Kassandra Tañbası

Roman
(HH ğasırdıñ küpirlikterinen)
Kassandrağa ğaşıq bolıp, biraq onıñ jüreginde jauap sezim
oyata almağan Apollon ol qızdı qatal jazalap, onıñ säuegeyligine
eşkim senbeytindey etti…
(Ejelgi grek añızınan)

Ol ekeuimen salıstırğanda, äli ömirge kelmegen, aspan astında
istelip jatqan zulımdıqtardı körmegen jan äldeqayda päk,
äldeqayda baqıttı edi.
(Ekkleziast)

I
Bul jolı da äueli Söz payda boldı. Sol bir mäñgi ölmeytin
syujettegidey.
Sodan keyin bolğan jäytterdiñ bäri de sol Aytılğannıñ saldarıtuğın.
Alayda, osı bir oqıs oqiğanı basınan keşkenderdiñ köpşiligi,
keyinnen ömirbayan jazğanda, ömirde özderi kuä bolğan eñ bir
tañğajayıp oqiğa retinde naq osını aytamız dep oylay qoymağan
şığar. Onıñ üstine, sol kuägerlerdiñ bäri osı jäyt turalı
estelikterin: «Sol küngi tañğajayıp oqiğa quddı bir şıtırman
oqiğalı romandağıday örbidi» degen söylemnen bastaytın.
Bul ras bolatın. «Tribyun» gazetiniñ qızmetkerlerine bas redaktordan kelip tüsken nusqauda basqarma müşeleri otıratın qabatta
şuğıl ötkizilgeli jatqan redkollegiyä jinalısı kezinde eşqayda
habarlasuğa, telefon şalğandar men faks jibergenderge jauap beruge, redaktsiyäğa keluşilerdi qabıldauğa bolmaytını qatañ eskertildi.
Bäri de osı şuğıl jinalıstan bastaldı.
Tau qulağan
Gazet betinde munday mälimdeme jariyälau degen adamnıñ öñi
tügil tüsine de kirmes! Biraq, bir toqtamğa kelip, tezdetip äreket etpese tağı bolmaydı. Mäsele osılay qoyılıp otır – ekiniñ biri.
Söytip, «barşa qurlıqtardağı aqıl-oydıñ ämirşisi» degen atağına
şañ juıtqısı kelmeytin «Tribyun» de arbalıp qaldı (keyin
bäsekelesteri munı äzäzildiñ arbauı desip jürdi), öytkeni, bar gäp
mınada bolatın – bükil älem halqın esten tandırarlıq tosın habardı jurtşılıqtıñ nazarına usınu kerek pe, joq pa? Bul materialdı jariyälauğa äzirşe tek osı redaktsiyäğa ğana usınıs jasalıp
otır, sondıqtan olar täuekelge bel buıp, adamzat tarihındağı
burın-soñdı qulaq estip, köz körmegen şulı jañalıqtı dereu
jariyälauğa şeşim qabıldadı.
Mine, sol kezde, oqiğa endi ğana örister aldında redaktsiyädağı
şoluşılardıñ biriniñ aytqan sözi biraz adamnıñ esinde qalıptı.
«Mine, jigitter, boldı, – dedi ol älgi material basılğan, äli siyäsı da keppegen gazet sanın qolına ustap turıp, – tarih qiyäldan da
ozıp ketti! Bul bizdiñ, «Tribyunniñ» arqasında jüzege asıp otır!
Munday jetistikke eşkim jete almaydı, basqalar üşin bul alınbas
asu bolıp qala bermek. Al, qalğanın körip alarmız, buğan ömirdiñ
özi töreşi. Bul qayda aparıp soqtıruı mümkin? Onı köre jatarmız!
– Sosın basın şayqap qoyıp, bılay dep qostı: – Degenmen,
äriptester, mınanı eskertip qoyayın, ärkim öz qamın özi oylasın –
bir sağattan keyin ne bolatının eşkim bilmeydi».
Aşığın aytqanda, onıñ qauiptenetin jöni bar edi. Munı bäri
de tüsindi. Sol küni redaktsiyädağı köñil küy auanı sät sanap özgerip
turdı – bas redaktordan bastap jurnalistika fakultetinen osında täjiribe jinaqtap, bolaşaq habarların jazuğa maşıqtanu üşin
kelgen studentterge deyin birese esikti jauıp alıp, bir-birimen
tildesuden de qaşqalaqtap, üstelderinen bas kötermey şuqşiısa
qalsa, endi birde jappay sendelisip, dälizder men bölmelerdi kezip,
işki tolqınıstan közderi jaltıldap, bir-birimen jarısa auız jappay söylep ketedi. Alayda, basqa närseni oylaytın uaqıt ta jetken
bolatın – esik-terezeni mıqtap bekitip qoyu kerek edi, äytpese aşuğa
Şıñğıs Aytmatov
bulıqqan köşedegi tobır munday habardı jariyälağan redaktsiyänıñ
külin kökke uşıru üşin basa-köktep kirip kelui ğajap emes, buğan
kümändanğan eşkim bolğan joq, öytkeni, bul üşin sebep te jetkilikti,
onday jağdayda qutırınğan tobır (oğan eşqanday politsiyänıñ şaması jetpesi kämil) äynek ataulını şağıp, telefondardı tabanğa
salıp taptap, jihaz ben jazu quraldarın qiratıp, janjal şıqqan
jerge elden burın jetetin teledidar tilşileriniñ aldında bulardı
– bir sağattıñ işinde külli älemdi şulatıp, adam balasın Qudaydıñ
özine qarsı qoymaq bolğan gazetşilerdi jağasınan alıp silkileui
äbden mümkin…
Al, äzirşe eşteñeden alañsız adamdar Amerikanıñ osı bir
ülken qalasınıñ köşelerimen ädettegidey ersili-qarsılı ağılıp
jattı, äynek qabırğalı biik üylerdiñ arasımen josılğan adam
selimen qatar, jaltırağan maşinalar nöpiri de tolassız qozğalıs
üstinde, kök jüzinde qalıqtağan tikuşaqtar kün säulesimen jaltjult şağılısadı. Burın mızğımastay köringen bolmıstıñ
qupiyä ölkesine basa-köktep kirip, küpirlikke belşeden batqan
künähar gazetti silkiley ayğaylap, alañdı azan-qazan etken,
tozaqtan şıqqan tajaldı apanında tunşıqtıruğa şaqırıp,
uran tastağan, söytip aynalanı tügel dürliktirgen eşkim köriner
emes…
«Tribyun» öz bäsekelesteriniñ aldın orap ketuge asıqtı.
Asığıs-üsigis terilip jatqan gazet sanındağı ğarıştan kelgen bul
material jartı sağat keşigip şığar bolsa, keyingi saldarı qalay
boların oylap jatpastan, älemniñ kez kelgen tükpirindegi basqa
bir gazettiñ onı sol küyi basa salmasına kim kepil? Sondıqtan,
osıdan keyin dünieni topan su basıp, jer betindegi tirşilik ataulı
tügel tuñğiıqqa jutılsa da, sodan keyin eşqanday gazet ataulınıñ
keregi bolmay qalsa da, «Tribyunniñ» onday mümkindikten ayırılıp
qaluına bolmaytın edi…
Al, künderdiñ küni bolmay qoymaytın sol topan sudıñ qoyması
– ulı muhit bul kezde öziniñ alıp ağıstarın erkelete oynatıp,
aragidik jal-jal tolqındarın aspanğa şapşıtıp qoyıp, kün
Tau qulağan
säulesimen qubıla jaltırap, jılt-jılt etken küyi jer şarın ayalay terbetip, qurılıqtardıñ arasında buyığıp qana jatqan bolatın.
Atlant muhitınıñ üstimen uşıp kele jatqan äue kemesiniñ
äyneginen şetsiz-şeksiz su älemin qızıqtağan Futurolog osınau
şaqırayğan kün säulesine jonın tosqan muhitqa süysinip keledi,
şının aytqanda, bul jerde erekşe eşteñe joq – jüzdegen äue
jolauşısı üşin tömende jatqan muhit ta, qay jağıña qarasañ da
bäri birdey siyäqtı körinetin iş pıstırğan tolqındar da, bar-joğı
bilinbeytin kökjiek te amalsızdan köz jiberer aynaladağı körinis
qana. Al, Futurolog adamnıñ tüymedey ğana köz janarına ulanğayır älemdik keñistiktiñ tutas sıyıp ketetini qanday keremet dep
tañırqap kele jatqan. Onıñ üstine, bul kezdeysoq qubılıs emes.
Tipten, kök jüzinde erkin qalıqtağan qus patşası bürkit te aynalanı
tügel köre almaydı. İyä, qoldan jasalğan ekinşi bolmısqa aynalğan
tehnikalıq jetistikterdiñ arqasında adamzat öz boyınan älemdegi
san aluan qubılıstarğa beyimdele biludiñ jaña qorların tauıp,
birtindep Qudaydıñ ğana qolınan keler qudiretke ie bolıp otır.
Sanağa sıymas şeksiz biikte közge şalınbas quyınday jüytkigen
Quday ğana jer şarın tügel baqılay alsa kerek. Uşaqtıñ tolassız
güriline erine qulaq tosqan Futurolog osınday oylarğa berilip kele
jattı. Öz-öziñmen oñaşa qalğan qanday rahat… Muz salınğan ülken
bokalğa quyılğan altın tüstes viskiden boyı balqığan ol qanın
qızdıra maujıratqan ıstıq lepti bötensigen joq, kerisinşe, öz
erki özine tigen osınday oñaşa sätti uzağıraq soza tüskisi kelgen.
Qasındağı orındıqtarda äñgimemen alañdatar eşkim bolmay, bir
qatarda bir özi otırğanı qanday jaqsı boldı, bul da qazir sirek
kezdesetin jäyt.
Futurolog Evropağa kezekti saparınan qaytıp kele jatqan.
Ilği ziyälılar jinalğan tağı bir halıqaralıq konferentsiyä, osı
bir kosmopolittik ortadağı tausılıp bitpes aytıs-tartıs, aluan
türli közqarastar men kereğarlıqtardan turatın, bir-birinen tuındap, özara ulasıp jatqan pikirtalas. Tağı da älemdik örkeniettiñ
Şıñğıs Aytmatov
bolaşağı, bir bağıtta damudıñ qauiptiligi jäne sol siyäqtı
ärqaşan kökeytesti bolıp qala beretin basqa da mäseleler turalı
äñgime qozğaldı; garvardtıq ğalımnıñ bar ömiri osı mäselelerdi
payımdauğa ketti dese de boladı, jıl ötken sayın osı bir säuegeylik
ğılımın qanşalıqtı meñgere tüskendey köringenimen, talmay
zerttegen salası – adamzat qauımınıñ bolaşağı jönindegi uşıqiırsız mäseleler eşqaşan sırın aldırmastay körine beredi.
Key kezderi tağdırdı aldın ala boljap, bügin de, erteñ de, tipten,
mıñdağan jıldardan keyin de eşkim eşqaşan uğına almaytın
ömirdiñ mänin biluge tırısıp, ğumır boyı äure boludıñ keregi
bar ma özi degen oyğa da berilip ketedi. Biraq, bolaşaqtı boljamaq
bop, keleşekke qiyäl jügirtuden bas tartu oñay emes, kökjiekten
endi ğana qılañ bergen bulıñğır elestiñ ne ekenin tap basıp, däl
aytıp beruge degen umtılıs qanşama sanañdı sarsıltqanımen
ümittendirip, üzdiktirip qoyatını bar. Bolaşaqtıñ sulbası
bayqalmağan tağdırıñnan ne qayır, täyiri! Alayda, ğılımi
turğıdan saliqalı boluğa, «tartıstan biik turuğa» tırısıp, tarih
tegerşiginiñ qay bağıtta döñgelep bara jatqanın, qanday quzdan
qulauı mümkin ekenin boljap, säuegeylik aytu keyde qiınğa tüsedi;
sonıñ özi tegerşik emes, bola qalğan künde de äldenege soğılıp,
şabaqtarı sınğan, özi qiqa-jiqa bolıp mayısıp, döñgelemek tügil
özdiginen ornınan qozğaluğa da jaramaytın äldebir qirandı şığar
– äyteuir qozğalıstıñ osı türine ğılımda basqa bir atau tabılmayaq qoydı. Äri qoldanbalı, äri qayşılıqqa tolı «munaralıq»
futurologiyänıñ bar qolınan keleri – şamalau, nobayın jasau,
dolbarlau ğana; söyte tura bärin tüsindirip, bärin boljap bermek
boladı. Biik bolğanımen şatqayaqtap äzer turğan sol «munaradan»
aytılğan keybir boljamdardı estigende tura qaşqıñ keledi, öz
boljamıñnan öziñ qorqıp, aldağı tarihtıñ qaterli qaltarıstarın
köziñ şalğanda, eñ aldımen barlıq jerde bilikke, tek qana bilikke
jetuge aşıqtan-aşıq umtılğan tegeuirindi küşterdiñ bas köteruin
sezgende janıñ şoşidı; olar burınğı zulımdıqtardıñ ornına
jañasın äkeledi, öytkeni, maqsatınıñ qanday ekeni turalı ne aytsa
Tau qulağan
da bilik ataulınıñ bäri qantögis arqılı jürgiziletini ras qoy.
Osınıñ bärine qaramastan, aqiqat pen qol jetpes asqaq murattarğa
umtılğan adam janı üşin futurologiyä degen azap pen tozaqtan basqa
eşteñe emes. Degenmen, adam balası öziniñ bolaşağın biluge qumar,
bul sonau köz jetpes köne zamannıñ özinde-aq bastalğan; jalpı
jurttı tegistey jaqsılıqqa böleu tileginen tuındağan osınau
riyäsız äreketten boyın aulaq salıp, kündelikti küybeñ tirlikten
rahat tapqan adam attı hayuanğa bolaşaqtağı ıqtimal damu jolın
körsetip beruden bas tartu Futurolog üşin öz-özinen bezinumen birdey bolatın. Qanşa jılın osı maqsatqa sarp etti! Qazirgi bas
paydasın ğana közdegen qoğamda «säuegeylerdiñ» öz atına layıq
bolıp qaluı oñay emes. Ömirdi de, ölimdi de qudaylardıñ atınan
ayta salatın Delfı köripkelderi saltanat qurğan dañqtı antikalıq däuir kelmeske ketti. Ökinişke qaray, HH ğasırda säuegeylerdi
mensine bermeydi, äri ayausız sınaytını da bar.
Biraq, bul da sonşalıqtı qorqınıştı emes. Futurolog pen
onıñ äriptesteri özderiniñ käsibi müddelerin ğana közdeytin erekşe ortada ömir süredi. Mısalı, osı jolı ol Evropağa tek älgi
simpoziumğa qatısu üşin ğana emes, öziniñ Mayndağı Frankfurtta basılıp şıqqan jaña kitabınıñ tusaukeserine bola barğan.
Qabıldau kezinde bireu osı jöninde äzildegensip, nemistiñ «mayn»
degen sözin oynatu arqılı Mayndağı ulı qalada «Mayne Herausforderung» («Öz-özimdi sayısqa şaqıruım») degen kitap basılıp
şıqtı, munı tek avtordıñ özinen basqa eşkim joqqa şığara
almasa kerek degen. Sol kitapta bul köpten beri arıla almay jürgen
solşıldıq közqarastan bezingendey bolıp edi. Munısı şınımenaq özin-özi, durısı, jastıq şaqtıñ äuestigin sayısqa şaqıruğa
uqsap ketken de siyäqtı. Älde osı ğasırdıñ ekstremistik ağımın
jeñudi östip özinen bastamaq boldı ma eken.
Tusaukeserden keyin baspasöz mäslihatın ötkizip, qoltañba tarattı, sodan keyin az uaqıt Reyn özeniniñ boyımen sayahattap, seruen kemesiniñ üstinde «Şpigeldiñ» tilşisimen suhbattasqan.
Futurologiyänıñ
jasamıs
aqsaqalın
Reyn
jağasındağı
Şıñğıs Aytmatov
jartastardıñ ayasında suretke tüsirip aldı. Tağı da astarlı
äzil aytıldı – mına käri jartastar sizdiñ kelbetiñizge äldebir
jarasım beredi eken, öziñiz de käri jartas siyäqtı mızğımas
tulğasız. Qiturqılau aytılğan bul sözge mısqılday jauap qattı:
«Maqalañızdı tura solay – «Käri jartastıñ tolğanısı» dep
atauıñızğa boladı». Söytip, Käri jartas biraz sırın aqtardı.
Neşe türli suraqtar qoyıldı. Ğılımda, yağni naqtı ömirde
öz-öziñmen sayısu degendi qalay tüsinemiz? Bul öziñizdiñ ömir
täjiribeñiz ben nanım-senimderiñizdi qayta qarau emes pe? Aqsaqal
ne aytar eken: sarıuayımşıldıqqa salınu – qatal tağdır ärdayım
öz bilgenimen şığara salatın ğumırdıñ qorıtındısın moyındau
ma? Futurologiyädağı avantyurizm turalı ne oylaysız? Aqırı, özöziñizdi qalay sezinesiz degen suraq ta qoyıldı. Reyn şarabı unadı
ma sizge? E, munıñız jaqsı eken! Amerikalıqtar ılği osınday.
Äsirese, arğı tegi nemis bolsa!
Endi mine, şielenisti jarıstan keyin bärin umıtıp, şiırşıq
atqan denesin bosañsıtu üşin şeşinetin jerge asıqqan sportşı
tärizdi Robert Bork ta uşaqtıñ üstinde demalmaq bolıp, ünemi
oyında jüretin jäytterdi umıtuğa tırısıp keledi. Biraq, oylamay otıra almadı. Ömir jolınıñ qorıtındısı retindegi jaña
monografiyäsı turalı oyladı. Özindik bir «Änderdiñ änin» jazıp,
eşqaşan ayaqtalmaytın närsege nükte qoyuğa tiis. Eger säti tüsse,
ärine. Köp jıldıq täjiribeniñ negizinde jaña ğılımi boljamdar
jasay alsa. Robert Borktıñ pikiri boyınşa, adamzat qazir müldem
jaña mäselelermen betpe-bet kelip otır, aldınan burın belgisiz
bolıp kelgen, barşağa ortaq sınaqtar kütip tur; eger kün suıtıp
nemese kürt ısıp ketse onday jağday barşa adamğa birdey qatıstı
bolar edi, bul da sol siyäqtı. Osı jaña mäselelerdi payımday kelip,
adamzat öziniñ birjola joyılıp ketui mümkin ekendigin sezinuge
qabilet tanıtıp qana qoymay, sonımen qatar, osını sezinu arqılı
aman qaludıñ jaña täsilderi men odan äri damudıñ joldarı men
turpatın da taba biluge tiis; eñ mañızdısı osı, öz kezeginde, bul
jañaşa ömir süruge, jañaşa oylana biluge jeteleuge tiis; onıñ,
Tau qulağan
Robert Borktıñ «Änderiniñ äni» osı bolmaq – naq osı turalı,
bolaşaqtağı damu jolı turalı jazuı kerek… Qolınan keler
me eken?. Bul oñay jumıs emes…. Al, uaqıt bolsa zımırap ötip
jatır…
Uşaqtıñ qanatınıñ astında sol küyi şalqıp jatqan şalqar
muhittıñ usaq tolqındarı kün säulesimen jımıñ qağadı.
Şaqırayğan kün, bultsız aşıq aspan, keñistikte samğağan uşaq
– osınıñ bäri muhittıñ üstinde mäñgi qalıqtap turğan qozğalıs
siyäqtı… Endi bir jarım sağattan keyin qurlıq pen jağalaudıñ
sulbası körinuge tiis, sodan keyin uşaq ta qonuğa dayındalıp
tömendey bastaydı, aspandağı üzilis sol kezde ayaqtaladı, adamdarı qujınağan äuejaydağı alğaşqı qadamnan bastap tağı da
adamdardıñ uyığına siñip ketesiñ.
Al, äzirşe uşu saparı ayaqtala qoyğan joq, Futurolog kenetten
bir kütpegen jağdaydıñ kuäsi boldı.
Ol fotosuret tüsirumen äuestenetin, keremet talanttı bolmasa
da ünemi fotoapparatın janınan tastamay özimen birge alıp jürip,
köñiline unağan närseniñ bärin suretke tarta beretin ädeti bar edi.
Äsirese, neşe türli aspan körinisterin suretke tüsiruge qumar. Äyeli
Djessi üyge sıymay ketken sapasız fotosuretterdi qayterin bilmey
qinalatın. Ara-tura renjigen sätterinde munı fotoqoqıs jinauşı
dep atap, bir küni bärin örtep jiberemin dep qorqıtatın, biraq
odan qorıqqannan äuesqoylığın tastağan bul da joq. Keyde özinözi äjualap: «Men stratosferanı zertteuşimin, ğılımda da naqtı
negizsiz boljam jasaymın, fotoğa tüsiretinim de aspandağı bulttar
ğana», – deytin. Bul jolı da öziniñ kollektsiyäsın äldebir erekşe
turpattı qañğığan bultpen toltırsam ba dep oylap, fotoapparatın
dayındap, üyde otırıp köşeni qızıqtağan bala siyäqtı terezege
üñilip kele jatır. Ökinişke qaray, közge eşteñe tüse qoymadı,
aspan şayday aşıq, tek alıs tömende ğana birer şoq kezbe bulttar
buldırap körinedi.
Uşaq belgilengen bağıtpen burıla bergende qisayğan qanatınıñ
astınan muhitta jüzip jürgen bir top kitti körip qaldı. Keñistikte
Şıñğıs Aytmatov
erkin qozğalğan kitterdiñ bärin birdey tutas ta anıq körgende keremet
äser alıp, quştarlığı oyanıp ketti. Tüsinde ılği kit köretini tegin
emes qoy. İyä, tüsinde de olar şalqar muhitta jüzip jüretin. Munı
da özderimen birge saparğa şığuğa şaqıratın siyäqtı edi. Endi, mine,
öñinde de körip tur. Adam sengisiz körinis! Kitter küzde qaytqan tırnalar siyäqtı üşkir sap tüzep jüzedi eken. Özderi jiırma şaqtı.
Uşaq qanatın tiktedi, biraq tömendegi kitter äli körinip tur. Jaljal tolqındardı qaq jarıp, bastarınan asıra şapşıta su şaşıp, birese süñgip ketip, endi birde qaytadan su betine köterilip,
bağıttarınan auıtqımay bir qalıptı jüzip keledi.
Kitterdiñ qozğalısınıñ quatına süysingen Robert Bork bärin
umıtıp, beyne bir özi de sol kittermen qatar jüzip kele jatqanday
sezindi, mine, ol da kit-adamğa aynalıp ketken, qırattan qulağan
nöser suınday bolıp, muhit suı munıñ da jonın sipay sorğalap
jatır. Buırqanğan muhitta keñ tınıspen samğay jüzgen bul kenetten tüysiginiñ tereñ bir tükpirinen boy kötergen äldebir sezim
arqılı budan bılay aqtıq demi tausılğanğa deyingi qalğan ğumırı
kittermen baylanıstı boların tüsindi; osı kezdesudiñ tılsım
sırı da aşılıp sala berdi: mına kitterdi aldınan ne kütip tursa,
bul da soğan jolıqpaq, olar nendey jäytke tap bolsa, bul da sonı
bastan keşpek...
Demek, olar munıñ tüsine tegin kirip jürmegen boldı ğoy?..
Joq, bul kezdeysoqtıq emes. Biraq, qazir bular qayda asığıp
baradı eken? Munı qayda ertip aparmaq, sondağı maqsattarı ne?
Osınşama qaşıqtan surettiñ anıq şığarına sene qoymağanmen,
fotoapparattıñ tetigin bastı.
Kelesi sätte üyine habarlaspaq bolıp, orındıqtıñ jaqtauına
japsıra ornalastırılğan äue telefonın aldı. Bank şotınıñ
nömirin, qalanıñ kodın, üy telefonınıñ nömirin terip jatıp,
bir sannan jañılısıp ketti de qaytadan terdi. Jaña ğana körgenin
äyeline aytıp beruge asığıp edi. Keyde alğan äseriñdi bireuge
aytqıñ kelip, oy bölisetin adam izdeytin kez boladı ğoy. «Djessi
nege telefondı kötermey jatır?! Qayda jür özi? Älde bir jaqqa
Tau qulağan
şığıp ketti me eken? Munı qarsı aluğa ketkeni me, äli erte emes
pe? Maşinasına soğıp köreyin!» Bir üyir kitti körgenin tek
äyeline ğana aytuğa tiis, söytip osını kezdeskennen keyin aytuğa
bolmaytınday-aq asığa tüsti. Jaqın dostarı Futurologtı ılği
äjualaytın – bul sabazıñ äyeline tüsinde de opasızdıq jasap
körgen emes.
Al, muhittağı kitter bul kezde közden tasa bolıp ketken edi…
– Djessi! – dep ayğaylap jiberdi ol aqırı äyeli telefondı
alğan kezde. – Esiñde me, tüsimde kit köremin deuşi edim ğoy?!
– İyä, munı nege suradıñ? Ne boldı sağan? Qaydasıñ öziñ?
– Jaña ğana solardı kördim! Muhitta jüzip bara jatır eken!
Tüsinesiñ be, bul özi… Bul bir keremet körinis, ömirimde mundaydı
körmeppin… Bul degen…
– Toqta, toqta, sonşama mazasızdanğanıñ ne? Quday üşin, qoya
turşı… Üyge kelgesin aytarsıñ… Kit deydi!.. Munda bir sumdıq
bolıp jatır, qalay aytarımdı bilmey turmın! Jurttıñ bäri
esinen tanıp qalğanday. Bäri jantalasıp «Tribyundi» oqıp jatır! Salondarıñda bügingi gazetter joq pa edi? Biraq, qaydan bolsın… Sender uşaqta otırğanda mına jaqta adam aytqısız dañğaza
köterildi! «Tribyunniñ» şuğıl sanı jarıq köripti, jaña ğana radio
men teledidardan habarladı… Bäri sol gazetti oqıp jatır…
– Ol ne eken? Sayasi jañalıq pa?
– Joq, basqa. Müldem basqa! Sağan qalay tüsindirerimdi bilmey
turmın. Özim äli oqıp bolğan joqpın. Bul müldem basqa närse.
– Ne turalı aytılğan? Ne ol sonda?
– Ğarış taquasınıñ Rim papasına joldauı. Jalpı, barşağa,
barlıq adamdarğa arnalğan…
– Ne-ne? Ol ne qılğan ğarış taquası? Külkimdi keltirmeşi,
ötinemin. Ğarış taquaları degen de bar ma?
– Onı tüsindire almaymın. Bul öte ülken material. Qazir
jurttıñ bäri japırlap sonı oqıp jatır.
– Ne turalı joldau? Mäni nede? Bir-eki sözben ayta almaysıñ
ba?
– Älgi ğarış taquası keremet ğılımi jañalıq aştım deydi.
Şıñğıs Aytmatov
Onıñ aytuınşa, endi adamdar ömirge kelu-kelmeudi özderi şeşetin
bolğanğa uqsaydı.
– Ne aytıp tursıñ, Djessi?! – Futurolog abırjıp qaldı. –
Tük tüsinsem buyırmasın. Ne sandıraq bul? Ondaydı qalay aytuğa
boladı?! Al, sonda Quday qayda qaladı?
– Bilmeymin. Mümkin Quday da osı pikirmen kelisetin şığar.
– Qızıq eken! Ne aytıp kettiñ?! Ne aytıp turğanıñdı tüsinesiñ be
öziñ?! Ne bolıp jatır?
– Kelgesin oqisıñ ğoy. Jurttıñ bäri bir-birine telefon soğıp,
şulasıp jatır… Bäri sasqalaqtap qalğan, köpşiligi ökpeli, tipten,
«Tribyundı» talqandaymız dep jürgender de bar. Dostarımız sen bir
närse aytuğa tiissiñ deydi. Äueli tüsinip alıp, munıñ neni bildiretinin
jäne alda ne bolatının aytuıñ kerek…
– Bul ğarış taquası degen kim özi? Orbitada jürip, esi auısıp ketken astronavtardıñ biri me?
– Älgi keri qaytpaymın dep jariyälağan ğarışker. Baspasözge
şığıp edi ğoy, ğarıştıq ğılımi stantsiyä ekipajınıñ bir müşesi
Jerge qaytıp oraludan bas tartqanı esiñde me?
– Ärine, esimde. Özi orıs, olar üş adam bolıp – Amerika jäne Japoniyä ğarışkerlerimen birge uşqan. Tek atı-jönin umıtıp qalıppın.
– Joldauda özin Filofey taqua dep ataptı.
– Filofey? Bul onıñ şın atı ma eken?
– Bilmeymin.
– Bul – orıstıñ esimi. Qazir orıstardan bärin kütuge boladı. Olar
talay qiındıq körgen halıq… Elden bezip, ğarıştağı qujırasında
otırıp alıp, sol jaqtan jurtqa aqıl aytpaq eken ğoy?! Mine,
jañalıq!..
Tau qulağan
II
RİM PAPASINA!
Kasiettim, Ğalamdağı şalğay jatqan tustan – Jer mañındağı
orbitadan, özim üş jıldan beri ğarıştıq ğılımi-zertteu stantsiyäsında ekspeditsiyäda jürgen jerimnen Sizdi mazalağanım üşin
keşirim suraudan burın Öziñizdiñ aldıñızda oyşa basımdı iemin,
qasietti äkey, jäne şın jürekten qolıñızdı süydim. Meniñ künähar
janımdı keşire otırıp, eger layıq dep tapsañız, özimdi talaydan
beri qinap jürgen, naqtı baqılau jürgizu men tereñ tolğanıstan
şıqqan qorıtındımdı tıñdap köriñiz, bir qarağanda bul bastanayaq jalğan, tipten, tarihi-adamgerşilik täjiribe turğısınan
alğanda ziyändı bolıp körinui ıqtimal, mümkin munı – osılay
boljam jasauğa da batıldıq etip otırmın – Qudirettiñ küşi men
erki sanama siñirgen bolar. Äytpese, qasietti äkey, Öziñizge arnağan
joldauımnıñ qanşalıqtı şekten şıqqandıq bolıp körinerin
jaqsı tüsingendikten Sizdi eşqaşan mazalamas edim. Degenmen, osı
hattıñ mazmunınan bul joldauımnıñ işki mäni tüsinikti bolar dep
ümittenemin.
Sonımen, mäseleniñ tötesine köşeyin. Tağdır meniñ eleusiz ğana
tulğamdı adam ruhınıñ budan burın belgisiz bolıp kelgen qasietin
– adam balasınıñ şarana kezindegi refleksterin tanıp-biluge itermelegen eken, kim biledi, onıñ bar ekenin bilu jäne payımdau bizdi
Jaratqannıñ Isindegi tılsım sırdı tüsinuge jeteleytin şığar.
Küni keşege deyin qupiyä bolıp kelgen osı refleksti täjiribe
jüzinde anıqtau baqıtı mağan buyırıptı jäne men munı adam
balasınıñ damu jolın jetildirudiñ jaña mümkindigi retinde
qarastırıp otırmın.
Sondıqtan, qasietti äkey, muqiyät tıñdap aluıñızdı iltipatpen
ötinemin.
Qaytalaymın, men asa mañızdı jañalıq aştım, onıñ saldarı
adamzattıñ aldağı ömirine sözsiz äser eterine kümänim joq. Özim
Şıñğıs Aytmatov
turalı osılay deuge amalsızdan mäjbür bolıp otırmın, öytkeni,
osı jañalıqtı layıqtı bağalau äzirşe basqa eşkimniñ qolınan
kelmeydi, sebebi, burın-soñdı bolıp körmegen bul jañalıqtıñ
sipatın däl qazir özimnen basqa eş adam tap basıp tani almasa
kerek.
Men jatırda jatqan şarana özi payda bolğannan keyingi
alğaşqı aptalarda-aq aldağı ömirde özin ne kütip turğanın aldın
ala tüysinip, bolaşaq tağdırına degen közqarasın bildire aladı
degen toqtamğa keldim. Eger özi ömirge keludi qalamasa, şarana bul
közqarasın erekşe belgi beru arqılı bildiredi.
Öziniñ osınday qarsılığın bildiru üşin şarananıñ qanday
belgi beretinin de anıqtadım. Bul belgi bolaşaq närestesin
qursağında köterip jürgen äyeldiñ mañdayındağı titimdey tañba
retinde körinis beredi. Bul belgini men Kassandra tañbası dep, al,
qarsılıq belgisin bergen şarananı kassandra-şarana dep atadım.
Şarananıñ öz bolaşağına degen közqarasın bildirip, apat
belgisin beru qasieti onıñ özi anasınıñ qursağında payda bolğannan
keyingi alğaşqı aptalarğa ğana tän. Sodan keyin onıñ munday
qabileti bäseñdey beredi, munıñ özi bolaşaq säbidiñ aldınan kütip
turğan tağdırına amalsızdan moyın usınuına baylanıstı.
