Mümkin būl
da bir qajettilik, äu basta mañdaiyma jazylğan tağdyrym şyğar.
Būğan senu qiyn, biraq ömirde ne bolmaidy deisiñ...
Jalpy, tağdyrymnyñ özi de i̇erekşe bastalğan i̇eken. Osyğan
bailanysty özimniñ düniege keluim, anyğyraq aitqanda, meni kim
tuğany jönindegi qūpiiäny ömir boiy qozğamauğa tyrysyp keldim.
Jap-jas säbi kezimde meni i̇eski körpege qūndaqtauly küiimde balalar üiiniñ i̇esiginiñ aldyna tastap ketipti. Mağan Kryltsov degen
familiiä beriluiniñ sebebi de osy. Andrei dep at qoiğan i̇eken, soğan
säikes, äkemniñ atyn da solai ala salypty, söitip, men Andrei Andreeviç bolyp şyqtym. Kryltsov Andrei Andreeviç. İestuimşe,
Şyñğys Aitmatov
būl jaisyzdau oqiğa 1942 jyly, qystyñ aiazdy bir küni tañerteñgi
uaqytta bolğanğa ūqsaidy. Sol kün i̇emis-i̇emis i̇esimde qalypty,
ärine, būğan i̇eşkim sene qoimas. Biraq men bolğan jäitti ğana aityp otyrmyn. İesimde qalğany – anamnyñ basqan aiağynyñ astynda syqyrlağan qardyñ dybysy bolatyn. Sol bir qysqy tañda ol
asyğa basyp kele jatty. Meni kökiregine qysyp alğan, älsin-älsin
qoryqqannan qalş-qalş i̇ete qalady, al, men i̇ekeumizdiñ tänimiz
arqyly anamnyñ jüregi qalai dürsildep, qalai auyryp tūrğanyn
i̇estidim. Ol i̇entige demalyp, jol boiy mağan äldeneni sybyrlap
aitumen boldy, barynşa jylamauğa tyrysyp, köz jasyn amalsyz
tejep keledi. Balalar üiiniñ i̇esiginiñ aldyna tastap ketu üşin meni
köterip kele jatqan sätte men körpeniñ büktesini aşylyp qalğan
jerinen anamnyñ jüzin, qardyñ ūşqyny şalğan kirpigin, közin
kördim, joğaryda sūrğylt aspan körinedi, japalaqtap qar jauyp tūr. Qar tüiirşikteri qalyqtap kelip qonyp jatty. Mümkin
sol sätte baiğūs anam mağan: «Al, sen jyla, baqyryp jylağanyñ
dūrys, sonda dauysyñdy tezirek i̇estitin bolady!» – dep sybyrlağan
da boluy mümkin.
Ol meni i̇esiktiñ aldyndağy jappağa äkelip jatqyzğan kezde,
mūny nege istep jatqanyn birden ūğa qoiğan joqpyn. Kün suyq bolatyn, toñyp qaldym, anam qaityp kelip, qaitadan köterip, bauyryna basatyn şyğar dep küttim. Biraq, ol aulaqtau jerge baryp,
būtanyñ tübine üiilip qalğan kürtik qardyñ tasasyna jasyryndy, mağan jaqyndar i̇emes. Sol kezde men de şaryldap jylap qūia
berdim, sodan keiin i̇esik aşylyp, bireu keldi de meni köterip alyp
ketti...
Kürtik qar turaly aityp otyrğan sebebim – keiin mağan tek sol
turaly ğana: kürtik qardyñ tasasyna jasyrynğan anañnyñ izin
taptyq, – dep aityp bergen, anam turaly būdan basqa i̇eşqandai derek qalmapty...
Beibaq anamnyñ qandai jağdaida bolğanyn, būtanyñ artynda
tyğylyp tūryp, jaña ğana özi tastap ketken özegin jaryp şyqqan
Tau qūlağan
balasynyñ şyryldap jylağanyn i̇estise de jaqyndap kele almağan
sätin qazir köz aldyma ap-anyq i̇elestetemin... Tüsime myna bir
jäit jiı kiredi – qalyñ da kürtik qardy keşip, anamnyñ izin kesip
jüremin, al, iz qap-qara bop tūnjyrağan ormanğa qarai bastaidy,
qorqynyşty, äri suyq, üstimdi qar basyp barady. «Mama! Mama!»
– dep aiğailap jiberemin de ūianyp ketemin...
Degenmen, sol bir qorqynyşty qysqy tañda anamdy osyndai
aiausyz qataldyqqa baruğa mäjbür i̇etken ne närse? Sony biler me
i̇edi! Äkem kim? Mūny şeşemniñ özi bile me i̇eken? Men üşin osyndai
köptegen sūraqtar ömir boiy jūmbaq bolyp qaldy.
Balalar üiinde būl taqyrypta i̇eşkim de söz qozğağan i̇emes,
būğan özim de ūmtylğan joqpyn, äitse de, özimniñ sol sezimderimdi
bireulermen böliskim keletin şaqtar da bolatyn, biraq, sol bir qar
borağan qysqy tañda anamnyñ meni köterip äkele jatqanynan basqa
aitatyn i̇eşteñem joq. Onyñ üstine, i̇esimde birdeñe qaldy degenime
kim sener i̇edi.
Degenmen, meniñ aitqanymdy i̇eş kümändanbastan tyñdauğa
yñğai bildiretin älemdegi bir ğana jan – qyzmettesteri Vava dep
atap ketken Valeriiä Valentinovna degen bir äiel bolğan. Biz, balalar da ony solai Vava dep, Vava apai dep ataitynbyz, mūnyñ özi
äldebir tuysqandyq jyludy bildiretin tärizdi. Ärine, Vava apai
bizdiñ i̇eñ süiikti tärbieşimiz boldy.
Bizdiñ balalar üii Ruza qalasynyñ mañynda, Maleevka
selosynyñ qasynda ornalasqan-tūğyn. Būl, şamamen, Mäskeuden
jüz şaqyrymdai jerde. Bizdiñ № 157 balalar üii nemis äskerleri
Mäskeu tübinen keri şegingennen keiin maidan aimağyndağy jetim
qalğan balalardyñ baspanasy retinde qūrylğan i̇eken. Vava ol kezde Ruzadağy saiabaqta körşiles ornalasqan Kompozitorlardyñ
şyğarmaşylyq üiinde jūmys isteitin. Is jüzinde, ol keñestik
kompozitorlardy tärbielep şyğaru ortalyğy bolatyn. Osynda
qazynanyñ i̇esebinen ärqaisysy jeke kottedjde tūryp jatqan är
aimaqtan, är respublikadan kelgen kompozitorlar ğasyr muzy-
Şyñğys Aitmatov
kasyn – barşa kezeñderdegi barlyq halyqtardyñ i̇eñ ūly kösemi
joldas Stalindi madaqtaityn kantatalar men horaldar jazatyn... Keide mūnda HH ğasyrdağy ūly bileuşige ainalğan keşegi
i̇etikşiniñ balasyna arnalğan şyğarmalardyñ alğaşqy oryndaluyn tyñdauğa joğary märtebeli partiiä qairatkerleri jinaluşy
i̇edi. Keide şeftik kontsertter qoiylatyn, oğan bizdi, balalar üiiniñ
tärbielenuşilerin de jiberetin. Vava apai Şyğarmaşylyq üiiniñ
basqaruşysy bolatyn, degenmen, özi de pianinoda tym täuir oinauşy i̇edi. Osynyñ arqasynda ol bizdiñ balalar üiine muzykalyq
jetekşi bolyp keldi.
Qyryq birinşi jyldyñ küzinen qyryq i̇ekinşi jyldyñ köktemine deiin Ruza men onyñ töñireginde nemisterdiñ tank äskeri tūrğan.
Ärine, ol oqiğalarğa meniñ i̇eş qatysym joq, biraq, meniñ ömirge
kelgen kezim men tağdyrymnyñ tastandy bala retinde bastaluynyñ
arasynda äldebir bailanys bar siiäqty, Vava apaidyñ osy turaly
oilanatynyn biluşi i̇edim, keiinnen jasöspirim bolyp ösip qalğan
kezimde, ol mağan osy jaiynda astarlap bildiruge tyrysyp jürdi.
Özi Ruzany basyp alğan nemisterdiñ qol astynda jarty jyl boiy
ömir sürgen, talai närseni biluşi i̇edi. Muzyka bölmesinde i̇ekeudenekeu qalğan kezimizde ol meni nota tanuğa üiretetin, keide basqa
taqyryptardy da qozğaitynbyz.
Vava, Vava! Köz aldymyzda birtindep qartaiğan, jany jyly,
tuğanymdai bolyp ketken sol äieldei anam bolsa ğoi, şirkin. Bir
qyzyğy, men ana meiirimin körmei östim, būl äieldiñ ömiri solai
qalyptasypty, onyñ balasy joq. Jetim balalarğa sonşama yqylas
tanytuy osy jalğyzdyqtan i̇emes pe i̇eken?
– Andriuşa, – deitin mağan, – sen, ärine, tastandy bala
bolğanyñ üşin qamyğyp jürsiñ. Men seni tüsinemin. Ony oilamai
tūra almaisyñ. Biraq, būl oilardan sağan jeñil timeidi ğoi. Öziñe
syrttai köz jiberuge tyrysyp körşi. Sonda sen müldem basqa
närseni körer i̇ediñ. İeger qatelespesem, Andriuşa, Qūdai sağan asa
zor qabilet bergen. Ras aitamyn! Bir küni osy sözimdi i̇esiñe alasyñ.
Tau qūlağan
Basyñ jaqsy isteidi, öte daryndy balasyñ, sen. Mysalğa muzykany
alaiyq, senen jaqsy muzykant şyğar i̇edi. Biraq kim bolatynyñdy
öziñ şeşesiñ. Muzykamen öziñ üşin ainalysyp, adamdarğa basqa
salada qyzmet i̇etuiñe bolady. Mektepti bitiresiñ, äri qarai oquyñdy
jalğastyrasyñ, ömiriñdi öz qolyña alasyñ. Seniñ darynyñmen, Andriuşa, aldyñnan san tarau jol aşylady. Sağan i̇eşteñe de kedergi
keltire almaidy. Meili, anañ turaly i̇eşteñe bilmei-aq qoi, äkeñniñ
kim i̇ekeninen müldem habaryñ joq, anañdy öz säbiınen bas tartyp,
birjola habarsyz ketuge neniñ mäjbür i̇etkenin de aitu qiyn. Biraq,
meniñşe, sen ony aiyptamauğa tiıssiñ. Joq, anañ qanşa kinäli
bolsa da ony jek köruge bolmaidy. Sen oğan riza boluyñ kerek
desem, aşulanyp jürme. İiä! Būl sağan birtürli bolyp ta köriner.
Öziñ oilap körşi, Andriuşa. Seniñ osynşama qabiletti bolğanyñ
solardyñ arqasy, būl sağan tūqym qualau arqyly berilgen, sen
būğan anañ arqyly ğana ie boldyñ. Seni tastap ketudiñ oğan qalai
auyr tigenin i̇eşkim bilmeidi. İeger ol mūndaiğa barsa, demek, basqa
amaly bolmağany. Mümkin seniñ ömiriñdi saqtap qaludyñ birdenbir joly osy bolğan şyğar. Nege öitkenin aita almaimyn, ärine.
Öitkeni, bilmeimin. Mūny i̇eşkim bilmeidi. Biraq, anañnyñ basqa
amaly bolmağanyna, tek östip qana seni aman alyp qala alamyn dep
oilağanyna senimim kämil. İiä, qaterge bas tikkeni ras, biraq, körip
tūrsyñ, sen qazir aman-sausyñ. Basqasyn qaidam, äiteuir, bizdiñ
i̇eldegi balalar üii degen öte jaqsy närse. Mūny öziñe qarasañ da
tüsinesiñ. Tağy da sol anañnyñ arqasynda jäne sol arqyly türiñ
de kelbetti boldy, boiyñ da bar, deneñ de quatty. Tabiğat sağan
anañ arqyly köp närse bergen. Sağan aitar aqylym: osyny ūmytpa,
anañnyñ basqa amaly bolmağan. Öskesin talai närseni tüsinesiñ.
Jyldar öte kele Vavanyñ aitqysy kelgeni aşyq talqylauğa
jatpaityn äldebir ädetten tys jağdailar bolar degen qorytyndyğa
keldim. Öz boljamdaryna onyñ özi qanşalyqty sengeni turaly aitu
da qiyn. Birneşe jyldan keiin, Mäskeudegi universitette oqyp
jürgen kezimde Vava qaitys boldy. Al, meniñ jadymda Vavanyñ
Şyñğys Aitmatov
añdausyz aityp qalğan bir sözi mäñgi qalyp qoidy, biraq mūny ne
qūptaityn, ne joqqa şyğaratyn i̇eşqandai fakti de joq.
Men toğyzynşy synypta oqyp jürgende körşiles Maleevka
selosynda bir qaiğyly oqiğa boldy. Bir äiel men onyñ on jeti
jasar qyzy öz-özine qol salypty. Äueli anasy asylyp ölgen, sodan
keiin qyzy da soñynan attanypty. Olar tek i̇ekeui ğana tūratyn.
Şeşesi Kompozitorlardyñ şyğarmaşylyq üiinde üi sypyruşy
bolyp isteidi, qyzy mektepte oqyp, ösip kele jatty, älgi äieldiñ
qyzyn nemis äskerleri Mäskeu tübinen keri şegingennen keiin jarty
jyl ötken soñ tuğanyn jūrttyñ bäri biletin, ony nemis soldatynan,
basqynşydan, faşisten tuyp alğany i̇eşkimge qūpiiä i̇emes bolatyn.
Körşileri baiğūs äielge kün körsetpei qoidy, qyzyn mekteptegi
qūrdastary jürgizbeitin... Sol küni älgi oqiğa qatty äser i̇etken
Vava bir oğaş pikir bildirgen, mümkin sony özi de añğarmağan şyğar,
biraq būl meniñ jadymda janymdy qinap, mäñgi saqtalyp qaldy:
«Äli i̇esimdi jiiä almai tūrmyn, Natalia, – dedi ol tärbieşilerdiñ
birine. – Qandai sūmdyq! Ne degen qatigez ölim! Anasy men qyzy
qatarynan öz-özine qol jūmsağan... Adamdy osyğan deiin jetkizuge
de bolady i̇eken-au! Oilap qarasañ, ne üşin?! Soğystyñ aty soğys,
onyñ öz i̇esebi bar. Soğysady, bir-birin öltiredi. Biraq, zūlymdyqty
boiyñda saqtauğa, mazaq qylyp, közge şūquğa bola ma i̇eken?! Bolar
is boldy, baiğūs äiel basyna bäle tilep aldy, nemisten bala tudy.
Öz soryna... Biraq, sol üşin oğan qaşanğy öşiguge bolady, būl
degen tağylyq i̇emes pe! Al, qyzynyñ ne jazyğy bar i̇edi?! Tüptep
kelgende, i̇eşkim de äke-şeşesin tañdap almaidy ğoi, ony ärkimge
Qūdai beredi. Ne üşin kün bermei qoidy olarğa?! Älde i̇erteñ
balasy basqalardan kem bolmauy üşin özegin jaryp şyqqan säbiın
bötenniñ i̇esiginiñ aldyna tastap, özi bir habaryn bermesten iztüzsiz joğalyp ketkeni, özin-özi tirilei jerlep, jany barda körge
kirgendei birjola joq bolyp ketkeni şynymen dūrys bolğany
ma?..»
Sodan keiin meniñ de kökeiimde uaqyty kelgende jūmyrtqany
Tau qūlağan
jaryp şyğatyn balapan tärizdi bolyp bir oi bas köterdi: mümkin
meniñ äkem de solardyñ biri bolar, sondyqtan da anam meni tastandy
i̇etip, özi birjola mäñgi körinbestei bolyp joğalğan şyğar...
Mūndai oqiğanyñ qalai, qandai jağdaida boluy mümkin i̇ekenin
oilap, köz aldyma i̇elestetuge tyrysyp körgem. Tek kökiregim bosap
qalğandai, i̇eşkimge kereksiz bolyp jūrtta qalğandai sezimdi bastan
keştim. Teñizdegi kemeden laqtyryp ketken adam ğana özin osylai
sezinetin bolsa kerek... Kemeni qanşama şaqyrsa da būrylmastan
kökjiekke siñip joq bolady, ainalada tolqyny alasūrğan ūşyqiyrsyz teñiz ğana şalqyp jatyr. Jağalau körinbeidi... Biraq, ony
teñizge äldekim laqtyryp tastağan joq pa?! Kim ol?
Sony bilgim, sol sūraqqa jauap tapqym-aq keledi, biraq sonyñ
ne üşin kerektigin, onda ne män baryn äli künge tüsine alar i̇emespin.
Şynynda, sodan mağan ne paida? İeşqandai. Biraq, mynany bilgim
kelgen: i̇eger meniñ äkem şynymen nemis soldaty bolsa, onyñ keiingi
tağdyry ne boldy i̇eken? Basyma añğal da ospadarlau oi da keledi
– ol nege meniñ äkem boldy i̇eken, bükil İevropany kesip ötip, meni
ömirge keltiruge öz ülesin qosyp, sodan keiin qaitadan joq bolyp
kete bar dep odan kim sūrapty? İiä, öziñniñ şyqqan tegiñ kim i̇ekenin
bilgiñ keledi, bile almaisyñ, biraq būl turaly oilai beresiñ. Özimdi
ömirge äkelgen anamnyñ qaida joğalyp ketkenin de bilgim keledi. Sol
bir nemis soldatynyñ, meniñ äkemniñ tağdyry ne bolğanyn bilgim
keledi, tiri me, älde bir jerde qaza tapty ma; mümkin ol tiri, aman-sau,
Germaniiäda ömir sürip jatqan şyğar, älemniñ bir tükpirinde sonau
qyryq i̇ekinşi jyly balalar üiiniñ i̇esiginiñ aldyna tastap ketken
balasy ömir sürip jatyr degen oi üş ūiyqtasa tüsine kirmeitin
bolar... Men onyñ ūlymyn ğoi. Ol būğan pysqyrmaidy da... Al, i̇eger
äldebir keremettiñ küşimen bilip qoiyp, kele qalsa şe?! Mine, men
kelip tūrmyn, ūlym qaida? – dese... Onda ne bolady? Sodan keiin
şe? Biraq, osy qiiäldyñ bäri ne üşin kerek özi? Tipten, osynyñ bäri
däl osylai bolğan künniñ özinde de äldeqaşan ūmytylyp qalğan
būl oqiğa oğan, älgi nemiske nege kerek, ol nesine qinaluğa tiıs?..
Şyñğys Aitmatov
Osyndai aqylğa syiymsyz oilar basymnan şyqpaityn.