Kassandra-şarananıñ aldağı ömirdi qabıl alğısı kelmeui
adamzattıñ özimen birge jasasıp kele jatqanı kümänsiz. Biraq, ayağı
auır äyelderdiñ keybireuleriniñ mañdayında usaq tañbalar payda bolatınına burın da, qazir de eşkim eşqaşan män berip körgen emes.
Men bul tañbanıñ mänin tüsinip qana qoymay, onı neğurlım ayşıqtap
körsetip, anığıraq bayqalatınday etudiñ ädisin taptım. Bul üşin
säulelendiru seanstarın ötkizip, ğarıştan Jerge baqılau-säulesin
jiberemin. Orbitadan bağıttalğan bul säule anasınıñ qursağında
jatqan kassandra-şarananıñ bergen belgisin küşeyte tüsedi. Söytip,
burın jurttıñ bäri sekpil dep qabıldap kelgen usaq tañba baqılausäulesiniñ äserimen jıpılıqtap, jıltıldap turatın boladı.
Baqılau-säulesi atmosferada bayqalmaydı jäne adam ağzasına
eş ziyänın tigizbeydi. Men onı ğarıştan barlıq qurlıqtarğa,
bükil planetağa jiberemin. Bul säulelendirudiñ maqsatı – kassan-
Tau qulağan
dra-şaranalardı jappay anıqtau. Yağni şaranalarğa «ğarıştıq
saualnama» jürgizbekpin. Kassandra-şarananıñ jetkizgisi kelgen
habarınıñ mäni şamamen mınau: «Eger öz erkimde bolsa, jarıq
düniege kelmes edim. Sizderdiñ suraqtarıñızğa jauap retinde osı
belgini berip otırmın, munı bolaşaqta tek özimdi ğana emes, jaqıntuıstarımdı da kütip turğan qasiretti sezinu dep bağalaularıñızğa
boladı. Eger bul belginiñ mänin tüsinseñizder, bilip qoyıñızdar,
men – kassandra-şarana, eşkimge auırtpalıq äkelmesten, ömirge
kelmey-aq qoyğandı qalaymın. Sizder suradıñızdar, – men jauap
berip turmın: meniñ ömir sürgim kelmeydi. Al, eger osı qalauımdı
tıñdamastan, ömirge keluge mäjbür etseñizder, onda barşa
zamandardağı barlıq adamdar siyäqtı mağan da mañdayıma jazılğan
tağdırımdı qabıl aluğa tura keledi. Ne isteymiz, munı özderiñiz, eñ
aldımen, meni ömirge äkeler anam şeşsin. Biraq, äueli mağan qulaq
qoyıp, tüsinip aluğa tırısıñızdar. Men – kassandra-şaranamın!
Qazir menimen qoştasuğa ülgeresizder, buğan özim de dayınmın. Men,
kassandra-şarana, biraz uaqıt boyı özim turalı eskertip otıramın,
men, kassandra-şarana, qazir de sizderge belgi berip turmın. Men,
kassandra-şarana, jarıq dünieni körgim kelmeydi, körgim kelmeydi,
körgim kelmeydi… Men – kassandra-şaranamın!»
Ärine, kassandra-şarananıñ bergen belgisin osılay tüsindiru
eşkimge eşqanday mindet artpaydı. Jükti äyeldiñ mañdayındağı
jıpılıqtap turğan Kassandra tañbası köp uzamay iz-tüzsiz öşip
ketedi. Eger munı umıtuğa tırısıp, iıqtı bir köterip qoyıp,
keyinnen bul turalı oylamasa boldı, bäri de umıtıladı…
Biraq, ğılımnıñ öytip iığın qiqañ etkizip qoya saluına bolmaydı. Ğarış kompyuteriniñ statistikalıq derekterine jüginsek, kassandra-şaranalar sanı jıl sanap ösip baradı eken.
Munday közge körinbeytin apattıñ sanı artuı – bolaşaq
näresteniñ ömir ağınınan bas tartıp, jarıq düniege keluden,
ömir üşin küreske tüsuden bas tartuınıñ sırı nede jäne bul
neni bildiredi? Kündelikti täjiribemizden tıs, tılsım sırlı
qubılıstan sabaq aludıñ män-mağınası bar ma özi? Eger bar bolsa, onda äli düniege kelmegen tiri ağzanıñ ömirden qorquın küştep
Şıñğıs Aytmatov
basıp tastauğa qanşalıqtı haqılımız? Anasınıñ qursağında
jatqan şarananıñ özin-özi jaysız sezinuiniñ bastapqı sebebi
osı ömirdiñ özi emes pe? Bala üşin anası – älemniñ köşirmesi.
Aynaladağı ortanıñ qursaqtağı şaranağa jaysız äser etuine
sol anasınıñ özi eriksiz ıqpal etip otırğan joq pa eken?
Osı suraqtardıñ bärine jauap beru kerek.
Äri qaray jalğastırar aldında, Qasiettim, osınday jağ-dayda
bul joldauımdı nege naq Sizge, Rimniñ katolik şirkeuiniñ basşısına arnağanımdı tüsindiruge tırısıp köreyin.
Öz joldauımdı Sizdiñ äuliege teñ tulğañızğa arnauıma Sizdiñ
İisus Hristostıñ orınbasarı, äulie Petrdiñ izbasarı qızmetin
atqarıp, sol arqılı älemdik bedelge ie bolıp otırğanıñız ğana
emes, onıñ bäri tüsinikti, sonımen qatar, Jer betin mekendeytin
köptegen jandardıñ adamgerşilik murattarı men ruhani
qundılıqtarı Sizdiñ beyneñizden körinis tapqanı da sebep bolıp
otır. Sondıqtan, Sizge arnağan sözim barşa zamandastarımızğa da,
bälkim keler urpaqqa da arnaladı dep qabıl aluıñızğa boladı.
Ärine, Siz meniñ bul joldauımdı orınsız dep tauıp, dörekilik
nemese sol siyäqtı basqa da jügensizdik retinde qabılday alasız, biraq joğarıda aytılğan «şarananıñ sarıuayımşıldığı»
mäselesin qarastıru Jaratqannıñ erkimen jüzege asatın qupiyä –
adamnıñ düniege kelui dep atalatın näzik taqırıpqa degen katolik
şirkeuiniñ közqarasına da qatıstı ekeni kümänsiz…
Men katolik emespin, biraq bul katolik dinine degen şınayı
qurmetime nuqsan keltire almaydı. Meniñ közqarasım boyınşa,
är adamnıñ auzınan şıqqan aluan qilı pikirler kez kelgen dinnen
ündestik taba alatın bolsa kerek, eger ol özin ğana aqiqat dep tanuğa
urınbağan, söytip qasañdıqqa boy urudan aulaq din bolsa, ärine; onı
qustardıñ neşe türin quşağına jatsınbay sıyğıza beretin aspan
älemimen salıstıruğa boladı. Bul orayda, eger katolik aspanında
qalıqtay samğağan qaytqan qus bola alsam, özimdi baqıttımın dep
sanar edim…
İyä, men ärqaşan katolik dininiñ adamgerşilik-izgilik
Tau qulağan
turğısındağı qağidaların qurmet tutıp, odan ömir qisınına
neğurlım jaqın, sondıqtan barşağa ortaq mänge ie bolıp otırğan
jalpı adamzatqa layıqtı normalar tabatınmın. Äsirese, janıñdı
küyzeltip, kümändanuğa jeteleytin jäyt – iştegi balanı aldırtıp tastau mäselesi turalı äñgime bolğan kezde. Jabıq ıdıstı
aşa salğanday-aq üyrenşikti is bolıp ketken osı bir qatal aktsiyä
biz üşin är jolı da tağdırdıñ jan qinaytın sabağı bolmaytın ba
edi – adamnıñ ömirge kelu-kelmeuin eş qinalıssız op-oñay şeşe
salamız! Tusın ba, joq pa – ömir sürsin be, älde kerek emes pe?
Köbinese, bul şeşimdi qarapayım sebepterge, keyde tek tirşiliktiñ
auırlığına qarap qabıldaymız. Köp adamdar: «Qudaydıñ buğan ne
qatısı bar?» – dep suraydı. Qudaydıñ buğan eş qatısı joq. Quday
ömirdiñ negizin qalap, bastamasın salıp berdi. Qalğan mäseleni, yağni
Jaratqannıñ özi sıylağan sol ömirdi saqtaymız ba, joq pa, munı
biz – adamdar – özimiz şeşemiz. Qanşa jıldan beri tolas tappay
kele jatqan osı bir aytıs-tartısqa qatıstı katolik şirkeuiniñ
jatırdağı balanı aldırtıp tastauğa üzildi-kesildi tıyım salu
jönindegi berik ustanımı men üşin sonday bağalı, tipten, bul
tujırım ömirdiñ äu bastağı qurılımına tolıq säykes keletindey
körinedi; öytkeni, ärbir kişkentay ğana tirşilik iesiniñ boyında,
ömirdiñ ärbir jañğıruında mäñgilik qozğalıstıñ qaytalanbas
qupiyäsı bar, ärbir tirşilik iesi uaqıt ağınında özine uqsas jan
balasın ömirge äkelip otıruğa mindetti, osınıñ bärin Qudiretti
Qudaydıñ özi äu basta dünieni jaratqan kezde oylastırıp qoyğan…
İyä, sondıqtan katolikterdiñ izinşe qursaqtağı balanı aldırtıp tastau – Qudaydıñ erkine qarsı şığu ekenin tağı da eskertkim
keledi. Bunıñ özi kisi öltirumen teñ zorlıq ekeni, «Öltirme!» –
degen alğaşqı ösietke, Qasietti kitapta aytılğan: «Bala tuıp,
köbeyiñder!» – degen ulağatqa tikeley qarsı keletini turalı qanşa
ret aytıldı.
Munıñ bäri, ärine, solay. Biraq, basqa ustanım da bar. Boyına
bala bitken äyeldiñ şeşim qabıldauına aralaspauğa şaqırğan,
Şıñğıs Aytmatov
äytpese, jeke tulğa men qoğamnıñ müddesi üşin degendi sıltauratıp,
qalağan adamnıñ iştegi balanı eş kümänsiz aldırtıp tastay
beruine tikeley ügitteytin dauıstar barlıq jerde estilip jatqanı
ras qoy… Sondıqtan, qoldarına: «Mende jumıstarıñ bolmasın!»
degendi bildiretin «Meniñ qursağım – özimdiki!» degen uran köterip,
şeru tartqan äyelderden şoşınu ötken zamannıñ ülesinde qalğan,
işindegi şaranağa qaramastan işkilikke salınuın qoymağan, kerek
bolsa tağı da işemin, al, mına qursağımdağı aramtamaqtı erteñ-aq
aldırtıp tastap, qaytadan sayrandı salamın, munıñ eş qiındığı
joq dep aşıqtan-aşıq arsızdıqpen mälimdeytin äyelderden
bezinudi, ondaylardan jiirkenip, boyımızdı aulaq saludı müldem
umıttıq. Qudayıñdı qayteyin, künäharlığıñdı qayteyin! Sender mağan tükirseñder, men senderge äldeqaşan tükirip qoyğam!..
Bolaşaq adamdı aparıp küresinge tastay saladı… Jäne buğan
qatigez qisınnan turatın neşe türli aqtau da tauıp aladı.
Bala tuuğa jappay qarsı şığu barlıq jerde orın alıp otır,
bul turalı neşe türli mälimdemeler jasap, parlamentterde deklaratsiyälar qabıldap, san aluan feministik qozğalıstarda, köşeler
men alañdarda, tobırdıñ ortasında şuıldasıp jür… Köptegen elderde olar urpaq jalğastığınan azat boludı talap etip qana qoymay,
soğan qol jetkizdi de. Bul degeniñiz ömirdiñ tığırıqqa tirelui emey
nemene?
Sonımen qatar, köptegen jerlerde ekiqabat äyelderge degen
qamqorlıq müldem umıtılıp, öz tağdırıñdı öziñ şeş dep sırt aynalu öris alğan. Olardıñ boyına bitken balalar eşkimge kerek emes!
Afrikanıñ quañ dalası men köşeleri jarqırağan äsem qalalardağı
jağday birdey. Qajettilik pen mümkindiktiñ arasındağı tereñ quz
kün sanap ulğayıp baradı. Al, sonımen qatar… Sonımen qatar,
osı biz durıs ömir sürip jürmiz be, adamzat balasınıñ jer betinen
birjola qurıp ketpeui üşin ne istep jürmiz? – degen suraq kökirekti
tırnap, maza berer emes.
Biraq, öz-özimizdi oyşa qinap, jalınışpen şağım aytıp: «Jer
betinen baqıtımızdı taba almadıq, sondıqtan urpaq jalğastırudı
Tau qulağan
toqtatamız ba, älde tiisti Ruqsat alıp, basqa planetalarğa
köşemiz be?» – degen beyşaralıq suraqtı qaşanğı qoya bermekpiz?
Tığırıqtan şığar jol tabılar ma eken?
Osınıñ bäri san ret aytıldı, bul taqırıptağı aytıs-tartısqa
qanşama küş sarp etildi, jurttıñ bäri özin-özi qinaudan jalıqtı,
al, men bolsam, quddı Aydan tüskendey bolıp bul mäseleni qaytadan
köterip otırmın. Siz arqılı barşa adamzatqa ündeu tastauğa
mäjbür bolıp turmın, öytkeni, burın-soñdı bolıp körmegen jaña
sumdıqqa tap boldıq: anasınıñ qursağında jatqan şaranalar
bizden kömek suraydı, endi bul turalı oylanbau mümkin emes!
Mümkin bul tek qana sumdıq emes, sonımen qatar, adamzattıñ
aldağı jolın anıqtap alu üşin bizge joğarıdan jiberilgen jaña
sınaq şığar? Onda bul jol bizdi qayda aparmaq? Aldımızda ne
kütip tur? Boyımızda jürip, biz turalı şıñğırğan kassandra-şaranalardan qayda barıp qutılamız?
Aldımızdan oyımızğa da kirip körmegen tereñ quz tap boldı.
Älemge kesilgen merzim taqap qalıptı… Aqiqattan tısqarı ömir
süre alamız ba?
Sondıqtan, qasietti äkey, eger qajet dep tapsañız, adamzat
üşin kök jüzinde kenetten Ğalamnıñ tereñ bir tükpirinen şığa
kelgen ekinşi kün jarq ete qalğanday kütpegen jäyt bolıp otırğan
osınau özim aşqan jañalıqtı barınşa jan-jaqtı bağalauıñızğa
mümkindik beru maqsatında osı joldauımdı Sizge arnap otırmın…
Men qattı abırjulımın. Stantsiyädağı optikalıq aspap arqılı
Jerge qalağanımşa jaqın kele alamın, sondıqtan, aramızdağı
qaşıqtıqtıñ men üşin eş mäni joq, biraq, ne degenmen, ğarışta
jürgenim ras. Adam balası öziniñ qanday jağdayğa tap bolğanın kenetten sezingen osı sätte özim de künähar Jer betinde, adamdardıñ
arasında bolğım keledi. Biraq öz ornımda boluğa mindettimin. Orbitada, ğılımi stantsiyäda qala beruge tiispin, öytkeni, men – ğarış
taquası Filofey, öz äreketim üşin tolıq jauaptımın, atap aytqanda,
özim jüyeli türde jürgizip otırğan, kassandra-şaranalardı
anıqtauğa arnalğan baqılau-säuleler ağının toqtatpauım kerek.
Şıñğıs Aytmatov
Kassandra tañbasın anıqtauğa arnalğan, özim oylap tapqan bul täsil
üşin ar-Uyatımmen jauap beremin.
Jer turğındarınıñ munı qalay qabıldaytınına alañdaulımın.
Adamdar özderin büytip eş şimirikpesten ayıptauğa eşqaşan tap
bolıp körgen emes. Endi olar öz-özimen iştey sayısqa tüsetin boladı…
Adamdardıñ jüykesi juqarıp, auruğa şaldığıp jüre me dep te
qauiptenemin. Bolaşaq analardıñ mañdayındağı up-usaq nükteniñ
neni bildiretinin uqqan kezde bul jañalıq barşa adam balası üşin
auır soqqı bola ma dep qorqamın.
Janım jabırqap, özimniñ beyşaralığımdı sezingen kezde
Qudayğa jalbarınıp, osı aqırzaman şaranalarınıñ sırın alğaş
uğıp, Kassandra tañbasınıñ, genetikanıñ qaltarısında buğıp
jatıp, endi ğana tabılğan qasiret belgisiniñ qupiyäsın birinşi bolıp aşqanım üşin ökinip, keşirim suraymın. Ibilistiñ özimen istes
bolğan Faust ta meniñ jağdayıma qızığa qoymas edi. Qudaydan
keşirim etip, mendey älsiz beyşaranı şamam jetpes auır jükten
qutqaruın suraymın. Eşqaşan eş adam munday auırtpalıqqa tap
bolıp körgen emes. Sonşama ne jazıp qoyıp edim?..
Qasiettim, osı joldauımdı Sizge arnauıma meni eşkim de,
eşteñe de mäjbür etken joq. Älde osı sırdı aşpay-aq, özimmen
körge birge ala ketuim kerek pe edi? Öyte qalsam munı kim biler edi,
kim meni ayıptap, kinä tağar edi?..
Olay bolsa, osı adam qulağı estimegen küpirlikti adamdarğa
nesine jayıp salıp otırmın? Adamdardı esten tandırıp, anarhiyä
men bülik tuğızu, üy işiniñ arasına ot tastap, är adamnıñ kökeyinde
kümän tuğızu üşin emes şığar – onda olar oylanar edi de şoşınar
edi – urpaq jalğastıru, demek Jer betindegi ömirdi odan äri uzarta tüsu
kerek pe özi? Endi ne isteymiz? Adam Ata men Haua Anadan mura bop
qalğan ömirdiñ mızğımas irgesiniñ şayqaluın qalay toqtatuğa boladı?
Osı suraqtardı öz-özime san ret qoyıp, san ret jauap izdep
kördim… Joq, jatırdağı şarananıñ jan dauısın eş jağdayda,
eşqanday pikirge süyenip, qupiyä küyinde saqtap qaluğa haqım joq
Tau qulağan
eken: öytkeni, tağı da qaytalaymın, kassandra-şaranalar sanı
üzdiksiz ösip baradı. Buğan älemdik sananıñ tüysigindegi adamzat ömirine mäñgilik qater tönip turğanın sezinudiñ asqınıp bara
jatqanı sebep bolıp otır. Kassandra tañbası – jatırdağı soñğı
şarananıñ ana qursağında jatıp-aq aqırzamannıñ tayap qalğanın
sezinuinen şıqqan jan dauısı. Bul onıñ ömirge degen tabiği
qulşınısın tunşıqtıra tüsedi.
Qazir, önerkäsibi damığan qoğamda ömir sürip otırıp, munday
jäytti adamdardan jasıruğa bola ma?! Joq, eger onı jasırıp qalar
bolsaq, bul adamzatqa qarsı, öz-özimizge qarsı jasalğan qılmıs boları sözsiz.
Biz qazir özimizdiñ oy-sanamızdağı jaña belestiñ aldında
turmız, öytkeni, endi qalasaq ta, qalamasaq ta iştegi şarananıñ
bolaşaq adam, bolaşaq tulğa retinde qanday genetikalıq aymaqta
düniege kelerine, yağni bizdiñ: säbige ömir berer bastama retinde, däuir
retinde, jeke tulğa retinde qanday ekenimizge anasınıñ qursağında
jatqan bolaşaq adamnıñ älden-aq nazar audaruın bilmegensip otıra almaymız. Düniege kelmey turıp-aq ol öz tağdırına, öziniñ
bolaşaq ömirine köz jügirtip otır. Mümkin bizdiñ de özimizge osı
kassandra-şarananıñ közimen qarauımız kerek şığar? Öz-özimizge
neşe türli qater töndirip, qayğı-qasiret ataulını qoldan jasap
otırğan joqpız ba?
Basıma kassandra-şarana degen – özimizdiñ düniege kelgen
maqsatımızdan auıtqıp, tipten sodan bas tartuımızdıñ körinisi
emes pe degen oy kelse, zärem uşadı. Quday tağalanıñ özine uqsatıp
jaratqan pendesi bola tura osınday jağdayğa qalay jettik? Adam
balasınıñ damuın şarana kezinde-aq aqırzamandı sezinetin küyge
jetkizetindey, oyımız ben isimiz sonşa neden azğındadı eken?
Bul – bizdiñ tuqım-tegimizde sandağan jıldar, tipten, ğasırlar
boyı beyne bir kompyuterdiñ jadındağıday jinaqtalıp, saqtalıp
qalğan piğılımızdıñ körinisi. Mine, endi iştegi şarananıñ jan
ayqayın – Kassandra tañbasınıñ mänin tüsinip otırmız. Tağdırdıñ
qalauımen osı tañbanı anıqtaytın baqılau-säulesin ğarıştan
Şıñğıs Aytmatov
jiberu mindeti mağan jüktelgen. Sondıqtan, bügingi söz meniki. Jäne
men, ğarış taquası Filofey, aytarımdı tügel aytıp tınbaqpın.
Bul – meniñ parızım.
Uaqıtıñızdı alğanıma keşirim suray otırıp, Qasiettim,
özimniñ köp sözdileu bolıp ketken joldauımdı odan äri
jalğastıruıma ruqsat etiñiz.
Kassandra tañbasınıñ mänin tüsingennen keyin endi ne isteuimiz
kerek? Munı tüsinu üşin aqırı mınanı moyındauğa tiispiz: kimkimniñ de jasağan zulımdığı özimen birge körge tüspeydi, qaytadan
önip şığar uaqıtın kütip tuqım-tektiñ nu ormanında tığılıp
jata beredi, ol da bir bayau jarılatın mina tärizdi.
Aytpaqşı, mina degendey, auıspalı mağınasında emes, sonıñ
naqtı özi jayında da ayta keteyin. Bul oqiğa Auğanstanğa keñes
äskerleriniñ şekteuli quramı engizilgen kezde bolğan. Ol kezdegi
jağdaydıñ sayasi astarı belgili ğoy, men sol äskerlerdiñ «öliktegi
tuzaq» degendi ornatu täsili turalı aytpaqpın. Jaudıñ öligin
burınğı turğan jerindegi eldi mekenniñ qasına, joldıñ mañına
aparıp tastaydı da mäyittiñ astına arnayı jasalğan minanı jasırıp qoyadı. Al, «şekteuli quramnıñ» sarbazdarı sodan keyingi
oqiğanı taspağa tüsirip alu üşin tayau mañda jasırınıp jatadı, qoldarında kinokamera. Mäyitti tanığan tuıstarı nemese
körşileri onı jerleuge äketpek bolıp jaqındap kelgen sätte mina
jarıladı da, älgilerdiñ özderi taban astında qaza tabadı. Al, kino
aspabınıñ taspasına sol bayğustardıñ soñğı säti tüsirip alınadı… Mine, ölgen auğan jauıngeriniñ qasına äyeli jügirip keldi.
Körşileri onı jibermeuge tırısadı, biraq joqtau aytıp, dauıs salğan bayğus äyel küyeuiniñ mäyitin quşaqtay jığıladı, sol
kezde mina gürs jarıladı. Äyel de, oğan erip kelgender de tügel
qaza tabadı. Biri qalmastan. Sonıñ bäri taspağa tartıp alınğan.
Al, ekinşi taspada – ürpiisken balalar. Sulıq jatqan äkesiniñ öli
denesin eñirep barıp bas salğan beykünä säbilerdiñ denesi parşaparşa bolıp jan-jaqqa şaşılıp baradı… Jolda jatqan ölikti
körmegensip ötip ketuge däti şıdamağan kezdeysoq jürginşi. Atınan
Tau qulağan
tüsip, marqumnıñ kim ekenin bilu üşin iığınan ustap audarıp, betine
üñilmek bolğanda jarılğan minadan özi de qaza tabadı. Tağı da ölim.
Bası qaq ayırılğan atı erepeysiz qimılmen şapqılap, joldıñ
arğı betine ötedi de qulap tüsip, ayağın serpip qırıldap jatır.
Osınıñ bäri kinoğa tüsirilgen… «Öliktegi tuzaqtı» quru jönindegi
operatsiyälardıñ neğurlım anıq tüsirilgen körinisi osınday. Bul
taspalar äskeri tapsırmanıñ orındalğanın kuälandıratın qujat
retinde tirkelip, ştabtarda tiisinşe bağalanıp jürgen. Osı taspalardı muqiyät qarap şıqqan keybireuler bul körinisterdi özderiniñ
maqsattarı men nusqaularınıñ buljıtpay orındaluı dep tanidı.
Al, ekrandağı osınday körinisterdi käsibi turğıdan qanağattanu
sezimimen qarağan bular kim edi? Osınday ajal tuzağın öz qolımen
qurıp, onıñ nätijesin kinotaspağa muqiyät jazıp alğandar
şe? Qaydan şıqqan adamdar? Olardıñ tuqım-tegi belgisiz, atababalarınıñ kim bolğanın taba almaysıñ. Tek ötkenniñ bulıñğır
tumanına jutılğan iziniñ silemine qarap boljam jasau ğana qaladı.
Endi mınaday suraq tuadı – şeksiz meyiriminen dämetip,
ümit otı mazdağan jan-jüregimizben sıyınıp, tek sodan ğana
şapağat kütetin, ädilettiñ kepili Quday tağalanıñ jolına ılği
da kese-köldeneñ turıp, qisıq jüretin bular kim özi? Bärimizdiñ
boyımızdağı zulımdıqtıñ şıqqan tegi solardan bastau aladı,
qaydan şıqtı osılar? Qaydan? Kimnen tarağan? Bul ärine, aytıs
tuğızar suraq… Biraq, munı bilgennen jeñildep qalğan eşteñe joq.
Osınıñ bäri neden bastaldı? Üñgirge tığılğan jauların tiriley
örtegen ejelgi zamandağı ata-babalarımızdan mura bop qaldı ma,
älde adamdı azaptaudan läzzat alıp, özi tunşıqtırıp öltirgen
qurbandığınıñ jantäsilim etuin quana tamaşalağan qanişerden
be, älde basqa bireulerden be eken, mıñdağan jılğa sozılğan
qataldıq pen tünekke tolı äzäzildiñ apanınan şıqqan onday
qasköyler az emes; san ğasırdı qamtitın bul tizimnen taqta otırğan
jendettiñ babın tabu üşin birinen-biri asıp tüsuge tırısqan
jağımpaz jendetterdi nemese öz täjiribemizden belgili, bilikke qol jetkizuge beyne bir ğaşığın añsağanday qumarlıqpen
Şıñğıs Aytmatov
umtılğan, töñkeris pen soğıs örtin tutatu üşin balkondar men
minberlerden qandıköz qarşığaşa şañqıldağan partiyälıq
üyirlerdiñ esalañdau kösemderin eske alsaq ta jetkilikti.
Qan men bilik – qay zamanda da zulımdıq ataulınıñ tamır jayar
qunarlı topırağı osılar… Olar biriniñ ornın ekinşisi basıp,
kelesi zulımdıqtıñ urığın üzdiksiz seuip otıradı…
Bul turğıda, ötken zamannıñ qaltarıs-bultarıstarındağı
tünekti şıraq jağıp serpiltpey-aq, aramızda jürgen talaylardıñ
jadında äli de jañğırığıp turğan küni keşegi Stalingitler nemese kerisinşe Gitlerstalin däuiriniñ özi-aq bizge köp närse aytıp bere
aladı. Bul ekeuiniñ birliginen adamzattıñ basına tüsken qasirettiñ
salmağı äli de eñsemizdi ezip, janıştap keledi, tipten, sodan beri
ondağan jıldar ötse de, denesi bir, bası ekeu, maqsat-piğılı ortaq
osı qubıjıqtıñ eki bası bir-birimen ömir üşin emes, ölim üşin
qırqısıp, bükil älemge tañğan özara qandı soğısınan qurban bolğan
bozdaqtardıñ naqtı sanın älemdik statistika äli künge deyin eseptep
şığara alar emes. Bolşevizm bolmasa faşizm ömirge keler me edi?
Stalin bolmasa Gitler payda boluı mümkin be? Nemese kerisinşe.
Ekeui eki bölek jaralğanımen, tozaqtan Jer betine şığarda birbirinen ajırağısız bolıp bite qaynasıp ketken Stalingitler men
Gitlerstalin turalı oylağannıñ özinde-aq HH ğasırda ömir sürgen
adamdardıñ qanı muzdap sala beredi.
Kim biledi, jarıq düniege kele qalsa öziniñ Gitler nemese Stalin bolatının aldın ala bilgen kassandra-şarana – adamzatqa apat
äkeler ajal sebuşiniñ äzirşe jatırda jatqan jılbısqı urığı –
sırtqı älemge, eñ aldımen, özin qursağında köterip jürgen anasına bul ömirde özin ne kütip turğanın aldın-ala eskertuge tırısıp,
düniege kelgennen keyin qanday zulımdıqtar jasaytının tüysinip,
sodan qinalıp, tağdırınan qaşıp qutılmaq bolatın şığar?!
Eger olar jaralmay-aq qoyğanda ne boların elestetudiñ özi oñay
emes… Onday jağdayda, ädette, tarihtı qaytadan jasay almaysıñ
deydi. Sonda qalay, tarihımız mindetti türde Gitler men Stalinniñ
burın-soñdı bolıp körmegen qatigezdik pen adamzattı jek körudiñ
Tau qulağan
şıñına şığu maqsatında sızğan qandı jolımen jüruge tiis bolğanı ma? Zulımdıqtıñ osı eki kemeñgeri milliondağan adamdardı
bir-birimen qırqıstırıp, tüptep kelgende, bükil adamzat balasın
öz-özimen soğısuğa mäjbür etti, beyne bir planeta turğındarı özözine qol salıp, özin-özi qurtıp tınuğa bel baylağanday, söytip
aqır soñında adamdı jek körudiñ tüpsiz tuñğiığın körsetip beruge
tırısqan siyäqtı. Tipten, tarihtı osınday tığırıqqa äkep tiregen
sebepterdiñ qanday ekenin izdestirmey-aq qoyğannıñ özinde, mına
jäytti oylanbasa bolmaydı – zulımdıqqa qurılıp, osı aytılğan
qasköylerge mura bop berilgen tirandıq maqsattı iske asıruğa
stalinizm men gitlerizmdi özderiniñ sorına ömirge äkelip, älpeştep
ösirgen sol kezdegi adamdar, sol däuirdegi älemdik sana qanşalıqtı
qolaylı boldı eken?
Ol kezeñ de artta qaldı. Öz tarihımızda örkendeu men igilikke
jetudiñ qanşama mümkindiginen ayırılıp qalğanımızdı eşkim
aytıp bere alması haq, eger adamdar köripkeldik qasiettiñ ğılımi
täsiline ie bolıp, atap aytqanda, Kassandra tañbası arqılı
belgi beretin kassandra-şaranalar turalı bilgen bolsa, qanşama
qasirettiñ, qanşama apattıñ aldın alıp, jörgeginde tunşıqtıruğa
bolar edi. Ökinişke qaray, öz boyımızdağı tuqım-tek qurılımınıñ
qoynauında buğıp jatqan bul qasietti adamzat tım keş bilip otır…
Endi, mine, şarananıñ qisınğa sıymaytın qabiletin tanıpbilu jolındağı jaña söz aytılıp otır. Osı jañalıqtan keyin
qanday da bir keremetke qol jetkize alamız ba? Joq. Adamzatqa äu
basta berilgen Izgiliktiñ jäne sonımen birge nemese soğan kereğar
türde qosa berilgen Zulımdıqtıñ quatın eşkim özgerte almaydı.
Olar özara teñ. Biraq, adam balasına sana berilgen, onıñ boyında
mäñgiliktiñ şeksiz qozğalısı bar, eger adamzat aman qalğısı kelse, eger örkeniettiñ şıñına şıqpaq bolsa, onda öz boyındağı
Zulımdıqtı jeñe biluge tiis. Adamnıñ bükil ömiri soğan umtılumen
ötip jatır, bizdiñ jaralğandağı bastı maqsatımız da osı.
Mine, öz boyımızdağı burın beymälim bolıp kelgen qupiyänıñ
da sırı aşıldı. Kim biledi, mümkin bul jandı ruhtıñ burın qajet
Şıñğıs Aytmatov
etilmey kelgen jaña qiırına bastar jol aşqan şığar? Bälkim,
özimizdiñ işki älemimizdiñ jaña qırların aşqan bolarmız?
Munı tap basu aytu qiın, degenmen, kassandra-şaranalardıñ
aşıluı bizdiñ ömirimizde burın betpe-bet kezdesip körmegen
birqatar jaña mäseleler tuğızatınına jurtşılıqtıñ nazarın audarsam deymin.
Kassandra-şarananıñ dabılın qalay qabıl aluğa bolatının
kim ayta aladı? Onıñ ata-anası ne isteuge tiis? Kassandra tañbasın
tağdırdıñ eskertui dep qabıldau kerek pe, joq pa? Älde oğan köñil
bölmegenimiz durıs pa? Qoldı bir siltep qoya salsaq boldı, jükti
ananıñ mañdayında, äsirese, tünge qaray, uyıqtap jatqan kezde
küñgirt jıltıldap turğan up-usaq älgi tañba bir-eki aptadan keyin
öz-özinen öşip ketedi, sosın, Quday qalasa, bäri umıtıladı.
İyä, mümkin solay da şığar. Biraq, säbii düniege kelgennen keyin
ata-anası munı bäribir eske aladı, eriksiz esterine tüsedi. Odan
äri de umıtılıp kete qoyuı neğaybil; bala kezinde ol neşe türli
jağdayğa tap boladı, munday jağdaylar anasınıñ tağdırında da,
üy-işiniñ ömirinde de boluı mümkin, är jolı bayğus ata-ananıñ
jüregi sol bir eskertuden sekem alıp, solq ete qaladı, sol bir
tañba turalı mazasız oylar jağadan alıp, sandağan suraqtar antalap şığa keledi. Älgi tañbanıñ osı balağa jükti bolğan kezde belgi
bergeni qalay? Basqa analarda sonday boldı ma eken, bolsa olar
qaytipti, älde olar da sol bir tılsım belgini bul siyäqtı özinen
de, basqalardan da jasırıp, eske almauğa, şaması jetse müldem
umıtuğa tırısıp jür me eken? Al, eger balanıñ özi de äldeneden
küdiktenip jürse, sol turalı estelik tüysiginiñ tereñ bir tükpirinde
äldebir bulıñğır tüs siyäqtı saqtalıp qalsa şe, munıñ özi onıñ
jüykesine äser etip jürmey me?
Bul tek kökirekti tırnağan küdikter men suraqtardıñ alğaşqı
tolqını ğana. Odan äri bul suraqtar köbeye de kürdelene tüsedi. Endi
onıñ ata-anası özderi turalı, bul üşin özderiniñ de kinäli ekendigi
turalı oylamay ma? Mümkin şınımen solar kinäli şığar? Eñ auırı da osı, öytkeni, adamnıñ özin-özi ayıptauı ämanda ädiletten
Tau qulağan
alşaq jatadı. Endigi suraqtar burınğıdan beter jandı qinay
tüsedi: balasınıñ sonday belgi beruine naqtı ne sebep boldı eken,
munı nemen tüsindiruge boladı – mine, ata-ananıñ endigi oylaytını
osı. Söytip, olar balanıñ ömirge keluine biologiyälıq negiz qalağan
özderin de, turmıs-tirşilikterin de, qoğamdağı ömirin de, äleumettik
jağdayların da, ümit-armandarın da, nanım-senimderin de – adam
ömirine qatıstı jäytterdiñ barlığın, osıdan tuındaytın ädilet
pen qiyänat, jaqsılıq pen jamandıq, t.b. siyäqtı turmıstağı uğımtüsinik ataulınıñ bärin bir kezde jatırda jatqan şaranağa äser etui
ıqtimal sebepter retinde qamığa qarastıratını kämil.
Al, turmıstıñ älgindey aluan türli qırlarınıñ özara tığız
baylanısıp jatqanı – säbidiñ ömirge keluiniñ özi Keñistik pen
Uaqıttağı mañızdı oqiğa boluınan, tarih pen tabiğattıñ tüp
negizi uştasıp jatqanınan tuındaytın jäyt.
Kassandra-şarananıñ tüysigi erekşe jetilgen, ol öz zamanın
aldın ala sezine biledi. Sondıqtan, onıñ bergen belgisin payımdau
– eñ aldımen, özimizdiñ äbden bılığıp ketken işki jäne sırtqı
älemderimizdi payımday biluimizge türtki bolmaq. Bul turğıdan
kelgende, Kassandra tañbasınıñ sırı bizge bolmıstıñ mänine
tereñ boylauımızğa, burın qolımız jetpey kelgen jäytterdi
talday biluimizge jaña serpin beru üşin Jaratqannıñ buyrığımen
aşılıp otırğan boluı da ğajap emes. Endi ärkim öz tüsinigi men jan
düniesiniñ qalauına oray özi qorıtındı şığara aladı.
Özimniñ osı quqığımdı paydala otırıp, men – ğarış taquası
Filofey, orbitalıq stantsiyädan öz baqılauımdı jürgize otırıp
mınanı aytpaqpın. Bul sözimdi Jer turğındarına arnadım.
Özimizge Jaratuşı sıylağan ömirdiñ ejelden beri izdep, tappay
jürgen mäniniñ qurmetine bolsa da kassandra-şarananıñ biz ömir
sürip otırğan düniege kelmey turıp aqırzamannan seskenui neden
tuındaytını turalı oylanayıqşı.
Bul jöninde neşe türli boljamdar jasaluı mümkin. Ondaydı
özim de jasağanmın. Ğarış stantsiyäsınıñ meylinşe jetildirilgen
quraldarı arqılı är qurlıqta är uaqıtta berile-tin televiziyälıq
Şıñğıs Aytmatov
habarlardı qadağalaytınım bar. Optikalıq quraldar arqılı Jer
betindegi ärbir nükteni är qırınan köre alamın. Jer turğındarınıñ
kündelikti tirşiligin özim jer betinde jürgendegimen salıstırğanda
äldeqayda keñ auqımda baqılap otıramın. Biraq, munı erikkennen
istemeymin, meniñ bağdarlamam ğarış pen jerge birdey qatıstı, men
– adamzattıñ qazirgi jäne bolaşaq urpaqtarınıñ aldında öz moynıma asa zor jauapkerşilik jüktegen täjiribe jürgizuşimin jäne
munı eş qısılmastan ayta alamın. Bul – qızıl söz emes, şınımen
solay. Sondıqtan, öz payımdauım boyınşa, şınayı aqiqatqa
qayşı keletin birde-bir söz ayta almaymın. Bul zertteulerim –
özimiz qoldan jasağan, özimizdiñ jan düniemizde jasalıp jatqan
aqırzamannıñ aldın aluğa bağıttalğan täjiribe ekenine senimim
kämil. Men özimizdiñ ünemi üstem tüsip jatatın özimşildigimiz
ben ekijüzdiligimiz osı uaqıtqa deyin aytqızbay kelgen jäytterdi
qozğamaqpın.
Qazir bul turalı qaperine alıp körmegen äyelderge eşteñe
eskertpesten, Kassandra tañbasın jüyeli türde anıqtau jönindegi
täjiribeni jürgizip jatırmın. Bul da jurttıñ bäri jauınnıñ
astında qalğanday barşağa ortaq närse. Közge körinbeytin osı
baqılau-säuleler densaulıqqa eşqanday ziyänın tigizbese de,
adamdardıñ janın jaralap alamın-au dep oylasam boldı, tula
denem türşigip sala beredi.
Biraq, ğarıştan jiberilgen «saualğa» jauap retinde kassandraşarana bergen dabıldıñ belgisi mañdayında ayşıqtalıp şığa kelgen äyelderdi jan qinalısınan qutqara almaymın. Tağdırıñ osınday bolsa, odan qaşıp qutıla almaysıñ. Biraq bul är adamnıñ jeke
tağdırı bolğanımen, bärimizge, bükil qoğamımızğa qatıstı ekenin
tüsinuimiz kerek – öytkeni, bul bükil älemge ortaq apat.
Qalasaq ta, qalamasaq ta kassandra-şaranalar men Kassandra
tañbası – aqiqat şındıq. Sondıqtan, Jer turğındarınıñ arasınan osı täjiribe şarpığan nemese endi şarpitın adamdarğa
janaşırlıq bildire otırıp, özimniñ ğarıştıq zertteulerimdi
odan äri jalğastıra beretinimdi aşıq mälimdeymin. Adamdar özderi
Tau qulağan
turalı şındıqtı biluge tiis. Bul – meniñ Qudaydıñ aldındağı
qasietti parızım. Biraq, osı jerde janımdı qoyarğa jer taptırmay
tınımsız mazalay beretin tağı bir jäytke tap bolıp turmın,
munı jasıra alar emespin, sondıqtan, qasietti äkey, osını da
aldarıñızğa jayıp salmaqpın.
Tağı da qaytalaymın, özim sırın aşıp, jalpaq jurtqa jariyälap otırğan kassandra-şarananıñ da (onıñ özi de sonı talap etip
otır), onıñ anasınıñ da aldındağı jauapkerşilik tek özime ğana
jüktelerin jaqsı bilemin, äytpese, Kassandra tañbasınıñ şın
mänin bilmegen bolsa, ol äyel tıp-tınış ömir süre berer edi.
Tipten, qazir osı joldardı kompyuterde terip otırğan sätte de
janım qinalıp otır, osını isteuge haqım bar ma edi degen suraq
äbden diñkeletip bitti.
Orbitadağı ğarış kemesiniñ işinde qalıqtap turıp, janjağıma alaqtaymın, kompyuterden aulaq ketip, jan-jağıma köz
tastap, nazarımdı basqa jaqqa audarmaq bolıp, alañdatarlıq
äldeneler izdestiremin, söytip özimniñ aşqan jañalığım turalı jalpaq älemge jar salıp, jariyä etuimniñ durıstığına degen senimimdi nığayta tüspek bolamın, sol sätte közime stantsiyä
korpusınıñ eki qabırğasına jağalay ornatılğan teledidar ekrandarı şalınadı. Olardıñ bäri qosulı tur, är elden aluan tilde
berilgen habarlar jürip jatır. Mine, Jer betindegi ömir degen
osı, jarnamadan sportqa, sot zalınan berilgen habardan äuejayda
resmi tulğanı qarsı aluğa jäne t.b. deyingi kündelikti tirliktiñ
qaytalanbas qırları, aluan sureti birin-biri almastırıp jatır.
Osı asa auqımdı körinisterdiñ arasınan köşedegi şulı ereuil
körsetilgen bireuine nazar tiktedim. Bir qızığı, äldenege qarsılıq
bildirgen ereuilşilerdiñ arasında politseyler de jür, solarmen
birge şeru tartıp keledi. Köşelerdiñ bäri halıqqa tolıp ketken,
är jerden, joğarıdan da taspağa tüsirip jatır, aşu-ızağa tolı dauıstar estiledi. Köşedegi ayğay-şu oqiğa bolıp jatqan jerden habar berip turğan tilşiniñ, studiyädağı diktordıñ dauıstarın basıp
ketip jatır. Bul qay jerdegi oqiğa? İtaliyäda bolıp jatqan siyäqtı.
Şıñğıs Aytmatov
Äri alıs, äri jaqın – bäri tura qasımdağıday: közderi jaltıldap,
qoldarın sermep, tepsinip turğan adamdar. İyä, bul Sitsiliyädağı
oqiğa eken. Ereuilşiler asığıs jazılğan urandar köterip alğan.
İyä, ärine! Tağı da mafiyä! Tağı da lañkester! Bul jolı prokurordan keyin sottıñ bas törağasın öltirip ketipti. Zımiyändıqpen, ayausız äri basqalarğa sabaq bolsın dep öltirgen. Törağa men onıñ
küzetşileri mingen maşina köşemen ötip bara jatqanda qaşıqtan
basqarılatın qural arqılı jarılıs jasalıp, sol jerdegi jandıjansız närselerdiñ küli kökke uşırılğan. Köşedegi jurtşılıqtıñ
köz aldında bäri de «tap-taza» jasalıptı.
Ereuilşiler qızbalanıp alğan… Seldey qaptap keledi. Biraq,
olar kimge qarsı ereuildep jür? Bul tobırdıñ qolınan ne keledi?
Älgi lañkesterdiñ özderi de işinen külip qoyıp, solardıñ arasında
jürgen boluı mümkin ğoy? Bir-eki sağattan keyin ereuil de basıladı,
al, olar degenine jetti, özderin mafiyä, kartel, sindikat, tipten, imperiyä dep atap, masayrap jür. Qazir olar tutas elderdi bilep alğan,
sol elder mafiyänıñ otarı bolıp otır!..
Ereuil äli sayabırlar emes… Kenet olardıñ üstinen qalıqtay
uşqan tikuşaq körindi, äldebir ündeu qağazdı sebe şaşıp, izinşe
ğayıp boldı. Osınıñ bäri meniñ köz aldımda bolıp jatır. Adamdar aspannan jauıp turğan qağazdardı qağıp almaq boladı. Älgi
qağazda ajaldıñ beynesi – bas süyek pen ayqastırılğan qos jilik
beynelenipti… Mafiyä ajal turalı mälimdep tur. Mafiyäğa qarsı
şıqqandardıñ bäri ajal quşpaq! Iza kernegen ereuilşilerdiñ
ayğayınan aspan astı küñirenip, jañğırığıp ketti. Biraz adamnıñ
közinen jası monşaqtap tur. Politsiyä kiimin kigen, basındağı
telpegi qisayıp, galstugi şeşilip ketken jas äyelge köz toqtattım.
Şaması, şuğıl qızmettegi politsey äyel beynesuretke tüsirip jürgen
siyäqtı. Ol tikuşaqtı tüsirip ülgerdi. Biraq, odan ne payda? Mafiyä
aqımaq emes – tikuşaqtı basqa tüske boyap, nemese qiratıp, oyına
kelgenin istey saluı mümkin. Mine, älgi äyeldiñ qasına qoldarına
mikrofon ustağan kömekşileri de kelip jetti. Qızbalanıp asığısüsigis äldeneni talqılap jatır. Men olardı tüsinip turmın. Kün
Tau qulağan
sayın mafiyänıñ qolınan qanşa politsey qaza tabadı! Bularğa
da qater tönip tur. Älgi äyelge de. Apırau, ne körip turmın? Älgi
äyeldiñ mañdayında Kassandra tañbası jıpılıqtap tur ğoy! İyä,
birdeñeni sezgendey bolıp edim! Ekrandağı beyneni jaqındatıp,
ülkeytip qaradım – qatelespegen ekem. Qudayım-ay, politsey äyeldiñ
buğan qaraylaytın murşası joq, biraq ereuilşilermen birge özi de
narazılıq bildirip turğan mına ömirge qarsılığı qursağındağı
şaranağa da äser etkenin bile me eken? Mine, dabıl belgisi mañdayına
qarğıs tañbası bop basılıp qalıptı. Bul meniñ baqılau-säule
türinde berilgen surağıma kassandra-şaranalardıñ jauabın tekseru jönindegi orbitalıq seanstarımnıñ biriniñ nätijesi.
Osı nemese basqa bir kassandra-şarana ömirge keler bolsa,
uaqıt öte kele onıñ eñ bir qandıqol qılmıskerlerdiñ biri bolıp
şığuı äbden ıqtimal-au dep oyladım. Basqanıñ bärin qoyıp,
tek bir ğana sebep – özi qanşama qarsılıq bildirip, eskertkenine
qaramastan, jarıq düniege keluge, söytip mına älemde ömir
süruge mäjbür etkeni üşin kek alu jönindegi sanasınıñ tereñ
bir tükpirinde qalıp qoyğan öşpendiliktiñ özi-aq onıñ köptegen
adamdarğa, bükil qoğamğa qastandıq jasap, qılmıstıq jolğa
tüsuine jetip jatır! Onıñ özi anasınıñ qursağında jatqanda
ne oylağanın keyinnen umıtıp qalsa da kek alu sezimi sanasınıñ
bir quısında jasırınıp jata beredi. Eger ol, kassandra-säbi,
öziniñ teris piğıldı tuqımdıq negizine basqa bağıt berip, jaqsı
jolğa tüsirer izgi ortağa tap bolsa bir säri, onda jolı bolğanı;
al, eger basqaşa bolsa şe – onda onıñ tuqımdıq tegindegi
zulımdıqtı oyatu üşin eşteñeniñ keregi joq, taudan domalağan
tastıñ jıldamdığı arta beretini siyäqtı, osınday ortağa tap
bolğandıqtan, äri qaray onı tağdırınıñ özi-aq jetelep äketedi.
Kassandra-şaranalardıñ bergen dabılına qulaq türe otırıp,
olardıñ bolaşağı turalı oylasam, janım aşidı. Olardıñ jan
şırılın bumerang deuge boladı, bul – barğan sayın künäğa bata
bergen bizdiñ özimizden qorıqqan sanamızdıñ kün sanap ulğaya
tüsken dabılınan basqa eşteñe emes. Sondıqtan, bul kassandra-
Şıñğıs Aytmatov
şaranalardıñ bergen dabılına qulaq türip, olardıñ jan şırılın
tüsinistikpen qabıl aluımız kerek.
Joq, bul bir sättik älsizdik emes, äñgime mäñgilik turalı bolıp
otır. Mäñgilik bizsiz-aq mäñgi jasay beredi, sol mäñgiliktiñ bergen
nesiesin qaytaru merzimin uzartıp, urpaqtan urpaqqa amanat etip
jetkizu üşin adamzattıñ aldında bir-aq jol bar – ol öz boyındağı
izgilikti damıta beruge tiis. Örkendeu degen – tek ideyänıñ
tehnikalıq qosımşası ğana. Kerek bolsa, bükil älemdi jarıp
jiberuden tayınbaytın esirik bileuşiniñ qolındağı yadrolıq qaru
– osınıñ jarqın däleli.
Adamdar kassandra-şaranalardıñ dabılına qulaq asıp, onı
genetikalıq aqırzaman jaqındap qalğanınıñ, demek, adamzat
örkenietiniñ qurıp biter uaqıtı tayau ekendiginiñ habarşısı retinde
qabıl alar ma eken?
Bul jöninde boljam jasauğa batılım barar emes. Ärkim öz
basımen qayğı bolıp, mañdayına Kassandra tañbası basılğan är
adam munı özinşe payımdap jüre me dep qorqamın…
Äyelderdiñ köpşiligi munday mazasız şaranadan tezirek qutıluğa asığatın bolar dep qauiptenemin, buğan küyeuleri de kedergi
keltire qoymas. Ol äyelder eñ aldımen, munday jağdayda balanı
aldırtıp tastağan durıs dep şeşerine eş kümänim joq. Munı
aqtap aludıñ sıltauı da dayın – bolaşaq qanişerdi ömirge äkeludiñ
keregi qanşa? Onsız da qılmıskerden ayaq alıp jüre almaysıñ.
Sonda olardı kim ayıptay aladı? Kim? Qoğam ba? Tarih pa? Moral
ma? Qanımızğa qorqınış bolıp siñgen zulımdıqtıñ tüp-tamırı
qoğamnıñ tarihında jatır, al, moral bolsa, turmıstıñ arsız
qıspağınan jan uşıra jaltarıp üyrenip qalğan.
Mine, osı tusta, Qasiettim, öz ustanımımdı ayqındap ketudi
parızım dep sanaymın. Iştegi balanı aldırtıp tastauğa katolik
dininiñ tıyım saluın bar bolmısımmen jaqtay otırıp, mañdayına
Kassandra tañbası basılğan beybaqtardıñ buğan amalsızdan baruğa
mäjbür boluın qatañ ayıptay almas edim, onıñ üstine, kassandraşaranalardıñ özderiniñ de qalağanı sol emes pe?
Tau qulağan
Aynalıp kelgende, asa kürdeli qarama-qayşılıqqa urınamız.
Balanı aldırtıp tastau tärizdi kürt şeşim qabıldau älemdik
sananıñ özekti mäselelerin şeşe almaydı, kerisinşe, olardı odan
äri şielenistirip jiberedi – iştegi şarananıñ aqırzamandı sezinuin
tuğızatın sebepterdi joya almaydı.
Mine, bolaşaq ananıñ oylamay tura almaytın kesirli
kesapattarınıñ tizimi:
– aştıq,
– kedeyler turatın eski-qusqı üyler,
– neşe türli aurular, sonıñ işinde SPİD,
– soğıs,
– ekonomikalıq dağdarıstar,
– äleumettik tolqular,
– qılmıstıñ örşui,
– esirtki jäne esirtki mafiyäsı,
– ultaralıq qırqıstar,
– näsilşildik,
– ekologiyälıq jäne energetikalıq apattar,
– yadrolıq sınaqtar,
– qara qurdım, jäne t.b., t.s.s.
Osınıñ bäri adamdardıñ öz qolımen jasalğan kesapattar.
Urpaq auısqan sayın adamdardıñ qolınan şıqqan apattardıñ
auqımı ulğayıp baradı. Buğan bärimizdiñ de qatısımız bar. Mine,
aqır ayağında, Qudirettiñ özi bizdi qurdımğa qulap birjola joğalıp
tınudan qutqarmaq bolıp, Kassandra tañbası arqılı eskertu jasap
otır…
Tağı da mälimdeymin, meniñ kassandra-şaranalardı anıqtau
jönindegi ğarıştıq zertteulerimniñ maqsatı adamdardıñ mınanı
tüsinuine kömektesu ğana – endi bulay ömir süre beruge bolmaydı,
azıp-tozudıñ äbden şegine jettik!
Bolaşağımızdıñ jarqın boluı üşin är adam özinen bastap,
bärimiz birge, bükil adamzat qauımı jumıla otırıp öz boyımızdağı
azğındıqtan arıluımız kerek. Älde bul qiyäl ma eken? Tağı da qiyäl
Şıñğıs Aytmatov
ma?! Joq, bul kezekti qiyäl emes. Bul tiri ruhtıñ aman qaluınıñ
amalı, basqa jol joq…
Kassandra-şaranalardan dereu qutıluğa tırısudan bas tartıp,
izgi murattan aynımaytın erjürek jandar köptep tabılarına
senimim kämil; olarğa tağdırınıñ bul belgisi talay närseni aytıp
bere aladı: ol bizdiñ ömir süru dağdımız üşin, keler urpaqtıñ
tağdırı üşin barşamızdıñ jäne ärqaysısımızdıñ jauaptı
ekendigimiz turalı, aldımızda adamnıñ öz-özimen ayqasqa tüsui
kütip turğanı jayında aytadı… Onday adamdar ömirdi jaqsartuğa
umtılatın boladı.
Men osığan senemin.
Endi özim turalı qısqaşa ayta keteyin.
Ärine, meni eşkim monastırğa aparıp tıqqan emes biraq özözimdi osılay atadım, basqaşa aytqanda, men – şarttı türdegi
ğarış taquasımın, özime şarttı türde Filofey dep jaña esim
qoydım, orıs jerinde osı attas taqualar bolğan. Ğarıştağı
qujıramda japadan-jalğız ömir sürudi de özim tañdap aldım. Bizdiñ
halıqaralıq ekipaj – amerikalıq, japondıq jäne men (soñğı
kezge deyin keñestik ğalım jäne ğarıştıq zerthananıñ ğılımi
jetekşisi) öz bağdarlamamızdı orındap şıqqannan keyin Jerge
qaytar kezde orbitalıq stantsiyänı tastap şığudan jäne bizdi alıp
qaytuğa kelgen birneşe märte paydalanılatın ğarış kemesine
otırudan bas tarttım. Bul orayda arnayı mälimdeme jasap, jeke
adamnıñ erkin tañdau jasauına bolatının alğa tarttım. Ustaranı
tamağıma taqap turıp, äriptesterimdi meni jayıma qaldıruğa
mäjbür ettim. Söytip, öz degenime jettim…
Mine, sodan beri bes ayğa juıq uaqıt – jüz otız jeti kün
ötti, ğarışta jalğız özim älgi zertteulerimdi jürgizip kelemin.
Stantsiyädağı ömir sürudi qamtamasız etu qorı mağan munda äli de
uzaq uaqıt boluıma mümkindik beredi. Jamandıqtıñ artında jaqsılıq
turatını ras bolsa, meniñ jağdayımdı soğan uqsatuğa bolatın
şığar. Dünieni dür silkindirgen Keñes imperiyäsınıñ ıdırauı mağan
qolaylı boldı. Bäriniñ astan-kesteñi şıqqan kezde jer betindegi
Tau qulağan
burınğı keñestik ğarış qızmetin qadağalaytın orındar meni de,
burın «Voshod-27» dep atalıp kelgen orbitalıq stantsiyänı da umıtıp
ketti. Olar meni äzirşe esterine ala qoymas, meni qaytsin, qazir keñes
imperiyäsı qirandısınıñ ornında payda bolğan jaña memleketterdiñ
arasında ğarıştağı mülikti bölisu jürip jatqan şığar, mümkin
olar orbitalıq stantsiyänı da böliske salar, tipten, ğarıştıñ özin
de bölisip alamız dep älekke tüser me eken… Meyli, özderi bilsin.
Men öz tañdauımdı jasadım jäne öz parızımdı ötep jürmin. Endi
bükil adamzatqa surau salıp, aqtıq sağatım soqqanğa deyin kassandraşaranalardı anıqtaumen aynalısatın bolamın…
Jer betinde meni kütip otırğan eşkim joq. Jarıq düniede
birde-bir jaqınım bolğan emes. Düniege kelisimen bayğus anam
tastap ketipti, balalar üyinde tärbielendim. Säbiin balalar
üyiniñ tabaldırığınıñ aldına qaldırıp ketuge bayğus anamdı
qanday jağdaydıñ mäjbür etkenin kim bilsin. Ömirimniñ qalay
qalıptasqanı, ğarışqa attanuıma ne sebep bolğanı turalı qazir
aytıp jatpaymın – bul basqa äñgime, bölek taqırıp.
Qasiettim, Sizdiñ nurlı kelbetiñizdiñ aldında tağı da basımdı
iemin. Ayıpqa buyırmañız. Mağan bar keregi – Siz arqılı adamdarğa
osı sözimdi jetkizu ğana, olar şındıqtı biluge tiis.
Filofey, ğarış taquası.
Şın atı-jönim – Andrey Krıltsov.
Orbitalıq kompyuterden Rim papasına arnalğan joldaudıñ
mätinine qosa «Tribyun» gazeti redaktsiyäsınıñ atına jazılğan
tilhat qosa jiberilipti:
Şıñğıs Aytmatov
«Qurmetti redaktor!
Aramızdağı uağdalastıqqa säykes, osı joldaudı jariyälau
quqığın «Tribyun» gazetiniñ redaktsiyäsına beremin.
Bul qadamğa baruğa batıldıq ete otırıp, «Tribyunniñ» öz
moynına qanşama auır salmaq jükteytinin tüsinemin. Sizdiñ
erligiñizdi de bağalaymın.
Eger redaktsiyä osı joldauıma ün qosqan adamdardıñ neğurlım
qızıqtı degen pikirlerin özime joldap otırsa riza bolar edim.
Men adamdardıñ pikirin biluim kerek».
Rizaşılıqpen: Filofey, ğarış taquası,
RH orbitalıq stantsiyäsı.
III
Tüsinde tağı da kitterdi kördi. Muhit tösinde solarmen birge uzaq
jüzdi. Olardıñ tolqın juğan közine qarap, kitterdiñ janarınan ne
uğuğa bolatının tüsindi. Özi de kitke aynalıp ketken bolatın. Ana
jolı uşaqtıñ üstinen körgenindey, bäri sına tärizdi üşburış jasap
jüzip keledi. Bulardı äldebir tılsım küş kökjiektiñ sırtına
qaray süyrep bara jatqanday. Kökjiek jetkizer emes, bular da
quattı denesimen tolqındardı qaqırata sögip, talmay jüzip keledi.
Muhit suı birtindep ısıp bara jatqan siyäqtı. Tolqındardıñ
soqqısı jon arqasın küydirip keterdey körinedi. Barğan sayın ısi
tüsken tolqındardıñ arasında jüze beru de qiındap ketti. Kenet ol
ädetten tıs qubılıstı körip, muhittıñ nelikten osınşama ısıp
ketkenin tüsindi. Muhittıñ üstinde eki kün şığıp tur eken. Aspanda
qos projektorday jarqırağan eki birdey qızğılt-qoñır şar
alaulap tur. Ol ekeuiniñ qaysısı nağız kün, qaysısı äldeqaydan
qañğıp kelgen, bälkim şınayı künmen bäsekelestikke tüspek bolıp
jürgen jalğan kün ekenin ajıratu qiın edi. Ol qorqıp ketti.
Qasında qatarlasa jüzip kele jatqan kitterge: «Qarañdar, qarañdar,
kitter, bauırlarım meniñ! Aspanda eki kün şığıp tur! Birden eki
Tau qulağan
kün! Estip tursıñdar ma?! Bul jaqsı emes! Muhit qaynap ketedi de
bärimiz opat bolamız! Aspanda eki künniñ şıqqanı – jaqsılıqtıñ
nışanı emes!» – dep ayğaylay bastadı.
Burq-sarq qaynağan muhit tösinde alasurğan kitterdiñ arasında
jan dauısımen şıñğırğan Robert Bork atqaqtay soqqan jüreginiñ
dürsilinen oyanıp ketti, qara terge tüsip jatır eken, qulağı tunıp
qalıptı. Uyqısı aşılğanğa deyin älgi körgeniniñ tüs ekenine sene
almay biraz jattı. Muhittıñ üstinde köz qarıqtıra alaulağan eki
kün beyne bir öñinde körgendey-aq köz aldınan keter emes. Kitter
burın da tüsine kiretin, biraq şaqırayğan eki künniñ säulesi jerjahandı küydirip bara jatqanın alğaş ret körip tur! Sumdıq
qorqınıştı!..
Kenet ol tüsindegi ekinşi künniñ qaydan payda bolğanın tüsindi.
Anıq tüsingeni sonşalıq, özi de şoşıp ketti. Munı birden
uqpağanına tañdanıp ta qaldı. «Qızıq eken!» – dep mırs ete qalğan
Futurolog aynanıñ aldında turğan sağatına qaradı. Tañğı sağat
altıdan ketip qalıptı. Äyeli körşi bölmede uyıqtap jatır.
Bork ädette erteñgilik boy jazıp, jattığu jasaytın aşıq
verandağa şıqtı. Biraq, bul jolı bar oyı basqa jaqta tur edi.
Qala sırtında ornalasqan üyindegi janına jılı tietin zattardıñ
bügin eş äseri joqtay körindi. Hauızdıñ qasındağı alañqayğa
qoldan otırğızılğan, japon ülgisimen tastan jasalğan baqtı da
(sol baq juldızdardıñ ornalasuına säykes jasalğan degenge özi
de sengisi keletin) umıttı, änşeyinde onda Futurolog tañerteñ
topıraqqa äldebir qupiyä belgilerdi sızıp otırudı unatatın,
munısın Djessi adamnıñ külkisi keletindey etip sıbırlap qana –
siqırşılıqpen aynalısıp jatır deuşi edi. Bügin erigetin uaqıt
joq. Barlıq hat-habardı tügel qarap şığu kerek, olar da jinalıp
qalıptı, biraz adamğa birer mäsele boyınşa telefon soğu tağı bar
– jağdaymen dereu tanısıp şıqpasa bolmaydı.
Kassandra-şaranalarğa baylanıstı barlıq jerde dañğaza
köterilip jattı. Osılay bolarına Robert Bork kümändanğan da
emes. Özi de boyın äldebir jastıq jiger kernegendey sezindi,
Şıñğıs Aytmatov
bayağıda, universitette jürgende qazirgi örkeniettiñ mäseleleri
jöninde ötkiziletin şulı pikirtalastarda keritartpa qarsılastardı
köndirsek boldı, adamzattıñ bolaşağın jurttıñ bäri qurmetteytin
intellektualdıq «Rim klubınıñ» ülgisimen quruğa boladı degenge
şınımen senetin jas kezinde ılği osılay bolatın. Kassandra
tañbasınıñ töñiregindegi oqiğalar Borktıñ boyında umıtıla
bastağan qızulıqtı, täuekelge baruğa, ideyä üşin aşıq qaqtığıstan
tayınbauğa dayın turu sezimin qayta oyattı.
Bul oqiğalarğa Bork äuejayğa kelip qonğan kezde-aq aralasıp
ketken bolatın. Djessi onı şığar esiktiñ aldında qolına ustağan
gazetin beyne bir gül şoğı tärizdi basınan asıra bulğap, özin kinäli
sezingendey äri tentekteu, äri mazasızdana jımiıp qarsı aldı.
Özi quddı bir jañbır juıp ötken köktemgi gül sekildi jasarıp,
jañğırıp ketkendey körinedi. Djessi Borktan toğız jas kişi
bolatın, biraq keyde qan qısımı köterilip auıratını bar, sol kezde
qinalıp, sola tüsedi, al, äuejayda ol küyeuine sonau alısta qalğan
jastıq şaqtağıday tolqınısqa tolı, jigerli bolıp körindi. O, sol
kezde onıñ ulı muzıkant boluına kedergi keltirgen bul edi ğoy!
Ol violonçeldiñ qulağında oynaytın. Öle-ölgenşe ajıramastay
bolıp jabısıp qalğan Bork bolmağanda, Djessi qazir orkestr
quramında emes, basqa jerde öner körsetip jürer me edi. Biraq,
ärkimniñ öz tağdırı boladı.
İin tiresken kütip aluşılardıñ arasında turıp, ol küyeuimen
aman-sau jolıqqanına quanıp turğanın bildirip, batıl da riyäsız
türde bılay degen:
– Keter aldında öziñniñ tastarıñnıñ arasında otırıp, qanday
siqırlı belgiler sızğanıñdı bilmeymin, Robert, biraq mına oqiğanı
qalay tüsindirer ediñ? Tüsindire almaysıñ, Robert, jarılıp ketseñ
de solay, tüsindire almaysıñ! Munı tüsindiru mümkin emes. Adam
estimegen sumdıq! Körersiñ, bul bükil älemdi dür silkindiredi!