Osyğan bailanysty ne oilasam da, adamdar tağdyrynyñ toğysqan
jeri soğys bolyp şyğady... Soğys kezinde düniege kelip, ata-anasy
ajal aranyna jūtylğan balalardyñ qasireti ömirdiñ tūñğiyğynan
betine qalqyp şyğa keledi. Al, älgi tūñğiyqtan süiekti qaryğan
yzğar men bötensu, jat sanau, jek köru lebi i̇esedi. Jan jüregimde
özim siiäqty i̇emes, «qalyptağydai» jolmen ömirge kelgenderdiñ
bärine qarsy narazylyq sezimi paida bolyp, olarğa özimniñ
artyqşylyğymdy däleldeuge degen qūştarlyğym ūianatyn,
qoğam meni i̇erekşe jaralğan tūlğa dep tanyp, kemeñgerligimdi
moiyndap jatsa dep armandauşy i̇edim, zorlyqqa qarsy zorlyqpen,
zūlymdyqqa odan da ötken zūlymdyqpen jauap beruge ärqaşan
daiyn tūru tilegi kökiregimdi kernep ketetin...
Ülken ömirge osyndai közqaraspen qadam bastym. Özimniñ
japadan-jalğyz i̇ekenimdi, būl älemde özimnen basqa i̇eşkimim joq
i̇ekenin bir sät jadymnan şyğarğan i̇emespin. Äkem de, şeşem de,
ağa-inim de, apa-qaryndasym da, nağaşy-jienim de, nemere-şöbere
tuysqanym da – i̇eşkimim de joq. Beine bir aidan tüsken siiäqtymyn.
Mümkin mūnyñ da kömegi bolğan şyğar... İiä, men ğylymda zor
mansapqa qol jetkizdim, özimdi tügeldei ğylymğa arnadym, osynyñ
arqasynda, sypaiysynbai-aq qūiaiyn, özim tañdap alğan salamda
keremet jañalyqtar aştym. İiä, solai! Men ğylymğa qyzmet i̇ettim,
al, ğylym mağan kömektesip, atağym şyğuyna, örşil armandaryma
ūmtyluyma, tūrmysym jaqsaruyna, jağdaiğa beiimdele biluime
qyzmet i̇etti...
Ainalyp kelgende, osynyñ bäri meni ğaryşqa, orbitalyq
stantsiiäğa birjola oryn teuip, özimdi ğaryş taquasymyn dep
jariiälauğa itermelegen tağdyrym bolyp şyqty. Mümkin būl
kereğarlyq bolyp ta köriner, degenmen, şyğar biıgimniñ ūşar
şyñy osy i̇eken. Jer betinde mağan oryn joq, men osyny tüsindim...
Tek osynda, ğaryşta ğana bastan keşkenim men oilanyptolğanyp tapqan qorytyndylarymdy aşyq jazuğa tağdyrymnyñ
Tau qūlağan
taptyrmaityn mümkindik berip otyrğanyn ūqtym, meni ğaryştan
bir-aq şyğarğan küş te osy i̇eken. Sonda men öz-özime bylai dedim:
Sen bärin de i̇eş ökinişsiz oi i̇eleginen ötkizip, öziñniñ de, basqalardyñ da aldynda aşyğyn aituğa tiıssiñ. Meniñ täubağa keluimniñ
mäni de osynda – öz-özimdi aiamauym kerek. İeşteñeni jasyrmai,
bärin tügel aqtaruğa tiıspin.
Osy hikaianyñ özi tükke tūrmaityn i̇eleusiz oqiğadan bastalğan
bolatyn – meditsinalyq instituttyñ seminarynda adam ūryğynyñ
negizi qalanuynyñ keremeti men säbidiñ ömirge keluiniñ qūpiiäsyn
zertteuge berilip ketippin, mümkin būl da özimniñ tüisigimde
saqtalyp qalğan tastandy balanyñ qorlanuynan bastau alatyn
şyğar, biraq kündelikti ömirde özime auyr tietin būl taqyrypta
i̇eşkimmen söilespeitinmin, ainalamdağy adamdardyñ özderi de
i̇eşqaşan mūndai äñgime aityp körgen i̇emes.
Qyzmettesterim meni i̇eñ aldymen ğylymi jetekşi, qatal
bastyq, joğaryda qoldauşylary bar bedeldi qairatker retinde
qūrmettedi-au dep oilaimyn. Jasyratyn nesi bar, özim adamzattyñ
i̇eñ bir qasiretti qūpiiäsy dep sanaityn maqtansüigiştik pen
bilikqūmarlyq meniñ de işimdi küidirip bara jatqan. Ünemi özimniñ
jäne basqalardyñ aldynda qanşalyqty mañyzdy adam i̇ekendigimdi
däleldep, bedelimdi nyğaita tüsuge ūmtyluşy i̇edim. Bireulerdiñ
syrtymnan: «Bizdiñ basdik», – dep sybyrlağanyn i̇estisem de,
būl mağan «bizdiñ bas diktatorymyz» degendi bildirmeitin. Būğan
Uialyp körgen i̇emespin, kerisinşe. Mūny tüsindiru qiyn, biraq
toiym degendi bilmeitin aşközdikpen bilikke ūmtylu – adam
balasynyñ aqyl jetkisiz qūpiiäsynyñ biri ğoi, men de būiyrudy
ūnatatynmyn, tärtip saqtaudy qadağalap, özimniñ «jabyq»
zerthanamnyñ qyzmetkerlerinen sözsiz bağynudy talap i̇etetinmin;
keiin instituttyñ direktory bolğanymda kadr tañdau kezinde
ūstanatyn qağidam – talant pen tärtip qana boldy.
Osynyñ arqasynda, batyl synaqşy, biologiiädağy jaña
bağyttyñ negizin qalauşy retinde jūrtşylyqtyñ iltipatyna
Şyñğys Aitmatov
ie bolğan kezimde tek ğylymdağy tūlğa ğana i̇emes, sonymen
qatar, bilikti ūiymdastyruşy, bedeldi basşy retinde de atağym
şyğyp qalğan bolatyn. İiä, mansabym örge basyp kele jatty,
biraq, keiin tüsingenimdei, būğan belgili bir oryndardyñ da
yqpaly bolğan i̇eken, būl bölek äñgime; al, äzirşe tabystardan
qanattanyp, ğylym alqabynda ara siiäqty yzyñdai ūşyp jürdim;
bir jañalyqtan keiin i̇ekinşisin aşyp, būryn-soñdy i̇eşkim i̇estipbilmegen oilarymnyñ qyzyğyna berilgenim sonşa, tipten būl
salada mäñgilik tehnologiiäsynyñ birden-bir avtory – Jaratqan
jalğyzdyñ özin de yğystyryp şyğaruğa daiyn i̇edim. Öitkeni, men
ğylymi täjiribeler auqymynda bolsa da, būl ömirge kimniñ qalai
kelui, qai ata-anadan tuuy kerektigin özim ğana şeşetinmin, onyñ
özi mūny qalai ma, joq pa – būl jağyna alañdap körmeppin, adam
ūryğynan ne jasai alatynymdy bilseñiz ğoi...
İendi qazir öz-özime: tym mastanyp ketkeniñ de sodan ğoi! –
deitinime tañdanuğa bolmaidy. Aitatyn nesi bar, adamnyñ ūryq
retinde negizi qalanyp, ömirge keluin basqara alatyn bolğanyma
şynymen-aq köñilim toğaiyp qalğan.
Jasandy jolmen ömirge ata-tegi belgisiz adam äkelu mümkindigi
turaly oi alğaş ret maldy qoldan ūryqtandyruğa bailanysty
tuyndağan bolatyn. Zootehnikada būl qaşan da kökeitesti mäsele
boldy. Adamdar özderiniñ şaruaşylyq mūqtajyn öteu üşin
maldyñ tūqymyn özgertudi batyl jürgizip keldi.
Būl tūrğyda täjiribelik biologiiä zootehnikağa äldeqaşan şañ
qaptyryp ketti, jasandy jolmen ömirge adam äkelu mäselesimen
ainalysa otyryp, biz tek ğylymi tanymnyñ örisin keñeite tüsu
üşin ğana i̇emes, sonymen qatar, adamnyñ ömirge keluin basqaru,
dūrysy, öz müddemiz üşin paidalanu maqsatynda jūmys istedik!..
İiä, qazir men öziniñ qanşalyqty mändiligin sezinuden
basqağa pysqyrmaityn ğylym degen tūñğiyqtan qalai sytylyp
şyqqanymdy tüsinuge tyrysyp-aq jürmin, biraq ol kezde
adamgerşilik degenniñ şeginen äldeqaşan attap ketken, adamzat
Tau qūlağan
balasy üşin asa qaterli sol jūmysqa qanşalyqty berilip ketkenim
turaly oilanyp ta körgen i̇emespin. Ol kezde jas ğalymmyn, men
üşin birden-bir maqsat – ğylymi müdde ğana bolatyn. Ğylymnyñ
saltanat qūruy üşin özime deiin i̇eşkim bas sūğyp körmegen, barlyq
din atauly tyiym salğan aimaqqa basyp kirip, tylsym syrly i̇esikti
aiağymmen tepkilep tūrğam, al, onyñ tabaldyryğynyñ aldynda
Jaratqan Qūdaiğa bas iıp qūlşylyq i̇etu kerek.
Mine, sondağy jetken jeriñ! Bir küni instituttyñ partiiä
komitetine şaqyryp alyp izgi nietpen, qūrmetpen, tipten
tömenşiktep otyryp būdan bylai seniñ i̇eñbekteriñ qūpiiä bolyp
i̇esepteledi, seniñ bağaly zertteuleriñ turaly maqalalar baspasözde,
äsirese, şetelde jariiälanbauğa tiıs dep i̇eskertkende de, sen būğan
män bermegensiñ. Būl seniñ jan dünieñdi alğaş ret baiqap köru
bolatyn. Bolaşaq tapsyrys beruşiler senen özderine qajetti
oryndauşy jasai bastağan. Al, sen üşin basqa närse – «nağyz
ispen ainalysyp, ğylymdy örge süireu» ğana mañyzdy boldy.
Şyndyğyna kelsek, sen biologiiälyq tozaqtyñ Mefistofeli
bolatynsyñ. Salqyn aqyl, bäriniñ ara-jigin anyqtai alatyn
ötkir oi – mine, ğalymğa kerekti qasiet dep bärinen osylardy
joğary qūiatyn i̇ediñ. Osy isteriñdi aqtap alarlyq dälel izdep, osy
bir qarğys atqan jolmen alğa basu üşin, osynşama küş-jiger
jūmsauğa öziñdi itermelegen ne närse i̇ekenin paiymdauğa tyrysqan
da i̇emessiñ. Tastandy balanyñ i̇eñ aldymen i̇eşkimniñ qoly jetip
körmegen biıkterge ūmtylğan kemeñger boludy armandağanyn kim
bilip jatyr?! Ğylymi mäseleler bükil oi-sanañdy bilep alyp,
öziñ de añğarmastan izgilik pen zūlymdyqtyñ şeginen de attap
kettiñ, öz ösietteriniñ tūtqynyna ainalğan adamdardyñ, nağyz
danyşpandardyñ mäñgilik qinalysyn saralap, paryqtap jatudy
kerek te qylğan joqsyñ. Ğasyrlar boiy ömirdiñ mänin izdep
alasūrğan sol adamdardyñ izdenisin i̇elemei qoidyñ, olarda şaruañ
qanşa. Öz otandasyñ, zamandasyñ, asa körnekti filosof Losevtiñ
adamzat tarihyndağy ğylymnyñ mindeti turaly tolğana kelip,
Şyñğys Aitmatov
beine bir sağan arnağandai aitqan sözin qūlağyña da ilmei, ysyryp
tastai saldyñ. Al, Losev bolsa, jaña i̇evropalyq ilimniñ qoğam men
mädeniettiñ üzdiksiz örleui turaly nigilizmine bailanysty jazğan
bolatyn, i̇evropalyq paradigmağa säikes, birde-bir däuirdiñ öz mäni
bolmaq i̇emes, ol tek kelesi kezeñge daiyndyq pen sonyñ örken
jaiuyna kerekti tyñaitqyş qana, ärbir kelesi däuirdiñ de özindik
mäni joq, olar da kelesi jäne basqa yqtimal däuirlerge arnalğan
topyraq pen qūnarly tyñaitqyştyñ mindetin atqarmaq; al,
osynyñ bäriniñ maqsaty mindetti türde ünemi äri qarai yğystyryla
bermek, söitip ol är joly jaña jūmaq turaly jar saluşylardyñ
ūmtylysyn aqtap aluğa qyzmet i̇etetin bolady. Al, sen Losevtiñ
osyndai tereñ oiyn öziñniñ qolyñdy bosatyp aluğa, söitip öziñe
jüktelgen barşa jauapkerşilikti keler ūrpaqtyñ moinyna arta
saluğa paidalanbaq boldyñ. Sen öz mindetiñ – «ğylymdy alğa
jyljytu», jañalyqtar aşu i̇ekendigine öz-öziñdi sendirip qoidyñ,
al, olardyñ nätijesi qandai bolmaq, mūny basqalar şeşe jatar.
Seniñ şaruañ – inkubatorlyq qūrsaqtağy şaranany ömirge äkelu,
al, qoldan jasalğan adamdardyñ odan arğy tağdyry ne bolmaq,
onda seniñ jūmysyñ joq.
Qazir arsyzdyğy jöninen suyrylyp alğa şyqqan «Būl seniñ
mäseleñ» degen söz tirkesi keñinen qoldanylyp jür. Al, sen osy
qağidany sol kezde-aq ūstanatynsyñ, öziñniñ qarsylastaryña
jasandy jolmen ömirge äkelingen adamdardyñ tağdyry turaly:
mūnymen olardyñ özderi ainalyssyn, ärkim öz mäselesin özi
şeşkeni dūrys, – dep jauap beretin i̇ediñ. Äleumettik tūrğydan
alğanda basqalarmen birdei jağdaida ömirge kelgen iks-adamdar da
basqalar siiäqty öz qamyn özderi oilauğa tiıs. Mūndai mäselelerdiñ
ğylymğa tikelei qatysy joq dep i̇esepteitinsiñ. Jasandy jolmen
ömirge adam äkelu tehnologiiäsynan basqasyna män berip körgen
i̇emessiñ.
İiä, sen sondai boldyñ. Mümkin öziñ tañdap alğan ğylym
salasynda älemdik jañalyqtar aşyp, ğylymnyñ odan äri damuyn
Tau qūlağan
boljai biletin kemeñger bolğan şyğarsyñ. Biraq, seniñ barşa
isteriñdi sol bir tastandy bala bağyttap otyrğan bolatyn. Sen
mūny moiyndağan i̇emessiñ, biraq bir kezde tuğan anasy böten üidiñ
i̇esiginiñ aldyna qaldyryp ketken jas säbi öziniñ qolynan bäri
keletinin, aldyn ala bet-bağdary belgilenip qoiğan adamdardy
ömirge äkele alatynyn külli älemge paş i̇etuge ūdaiy ūmtylyp
kelgen. Öziñniñ zerthanañda solardyñ tağdyryn belgilep, basqa
i̇eşkimniñ batyly barmağan jäne qolynan kelmegen isterdi jüzege
asyryp jürdiñ – öz oiyñ men jūmys kesteñe bailanysty öziñ
qoldan jasağan adamdardy ömirge äkelip, olarğa közge körinbeitin
şeksiz bilik jürgizetiniñe masattanumen boldyñ.
Geosaiasi tūrğydan bükil älem HH ğasyrdyñ aqyrzamanyn
uaiymdap, ony tüsinuge tyrysyp jürgen kezde, sen de äldeqandai
jağdai bola qalsa dep öziñdi aqtau üşin jetkilikti dälel tauyp
qoidyñ. Termūiadrolyq sūrapyl jañalyqtar aşylyp jatqan
kezde i̇eşkim de ğylymnyñ ot tUiaqty tūlparyn auyzdyqtaudy oiğa
alğan joq, osy salada jūmys isteitin birde-bir ğalym raiynan
qaityp, özin-özi i̇eteginen tartyp, bolmystyñ sol bir negizderin
jalañaştai tüsuden bas tartqan i̇emes, būl jañalyqtar adamzattyñ
ömir süruine asa sūmdyq qater töndirip tūrğan joq pa! Ğylym
bolsa, strategiiälyq qauipsizdik maqsatynda attary belgisiz bolyp
kelgen, biraq keiinirek jarq i̇etip şyğa kelip, ömiriniñ soñyna qarai
atağym kömeski tartyp qalğan joq pa dep qauiptenuden basqany
bilmegen atom bombasynyñ äkesi atanğanğandarğa älemdik dañq
äkelip, aşylğan jañalyqtardyñ auqymdylyğy men olardy aşqan
adamdardyñ qanşalyqty qylmysker i̇ekendigin baiyptap jatpastan,
meñireiip tūra berdi. Olar da ğylymdy ilgeri jyljytty. Öitkeni,
ğalymdar üşin i̇eşteñege alañdamastan atomnyñ tereñine tezirek
köz jügirtip, adam balasynyñ älsiz jaratylğan maqūlyq i̇ekendigine
qaramai, ğalamdyq qūdiretke ie boluyna mümkindik beretin alyp
küşke ie boluğa ūmtylu äldeqaida mañyzdy bolatyn. Al, osy
ğylymi ideiälardyñ i̇essizdiginen tuyndaityn ğalamat qater,
Şyñğys Aitmatov
iadroşylardyñ aşqan jañalyqtarynyñ bolmai qalmaityn
saldary tärizdi auyrtpalyqty keler ūrpaqtyñ ülesine qaldyra
salamyz. Äkeleriniñ şeksiz bilikke degen i̇essiz qūmarlyqpen aşqan
jañalyqtary üşin solar zardap şegip, özderi paidalanu üşin
materiiäny i̇endi qaitkende qalpyna keltiruge bolatyny turaly
solar bas qatyrsyn. Būl tūrğyda i̇eşqandai kedergi şyqqan i̇emes...
Sen de osyny alğa tartatynsyñ...
İiä, sen mynağan nyq senetinsiñ: adam balasynyñ aldynda
tabiğattyñ jauap bermeitini tärizdi, ğalym da öz zertteuleriniñ
nätijeleri üşin i̇eşkimniñ aldynda jauap bermeidi. Seni alğan
betiñnen i̇eşteñe de taidyruy mümkin i̇emes, öziñniñ naq osy
üşin ömirge kelgeniñ turaly senimiñe i̇eşteñe de nūqsan keltire
almaidy.
İiä, sen jūrtşylyqtyñ nazarynan tys, ainanyñ işindegidei
jalğan ğylymi älemdegi jarqyrap şyğyp kele jatqan jaña jūldyz
boldyñ. Tipten, äieliñ İevgeniiä senen bir-aq sätte bezinip, obadan
qoryqqandai tūra qaşyp, oblystyq teatrlardy kezip ketkende, ol
kezde baiğūsqa tek kärilikten diñkelep bitken kempirlerdiñ rolin
oinau ğana qalğan, seniñ qasyñda jürip körgeni men bilgeninen tez
qartaiyp ketken ğoi, sonda da sen qyñq i̇etken joqsyñ, jüikeñ de
selt i̇etudi bilgen i̇emes, ainalaña köz jügirtip, äieliñniñ soñynan
tūra jügirudi oiyña da almadyñ, i̇eñ bastysy, ol üşin sūmdyq
bolyp köringen jäitterge syn köziñmen oi jügirtip jatudy
kerek dep tappadyñ. İevgeniiä seniñ zertteuleriñniñ mänin birden
ūğyna almady, seniñ täjiribeleriñniñ maqsat-mañyzyn salğannan
bağamdai biluge öresi jetpedi. Ol ğylymi müdde degendi tüsinuden
aulaq bolatyn, ol basqa älemde – öner äleminde ömir süretin, biraq
jan-düniesi sağan jaqyn i̇edi, i̇ekeuiñ ūzaq jyldar boiy birge ömir
sürdiñder, ol seniñ jūmysqa bar bolmysyñmen berilip ketkeniñe,
tipten, onyñ boiyna bitken balasyn ünemi öz qolyñmen aldyrtyp
tastauyña da tözimdilik tanyta bildi, keiin öziñ otyrğan būtaqty
öz qolyñmen şauyp, äieliñniñ jek körip ketuine öziñ sebepker
Tau qūlağan
bolğanyñdy ūqqan kezde qatty ökingensiñ, osynyñ birde-biri seni
toqtata almady, oilanyp, öz-öziñe jauap beruge tyrysqan joqsyñ
– ğylymğa jan-täniñmen berilemin dep jürip, basqalardyñ, i̇eñ
aldymen, öziñdi şyn süigen äieliñniñ sezimin, oi-armanyn aiaqasty
i̇etuge qanşalyqty haqyñ bar i̇edi? İevgeniiä seniñ nemen ainalysyp
jürgeniñdi, jyldar ötken soñ qandai jetistikke qol jetkizgeniñdi,
aldyña qoiğan maqsatyñ qandai i̇ekenin bilgen kezde aldyñda tizerlep tūryp zar i̇eñirep, bärin tastap Mäskeuden alysyraq bir jerge,
mysaly Qiyr Şyğysqa keteiikşi, ol jaqtağy ğylymi ortalyqta
jūmys tolyp jatyr, professorlar onda da Mäskeudegiden kem
bağalanbaidy, aqşasy köp, men de sondağy teatrdan özime bir oryn
tabar i̇edim, ömirimizdi jañadan bastaiyq, aqyry, bala tuyp, ösipöneiik dep jalynğanda iılmei qoiğansyñ, sağan onyñ añğaldyqtan
tuğan qorqynyşy, seniñ täjiribeleriñnen üreilenui, äielge tän
bosañdyğy tük äser i̇ete almap i̇edi, öziñe senip tapsyrylğan isten
qol üzudi qalamadyñ. Keiinnen qanşa ökinip, qanşa ret täubaña
kelgeniñmen bäri de keş bolatyn... Ömirdiñ ainalymy basqa arnağa
auyp ketken...
Seniñ dañqqūmarlyğyñda şek joq i̇edi. İevgeniiä ketip qaldy,
biraq soğan bola ökinudiñ qajeti joq dep sanadyñ – basqasyn tauyp
alasyñ, şaruadan qolyñ bosağan kezde ainalaña köz jiberseñ,
äiel degen tolyp jürgen joq pa, tañdağan sūluyña jip tağasyñ, i̇eñ
bastysy, ol moraldyq jağynan tym kirpiiäzdyq körsetpei, seniñ
ainalysyp jürgen isiñniñ adamgerşilikke qanşalyqty jatatyny
jöninde kümändanyp jürmese bolğany. Ol äieldi «feodaldardyñ»
bulvaryndağy atomşylardyñ dañğaradai keñ üileriniñ qasynda
ornalasqan öziñniñ akademiiälyq jeke üiiñe i̇ertip kelesiñ. Biraq, tük
qiyndyğy joq siiäqty bolyp köringen osy şaruanyñ reti kelmei-aq
qoidy. Bir jağynan, qolyñ da timei ketti, öitkeni, jaña oqiğalar
kimelep, moinyñdy būruğa da mūrşañ bolmady, qalğan ömiriñ de
solarğa bailanysty örbidi, tüptep kelgende, ğaryştağy orbitalyq
stantsiiädan bir-aq şyğyp, öziñdi ğaryş taquasymyn dep jariiäladyñ.
Şyñğys Aitmatov
Būl kezde sen akademiiälyq ortada belgili tūlğağa ainalğan
bolatynsyñ, ğylymdy qadağalap otyratyn saiasi organdardyñ
da i̇erekşe iltipatyna ie bolyp ülgerdiñ. Ädilin aitu kerek, būl
tūrğyda KOKP Ortalyq Komiteti tiısti deñgeiden körine bildi.
Mūnyñ qanşalyqty şyndyqqa säikes keletinine öz täjiribeñnen
talai ret köz jetkizdiñ. OK-nyñ arqasynda seniñ institutyña, i̇eñ
aldymen, öziñniñ äigili zerthanaña i̇eşqandai äurege tüsip «jügirmei-aq» kez kelgen qorlardyñ i̇esigi op-oñai aşylyp, artyqşylyqtar berilip jatty. O, biliktiñ qolpaştauyna, saraidağylardyñ
iltipat bildiruine, taqqa mingen ämirşiniñ qoşemetine adam şirkin
qalai tez boi üiretedi deseñşi. İendi qazir ömirde ylği solai
bolyp pa i̇edi, äli de solai bola bere me i̇eken dep öz-öziñe sūraq
qūiasyñ. Mysaldy alystan izdep äurege tüsudiñ qajeti joq. Ğylym
akademiiäsynyñ prezidenti, belgili atomşy telefon arqyly
söileskende jäne jeke jolyqqanda ünemi mynany i̇eske salyp
qoiudy ūmytpaityn: «Andrei Andreeviç, Qūdai üşin, öz-öziñizge
i̇eşteñeden şekteu qoimañyz. Alañdamai jūmysyñyzdy istei
beriñiz, i̇elimiz sizdiñ bağdarlamañyzdy ne kerektiñ bärimen tolyq
qamtamasyz i̇etuge daiyn. Neni qajet dep tabasyz – importtyq
qūral-jabdyq, preparattar, qyzmetkerlerge üi-jai, kölik,
qysqasy, mūqtajyñyzdyñ bärin sūrai beriñiz, i̇eş qysylmañyz. Siz
asa mañyzdy ispen şūğyldanyp jürsiz...»
Jarty älemdi jailap jatqan aibyndy i̇eldiñ atynan aitylğan
mūndai qūrmetten, mūndai jomarttyqtan azdap qysylyp ta
qalatynsyñ; tolyp jatqan qyzmetkerlerdiñ taza ğylymi
täjiribelerdiñ töñiregine qūzğyn tärizdi üimelei qalatynyna
köñiliñ tolmaidy, biraq ündemei qūtylyp jürdiñ; joq, sen
rizaşylyq bildirip bas şūlğyğan i̇emessiñ, alaida, qarsylyq
ta bildirgen joqsyñ, öziñe joğary basşylar tiımdi dep tapqan
äldebir şuly jobany söz qaitarmai atqaryp şyğuşy retinde
qarauğa bolmaitynyn da aityp körmepsiñ. İiä, öziñdi der kezinde
toqtata biluiñ kerek i̇edi, keiinnen belgili bolğanyndai, öziñdi
Tau qūlağan
olardyñ şübäsiz senimdi adam dep i̇esepteuine jol bermeuge tiıs
i̇ediñ. Biraq, sen älsizdik tanyttyñ, älde ūstanar qağidañ bolmady
ma, mümkin işki dünieñde mansapqorlyqqa, bilik basyndağylarğa
jaqyn jüruge degen ūmtylys ta bolğan şyğar. Maqsatynyñ özi
i̇ekiūştylau bolğan ğylymi bağdarlamany basqarudy naq sağan
ūsynğany osydan i̇emes pe i̇eken? «Şarananyñ jynysyn retteu»
dep atalatyn būl bağdarlamanyñ negizgi maqsaty ömirge ata-anasyz
adamdar äkelu bolatyn.
Jaryq düniede mūndai qūbylys būryn-soñdy bolyp körgen
i̇emes. İendi sen tabiğatqa qarsy äreket i̇etuge köşken qaraqşy
tärizdi osy iske tikelei qatysty tūlğa bolyp şyğa keldiñ. Seniñ
qūpiiä zerthanañnyñ basty mindeti – özi de, ata-anasy da kim i̇ekeni
belgisiz jūmbaq äielden tuğan «İkstekterdi», iağni qoldan jasalğan
adamdardy ömirge äkelu bolyp şyqty.
Sen i̇emes, aluan türli qysqarğan sözderge äues keletin partiiänyñ
ğylymğa jetekşilik i̇etetin qairatkerleri oilap tapqan «İkstek»
degen termin köp ūzamai özindik bir parolge ainalyp ketti,
beine bir töñkeris kezindegi parol siiäqty, öitkeni, zerthanalyq
jolmen ikstekter jasap şyğarudağy maqsattyñ özi de müldem
jaña tūrpattağy adamdy, ideologiiänyñ bolaşaq qaharmandaryn
qalyptastyru bolatyn. İkstekter HHI ğasyrdağy kirşiksiz taza
töñkerisşiler boluğa tiıs i̇edi. Basşylardyñ kütkeni de osy bolatyn.
Partiiä kösemderi küni batyp bara jatqan älemdik kommunistik
ideologiiäğa jan bitirip, qaitadan qalpyna keltirudiñ jaña täsili
osy dep tanydy. Moiyndauyñ kerek, köp ūzamai «ikstek» degen
jaña sözge qūlağyñ üirenip, öziñ ainalysyp jürgen iske jantäniñmen berilip kettiñ, būl täjiribeler tek ğylym üşin qyzmet
i̇etedi, al, onyñ saldarynda jūmysym joq dep öz-öziñdi sendirdiñ.
Toqta! Asyqpa. Būl jerde bärin anyqtap alu kerek. İiä, «ikstek»
degen termindi jaña tūrpatty adam qalyptastyru tärizdi alysty
közdegen bağdarlamany jüzege asyrudy maqsat tūtqan lauazymdy
adamdar ūsynğany tüsinikti. Biraq, äu basta osy bağdarlama alğaş
Şyñğys Aitmatov
ret ūsynylyp, onyñ strategiiälyq maqsaty turaly tūñğyş ret
aitylğan kezde de sen olarğa qarsylyq bildirip, bas tartyp, irgeñdi
aulaq saluğa tyrysqan joqsyñ. Öziñdi jaña Darvin dep atağanyn
da, örkeniet tarihyndağy adam i̇estip körmegen būl bağdarlama
seniñ teoriiälyq jäne naqty zertteuleriñnen, osy tūrğydağy
boljamdaryñnan bastau alatynyn qaperiñe ilgen i̇emessiñ.
İkstekter jasap şyğaru bağdarlamasynyñ ğylymi jetekşisi
bolu jönindegi ūsynysqa salğannan i̇elp i̇ete qalmai, oilanuğa uäde
i̇etkeniñmen, bas tartpağanyñ ras qoi! Jalğyz adam äsker i̇emes.
Onyñ üstine, būl kezde resmi sanatqa ilikkeniñ sonşalyq, bilik
basyndağylardyñ jasağan ūsynysyna üzildi-kesildi qarsylyq
bildiruiñ mümkin i̇emes deuge de bolatyn.
Būl da däleldendi. Ğylym akademiiäsy prezidentiniñ ūsynysyna
jauap retinde oilanuğa uäde bergen küni seni İeski alañğa, Saiasi
biuronyñ müşesi, KOKP OK-nyñ ideologiiälyq mäseleler jäne
halyqaralyq kommunistik qozğalys jönindegi hatşysy Koniuhanov
Vadim Petroviçke şaqyrtty.
İeski alañğa sen üirenşikti jolmen keldiñ, onşa jiı bolmasa da
ärtürli sebepterge bailanysty mūnda jylyna birneşe ret kelip
tūratynsyñ. Būl joly da jan-jağyñnan i̇ersili-qarsyly ağylyp
jatqan maşinalarğa, Mäskeu köşelerindegi jürginşilerge qarap
qoiyp, öziñniñ direktorğa laiyqty qara «Volgañmen» kelip jettiñ.
İeger sol jürginşiler seniñ qaida jäne ne üşin bara jatqanyñdy
bilgen bolsa, köşeni jandy tizbekpen qorşap alyp, maşinañdy
tas-talqanyn şyğaryp qiratyp, öziñdi tepkilep öltirse de tañğalatyn i̇eşteñe bolmas i̇edi, Qūdai olardyñ būl qatigezdigin keşirer
i̇edi.
Qaşanğysyndai, tüsten keiin Mäskeude, äsirese, onyñ ortalyq
böliginde adam qaptap jürgen. Osynyñ özi sanalaryna tolyq jetti
me, joq pa – äiteuir, olar üşin sol kezde tūrmystyñ barlyq tüiini
äldeneni tauyp, birdeñege qol jetkizu jolyndağy san qily ailaamaldar oilastyruda jatqan bolatyn. Biraq, däl qazir äldekim
Tau qūlağan
Tabiğatqa, Tarihqa, Qūdaidyñ özine, barşa adamğa qarsy äldene
istemek bolyp jür-au, sodan keiin külli älem qūddy bir qaita
jaralğandai özgerip ketui mümkin ğoi degen oi olardyñ birde-biriniñ
basyna kelgen i̇emes. Al, osy jospardy jüzege asyruy äbden mümkin
adam bolsa, olardyñ qasynan jaily maşinağa minip yzdiyp ötip
bara jatty, ärine, sol sätte otbasy, äulet, ūrpaqtardyñ tūqymdyq
jalğastyğy degen tüsinikter i̇eskiliktiñ qaldyğyna ainalyp,
kelmeske keter uaqytty jaqyndata tüsu üşin naq osy kisiniñ jūmys
istep jürgenin, sol jūmystyñ saldarynan ärkim de ūrpaqtyñ
basy, äri soñy bolyp, öziniñ kimnen tuğany, kimdi ömirge äkelgeni
turaly ūğymnyñ ne i̇ekenin bilmesten kün keşui yqtimal i̇ekendigin
i̇eşkim bilgen joq. Ata-ananyñ ornyna būl mindetti Memleket-Äke
atqaratyn bolady...
Joq, ärine, būl seniñ jeke öziñniñ bağdarlamañ i̇emes.
İdeologiiälyq tūrğydan jarq i̇ete qalğan jañaşyl oi seniñ i̇emes,
basqalardyñ sanasynda ūianğan, biraq, ämirşil memlekettiñ qara
nietti küşteriniñ ony öz maqsatyna paidalanuyna seniñ öziñ, sen
ainalysatyn ğylym türtki boldy, olardy osyğan itermelegen seniñ
täjiribeleriñ bolatyn. Būl turaly sonyñ bärin bastan ötkergen
soñ, qazir ğana aityp otyrsyñ. Degenmen, sol kezde de öziñ aşqan
jañalyqtardan qandai qorytyndy tüiüge bolaryn añdağansyñ,
alaida, būl öziñe tikelei qatysty i̇emes dep i̇eseptediñ, būl turaly
oilamauğa, öziñdi kinäli sezinbeuge tyrystyñ. Äitse de, asa auqymdy
josparlar qazirdiñ özinde jasalyp qoiğan i̇eken, būl qūrğaq qiiäl
i̇emes, seniñ şūğyldanyp jürgeniñ bilik basyndağylardyñ qoldau
körsetuin paidalanğan täjiribeşiniñ ğylymi oiyny ğana bolmai
şyqty. Sen mūny OK-ge kelgende bir-aq tüsindiñ.
Būl joly seni i̇esik aldynda Koniuhanovtyñ hatşysy qarsy aldy
da, barlyq baqylau beketterin ainalyp ötip, jeke qoldanystağy
liftimen jetinşi qabatqa alyp şyqty. Koniuhanov seni kütip otyr
i̇eken. İesikti özi aşyp, kabinetine şaqyrdy.
– Andrei Andreeviç, körgenime quanyştymyn! – dep aman-
Şyñğys Aitmatov
dasty ol közildiriginiñ astynan i̇eki közi jalt-jūlt i̇etip. Onyñ
quanyşy şynaiy bolyp körindi. – Kiriñiz. Siz i̇ekeumiz jiı kezdese bermeimiz ğoi. Keliñiz, azdap äñgimelesip, şer tarqataiyq. Sizdi
kütip, bügin ağymdağy jūmystardy da keiinge şegerip otyrmyn,
qūryp ketkirdi. İiä, dūrys aitasyz, jiırek kezdesip tūru kerek i̇edi,
Andrei Andreeviç. Biraq, sonyñ bärine uaqyt kerek qoi, uaqyt,
uaqyt! Joğarylatyñyz! – Sosyn hatşysyna i̇eskertip qoidy: –
İeşkimniñ telefonyna jauap berme. Men joqpyn.
Mūny osy kezdesuge aiyryqşa män berilip otyr dep tüsinu
kerek i̇edi. Şynynda da solai bolyp şyqty.
Koniuhanov özin-özi i̇erkin ūstai alatyn, äñgimelesken adamynyñ
da özin jaily sezinuine jağdai jasai biledi. Sözin bölmei, mūqiiät
tyñdap, özi de oilanyp söilep otyrdy. Kiımi de qarapaiym: küñgirt
tüsti kostium, galstugi de sol tüstes, yñğaily aiaq kiım. Şamasy,
ol artyq işip-jeu degendi bilmei, özin-özi küte biletin bolsa kerek.
Öte möldir közildirigi de qytymyrlyğy baiqalyp tūrğan sopaqtau
kelgen betine jarasyp qalğan. «İegine saqal japsyra salsa, tura
Dzerjinskiidiñ özi bolyp şyğa keler i̇edi» – dep oiladyñ sen.
OK-niñ osy hatşysy turaly jaman pikir aitylğanyn i̇estigen
i̇emessiñ, kerisinşe, talai adam ony keñinen oilai biletin adam
dep sipattauşy i̇edi. Ol Saiasi Biuro müşeleriniñ arasyndağy i̇eñ
jasynyñ biri bolatyn, i̇eluge kelip qalğan, jūmysqa asa qabiletti
dep bağalanatyn. Mansabynyñ ösui diplomattyq qyzmetten
bastalğan jäne tereñnen oilastyrylğan bolatyn – saiasi tūrğydan
biz üşin bağaly bolyp tabylatyn Soltüstik Koreiä, Vetnam, Kuba
jäne Qytai siiäqty i̇elderde äueli keñesşi, keiinnen i̇elşi bolyp
qyzmet i̇etti, i̇eñbegi joğary bağalanyp, sol jaqtan köterildi jäne
jūrttyñ bäri mūny ädil de laiyqty şeşim dep tapty. Sodan keiin,
halyqaralyq Olimp – Birikken Ūlttar Ūiymyna Tūraqty Ökil
bop jiberiledi dep jürgen kezde Koniuhanovty kenetten partiiälyq
organğa, onyñ i̇eñ joğarğy satysyna bir-aq şyğardy, sodan beri
halyqaralyq kommunistik qozğalys salasyndağy ideologiiälyq
Tau qūlağan
jäne syrtqy saiasat jūmystaryna tügeldei jetekşilik i̇etip keledi.
Mine, seniñ Koniuhanov turaly biletiniñ osy-tūğyn, i̇endi ony
azdap basqa qyrynan körip otyrsyñ.