– Demek, men ol ieroglifterdi tegin sızbaytın bolğanım ğoy?! –
dep Futurolog ta äyeliniñ ığına jığıla jauap qattı.
– Jalpı aytqanda, bul päle seniñ siqırşı bolıp oynauıña
Tau qulağan
qatıstı boluı da mümkin, meniñ qımbattı Säuegeyim… Endi öziñ
rette bärin.
Maşinanı Djessi aydap kele jatqan, Bork gazetti paraqtap
kördi de qaytadan jaba saldı.
– Joq, munı üyge barıp, asıqpay muqiyät oqıp şığu kerek, –
dedi ol közildirigin qaytadan jinap jatıp.
– Al, sen qalay oylap ediñ? – dep mırs ete qaldı Djessi – Eger
munday habardı ğarıştan joldamay, köşedegi bireu aytsa, tumsığın
bet qılar edi! Oylap qaraşı, işte jatqan şarana özdiginen oylana
aladı deydi! Bärin parıqtay biledi eken! Söytip, ömirge keludi
qalamaymın dep jar saladı! Osını şınımen aytıp otırğanın
körmeysiñ be! Qalay däti bardı eken?!
– Degenmen, tura solay aytpağan şığar, – dep iığın bir qozğap
qoydı Bork. Oğan äyeli asığıs qorıtındı şığarıp otırğanday
körindi, mundayı sirek kezdesetin, biraq bul jolı özi de äyeliniñ
qateleskenin qalap otırğanın sezdi. – Mümkin bul jerde anasınıñ
qursağında payda bolğan şarananıñ refleksi turalı aytılıp
turğan şığar. Biraq, qalay bolğanda da oylanatın sebep tabıldı.
Eger, aytalıq, bizdiñ künähar älemimizdi baqılau nüktesi retinde
qabıldaudıñ päktikke negizdelgen jaña türi aşıldı dep sanasaq…
Tüsinesiñ be, men qazir osını oyladım. Al, munday jäyt tek
şaranalıq deñgeyde ğana boluı mümkin. Onıñ özi de qiyäli turğıdan
alğanda ğana. Degenmen, kim biledi. Jaraydı, qazir buğan bas
qatırmay-aq qoyayıq. Üyge barğasın oqıp şığarmın, sodan keyin
söylesermiz… Al, qazir seni küldirgim kelip tur.
Sosın Futurolog äyeline nemisterdiñ ne närseni de aqırına
deyin biluge tırısatını men belgilengen tärtipten aynımaytını
jäne sonımen bir mezgilde evropalıqtardı amerikalıqtarmen
jaqındastırıp turatın işki erkindigi turalı aytıp berdi. Birde
Dyusseldorfta tañ aldında özen jağasımen velosiped teuip
bara jatqan bireudi körgen, tük bolmağanday-aq belgili bir ariyänı
bar dauısımen şırqap baradı, özi beyne bir opera sahnasınan
jaña ğana şıqqanday, aq jağalı köylegine galstuk tağıp alıptı,
Şıñğıs Aytmatov
ayağında jıltırağan tufli. Jağalauda onıñ änin tıñdaytın eşkim
joq, biraq, velosiped tepken änşige tıñdauşınıñ keregi şamalı
siyäqtı. Jük tielgen barjalar men kemeler bayau sırğığan Reynniñ
jağasında tañ atpay japadan-jalğız ändetip baradı... Birtindep
jazğı kün de kökjiekten köterildi. Bul körinistiñ äri ersi de külkili,
äri ğajap bolğanı sonşalıq, Bork älgi añğal änşiniñ artınan tura
jügiruge dayın edi. Tolıq erkindikke qol jetkizip, baqıtqa bölengen
adam. Reynge qoyıp ketip, älgi velosipedşiniñ qarsı aldınan
şıqqanşa jüze bergisi keldi, oğan su betinen qol bulğap, äldebir
köñildi sözder aytıp, qatarlasa jügirip, älemdegi barşa tirlikti
umıtqısı kelgen.
Ekeui maşinada kele jatıp, älgi añğal änşige biraz külip aldı.
«Endi üyge barıp, ömiri bitpeytin jumısqa qaytadan kirisuge tura
keledi», – dep oyladı Bork köp uzamay üyge kelip, öz kabinetine kirip,
jazu üsteline jayğasatının quana köz aldına elestetip. Bul turalı oylağan kezde ol eki türli sezimdi bastan keşiruge boyı üyrenip
bara jatqanın añğardı – sapardan qaytıp oralıp, äuejayda Djessi
qarsı alğanda boyı jeñildep sala berse, sonımen qatar, bir apta
üyde bolmay, birer künin basqa jaqta ötkizgeni üşin öz-özin azdap
kinälaytın bolıptı. Al, osınday künderdiñ bärin qosqanda qanşa
boladı eken, munı adam tım keş añğaradı.
Alayda, bul jolı onıñ üyrenşikti köñil-küyine uşaqtıñ üstinde
bayqağan jäytten tuğan tağı bir sezim qosılıp tur edi. Mına şulı
jañalıq jurttıñ bärin eleñ etkizgenimen, tez umıtılatın bir
kündik habarlardıñ biri bolar degen. Biraq, Bork osı estigeni turalı
oylağan sayın bolğan jäyttiñ özine de baylanısı bar siyäqtı sezinip,
şındığında özine eş qatısı joq osı oqiğanı umıtqısı kelse de
umıta almaytınday tüsiniksiz sezimge şomıp kele jatqanın bayqap,
ayran-asır qaldı. Beyne bir sot zalına kezdeysoq tap bolıp, tek
ayıptaluşı ğana emes, sol sätte zalda otırğandardıñ bäri tek sot
protsesine qatısqanı üşin ğana kenetten adam aytqısız auır ükimge
kesilgendey küydi bastan keşti. Jäne bul ükim jariyälanıp qoyğan,
sondıqtan, endi onı eşkim de özgerte almaydı…
Tau qulağan
Ğarıştan kelgen jañalıqpen qatar kökeyinde öte bir jaysız,
kütpegen äri tüsiniksiz sezim payda boldı. Mine, maşinanı jüytkite
aydağan Djessi de osı ğarış jañalığınıñ äserinen arıla almay
keledi. Munı onıñ bet-jüzinen, közinen añğaruğa boladı. Djessidiñ
közi tabiğatınan nurlı bolatın, onıñ köz janarınıñ kez kelgen
adam añğara bermeytin özgerisi men qubıluı Robert Borkqa talay
närseni bildirip turadı. Onı alğaş ret qayırımdılıq maqsattağı
kontsertke qatısqan jas muzıkanttardıñ arasınan körip edi, al, özi
körermenderdiñ arasında, sahnağa jaqın otırğan, sol küni tanısqan
ekeui sodan bastap jii kezdesip turatın boldı, osı alğaşqı künnen
bastap onıñ jan düniesindegi «jaz ben qıstıñ» almasuın añğarudı
üyrendi, ol da munıñ jan küyin közqarasınan-aq tüsinetin. Birin-biri
emeuirininen uğıp, köz tastasınan tüsinu arqılı bulardıñ arasında tolıq sıylastıq ornap, otbasılıq baqıtqa qoldarı jetti.
Ol ädettegidey emes, äldeneni oylap ünsiz otırğan äyelin sözge
aldandırğısı kelmedi. Mazasızdana qoyatınday jöni de joq.
Bulardıñ ömir saltı üyrenşikti de berik bolatın, bul osı jastağı
köp adamğa tän; tek bir närseni aldın ala ayta almaydı – munı tek
Quday ğana biledi, öytkeni, är adamnıñ ömiriniñ uzaqtığın Jaratqan
jalğız aldın ala belgilep qoyğan. Sondıqtan, bular uaqıtı men
densaulığı jetkenşe özderiniñ şığarmaşılıq mümkindikterin
qoldan kelgenşe paydağa asırıp qaludı ğana közdeumen keledi. Bork
tüsinip otır: qazir Djessidiñ köñil küyi päs boluınıñ sebebi – älgi
ğarış taquası Filofeydiñ joldauın oqıp, eseñgirep qalğandıqtan.
«Üyge barğasın söylesermiz, – dep oyladı Robert Bork. – Älde
üyge jetkenşe universitette birge oqığan dostardıñ bireuine habarlasıp, äñgimelessem be eken? – Telefonnıñ tutqasın kötere jazdap barıp qoya saldı. – Keyin söylese jatarmız, äueli mına ğarış
köripkeliniñ boljamın muqiyät oqıp şığu kerek, sosın körermiz…»
– Radionı qosayın ba? – dep suradı küyeuiniñ oyın oqıp qoyğan
Djessi.
– Keregi joq. Bos mıljıñdı tıñdap qaytemin? Qazir öziñniñ
qasıñda otırğanım da jetedi mağan.
Şıñğıs Aytmatov
– Senemin, quana-quana senemin, – dep köñilsizdeu jımidı Djessi kezekti maşinadan ozıp bara jatıp.
– Eger bul habar şınımen ras bolsa, – dep közin tiktedi Bork, –
onda ärine, budan eşkim tıs qala almaydı.
– Sen sonı şınımen ras boluı mümkin dep oylaysıñ ba?
– Bilmeymin. Biraq, solay bolıp şığa qalsa, buğan jurttıñ bäri
jappay ün qosuğa tiis.
– Tiliñe tiken şıqsın, Futurolog! – dedi buğan şınımen
mazasızdana bastağan Djessi. – Jurttıñ bäri aralassa sumdıq qoy!
– Eger adamdar özderiniñ äbden azğındap bitkenin körer bolsa,
onda genetika degenimiz biologiyänıñ bir salası emes, sayasat bolıp
şığa keledi.
– Sen tım artıq kettiñ, Robert, – dep öziniñ mazasızdanuın
baspaq boldı Djessi. – Degenmen, kim biledi, äuejayğa barğalı
jatqanımda Şnayerler – Artur men Elizabet habarlasqan, olardıñ
da esteri şığıp ketipti. Atlantada spektakl qoyıp jürgen Djon
Koşut habarlastı, ol tarihtıñ aqırı turalı Fukuyamanıñ teoriyäsı jönindegi pikirtalas kezinde adamzattıñ aldında jaña sınaq,
jaña qasiret tur dep säuegeylik jasağanıñdı esine alıptı. Mine,
seniñ futurologıñ älemdik zulımdıqtıñ qoymasınan beyne bir
qapşıqta jatqan eski kiimdi suırıp alğanday etip, düniejüzilik
soğıstıñ ornına adamnıñ öz-özimen qırqısuın, ömirge kele me, joq
pa – sonı şeşui mäselesin oylap taptı, bul sonıñ şığarıp jürgeni
deydi. Säuegeyiñ sonı aytpay-aq qoyğanda, munday bolmas pa edi, özi
de bilmesten, qaqpanı aşa salıp edi, jaña päle jıp etip şığa keldi,
– deydi. Ol ne päle? – desem, osı päle deydi. Munıñ atı da joq eken.
– İyä, Koşuttıñ ne aytatını belgili ğoy, – dep iığın kekete qomdap qoydı Bork. – Özi teatrda dünieni töñkeretin pesa
qoyıp jür, Şekspir, Eshil, tağı bireuler. Al, men päle şaqırıp
qarqıldağan qarğa ekenmin ğoy? Rahmet! Qasqabas dosım da aytadı
eken!
– Oy, aytpaşı sonı, birtürli qızıq adam. Esiñde me, bir ret
ol: osı sağan qızığamın, äyeliñ sulu, şaşıñ tüspegen, al, mende
Tau qulağan
osınıñ biri de joq, – dep edi ğoy. Sen oğan: äyelimdi tartıp äketuiñ
mümkin, biraq, ağarıp ketse de äli bayağıday burqırap turğan şaşımdı ala almassıñ! – dep jauap berdiñ. Sonda ol jılap qoya berdi.
Äri külip, äri jılap tur edi… Artist!
Bork jauap retinde oylana basın izedi. Alğaş ret üyine qaytarda
ädetten tıs mazasızdanıp, joq jerden tap bolğan, äli anıq biline
qoymasa da, janın janşığan äldebir auır salmaqtı sezinip keledi.
– Bob, muhitta kitterdi kördim degeniñ ras pa? – dep oyın bölip
jiberdi Djessi.
– Ärine, ras! Sağan telefon soqqanım da sodan ğoy, – dedi bul
qaytadan jandanıp. – Köz aldıña elestetip körşi? Munı sözben
aytıp jetkizu mümkin emes. Oylaşı öziñ, muhitta alıp januarlar kemeşe jüzip keledi, özderi aspandağı tırnalar siyäqtı
üşburış tüzgen. Ğajap körinis! Qasımda bolmağanıñ ökinişti.
Telefonmen söyleskenimizge de şükir. – Bork bir sät ünsiz qalıp,
qaytadan qızulana jalğastırdı. – Qalay tüsindirsem eken, bılay
ğoy, men qazir bul kezdeysoq emes dep oylap kelemin. Tıñda. Osı
jolı Frankfurtta eski tanıstarmen birge Avstraliyädan kelgen bir
kisi bolğan. Melburn universitetinen. Avstraliyälıqtar jurttıñ
bärinen erekşelenip turadı, nege ekenin qaydam, älde älemniñ
qiır şetinde jatqandıqtan ba? Älde sol kisiniñ özi sonday ma?
Özi delfindermen äuestenedi eken, men onı iştey Delfinolog
dep atadım. Jäy ğana äuestenedi. Özi tartımdı adam, äñgimesi de
qızıq, aqılı sergek siyäqtı körindi. Ol ekeumiz delfinder turalı
aytıp turıp, kezdeysoq kitterge oyıstıq. Bul sağan külkili körinui
mümkin, biraq sol ekeumizdi kitter turalı äñgime jaqındastırıp
jiberdi. Qızıq äñgime boldı! Mısalı, kitterdiñ toptanıp öz-özin
öltiruiniñ sebebi ğılımda äli anıqtalmay keledi.
– Toptanıp jağalauğa şığıp qalatını ma? Sonı aytıp tursıñ
ğoy?
– İyä, sonı aytamın. Küş-quatı boyında, aqıl-esi durıs, sapsau kitterdiñ beyne bir kelisip alğanday-aq tün işinde suı tobıqtan
keletin tap-tayız jağalauğa şığıp qalatını nesi? Jäne keri qaray,
Şıñğıs Aytmatov
muhitqa qaytuğa ärekettenbey-aq, top-tobımen ölip jatadı. Nege
öytedi olar, ne üşin, nelikten?
– Toqtay tur, – dep sözin bölip jiberdi Djessi közi külimdep. –
Bul turalı gazetterde talay jazılğan joq pa? Seniñ avstraliyälığıñ
sonı da bilmey me?
– Mäsele sonda ğoy. Ol ekeumiz naq osı turalı äñgimeleskenbiz.
Kitterdiñ özin-özi ölimge baylaytının körsetetin bul qubılıs
tirşilik iesiniñ özin-özi saqtauın qamtamasız etetin biologiyälıq
zañğa qarama-qayşı. Yağni tabiğattıñ özine kereğar keledi. Januarlar äleminde munday bolmauğa tiis.
– Esesine adamdardıñ arasında jii kezdesedi.
– Bul müldem basqa. Tübegeyli basqa mäsele. Äñgime bul turalı
emes. Munıñ jöni müldem bölek, Djessi.
Robert Bork tağı da ünsiz qalıp, ormannıñ işinen maşinağa
qarsı tura jügirgendey körinetin, jol belgileri jarqırap közge
uratın küre joldıñ eki jağındağı talay ret tamaşalağan tabiğat
körinisin qızıqtap ketti. Bir sät özin baqıttı sezingendey boldı –
Djessi qasında, ekeui üyge qaytıp keledi, özine keremet jañalıq
bolıp köringen kitterdiñ qupiyäsın äyeline aytıp berip, onıñ
buğan qalay tañğaların köz aldına elestetip, bul taqırıpqa qaytaqayta oralıp, jan-jaqtı äñgime etetinderin aldın ala tamsana
oylap qoyğan. Baqıt degen sol emes pe. Öytkeni, baqıt degenniñ
özi – adamdardıñ jan düniesiniñ tuıstığı. Ol tezirek üyge
barıp, Djessi qoyğan muzıkanı (äyeli tüzelmeytin adam – ol üşin
klassikalıq muzıkadan artıq eşteñe joq) tıñdap, özi süyip işetin
aq şaraptan urttap qoyıp, verandada ekeuiniñ qalay otıratının köz
aldına elestetti. Kenetten oyına ğarış taquası oraldı, da bügin
tınış otırıs bolmauı mümkin-au dep tüydi.
– Nege ündemey qaldıñ, Bob, ayta ber. Älde meni ıntıqtırıp
qoymaqsıñ ba?
– Joq. Äşeyin, oylanıp ketippin. Sen jaña älgi avstraliyälıq
Kiffer kitterdiñ özin-özi öltiruiniñ sebebin bilmey me dep suradıñ.
Qalay desem eken. Ol basqalardıñ oyına kirip-şıqpağan närselerdi
Tau qulağan
aytadı. Tüsinesiñ be, bul äldebir oydan şığarılğan närse emes. Men
munı erekşe adamgerşilik-filosofiyälıq közqaras dep atar edim.
İyä, iyä. Külme jäne tañğalıp jürme. Däl solay. Avstraliyälıq jigit
älemdik auqımdağı boljamdı usınadı. Bilesiñ be, delfindermen
qatar, kitter de barlıq sütqorekti januarlardıñ arasındağı eñ
aqıldılarına jatadı. Ökinişke qaray, olar söyley almaydı, olar
men bizdiñ aramızdağı alınbas kedergi de osı.
– O, Quday, bayandama jasap üyrenip qalğansıñ, Robert. Biraq, bul
jolı qanday adamgerşilik-filosofiyälıq közqaras turalı aytıp
otırğanıñdı tüsinbedim.
– Osı ädetten tıs qubılıstıñ sırın birde-bir ğalım tüsindire
almay otır. Al, Kiffer meniñ aldıma ğalamdıq sipattağı körinisti
jayıp saldı.
– Al, onıñ boljamınıñ mäni nede?
– Ol adam tañ ğalarlıq qorıtındı jasağan. Onıñ aytuınşa,
kitterdiñ jappay özin-özi öltirui – ğalamdıq sananıñ jer betinde
bolıp jatqan qubılıstarğa degen közqarasınıñ körinisi boluı
mümkin.
– Mınauıñ müldem aqılğa sıymaydı, Robert!
– Olay deme, olay deme, qımbattım. Bul boljam mağan qattı
äser etti. Adam balasına oy-sananıñ iesi bolu tärizdi şeksiz
artıqşılıq berilgen, sol arqılı oğan ğalamdıq mindet jüktelip
otır, eger biz öz-özimizdi jetildiruge, Jaratqannıñ bergen igiligin
ornımen paydalanıp, tolıq igeruge qabiletsiz bolıp şıqsaq, onda
öziniñ jaralğandağı maqsatın aqtay almaytın aramtamaq, tükke
turğısız maqulıq bolğanımız. Keşir, azdap artıq ketip qaldımau deymin. Meniñ aytayın degenim, bizge – adamzatqa qanşama mol
mümkindik berilse, sonşama auır mindet te jüktelgen. Eñ aldımen, turmıstağı jarasım, sonı jetildiru mindeti tur, bul degen
özimizge qatıstınıñ bärin – oy-armanımız ben naqtı is-äreketimizdi
tügel qamtidı. Turmıstıñ jarasımdılığı! Alayda, osı orayda basımızda qanşama tañğajayıp jäne küyki oylar tuındap, är
qadamımızdı attağan sayın qanşama tabalau men pasıqtıq tuındap
Şıñğıs Aytmatov
jatadı, öytkeni, jarasım degenimiz – eñ aldımen, öz-öziñe şekteu
qoyıp, ruhani beybastaqtıqpen kürese bilu. Endi kelip tabiği suraq
tuındaydı – ar-Uyat degen ne özi, ol turalı är kezde ärkim bilgenin
aytqan, äli de aytadı, özine ne qolaylı bolsa, sonı aparıp ar-Uyatqa
teli saladı, al, sonıñ özi ne närse, tabiğattıñ aldında, tarihtıñ
aldında, bolaşaq älemniñ aldında, aqır ayağı, bizdi jaratqan jäne
biz de onı keyde qoldan jasap alıp jürgen Qudaydıñ aldındağı
mäni qanday?
– Robert, – dep bölip jiberdi şıdamı tausılğan äyeli, – Ras
aytamın, seniñ boyıñda jalındı uağızşı buğıp jatır, orta
ğasırlarda tuatın adamsıñ ğoy öziñ. Biraq, onda seni küpirligiñ üşin
inkvizitorlar quana-quana örtep jiberui mümkin edi. Qudaydı qalay
qoldan jasap aluğa boladı?
– E, sonı aytasıñ ba! Mine, Djessi, seniñ de qasañ qağidanı
qıtımır ustanğıñ keletin siyäqtı. Öytuge bola ma eken?! Bola
ma öytuge?! Men de oñaylıqpen örtene qoymaspın. Talay närseni
sözben-aq jasap aluğa boladı. İyä, iyä. Sözdi bizge sol üşin bergen.
Sanamızda bolıp jatqan jäne özimizge qatıstı jäytterdiñ bäri söz
arqılı jürgiziledi. Tüptep kelgende, qoldan jasalğan närselerdiñ
bäri de sözdiñ jemisi. Özenge köpir salmas burın bul turalı
jaqsılap söylesip, aqıldasıp aladı. Odan da arğısın aytayın,
söz degen – bizdiñ boyımızdağı mäñgiliktiñ quatı. Biz ölemiz, biraq
sözimiz qaladı. Öytkeni, ol – Qudaydıñ özi! Söz arqılı quddı bir
qanat bitkendey mäñgilikke qulaş sermep, söz arqılı jetektegi
qaşır siyäqtı basqa tüskenge könip jüre beremiz… Biraq, meniñ
aytıp otırğanım basqa närse. Turmıstıñ barlıq qırlarına
kereğar kelse de solay – äu basta söz bolmağan! Bükil tabiğattı
alayıqşı. Mısalı, älgi kitterdiñ özi. Bul qırınan kelsek, olardıñ
tağdırı qasiretke tolı. Söz qudireti darımağandıqtan, olardıñ
tüysigi joğarı damığan, tek özderine ğana tän erekşe oylau jüyesi
men ruhı bar, ayırıqşa energetikalıq-aqparattıq bioöriske ie.
Olardıñ jaqın tuısı bolıp keletin delfinderge qarap ta osını
aytuğa boladı.
Tau qulağan
– Degenmen, Robert, solar turalı ne bildiñ? Sonı aytşı?
Robert Bork osı bir asa mañızdı jäytti aytpas burın özin-özi
tejep, säl ünsiz qaldı. Äuejayğa bara jatqanda nemese odan qaytar
jolda ädetten tıs närseler turalı aytqıñ keletini nesi eken osı,
üyde jürseñ munday äñgimeni qozğamas ediñ.
– Tüsinesiñ be, – dep jalğastırdı ol, – Kifferdiñ aytuınşa,
onıñ sözine men de qosılamın, kitter – aşıq muhittağı jandı
radarlar siyäqtı eken, olar ğarıştan kelgen ärtürli dabıldar men
belgilerdi ustay aladı; mümkin janartau atqılauın da kitter birinşi
bolıp sezetin şığar, söytip Jerdiñ işki quatınıñ artuın añğarıp
ünsiz ökiretin bolar, biraq, anau-mınau kemelerdiñ özi tötep bere
almaytın dauıldar men surapıl jeldiñ ötinde mıñq etpeytin osı
tözimdi januarlar üşin eñ jamanı – ğalamdıq ruhtıñ jağdayına
jağımsız äser etip, jaysızdıq tuğızatın adamdardıñ is-äreketi,
adamdardıñ zulımdığı turalı kelip tüsetin dabıldar, munı biz
özimiz de tüsine bermeymiz. Şaması, olar üşin bul da Alpi tauınıñ
bökterin mekendeytin adamdardı titıqtatıp, jüykesine tietin,
taudan soqqan jel siyäqtı jaysız äser etetin bolsa kerek, neni
aytıp otırğanımdı biletin şığarsıñ, bul turalı talay jazılğan.
Mısalı, janartau qanşama qorqınıştı bolğanımen, ol da atqılap
barıp basıladı ğoy. Al, adamdardıñ zulımdığı eşqaşan tolastar
emes. Mine, mäsele qayda jatır! Bar ömirimiz osı: izgilik qaşan
da tapşı, zulımdıq qaşan da jetip-artıladı, tasıp-tögiledi de
jatadı. Endi oylap kör, jer betinde özimiz toqtata almaytın äldebir
qılmıstar qaşan da jasalıp jatadı, kisi öltirip, azaptap, özgelerdi
basıp-janşıp, öz-özimizdi ayarlıqpen aldap, sol bılıqtardı aqtap
alu üşin janımızdıñ qaltarıs-quıstarı men sanamızdıñ qarañğı
tükpirlerinen dälel-däyek izdep äurelenip jürgende kitter bizge
qaray jan uşırıp jüzip kele jatadı. Öytkeni, ğalamdıq sana bizdiñ
kesirimizden küyrep tüsip, özin-özi joyıp, birjola kelmeske ketemin
dep qorqıtıp tur. Tilsiz hayuandar munı aqırzaman dep tüsinedi.
Jandı maqulıqtardıñ bäri munı iştey sezip, qattı qorqadı. Suğa
batıp bara jatqan kemeden egeuquyrıqtar nege qaşadı dep oylaysıñ?
Şıñğıs Aytmatov
Mine, osı sebepten. Sözben aytıp jetkizuge därmensiz bolğandıqtan,
kitter bizdiñ azğındığımız üşin özderiniñ qalay qinalıp jürgenin
bildirudiñ amalın izdeydi, munıñ özi olarğa qalay auır soğatının,
janın jep, jüykesin müjitinin oylaşı! Ne degen azap! Esiñde
me, bireu bizge köşeden bir mılqau qızdı körgenin aytıp edi ğoy.
Şeşesin qatigez äkesi öltirip tastağan, al, bayğus qız ne bolğanın
adamdarğa tüsindire almay, sol üşin qinalıp, tramvaydıñ astına
tüsip ölmek bolğan. Şaması, kitter de osınday jağdayğa tap bolatın
şığar, biraq olardıñ qasiretiniñ auqımı ğalamdıq deñgeymen
ölşenedi. Mümkin olar muhitta jüzip jürip, ormandağı örtti sezgende
qorıqqannan qalşıldap ketetin şığar, taularda köşkin jürip,
tömen sırğığan muzdıqtar jolındağınıñ bärin taptap, etekke qaray
jıljığan kezde olar da qinalatın bolar, biraq olar adam balasınıñ
is-äreketindegi naysaptıqqa, zulımdıqqa, mäñgi toqtamaytın azaptau
men qorlauğa beyim turatınımızğa şıday almaytın bolsa kerek –
tüsinesiñ be, ğalamdıq sananıñ bir böligi bolıp sanalatın adamzattıñ
osınday apatqa aparıp urındırar azğındıqqa quştarlığı
neden eken? Ğalamdıq sana turalı, mäñgiliktiñ bir qırı özimizge
senip tapsırılğanı turalı oylaymız ba osı? Äy, qaydam. Bizdiñ
ortamızda, öz aramızda izgiliktiñ muqalıp, juqarıp, azğındap ketetin
sätteri boladı, zulımdıq pen qorqınıştıñ lebi ğalamdı şarpıp,
ğarıştıq ädiletti kirşik şala bastaydı, meniñşe, osınday bir ädilet
boluğa tiis, turmıstıñ üylesimi buzılıp mäñgilik jarasımğa nuqsan
kelgen kezde kitterdiñ de tözimi tausılıp, şıdamı bitedi de, jappay
jağalauğa qaray jüze jöneledi, adamdardıñ azğındığınan janı
qinalğan jazıqsız januarlar öz erkimen jağağa şığıp qaladı, östip
olar öz-özin ölimge qiyädı. Al, endi oylap qaraşı, jaña ğana Atlant
muhitınıñ üstimen uşıp kele jatıp, muhitta jöñkilip bara jatqan
bir üyir kitti kördim. Olardıñ tırnalar tärizdi sap tüzep jüzgenin
körgende äueli tañdanıp qaldım, öte tartımdı körinis, sodan keyin:
bular qayda baradı eken, özderin sol jaqqa aydap äketip bara jatqan
netken küş özi, ne üşin? – dep oyladım.
– Uşaqtıñ bortınan dereu habarlasqan sebebiñdi endi uqtım.
Al, men tük tüsine almap edim, qaydağı kit, ne aytıp tur özi?
Tau qulağan
Ärine, älgindey oylardan keyin qalay telefon soqpaysıñ?!
– Mäsele tek meniñ oyımda ğana emes.
– Qoya ğoy endi, – dep erkeley jımidı äyeli. – Qımbattı meniñ
säuegeyim! – Küyeuine säl äjualay qarap qoyadı. – Onday ädetiñ bar
ekenin bilemin ğoy. Biraq, qızıq eken, aytarı joq, öte qızıq. Mümkin
bul şınımen de olardıñ narazılıq bildirgen türi şığar? Bul da
mümkin-au. Oy, Robert, benzin quyıp alu kerek, qaraşı, tausılıp
baradı. Kit turalı aytamız dep jayau qala jazdappız ğoy…
Bular benzin qUyatın beketke qaray burıldı, kündelikti tirşilik
qaytadan öz arnasına tüsip, ğarış taquası da, kitter de, oydı bölip,
alañdatatın basqa jäytter de birden keyinge ısırıldı. Sodan keyin
bular qala şetindegi köşege tüsti, üyge de jaqındap qaldı.
Kenet boyın boyküyezdik basqanın añğarğan Bork äyeline bılay
dedi:
– Djessi, bügin bireuler telefon soğıp jatsa, jauap bermey-aq
qoy. Avtomat jauap bergişti qosarsıñ, habarlasqandardı jazıp alsın. Şarşadım. Jol soğıp tastağan siyäqtı…
– Bir adamğa habarlasarsıñ dep qoyğanmın. Keşir, bügin keşkisin
sağan Oliver Ordok telefon soğadı. Seni bügin keledi dep edim.
Äytpese, ol sağan Evropağa telefon şalmaq bolğan.
– Oliver Ordok pa?
– İyä. Ol Prezident saylauına tüskeli jür ğoy. Munı biletin be
ediñ?
– Bilemin. Qazir ümitkerlerdiñ bäri saylaudıñ alğaşqı kezeñine
dayındıq üstinde. Odan oñaylıqpen qutıla almaysıñ. Degenine
jetpey tınbaytın tabandı adam ğoy. Bäribir tappay qoymaydı.
– Keşir, Bob. Men de onıñ betin qaytara almadım.
– Meyli, habarlasa bersin. Oğan renjimeymiz. Oliver Ordok de.
Özimen köpten beri söylespep edim. Esiñde me, ol gubernatordıñ
orınbasarı bolğan, ştattağı ğılım men bilim beru salası,
halıqtı eñbekpen qamtu sonıñ moynında-tuğın. Bizge halıqaralıq
ğılımi konferentsiyälar uyımdastıruğa kömektesti, umıtpasam,
Gorbaçevtiñ qayta quruınıñ alğaşqı jıldarında Mäskeuge birge
barğanbız. Onda bükil älemniñ futurologtarı men sayasatşıları
jinalıp edi. Ordok äri sayasattanuşı, äri ştat äkimşiliginiñ ökili
retinde qatıstı. İyä, qayta quru, qayta quru! Şığıs ta, Batıs ta dür
ete qalıp edi-au, aytatın nesi bar! Qızıq kez edi. Ol mağan qarağanda
Şıñğıs Aytmatov
jastau, biraq sonıñ özinde birazğa kelip qalğan boluı kerek.
– Elu altıda, – dep eske saldı Djessi. – Gazetterde tura solay:
Elu altıdağı Oliver Ordok dep jazadı.
– Ä, iyä. Özim de solay şamalap edim. Şaması, Oliver Ordok
batıldıq tanıtıp, tağdırın tağı da sınap körmek bolğan ğoy.
Biliktiñ de bir siqırı bar-au osı! Kim biledi, mümkin säti tüsip ötip
te keter?.. Saylau nauqanı degen bir tolqığan teñiz siyäqtı, dittegen
jağaña tura aparıp şığaruı da mümkin. Eger qoğamdıq pikirdi öz
jağıña qarata alsañ, ärine. Buğan sezimtaldıq kerek. Ordok bul
turğıda äbden şıñdalğan adam. Jigerli, tereñ bolmasa da äjeptäuir
aqılı bar adam.
– İyä, ol kezdi umıtqan joqpın. Bäri esimde. Mäskeuge seksen altınşı jılı barğanbız, Kremldegi forum ötkizilgen auqımdı zalda söz söylegensiñ, kezdesudi Gorbaçevtiñ özi jürgizip otırdı. Ordok
ta bizben birge boldı. Esiñde me? Ol da jaqsı söyledi, aytqan sözi
kökeyge qonımdı.