Jalpy, osyndaida aitylatyn üirenşikti sözderden keiin ol
äñgimeniñ turasyna köşerde bylai dep bir i̇eskertip qoidy:
– Andrei Andreeviç, äñgimeni alystan bastaiyn. Tüsinesiz be,
i̇eger men adamzat tarihy bir-aq sağatta, mäselen, osyndaida aitatyndai, bir ğajaiyp mezette, bireudiñ basyna naizağaidai jarq
i̇etip äldebir oi kele qalğan sätte jasalady desem, būl tym artyq
bolar i̇edi. Ömirde bäri de belgili bir kezeñge deiin tabiği jolmen
damityny tüsinikti. Biraq, keide betbūrys sät dep atalatyn jağdai
paida bolady, mūndai ahual tuyndağan kezde äldebir oi nemese
ideiä älemdi töñkerip tastauy mümkin. Qazir de sondai sätke tap bolyp otyrğan siiäqtymyz. Tek, Qūdai üşin, būl ideiäny oilap tapqan
men siiäqty küiki pende i̇eken dep tüsinip jürmeñiz. Men jäi ğana
jolşybai jolyqqan adammyn.
– Al, men qai jerde jolyqqan adam bolamyn sonda? – dep
sūradyñ onyñ qaida būryp bara jatqanyn ūqqyñ kelip.
– Säl şydañyz. Būl jäi ğana äñgimeniñ lämi ğoi. Onsyz istiñ
mänine köşu qiyn. Sonymen, kirispemdi jalğastyra bereiin.
Meniñ aityp tūrğanym, – töñkeristik sipattağy tarihi qadam.
Onyñ boiynda, meniñ paiymdauym boiynşa, Frantsuz töñkerisiniñ
ūşqyny, bizdiñ Qazan töñkerisiniñ jalyny bar. Būl tolyq oi-pikir
bostandyğynyñ, qasañ qağidalardan tübegeili qol üzudiñ jemisi,
Platon aitqandai, oidyñ materiiäğa yqpal i̇etuiniñ jäne sol materiiäny äleumettik-saiasi mūratqa ainaldyrudyñ naqty mysaly.
Tüsinip tūrmyn, Andrei Andreeviç, siz qazir būl neğylğan lektsiiä
dep airan-asyr qalyp otyrsyz. Biraq, keşiriñiz, būl mäsele sizge,
siz ainalysyp jürgen ğylym salasyna tikelei qatysty. İiä, iiä!
Būğan tañdanbañyz.
Ol i̇ekeuiñ jinalys ötkizuge arnalğan ülken üsteldiñ janynda
otyrğansyñdar. Hatşy qyz äsem örnektelgen şäitabağy bar
Şyñğys Aitmatov
jūp-jūqa şynyaiaqpen şäi äkelip qoidy. Öziñdi mūnda äldebir
aiyryqşa mañyzdy şaruamen şaqyrğanyn tüsinip otyrdyñ,
äitpese, osynyñ bäri, osynşama auqymdy kirispe sözdiñ ne keregi
bar? Partiiänyñ Ortalyq Komiteti öziñniñ tar auqymdağy ğylymi
täjiribeleriñnen qandai naqty män körgenin ūğynuğa tyrystyñ.
Birtindep, būl da aiqyndala bastady, i̇endi onyñ auqymdylyğyna
tañ qalyp, jügensizdikpen ūştasyp jatqan batyldyğyna äri
saqtana, äri qyzyğa qarai bastadyñ.
– Mine, solai, Andrei Andreeviç, äñgimeniñ törkini osynda
jatyr, – dep jalğastyrdy Koniuhanov. Temekisiniñ tūqylyn hrustal küldeuişke oilana myjyp tastap, basyn oqys köterip aldy.
– Mümkin men tym äsirelep jibergen şyğarmyn, – dep myrs i̇etti
ol. – Neşe türli kirispe sözderge boiym üirenip ketken ğoi. Al,
siz i̇ekeumiz syralğy jandarmyz, Andrei Andreeviç. Özimizdiñ
adambyz. Sondyqtan, barynşa aşyq ta qysqa söileuge tyrysaiyn. Biraq, būl mağan oñaiğa tüse qoimas. Degenmen... Aldymen,
i̇eñ mañyzdysy da osy, – partiiä sizge senedi, Andrei Andreeviç.
Senedi. Sizdiñ aldyñyzğa tarihtyñ özi qoiyp otyrğan mäsele de
bärimizge ortaq şarua. İiä, tüsinemin, ğylym men saiasat degen – i̇eki
basqa dünie, degenmen, ne närsege de taptyq tūrğydan qarau qajet.
Biz, marksşil-leninşilder, osy qağidany ūstanamyz, bizdiñ tarihi
artyqşylyğymyzdyñ tüp-törkini osynda jatqany dausyz. Qazirgi
jağdaida, siz aşqan jañalyq, – i̇eger osylai atauğa bolsa, qoldan
jasalğan biologiiä salasyndağy jañalyq – adam tabiğatyna
tereñdep i̇enu, atap aitqanda, adamnyñ jeke tūlğasyn – şyqqan
tegin, qoğamdağy orny men mindetin tübirimen özgertu; demek,
bolaşaqta qoldan jasalğan tüpki negiz boiynşa bükil adamzattyñ
özin de birjola özgertuge bolady. Päleni sor türtkileidi degen söz
bar i̇emes pe. HH ğasyrdyñ saldyrlağan arbasy qaida bet alğanyn
kördiñiz be!
Būl jağyn sizge ūğyndyratyn men i̇emespin, biraq, būl oraida
bizdiñ Ğylymi bölimniñ pikirimen tolyq kelisemin – adamzat jaral-
Tau qūlağan
ğaly beri mūndai jağdai bolyp-körgen i̇emes. Sizdiñ izdenisteriñiz
arqyly ğylym orasan küşke ie bolyp otyr. Osyndaida aitatyndai – sizge qūrmet pen dañq! Adamnyñ jaratyluyna negiz qalau
men onyñ ömirge kelui ürdisin basqaruğa bolady i̇eken. İendi kelip
mynadai oi tuyndaidy: i̇eger mūny jappai i̇engizse qalai bolady?
Būl – äzirşe atauy tabyla qoimağan töñkeristiñ özi, tirşilik iesi
retindegi adamdy ömirge äkelu tūrğysyndağy nağyz töñkeris! Olai
bolsa, būl ürdisti basqaryp, baqylap otyruğa mümkindik tusa, onda
qoğamdyq ömirdiñ jaña sipaty, tarihtyñ jaña qozğauşysy osy
bolady, öziñiz de kelisersiz, būl – saiasatqa da tikelei qatysty. Būl
oraida, Andrei Andreeviç, siz ben biz äriptes bolyp şyğamyz. Biz
mynany basşylyqqa alyp otyrmyz, partiiä būl ürdisten tys qalyp,
syrttai baqylauşy bola almaidy, kerisinşe, ol uaqytty ötkizbei,
osy ürdisti özi basqaryp, qoğamymyzdyñ, ideologiiämyzdyñ maqsaty
men müddesi üşin ony tiısti arnağa bağyttauğa tiıs. Qūdai üşin
keşiriñiz, Andrei Andreeviç, köp sözdilikten aryla almai qoidymau. Ne turaly aityp otyrğanymdy tüsingen şyğarsyz. Ärine, bärin
aldyn ala tüsinip qoidyñyz, siz kemeñger adamsyz ğoi. Tağy mynany
da qosa keteiin. Biz myna jäitti – aşyq ğaryştağy jañalyqtardan
bastap täjiribelik biologiiä salasyndağy jañalyqtarğa deiin – ne
närsemen şūğyldansaq ta özimizdiñ tüpki maqsatymyzdy, älemdiktarihi mindetimizdi ūmytpauymyz kerek. İeñ bastysy osy. Ökinişke
qarai, tipten, bizdiñ Ortalyq Komitette, basqaru toptarynyñ
özinde belgili bir synşyldyq auan qalyptasqan. Sizden i̇eşteñeni
jasyrmaimyn, siz – özimizdiñ adamsyz. Keibir joldastar sotsializm
kezinde jekelegen i̇elde jaily da jeñil ömir sürgisi keledi, olar
bizdiñ barlyq i̇elderdegi i̇eñbekşilerdiñ qamyn oilauymyz kerektigin
ūmytyp ketedi! Kapitalizmmen jarysyp kelemiz, biz jeñip şyğuğa
tiıspiz. Qazir düniejüzilik töñkeris ūranyn tikelei jar salmasaq ta
planetamyzda kommunizm jeñiske jetedi. Bizdiñ maqsatymyz – osy,
sondyqtan ony barlyq jolmen, barlyq qūraldar arqyly jaqyndata
tüsuge tiıspiz. Sonyñ işinde ğylymnyñ i̇eñ jaña jetistikterin de
Şyñğys Aitmatov
paidalanuymyz kerek. Ğylymi täjiribelerge berilip ketkendikten,
Andrei Andreeviç, täjiribelik biologiiä salasynda öziñiz qol
jetkizgen biregei tabystar adamzattyñ tirşiligi tūrğysynda asa
auqymdy özgeristerge aparyp soqtyraryn sezbegen de boluyñyz
mümkin. İiä, iiä! Men mūny şynymen aityp tūrmyn. Bir qarağanda,
mūny köz aldyñyzğa i̇elestetu de qiyn – öitkeni, osynyñ bäri
zerthanada negizi qalanğan jylbysqydan, şişanyñ işinde ömirge
kelgen şaranadan bastalady i̇emes pe. Biraq, mäsele mynada, osynyñ
nätijesinde ömirge kelgen adam – ony ikstek dep ataiyq – teksiz
tūlğa, onyñ ata-anasy joq, qoldan jasalğan subekt, men osylai
tüsinemin. Öziñizge jaqsy mälim būl jäitti sizge nege tüsindirmek
bolyp tūrmyn? Gäp mynada, siz üşin ol qyzyqty zerthanalyq
täjiribeniñ arqauy ğana, al, biz üşin ikstek – jaña tūrpattağy
adam. Bizdiñ boljamymyz boiynşa, i̇eñbekşi taptyñ i̇eski älemnen
birjola qūtyluy maqsatynda naq osy ikstekter ony tübirimen
töñkerip tastauğa tiıs! Mine, mäseleniñ mäni osynda jatyr. Uaqyt
öte kele tarihi protsestegi basty äreket i̇etetin tūlğa – naq osy
ikstektiñ özi bolmaq!
Osy turaly aityp tūrğan kezde tym qyzbalanyp ketken siiäqty
bolyp körinuim mümkin. Būl da bar. Qazir mūnyñ sebebin aitamyn.
Saiasi tūrğydan alğanda, ikstekter qūbylysynen köp ümit kütuge
bolady. Bizge qarağanda, bükil düniejüzinde kommunizm saltanat
qūruy üşin aldy-artyna alañdamai, küdik-qorqynyş degendi
bilmesten küreske şyğatyn basty küş solar bolmaq. Otbasy
men basqa da tuysqandyq qarym-qatynas ataulyny zorlyqzombylyqqa qūrylğan i̇eski älemniñ könergen qaldyqtary retinde
tarih küresinine laqtyryp tastaityn da naq osy ikstekter bolady.
İkstekter jeke adam men ruh bostandyğynyñ būryn-soñdy bolyp
körmegen bostandyğyna qol jetkizip, bizdiñ töñkerisşil ilimimiz
äldeqaşan boljap ketken adamzattyñ jaña däuirine jol salyp
beredi. Bolaşaqta ikstekter tek küni ötken i̇eski dünieni qiratuşy
ğana i̇emes, sonymen qatar, jaña älemdi ornatuşylar da boluğa tiıs.
Tau qūlağan
Ädettegi, zamany ötken qoğamdağymen salystyrğanda ikstekterdiñ
arasynan ūly adamdar, kemeñgerler de köptep şyğatynyna i̇eş
kümänim joq. Öziñiz de tüsinesiz – mūnda tuysqandyq jäne basqa
siiäqty tar auqymdy kedergiler men olarğa alañdauşylyq degen
bolmaidy. Balalar ömirge jasandy jolmen, teksiz bolyp keledi
jäne tiısinşe tärbielenedi. Aitqandai, Bölimdegi keibir joldastar
jasandy jolmen ömirge kelgenderdi «sbakit» dep ataudy ūsynyp
jür, tegi belgisiz bağaly tastar osylai atalady i̇eken, biraq, meniñşe
olardy «ikstek» dep atağan dūrys äri būl olardyñ tabiğatyn däl
beineleidi.
Biz mūnda teoriiämen ainalysyp, özimizdi qyzyqtyratyn
taqyrypta äñgimelesip, jaña adamnyñ paida boluy tärizdi oqys
qūbylystyñ aqyry qandai boluy yqtimal i̇ekendigi turaly boljam
jasap otyrmyz, biraq boljam jasamasaq tağy bolmaidy. Qazirgi
zamanda aluan türli oqiğalar men tolyp jatqan mäselelerdiñ birinbiri kimelegen jaña tolqyndary adamzatty birjola jūtyp tynu
qaupin töndirip tūrğan sätte qol qusyryp otyra beru mümkin i̇emes.
Tarih bizdiñ mūnymyzdy keşirmes i̇edi. Osyğan bailanysty mynany
aitqym kelip tūr, köp jağynan alğanda, älemderdiñ auqymdy
küresinde kim basymdylyqqa jetse, bolaşaq ta soğan täueldi
bolmaq. Qoğamdağy jaña adamdarğa – ikstekterge i̇esigin aiqara
aşqan jaq jeñimpaz bolady, al, olardyñ basty artyqşylyğy,
ata-anasyz jaralğan būl adamdar otbasy, neşe türli tuysqandyq
jäne äulettik bailanystar, aqsaqaldyq jäne basqa salt-dästürler
degennen ada bolady, mūnyñ özi ğasyrlar boiy i̇eñsemizdi i̇ezip kele
jatqan könergen mūrattardyñ auyr salmağynan aryluğa aparyp
tireidi. Saiasi tūrğydan alğanda, būl – kümänsiz taza jeñis. İkstekter ūjymşyldyq jäne internatsionalistik ruhtağy adamdardyñ
ülgisine ainalady. Olar kommunistik internatsionaldyñ i̇ekpindi
küşi bolady, Batys älemine şeşuşi soqqy beretin de solar!
Öziñiz de tüsinip otyrsyz, mūnyñ bäri bolaşaqtyñ ülesine
tiedi, degenmen, jalpy bağdar-bağytty qazir anyqtap, iske
Şyñğys Aitmatov
qosuymyz kerek. Partiiä osy mäsele boiynşa siz siiäqty ğalymnyñ,
Andrei Andreeviç, bizdiñ pikirimizge qosylğanyñyzğa öte müddeli
bolyp otyr. Bizdiñ bügingi kezdesuimizdiñ mäni de osynda. Meniñ
paiymdauymşa, siz i̇ekeumiz ortaq til tapqan siiäqtymyz. Is
jüzinde, bäri de sizge bailanysty, Andrei Andreeviç, öitkeni,
siz – ikstekterdi öndiru tehnologiiäsyn jasauşysyz. Al, bizdiki
qosymşa tirlik qoi: ideologiiä degen – jelkendi ürlep, kemeni
qozğalysqa keltiretin quatty jel ğana, biraq jelkenniñ özi i̇emes...
Solai i̇emes pe? Aitqandai, tiısti organdar sizdiñ jūmysyñyzğa
ülken qyzyğuşylyq tanytyp otyr, būl jöninde olardyñ naqty
ūsynystary da bar.
Äñgime biraz uaqytqa sozyldy. OK hatşysynyñ auzynan i̇estigen
būl sözder i̇esimnen tandyra jazdağanymen, sol kezde janymdy
müjigen jäitterdi jasyruğa tyrysyp baqtym. Būl jerde äñgime
barysynda özimniñ qystyrğan sözderim men aitqan i̇eskertpelerimdi
keltirgen joqpyn, öitkeni, olardyñ OK-nyñ ūstanğan bağytynan
özgeşeligi joq-tūğyn nemese Koniuhanovtyñ pikirine de qarsy
şyqqan i̇emespin, mümkin ol sözderdi äñgimelesip otyrğan i̇eki
adamnyñ biriniñ şübälanuy deuge bolatyn şyğar.
İendi ne boldy, sol äñgime turaly qazir tūla boiym titirkene i̇eske
alğanym qalai?! Qazir ğaryşta jürip: sol kezde ne oilastyrylyp
i̇edi, ikstekterge qatysty qandai jospar jasaldy, ne närsege
daiyndyq jürgizildi?! – dep yşqynğanym qai sasqanym? Sol
bir i̇este qalarlyq kezdesudi baiyptylyqpen qaita jañğyrtuğa
tyrysa otyryp, sol sätte özimniñ qandai bolğanymdy da jasyrmai
aşyq aitqym keledi. Oilap qarasam, özimniñ de laiyqty qylyq
körsete qoimağanymdy moiyndauym kerek. Alaida, sol kezde İeski
alañdağy üide özimdi basqaşa ūstai almas i̇edim, – aqtalyp tūrğan
joqpyn, men qaharman i̇emespin jäne bolğym da kelmeidi, şynymdy
aitsam, i̇eger qarsylyq bildire qalğanymda, köp ūzamai qysymğa tap
bolyp, birtindep öz zertteulerimnen, özimniñ basty taqyrybymnan
yğystyryp şyğarar i̇edi de ony özimniñ qyzmettesterim, partiiänyñ
Tau qūlağan
senimdi nökerleri äri qarai jalğastyryp äketer i̇edi, – mūndai
mysaldardy Ğylym akademiiäsynan köptep keltiruge bolady.
Basşy qyzmetten jäne būrynğy yqpalyñnan aiyrylu köbinese
ğylymdağy ornyñdy joğaltudan da auyr tiıp jatady. İiä, meniñ
boiymdağy ymyraşyldyqtyñ, bilikke qaltqysyz qyzmet i̇etudiñ
klassikalyq ülgisi basyn şūlğyp kelise berdi, qazir, uaqyt ötip
ketkennen keiin talai adam basqaşa sairap jürse de ol kezde ziiäly
qauymnyñ basym köpşiligi sondai bolatyn.
Sol joly özimniñ jeke basyma qatysty tağy bir jäit aldymdy
kes-kestei bergen, onyñ mañyzdylyğy da joğaryda aitylğannan
bir kem i̇emes... Büitip aqtala almaitynymdy bilemin, degenmen...
Ağzağa üzdiksiz ferment bölip şyğaryp tūratyn bez siiäqty, sol
sätte mağan: osy Koniuhanov meniñ özimniñ de şyqqan tegim belgisiz
i̇ekendigi turaly ne oilaidy i̇eken degen sūraq tynym bermei qoidy.
Tipten, öz-özimdi kündegidei sezine almai qoidym. Ol mūny tüsinip
otyrdy ma, älde öz oilary men şyğarğan qorytyndylaryna
i̇eligip, meniñ şyqqan tegimniñ kim i̇ekenin müldem ūmytyp ketti
me, bälkim, kerisinşe, meniñ ömirbaianymdağy osy derekti – bir
kezderi orystardyñ balalar üiiniñ aldyna jaialyqtyñ ornyna
i̇eski qapşyqtyñ jyrtyndysyna oralğan küii qaldyryp ketken
tastandy balanyñ ömirbaianyn ädeii öz maqsatyna paidalanbaq
bolğan şyğar. Is jüzinde men de sondai ikstek i̇edim ğoi, bar
aiyrmaşylyğym – tabiği jolmen ömirge kelgenim ğana, äitpese
men de tuğan-tuys degendi bilmeitin, öz mindetin solqyldamai,
şübälanbai, tipten, meiirimsizdikpen atqara beretin, öz isiniñ
qatal şeberi atanğan, boiyndağy bar qabileti men bükil uaqytyn
maqsatyna jetu üşin ğana paidalanatyn adam bolatynmyn.
Şamasy, partiiänyñ ideologtaryna da osyndai adam kerek bolğan
şyğar, olar ikstekterdi osy tūrğydan körgisi keldi. Tağdyrymnyñ
arqasynda men de sol ikstekter siiäqty bolatynmyn. Būl turaly
aşyq aitylmağanmen, i̇eriksiz türde tiri mysal, tüpki negiz
qyzmetin atqarğan bolyp şyqtym... Men mūny tüsingenmin... Sol
Şyñğys Aitmatov
küni İeski alañdağy üidiñ basty kabinetteriniñ birinde boiymdy
bilep alğan būlyñğyr sezimder de osydan tuyndasa kerek.
Kenetten öz-özimdi älsirep ketkendei sezindim – buynym
bosap, bolaşağym būldyrap, qobaljyp kettim: şamasy, qūruly
qaqpandy sezgen jan düniem qinala bastasa kerek. Osy kabinettiñ
işinde özimniñ qatysuymmen äldebir qastandyq oilastyryla
bastağan bolyp şyqty. Ğylymi täjiribe men qylmystyñ arajigi qai jerden ötedi i̇eken, sol bir sät saiyn qūbylyp, bir orynda
tūra almai bezek qaqqan şekarany kim körsetip bere alady?!
Kökeiimnen äldebir küdik te bas kötergendei boldy: i̇eger būl
san ūrpaqtardan beri jalğasyp kele jatqan adamzattyñ pälen
ğasyrlyq ömir täjiribesine qarsy; özderi auyr da süreñsiz ömir
sürip kele jatsa da, baqytty kün keşu bizdiñ qolymyzdan kelmese
bolaşaqta balalarymyz, nemerelerimiz qol jetkizer dep myñdağan
jyldardan beri senip kele jatqan ata-babalarynyñ ümit-armanyna
negizdelgen qiiäli ideiälarynyñ jüzege asuyna kömektesedi dep
ūrpaq auysqan saiyn äldebir keremetke ümit artqan, kemeldikke
jetuden dämesin üzbegen adam balasynyñ izgilik pen jarqyndyqqa
ūmtyluyna qarsy qastandyq bolyp şyqsa şe?.. İkstekter tarih
tegerşiginiñ ainaluyn toqtatyp, Äke men Ana bolu baqytyna,
osynau jaryq düniedegi san yqylym ūrpaqtyñ täjiribesin
odan äri jalğastyra beruge birjola tyiym salatyn bolady...
Būryn-soñdy adam balasy i̇estip-körmek tügil i̇esirik qiiälynda
da i̇elestetip körmegen jağdai tumaq: Adam Ata men Haua Anamyz
jūmaqtan quylsa, i̇endi jalpy Äke men Ana degen tüsiniktiñ özi
tüp-tamyrymen joiylmaq, alğaşqyda Jaratqan Qūdai aspan
astyn küñirentip, mäñgilik qarğys aitsa, būl joly bäri de typtynyş isteledi – ata-ananyñ mindeti degen ūğym kelmeske ketip,
şynydağy şaranalar topyrlap düniege kelip jatpaq, sonda ataana atauly da öz-özinen qūryp bitedi... Onyñ üstine, osy hikaiadağy
Äke men Anany quğynğa ūşyratudy jüzege asyratyn bas jendet,
basty qaharman özim bolady i̇ekenmin...
Tau qūlağan
Sonymen qatar, özimniñ atqarar mindetim, abyroi-bedelim
qanşalyqty artyp, myñ qūbylğan ömirdegi alar ornym
qanşalyqty mañyzdy bolaryn da boljap ülgerdim. Būl älemdegi
qūdiretti küşter özderiniñ asa auqymdy tapsyrmasyn oryndaudy
mağan jüktemek.
Tastandy balanyñ jazmyştan tartqan teperişiniñ i̇esesin
qaitaruğa mümkindik tudy. Mümkin mūny ibilistiñ josparymen
qūrylğan tağdyrymnyñ özi tartu i̇etken şyğar – äldekim meni būl
älemnen aitsa adam sengisiz türde kek aluğa itermelep tūrğan
tärizdi, – bir kezderi ömirge ikstek bolyp kelgen tūl jetim özi jasap
şyğarğan tehnologiiä boiynşa ata-anasyz tuğan ikstekterdiñ tūtas
bir taipasyn düniege äkeluge tiıs. Jağdaidyñ osylai qalyptasuy
däl osy sätte, tarihtyñ qazirgi betbūrys kezeñinde bireuler üşin
öte qolaily bolyp otyr i̇eken...
Qoştasa tūryp, i̇esiktiñ aldynda Koniuhanov bylai dedi:
– Andrei Andreeviç, sizdi qaidam, öz basym osy kezdesuden keremet läzzat alğan siiäqtymyn..
Men de oğan şamamen osy mağynada jauap qattym. Sol kezde ol
kenetten äñgimeni äri qarai jalğastyrdy:
– Tüsinesiz be, Andrei Andreeviç, men sizge bir jäitti
ūğyndyrsam dep i̇edim. Sizge organdardağy joldastar ötiniş
bildiretin bolady, olardyñ ainalysatyn salasy... – dep sözin
jūtyp qoidy da, odan äri bylai dep jalğastyrdy: – Osy mindetti
atqaryp şyğuyñyzğa järdemdesu üşin olar öz ūsynystaryn
bildiretin şyğar. Būl, ärine, tehnikalyq, ūiymdastyru jağyna
qatysty mäseleler, oğan alañdamañyz. Aitqandai, olar qaşanğy
ädeti boiynşa, bärin de aldyn ala oilastyryp, i̇eseptep qoiğan,
būl joly da bäri oidağydai bolady dep ümittenemin...
Şynymdy aitsam, būl habarğa kädimgidei mazasyzdanyp
qaldym:
– Vadim Petroviç, – dedim Koniuhanovqa. – Būl turaly
i̇eskertkeniñizge rizamyn, degenmen, bäribir aittyñyz ğoi, älgi
Şyñğys Aitmatov
joldastardyñ järdemdesui qai jağynan körinis tabatynyn da
öziñizden i̇estigenim dūrys bolmas pa i̇eken? Olarmen bailanysqa
tüsuge aldyn ala daiyndala bereiin degenim ğoi.
– Jaraidy, – dep tüsingenin bildirip jymiyp qoidy Koniuhanov. – Bilgenimdi aitaiyn, Andrei Andreeviç, kelisemin, osynyñ
özi dūrys. Būl derekti men bizdiñ Bölimnen alğanmyn. Qalğanyn
jūmystyñ barysynda bile jatarsyz.
Odan äri i̇estigenim, iskerlik tūrğysynan kelgende şynymen öte
tiımdi bolyp şyqty. Atalmyş joldastar özderine ne kerek i̇ekenin
jaqsy biledi i̇eken äri bärin aldyn ala boljap, bärin oilastyryp
qoiypty.
Būl turaly maşinada kele jatyp oiladym. Jürginşiler
ağylyp jatqan Mäskeu köşesine köz jiberip qoiyp, Koniuhanovpen
bolğan äñgimeni i̇egjei-tegjeili i̇eske tüsirgen saiyn özimniñ
zerthanalyq jūmystarymnyñ kütpegen jerden qatañ qūpiiä sipat
alğan memlekettik mañyzy bar auqymdy bağdarlamağa ainalyp
şyğa kelgenine tañdanumen boldym.
Qūzyrly organdardyñ jobasy boiynşa, ikstekterdi i̇eki
kezeñmen şyğaru josparlanypty. Birinşisi – şaranalyqinkubatorlyq kezeñ – tügeldei jäne tūtasymen bizdiñ institutta
jürgiziledi de, oğan men jauapty bolady i̇ekem, būl oraida mağan
tiısinşe qūqyqtar berilip, qarjy bölinbek. Būl kezeñdegi i̇eñ
kürdeli mäsele zerthanada negizi qalanğan şaranany inkubanyñ,
iağni syrttan i̇engiziletin ūryqty kädimgidei toğyz ai boiy köteruge
kelisim bergen äieldiñ jatyryna ornalastyruğa bailanysty
bolyp şyqty. Säbi ömirge kelgennen keiin i̇ekinşi kezeñ – i̇emizu
kezeñi bastalady. Bağdarlamanyñ būl kezeñi bizge tikelei qatysty
i̇emes, ikstekterdi ösiru men odan äri tärbielep şyğarumen arnaiy
internattar ainalysatyn bolady. Qūzyrly organdar ikstekter
«öndirisin» şamamen osylai josparlağan i̇eken.
Qiyndyqtar boldy ma? Ärine, kez kelgen öndiristegidei, mūnda
da özine tän qiyndyqtar tumai qalğan joq. Būl tehnologiiänyñ i̇eñ
Tau qūlağan
bir älsiz tūsy şaranany donor-äieldiñ jatyryna ornalastyru da
i̇emes, ony toğyz ai boiy aman-i̇esen ösiru de i̇emes, inkuba dep atau
ūsynylğan äielderdiñ psihologiiäsyna bailanysty moraldyqadamgerşilik tūrğydağy subektivti jäitter bolyp şyqty. Tūqymtek tūrğysynan kelgende, zerthanada qoldan jasalğan ikstektiñ
inkubağa i̇eş qatysy joq. Öz jatyryn osyndai «jalğa beruge»,
söitip jalğan ananyñ mindetin oryndauğa kez kelgen äieldiñ
kelise bermeitinin aityp jatudyñ qajeti de bolmas. Sondai-aq,
būl mäseleniñ töñireginde qoğamdyq janjal tuyp ketui yqtimal.
Onda ne bolmaq? Şetelderde adam aitqysyz aiğai-şu köterilip,
BŪŪ men osyndai dauly mäseleler taba almai jalaqtap otyrğan
basqa da aluan türli ūiymdardyñ nazaryna iliguimiz kädik... Osy
jerde neni de bolmasyn aldyn ala boljap, bärine daiyn tūratyn
«üş ärip» – KGB-nyñ köregendigi men tapqyrlyğyna amalsyzdan
rizaşylyq bildiresiñ. Koniuhanovtyñ qoştasarda kabinetinen
şyğaryp sala tūryp, qūzyrly organdardyñ ūiymdastyru
jūmystary jönindegi josparyn aityp bergeninen keiin ūqqanym
– men qazir jaryq düniege şyğatyn jalğyz-aq tesigi bar üñgirdiñ
işinde qalğan qūs tärizdi i̇ekenmin, bizdiñ zerthana men institutty
jäne meniñ özimdi qūzyrly organdar baiağydan beri qas qaqpai
qadağalap kele jatqan bolyp şyqty – äitpese, būl mäseleni i̇eşkim
de büitip tereñ tüsine almas i̇edi. KGB qyzmetkerleri būl mindetti
oryndau jönindegi öz ädisteri men järdemin ūsynyp otyr. Onyñ
mäni mynadai bolatyn: inkuba retinde äldebir qylmysy üşin
sottalyp, jazasyn ötep jürgen äielderdi tartu kerek, biraq būl
jūmys qūpiiä türde jürgiziluge tiıs. İelimizde ondai äielder jetip
artylatyn. Aluan türli qylmystary üşin tolyp jatqan baptar
boiynşa ükim kesilgen ondağan-jüzdegen myñ äielder san qily
äielder koloniiäsy men arnaiy qonystarda kesimdi merzimin ötep
jatyr. Būl oraida, sottalğan äielderdiñ arasynan inkuba tañdap
alu qiynğa tüse qoimaityny belgili. Tek meniñ kelisim beruim kerek
i̇eken. Men oilanuğa uäde i̇ettim.
Şyñğys Aitmatov
Keiinnen qūzyrly organdardyñ ūsynystarymen asyqpai
tanysa otyryp, olardyñ istiñ mänisin tereñ biletinine jäne
belgilengen mindetterdi oryndaudağy däldigine tañğalğanymdy
jasyra almaimyn. İnkuba retinde qyzmet körsetuşilerdi tek
10 jyldan 25 jylğa deiingi ūzaq merzimge bas bostandyğynan
aiyrylğan äielderdiñ arasynan ğana tañdap aluğa bolady. Tiısinşe meditsinalyq tekseruden ötikennen keiin sottalğan äielge myna
şarttar arqyly inkuba bolu ūsynylady: a) bir ikstekti ömirge
äkelse, kesimdi merziminiñ teñ jartysyn ötegen bolyp sanalady,
i̇ekinşi ret tusa, tolyq bostandyq alady; ä) inkuba balany üş
jasqa tolğanşa i̇emşek sütimen asyrap, sodan keiin memlekettiñ
tärbiesine ötkizuge tiıs; b) ikstekti memleketke ötkizgennen keiin
inkubany şalğai aimaqtağy lagerge nemese qonysqa jiberedi; v)
inkuba öziniñ atqarğan mindeti, bolğan jeri, qyzmet körsetuşiler
qūramy turaly derekterdi jariiälamau turaly qolhat beredi; i̇eger
būl şartty būzatyn bolsa, i̇ekinşi ret sotqa tartylady.
Qūzyrly organdardyñ inkubalardy jaldau jönindegi jobasy,
jalpy alğanda, osyndai bolatyn. Men ūzaq oilandym. Būl jobağa
süisine qoidym dep aita almaimyn, biraq būdan basqa joldy da
köre almadym. Söitip, kelisim berdim.
Qūzyrly organnyñ bir qyzmetkerimen äñgimeleskenim bar.
Onyñ özi institutqa sol üşin kelgen i̇eken. Ol mağan äjeptäuir
aqyldy adam bolyp körindi. İnkubalardy sottalğan äielderdiñ
arasynan iriktep alu jönindegi küdigimdi bildirgenmin, ol mağan
äzirşe mūnyñ basqa joly joq i̇ekenin, uaqyt öte kele būl jūmysqa
sottalğan äielderdi tartudyñ keregi bolmai qalatynyn aitty –
inkubalardyñ qyzmetine, aitalyq, jezökşelerdi jaldağan siiäqty
aqy tölenetin bolady. Künderdiñ küninde ata-anasyz ömirge keletin
balalardy öz qūrsağynda ösiru äielderdiñ belgili bir toby üşin
ädettegi mamandyqqa ainaluy yqtimal, onyñ tabysy da i̇edäuir
bolmaq.
Bizdiñ äñgimemiz i̇eşqandai şarttylyqsyz tura da aşyq
Tau qūlağan
jürgizildi. Ol inkubatorlyq degenniñ jariiä türde jürigizilip qana
qoimai, bala tuudyñ neğūrlym tiımdi täsiline ainalatyn kezi de
keledi degen senim bildirdi. Ol kezde «Ana», «Äke» degen ūğymdar
añyzğa ainalady da, taza şartty mänge ğana ie bolady.
Söitip, qūzyrly organdar jasağan jospardyñ qūpiiäsy men
alysty közdegen maqsaty birtindep aiqyndala tüsti – olardyñ
jaña tūrpatty, şyqqan tegi belgisiz adamdardy ömirge äkeludi
baqylauğa aluğa aiyryqşa müddeli bolyp otyrğany mälim boldy.
Aldağy uaqytta būl isti keñinen öristetu közdelgen i̇eken. Birdenbirge käsipqoi bala tuuşylardyñ ata-tek degennen tuğannan
ada balalardy ömirge äkeluin jappai jolğa qoiyp, ikstekterdi
internatta tärbieleudi ūiymdastyru arqyly bala tuu mäselesin
birjola şeşip, halyqtyñ barlyq küş-jigeri men uaqytyn tügeldei
önimdi i̇eñbek i̇etuge, basqa da kökeitesti mindetterdi oryndauğa, i̇eñ
aldymen, ärine, bolmai qoimaityn älemdik töñkeriske arnauyna
jağdai jasau kerek, – kommunister özderiniñ osy maqsatynan
i̇eşqaşan bas tartpaq i̇emes. İkstekter älemdik tarihqa nükte qūiady,
söitip jaña däuir bastalady...
Äñgime barysynda ol söz tañdap äurelenip jatqan joq:
«İkstekter äldeqaşan uaqyty jetken nükteni birjola qūiatyn
bolady. Bükil älemde beibitşilik ornatu jolyndağy küres
turaly dañğaza men basqa da qyzyl sözdiñ bäri – bosbelbeu
bylşylbailardyñ aityp jürgeni. İeger şeşuşi sözdi atom bombasy
aituğa tiıs bolsa, sony naq osy ikstekter jüzege asyrady. Onyñ
joğaltatyn i̇eşteñesi joq, ony i̇eşkimmen i̇eşteñe bailanystyryp
tūrğan joq, ol teksiz jaratylğan, onyñ Otany – özin şişadan
şyğarğan Jüie. Tetikti basar kezde onyñ qoly qaltyramaq i̇emes.
Bar gäp kimniñ tärbielep şyğarğan ikstegi birinşi bolyp iadrolyq
soqqy beredi – sonda jatyr!»
Būryn käsipodaqtardyñ menşigi bolyp kelgen Mäskeu tübindegi
ormannyñ işinde ornalasqan şağyn sanatorii köp ūzamai bizge
ğylymi-zertteu bazasy retinde bekitip berildi. Kabinetter men
Şyñğys Aitmatov
palatalardy jabdyqtauğa, küzet jäne basqa qyzmet oryndaryna
qajetti bölmelerdi daiyndauğa jarty jyl uaqyt jūmsadyq.
Jūmysqa kirisuge tap onşa asyğa qoiğan joqpyn. Bir küni
jūmysty bastaityn uaqyt ta keldi. Aityp qūiaiyn, būl mağan
oñaiğa tüsken joq, sondyqtan da bolar, inkuba retinde iriktep
alynğan äielderdiñ qūjattarynda körsetilgen derekterdi qarap
şyqqanym bolmasa, olardyñ kim i̇ekenine ädeii nazar audarğan
joqpyn. Olarmen qatañ resmi türde qysqa da qatqyl söileitinmin.
Olardy klinikağa bir-birlep, belgilengen uaqytta jabyq
maşinamen äkeletin, üstine qarapaiym kiım kigizip qoiğandyqtan
ba, olardyñ bäri bir adam siiäqty körinetin, men üşin olar – iksşaranany jatyryna ornalastyru üşin äkelingen obektiler
ğana. Özderin de jalpy ataumen «äiel» dep qana ataitynmyn:
«Sälemetsiz be, äiel. Haliñiz qalai, äiel? Abailañyz, äiel, men
sizdi tekseruim kerek, qozğalmañyz». Tek qana osylai. Tiısinşe meni
de tek qana «professor» dep ataidy. Artyq-auys i̇eşteñe joq, būl
inkubalardyñ bäri tek jaldap alğan jatyr retinde ğana mañyzdy.
Ol äielderdiñ i̇eşqaisysynyñ bet-jüzi i̇esimde qalmapty, öitkeni,
bizdiñ şaruamyzğa mūnyñ i̇eş qatysy joq bolatyn.
Tek bir äiel ğana basqalarynan i̇erekşe bolyp şyqty... Biraq,
ol turaly keiinirek aitarmyn... Mynau turaly da keiinirek aitsam
ğoi...