– İyä, jaqsı söyledi. Öte jaqsı söyledi. Jigerli ğoy, şeşendik
qabileti de bar. Utımdı sätti paydalana biletin adam. Biraq, tağı da
aytayın, onı tereñ bilimdi dey almaysıñ. Onday kezde bilimniñ keregi
de bolmauı mümkin. Buqaralıq sana üşin, eñ aldımen, ümitkerdiñ
bağdarlamasında kökeytesti mäseleler qarastırılsa boldı. Sosın
jeke tulğanıñ tartımdılığı kerek.
– Oy, Robert, jeter endi, ne bolğan bizge – birese kitter, birese
Oliver Ordok turalı ayta berdik qoy. Basqa äñgimemiz tausılıp
qalğanday-aq. Qazir üyge de jetemiz. Al, biz Ordok-Ordok dep auız
jappay kelemiz…
– Qazirgi tanımaldıqtıñ mäni de osında, Djessi. Jurttıñ bäri
bireudi jaqtap jındı boladı, al, ol jurttıñ qamın oylağansıp
jındanadı. Amerikada turğandıqtan, bul sen ekeumizge de qatıstı.
– Tüsinikti. Biraq, ol sağan Evropağa telefon soğamın dep nege
sonşama asıqtı eken? Munısı nesi?
– Munıñ tañdanatın eşteñesi joq. Älgi ğarış taquasınıñ joldauına qatıstı söyleskisi kelgen şığar, ol jurttıñ bäriniñ esin
Tau qulağan
şığarğanğa uqsaydı ğoy. Meniñşe, soğan baylanıstı. Biraq, kim
bilgen.
– Buğan seniñ qatısıñ qanşa? Bul ğarıştan kelgen jañalıq
jöninde öziñ de Ordokqa telefon soğa alatın ediñ ğoy, Bob. «Sälem,
şalım, Rim papasınıñ atına ğarıştan kelgen habarğa ne aytasıñ?»
– degen siyäqtı. Esiñde me, Mäskeudegi orıstar mundayda: «Munı
nege qosıp jeydi özi?» – demeytin be edi? Sen de: – «Bul jañalıqtı
nege qosıp jeymiz, qımbattı Ordok?» – der ediñ. Solay emes pe?
– Ärine. Degenmen, seniñ aytqanıña qarağanda, mağan biraz adam
telefon soğıptı. Ğarıştağı esalañnıñ joldauına nege men jauap
beruim kerek dep oylaydı eken? Munıñ ne ekenin tezirek bilip almasam bolmas. Mümkin jäy äşeyin erikkenniñ ermegi şığar?
– Olay bolsa, biz de külip-külip qoya salamız.
– Oy, olay deme, Djessi. Munday ermek jaqsılıqqa jetkize
qoymas.
– Mine, sağan sıltau tabılsa boldı. Ömirge quştar frantsuzdar seni asqan sarıuayımşıl dep beker atamağan. Eñ bolmasa, üyge
barğan kezde osını umıta turayıqşı. Bäri qabattasıp ketti – Filofey taqua, seniñ muhittağı kitteriñ, al, men erteñ orkestrmen
birge ülken dayındıq ötkizuim kerek… O, Quday…
– Özim de bügin ekeumiz oñaşa bolsaq dep armandap kelemin,
Djessi… Mine, keldik qoy…

IV
Bäribir tıp-tınış demaludıñ säti tüspedi. Keşki sağat segizde
telefon şırıldadı. Sergek dauıstı äyel tım keş habarlasıp
turğanına keşirim suray kelip, mister Bork prezidenttikten
ümitker mister Ordokpen söylese alar ma eken dep suradı. Sodan
keyin äñgimeni Ordoktıñ özi jalğastırdı. Ol burın da köp
söyleytin jäne ılği da öziniñ aşıq-jarqın minezdi adam ekenin
körsetuge tırısatın, onıñ üstine, bul jolı äldenege alañdaulı
ekeni bayqalıp turdı. Ekeuiniñ dostıq niettegi erkin äñgimesi
Şıñğıs Aytmatov
qırıq minuttan astam uaqıtqa sozıldı. Robert Bork kerekti jäne
kereksiz biraz derekterge qanığıp, özi de oyındağısın aqtarıp
saldı.
Äueli ekeui azdap äzildesip aldı:
– Hellou, Robert, keluiñmen, sağan mınanı aytıp qoyayın: bul
jolı seniñ oraluıñdı bükil Amerika qurılığında däl mendey
asığa kütken eşkim joq şığar, süyikti jubayıñdı qospağanda,
ärine. Tipten, özim de Evropağa tartıp kete jazdadım, barsam seni
Reyn jağasında äldebir Frankfurt suluımen quşaqtasıp turğan
jeriñnen tauıp alatın ba edim!
– Rahmet, Oliver. Frankfurttıñ äyelderi şınımen-aq sulu
eken. Biraq, meni sol üşin izdemegen şığarsıñ? Ne bolıp qaldı?
Köpten beri kezdespeppiz de.
– Ä, iyä. Talay närse bolıp jatır, biz kütkennen äldeqayda köp
närse. Tüsinesiñ ğoy, qay saytan aydağanın qaydam, – aytpaqşı,
saytan degendey, sol äzäzilge qatıstı jaqında basımnan keşken
bir oqiğanı keyinirek aytıp beremin, – qısqası, bılay, sen Evropada jürgende men saylau nauqanına bel şeşip kirisip kettim.
– Bilemin, estip jatırmın. Şındap kirisken şığarsıñ?
– Ärine, şın. Birqatar iri kompaniyälar demeuşilik etip otır,
nauqandı solar qarjılandıradı, meniñ saylanıp ketuime özderi
de müddeli ğoy. Biraq, äñgime onda emes, olardı tutas bir orkestrge teñesek te, ändi şırqaytın öziñniñ eski dosıñ – yağni men ğoy!
Munıñ ne ekenin sağan aytıp jatudıñ keregi bola qoymas. Tek sodan birdeñe şığa qoyar ma eken? Mine, mäsele qayda! Biraq, alğan
betimnen qaytqalı turğan men de joqpın. Jalpı aytqanda, bul
jağın ejiktemey-aq qoyayın. Öziñ de bilesiñ bärin. Buqara halıqpen
(tobır degim kelmey tur, joq-joq, ondaydı ömirimde aytpaymın,
iyä, ärine, ujımdıq aqıl-oy degen osı, men munı barlıq kezdesulerde qadap aytıp jürmin, barlıq deñgeylerdegi ujımdıq aqıloydı damıta berudi jaqtaytın adam emespin be) kezdesuler kezinde
bedel jinauğa tırısıp jürmin. Al, sağan özimsinip aytıp turmın,
Tau qulağan
aytqanday, seniñ bir maqalañnan bütinniñ qaq jarıluı qubılısı
turalı oqığanmın, tanımaldıq degen de jarılıs qaupi bar
aymaqqa kirumen teñ: ayağıñdı añdap basıp, är suraqqa utımdı
jauap berip, är sözdi layıqtı qabılday biluiñ kerek, bireuler
riza boladı, basqalarınıñ köñili tolmay jatadı, bäri senen
birdeñe kütedi, ne närsege de dayın bolıp jüruiñ kerek. Eñ bastısı – halıqqa öziñniñ qay mäseleni de anığıraq köre biletiniñdi
jetkizuge tiissiñ. Saylauşılardıñ kütetini de osı – mäseleniñ
şeşimin tabu. İyä, iyä, qay mäseleni de şeşe biluiñ kerek. Allo,
allo, estip tursıñ ba meni? Solay, Robert, keşir, sağan, belgili
ğalımğa osınıñ bärin aytıp jatqanıma özim de ıñğaysızdanıp
turmın. Biraq, qazirgi jağdayım sonday. Men qazir köşedegi ärbir
jürginşi de tüsine alatınday adam boluım kerek.
– Alañdama, Oliver, tıñdap turmın. Ayta ber.
– Rahmet. Eñ bastısı, saylauşılar nazarına Amerikanıñ
bolaşağına arnalğan strategiyälıq bağdarlamanı, qazir bükil
älemdi jaylap alğan dağdarıs kezeñinde onıñ qanday boluı
kerektigi turalı öz oylarımdı jetkizuge tırısıp jürmin.
Dağdarıs kezeñinde, munı atap körsetip turmın! Biraq, ömir qaşan
dağdarıssız bolıp edi, dep öz-özimnen surap ta qoyamın. Ämanda
solay, qay kezde de osılay bolğan. Ünemi äyteuir bireu basqalardı
soñınan ertuge täuekel etuge tiis. Bul turğıdan kelgende
dağdarıstıñ özi – jurt sağan senip, soñıña eretindey boluı üşin
qajetti alğışart. Konstitutsiyämız ben zañdarımız aman bolsın,
ärine, biraq bäri oydağıday, tıp-tınış bolıp tursa kimdi kim
tıñdar edi? Dağdarıs bolmasa, jurt nege bireudiñ soñına eruge
tiis? Meniñ tüsinigim osı. Al, meniñ jetekşi, tujırımdamalıq
oyım mäñgilik mäseleden tamır tartıp jatır – erteñgi ömirimiz
barşağa jäne är adamğa jaylı boluı üşin ne isteu kerk? Ärine,
ärkim de öz jağdayınıñ jaqsarğanın qalaydı, biraq bul üşin ne
isteu kerektigin oylamaydı, aspannan igilik jauadı dep kütip otıra beredi. Bul sağan külkili körinui de mümkin, biraq adamdar bärin
Şıñğıs Aytmatov
bile tura tük tüsinbeydi ğoy, olarğa ünemi äldeneni däleldep otırmasa bolmaydı. Olarğa keregi de osı.
Ordok öziniñ osı jönindegi oyların bölisip, pikirin bildirip
turğan kezde Bork onıñ uzın-şubaq söziniñ arasınan prezidenttik
qızmetten ümitkerdiñ saylau aldındağı üyrenşikti äbigerimen
qatar, äldebir jasırın maqsatı barın añğardı, bul maqsatına ol
jağalauğa qaray aqırın sırğığan salday-aq bayau jaqındap keledi.
Bayqauınşa, Ordok buğan jaqsı äser qaldıruğa tırısa otırıp, azamattardıñ müddesi men demokratiyä printsipteri üşin öz
moynına amalsızdan osınşama auır mindet jüktegeli turğanın
basa körsetpek, äri özin tolğandırıp jürgen äldebir jäytterdi
anıqtap almaq siyäqtı. Qoymay jürip, habarlasıp turğanı
sondıqtan bolsa kerek.
Bork onıñ telefon sımınıñ ekinşi basında, partiyänıñ
jergilikti bölimşesiniñ jetekşisi retinde jaqında ğana ornalasqan
sopaqşa terezeli keñ kabinetinde, telefondar men basqa da baylanıs tehnikası tolıp turğan üsteldiñ basında, on besinşi qabattıñ
terezesinen köşeniñ qarsı betindegi osınday biik üylerdiñ äynek
qabırğalarına mänsiz köz jiberip qoyıp, äldeneden ürikken
qustay-aq qanatın qomdap, qara bılğarımen qaptalğan aynalmalı orındıqta säl şalqaya otırğanın köz aldına elestetti. Oliver Ordok qanşama aqjarqın, minezi aşıq bolğanımen, ol turalı aluan türli äñgime aytılatın – bireuleri jaqtasa, basqaları
jaqtırmaydı, endi bireuler onı tım sarañ eken desedi, t.s.s.
Halıqtıñ arasında tanımal boludıñ joldarın tabuğa kelgende
itten iisşil dep te soğadı. Biraq, munday äñgimeler kimniñ sırtınan aytılmay jür? Onıñ üstine, bir kezderi qarapayım advokat bolğan adam ayaq astınan qoğamdıq pikirdiñ nazarına iligip,
basqalardıñ qızğanışın oyata upay jinap, mansabı ösip, jaqın
tanıstarınıñ pikirine qaramastan, joq jerden abıroyğa ie bolıp
şığa kelse, äñgimege ilikpegende qaytedi?
Ordok äueli käsipodaq qızmetinde joğarılay bastadı, so-
Tau qulağan
dan keyin ekologiyälıq qozğalısqa aralastı, teledidar ekrandarınan tüspey, baspasöz betterinen de körinip jürdi, bul orayda
ol uaqıttıñ aynımalı talabına tolıq say keletin, öziniñ aytuınşa, köşedegi adamnıñ suranısın qanağattandıra alatın qabileti bar ekenin molınan tanıttı. Ol quddı bir jaralı añnıñ soñına tüsken izşil it siyäqtı, äleumettik jağdayı
tömen adamdardıñ qoğamdıq köñil küyin tap basıp tani biletin
jäne oğan ıqpal ete de alatın, söytip tañdaulı toptıñ ökilderi
qanşa sınap jatsa da eş moyımastan öz bağıtınan aynımaytın. Ol osı jağınan utıp jürdi. Ärine, tabıs talaylarğa qanat
bitirip, öz-özine degen senimin arttıradı, tipten adamdı özgertip
te jiberedi. Ordoktıñ sırtqı keypi de adam tanımastay özgerip
şığa keldi. Qustumsıqtau kelgen bet-jüzi men tamırı adırayıp
körinip turatın moynındağı aqşıl-surğılt tañbalarına deyin
joğalıp ketti. Al, küni keşe ğana beti Gebbelstiñ azdap öñdelgen
jüzine uqsauşı edi, köziniñ astı ünemi qarauıtıp turatın, betine
äldekim ıstıq sorpa şaşıp jiberip, küyip qalğanday bolıp
körinetin. Kezinde onıñ duşpandarınıñ biri, özi däriger bolsa kerek, Ordoktıñ betindegi tañba – onıñ mansapqorlığınıñ,
bilikke umtıluınıñ körinisi dep däleldemek bolğan. Onıñ
aytuınşa, eger tağdır Ordoktıñ añsağan armanına jetuine
mümkindik bermey qoysa, onda onıñ tula denesin älgindey tañba
basıp, öle-ölgenşe ala-şubar bolıp ötui äbden mümkin. Tiline
şoq tüskirdiñ köre almağannan aytıp jürgeni ğoy. Al, tüsinetin
adamdar, kerisinşe, Ordokqa janaşırlıq tanıttı, öytkeni, ol
tañba jüykeniñ juqaruınan payda bolatın sirek kezdesetin «vitiligo» dep atalatın aurudıñ belgisi eken. Ordoktıñ beti jazılıp ketuine onıñ köpten kütken maqsatına jetip, qanağattanu
sezimi oyanğanına baylanıstı işki düniesiniñ jañğıruı äser
etken. Ärine, bir jağınan külkili de siyäqtı, biraq Ordoktıñ
betindegi tañbasınıñ joğalıp ketui onıñ sayasat sahnasında
tabısqa jetuine baylanıstı ekeni anıq körinip turğan. Biraq
Şıñğıs Aytmatov
tirşiliktegi onday usaq-tüyek endigi umıtılıp ta ketti. Qazir
Oliver Ordoktıñ didarın teledidar ekranınan körgen adam
onıñ beti burın teñbil-teñbil bolatın degenge senbes edi. Jigerli
adam ekeni äldeneni izdegendey tinte qaraytın ötkir qara közinen
de bayqalıp turatın. Ordoktıñ aytuınşa, ol ünemi özine qarsı
şığuğa layıqtı adamdı körgisi keledi eken. Onday kezde älgi
qarsılasına tarpa bas salıp, talqanın şığaradı. Onıñ üstine,
Ordok şeşen bolatın, dauısı da jaqsı, sözdi anıq ayta biledi,
ım-işarası tiimdi, qalt etkendi qapı jibermeytin tobırdıñ nazarına iligudi añsağan şeşenge keregi osı emes pe.
Biraq, Ordoktıñ Borkqa unaytın bir qasieti – onıñ boyında adamnıñ oyına kirip-şıqpaytın, biraq keremet äser etetini
sonşalıq, tipten senudiñ özi qiın erekşe qabileti bar edi. Estigen
adam buğan senbek tügili, joq, bul mümkin emes dep moyındamay
qoyarı anıq. Al, Bork munı äldebireuden estigen joq, öz közimen
körgen, öytkeni, Oliver Ordok ekeui bir universitetti bitirdi ğoy,
ras, är jıldarı – Bork säl erteleu, al, ol keyinirek, Bork tarih
fakultetinde, Ordok zañgerlik fakultette oqığan. Sodan beri
qanşa uaqıt ötti, ondağan jıldar, biraq, bul ekeuin bir universitette oqığanınıñ özi-aq jaqındastırıp turatın. Ordoktıñ älgi
erekşe qasieti mınau edi – ol öz ömirinde qanşa ret telefonmen
söylesse, sondağı aytılğan sözderdiñ birde-birin umıtpaytın!
Tek telefon arqılı söylesken sözderdi ğana! Osıdan on-on bes
jıl burın kimmen qanday taqırıpta söyleskeni, qay küni, qay
sağatta – tipten eñ bir män-mağınasız usaq-tüyekke deyin esinde
saqtaytın; aytalıq, äuejaydıñ anıqtama bölimine habarlassa nemese bir mıñ toğız jüz jetpis birinşi jılı 12 tamız, särsenbi
küni kündizgi sağat üşte buğan benzin quyu beketinen habarlasqan
bolsa da bäribir. Adam jadınıñ munday erekşeliginiñ sırı
nede ekenin, osınşama qoqıstıñ bir adamnıñ basına qalay jinala beretinin tüsine almay qoyğan Robert Bork birese Ordoktıñ
osı qabiletine qızığıp, endi birde janı şoşitının jasıra
bermeytin. Keyde osığan bayıppen oy jügirtip, keyde äri küle, äri
Tau qulağan
qorqınışpen eske alatın, munday qabilet adam balasına tektentekke berilmese kerek, sonda ne üşin? Bul Jaratqannıñ sıylığı
ma, älde tozaqtıñ jibergen jazası ma? Kim bilgen!
Birge oqığan sırlasınıñ uzaq-sonar äñgimesin tıñdap turıp,
Robert Bork tağı da osını esine aldı. «Eger tiri bolsaq, endi bir
on jıldan keyin osı äñgimeni jadında saqtap qalar ma eken, al,
meniñ umıtıp keterim haq, biraq, kim biledi, mümkin meniñ de esimde
saqtalıp qalar… Biraq, ne üşin?..» – dep oyladı ol.
Bul kezde Ordok telefon soğuınıñ bastı maqsatına köşken
bolatın:
– Bılay, Robert, osınıñ bärin aytıp turğan sebebim – kirispesi
uzarıp ketti-au dep renjime; mına bir oqiğanıñ sırın tüsinip
aluım kerek bolıp tur, men üşin bul öte mañızdı. Ärine, öziñ de
estigen şığarsıñ, bul turalı qazir bükil Amerika guildep jatır.
Älgi ğarış taquası, atı kim edi öziniñ – Filovey me edi? Filovey
ğoy?
– Filofey, – dep tüzetti Bork. – Onıñ atı Filofey. Jurttıñ
bärin azan-qazan şulatıp jürgen älgi joldauın osıdan bir sağat
burın oqıp şıqtım.
– Özim de oqığan şığarsıñ dep oylap edim, Robert. Sonımen, bul
kassandra-şaranalar mäselesi tura meniñ basıma sart etip qulağan
kirpiş bolıp tur. Budan da jer silkingeni jaqsı edi. Äyteuir, munı
tüsindiruge boladı ğoy… Ne isterimdi bilmey sasqalaqtap qaldım,
keşirersiñ meni. Ömirimde mundaydı körmep edim. Quz basındağı
adam degen beyneli sözdiñ mänin endi tüsindim, özim de qazir sonday
jağdayda turmın. Men qarsılasımdı özim izdep tauıp, jurttıñ
köz aldında şayqasqa tüsip üyrengenmin, al, mına jolı ne istep,
ne qoyarımdı, kerek bolsa, kimmen qalay şayqasarımdı bilmey
añtarılıp qaldım. Meniñ aytayın degenim, bul özi dereksiz närse
bolıp tur. Sonımen qatar, is jüzinde barşamızğa, ärbir jeke
adamğa qatıstı mäsele, al, biz qapı qaldıq, tek sen siyäqtı aqılı
kemel biren-saran adam ğana abırji qoymağan boluı mümkin,
sonıñ özine de kümändanıp turmın.
Şıñğıs Aytmatov
– Keşir, Oliver, – dep sözin bölip jiberdi Bork, – qazirgi
meniñ jağdayım da sonday, basqalardan ozıp turğanım şamalı.
Şınıñdı aytşı, osığan baylanıstı nege naq mağan habarlasıp
tursıñ? Ekeumiz universitette birge oqıdıq, men seni ne aytsañ da
tıñdauğa dayınmın, degenmen, şınıñdı aytşı?
– Jaraydı, aytayın. Bul meniñ oyım emes. Senimen aqıldasıp,
keñes surap kör dep kömekşim Entoni Yunger ayttı. Özi jas jigit,
iskerligine qosa köp oqığan, filosofiyämen aynalısadı. Men
üşin onıñ ornı bölek. Barlıq kömekşilerim men keñesşilerim
qoldarına bir-bir «Tribyun» gazetin ustap, közderi baqırayıp
jetip kelgende özim de sasqalaqtap qaldım. Erteñ bir okrugte
jurtşılıqpen kezdesu ötkizetin edim. Öziñ bilesiñ: demokratiyä
men halıq degen egiz uğım ğoy. Men bärine dayınmın, kez kelgen
suraqqa jauap bere alamın, biraq erteñ bäri japırlap kassandraşaranalar turalı suraydı-au dep oylağanda işi-bauırım muzdap
qoya beredi, beyne bir qarsı aldımnan alasurğan jolbarıs şığa
keletin siyäqtı. Ayaq astınan ğarıştan nayzağay tüsedi dep kim
oylağan?! Aldımda saylauşılarmen kezdesudiñ tutas bir seriyäsı kütip tur. Endi ne istesem boladı? Bizdiñ Amerikanıñ saylauşıları kirpiyäz keledi, tipten janjalqumar dese de boladı.
Munı jurttıñ bäri biledi, bükil älem bizge köz tigip otır, keyde
olar Amerikanıñ aqılğa sıymastay qılıq körsetetinin külki
qıladı. Demokratiyä – oysız maqsatqa aynalıp ketti! Däl solay! Biraq, Quday üşin keşire kör, basqa jaqqa auıtqıp ketippin
ğoy. Ne aytıp tur edim? İyä, erteñ saylauşılar meniñ aqıl tisim
tügel ornında ma, joq pa – sonı surap, tis därigerinen anıqtama
äkeluimdi talap etip qana qoymay, mına ğarış taquasınıñ joldauı jönindegi pikirimdi de biluge tırısatını sözsiz. Sonda ne
aytamın? Bilmeymin dep alaqanımdı jaymaqpın ba?! Sayasatşı
üşin bul ölimmen teñ!
– Sonı senen mindetti türde suraydı dep oylaysıñ ba?
– Ärine, suraydı! Buğan kümäniñ bolmasın!
Tau qulağan
– Munıñ bir ğana jauabı bar – Filofeydiñ bul jañalığın
adamzat sana- seziminiñ özindik bir qoyanşığı ustauı, ğarış
arqılı anıqtalğan öz-özimizdi tüzetudiñ bir körinisi dep tüsinu kerek. Ğarıştan säule jiberu arqılı anıqtauğa bolatın özimizdiñ
işki közqarasımızdıñ jaña bir qırı. Solay emes pe?
– Mümkin solay da şığar, bilmeymin, mundaydı aytuğa öz basım äli dayın emespin. Senimen söylesken jaqsı ğoy, biraq osınday tüzetu, ayaq astınan ustap qalğan qoyanşıq auruı, közqarastıñ
jaña qırı degendi basqalarğa qalay aytamın? Älgi taqua ğarışta
otırıp alıp, ne soğıp otır özi – qaydağı kassandra-şarana,
ömirge keluden bas tartu degendi qaydan şığarıp alğan, bul
jöninde täjiribe de jasalıp körmegen ğoy! Tek ğılımi qauımğa
ğana qatıstı bolsa bir säri. Älgi Filofey bul joldauın Rim papasına, demek bükil adamzatqa arnap otırğan joq pa? Papanıñ
özi ne deytinin kim biledi? Mümkin ol müldem jauap bermeytin
şığar? Qazir papanıñ da, özimniñ de jağdayımız mäz bolmay
tur-au. Papa Vatikanda, taqua ğarışta, al, men – halıqtıñ aldındamın!
– Toqta, toqta, Oliver, birinşiden, jalğız sen ğana emes, – dep
jubatpaq boldı Bork. – Munda bäri de…
– Tüsinemin, tüsinip turmın, äri qaray özim jalğastırayın.
Ne aytqalı turğanıñdı bilemin. Bul tek jeke sipattağı mäsele,
är adam osı anıqtamanı, özimiz aytıp otırğanday, qoyanşıq bolu
degendi qabıl ala ma, joq pa – tek özi ğana şeşuge tiis degeli
tursıñ ğoy. İyä, biraq bul bir qarağanda ğana solay, Robert. Qazirgi
kezeñ – tobırdıñ köşede şağım aytıp, talap qoyatın, jeke
bastıñ mindetin äkimşilik jüyege jüktey salatın uaqıt ekenin
umıtpauımız kerek. Tipten, olar SPİD-ti de äkimşilik jüyeniñ
kinäsi dep biledi. Qazirgi adam bir närseni tüsinbey qalsa boldı,
özin emes, eñ aldımen jüyeni kinälap şığa keletin maqulıqqa
aynalıp ketti. Al, ğarıştağı taquanıñ aşqan jañalığı mınau – onı qayda qoymaqpız, kimniñ moynına arta salmaqpız? Ne
Şıñğıs Aytmatov
isteu kerek? Jalpı, bul arada biraz oylanuğa tura keledi. Talay
adam, men öz äriptesterimdi, sayasatşılardı aytıp turmın, bul
jolı da pısıqtıq tanıtıp, osınıñ özin de saylau aldında öz
maqsatına paydalanarı sözsiz. Kerek bolsa, qantögis soğıstı da
öz paydaña burıp aluğa boladı ğoy. Men osını aytıp turmın.
– İyä, dostım, bügin babıñda ekensiñ. Men seni tüsinip turmın,
Oliver. Biraq, Filofeydiñ joldauı men üşin qupiyä emes dep
oylama. Men de esimnen tanıp qala jazdadım. Degenmen, eger
qarsılastar tabılıp, Filofeydiñ bul tujırımın joqqa
şığarıp, munıñ teris ekenin äşkerelep bere almasa, eger osınıñ
bäri şınımen ras bolıp, şarananıñ ruhı men tüysigi özimen
birge payda bolatını, atap aytqanda, onıñ aqırzamandı sezinui
jönindegi keremet jañalıq şınımen aşılğan bolsa, men munı
«Filofeydiñ tüysigi» dep atar edim, onda budan bılay bul da erikjiger men qorqınış, ömirge kelu men ölu siyäqtı är adamnıñ
ömirinde turaqtı orın alatın boladı.
– Solay ma? Qızıq eken, olay bolsa buğan qarsı eşteñe ayta
almaysıñ! Batıl tujırım! – Ordoktıñ dauısınan şınımen-aq
tañ qalıp, äri küyinip turğanı bayqaldı. – Onda aldağı uaqıtta
ne bolmaq?
– Neni aytıp tursıñ?
– Neni aytatın edim! Ekeumiz äñgime etip turğan biik uğımdar öz
aldına, biraq mağan saylauşılardıñ aldında naqtı jauap berip,
«Filofey tüysigine» qatıstı öz pikirimdi bildiruge tura keledi
ğoy. Bul jöninde äldebir tüsinispestikke urınğım kelmep edi.
– İyä, ärine, tüsinip turmın – dep kelisti Bork. – Oylanıp köru
kerek…
– Älde bir sağattan keyin qaytadan habarlasayın ba? Ras aytamın, Robert, sasqalaqtap turmın, seni mazalamas edim, biraq bul
jerde meniñ özimşildigim jäne – munıñ nesin jasırayın, özimşil
ekenim ras, – auditoriyänıñ aldında öz-özimdi senimdi ustauım
azdıq etetin türi bar. Seniñ söziñe qarap, şamalauım boyınşa,
Tau qulağan
bul özi adamzattıñ tirşiligindegi müldem jaña qağida siyäqtı
ğoy. Al, biz, amerikalıqtar, öziñ de tüsinesiñ, barlıq jağınan
alda jüruimiz kerek, barlıq närseler turalı basqalarğa bağdar
beretindey özimizdiñ derbes pikirimiz boluğa tiis. Quday basqa
salmasın, eger bügin galaktikadan jatplanetalıqtar kele qalsa,
erteñine olarmen quşaqtasıp tüsken suretimizdi jariyälauımız
kerek. Äytpese, qanday amerikalıqpız!
– İyä, munıñ ras, özi de solay, – dep küldi Bork, sosın bılay
dep qostı: – Ärine, bul jerde telefonmen söylesu azdıq etedi,
basqa bir ülkendeu närse kerek, forum ba, eñ bolmağanda, arnayı
mäslihat pa – ötkizgen jön, bir emes, birneşe ret jäne tek Amerikada ğana emes, basqa elderde de ötkizbese bolmaydı, buğan Resey,
Qıtay, Ündistan, Japoniyä siyäqtı halqı tığız ornalasqan elder
de dereu ün qosuğa tiis. Filofeydiñ laqtırğan tasınıñ dümpuinen
ol jaqtardıñ qalay solq ete qaların elestetip körşi. Endi öz
äñgimemizge oralayıq. Erteñ ne isteuim kerek deysiñ be? Sen, Oliver, saylau aldındağı bağdarlamañdı jariyälamaq ediñ ğoy? Solay emes pe? Saylauşılarmen budan burın da kezdeskensiñ, aldın ala belgilep alğan basım bağıttarıñ, öz jauaptarıñ, jurtqa
äser etetin täsilderiñ bar, ümitkerlerdiñ bäri solay boluı kerek.
Ümitkerlerdiñ bedeli turalı derekter baspasözde jariyälandı ğoy
deymin. Şamalaydı. Boljam jasaydı. Seniñ jağdayıñ jaman
emes siyäqtı köringen. Bäsekelesteriñdi de bilemin.
– Mäsele sonda bolıp tur ğoy. Olar da osal adamdar emes, öte
jigerli tulğalar. Olar turalı, äsirese, qazir, aldımızdan mınaday kütpegen jäyt jarq etip şığa kelgen sätte eş umıtuğa bolmaydı. Filofeydiñ tüysigin aytamın!
Bork onı tınıştandıruğa tırıstı.
– Meniñ oyımşa, qazirgi jağdayda bärin äbden payımdap almay
turıp bul turalı aytuğa erterek şığar. Prezidenttikten ümitker
retinde bul taqırıp sağan tikeley qatıstı emes.
Oliver Ordok bir kürsinip aldı.
Şıñğıs Aytmatov
– Bul söziñ onşa durıs emes, Robert, – dedi ol. – Ärine,
bul oqiğa üşin men jauaptı emespin. Biraq bul meniñ saylau
aldındağı isterime qalay äser etedi, soğan alañdap turmın. Endi
meni tıñda, Robert. Aldında aytqanımday, sağan ötiniş bildiruime
jas keñesşim Entoni Yungerdiñ keñes berui sebep boldı, munıñ
özi qazirgi jastardıñ öziñdi jaqsı biletinin jäne seniñ pikiriñdi
qurmet tutatının bildiredi. Biraz uaqıtıñdı aldım-au, degenmen
öziñe erikkennen habarlasıp turğan joqpın, öytkeni, sen belgili
futurologsıñ, sondıqtan biz siyäqtı sayasatpen naqtı şuğıldanatın
adamdar sendey oy-örisi biik adamdardan keñes suramağanda qaytpek?
Meniñ saylaudağı bäsekelesterim jırındı sayasatşılar, olardıñ
arasında men bala siyäqtımın. Öziñ bilesiñ, qazir saylaudıñ
birinşi kezeñi jürip jatır, senimdi sayasi qadam jasaudı aldın-ala
oylastırmasañ, oyınnan şığıp qalasıñ. Qazirgi jağdayda saylauşılar kimdi qalauı mümkin? Qanday ustanımdı basşılıqqa alğan
jön? Aşığın aytsam, eskilikti jaqtaytın adam degen atqa qalğım
kelmeydi, mağan onıñ müldem keregi joq, biraq töñkerisşildik te
eşkimge abıroy äpergen emes. Äldenendey tükke turğısız närse,
qaydağı bir esalañdıq üşin, aytalıq, osı ğarıştıq oqiğağa baylanıstı jarıs bastalmay jatıp joldan şığıp qalar bolsam, bul
ornı tolmas ökiniş bolar edi. Bärine dayın siyäqtı edim, saylau
aldındağı kürestiñ barlıq nusqaları, Olimpke köteriler joldağı
ıqtimal kedergilerdiñ bäri äbden oylastırılğan bolatın. Endi
kelip mına päle sap ete qaldı – ğarış taquasınan sälem! Ne aytsam
boladı – onı qostayın ba, älde ğarıştağı saytannıñ sapalağımen
birge joğal äri deymin be? Şın sözim, mundaydı tüsimde de körmes
edim! Biraq, eşqayda qaşıp qutıla almaysıñ. Osı jönindegi
pikiriñdi bilgim kelip tur, öziñ de tüsinesiñ, erikkennen emes, qajet
bolğandıqtan. Bayqamay, saylauşılardıñ dauısınan ayırılıp
qalmasam deymin. Mäsele sonda bolıp tur.
– Jaqsı, Oliver, bärin tüsingen siyäqtımın, – dep jauap berdi
Ordoktıñ jigeri men tabandılığına tänti bolğan Bork. (Sayasat
Tau qulağan
sahnasınan ketpeu üşin kürese biludi de bağalau kerek!)
Filofey taquanıñ aqqan juldız siyäqtı ğarıştan jarq etip
şığa keluinen älemde qanday qızu aytıs örbitinin, adam sanasında aldağı uaqıtta qanday özgeris boların bir sät köz aldına
elestetken Borktıñ qanı basına şauıp, qulağı şuıldap ketti.
Munıñ artı jaqsılıqqa aparar ma eken, älde jamandıqqa aparıp tirey me? Qabırğasınan qoyılğan saualğa jauap bermese tağı
bolmaydı.
– Eger sen, Oliver, saylau aldındağı sayısqa qatıspağannıñ
özinde de, – dedi Bork telefon jelisiniñ ekinşi basında otırğan
tıñdauşısı özin körip turğanday-aq basın şayqap qoyıp, – bul
jağdaydı bäribir talqılağan bolar edik. Mäsele Filofeydiñ
ğarıştıq joldauınıñ äserinen äli arıla almay turğanımda emes.
Mäsele mınada, öz boyımnan qanşama küdik sezimin tudıruğa
ärekettengenimmen, äzirşe onıñ tujırımdarın joqqa şığaratın
eşqanday negiz taba alar emespin. Kerisinşe, men oğan senip
turmın.
– Sengeni qalay?.. Bul qayda aparıp soqtıruı mümkin, Robert?
– Uaqıttıñ özi bizdi qayda äkelse, soğan. Endigi mäsele bılay
qoyıladı – Filofeydiñ aşqan jañalığın qabıl alamız ba, älde
qolımızdağı derekterdi jeleu etip, joqqa şığaramız ba, nemese
aytarlıqtay eşteñe bolmağanday tür körsetip, Filofeydiñ bul
jañalığın şıbınnıñ ızıñı qurlı körmesten tük bilmegensip
otıra beremiz be. Äzirşe osınıñ üşeui de bizdiñ erkimizde. İyä,
eger Filofey kötergen mäseleden boy tasalap qalar bolsaq,
ömir öziniñ san ğasırdan beri üyrenşikti bolıp ketken bayağı
qalpımen öte beredi, biraq biz Kassandra tañbası turalı eşteñe
bilmey, kassandra-şaranalardıñ tuqım-tektik qasireti turalı eş tüsinigimiz bolmay kelgendegi jağday basqa da, bul turalı
bilip, oğan anıq köz jetkize alatın qazirgi jağday müldem basqa.
Ne istegen jön? Buğan män bermegensip, eşteñe bolmağanday-aq
bärin jılı jauıp qoya salamız ba, älde şındıqtıñ betine tike
Şıñğıs Aytmatov
qarap, aqırzamannıñ tayap qalğanın sezip, şırıldağan kassandraşaranalardıñ jan ayğayın tıñdauğa bet buramız ba? Ne isteu
kerek? Keşe ğana adamzat bul turalı tük bilmeytin edi, al, bügin
bärinen qulağdar bolıp otır. Yağni aurudıñ atı belgili boldı.
Osınıñ saldarınan adamzat öz-özin qaytadan tanıdı – ol öz
urpağınıñ, jañadan payda bolğan ruhtıñ boyındağı öziniñ kim
ekendigin añdadı, aldıñğı urpaqtan mura bop qalğan azğındıqtıñ
keler urpaqqa qanşalıqtı qara tünek töndirip otırğanın bildi.
Osı bir qorqınıştı aynadan öz bet-beynemizdi anıq añğaruğa
dätimiz şıdar ma eken? Älde közimizdi jumıp alıp, öz-özimizdi
odan äri tığırıqqa tirey beremiz be? Filofeydiñ traktatın men
osılay tüsindim.
– İ-iyä, – dep telefon tutqasına ıñırana til qatqan Oliver
Ordok bir mezet ünsiz qaldı.
– Men seni tüsinip turmın, nege ündemey qalğanıñdı da jaqsı
bilemin. Biraq bul pikirimdi eskeruge mindetti emessiñ. Estip tursıñ
ba?
– İyä. Degenmen, seniñ pikiriñdi bilgenim özim üşin öte mañızdı,
Robert. Bäribir eşqayda qaşıp qutıla almaymın – utuım da,
utıluım da tek qana qajetti ayqındama taba aluıma baylanıstı. Tüsinip tursıñ ba? Mümkindiginşe utılmağanım durıs bolar
edi. Ne üşin deysiñ ğoy? Aytalıq, ereuilşilerdi jaqtasam nemese näsilşildikke qarsı narazılıq bildirip şeru tartqandardıñ
aldıñğı qatarında jürsem, yaki kerisinşe olarğa qarsı şıqsam,
äyteuir osı siyäqtı birdeñe istesem bir jön, munı tüsinemin. Onda
özimniñ ne üşin küyerimdi anıq biler edim! Is üşin! Al, munda
şe? Ğarış stansasındağı äldebir esalañnıñ qiyäli boljamınıñ
kesirinen eldiñ bolaşaq Prezidenti qızmetinen ayırılıp
qalmaqpın ba? Aqımaqtıq qoy bul! Erte de, keş te emes, tura
qazir tap bolıp otırğanın körmeysiñ be! Keşir, özimniñ küdigim
men ökinişimdi jayıp salıppın ğoy.
– Tıñdap turmın, Oliver. Biraq, Filofeydiñ jañalığın
Tau qulağan
qiyäli dolbar degeniñ beker boladı. Öziñ bilesiñ, ärine. Al, öz basım bul – boljam emes, şındıq pa dep qorqamın. Olay bolsa,
munıñ özi jer betindegi barşa adamğa qatıstı qubılıs bolıp
şığadı. Filofeydiñ jañalığına baylanıstı aldımızdan kütip
turğan närselermen salıstırğanda öndiristiñ äldebir salasındağı
ereuil, qalalardıñ köşelerindegi şeru tartu jäne basqa sayasi
oqiğalar degen tükke de turmaydı. Sondıqtan, bul mäseleni äbden
bayıptap alğanımız jön.
Ekeui bir sät til qatıspay, oylanıp qaldı. Birinşi bolıp
Oliver Ordok söyledi:
– Demek, Robert, sen sonda älgi Filofeydiñ joldauına qoldau
körsetudi usınbaqsıñ ğoy?
– Bılay, Oliver, sen tek qana taza sayasi közqarastı ustanıp
üyrenip qalğansıñ. Munıñdı tüsinuge boladı. Biraq, bul
jağdayda men özimniñ jeke müddemdi közdep turğan joqpın. Filofey keltirgen faktilermen jäne onıñ logikasımen sanaspau
mümkin emes. Ğarış taquasınıñ aşqan jañalığı adamzattıñ aldında jaña sınaqtar turğanın körsetedi. Sondıqtan, meni durıs
tüsingeniñ jön. Sen – sayasatşısıñ, seniñ maqsatıñ – mäseleniñ
işki mänin uğu. Halıqtıñ köñil küy auanın bilu. Al, men – futurolog ğalımmın. Sen meniñ pikirimdi suradıñ, men ayttım. Eger
paydam tigen bolsa, soğan da quanıştımın.
– Köp rahmet sağan, Robert. Baspasözdi qadağalap otırarmın.
Bul jöninde teledidar men baspasözde öz pikiriñdi bildiretin
şığarsıñ?
– Qudayğa şükir, Djessi meniñ kelgenimdi jurnalisterge
äzirşe aytpağan eken.
– Biraq, Djessi seni menen – mazasız Ordoktan qutqarıp
qala almadı. Jaraydı, aşulanba. Dos ekenimizdi paydalanıp,
basa-köktep jatqanım ğoy. Ozbırlığım da bar, köp söyleytinim
ekibastan belgili. Aytpaqşı, sağan saytan turalı äñgimelep
beremin degen ekem ğoy.
Şıñğıs Aytmatov
– Qaydağı saytan? Ä, iyä, endi esime tüsti. İyä, ol ne qılğan saytan?
– Qızıq boldı. Jaqında saylau aldındağı alğaşqı kezdesu ötkizgenmin. Halıq degen ülken zaldıñ işine sıymay
ketti. Bes mıñday adam! Tolqıp turmın. Bağdarlamamdı aytıp berdim. Suraq qoya bastadı. Tipten, suraq degen jauıp ketti.
Neşe türli saualdar qoyılıp jatır. Jınıstıq qatınastan
bastap halıqaralıq mäselelerge deyin bilgisi keledi. Sportpen aynalısamın ba, üy-işinde kim bar, nemen äuestenemin, tağı
basqalar. Kenet mikrofonnıñ aldına bireu tura qalıp mınaday suraq qoyğanı: «Mister Ordok, ğafu etiñiz, sizdiñ saytanğa
qanşalıqtı qatısıñız bar?» Sasıp qaldım. Zal jım-jırt!
«Saytanğa? Qanday saytandı aytıp tursız?» «Sizdi aytamın,
mister Ordok, siz – saytansız!» – deydi. «Bul qalay?» «Sizdiñ
şıqqan tegiñiz, mister Ordok – vengr. Al, vengr tilinde «ordog»
degen söz – «saytan» degendi bildiredi. Munı umıtpağanıñız
jön, mister Ordok!» Zal qıran-külki. Al, men qara ter bolıp
turmın. Al, älgi oñbağan tağı bılay dep qoyadı: «Keşiriñiz, mister Ordok. Men munı kezdeysoq aytıp turğan joqpın. Men
sizdiñ Amerikadağı eñ äygili saytan bolğanıñızdı qalaymın!»
Zal tağı da külkige qarıq bolıp qaldı. Buğan ne aytasıñ, Robert?
– Mundaydı oyıñnan şığara almassıñ. Men munı Djessige
de aytıp bereyin.
– Ayt, ayta ber, ol da külsin.
– Jaraydı. Kerek bolsam, habarlasıp tur.
– Mindetti türde, – dep dereu jauap berdi Ordok. Qoştasqalı
tur ma dep edi, biraq kenetten äñgime auanı özgerip sala berdi. –
Tıñda, Robert, añqau basıma tura qazir tağı bir oy keldi, – dedi
Ordok telefonnıñ tutqasınan mırs etip qoyıp. – Oylap qaraşı,
eger, aytalıq, iyä-iyä, solay dep esepteyik: aldımızdan ayaq astınan
ğarış taquası şığa keluine jäne oğan qanday jauap beruge bolatının eşkim bilmey otırğanına baylanıstı meniñ komandamda
Tau qulağan
osı mäsele jönindegi bas keñesşi bolsañ qaytedi? Saylau nauqanı
ayaqtalğanşa ğana. Tiisinşe jalaqıñdı alasıñ. Mäsele onda emes,
Quday üşin, keşire kör, osını aytpauım kerek edi.
– Rahmet, Oliver, bul usınısıñ üşin rahmet sağan, – dep
asığa jauap qattı qajetsiz taqırıpqa urınğısı kelmegen Bork.
– Birden aytıp qoyayın: öz jumısım da bastan asıp jatır, ülgere
alar emespin. Seniñ qasıñda tañ atqannan kün batqanşa birge jüru
üşin jas ta jigerli, istiñ jönin biletin jigitter kerek. Bul degen saylauşılardıñ dauısın jinau üşin talmay jügirudi qajet
etetin nauqan. Men qartaydım, mundayğa jaramaymın ğoy.
– Qoysañşı, Robert, qaydağını aytpa. Qartayıp turğan tügiñ
de joq. Öz-öziñdi tömenşiktetpe. Mağan senuiñe boladı. Men şınımen ötinip turmın. Oylanıp kör. Kim biledi. Ğarış Filofeyine
layıqtı Jerdiñ de öz Filofeyi boluı kerek qoy! Ä?
– Bul jağın birlese oylanıp körermiz, – dep qısıla jauap
berdi Bork. – Kerek bolğan jağdayda, bir-birimizge telefon soğa
beremiz ğoy.
– Jaraydı. Durıs aytıp tursıñ. Al, qayırlı tün! Djessige
menen sälem ayt.
– Ol qazir teledidar qarap otır.
– Ärine, qazir eldiñ bäri teledidar qarap otırğan şığar-au.
Tilşilerdiñ bergen tüsindirmesin tıñdaydı ğoy. Erteñ ne bolar
eken? Qanday äuen eser eken? Sau bol, Robert!
– Sau bol.
V
Aqırı telefon tutqasın ornına qoyğan Robert Bork basın
şayqadı – mine, oqiğa qalay örbip baradı – Filofeydiñ joldauı
şınımen-aq jurttıñ bärin dürliktirgen eken. Jer betinde ömiri
şeşimi tabılmaytın mäsele azday-aq. Endi mine, kassandraşaranalardıñ jumbağı jazdıñ küni jauğan qarday eldiñ bärin
Şıñğıs Aytmatov
eleñ etkizdi! Bul özi düniejüzilik dürbeleñge aynalatın türi
bar ğoy. Qanşa adamdı esinen tandırar eken! Sın sağatı soqtı
degen osı! Budan eşqayda qaşıp kete almaysıñ, buğıp ta qala
almaysıñ! Bir silkinis boları haq! Osınıñ lebi sezilip tur! Äldebir
oqiğalar pisip-jetilip keledi. Filofeydiñ ğarıştan jibergen
joldauı beyne bir şulı bazarda äldekimniñ namısına tiip, dini
senimin ayaqqa taptağanday, sonıñ äserinen kenet alapat ayqay-şu
şıqqanday äser etip, jurttıñ bäri dürk köterileri anıq. Şaması,
Filofeydiñ oyları jan-jaqtı sınğa alınıp, mazaqqa uşırap,
qarğap-silenip, masqarağa uşıraytın bolar, almağayıp kezeñderde
jaña Quday tauıp, soğan sıyınu üşin ülken de kişi isterge barıp,
jaña şındıqqa umtılar sätte, ömirdi asıl murattarğa negizdep
qayta quruğa betburıs jasalğan uaqıtta ılği osılay bolmauşı
ma edi. Ärqaşan solay bolğan. Bul jolı da tarih şınımen bäzbayağıday män-mağınasız qaytalauğa urınar ma eken? Tağı da ne
bir sättik, ne mäñgilik şındıqtı aşa almay, sol şındıqtıñ
bayıbına barmaq tügil, öz tuñğiığına özi jutılıp tına ma?
Ömirge keluden bas tartqan kassandra-şaranalar ğasırlar boyı
urpaqtan urpaqqa jalğasqan, söytip, barğan sayın küşeye tüsken
zulımdıqtıñ saldarı bolıp qala bermey me, Filofeydiñ aşqan
jañalığı adamzattıñ ayanıştı tağdırın – aqırzamandı kütuden
basqa eşteñe qalmağanın körsetip turğan joq pa? Bolaşaqtan
budan basqa eşteñe küte almaydı ekensiñ.
Osınıñ bärin oylay kelip, Robert Bork munday qızbalıqtıñ
öz boyında qaydan payda bolğanı, keñistiktiñ bir şetinde jürgen
ğarış taquası Filofeydiñ bul qılığına nege sonşa tebirengeni,
ol üşin nege qinalıp, kassandra-şaranalar turalı ilimdi
usınuşınıñ jaqtası, pikirlesi bolıp şığa kelgeni nelikten ekeni
turalı öz-özine eriksiz suraq qoydı. Munıñ bärin qalay tüsindiruge
boladı? Bork, bärinen burın öziniñ bar ömiriniñ, osı künge deyin
öresi jetip, tüsingen şındığınıñ, ömirden jinaqtağan barşa
täjiribesi men biliminiñ şınayı maqsatı endi ğana, Filofeydiñ
Tau qulağan
jañalığına baylanıstı anıqtalıp otırğanına tañğaldı. Osını sezingennen keyin kökeyinde äldebir abırju men ejelden beri
izdep tappay jürgen şındığınıñ izine endi ğana tüskendey, ömir
boyı armandap kelgen qasietti jumbaqtıñ sırına jaña ğana
üñilgendey, burın-soñdı bolıp körmegen işki qanağattanu sezimin
tuğızdı, ğarış monahınıñ aşqan jañalığın öziniñ ömirlik
muratı tärizdi qorğaştauğa dayındıq sezimi de osıdan tuındap
otır. Ol öziniñ jurtşılıqqa usınar pikirin saraptay bastadı.
Maqalanı «Kassandra-şaranalardan qorqu neni bildiredi?» dep
ataytını da oyınıñ tereñ bir tükpirinen jılt etip şığa keldi.
Osı sät onıñ oyına ömirde bir juldızdı kezderdiñ bolatını oraldı: jıldar boyı sanañnıñ bir qaltarısında birtindep
jinaqtalıp, eleusiz ğana buğıp jatqan äseriñ kenetten nayzağayşa
jarq etip şığa keledi. Bul üşin üy-işindegi jarastıq, ğılımi
ortadağı äriptesterdiñ moyındauı, yağni adamnıñ kündelikti
jağdayına, qabilet-qarımına ıqpal etetin jäytter tärizdi
birsıpıra alğışart boluı kerek, eger munı ötirik müläyimsimey,
birden-birge jaydaqtanıp bara jatqan öz atımen atar bolsaq –
baqıt degenimiz osı. Qarapayım adamdardıñ ülesine tietini de
osınday baqıt, biraq budan onıñ qundılığı kemip qalmasa kerek.
Tün de bolıptı, Robert Bork şarşağanına qaramastan,
kabinetine barıp, kompyuterdi qostı. Jan sezimin mazalap, sanasın silkintken närseni abaysızda ürkitip almau kerek. Munıñ bäri
qağaz betinde körinis tauıp, sözge aynaluğa tiis.
Kabinettiñ aşıq qalğan esiginen qonaqjaydağı kaminde janıp turğan ot körinedi. Djessi jıl boyı, aua rayınıñ qanday
ekendigine qaramastan, kamindegi ottı eşqaşan öşirmeytin. Ottıñ
da özindik äueni bolatınına süysinip, sonı tıñdağandı unatatın.
Alğaşqı söylemder jeñil jazıldı. Jarqırağan ekrandağı
tüp-tüzu joldar beyne bir soqamen tep-tegis etip jırtılğan
jer qırtısınday-aq tizile qalıptı. Qabırğadağı şamdardıñ
jarığına şağılısqan äynekten qara kök tüske malınğan küzgi tün
Şıñğıs Aytmatov
sığalap tur. Baqtağı ağaştardıñ tanıs sulbası bulıñğırlana
qarauıtadı. Aspan tösinde sırğığan ay ğana birese bulttıñ tasasına tığılıp, birese qaytadan jarq ete qaladı.
Sol sätte jumıstıñ qızığına berilgen Robert Borktıñ közine
kompyuter ekranınıñ tereñinde munartqan biik taudan qarağanda
alaqanğa salğanday anıq köringen bükil älem bar bolmısımen tura
qalğanday elestedi. Bul kezde Bork adamnıñ öz tektesteriniñ arasında ömir süruiniñ qanşalıqtı qiın ekendigi turalı, tuğannan
ölgenge deyin adam balasınıñ osı qiındıqtı jeñu üşin arpalısatını turalı, tirşiliktiñ bastı mänin uğınu üşin äreket etip, –
al, adamzat äu bastan izgi bolıp jaralmağan, onday qayda, bul üşin
adam ruhı tınbastan eñbek etuge tiis, är jolı ömirge kelgen sayın
naq osığan – qol jetpes asqaq muratqa – umtıludı qaytadan basınan bastauğa mäjbür bolatını turalı jazıp otırğan. Adamnıñ
barşa oy-armanı, is-äreketi tek osı maqsatqa ğana arnaluğa tiis.
Sonda ğana ol adam degen atqa layıqtı bolmaq.
Robert Bork adam ömiri turalı tolğana kelip, Filofeydiñ
joldauınıñ äserimen özi saraptauğa tırısıp otırğan osı ömirdiñ
qanşalıqtı tüsiniksiz, oqıs, qarama-qayşılıqqa tolı, zımiyän
da qatal ekenin qaperine almağan bolatın. Atap aytqanda, ol prezident bolu üşin küreske tüsken Oliver Ordokpen äñgimelesip
turıp, Filofey taquanıñ aşqan jañalığı jöninde ne oylaytının aytqan sätten bastap öz tağdırınıñ da şeşilgenin bilmep
edi. Sol mezetten bastap onıñ tağdırı Ordoktıñ tağdırımen
tığız baylanısıp jattı. Ekinşi jağınan, onıñ tağdırı bul
kezde özimen-özi oñaşa, ğarıştağı orbitada jürgen jäne Bork degen bireudiñ bar-joğın da bilmeytin Filofeydiñ tağdırımen de
adamnıñ qiyälına kirip-şıqpastay jumbaq türde qiyülasıp jattı.
Qaytken künde de boluğa tiisti närse bola bermek. Tağdırlardıñ
şielenisken tüyini endi qaytıp üzilmeuge tiis. Biraq, munı sol bir
aylı tüni osı üşeuiniñ eşqaysısı da bilgen joq. Birinşisi de,
Tau qulağan
ekinşisi de, üşinşisi de… Olardıñ tağdırı bir-birinen ajıramastay bolıp birjola tüyisken edi…
Tek aspandağı Ay ğana özine buljımastay etip bekitip berilgen
jolımen tün qoynauında Jerdi aynalıp döñgeley berdi. Sol
tüni atasınıñ belinen anasınıñ qursağına tamğan urıq ta
Aydıñ tartu küşiniñ äserimen mäñgilik aynalım – tuu men öludi
jalğastıruşılardıñ biri bolıp keñistiktiñ bir bölşegine aynalıp sala berdi. Mäñgilik ömirdiñ tağı bir bölşegi anasınıñ
qursağında östip payda boldı. Sol tüni payda bolğan osınday
ärbir urıqtıñ bolaşaq tağdırı da sol zamat belgilenip qoyğan
edi. Olardıñ bäriniñ aldınan bostandıq qaqpası, ömir esigi aşıldı. Sol tüni urıq bop bölingen bolaşaq adamdar bul ömirge kim
bolıp keledi – jendet pe, älde sonıñ qurbanı ma, künädan päk
dindär ma, älde basqa ma – uaqıtı jetkende sonday bolıp düniege
keluge tiis. Biraq, mäñgiliktiñ zañına qarama-qayşı türde sol
tüni ana qursağına sebilgen urıqtardıñ arasında tuqım-tektiñ
basbuzarları – kassandra-şaranalar da payda boldı. Olar özderi
turalı anasınıñ mañdayındağı teñbildiñ jarqırauı arqılı
belgi berip, aldarınan dayındalıp qoyğan tağdırınan bas tartu üşin, Filofeydiñ baqılau-säuleleri arqılı işte jatıpaq sırtqı älemge özderiniñ ünsiz ötinişin – bul ömirge kelmeudi
qalaytındıqtarın bildiru üşin payda bolğan edi.
Sol tüni alıstağı jartastı jağalaudan tünekti serpilte belgi
bergen mayakqa moyın burmastan öte şıqqan kitter de muhit
tösinde jüzip bara jattı. Ay säulesimen jondarı qarauıta
jıltırağan bir üyir kit tün qarañğısında toqtamastan äldebir
jaqqa bağıt alıp jüze berdi. Qayda baradı olar? Aldarınan ne
kütip tur? Älde arttarınan birdeñe quıp kele me? Muhit suı men
kitterdiñ közine tüsip şağılısqan jalğız mayak olarğa ne aytpaq
boladı?
Sol tüni kompyuterdiñ qasınan ketpey qoyğan futurolog Robert Bork kezek almasqan ümit pen küdiktiñ qaysısı basım tüserin
Şıñğıs Aytmatov
añday almay qoydı. Ol da muhit tösinde kittermen birge jüzip
keledi, onıñ özderimen birge ekenin kitter de tüsindi. Söytip,
olar birlese jüzip kele jattı, öytkeni, olardıñ tağdırları bite
qaynasıp ketken bolatın… Muhittıñ buırqanğan tolqınımen
aralasıp, ol da kittermen birge jüze berdi, mayaktıñ jarığı kittermen qatar, onıñ da közine tüsip şağılısıp turdı…
***
Tura tüngi sağat üşte dünieniñ tört burışına är jolı öziniñ
alpauıt memleket ekendigi turalı jar sala küñgirleytin äygili
Kreml qoñırauı soğılğan kezde Spas munarasına Uya salğan
japalaq tik tömen qaray quldilay uşıp şıqtı. Tün qarañğısında
janarı arbay qaraytın döñgelek közdi üp-ülken basın oñdısoldı burıp, Kreml qabırğasın jağalay beyne bir köleñke
siyäqtı dıbıssız sırği uşıp keledi. Ol är tün sayın däl osı
uaqıtta, Spas qaqpasınan şıqqan küzetşilerdiñ kezekşi tobı
jım-jırt tınıştıqtı buza, sartıldağan ökşesimen tura eki
jüz on qadamdı saltanattı räsimdey-aq taqıldata sanap, Lenin
kesenesine bettegen sätte Uyasınan uşıp şığatın. Japalaq munda
kesene salınğannan beri mekendep keledi, sodan beri ol är sekundta, är täulikte, jıldar boyı, ärqaşan mavzoleydiñ esigin qaqqan
qazıqtay qazdiğan küyi küzetip turatın jas jauıngerlerdiñ talay
urpağın kördi.
Alañdı aynala uşıp, granit qırları ay säulesine şağılısqan
keseneniñ üstin birer aynalğan japalaq keseneniñ tu sırtında,
Kreml qabırğasınıñ qasındağı şırşalardıñ tübine jerlengen memleket qayratkerleriniñ molasınıñ üstin de aynalıp ötti,
özi kütken, ädette tün ortası auğannan keyin ğana keletin osındağı
bir-birine uqsas, ekeui de täpeltek, bastarı qazanday eki elestiñ
bul jolı da kelmeytinine (qayda joğalıp ketken özderi, älde tağı
renjisip qaldı ma eken?) közi jetken ol qara tastay qalşiğan
küzetşilerdiñ qasınan közge tüspesten qalqi köterilip, tüngi
aspanğa siñip ketti. Japalaqtıñ köñili kädimgidey-aq qoñıltaqsıp
Tau qulağan
qaldı, ekeui de täpeltek, bastarı qazanday, bir-birimen sıbırlap qana söylesetin eki aruaq Qızıl alañdı aralap, ömir turalı
äñgimelesip, sırlasu üşin köpten beri kelmey qoyğan bolatın. O
dünieniñ osı eki turğını sodan basqa ne bitiretin edi?
Ol ekeui şınında da köp närseni äñgime qılatın, sayasat turalı mindetti türde söylesedi. Keyde eki aruaq äñgimege berilip,
qızıp ketip, janjaldasıp qaladı, ondayda qızıl keñirdek bop
daulasıp, uzaq ursısatını bar. Bireui ekinşisine endi qaytıp
onımen jolıqpaytının, onı jek köretinin, jirenetinin, tipten
qasında qatar jürgisi kelmeytinin aytsa, ekinşisi oğan bäribir
eşqayda kete almaytının, burınğıday emes, tarihtıñ endi
özderine bağınbaytının, sondıqtan onıñ beker qızbalanatının,
ölgennen keyin bular da qurağan japıraq siyäqtı jel qayda quıp
aparsa, sonda baratının aytıp, jauap beredi. Qudirettiñ küşimen
osı bir-birimen til tabısa almaytın, tınımsız aruaqtardıñ
o dünielik bozarañdağan türlerin tek osı japalaq qana körip,
äñgimelerin esti aladı… Uzaq jıldardan beri japalaq bul
ekeuine bauır basıp qalğan edi, olarsız äldene jetpeytindey
bolıp, kädimgidey işi pısıp, jalığıp ketedi. Biraq, ol ekeuiniñ
eşqayda ketpeytinin, erte me, keş pe – bäribir osında qayta oralatının da biledi. Tayauda osı alañda ülken şeru ötkiziledi, sodan
keyingi tünde älgi elester mindetti türde keledi, körgeninen alğan
äserinen közderi ottay janıp, alaburtıp, ekeui de işpey mas küyge
tüsedi. Dauılpazdıñ düñkili, şeru tartu äueni, jauıngerlerdiñ
alañdı tepkiley sartıldata basqan jürisi olardıñ janına mayday
jağatınğa uqsaydı. Al, äskeri tehnikanıñ gürili şe! Sol sätte
keseneniñ minberinde turğan adamdardıñ beynesi salınğan suretter men uran jazılğan qağaz köterip, quanıştan şattana ayğay
salğan san mıñdağan adamdardıñ şeruinen müldem esteri şığıp
ketedi. Uıldırıq şaşuğa bettegen balıq siyäqtı şubırğan tobır
«uralap» ayğay salıp, bäri bir bağıtta şuıldasıp ötip jatadı.
Biraq, elesterge kündiz, jarıq bar kezde jer betine keluge
tıyım salınğan, äytpese olar uaqıttıñ jürisinen attap ötip, o
Şıñğıs Aytmatov
dünieden bul ömirge qayta oralıp, tömendegi şuıldasqan adam
ağınına joğarıdan köz jibere keseneniñ joğarğı minberinde
turar edi-au… Sol sätte osınıñ bäri kenetten toqtap qalıp, jalqı
kadrdağı beynedey qatıp qalar edi, tarihtı tañ ğaldırarday öli
körinis bolıp mäñgi saqtalıp tura berer edi… Kremldiñ üstin
ala uşqan uşaqtar da, solardıñ gürilinen ürikken kögerşinder
de äuede ilinip tura berer edi, jaltıldağan közder de, uran sala
ayğaylağan auızdar da, şın berilgen, eñ taza oylar da midıñ
qaltarıs-quıstarında qatıp qalar edi… Aspandağı kün de bir
orınnan tapjılmastan tura berer edi…
Al, jay künderi, äsirese, aua rayı buzılıp, sirkiregen jañbır
bir basılmay qoyğanda, qarlı quyın uytqi soğıp, alañda suıq
jelden tığılar pana tabılmay, keseneni küzetken qarauıldar
ayağına kaloştı pima, basına malaqay, qolına qolğap kiip, auzımurnınan burqıray şıqqan bu üsterindegi kiimniñ jağası men
qoldarındağı sändi qaruınıñ uñğısına qırau bolıp qata qalğan
kezde ülken bastı täpeltek aruaqtar bir-birimen janjaldasıp,
mazasız bolıp ketetin, älde olarğa da aua rayı äser ete me eken,
äyteuir ol ekeui aspandağı ayğa köz qiığın salıp qoyıp, burışqa
tığıla qaladı, bir-birine kijinip jatadı, sol kezde japalaqtıñ
qulağı keybir renişti sözderdi şalıp qalatını bar: «Tüsindiruge
bolmaytın närseni uğındıramın dep äurelenudi qoysañşı!
Ajalğa qarsı eş dälel joq, ölim – tabiği jäyt. Ölgennen keyin
mäñgi ömir sürgim kelmeydi, mağan onday jalğan ömirdiñ keregi şamalı! Bul mazaq qaşanğa deyin jalğasa bermek?! Ne künim bitpeydi,
ne tınıştıq joq, täubama da kele almaymın! Burın oylamauşı
edim, endi basımnan ketpeydi – nege keldim ömirge, anam meni nege
ğana tudı eken?! Men ömirge keludi qalağan emespin! Endi, mine, tas
tabıttan qutıla almay qoydım! Osınıñ bärin istegen – sensiñ!
Bul seniñ äzäzilden de ötken, zımiyändıqtıñ şıñı derlik oyıñdı
jüzege asırğanıñ! Men buğan eşqaşan köndige almaymın, esiñde
bolsın, eşqaşan, eşqaşan!». Buğan qasındağı serigi mäñgi öşip
qalğan temeki tütigin sorğıştap qoyıp, tük bolmağanday jau-
Tau qulağan
ap qaytaradı: «Tıñda, men sağan talay ret tüsindirgenmin. Bul
partiyänıñ qalauımen istelgen şarua. Ayttım ğoy sağan: sen
partiyäğa körneki türde kerek boldıñ, tüsinesiñ be, älemdik töñkeris
üşin, taptıq turğıda ant beru üşin täniñ kerek edi, sen ölgennen
keyin de, ajalğa qarsılıq retinde partiyäğa kerek boldıñ. Sen
– töñkeristiñ perğauını bolatınsıñ, sondıqtan täniñdi saqtap
qaldıq, äli künge deyin küzetip tur, sağan jurt tabıtta jatsañ
da arnayı kelip, tabınadı!» – «Al, men buğan üzildi-kesildi
qarsımın! Tübegeyli qarsılıq bildiremin! Ajaldı elemeuge
eşkimniñ, müldem eşkimniñ qaqısı joq. Bul – aqılğa sıymaydı!»