Mine, Jağalauğa kelip tūrsyñ, al, ağyp jatqan basqa Özen...
Janyñ qinalyp, osy turaly oilardy, osyny i̇eske aludy
barynşa keiinge qaldyruğa tyrysyp janūşyra sebep tabuğa
tyrysasyñ. Onda tūrğan ne bar? Öz-öziñnen boiyñdy aulaq saluğa
ūmtyludyñ beker i̇ekenine, būdan bäribir tük şyqpaitynyna är
joly da köziñ jetip jürgen joq pa? Öluge bolady, biraq öz-öziñnen
qaşyp qūtyla almaisyñ. Būl tūrğydan kelgende, ajaldy pendeniñ
bäri mäñgi ömir süredi.
O, Qūdai! Tüsindiru mümkin i̇emes närseni ūğyndyrmaq
bolyp nesine äure bolasyñ, janyñnyñ tereñine sonşama nege
Tau qūlağan
üñilesiñ, aityp jetkizu mümkin i̇emes jäitterdi aitpaq bolyp
aramter bolatynyñ ne, būl seniñ qolyñnan kelmeidi ğoi?!
Sen öziñdi i̇erekşe qūdiretti adammyn dep sanauşy i̇ediñ, biık
maqsat üşin qajet kezde öz-öziñe ielik i̇ete almağan sätiñ i̇eşqaşan
bolğan i̇emes. Biraq būl joly öz-öziñe şamañ jetpei qoidy... Şetsizşeksiz keñistikte samğağan i̇eki aqqan jūldyzdyñ soqtyğysyp
qalğanyndai, kütpegen jerden aldyñnan şyğa kelgen būl jäitke
duşar bolamyn dep oilamap i̇ediñ. Biraq, bäri de öz kezegimen ötip
jatty.
Būl oqiğa kelesi jyldyñ kökteminde, inkubalardyñ alğaşqy
tobyndağy äielderdiñ qūrsağyna şarana salynyp, tiısti
meditsinalyq baqylauğa alynğan kezde bolyp i̇edi.
Sol küni älgi äieldi tekseruge äkeldi, ädettegidei qasynda
«feldşer» bar – inkubalardyñ küzetşilerin i̇eski ädetpen solai
ataitynbyz. Assistent pen medbike ony kabinetime i̇ertip kelgende
onyñ aldyñğy tekserulerden ötkeni turaly qorytyndyny
qarap otyrğanmyn. Bäri dūrys – jalpy densaulyq körsetkişi,
ginekologiiälyq talaptar, mağan keregi de sol bolatyn – patsienttiñ
qūrsağyna salynğan şaranany köteruge şamasy jetse boldy,
qalğany arnaiy qyzmet oryndarynyñ isi, solardyñ şaruasy. Būl
tūrğydan alğanda, jūmystyñ ūiymdastyryluy öte jaqsy-tūğyn,
tipten, minsiz dese de bolady, i̇eşqandai qiyndyq tuyp körgen i̇emes.
Qiyndyq tuatyn jöni de joq. Zonalar men türmelerde inkuba
boludan ümitkerlerdi bilikti qyzmetkerler iriktep alady, olardyñ
aldağy maqsatqa qanşalyqty jaramdy i̇ekenin mūqiiät tekserip
şyğady; şaranany jatyrynda köteruge kelisim bergen sottalğan
äielderdiñ özderi de osyğan müddeli bolatyn, äldebir kedergi
tap bolyp, kesimdi merzimin qysqartudyñ osyndai mümkindiginen
aiyrylyp qalmasa boldy: bala köterip, ony tuyp bergeni üşin
ūzaq jyl boiy türmede otyrudan qūtylu degen keremet i̇emes pe!
Mūndaidy tüsiñde de köre almassyñ! Olardyñ klinikağa kelgende
ümit pen küdiktiñ taitalasynan qalş-qalş i̇etip, tüzelmestei
Şyñğys Aitmatov
qisaiğan ömir jolynda jarq i̇etken säuleden aiyrylyp qalmau
üşin jaratqanğa jalbarynuyn da tüsinuge bolady. Klinikalyq
tekserudiñ soñğy satysyna jetkende keri qaitaryp jiberui mümkin
ğoi – inkuba boluğa densaulyğyñ jaramaidy dese qaitpeksiñ?
Ärine, äielderdiñ tolquyn tüsinu qiyn i̇emes.
Kabinetke kirgizgennen keiin jañadan kelgen äieldi i̇esiktiñ
aldyndağy oryndyqqa otyrğyzğan. «Sälemetsiz be» degen
sylbyrlau i̇estilgen dauysyna qysqa ğana jauap berip, qūjattaryna
tağy da köz jügirttim: jazasyn öteuşiniñ jeke nömiri, qamauda
bolğan jeriniñ indeksi, familiiäsyn qaradym, sol boida ūmytyp
ta qaldym, qatelespesem, Lopatina boluy kerek. Ädette, olardyñ
familiiäsy i̇esimde qalmaityn, ne tym ūzaq, ne tym qysqa bolyp
keledi. Al, myna äieldiñ i̇esimi qyzyq i̇eken – Runa, būl qaidan
şyqqan i̇esim, älde bir runikalyq mäni bar ma dep myrs i̇ettim de
basymdy köterdim. Alğaş közimniñ toqtağany, – äiel közildirik
taqqan i̇eken. Demek, inkubalardyñ arasynda da mūndailar –
közildirik tağatyndar bolğany ğoi. Syrt kelbeti ziiäly adamğa
keledi, şamasy, oğan zonada qiyn tigen şyğar, belgili ğoi, ol jaqta
aitatyndary bylapyt söz, töbeles, bir-biriniñ şaşyn jūlu dep
oiladym... Özi körikti i̇eken, bostandyqta jürgende būdan da jaqsy,
sūlu bolsa kerek. Biraq, közqarasy basqaşa, mūnyñ jağdaiyndağy
adam büitip qaramauğa tiıs i̇edi – kinäli adamşa jymiyp, iltipatty
tür bildiru degen baiqalar i̇emes. Közildiriginiñ arğy jağynan
jyltyrap köringen qoi közinen äuestigin ūstamdylyqpen basyp
otyrğany baiqalady. Būryn kütinip, qasyn tüzep, kirpigin būiap,
ainanyñ aldynda äsemdigin qadağalap jürgen bolar-au... Biraq, būl
syrtqy türi ğana, äldebir auyr qylmys jasağany anyq, äitpese on
jylğa sottalmas i̇edi ğoi... İendi, mine, kesimdi merzimin qysqartu
üşin ikstekti ömirge äkeluge kelisim berip otyr.
– Bylai bolsyn, äiel, – dedim men. – Aldyn ala tekseruden tağy
bir ret ötesiz. Aldağy uaqytta ne isteitinimiz sodan keiin belgili
bolady.
Tau qūlağan
Ol ündegen joq.
– Qandai şağymyñyz bar?
– Qai jağynan? – dedi ol.
– Densaulyğyñyzdy aitamyn. Basqa i̇eşteñeniñ keregi joq.
– Joq, äzirşe joq.
– Daiyndyq kezeñine arnalğan nūsqaulardy būljytpai
oryndauyñ kerek. Būl turaly sağan bärin tüsindiredi. İeger bäri
dūrys bolsa, kelesi aptada, seisenbide nemese särsenbi küni şaranany qūrsağyña salamyz. Sondyqtan, küte tūruğa tura keledi.
– Asyğatyn i̇eşteñe joq. Ol jağyna alañdap tūrğanym şamaly.
Onyñ mūndai batyl jauap bergenine tañğaldym. Būryn mūndaidy körmep i̇edim. Közildirikti äielge mūqiiät qarap aldym da, ornymnan tūryp, qasyna jaqyndadym. Ol da ornynan köterildi. İendi
qaityp menimen būlai söilespeui üşin qatal türde bylai dedim:
– Asyğatyn i̇eşteñe bolmasa, onyñ üstine, öziñ būğan
alañdamaityn bolsañ, onda nesine keldiñ? Osyğan kelisim bererdiñ
aldynda öziñniñ qaida jäne ne üşin bara jatqanyñdy bilgen
şyğarsyñ?
– Bilgenmin. Ärine, bildim.
– Bilseñ, ne dep tūrsyñ? Men senen sūrap tūrmyn, äiel. Mūnda
ne üşin keldiñ?
– Ne üşin? Sizdi köru üşin, professor, osynyñ bäri balanyñ
äñgimesi i̇emestigine köz jetkizu üşin.
– Tek sol üşin ğana ma?
– Senseñiz – solai. Sizdi öz közimmen körip, bar şyndyqty
betiñizge aitu üşin keldim.
– Qoişy, i̇ei?! – dedim özim de añdamastan. Sodan keiin qysqa da
qatqyl til qattym: – Jazbaşa kelisim berip pe i̇ediñ?
– İiä, bergenmin.
– Būl qylyğyñ kelisimdi būzu bolyp i̇eseptelip, qosymşa merzim
jamap alatynyñdy tüsiniip tūrsyñ ğoi?
– Tüsinip tūrmyn.
– Al, mūnyñ sağan ne keregi bar?
Şyñğys Aitmatov
– Mağan būl i̇emes, sizben söilesuim kerek bolyp tūr. Būl siz
üşin kerek.
– Men üşin be? Älde sen i̇ekeumizdiñ äldebir mäseleni şeşuimiz
kerek pe?
– Şeşuimiz kerek. Adamdar tabiğattyñ zañy boiynşa jäne
Qūdaidyñ ämirimen ömirge kele me, älde ibilistiñ jospary boiynşa
köbeie me? Älde būl mañyzdy mäselege jatpai ma?
Men ünsiz qaldym, aldymnan i̇esik-terezesiz tūtas qabyrğa şyğa
kelgen siiäqty. Sosyn aşuymdy tejep, bylai dedim:
– Mūny oilau üşin özimniñ de basym bar, madam. Senimen
qoştasuğa tura keledi. Merzimiñdi qysqartudyñ ornyna ūzartyp
alğanyñ ğana ökinişti. Būğan da öziñ kinälisiñ.
– Men aitarymdy aityp boldym.
– Öziñdi tym aqyldymyn dep i̇eseptep tūrğan joqsyñ ba? Şekten şyğyp ketpeu degenniñ ne i̇ekenin bilesiñ be, öziñ?
– Men sottalğan äielmin, Andrei Andreeviç, – dedi ol meni
tolyq aty-jönimmen atap, künine jüz ret aitylatyn sözdi onyñ auzynan i̇estigen kezde birtürli bolady i̇eken. – Men nebäri sottalğan
äielmin, – dep qaitalady ol. – Qaida bara jatqanymdy jaqsy
bilgenmin. Degenime qolymdy jetkizdim. Mūny özimniñ paryzym dep
bilip i̇edim. Qolymnan kelgeninşe oryndadym ğoi deimin. Mümkin
osy äñgime sizdiñ de kökeiiñizde äldebir sezimdi ūiatar, oilanarsyz.
Bary osy ğana.
– Sen mağan uağyz aitpa! – dedim aşulanyp. İnkubalarmen
jūmys istegende bolmai qoimaityn oqiğağa tap bolğanymdy
tüsinip tūrmyn. – Seniñ ornyña on adam tabamyz!
– İeñ jamany da sol ğoi, – dedi ol dauysyn bäseñdetip. – Osynyñ
obaly sizdiñ moinyñyzda. Tügelimen jäne tūtastai sizge ğana
jükteledi.
– Obaldyñ da neşe türi bar! – dep kesip tastadym.
– Mūndaidy birinşi ret i̇estip tūrmyn.
– Filosofiiälyq aitysty būğan uaqyt taba alatyn adamdarğa
Tau qūlağan
qaldyraiyq. Seni mūnda būl üşin äkelgen joq. İendi keri qaitasyñ.
İekeumizge ortaq äñgime boluy mümkin i̇emes.
Tetikti basyp, küzetşini şaqyrdym. Kelip äieldi alyp ketti.
– Qoş bolyñyz, – dedi ol şyğyp bara jatyp.
Men jauap qatqan joqpyn.
İesik jabyldy. Jazu üstelimniñ basyna qaita oraldym. Basqa
jūmys, basqa qam-qareket qaitadan bastaldy.
Biraq, osy yñğaisyzdau oqiğa i̇esimnen ketpei qoidy. «Şyndyq
izdeuşi» äieldi kelgen jağyna, Kostroma tübindegi lagerge ğoi
deimin, keri qaitaryp jiberu turaly nūsqau beruim kerek i̇edi, izdegen
şyndyğyn sol jaqtan tapsyn. Biraq mūny keiinge qaldyrdym. Küni boiy jūmys istep jürip, telefonmen söileskende, äñgimelesken
kezde osy äieldi oiymnan şyğara almadym, ūmytaiyn desem de
qolymnan keler i̇emes, biraq mazamdy alyp, janymdy syzdatqan
närseniñ ne i̇ekenin bir adamğa, qyzmetkerlerimniñ birde-birine,
azdy-köpti jaqyn degen adamdarğa da aitqan joqpyn.
Öz-özimdi küni boiy birtürli sezinip jürdim, müldem özgerip
ketken siiäqtymyn. Nege i̇ekenin bilmeimin, älgi äieldiñ isimen
mūqiiät tanysqym keldi. Qaidan şyqqan äiel? Kim özi? Ne üşin
türmede otyr? Qandai bappen sottalğan? İesi dūrys i̇emes bolsa,
ondailardy zonada i̇emes, basqa jerde ūstaityn siiäqty i̇edi. Biraq,
sağy synbağan netken adam būl? Osynda mūndai maqsatpen keluge
jetelegen qandai aşynu, i̇erkine salsa, meniñ ar-namysyma tiiü
üşin, janym qinalyp, artymda qandy izimdi qaldyra jorğalauym
üşin äli de qandai oilary men aitylmağan sözderi bar?
Bireudiñ aryna tiiüdi maqsat tūtqandar özderiniñ közqarasyn
ğana dūrys dep sanaidy, olardyñ bet baqtyrmaityny da sodan.
Obal-sauap degen, i̇eñ aldymen, işki dünieñniñ täuelsiz boluyn
talap i̇etedi, äitpese, ony bazardağy käkir-şükirdei-aq satuğa da,
satyp aluğa da bolar i̇edi ğoi. Jalpy, obal-sauaptan qarapaiym
tüsinik bar ma özi? Qaidağy bir sottalğan äieldiñ mūnda kelip
Amerika aşqandai bolğany nesi! Qylmysy üşin jazağa tartylğan
Şyñğys Aitmatov
qaskünemniñ obal turaly aituğa qandai haqy bar?!
Biraq, osylai oilağan saiyn öz-özime degen jek köruim de ūlğaia
berdi. Nesine aqtalyp otyrsyñ, kimniñ aldynda jäne ne üşin?!
Öziñ äljuaz i̇ekensiñ ğoi. Ol äiel turaly nesine oilanasyñ?..
Äieldiñ isin tağy da qolyma aldym. Lopatina Runa Fedulovna,
keñes ökimetine qarsy materialdardy saqtağany jäne taratqany
üşin 158-şi bappen sottalğan... Ä, i̇endi tüsinikti boldy, qūstyñ
qandai i̇ekeni ūşqanynan-aq bilinbeitin be i̇edi?! Ärine, ärine,
mūndailar i̇eşqaşan baiyz tappaidy, özderin körsetip qalu üşin
ünemi narazylyq bildirip, qarsy şyğady da jüredi, būl joly
da özin körsetip qalmaq, sol üşin tapqan jerin körmeisiñ be...
Küieui joq, ajyrasyp ketken. Mūndai mekermen kim birge tūrsyn.
Tañdanatyn tügi de joq.
Sodan keiin basqa şaraualarmen alañ bolyp kettim de, qyzmet
babyndağy seifterde ğana saqtaluğa tiısti qağazdardy qarap
şyğu üşin kidirip qaldym. Runa Lopatinağa qatysty mälimetterdi
tügel tekserip şyqtym. Tüptep kelgende ne oiladym deisiz
ğoi? Jalpy alğanda, ömirge degen özindik pikiri, közqarasy bar
äiel i̇eken; mūndai adamdar dini jäne saiasi ūiymdar men ükimet
qūramyndağy narazylyq bildiruşi toptardyñ, oppozitsiiänyñ
arasynda qai kezde de bolady. Olardyñ da neşe türi bar.
Bireuleri özderin i̇erekşe jaratylğan adambyz dep tanyp, soñyna
i̇ergenderdiñ bärin ideiä üşin qūrbandyqqa qiiä saluğa daiyn
tūrady... Biraq būğan Runanyñ ne qatysy bar? Baiqasam, ol jeke
jürgen idealist siiäqty. Degenmen, kim biledi. Bir-aq ret körip,
birer auyz sözin i̇estidim dep ol turaly qalai pikir aituğa bolady?
İiä, ärine, tağdyry oñai bolmapty, tipten öte auyr degen dūrys,
äueli mūğalim bolyp qyzmet i̇etken, keiinnen derekti kinomen
ainalysyp, keñestik mektep turaly derekti kinostsenariiler
jazğan, al, mektep taqyryby bizde ämanda kürdeli bolyp keledi.
Kenet Vavanyñ, Valeriiä Valentinovnanyñ mäñgi ūmytylmas
beinesi oiyma oraldy, öziniñ sūrapyl daryndy şäkirtiniñ qazir
Tau qūlağan
nemen şūğyldanyp jürgenin bilse qaiter i̇edi ol! Biraq, būl joljönekei oiyma tüsken jäit bolatyn. Al, Runağa kelsek, ol öziniñ
inisi Lopatin İgor Feduloviçtiñ kesirinen sottalğan siiäqty. Ol
käsipqoi kinoşy bolypty, äigili VGİK-ti bitirgen, şamasy, Runa
mektep turaly kinosiujetter tüsirudi sonyñ yqpalymen jäne
kömegimen qolğa alsa kerek. Kelesi materialdarda aitylğandai,
Gorkii atyndağy kinostudiiänyñ janynan qūrylğan äuesqoi
sektsiiäğa qatysyp jürgen būrynğy mūğalim Runa Lopatina
körermender arasynda ideiälyq tūrğydan kümändi köñil küi
taraluyna sebepker bolğan. Runanyñ önerdegi teris bağytty, keñes
adamdary men olardyñ tūrmysyn keleñsiz türde beineleitin
derekti siujetterdi jaqtap söilegenin däleldep bergen kuägerler
de bar. Būl oğan tağylğan aiyptardyñ kirispesi ğana i̇eken.
Būl istegi basty aiypker – onyñ inisi İgor Lopatinge ştattağy
kinooperator bola jürip, memlekettik mülik bolyp sanalatyn
apparatura men qūraldardy qylmysty äreket üşin paidalanğan
– batys qoğamynyñ i̇elimiz turaly tüsinigin būrmalauğa qūrylğan,
keñestik şyndyqqa jala jauyp, öñin ainaldyryp körsetetin,
keñestik qoğam men memlekettik qūrylymdy qaralaityn derekti
lentalar tüsirgen degen kinä tağylypty. Būl oraida, «sotqa
tartyluşy osy qylmystyq äreketpen tegin ainalyspai, keñestik
memleketti küstänalaityn kinomaterialdardy Batysqa valiutağa
satqan. Arnaiy qyzmet oryndary şet i̇elderdiñ kino zaldary men
teledidar arnalarynda körsetilgen osy kinolentalardyñ qaida
tüsirilgenin sol jaqta anyqtağan».
Mūndai jağdaida aitylatyndai, äni de, äueni de tanys, ärine;
ras-ötirigin, şyndyqqa qanşalyqty janasatynyn kim bilgen,
äiteuir osynyñ saldarynan Runa Lopatina qylmys jasady dep
aiyptalypty. Oğan inisi i̇ekeui tikelei sybailas bolğan degen
aiyp tağylğan – inisi oğan «rūqsatsyz tüsirilgen lentalardy berip
otyrğan, apasy olardy jaqyn qūrbysynyñ üiine jasyryp jürgen.
Būl tizbek te äşkerelenipti. Bireu izin siltep jiberse kerek. İgor
Şyñğys Aitmatov
tūtqynğa alynğannan keiin qūrbysyna i̇eskertu üşin Runa sonda
barsa, aldynan tiısti qyzmet oryndarynyñ adamdary kütip alypty.
Söitip, ol aiğaqtyq zattarmen qolğa tüsken. Sodan keiin kütpegen
jağdai bolady sot jürip jatqan kezde Runa inisin qūtqaryp qaluğa
janūşyra äreket i̇etedi. Negizgi kinäni öz moinyna alyp, keñestik
adamdardyñ ömiri men tūrmysy turaly körinisterdi tüsiru turaly
ūsynys jasağan da, inisine neni jäne qalai tüsiru kerek dep nūsqau
bergen de özi i̇ekenin moiyndap, tüsirilgen taspalardy şeteldik
tilşilerge valiutağa özi satqanyn aitqan, is jüzinde, inisi tek mūnyñ
būiryğyn oryndauşy ğana bolypty.
Osyndai hikaia. Tağy bir qyzyqty jäit: sotta Runany bir
amerikalyq jurnalispen aşyna boldy dep te aiyptağan, ol jigit
Amerikağa qaityp barğannan keiin maqala jazypty, onda «öziniñ
aşynasy turaly jyly lebiz bildirip, al, keñestik qoğam turaly,
kerisinşe, tek dūşpandyq piğyldağy közqarasyn ğana jazğan», ol
mūny köñildesiniñ tūtqynğa alynğany üşin öş alu maqsatynda
istegenge ūqsaidy. Runa ol jurnalispen aşyna bolğanyn
moiyndamai, tek onyñ orys tilin üirenuine kömekteskenmin dep bet
baqtyrmapty... Jalpy, adam tüsinip bolmas bylyq. Şyndyğynda
qalai bolğanyn kim bilgen, biraq, osynyñ bäri, tüptep kelgende,
Runa üşin qaiğyly aiaqtaldy...
Sol küni jūmystan keş qaittym. Jūmys ta köp boldy, onyñ
üstine, Runa Lopatinanyñ isimen jaqyn tanyssam degen beimaza
tilektiñ äleginen i̇edäuir kidirip qalyppyn.
Qaqpanyñ aldyndağy küzetşilerge ädettegidei basymdy izei
salyp, Uspensk tas jolyna ymyrt üiirile şyqtym. Mäskeuge qarai
asyqqan maşinalar legine qosylyp kettim.
Būl öñir qar basqan ormany men qyrqalary appaq bolyp
tūtasyp ketetin qys kezinde de, jasyl jelekke malynyp, ormannyñ
arasynan älsin-älsin qylt i̇etip Mäskeu özeniniñ jarqyrağan
iıni körinip qalatyn jaz künderi de birdei ädemi. Su men aspan,
jasyl orman qosyla kelip, i̇erekşe bir äsemdik tüzedi; maşinanyñ
Tau qūlağan
äineginen bir sät köz tastap, osy sūlu körinisti jadymda saqtap
qaluğa tyrysyp, alğa qarai zaulai berdim.
Būl jäitti bekerge aityp otyrğan joqpyn. Osy jermen äri-beri
san ret ötip jürgem, biraq, ömirimniñ jol boiyndağy osy tūspen
tyğyz bailanysyp keterin ol kezde qaidan biluşi i̇edim?.. Künderdiñ
küninde osy jolmen jüruge dätim barmai, ainalyp ötemin-au dep
i̇eşqaşan oilap körgen i̇emespin...
Sol küni Mäskeuge jaqyndap qalğan kezde älgi inkuba boludan
ümitker asau Runa Lopatinany i̇ertesine klinikağa qaitadan äkeluge
nūsqau bergenim dūrys boldy ma i̇eken dep oilap kele jattym.
İiä, sondai nūsqau bergenmin. Nege istedim mūny? Ne aitpaqpyn
oğan? İnkuba boluğa kelisim bergen kezde aldyna müldem basqa
maqsat qoiğany belgili boldy i̇emes pe, mümkin būl Runa degenniñ
özi äldebir i̇esalañ şyğar, bälkim oğan ädilet turaly jalğan
tüsinik, ar tazalyğynyñ kirşiksizdigi, tağy basqa qiiäli qasietter
turaly oilar maza bermei jürgen bolar. Soğan bola nesine äure
bolyp jürmin osy?! Jelkelep tūryp quyp jiberu kerek ony,
zonasyna baryp şirip ölsin. uialtatyn adamdy tapqan i̇eken, özi
kim i̇edi sonşama?! «Al, sen şe? Öziñ şe?! – dedim sol sätte özözime. – Şüiligetin adamdy tauyp aldyñ ba? Sottalğan, azamattyq
qūqyğynan aiyrylğan beişara äielmen naiza tüiistirgiñ kelgeni
qalai? Seniñ de jetisip tūrğanyñ şamaly!»
Bir-i̇eki ret būrylysta tejegişim jūlynyp kete jazdady,
döñgelekterdiñ bajyldai şiqyldağany sonşalyq, köşedegi
jürginşiler bytyrap qaşa jöneldi, – rulde kele jatyp oilanyp
ketippin, mazasyz oilardan aryla almai qoidym. Runany bar
bolğany bir-aq ret kördim i̇emes pe, sonşama ne boldy mağan?
Üsteldiñ janynan tūryp, qasyna barğanymdy, onyñ da ornynan
tūrğanyn i̇esime aldym. Mine, ol meniñ aldymda tūr – professorğa
i̇ertip baru üşin arnaiy kiındirgen sottalğan äiel, – qai jerde
tigilgeni belgisiz sūrğylt kofta, solpiğan ūzyn iubka, döreki
tigilgen başmaq. Bir kezderi, kiımdi talğap kigen uaqytta körikti
Şyñğys Aitmatov
bolğany baiqalady. Özime säl-päl tosyrqai, biraq batyl qarağan
közi turaly oiladym. Öitkeni, köz – ony köbinese adam janynyñ
ainasy dep jatady, būl dūrys i̇emes, – köz degenimiz jannyñ özi,
onyñ tiri körinisi. Jas balanyñ iyğyndai quşiğan näzik iıni
qusyrylyp, jiñişke de ikemdi köringen qolyn aiqastyryp alypty.
Oğan i̇eñsesin köterip, özin i̇erkin ūstap, nazdana jymiyp, köşedegi
i̇ersili-qarsyly ağylğan halyqtyñ qaq ortasynda jürgen jarasar
i̇edi. Ol öz i̇elinen quğyn köru üşin jaralmağan, jalpy, būl däuirge
adasyp kelgen adam bolatyn. Ötken ğasyrdyñ kiımin kigizip qoisa
ğoi! Sonda qalai körkem de kerbez köriner i̇edi... Biraq, öziniñ aitqan
sözi tükke tūrğysyz! Ğylymdy obal-sauap turaly aityp toqtatpaq
pa?! Ylği osy, adam degen öziniñ obalyn är jerge äkelip tyqpalai
beruge qūmar; ne bolsa da, ne istelse de oğan mynadai sūraqqa jauap
tabu kerek – būl özi obal-sauap degenge qaişy kelip jürmei me?
Būl turaly ärkimniñ tüsinigi ärtürli. Ony ärkim-aq maqtan tūtady.
Qai-qaisysy da obal-sauap turaly Qūdaidyñ atynan söilemek
bolady!.. Biraq, bir ğana obaldy oilaumen alysqa bara almaisyñ.
Obal-sauap turaly tüsinikti bizge Qūdai bergen, būl üşin oğan
qarsy şyğuğa şamañ joq, tek Jaratqannyñ ğana qūzyryndağy
şaruany iemdenbek bolyp, ony jolyñnan yğystyryp şyğaru
qolyñnan kelmeidi, adamnyñ ömirge kelui de tek sonyñ ğana
qūzyrynda. Ajalğa tolyq ielik i̇etu de jetpei me oğan, ölimge öz
ämirin jürgizuge i̇eşkim ūmtylmaidy ğoi! Al, ömirge adam äkelu
tūrğysynan men onymen saiysqa tüspekpin, būl oraida obal-sauap
turaly oilanyp jatuğa mūrşa joq... Runa osyny tüsine me, joq,
būğan şamasy jetpeidi. Obal-sauap turaly aitu üşin batyrsynyp
jetip kelgeni de sodan... Odan da özin, i̇endigi jağdaiy ne bolatynyn
oilamai ma...
Sol tüni atom bombasyn jasap şyğaruşylarğa Stalinniñ özi
tartu i̇etken jeke de sändi akademiiälyq üilerdiñ özime üles bop
tigen birinde jatyp, janymdy qūiarğa jer tappadym. Qabyrğasy
qalyñ, terezeleri ülken, töbesi biık... Mūnda neğyp jatyrmyn men?
Tau qūlağan
Jalpy, osy özimniñ ne keregim bar, ne üşin ömir sürip jürmin? Sol
tüni kökeiimde būğyp jatqan tastandy bala qaitadan ūianyp ketti.
Men artyq adammyn, özim de ikstekpin, adam balasynyñ arasyndağy
«qara qūrdymmyn». Būl ömirde meniñ de jürgenimnen kim baqytty
boldy, meni kezdestirgeni üşin tağdyryna rahmet aitqan äiel bar
ma? Aldy-artyna qaramai tūra bezgen İevgeniiä ma? Ğajap aktrisa
i̇edi, menimen birge tūrğannan ne barqadar tapty? Salqyn aqyl men
sezimsiz qataldyq, qūrsağyna bitken şaranany küieuiniñ öz qolymen
alyp tastağany ma tapqany? Jol-jönekei kezdesip qalğan äielder
de keiinnen meni i̇eske alğan sätterde sol bir tar tösekte tabysqan
kezderdi baqyttyñ bir sättik ūşqyny retinde bağalai qoimasa
kerek. Özime bailanysty jäitterdiñ bäri de süreñsiz, sūrqai i̇ekeni
birtindep aiqyndala tüsti...
İendi bügingi kezdesu, i̇esimi runikalyq däuirge qatysty sottalğan
äiel, Runa qaitadan oiyma oraldy. Ol turaly nege oilauym kerek?
Qazir özi ne istep jatyr i̇eken? Qinalyp jatqan şyğar. Mümkin qazir
şaşyn taraimyn dep jaiyp jiberip, basyndağy auyr oilardan
şaşyna da ziiän kelip jürmei me dep küdiktenip jatyr ma?
Bostandyqta jürgende şaşyn basqaşa sändegen bolar-au, şaşy
qalyñ äri tolqyndanyp tūrady i̇eken, zonadağy tärtip boiynşa
ony jelkesine tüiip qoiuğa mäjbür, būryn ondaidy bilmegen
şyğar. Professordyñ «közin aşamyn» dep öz jağdaiyn odan äri
uşyqtyryp aldy, i̇endi ömiri būrynğydan beter qiyndai tüsetin
boldy-au. Älde būğan da daiyn bolğany ma? Bügingi kezdesuimiz
turaly ne oilady i̇eken? Mümkin, bir jağynan, onyki de dūrys
şyğar, biraq bir ğana obal-sauappen, izgi nietpen dünieni toidyru
mümkin i̇emes, kün astyndağy barşa igilikti bir özi ğana körgisi
keletin adam balasynyñ haiuandyq tabiğatyn aldai da, özgerte
de almaisyñ; mūndai aşközdikti qoimasaq, köp ūzamai bärimizge
künniñ jyluy da jetpeitin bolady, al, i̇eñ jamany, barğan saiyn
adam degenniñ öz tektesterin bilep-tösteuge qūmarlyğy artyp
barady. Jaña adamdar – ikstekter osyny auyzdyqtau üşin kerek...
Şyñğys Aitmatov
Al, būl äiel olardyñ jolyn kesip, olardyñ ömirge keluine, bilikke
jetuine, soğys jürgizuine kedergi keltirmek. Ony tüsinuge bolady,
biraq şama jetpesti qūryqtai alatyn küştiñ de boluy mümkin
i̇emes...
Keiinnen öz-özime osyndai män-mağynasyz sūraqty qūia
beretin boldym: sol tüni nege ğana öz-özimmen oñaşa qaldym i̇eken?
Äşeiinde kün qūrğatpai bolyp jatatyn jinalys, mäjilis, kezdesu
siiäqty resmi jäne saiasi şaralardyñ birde-biri bolmai qalğany
qalai?..
Tüni boiy mazasyzdyqtan aryla almai, janym baiyz tappai
qoidy. Älgi sottalğan äiel Runa meni Uialtyp tastady, qapymdy
tapty – ainalamyzdağylardyñ birde-biri būl isimizdiñ dūrystyğyna
kümän keltirip körmep i̇edi, älde mağan solai körindi me i̇eken?..
Biraq, ol äiel özin de aiağan joq qoi, özin-özi sanaly türde
qūrbandyqqa şaldy! Büituge bola ma i̇eken?! Nege meni quğyndauşy
men prokurordyñ abyroisyz mindetin atqaruğa mäjbür i̇etpek
bolady? Şynymen közime tura qarap tūryp, kinämdi betime basu
üşin ğana tağy da ūzaq jyldar boiy türmede otyruğa täuekel i̇etkeni
me?! Degenmen, ony tüsinuge bolady – öz pikirin, öz şyndyğyn
aitudy maqsat i̇etken bolsa, būl onyñ birden-bir mümkindigi ğoi. Mūny
jūrttyñ aldynda – köşede, jinalysta, şeteldik jurnalisterge
aşyq aituğa i̇eş mümkindigi joq. Zonanyñ qapasynda qamalyp otyr...
İendi būğan qosymşa tağy da jazalanbaq... İekeumizdiñ aramyzda ne
bolğanyn i̇eşkimniñ bilmeitini qandai jaqsy, būl turaly i̇eşkimge
i̇eşteñe aitpağanym qandai abyroi, i̇erteñ qaitadan aldyma alyp
keludi būiyrğanym qandai oñdy bolğan. İiä, i̇erteñ, tüski sağat i̇ekide
ony tağy da äkeledi. Äli i̇eşteñe büline qoiğan joq, äli de raiynan
qaitaruğa bolady. Mümkin ony tağy da sotqa tartyludan aman alyp
qaludyñ säti tüser...
Birden-birge osy oiğa boi aldyra bastadym, ony jazadan
qorğap, qūtqaryp qalsam degen tilegim küşeie tüsti, osy tilekten
äldene tapqan siiäqtymyn, jan jüregim äldebir jañalyqty
Tau qūlağan
sezetindei, būryn öz-özimdi tanymai kelip, qandai adam i̇ekenimdi
i̇endi ğana bile bastağandai boldym. Ne boldy mağan? Sol äieldi
tüsinip, qorğauğa degen ūmtylys boiymdy bilegendikten bolar,
birtindep mynadai oiğa keldim: i̇eger Runa Lopatina öziniñ odan äri
qinalatynyn bile tūryp, meni aiyptağan bolsa, onda būl – köktiñ
ämiri, meiirimi şeksiz Jaratqannyñ özin-özi qorğauy i̇emes pe i̇eken?..
Būryn şeksiz meiirim degenniñ ne i̇ekenin ūğyna almaitynmyn,
onyñ mäni nede i̇ekenin jäne neden körinis beretinin tüsinbeuşi
i̇edim, sony i̇endi ğana sezingendei boldym: i̇eger men asyp-tasqannan
şaranalarğa bilgenimdi jasap, Qūdaidyñ özin yğystyryp tastamaq
bolyp jürsem, Runa degen sottalğan äiel Jaratqannyñ mağan
jibergen i̇elşisi, onyñ Keñpeiildigi men Keşirimdiliginiñ körinis
berui bolar?.. Bälkim, būl meniñ boiymdağy Izgilikti synau şyğar?!
Osyndai oilardan äri küiinip, äri janym jai tapqandai
boldy. Ūiqymnan ūiatyp, öz-özimnen kümändanuğa jetelegen,
menmendigim men täkapparlyğymdy sezinuge mäjbür i̇etken osy
bir sottalğan äielge degen rizaşylyq sezimine bölendim. Onyñ
aldynda basqa qyrymnan köringim keletinin tüisindim. Sol mezet
Runağa telefon soğyp, uaqytşa otyrğan oqşau kamerasynan
şaqyryp alyp söilesuge bolmaitynyna ökindim. Oğan aitatyn
sözim köp i̇edi, onyñ jauaby da köbirek bolsa dep tiledim. Rulge
otyryp, tün işinde sol otyrğan kamerağa tartyp ketip, şyğaryp
alyp söilesetin mümkindigim bolğanda ğoi! Biraq būl qūrğaq qiiäl
ğana-tūğyn. Qolymnan bar keleri – i̇erteñgi kezdesudi kütu ğana; i̇endi
aldağy jolyğuymyz qalai öteri turaly qiiäldai bastadym. Runany
kabinetke kirgizip, i̇ekeumiz oñaşa qalğan kezde qasyna baryp
qolyn alyp amandasamyn da: «Keşiriñiz, Runa, ötinemin, keşegi
äñgimemizge qaita oralaiyqşy. Sizdiñ oilaryñyzdy baiyppen
tyñdağym kelip tūr, sizden osyny sūrar i̇edim. Meniñ pikirimdi de
tyñdap köriñiz». – «Tamaşa! – dep til qatar i̇edi ol, sodan keiin şyn
jürekten bylai dep moiyndaidy: – Al, men sizdi, professor, i̇endi
qaityp körmeitin şyğarmyn dep oilap i̇edim. Tañerteñ meni kelgen
Şyñğys Aitmatov
jağyma qaitadan äketedi, qarğys atqan qaskünem äieldi būrynğy
zonasyna qaitadan aidap aparyp, tağy da sottaidy da, Sibirge
nemese Altaiğa auystyrady ğoi dep kütkenmin, kenetten kezekşi
qarauyl kelip, professor Kryltsov Andrei Andreeviçtiñ qaitadan
şaqyrtyp jatqanyn aitty. Mine, i̇endi aldyñyzda tūrmyn...»
«O, Qūdiretti Qūdai! Qandai aqymaqtyqqa ūryndyryp tūrsyñ
meni? – dep sybyrladym men şarasyzdanyp. – Balalyq qoi būl,
toqtata körşi meni, i̇esim auysyp bara jatqan joq pa özi!»
İiä, ärine, ūlylyqtan mazaqqa ūşyrauğa deiin bir-aq qadam;
degenmen, qanşama külkige qalsam da sol tüni bäri özim qiiäldağandai
boluyna şynymen daiyn i̇edim. Meili, solai-aq bolsyn, añsaryñ
auğan alañğasarlyqty kütudiñ özi de baqyt i̇eken ğoi!