Japalaq olardıñ üstinde qalıqtap jürip, ekeuiniñ älemde
eşkim estip körmegen qızu talasına tañ-tamaşa qalatın…
Biraq ılği tün ortası aua keletin eki daukes bügin tağı da
körinbeydi… Alañ qañırap bos jatır…
Japalaq Kreml bekinisiniñ aran tisti qabırğasınan biikke
köterilip, bükil aymaqtı kirpik qaqpay qadağalağan küyi daliğan
keñ şatırlardıñ üstimen saray sayabağına qaray bet aldı. Munda
ol küzgi ağaştardıñ qalıñ butağına qonaqtap, bir ıñırsıp qoyıp,
qırattıñ üstinen tömende jatqan özenniñ iirimine, uyqıdağı
üylerdiñ qarauıtqan şatırına köz jügirtti. Köpirdiñ astınan
qıñsılağan ittiñ dıbısı estiledi… Şaması, toñıp qalsa kerek…
Japalaq kenet sonau bir alıs jaqtan, älemniñ ekinşi bir
şetinen tüngi muhitta jarısqan kitterdiñ dıbısın estip, olardıñ
tauday ülken denelerimen tolqındardı qalay qaq jarıp, jüzip
bara jatqanın körgendey boldı. Kitterdiñ töñiregindegi muhit
suı burq-sarq qaynap jatqan siyäqtı. Su olardıñ qozğalısına
kedergi keltirmek boladı, biraq olar bir jaqqa asığıp ketip baradı. Olardıñ janartau lebi eskendey ıstıq deminen äldebir
mazasızdıq seziletindey.
Japalaq Kreml mañındağı qıratta otırıp-aq äldeneni
tüysindi – jer betinde mañızdı birdeñe bolmaq. Ünemi osılay –
Şıñğıs Aytmatov
älemde sumdıq bir apat bolar aldında kitter alasurıp jantalasa
bastaydı.
Japalaq Kreml sayabağın basına kötere uildep qoya berdi,
şığıstan qılaulap tañ atıp kele jattı…
***
Ertesine bolğan jäyt Robert Bork üşin äldebir kütpegen oqiğa
siyäqtı äser etken joq, jağdaydıñ osılay örbitinin şamalauğa
bolatın edi. Degenmen, däl bulay kürt uşığadı dep kütpep edi…
Tañerteñ universitetke lektsiyä oquğa bara jatqan kezde ol äli
de öz erki özindegi adam bolatın. Al, sodan keyin…
Tüsten keyin Bork üyine qayttı. Mazası qaşqanı sonşalıq,
tipten maşinanı äzer aydap keldi deuge boladı. Tezirek üyge
jetip, Djessidiñ qan qısımın ölşeytin aspabın tauıp alu kerek, qalay ataluşı edi özi… Äyeli keyde öziniñ de, küyeuiniñ de
qan qısımın ölşeytin. Ädette munıñ jağdayı qalıptı bolıp
şığadı, äzirşe densaulığı jaman emes, süyikti äyeliniñ ermegine
külip qoyıp, qısımın ölşetuge äşeyin kelise salatın. Endi soğan
özi köz jetkizbek – şınımen bäri durıs pa eken? Äldenege mazası
qaşıp, jağdayı bolmay tur. Aynaladağı älemniñ ornıqsızdığın
sezingendey boldı, burın mundaydı añğarmaytın. Ömir kenetten
özgerip ketkendey, burınğıday turaqtılıq joq, biraz jıldan
beri aralasıp kele jatqan adamdardıñ közderi men dauısınan da
bir özgeris bayqaladı, älde munıñ özi özgerip ketti me?
Bolmaşı oy-şuqırına deyin jattap aldım ba deytin, äbden
üyrenşikti bolıp ketken tez jüruge arnalğan avtomobil jolın da bügin äzer tanıp keledi. Maşinanı qorqıp aydap kele
jatqan siyäqtı. Ayaq astınan bäri özgerip şığa keldi, burınğığa
müldem uqsamaydı… Munıñ sebebi ne ekenin tüsindiru oñayğa soğa
qoymas…
Üydiñ aldında Djessidiñ maşinası tur eken. Säl
jadırağanday boldı. Äyeli äli dayındıqqa kete qoymağan eken.
– İyä, hal qalay? – Djessi munı körip, ornınan turdı.
Tau qulağan
Üyrenşikti ädetimen jılı jımiıp qoyadı. – Tağı birdeñe bolıp
qalğan joq pa? Öziñ birtürli bolıp tursıñ ğoy. – Küyeuiniñ jüzine
üñile qarağan Djessidiñ oynaqı közqarası özgerip sala berdi. –
Auırıp qalğan joqsıñ ba?
– Alıp bara jatqan eşteñe joq. Djessi, oylap qaraşı
öziñ, jurttıñ bäri esinen adasqan siyäqtı! – dedi Bork portfelin
divannıñ üstine qoyıp, pidjagın şeşip jatıp.
– Kofe işesiñ be?
– Äkel, işeyin. Telefon soqqandar boldı ma?
– Boldı ğoy. Ol turalı keyinirek. Qalada ne bolıp jatır,
sonı aytşı?
– Ne bolıp jatır deysiñ be? Osılay boların bilip edik qoy.
Dürbeleñ. Jurttıñ bäriniñ auzında Filofey. Basqa ne bolatın
edi. Gazetter, radio men televiziyä turalı aytpay-aq qoyayın. Olar
jappay äbigerge boy aldırğan, neniñ ne ekenin tüsindiremiz dep
älekke tüsip jatır.
– Seni izdegen de solar. Si-en-en, «Amerika dauısı»,«Azattıq»
radiosı. Men seni tünge qaray bir oraladı dedim. Al, ayta ber.
– Universitette ayaq alıp jüre almaysıñ, jurttıñ bäri
dürligisip alğan. Alaburtqan bir adam. Bäriniñ aytatını bir-aq
äñgime. Eldiñ bäri bir mezgilde bir-aq närsege şuqşiısıp, bäriniñ
bir ğana mäsele turalı tolğanğanı jaman eken. Neşe türli oylar aytılıp jatır. Gitlerdiñ buırqanğan san mıñ adamdı qala
köşelerinde qalay qoljaulıqqa aynaldırğanın endi tüsindim.
– Mümkin seniki de durıs şığar. Basqa ne kütip ediñ, Robert,
olar degen studentter emes pe. Jas adamnıñ boyındağı jiger-küşi
qaynap jatpay ma. Onıñ üstine, Filofey kelip, otqa may qUya tüsti.
– İyä, munıñ ras. Kennedidi atıp öltirgen küni osığan uqsas
birdeñe bolğan. Bügin de ärkim oyına kelgenin aytıp, alasurıp
jür. Mısalı, bireuler Filofeydiñ büytip tabiğattıñ tılsım
sırına qol suğuına jol beruge bolmaydı deydi de, dereu özözine qarsı şığıp, sırı aşılmaytın qupiyä bolmauğa tiis dep
özeureydi. Ekinşi bireuler osığan bas qatırıp qaytemiz, ğarış
Şıñğıs Aytmatov
taquası orbitada jürip auzına kelgenin ayta bersin, tükirgenimiz
bar dep mıqtımsınadı. Mañdaydağı bezeudi de söz qılğanı
nesi! Basqaları buğan jauap retinde bılay desedi: Ärine, seniñ
oğan tükirgeniñ bar, öytkeni sen erkeksiñ, al, bolaşaq säbii
ömirge keludi qalamaytının bilgen äyel adam ne isteui kerek?
Jalpı, endi ne bolmaq? Bul Kassandra tañbasın qaytemiz?
Baqırayıp körinip turğan närseni bayqamauğa, onı müldem
umıtuğa öz-özimizdi qaytip mäjbür etpekpiz? Üşinşi bireuler
aydalağa lağadı. Törtinşisi, besinşisi, onınşısı – östip
jalğasıp kete beredi. Aqır soñında, bäri qosılıp bılay dep
baqırısadı: adamnıñ tuqım-teginde ne şaruamız bar – bul degen aralasuğa bolmaytın, aldın ala jasalıp qoyğan bağdarlama
emes pe! Mıñdağan jıldar boyı tağdırdıñ jazğanımen ömir
sürip keldik, al endi öz quzırımızğa jatpaytın närsege qalay
bilik aytpaqpız? Tağı basqalar, tağı sol siyäqtılar. Sonıñ
bärin aytıp jetkize almaysıñ. Bireu munı jäy ğana sekpil dep
qabıldasa, basqalar üşin bul – qorqınıştı apattıñ özi. İyä,
bärin aytıp beru mümkin emes. Eñ sumdığı – Kassandra tañbası
endigi küşine enip te qoyğan. Zañgerlik fakultette oqitın bir
student qız lektsiyäda otırıp, aynağa qarağan eken, şıñğırıp
jiberip, dalağa atıp şığıptı. Mañdayınan älgi tañbanı,
kassandra-şarananıñ bergen belgisin bayqasa kerek. Ekinşi
oqiğa budan da soraqı. Jol apatına uşırağan kelinşek maşinanı aydap kele jatıp, aynağa qarasam, mañdayımnan älgindey
tañba körgendey bolıp, esimnen tanıp qaldım degenge uqsaydı.
Äyteuir, adamdar aman deydi.
– O, Qudayım! – Djessi orındıqqa sılq etip otıra ketti. –
Basımızğa tüsken päle boldı ğoy bul! Endi ne isteymiz? Bir amalın tabu kerek qoy munıñ?!
– Bilmeymin, Djessi, bilmeymin. Mağan neğıl deysiñ endi? Sen
ne, bügin dayındıqqa barmaytın ba ediñ? Kelgesin söylesermiz.
Meniñ de köñilim qulazıp tur.
Tau qulağan
– Qaydağı dayındıq! Mınaday sumdıq bolıp jatqanda qanday
dayındıq bolatın edi!
– Mine, bastaldı! Sen de söytkeniñ be sonda? Bükil orkestr
seni kütip sarğayıp otıradı, al, sen üyiñde jatıp alıp, Filofey
turalı tolğanasıñ!
– Qazir telefon soğıp, auırıp jatırmın dey salamın. Kerek bolsa, men olardıñ arasındağı eñ kärisimin. Köp uzamay äje
bolğalı jürmin. Munı öziñ de jaqsı bilesiñ.
– Meniñ jağdayım da sol, biraq men erkek näsildimin, demek ata
bolamın, – dep äzilge burğansıdı küyeui. – Çikagoğa ekeumiz Erikanı quttıqtap barıp, ata men äje bolatın kün qaşan tuar eken
dep añsay kütip jürmin. Al, qazir dayındıqtı buzba, senşi mağan,
Djessi. Munıñ beker boladı.
Djessi äri-säri bolıp qaldı.
– Jaraydı, jaqsı. Äli jartı sağat uaqıtım bar, tipti odan da
köp. Biraq, endi ne boladı sonda? Erikanıñ ayağı auırlağanına
jetinşi ayğa ketti. Mümkin onıñ da mañdayında Kassandra tañbası
bolğan şığar? Ol kezde bul päleni eşkim bilmeytin edi ğoy. Oylap
qaraşı, eger Erika tayauda ğana bala kötergen bolsa qayter edik?
Öz basım tüni boyı uyıqtay almas edim. – Djessika bir sät ünsiz
qaldı da säl tınıştalğanday bolıp, qaytadan jalğastırdı: –
Qazir sağan kofe qaynatıp bereyin, Robert, sodan keyin ketemin.
– Özim qaynatıp alamın ğoy, alañ bolma.
– Joq, men qazir. Aytqanday, Ordok tapsırdı dep Entoni Yunger degen bireu habarlastı.
– Yunger? Ä, tüsinikti. İyä, ne aytadı?
– Qazir kelip, aytıp beremin.
Äyeli as üyde bumen qaynaytın köneköz kofe şäynekpen
kofe qaynatıp jürgen kezde Robert Bork şarşañqı keyippen
kresloda eki qolın salbıratıp, beyne bir böten adam siyäqtı özin
jaysız sezinip otırdı. Tipten, öz-özine senbegendey aynalasına
barlay qarap qoyadı. Auqımdı jihaz qoyılğan qonaq bölmeni,
Djessidiñ Venetsiyädan satıp alğan sol stildegi lyustrasın da,
Şıñğıs Aytmatov
kaminniñ üstindegi ülken aynanı da alğaş ret körgendey bolıp
otır. Royal, violonçel. Äynektelgen şkaftıñ işinde tizilip
turğan kitaptardıñ altın boyaulı qırları küñgirt jıltıraydı
(kitaptardıñ köpşiligi ekinşi qabattağı kabinettiñ janında
ornalasqan kitaphanada bolatın). Bükil üy de, bir kezde tulğalı
bolğanımen, qazir şögip qalğan, iri süyekti, aqjal käri ayğırday
körinetin özi de buğan qazir böten körinip tur; ötken ömirin, sol
ömirge qatıstı närselerdi, şala tanıs, tuyıq minezdi, äldebir
tüsiniksiz oyğa berilgen özin de sırttay baqılap otırğan siyäqtı.
Tipten mınaday oyğa ketti: «Osınıñ bäri mağan ğana kerek pe,
aqırzaman kelgendey-aq osınşama qinalğanım ne?! Älde buğan
deyingi ömirim tılsım sırlı tüsiniksiz älemge ener aldındağı
kirispe ğana bolğanı ma? Qupiyä esikti izdegen soqır adamday qur
bosqa aua qarmalap kelgenim be sonda? Futurologiyämen aynalısıp,
şaruası oñğa basqan ğalımnıñ tınış ta belgili bir tärtipke
bağındırılğan ömiri ne berdi mağan? Endi mine, tağdırımnıñ
soñğı soqqısı ğarıştağı Filofeydiñ aşqan jañalığı bolıp
otır. Bul ne sonda? Aqiqat säti me? Älde osı künge deyingi
jaylı ömirimniñ tölemin surağanı ma? Solay ma eken? Men üşin
bul Filofey degen kim? Durıstap oylap qarasañ, eşkim de emes.
Onda nege janım tınıştıq tappay qoydı? Demek, ol ekeumizdiñ
aramızda bir baylanıs bolğanı ğoy? Birese kitter tüsime kiredi,
endi mınau…»
Osınday oylardan arıla almay qoydı, kümäni serpiler emes.
Endi oyına ne kelse de bäribir ğarış taquasınıñ jañalığına barıp bir-aq tireledi. Buğan deyin ne bolğanın jäne endi ne bolıp
jatqanın salıstıruğa tura kelip tur…
Djessi kofe äkeldi, äñgime qaytadan öz arnasına oyıstı. Özin
Robert Borktıñ eñbekterin izdep jürip oqimın dep tanıstırğan
Entoni Yunger prezidenttikten ümitkerdiñ komandasınan habarlasıptı, Borktı universitetten izdegen eken, tappay qoyıptı,
sosın tüsten keyin tağı habarlasatının aytudı tapsırıptı.
Djessi odan Borktıñ özi telefon şalsa qaytedi dep surağan eken,
Tau qulağan
Yunger özin tabu qiın ekenin, ünemi bir orında otıra bermeytinin,
onıñ üstine, bügin bir alasapıran kün bolıp turğanın, Ordoktıñ
saylauşılarmen kezdesetinin, sodan soñ ülken baspasöz mäslihatı
ötetinin, al, oğan Borkpen qalay da söylesu kerektigin aytıptı.
«Ol kisimen äñgimlesudi köpten armandap jürgenmin, qazir sonıñ
orayı kelip turğan siyäqtı. Oğan bir derekter bereyin dep edim,
qoyatın suraqtarım da bar, osını ayta salıñızşı. Onımen qalayda söylesuim kerek».
Djessi dayındıqqa ketkennen keyin köp uzamay-aq telefon
şırıldadı. Sol, Entoni Yunger eken.
– Mister Bork, siz ekeumizdiñ Filofey degen ortaq dosımız
bar ğoy, sizben telefon arqılı tanısuğa mäjbür bolıp turğanım
sol kisiniñ arqası siyäqtı, siz qalay oylaysız?
– Durıs aytasız. Endi bizdiñ ömirimizdegi talay närse osı ğarış
taquasına baylanıstı örbitin şığar.
– Men de sol turalı aytıp turmın, mister Bork. Basqalarğa
qarağanda siz munı anığıraq bilseñiz kerek. Endigi mäsele mınada – jağday qalay özgerip keter eken, orıstar aytatınday, tarih
bojısı qay jaqqa burılmaq? Sizdiñ aldıñızda maqtanıp qoyğım
kelip tur, orıs tilin birsıdırğı bilemin. Mäskeu universitetinde
täjiribe jinaqtaudan ötkenmin. Osı turğıdan sizge äldebir kömegim
tiip jatsa, quanıp qalar edim.
– O, munıñız jaqsı eken, – dedi iştey tañdanıp qalğan Robert
Bork. Entoni Yungerdiñ öz-özine senimdiligi men dauısınıñ äuezdiligin
de añğarıp qaldı. «Jigerli adam! – dep oyladı ol. – Jası neşede eken
öziniñ?» – Gorbaçevtiñ kezinde Reseyde men de bolğanmın, – dep orıs
taqırıbın ilip äketti ol. – Mäskeu, Leningrad, Kiev. Aytıñızşı,
Entoni, jasıñız neşede? Jäy surağanım ğoy.
– O, munıñ eş ayıbı joq! Sizdiñ aldıñızda baysaldı körinuge
tırısıp, otızdamın desem de bolar edi, biraq şınımdı aytayın
– äli jiırma toğızğa tolğan joqpın, – dep jauap berdi ol. – Aqıl
kiretin jasqa kelip qaldıq qoy. Tağı ne aytsam eken? Mäskeuden
köp närse üyrenip qayttım – ömir saltınıñ özi müldem bölek, bilim
Şıñğıs Aytmatov
jüyesi de solay, biraq KGB meni jaldap aludıñ retin keltire almay
qoydı. Munı aşıq mälimdey alamın!
Amerikada sänge aynalğan bul qaljıñğa ekeui de biraz külisip
aldı.
– Keşiriñiz, Entoni, jas jağınan mağan bala boluğa jaraydı
ekensiz. Munı surağan sebebim – bayıptı äñgimege kiriser aldında
serigiñniñ jas şamasın bilgenniñ ziyänı joq.
– Men de solay oylaymın. Al, siz turalı men bärin bilemin
deuime boladı. Kitaptarıñızdı oqığam, soñğı kezderi sizdiñ
«Auqımdı üydiñ toğız esigi» degen şığarmañızdı birneşe qaytara
oqıp şıqtım.
– İyä, bul kitapta futurologiyä salasındağı älemdik oylardı
jinaqtauğa äreket etkenmin. Rahmet, bir marqayıp qaldım, – dep
miñgirledi Bork.
– Al, özim, tura mağınasında ömirden äli de öz ornımdı tappay jürgen adammın, – dep özin-özi mısqılday söyledi Entoni.
– Bilimniñ aluan salasımen tiip-qaşıp aynalısıp kördim, filosofiyädan bastap astrologiyäğa deyin şuğıldandım, bir kezderi
ğarış turalı da armandağam. Käsipodaq isterimen de aynalıstım, jurnalist bolıp ta körgenim bar, Oliver Ordokpen sodan
beri tanıspın. Ol halıqtıñ ıñğayına jığıla biledi, onıñ bar
küşi osında. Qazir oğan saylau aldındağı qarbalasta kömek kerek bolıp tur. Biz de qolımızdan kelgeninşe tırısıp jatırmız.
Men onıñ komandasında buqaralıq aqparat quraldarımen baylanıs üşin jauap beremin. Mısalı, bügin, endi üş sağattan keyin
«Alfa-Beysbol» sport zalında saylauşılarmen kezdesu ötedi.
Halıq köp boluğa tiis, tikeley telehabar jürgiziledi. Al, keşkisin
– baspasöz mäslihatı, onda da birneşe arna boyınşa tikeley telehabar beriledi. Munı sizge, mister Bork, äşeyin aytıp turğan
joqpın. Mümkin Ordoktıñ qay jağı mıqtı, qay jağı älsiz ekenin
öz köziñizmen körgiñiz keler? Keşiriñiz, uaqıtıñızdı alıp turğan
joqpın ba?
– Joq. Tıñdap turmın, Entoni, ayta ber.
Tau qulağan
– Osığan baylanıstı sizge mınanı aytqalı turmın. Tañerteñ
kömekşisi bar, sarapşısı bar, jiırma şaqtı adam Ordoktıñ
kabinetinde jinalğanbız, onıñ bizge alğaşqı habarlağanı mınau
boldı – keşe siz onımen älgi ğarış taquasınıñ joldauı turalı
telefonmen uzaq äñgimelesipsiz.
– İyä, durıs, – dep quattadı onı Robert Bork.
– Qazir bükil eldiñ aytsa auzında, oylasa basında jürgen jäyt
jöninde Ordoktıñ sizben keñeskeni öte durıs bolğan. Onıñ halıq
arasında bedeli artıp kele jatqan sayasatşı ekeni ras, biraq ol
payğambar emes jäne…
– Entoni, qurmettim, – dep bölip jiberdi Bork. – Ordokqa
menimen söyles dep aqıl bergen sen ekeniñdi bilemin. Biraq, men
de payğambar emespin. Älde meni bir-aq sätte bärin tüsine qoyatın
kemeñger dep oylaysıñ ba? Osınıñ bärin tüsindirip beretin bireu
bolsa ğoy dep meniñ de oyım onğa, sanam sanğa bölinip jür. Al,
sen mağan jurttıñ bäri osınıñ sırın bir bilse, osı biledi dep
senetindey-aq habarlasıp tursıñ. Men özimniñ bul turğıdağı payımdauım dausız aqiqat dep eşqaşan ayta almaymın. Osını esker.
– Men buğan quanıp turmın! – degen Entoni Yungerdiñ jauabı
munı tañ ğaldırdı. Dauısı da ekpindi şığatın tärizdi.
– Munıñ nesine quanasıñ?
– Işki sezimim aldamağan eken. Öz elinde payğambar joq degen söz bar ğoy, degenmen, prezident kreslosınan ümiti bar adam
mindetti türde aqıldasuğa tiis oyşıl – naq siz ekeniñizge tağı da
közim jetti. Ordok bügin tutas bir stadionda saylauşılar aldında
söz söylep, olardıñ suraqtarına jauap berui kerek. Ol qoğamdıq
pikirdi öz jağına burıp, moynına sonşama auır jük arta ala ma,
joq pa – mäsele onda emes. Bul jerde sizdiñ közqarasıñız jalpı
jurtşılıqtıñ igiligine aynalğanı mañızdı. Men munı bügin
tañerteñ Oliver Ordoktıñ öz auzınan estigen sözine baylanıstı
aytıp turmın.
– Al, ol ne aytıp edi?
Şıñğıs Aytmatov
– Meniñ tüsinuimşe, ol sizdiñ bergen bağañızğa süyene otırıp,
Filofey aşqan jañalıqtı älemniñ barlıq tükpirindegi, qoğamnıñ
barlıq toptarındağı barşa adam eseptesuge tiisti şındıq dep
uğındırğandı jön köretin siyäqtı. Solay ma özi? Meniñşe, solay
siyäqtı. Ordok şamamen osılay degen.
– Qazirgi jağdaydı eskermese bolmaydı, munıñ jöni bölek,
bul – bastapqı ustanım. Al, äri qaray ne bolmaq? Kassandraşaranalardıñ payda boluına sebep bolğan jäne äli de bolıp
otırğan jäytterdi qaytemiz? Äleumettik, tarihi, psihologiyälıq
turğıdan kelgende? Bul orayda, suraq degen jeterlik.
– Durıs aytasız, mister Bork, – degen Entoni tağı birdeñe aytıp, öziniñ munı qalay tüsinetinin bildirmek bolıp edi, biraq Bork
onıñ sözin tağı da bölip jiberdi:
– Bul oqiğa oyımnan şığar emes, tipten özim küni keşege deyin
müldem basqa adam bolıp kelgen siyäqtımın, bükil ömirimizdi
qaytadan oy eleginen ötkizu kerek, al, men bolsam, öz ömirimdi qalay
ayaqtau kerektigi turalı oylanatın jasqa kelip turğan adammın.
Filofeydiñ bul jañalığı adamzattıñ tağdırına degen burınğı
közqarasımızdı joqqa şığarıp otır. Burın özimiz moyındamay kelgen jäytterdi alğa tartadı. Örkendeu men örkenietke
ilese jüretin keleñsiz jäytter osılar arqılı qol jetkizilgen
igilikterdiñ tasasında qala beredi dep sanauşı edik. Ağaştı
şapqanda jañqası uşpaytın ba edi. Orıstarda osınday maqal bar.
– İyä, jii aytılatın maqal. Mısalı, Stalin özi jürgizgen jappay quğın-sürgindi osılay aqtamaq bolğan. Jalğastıra beriñiz,
men sizdi muqiyät tıñdap turmın.
– Mine, solay. Ne aytıp tur edim? Filofeydiñ jañalığı mına
bir jäytti ayausız qataldıqpen aşıp körsetip otır: adamzat öz tarihında, urpaqtan urpaq auısqan sayın bir-birin jäne özderi ömir
sürip otırğan älemdi jüyeli türde azaptap kelgen, osınıñ saldarınan öziniñ damu jolında talay närseden ayırılıp qaldı;
tarihi jetistikterge jetu jolında köptegen närseni birjola
Tau qulağan
joğaltıp tındı. Eñ bolmasa shemalıq turğıdan qarastırıp
köreyik. Ömiri tausılıp bitpeytin neşe türli soğıstar, solardıñ
arasında dañqtı dep atalıp jürgenderi de bar, barlıq töñkerister
men bülikter, köterilister, qılmıstar, bileuşilerdiñ qataldığı,
ilimder men ideologiyälardıñ dara bilikke umtıluı – ömir men
tağdırdı qansorğışşa talap kelgen jäytterdiñ bäri halıqtardı
bir-birin jek köruge äkep tiredi, adamdardı aşközdikke baulıdı,
eger Filofeydiñ jañalığın basşılıqqa alar bolsaq, osınıñ bäri
künnen-künge qatarı ösip bara jatqan kassandra-şaranalardıñ
tilsiz qarsılığın tuğızıp otırğan joq pa? Ömirge keluden bas
tartu degen – aqırzamandı sezinu emey, nemene? Sonda bılay bolıp şığadı; turmıstıñ ağınına aldanıp jürip, eşkim tolıq
sene qoymağan aqırzaman turalı añız naqtı şındıqqa aynalıp
otır. Bügin tünde bastağan maqalamda men osı mäseleler turalı
jazbaqpın. Ärine, Filofeydiñ özine de, onıñ jañalığına da Oliver Ordoktıñ öz közqarası boluı mümkin, biraq qaytken künde de
onıñ özi de, onıñ komandası da bizdiñ qanday kürdeli mäselege tap
bolıp otırğanımızdı uğınuğa tiis. Keşe men Ordokqa şamamen
osılay degenmin.
– Bügin de sizdi telefon arqılı osınday uzaq-sonar äñgimege
tartqanım üşin keşirim ötinemin. Biraq, işimnen quanıp turmın
– bilgim kelgen biraz jäytke qanığıp qaldım. Ärine, sizben
kelisemin, Filofeydiñ bul teoriyäsında äli de oylanatın jäytter
jeterlik. Ne degenmen, ol bizge adam estip-körmegen auır mindet
artıp otır. Bärimizge, jer betindegi barşa ajaldı pendege! Mine,
nağız adam! Ol bükil älemniñ bağıtın özgertip jiberdi! Keşiriñiz,
eger bizge barlıq ötken zamandardıñ künäsi üşin, öziñiz aytqanday,
aşköz hayuandardıñ, yağni özimizdiñ jäne bizge deyin ömir sürgen
barlıq adamdardıñ külli bılıq-şılığı üşin jauap beruge tura
kelse – özi de solay bolatın siyäqtı ğoy – onda öz-özimizden basqa
kimdi kinälamaqpız?! Zalımdar men qasköylerdiñ özderimen birge
solar jasağan zulımdıqtardıñ da iz-tüzsiz joğalıp ketpeytini,
Şıñğıs Aytmatov
tuqım-tektiñ äldebir qaltarıs-bultarıstarında sätti kezeñdi
kütip jata beretini belgili boldı. Demek, künderdiñ küninde sonıñ
qunın äldekim ömirdiñ özinen bas tartu arqılı ötemek bolğanı
ğoy?!
– İyä, solay bolıp tur, Entoni. Mäsele mınada, izgilik pen
zulımdıqtıñ ara qatınası turalı oylanıp jatpastan olardı
birinsiz-biri joq dep qosaqtay salamız, zulımdıqtıñ basım küş
ekendigi, ol bizdiñ äu basta jaralğan kezdegi ejelgi maqsatımızğa
jetuge degen umtılısımızdı tejep, bizdiñ ğalamdıq küş-quat
qorımızdı sarquğa aynalğanı turalı oylana bermeymiz, ol
adamzattıñ qazirgiden de joğarı sapalıq deñgeyge köteriluine
jağday tuğızatın bolmıstıñ basqa qırların tanıp-biluimizge
mümkindik bermey, aqıl-oyımızdı janıştay tüsedi.
– Mister Bork, sonda siz adamdar dene qurılısı jağınan osı
küyinde qalğanımen, sanasınıñ sapalıq deñgeyi edäuir köterilip,
minez-qulqı müldem bölek tirşilik iesi bola aladı dep oylaysız
ba?
– Bolsa nesi bar. Adamzat qazir öz bilgenimen ömir sürip, bükil
ğalamdağı birden-bir sanalı tirşilik iesi bolıp otır. Basqa sanalı
maqulıqtarmen özara bäsekelestikke tüsip körgen joqpız. Ruhani
damudıñ basqa türi, örkendeudiñ basqaşa jürui mümkin be edi? Bul turalı da oylanıp, pikir talastıruğa boladı. Adamdardıñ özgermeytin
bir ğana erekşeligi – ğılım men tehnikanı qanşama damıtsaq ta
biz ärqaşan öz tektesterimizdi üytip jeuge dayın turamız, ökinişke
qaray, äli de sol hayuan küyimizde qalıp otırmız.
– Ökinişti, aytatını joq, sumdıq ökinişti. Demek, älgi ğarış
taquası bizdiñ künäharlığımızdıñ tuqım-tegimizde jatqan
ayğağın tauıp alğan eken ğoy?! Bul özi aqımaqtıq bolıp ta
körinetin şığar, biraq qazirgi keypimizden äldeqayda jaqsı boluımız mümkin edi-au degen ökiniş janımdı jep baradı. Mister
Bork, onıñ bul tujırımınan öz-özimizdi azaptay tüsuge jeteleytin
üyrenşikti idealistik äuenniñ uşığı şığıp turğan joq pa özi?
Tau qulağan
– Ärine, ol da bar, öytkeni, öz-öziñdi azaptau degen – şöl dalada
jürip ormannıñ joqtığına şağınumen para-par.
– Al, eger onday orman müldem tabılmasa qaytpekpiz?
– Onda bir-aq närse qaladı: öz boyımızda jaña orman ösiru kerek, jäne ol bizdiñ sanamızdı tazarta alatınday boluğa tiis.
– Munı qalay tüsinuge boladı?
– Qalay deysiñ be? Öziñ bir jabısqaq jurnalist ekensiñ! Älgi
Filofeydiñ aşqan jañalığı turğısınan kelsek, bul mınanı
bildiredi: kassandra-şaranalardıñ dabılına qulaq asıp, ärbir
Kassandra tañbasın eskertu retinde qabıl aluımız kerek. Tek
sonda ğana anasınıñ qursağında aqırzamandı kütip jatqan şaranalardı qorqınış qursauınan bosata alamız. Tuqım-tek apatı jaqındap qalğanın är adam da, tutas adamzat ta sezine biluge
tiis. «Tribyun» gazetine bergeli jürgen maqalamda osı turalı
jazıp jatırmın. Keşir, Entoni, telefon arqılı bärin birdey
ayta almaysıñ ğoy. Qısqası, adamzattıñ keler urpaq aldındağı
jauapkerşiligi budan bılay jaña sipatqa ie bolmaq, mümkin bul
damuımızdıñ jaña satısı bolatın şığar. Keşe Ordokqa da şamamen osılay degenmin. Ol da oylanıp qaldı.
– İyä, mister Bork, bul jolı bizdiñ Ordokqa oñay timeytin
şığar, bir jağınan, onıñ sayasi bağdarlamasında munday jağday
qarastırılmağan ğoy. Ordok siyäqtı sayasatşılardı men sayıskerler dep ataymın. Ordok tek köz aldında naqtı qarsılası turğanda
ğana batıl äreket ete aladı, sonda ğana şabuılğa şığadı, biraq
munı barşa adam körip-bilip otıruğa tiis. Öz aramızda ol, tipten
«duşpansız bolmaydı» degendi jii aytadı. Sonda ğana ol özin
barlıq qırınan körsete aladı. Biraq, bul jolı qaydağı bir
dereksiz pälege tap bolıp turğan joq pa!..