Kenetten janymdy bilep alğan osy serpilisten keiin
kökjiekti tūmşalai bastağan qara būlttai bolyp äldebir
auyr küdik boi köterdi – şynymen, inkubalardyñ qūrsağynda
jetilgen ikstekterdi ömirge äkeluge moraldyq haqym bar ma özi?
Būl äreketimdi qandai ūly mūrat arqyly aqtap aluğa bolady?
Jasyratyn nesi bar, mūndai kümän kökeiimde baiağydan beri
būğyp jatqan, biraq özim de, äriptesterim de osyny i̇eşqaşan
aşyp aitqan i̇emespiz. Ğylymnyñ jetistikteri tek öz-özimizdiñ
ğana i̇emes, sonymen qatar, qoğamnyñ aldynda da mereiimizdi
ösirip tūrğan. Alaida, keide ğylym men ar-Uiattyñ qanşalyqty
säikes kelmeitini, köbinese ğylym men qylmystyñ astasyp
jatatyny jönindegi mysaldy HH ğasyrda alystan izdeudiñ
keregi de joq.
Mine, türmede jazasyn ötep jürgen äieldiñ türtki boluymen
meniñ de ar-Uiatym ūiandy. Runa meni ata-anasynyñ kim i̇ekeni beimälim, tūqymy belgisiz teksiz balalardy inkubalardyñ kömegimen
ömirge äkeludiñ adamzatqa jat qūbylys i̇ekenin moiyndauğa mäjbür
i̇etti.
Ol i̇ekeumizdi jolyqtyrğan qandai küş, ajal tabaldyryğynan
attağanğa deiin i̇ekeumizdi mäñgi bailanystyryp ketken ne närse,
Tau qūlağan
mūny tek tağdyrymyz ğana biledi... Būl jöninde i̇eşteñe aita
almaimyn...
Sol tüni meniñ de ömirimde betbūrys bolğany anyq. Adam
aitqysyz batyldyğymen, oilauğa da jüregiñ daualamaityn qaisar
qylyğymen ömirtanymymdy tübegeili özgertip jibergen äielden
keşirim sūrauğa daiyn i̇edim. Özimniñ adam balasyna qarsy jasap
jatqan qastandyğymnan bas tartu üşin onyñ aldynda tizerlep
jyğyluğa da arlanbas i̇edim. İeger ol meniñ mahabbatymdy qabyl
alyp, tiısinşe jauap sezim bildirse, ömirlik jarym boluyn da
ötinuim ğajap i̇emes-tūğyn... İiä, solai!
Mūny qalai isteitinimdi oilağanym da joq, ol ūzaq merzimge
sottalğan äiel, biraq, i̇eger ol kelisim berer bolsa, tek i̇ekeumiz birge
boluymyz üşin ğana oğan ilesip kez kelgen jaqqa – ormanğa, tauğa,
teñizge, qaida bolsa da tartyp otyrar i̇edim... Qañğyp jürip jaña ömir
bastasam, būl meniñ ötken ömir jolymda jasağan zūlymdyğymdy
öteu üşin şalğan qūrbandyğym bolar i̇edi...
Būl turaly bir ret oilağannan keiin i̇endi qaityp toqtai
almai qoidym. Qiiäl degende şek joq i̇eken ğoi. Öz boiymda,
sana-sezimimde keri qaitu degendi bilmeitin aiausyz qatal töñkeris
jasadym. Söitip, armandai bastadym. Meniñ jaña ömirim küni
i̇erteñ, Runany kabinetime i̇ertip äkelip, i̇ekeumiz oñaşa qalğan sätten
bastaluğa tiıs. Öz boiymda bolğan özgeris turaly tüsindirip, qalai
tazarğanymdy aityp berip, ol üşin bärine daiyn i̇ekenime sendiruim
kerek. Tek ol kelisimin berse i̇eken, meniñ boiymnan özi süie alatyn,
sol süiispenşilikke tatityn adamdy köre alsa i̇eken. Meniñ şyn
aityp tūrğanyma köz jetkizip, i̇ekeumiz birge boluğa tiıs i̇ekenimizge
sense i̇eken...
Divannyñ üstinde jatyp, tün ortasy auğan şaqta ğana közim
ilinip ketipti, biraq jaisyz ūiyqtadym. Tañ aldynda aspan astyn
jañğyryqtyrğan künniñ kürkirinen ūiandym. Şatyrdy sabalap,
jañbyr qūiyp tūr. Közimdi jūmyp jatsam da, tabiğatta ne bolyp
jatqanyn anyq körip tūrmyn, qūddy osy nöserdi özim qoldan
Şyñğys Aitmatov
jasağandaimyn, kök jüzin tilip ötken naizağaidy da, qūtyryna
tökken jañbyr suynyñ salmağynan ağaştardyñ synyp keterdei
bolyp iıle maiysqanyn da, bas sauğalaityn qalqa izdep bezip bara
jatqan bir top qūsty da körip jatyrmyn...
Sol jañbyrdyñ arasynda özim de samğap ūşyp bara jattym.
Terezeden ūşyp şyğyp, üilerdiñ şatyrlarynan joğary köterilip,
köşeler men saiabaqtardyñ üstimen qalyqtap kelemin. Naizağai
men qara būltty qaq jaryp betim auğan jaqqa qarai ūşyp baramyn,
– jer betinde bir türme bar, onda inkuba boludan bas tartqan bir
äiel otyr, ol da jañbyrdyñ şuyn i̇estigen... «Runa! Runa! – dep
aiğailaimyn. – Būl menmin! Seni izdep jürmin!..» Men oğan kök
jüzinen aiğai salğan sätte, jañbyrdyñ şuylyna qūlağyn türip
otyryp, ne oilady i̇eken ol?..
İertesine öz-özimdi barynşa küştep, klinikadağy barlyq
qyzmet ädettegi qarqynymen jürip jatqanyn qadağalap, özim de
berile jūmys istep otyrğandai tür körsettim. Bäri kündegidei ötip
jatty. Meniñ özgerip ketkenimdi, büginnen bastap müldem basqa
adamğa ainalğanymdy i̇eşkim bilgen joq...
Men özimniñ jūldyzdy sätimdi küttim. Uaqyt bolsa toqtap
qalğandai, müldem baiau ötip jatyr.
Kündegidei jūrttyñ köz aldynda bolatynmyn, öz mindetimdi
atqaryp jüre berdim. Biraq, būl men i̇emes, basqa adam i̇edi...
Uaqyttyñ jyljuy tasbaqanyñ aiañynan beter...
Belgilengen merzim jaqyndap qaldy. Qazir Runany alyp kelui
kerek... Mine, ol... Biraq, ony äkeletin i̇emes.
Tağy şirek sağat ötti. Äli joq. Telefon soğyp, maşinanyñ
şyqqan-şyqpağanyn biludi tapsyrdym... Hatşy qyz habarlasyp,
maşinanyñ uaqytynda şyqqanyn anyqtady.
Men i̇endi alañdai bastadym. Ne boluy mümkin? Älde jolşybai
apatqa ūşyrap qaldy ma?
Sağat tili üşke taiap qaldy. İendi qaşan? Būl joly özim
telefon soqtym. Maşinağa birdeñe bolypty dep jauap berdi.
Tau qūlağan
Sol kezde hatşy qyz jügirip kirdi. Tüsi būzylyp ketken.
– Ne boldy? – dep aiğailadym oğan.
– Patsient äiel qaza tauypty!
– Būl qalai? Qandai patsient?
– Biz kütip otyrğan äiel. Jaña ğana joldan habarlady.
– Apatqa ūşyrağan ba?..
– Joq, apat i̇emes. Ol qaşpaq bolypty...
– Qaşqan ba? Sodan?
– Ony atyp öltirgen.
– Tüsinsem būiyrmasyn!..
– Qazir özderi keledi, sonda aitatyn şyğar...
İiä, meniñ keşegi nūsqauyma säikes, № A-6-87 sottalğan äiel
R.F.Lopatinany belgilengen uaqytta klinikağa jetkizu üşin
maşinamen alyp şyqqan.
Jolşybai, qalanyñ syrtynda, joldyñ Mäskeu özeni mañyndağy ormandy kesip ötetin tūsynda sottalğan äiel jüregim ainyp
barady, būdan äri joldy kötere almaimyn dep şağymdanypty,
maşinany toqtatyp, dalağa şyğuğa rūqsat i̇etuin ötingen, qūsqym
kelip tūr dep jalynğanğa ūqsaidy...
Amalsyzdan toqtauğa tura kelipti. Äiel dalağa şyqqan soñ
joldan birer qadam şetke şyğyp, kenet ormanğa qarai qaşa
jönelgen. Küzetip kele jatqan qarauyl äiel soñynan tūra
quypty. Toqta dep būiyrğan i̇eken, sottalğan äiel mūny qūlağyna
qystyrmapty. Qarauyl «atamyn» dep aiğailağan. İeskertu retinde
i̇eki ret auağa atypty. Degenmen, tiridei ūstamaq bolyp, soñynan qua
bergen. Sol kezde aldarynan Mäskeu özeniniñ iıni şyğypty, qaşqyn äiel toqtamastan özenge qoiyp ketipti. Qarauyldyñ atqannan
basqa amaly qalmapty. Qaşqyn äiel sol jerde mert bolğan.
Mäiitin sudan şyğaryp alypty...
Keiin özimnen i̇eñ kemi myñ ret sūrağan şyğarmyn: – Nege
büitti ol? Ne üşin? Mūnysy qalai? Amaly tausylğannan ba?
Qoryqqannan ba? Jiırkenu me? Jek köru me? Älde būl narazylyq
bildirudiñ bir türi me i̇eken?
Şyñğys Aitmatov
Būl sūraqtarğa i̇endi i̇eşkim de jauap bere almaidy... Qalai kelse,
solai ketti... Ol bizdiñ täjiribemizdiñ alğaşqy qūrbany bolatyn.
Kün batqanşa kabinetimnen şyqpai qoidym. İesikti işinen
ilip alyp, otyra berippin. Jan düniemde ne bolyp jatqanyn
sezgen bir adam bolğan joq. Şirkin-ai, tüni boiy daiyndalğan
isime osyndai qaiğyly jolmen qarsy tūrmağanynda ğoi! Şyndyq
sonyñ jağynda i̇ekenin, ğylymnyñ jetistigi qanşama qol jetpes
biıkke köterilgenimen, ol da ötpeli i̇ekenin, ğylymnyñ örleui
toqtamaityny, biraq obal-sauaptyñ aldynda onyñ da tükke
tūrğysyz i̇ekeni turaly aitqym kelgenin bilmesten qaza tapqany,
mezgilsiz ketip qalğany qandai ökiniş, qandai qasiret! Mäñgiliktiñ
mäni men damuyn boiyna siñirgen Ruhtyñ aldynda asqaqtai alatyn
i̇eşteñe de joq..
Kabinetimde otyryp i̇eñireumen boldym. Ömirimde bir-aq ret
körgen äieldi joqtap jyladym... Qalğan ömirimde onsyz baqytsyz
bolarymdy tüsingen i̇edim...
Keşkisin tas jolğa şyqtym, biraq, onyñ qaza tapqan ornyna,
Mäskeu özeniniñ orman syrtyndağy iınine jaqyndai bere keri
būryldym. Būl onyñ mert bolğan jeri, osy toğai arqyly qaşyp,
özenge sekirip ölgen... Söitip, ainalma jolmen qaittym...
İeger şarasyzdyqtyñ şegi bolsa, üige barğan soñ sol şektiñ de
salmağyn meilinşe tarttym ğoi deimin. Mağan berilgen jaza osy
i̇emes pe i̇eken?! Tün işinde üidi basyma kötere aiğai salyp, i̇eñirep
jylaumen boldym... Joq ol. Meniñ özine ne aitqym kelgenin, qalai
täubama kelmek bolğanymdy i̇endi i̇eşqaşan bile almaidy. Ol meni
ömiriniñ soñğy sätine deiin özim aşqan ğylymi jañalyqtardy
ikstekterdi ömirge äkelu üşin paidalanyp jürgen jeksūryn dep
ketti... Şölmektiñ auzynan simirip otyrğan viski de qaiğymdy
seiiltuge kömektespei qoidy. Muzyka tyñdasam serpiletin
siiäqtymyn, biraq ondai muzyka da joq i̇eken...
Öz boiymda mülgip jatqan sol muzykany biraz jyl ötken soñ
i̇estidim. Japon teñizinde kememen jüzip kele jatqanbyz. Keşki
Tau qūlağan
uaqyt bolatyn. Jūldyzdy aspannyñ astynda qalğyp ketken
araldardyñ sūlbasy su betinde qarauyta körinip, Uaqyt pen
Materiiänyñ äldebir qūpiiä qospasy tärizdi äser i̇etedi. Ainala
typ-tynyş, salqyn samal i̇esedi, tolqyndardyñ şylpyly baiau
ğana i̇estilip tūr... Birneşe keñestik ğalym Nagoiiağa konferentsiiäğa
qatysu üşin kelgenbiz. Äriptesterim men audarmaşylar dämhanada
qalğan. Jūmbaq syrly i̇elsiz araldarğa köz jiberip, palubany
kezip jürgem. Jağalaudyñ jaryğy alystan älsiz ğana jyltyrap
körinedi. Bağytymyz sol jaq. Kemede jūlqyna sekiruge şaqyratyn
rok äueni tolassyz kürkirep tūr. Kenetten rok dausy basyla qaldy.
Sosyn sezimge toly äsem äuen i̇estildi. Būl japonnyñ enkasy –
süigen jaryna degen sağynyş, jalynyş pen tüsinbestik, kütu men
keşirimge toly syrşyl än bolatyn... Sol kezde Ol äiel de osynda,
tura qasymda, mümkin äne bir aralda tūrğan şyğar, ol da osy ändi
tyñdap tūr jäne meniñ özi turaly tolğanatynymdy biledi-au dep
oiladym...
Sol mezet bärinen de, barşa adamnan da aulaq ketuim kerektigin
tüsindim...
Qaita qūru jyldary ikstekter öndirisin toqtatudyñ säti tüsti.
Gorbaçevqa kirgenmin. Jarty jyldan keiin ğaryşqa, orbitalyq
stantsiiäğa attandym. Osynda ğaryş taquasy Filofeige ainaldym.
Syrt qarağanda būl aqymaqtyq bolyp körinui mümkin. Biraq, men
üşin olai i̇emes...
Ötken ömir jolym maza berer i̇emes, qyr soñymnan qalmai qoidy.
Jauaby tabylmaityn bir sūraq tamağyma keptelip tūryp qalğan
süiek siiäqty – ömirge kelip ülgergen, qazir ösip jatqan ikstekterdiñ
tağdyry ne bolmaq?.. Şyqqan tegi belgisiz bolyp tūrğan kezde būl
turaly i̇eşkim bilmek i̇emes. Dūrysy, az ğana top – meniñ būrynğy
äriptesterim ğana biledi. Olardyñ men turaly ne oilaitynyn da
şamalau qiyn i̇emes: opasyz, ğaryşqa qaşyp tyğylğan qorqaq
deitin şyğar... Biraq olardyñ pikirinde jūmysym joq, meni qinap
Şyñğys Aitmatov
jürgen būl i̇emes. Öz-özimdi qarğap-silep, beişara mazohist, ittiñ
balasy dep ataitynymdy da i̇eşkim bilmeidi. Qazir Jer betine qaita
oralyp, bizdiñ zerthanada ömirge kelgen säbilerdiñ közine üñiler
me i̇edim!.. Būl turaly ne üşin jazyp otyrmyn? Öitkeni, bizdiñ ol
isimizdi tüzeuge bolmaidy. Ömirge kelgen sätte-aq qazynalyq adam
bolyp jaralğan sol beibaqtardyñ küni ne bolmaq? Özderiniñ kim
i̇ekenin i̇erteñ-aq tüsinedi ğoi. Sonda qoğamğa qandai közqaraspen
qaraidy? Uaqyt öte kele ikstekterdiñ boiynda adamzattan kek
alyp, külli dünieni joq qylyp jiberu tilegi ūianyp jürmei me?!
Meniñ osynda, ğaryşta jürgenim, al, olardyñ, ikstekterdiñ jerde
qalyp, ösip jatqanynyñ özi de sūmdyq. Basqa söz taba alar i̇emespin.
Olardyñ bolaşağy üşin jauapkerşilikti i̇eşqaşan moinyma almap
i̇edim ğoi, bar bolğany olardy ğylymi jolmen ömirge äkeludi ğana
şeştim dep öz-özimdi aldarqatuyma bolar i̇edi. Biraq büitip aqtala
alarmyn ba?! İendi olar bärin bastap alyp, ömir basqa arnağa auğan
kezde jan-jaqqa bytyrap qaşa jönelgen, osy istiñ basynda tūrğan
adamdardy qaidan tappaq? Tipten, KGB-nyñ özi de kelmeske ketti...
Meili, naq sonyñ qūryğany dūrys boldy...»
Osy jerden Filofeidiñ täubasy da üziledi.
Osy täubağa keludiñ mätini, Filofeidiñ soñğy joldauy Entoni
İungerdiñ qolyna qys bastalğan kezde ğana tidi.
Netken şytyrman ömirbaian, mūndaidy i̇eşkim oiynan şyğara
almas, dep qamyğa oilady ol sol bir qystyñ küni rulde kele
jatyp, japalaqtap jauğan qar maşinanyñ äinegine qalyqtap kelip
qonyp jatyr. Filofeidiñ täubağa kelu retindegi jazbalaryn tüni
boiy oqyp, sonyñ äserinen äli aryla almai otyrğan bolatyn.
Qyzyq, dep oilady ol, i̇eşkim de büitip ölip körgen i̇emes. Qazir
Filofei dünieniñ törinde ğaryştyq mumiiä bolyp ūşyp jürgen
şyğar, planetadan tys jerde özin-özi öltirgen birden-bir adam sol
ğana. Aqyrğy mekenin şeksiz ünsizdik äleminen tapty. Mine, i̇endi özi
turaly tağy bir habar berip otyr...
Onyñ tağdyry basqalarğa sabaq bolsyn dep, äldebir tylsym
Tau qūlağan
qūdiret aldyn ala josparlap qoiğan dep oilauğa da bolatyndai.
İiä. Biraq, sonyñ ötemi qandai?!
Mūndai jolğa tüsken adamnyñ qateliginiñ ötemi qaşan da
qymbat bolmaq. Bir ret barşa uaqytqa arnalğan Sabaq berilmep pe
i̇edi. Onyñ qūny Golgofa arqyly öteldi. Ärkimniñ öz bağasy bolady.
Būl kisi öz qateliginiñ qūnyn ğaryşta jürip ötedi.
Qūrsağyn jaryp şyqqan jas säbiın balalar üiiniñ
tabaldyryğyna äkep tastauğa bara jatqan anasynyñ tabanynyñ
astynda syqyrlağan qardyñ dybysy ğaryşta jürgende de i̇estilip
tūrdy ma i̇eken? Säbiın soñğy ret kökiregine qysyp, aqyrğy joly
köterip kele jatqan anasynyñ jüreginiñ dürsili ğaryşta da i̇estilip
tūrğany ma?..
Orys tilinen 2005 jyly audaryldy.