– Naq solay da emes, Entoni. Munday dereksiz närse qas-qağım
sätte-aq naqtı jäytke aynalıp şığa kelui mümkin. Onıñ üstine,
ol ımıranı bilmeytin qatal duşpanğa aynalıp ketui de ıqtimal.
Öytkeni, bul adam ömirine baylanıstı jağday.
Şıñğıs Aytmatov
– İyä, ärine. Men äşeyin Ordoktıñ psihologiyälıq erekşeligin
aytayın dep edim. Biraq, onıñ sayasattağı bolmısı da osı. Sözdiñ
reti kelgesin aytıp jatqanım ğoy. Onda sau bolıñız, mister Bork,
ayıpqa buyırmañız, sizben äñgimelesu bir ğanibet qoy. Mağan
öziñizben habarlasıp turuğa ruqsat etpegeniñiz durıs boladı,
äytpese telefonnıñ qulağınan tüspey qoyamın.
– Jaraydı, jaqsı, Entoni. Qajet bolsa, söyleskende turğan
ne bar.
– Sau bolıñız, mister Bork. Eger telehabardı körgiñiz kelse, «Alfa-Beysboldağı» miting sağat altıdan segizge deyin, al,
«Şeraton» qonaqüyindegi baspasöz mäslihatı toğızdan onğa deyin
körsetiledi.
– Rahmet. Este bolsın…
VI
Qoñır küzdiñ sol bir küni suretşiniñ kenebinde mäñgilik
beynelenip qaluğa suranıp-aq turğan bolatın – auanıñ özi de kümis
nilge malıp alğanday, köz aldıñda aluan tüsti japıraqtar sıbdır
etpesten qalıqtap kelip jerge qulap jatır, qala sırtındağı
üylerdiñ şatırların aynala uşqan qustar beyne bir qoştasıp
jürgen tärizdi… Äudem jerde oynap jürgen balalardıñ dauısı
emis-emis estilip qaladı. Jarqırağan kün säulesi barşa tirşilik
ataulığa tınıştıq pen toqmeyildik sıylap, ömirdiñ mäni turalı
oylanuğa şaqırğanday…
Quday tağala sıylağan sol bir jaymaşuaq kün tıp-tınış
qana ayaqtalatın siyäqtı edi, ömirdiñ jaybaraqat ağınına eşteñe
de kedergi keltire almaytınday bolatın. Biraq, äli közge tüse
qoymağanımen, özi turalı jalpaq älemge jar saluğa jetetindey
küş jinap jatqan bir oqiğa pisip-jetilip kele jattı. Bul
üşin adamdar bir jerge jinaluğa tiis bolatın. Mümkindiginşe
köbirek jinalıp, meylinşe tığız toptasıp, ıstıq demi bet
Tau qulağan
şarpığan adamdardıñ birtutas tobırına aynaluı kerek-tuğın.
Robert Bork sağatına qarap qoyıp, Ordoktıñ saylauşılarmen
kezdesuin prezident kreslosına qonjiyüğa ümitker quddı bir
özi siyäqtı, gazetşiler aytatınday, ağımdağı sätti paydalanıp,
jurtşılıqtıñ senimi men qoldauına ie boluğa umtılıp,
halıqtıñ aldında qazir basqa emes, naq özi – Bork söyleytindey-aq
tağatsızdana kütip turğanın añğardı. Bork öziniñ osınşama nege
tolqığanın, munısı nesi ekenin tüsine almadı. Alıp bara jatqan
eşteñe joq – saylau aldındağı nauqannıñ kezekti bir şarası
ğana. Sonıñ özi oylauğa da turmaytın närse emes pe? Özine eş
qatısı joq närse turalı tolğanıp, kündelikti şaruağa män berudiñ
qanşalıqtı keregi bar? Qızıq eken! Ayaq astınan janküyer bolıp
şığa kelgeni nesi.
Biraq, özin-özi qanşama mısqıldağanımen, janı bayız tabar
emes, tipten özin-özi qoyarğa jer tappauğa aynaldı. Üyden şığıp,
tastan jasalğan baqqa barğısı keldi, ädette sonda qıdırıstap
nemese qumnıñ üstinde äldebir tılsım belgilerdi sızğıştap
otırıp, aşıq turğan terezeden estilgen muzıka äuenin tıñdağandı
unatatın. Qazir de sonı tıñdap ayañdap jür. Osı äuennen, Bethoven
muzıkasınan, onıñ quatı men ğarıştıq şeksizdiginen tınıştıq
izdeytindey; talay ret basınan keşkenindey, muzıka bul jolı da
elegizigen köñilin serpiltip, öz älemine tartıp äketip, basqa äserge
bölep, eşqanday şek qoyılmaytın oy-qiyäldarğa jetelese dep
ümittenip tur, talay ret solay bolğan. Muzıka – kün quatınıñ
sansız köp qubıluınıñ bir körinisi, ol Ğalamnıñ bir tükpirinen
kelip jetken qubılıs, al, sazger bolsa onı radarşa ustap alıp,
tiisinşe öñdep, üylesimge keltiredi, de naqtı äuenge tüsiredi degen
siyäqtı oylarğa beriludi unatatın. Basqaşa aytqanda, muzıka –
ğalamdıq Keñistik pen Uaqıttıñ dıbısqa aynalğan türi. Ärine,
öziniñ munday «jañalıq aşqanı» turalı ol eşkimge tis jarğan
emes, äytpese jurttıñ külkisine qalar edi. Tipten, Djessige de
aytıp körmepti. Onıñ tağı bir teoriyäsı bar bolatın, bul turalı
Şıñğıs Aytmatov
da eşkimge aytqan emes, biraq äredik işine sıymay ketetini bar:
keyde ol muzıka degen adam ğumırınıñ tım qısqalığınıñ
ötemi üşin berilgen sıy bolar dep te oylaytın. Muzıka tıñdağan
kezde adam onıñ tereñine süñgip, uaqıttıñ jeke tulğadan biik
turğan qırlarına boylap, mäñgiliktiñ quşağına siñip ketedi, sol
mäñgilikpen betpe-bet kelu arqılı ğumırı da uzarıp, ondağan,
tipten jüzdegen jıldarğa sozılıp, odan da asıp, bir sızıqtıñ
boyımen jürip qana qoymay, äli qupiyäsı aşılmağan basqa bir
ölşemge auısadı. Munıñ sırı eşqaşan aşılmauı da mümkin.
Biraq, bul jolı Bork muzıkanı bulay sezinu üşin belgili bir
dayındıq, Jaratqanğa sıyınıp, minäjat eterde nemese teñizge
saparğa şığar aldında boyıñdı bilep alar tılsım sezimdey
äldebir köñil küy kerektigine köz jetkizdi… Bügin oğan naq osınıñ
özi jetispey tur edi. Buğan muzıkanıñ özi de kömektese almaydı
eken. Onıñ üstine, Djessidiñ de dayındıqtan keşigip jatqanın
körmeysiñ be. Qazir köşede qarbalas sät, jol boyında maşinalar
keptelip qaladı. Al, Bork öz üyinde jürip-aq äldebir dağdarısqa
uşırap, tuyıqqa tirelgendey bolıp tur. Şaruası da jürer emes,
bir jumıstı şuğıl ayaqtauı kerek edi. «Tribyun» gazetine älgi
maqalanı tezirek bitirip beremin dep uäde etip qoyğan. Eldi şulatqan
oqiğağa qatıstı gazet betinde dereu jariyälanuğa tiisti maqalanı
kidirtuge bolmaytının bile tura bügin kompyuterge otıra almay
qoydı. Taqa bolmasa tünde jazarmın, äyteuir gazettiñ kelesi
sanına ülgersem boldı ğoy dep özin-özi aldarqatıp qoyadı. Özözine renjip, üydi kezip ketedi, sonımen qatar, qağaz betine qanday
tamaşa mätin tüserin elestetip, tamsanıp ta aladı; munı qazirdiñ
özinde sezip tur, maqalanıñ mätini munıñ qiyälında jañbırdan
keyingi quraqtay-aq örken jayıp keledi. Maqalanıñ özi meni jaz
dep suranıp turğan siyäqtı.
Biraq özine eş qatısı joqtay köringen oqiğanı, sonı kütpeuge
tiis ekenin sezine tursa da, tağatsızdana tosıp, sendelip jürip
aldı. Qalanıñ adam eñ jii qonıstanğan aymağında, äygili sport
Tau qulağan
zalında ötetin saylau aldındağı auqımdı miting, zal tolı
halıq oğan tura öz üyiniñ aldında, terrasada, gülzarda, mına tas
baqşada bolğalı turğanday elestey bastadı. Üydi qorşap alğan
tobırdıñ qıspağınan tınısı da tarılıp ketken siyäqtı… Özinözi paranoiksiñ dep sögip saldı. Osınday da eles boladı eken-au!
Birese üyge kirip, birese qaytadan şığıp, älsin-älsin sağatına
qarap qoyıp ersili-qarsılı jürip aldı, muzıkanı da qulağınıñ
uşımen ğana tıñdaydı, telefonğa jauap bergen joq, ol bayğus jağı
sembey şırıldap jatır. Qonaq bölmedegi ülken teledidardıñ
qasınan sırtın berip ötedi, uaqıtınan burın qosqısı kelmey tur;
bul kezde barlıq arnalardan ne aytılıp, qanday habar beriletinin
özi de biledi – sol bayağı äbigerden basqa ne boluşı edi… Djessi
äli kidirip jatır…
Boyın äldebir mazasızdıq bilep alğan, sodan arıla almay
qoydı. Degenmen, ara-arasında basına bayıptı oylar da keledi.
Mısalı, universitettegi äñgime barısında da, «Tribyunniñ»
jurnalisterimen kezdesken kezde de ğarış taquası Filofeydiñ
öz joldauın nege Rim Papasına arnağanı turalı söz qozğalmauı
qalay? Munıñ papanı qiın jağdayğa qaldırıp otırğanın tüsinu
qiın emes qoy – özin-özi taquamın dep atağan esiriktiñ ädetten tıs,
tipten körgensizdeu surağına baspasöz betinde jauap beru kerek pe,
joq pa, jauap bergen jağdayda ne aytuğa boladı?
Robert
Bork
kassandra-şaranalar
mäselesi
jappay
talqılanıp, dau-talastıñ özegine aynalğan kezde ärtürli dinderdi
ustanuşılardıñ arasında qanday tolqular boların köz aldına
elestetti. Filofey aşqan jañalıqtıñ qaterli saldarlarınıñ biri
de osında jatır.
Quday tağalanıñ didarın köruge qol jetkizsem dep san ğasırlar
boyı armandap kelgen adamzat ruhınıñ talpınısı men qinalısın
boyına tutas siñirgen din ataulınıñ bäri öz ornın da jaqsı biledi
– Qudaydıñ jöni bir bölek, tipten, barşa adam balası üşin tek bir
ğana Quday bar, degenmen, öziñdiki men bötendiki degen uğımdardı
Şıñğıs Aytmatov
umıtpağan jön, öziñdiki – seniki bolıp qala beredi, al, bötendiki
sağan tän emes, öziñdiki men bötendikin eşqaşan biriktire almaysıñ.
Ärtürli dinderdiñ aqiqatqa jeter joldağı öz basımdığın
däleldeuge umtıluı, örkökirektigi, özimşildigi osıdan şığadı,
dinaralıq qurılımdardıñ özara qarsı turuına türtki bolar
bastı sebep te osı, öz kezeginde, bul dindär qauımdastıqtardıñ
özara öşpendiligin, bir-birine tüsinispestikpen qarauın tuğızadı.
Sondıqtan da Filofeydiñ aşqan jañalığın mindetti türde öz
paydasına buruğa, ne ğarış taquasın dinnen bezgen dep jariyälap,
sol arqılı sayasi bedel jinauğa nemese Kassandra tañbasın öz
qağidalarına beyimdey otırıp, özderiniñ dini ıqpal etu auqımın
keñeyte tüsuge umtılatın belgili bir küşter är dinnen de tabıları
haq, dep payımdadı Robert Bork.
Osıdan köp uaqıt burın kezdeysoq basına kelip, keyinnen
birtindep esinen şıqpay qoyğan, el-eldi aralap, aluan türli
ğılımi konferentsiyälarğa barğanda da auır oyğa jeteleytin bir
jäyt bar-tuğın, qazir de sol turalı oyğa ketti, biraq bul jayında
bireulermen sır bölisuge eşqaşan batılı barğan emes. Eger jer
betindegi är adam barlıq dinderdi bir mezgilde qatar ustanatın
bolsa, eger adam balasına barlıq jerde eşkim de, eşteñe de
rettep otıra almaytınday erkin din ustanu quqığı berilse –
ärine, eger ol Qudayğa senetin bolsa ğana – barlıq dinderdi
bir deñgeyde, bir «märtebemen» ğana ustanıp, basqa dinderdi
moyındamaytın eşqanday jekelegen dinniñ nemese sektanıñ
ökili retinde sanalmasa, Älemdik dinder assambleyäsınıñ müşesi
bolıp, eşqanday şartsız-aq barlıq dinder qatar moyındaytın
dindär bolsa, bir mezgilde öz-özin äri hristian, äri musılman,
äri buddaşıl, äri iudaşıl jäne basqa dinderdiñ ökili retinde
tolıq sezine alsa, söytip är dindi de şın köñilimen qulay süyip,
qurmettese, al, munı sol dinderdiñ bäri moyındasa, sol dinderdiñ
bäriniñ sektaşıldıqtan, oqşaulanudan ada, jalpı din ataulınıñ
bärine ortaq ideyäları men normaların erkin qabıldar bolsa,
Tau qulağan
onda jekelegen adamdardıñ ömiri qanday bağıt alıp, adamzat
tağdırı qalay özgerer edi? Onday jağdayda adamdardıñ arasında
dini sipattağı aşıq jäne jasırın kedergiler joyılar ma edi,
turğındarı köp dindi ustanatın alıp qalalar men halqı köp
elder üşin bul ayırıqşa mañızdı ğoy. Eger sonday attı kün
tua qalsa, adam balasınıñ ömiri jeñildep, üylesimdi qalıpqa
tüsui mümkin be? Bälkim adamnıñ muñ-muqtajın tüsinip,
igilikke jeteleui üşin barlıq dinderdiñ bir-birimen iterisiptartıspay, kerisinşe ıntımaqtasa tize qosatın uaqıtı jetip,
sonday bir mamırajay däuir bastalatın kez kelip qalğan şığar?
Jiırmasınşı ğasırdıñ ayaq kezinde ömir sürip otırğan adam
burınğı urpaqtarday emes, barlıq din de meniki, sondıqtan
barlıq dinderdi birdey ustanamın, barlıq dinderdiñ hramdarına
emin-erkin ene alamın, barlıq hramdarda qalaulı minäjat etuşi
bolamın dep mälimdese qalay bolar eken… Men hristian bolıp
tudım, şoqınğanmın, biraq ölgen soñ Qasietti Quran ayattarınıñ
äuenimen jerlenemin, bügin basqalarmen birge pravoslavie dinin
ustanuşımın, keşe musılmandarmen birge musılman bolğam,
Japoniyäda Buddağa tabındım, Şvetsiyäda Lyuterdiñ tezisterine
uyıdım… Qudayğa senuim jöninen eşkimge böten emespin,
Jaratqanğa kim qay tilde, qanday türde jalbarınsa da, men üşin
eşkimniñ jattığı joq. Jaratqan İemiz bärimizdiñ tilegimizge
birdey qulaq asıp, zulımdıqtarımızğa birdey qapalanadı, bükil
Ğalamdı bizdiñ danalığımız ben izgiligimizdiñ qurmeti üşin
bärimizge birdey arnap jaratqan…
Dini assambleyänıñ qurıluı qazirgi dinderdiñ eşqaysısınıñ
da Quday turalı ideyäsın älsiretpey, kerisinşe, olarğa ämbebaptıq,
aşıqtıq, serpindilik sipat berip, eñ bastısı – barşa dinderdiñ
negizinde adamsüygiştik jatqanın tek minsiz teoriyädan ğana emes,
olardıñ tüp negizi, is-äreketi arqılı jarqırata körsetip berer
edi…
Bork, ärine, bul qiyälınıñ öreskel, tipten, aqılğa sıymastay
Şıñğıs Aytmatov
ideyä ğana ekenin, onı jüzege asıru mümkin emestigin, bul turalı
tek iştey oylap, iştey armandauğa ğana bolatının, munday asa
auqımdı jahandanu bağıtındağı sözderdi aytu üşin tım abay bolu
kerektigin, äytpese şınayı dindärlardıñ namısına tiip, olardıñ
ömirlik ustanımın küstänalağan bolıp şığuı, munday ideyä
basqalardıñ şamına tiyüi mümkin ekendigin tüsinetin. Futurolog
Borktıñ talay uyqısız tünder boyı mazasın alğan osı oyların öz
basın qaterge tige otırıp, jariyälay salsam degen tilegin osınday
payımdaular ğana tejep keledi. Tipten, bul oyları işine sıymay,
adamzattıñ san ğasırlardan beri jantalasa izdep kelgen şındığı,
adamdardıñ jaña ruhani qarım-qatınası men din ataulınıñ jaña
ülgisi naq osı dini kosmopolitizm ekendigine anıq közi jetip tursa
da, bul turalı eşqaşan auzın aşıp körgen joq. Bul bir-birimen
bäsekege tüsken dinderdiñ atalmış şındıqqa basqalardan burın
jetsem degen jeke-jeke äreketi emes, Qudaydı izdeu jolındağı
birlesken qadam bolar edi.
Jeke adamnıñ köp dindi ustanuı turalı ideyänıñ dini
basşılıqtar tarapınan qanday aşu-ıza tuğızarın, qanday ayğay
köterilip, sorlı basına qanday päle tilep aların, munı künähar
dep, munısı barşa dindärlardıñ eñ ardaqtı sezimderin qorlau dep,
bul barıp turğan älemdik auqımdağı dinsizdik dep ayıptaların
jaqsı biletin. Eger adam tabiğatına özimşildik pen paydakünemdik
äu bastan tän, tipten onı adamnıñ biologiyälıq erekşeligi retinde
tanu kerek dep esepter bolsaq, munday äreketterdiñ mindetti
türde jasalarına kümändanuğa bolmaydı. Onda özderiniñ ulı
payğambarın mazaq qılğanı üşin kektenip, basqa dinderdiñ
ündemeuin paydalanğan musılman dinbasıları ölim jazasına
kesken beyşara Salman Ruşdidiñ tağdırı da sonşalıqtı qasiretti
körinbeui ğajap emes: ne degenmen, Salman Ruşdi äzirşe jasırınatın jer tauıp jür ğoy, al, köp dinderdiñ biriguin jaqtaytın
adamğa munday mümkindik tabılmay qalmasına kim kepil, onday
jağdayda barlıq jerden alastalıp, barlıq dinder tarapınan
Tau qulağan
quğınğa uşırağan küpirşilge aqımaq basın sauğalar orın bolmay,
eş jerden eşqaşan qorğalaytın pana tabılmauı bek mümkin emes
pe? «Onday jağdayda sağan ğarışğa ketip, Filofeydiñ qasına barıp jan saqtaudan basqa eşteñe qalmaytın şığar, – dep özin-özi
kelekelep qoydı Robert Bork, kenet oğan mınaday bir oy keldi: –
Mümkin Filofeydi sol jaqtan, adamnıñ qolı jetpes biikten Jer
betindegi adamdarğa şındıqtı aytuı üşin ğarış orbitasına
quıp tıqqan da onıñ öz tağdırı şığar?»
Osınday oylarğa berilip otırıp, Bork saylau aldındağı
kezdesu turalı efirden tikeley beriletin habardıñ bastalar
uaqıtın umıtıp kete jazdadı. Sağatına qarasa – altı bolıptı.
Dereu qonaq bölmede turğan teledidarğa tura jügirdi. Äyteuir,
ülgerdi-au! Habardı jürgizuşi telekörermenderdi prezident saylauına qatısuşı täuelsiz ümitker Oliver Ordoktıñ «Alfa-Beysbol» sport zalında ötetin saylauşılarmen kezdesuinen tikeley
jürgiziletin habardı tamaşalauğa şaqırıp jatır eken.
Sport zalı adamğa lıq tolı. Halıqtıñ kezdesuge munşama köp
kelgenine adam tañ ğalarlıq. Jinalğandardıñ aranıñ Uyasınday
guili efirden de estilip tur. Borktıñ köz aldında ım-işarası,
terisiniñ tüsi är aluan adamdardıñ bet-jüzi kezek almasıp jatır. Kezdesu ötkiziletin orın retinde osı zaldıñ tañdap alınuı ümitkerdiñ komandası öz jumısın jaqsı biletinin tağı da
däleldep berdi. Sport zalınıñ kümbezdi töbesiniñ astında jımiyä
külgen Ordoktıñ sureti salınğan äydik aua şarı ilingen. Är jerden: «Ol äleumettik jağdayı naşar adamdardı jaqsı biledi», «Ordok – bolaşaq Prezident!», «Ordok jaña ekologiyälıq bağdarlama
usınuda», «Jumıssızdar Ordokqa senedi!», «Feminister özderine
basa nazar audarudı talap etedi!», «Öz dauısımızdı bizdiñ
Ordokqa beremiz!» degen siyäqtı urandar jazılğan transparanttar körinedi. Operatorlar är plakattı ülkeytip körsetip, özderiniñ
şeberlikterin tanıtıp qaluğa tırısuda.
Bäri de osınday köpşilik qatısqan jiındarğa tän, öz retimen
Şıñğıs Aytmatov
ötip jatır. Ayğay-şu, guildesken dauıstar, estradalıq muzıka
äueni estiledi, tilşilerdiñ dauısı jarqın-jarqın şığadı, politseyler eşteñege alañdamastan, tärtip buzılmauın ün-tünsiz
qadağalap tur. Oliver Ordok ta bügingi keştiñ bastı keyipkerine
äbden layıqtı bolıp körinedi. Qimıl-qozğalısı erkin, boyı
ortağa jeteqabıl, tamırları adırayğan moynın tiktep, basın
şalqayta ustaydı. Qan-sölsiz sup-sur ernin ezulete jımiıp,
külimdegen köz janarı saqtana küdiktenui men kez kelgen sätte
tarpa bas saluğa dayın turğan jırtqıştığın qatar jasırıp
turğanday. Bir jağınan, boyınıñ tapaldığın sergektigimen,
jinaqı qimılımen, dauısınıñ ündiligimen boyamalaq bolğan
äkki kontsert jürgizuşige de uqsaydı. Jan-jağınan keñesşileri
men kömekşileri qorşağan Ordok zaldıñ du qol şapalaqtauımen
minberge köterildi. Prezidenttikten ümitker ortağa şığısımen
är jerde toptanıp turğan fototilşiler onı dereu nısanağa
alıp, aspaptarın şıqıldatıp, säulesin jarqıldatıp, birbirimen jarısa suretke tüsiruge kirisip ketti. Bir minutqa
jetpeytin osı uaqıttıñ özinen-aq köpşilikpen kezdesudiñ auanın bayqauğa boladı, miting bastalarda ılği osılay, bul –
Amerikanıñ atışulı demokratiyäsınıñ naqtı körinisi äri saylau aldındağı nauqandı uyımdastıruşılardıñ iskerligi de
osıdan añğarıladı.
Küni boyı öz-özinen alañdap, osı sätti tağatsızdana kütken
Borktıñ iığınan auır jük tüskendey boldı, teledidardağı
üyrenşikti körinis munı da tınıştandırğanday, tipten, ol jüykem
juqara bastağan ba dep özin-özi jazğırıp ta qoydı.
Bul kezde bar nazarı bir ğana keyipkerge – ağıl-tegil köp sözdiñ
tiegin ağıtıp qoya bergen, onısı mikrofondardıñ küşeytuimen
auqımdı zaldı jañğırıqtırıp äketken Oliver Ordokqa auğan
adamdardıñ özin-özi ustauınan da üyrenşikti qalıptan tıs eşteñe
bayqalar emes. Ordok jaqsı söyledi, qazir kün tärtibine köterilip
otırğan mäselelerdi qozğap, qanı sorğalap turğan jäytterge
Tau qulağan
ayırıqşa toqtalğan sätterde birneşe ret du qol şapalaqtap,
qoşemet körsetildi. Prezidenttikten ümitkerdiñ özi de qarsı aldında otırğan jurtşılıqtıñ sayasi senim bildiruine ie bolu
maqsatında, olardıñ suranısın qanağattandıru, söytip özine
bağındırıp, basıbaylı qılıp qoyu üşin eşteñeden ayanıp qalğan
joq. Bul üşin bilik quru merzimi ayaqtalğalı turğan prezidentti
qatañ sınğa alıp, kongresti, senatorlardı, buqaralıq aqparat
quraldarın, äldebir korporatsiyälar men kompaniyälardı, bäri
birlesip te, jeke-jeke de auız toltırıp aytarlıqtay eşteñe bitire
qoymağan, tabıstarın jasırıp, osı adamdardı özderine tiesili
igiliginen ayırğan qarjı qurılımdarın minep-şenep şıqtı, al,
özi ädiletti qalpına keltirip, bul kisilerdiñ joğaltqanın birneşe
ese artığımen qaytarıp beruge uäde etti. Söziniñ bul böligi birşama sätti şıqtı, bükil zal dürildep ketti, bul orayda Ordok öziniñ
de, jinalğandardıñ da aldında gül-gül jaynap, edäuir köterilip
qaldı. Söz joq, bul onıñ tabısı edi.
Ordoktıñ är sözin qalt jibermey tıñdap otırğan Robert
Bork ekeuiniñ keşegi telefon arqılı aytqan sözderin ümitkerdiñ
qanşalıqtı esinde ustap otırğanın anıqtauğa tırısıp baqtı.
Joq, ğarış taquasınıñ joldauı turalı Ordok äzirşe bir auız
söz aytar emes. Mümkin bul durıs ta şığar, osınşama adam
qatısıp otırğan auqımdı sayasi jiında onday daulı mäseleni
qozğap jatudıñ qanşalıqtı keregi bar? Älde Ordoktıñ aldına
qoyğan maqsatınıñ özi osı tobırdı kündelikti ömirdiñ kökeytesti
mäseleleriniñ qalıñ ormanına ertip äketip, bügingi taqırıptı
sonıñ ayasımen şekteu boldı ma eken?
Degenmen, Ordoktıñ halıqtı aldausıratıp, Filofey aşqan
jañalıqtı orağıtıp ötemin be degen ümiti aqtalmadı. Zaldağı
mikrofon arqılı qoyılğan alğaşqı suraqtıñ özi osı taqırıpqa
arnalğan bolıp şıqtı:
– Mister Ordok, – dep bastağan äyeldiñ aşıq dausı sıñğırlay
estildi. – Meniñ atı-jönim Anna Smit, mektepte muğalimmin. «Tri-
Şıñğıs Aytmatov
byun» gazetinde jariyälanğan ğarış taquası Filofeydiñ joldauı
turalı ne oylaytınıñızdı ayta almas pa ekensiz? – Zaldağı qatarqatar tizilgen orındıqtardıñ arasına qoyılğan mikrofonnıñ
aldında denesin tik ustauğa tırısıp turğan äyeldiñ tulğasınan
tolğanıs bayqaladı.
Zaldağı halıq kenet quattı tolqın soğıp ötken kemeniñ
palubasındağı matrostar siyäqtı şayqalıp ketti. Dür ete qalğan
qoştağan dauıstar izinşe jauap kütip tına qaldı. Munday mezetti
ädette burılıs säti dep ataydı.
– İyä, qurmetti Anna Smit, – dedi säl üzilisten keyin jüzi quqıl
tartıp, özi de şögip ketkendey köringen Oliver Ordok, – atalmış
qujattı oqığanmın jäne bul turalı köp oylandım. Jasıratın
nesi bar, saylau aldındağı nauqanğa eş qatısı bolmasa da, osı
kezdesudiñ barısında bul suraq qoyılatın bolar dep kütkenmin.
Biraq, qurmetti saylauşılar, sizderdi tolğandırğan mäselelerdiñ
qay-qaysısınan da tıs qalmasıma sene beriñizder. Onıñ üstine,
bul jäyt bärimizge qatıstı bolsa kerek. Osığan baylanıstı meniñ
aytarım mınau, – dep jalğastırdı Ordok. – Ärine, sayasatqa
tikeley qatısı joq munday mäselelerge muqiyät köñil bölip
jürmegenim ras. Degenmen, älgi taquanıñ, durısı, zamanımızdıñ
iri ğalımı Filofeydiñ bul jañalığı külli adamzat qauımı üşin
auır sınaqtar merzimi bastalğanın paş etti. Ökinişke qaray,
örkökirektenip jürip öz-özimizdi tım asıra bağalap jibergen
siyäqtımız. Gazetti bäriñiz de oqıdıñızdar, äñgimeniñ ne turalı
ekenin jaqsı bilesizder. Filofey köterip otırğan bul mäseleni
aldımızda alapat apat kütip turğanın eskertken dabıl dep
qabıldağan jön. Solay bolıp tur!
Al, teledidar obektivteri bul sätte zaldıñ işin
aralap, osı suraqtıñ jauabın tağatsızdana kütip turğanı
köz
janarınan
ayqın
añğarılatın
adamdardıñ
betälpetin ülkeytip körsete bastadı. Däl qazir solarmen birge
bolmağanı üşin qattı ökingen Robert Bork ekrannıñ aldında
Tau qulağan
qalşiıp qata qaldı. Ordok bulardı sendire alar ma eken?
– Sonda ne istemekpiz? – dep surağan muğalimanıñ dausı kilt
tına qalğan zaldağı tınıştıqtı buzıp jiberdi. Onıñ bul surağı
jan ayğayınıñ şınayı körinisi bolatın.
– Meniñ oyımşa, – dep jauap berdi Oliver Ordok, – bul orayda
ärkim özi şeşim qabıldauğa tiis. – Zaldağılar guildesip ketti. –
Al, eger keñirek oylastırar bolsaq, – dedi zaldıñ kübir-sıbırın
baspaq bolğan Ordok ayaq astınan tolğanısqa köşip, – onda, ärine,
Filofey eskertip otırğanday, älde äleumettik, älde biologiyälıq
sipattağı osı apattıñ aldın alu maqsatında tiisinşe arnayı bağdarlama jasap, kassandra-şaranalardıñ aqırzamannan
qorquın, yağni ömirden bas tartuın tuğızatın qubılıstarğa qarsı
küresu jöninde şaralar qabıldau qajet.
– Men aytayınşı! – degen äyel dausı sañq ete qaldı. Aralas näsildiñ ökiline tän qoñırqay öñdi, aşıq jağalı sarı köylek
kiip, qulağına jarqırağan temir sırğa taqqan äyel körermender
qatarınıñ arasına qoyılğan mikrofonnıñ qasına batıl basıp jetip keldi. – Men ündemey qala almaymın, buğan bärimiz de
ün qosuğa tiispiz! – dep mälimdedi ol jan-jağına qarap qoyıp. –
İyä, bizdiñ sän-saltanatqa malınıp ömir sürip jatqan eşteñemiz
joq. Biraq biz qaşan da balalı boludı añsaymız, olardıñ ömirge
kelgenine şın jürekten quanamız. Buğan eşkim aralaspay-aq
qoysın! Ğarış taquasınıñ ne şaruası bar bizde?! Nege ol meniñ
soñıma tüspek? Nege ol meniñ jeke basımnıñ ömirine qol suqpaq
boladı? Men buğan üzildi-kesildi qarsımın!
Zaldağılar tağı da guildesip ketti, köpşiligi onıñ bul sözin
maquldağan işara tanıtıp bastarın izep qoyadı, endi bireuler
orındarınan turıp ketip, osı sözdi qostaytının bildirip
qoldarın sermelep jatır.
Ordok älgi äyeldi tınıştandırmaq bolıp jatır:
– Ärine, men sizdi tüsinip turmın, hanım, biraq biz Kassandra
tañbasınıñ payda boluın tejey almaymız. Körmegen-bilmegensip,
Şıñğıs Aytmatov
öz-özimizdi aldausıratudıñ ornına, osınıñ naqtı şındıq ekenin
moyındauğa tiispiz.
– Eger sol ğarış taquasınıñ aytqanına bolaşaq prezidenttiñ
minberinen de bas şulğıp otıra bersek, onda äñgime basqaşa
bolmaq! Onda ol özi kelip, bizge – äyelderge, aspandağı Qudayğa ne
jazıp qalğanımızdı aytıp bersin! Bir özi ğarışqa şığıp alıp,
bärimizdi ayıptamaq boladı, ayday älemniñ aldında masqaramızdı
şığarmaq! – dep şañqıldadı arzanqol sırğası jaltırap, zal tolı
adamdardıñ özin qoldap turğanın sezingennen qutırına tüsken
älgi äyel. Bälkim üyinde de östip janjal şığaratın bolar, älde üyi
de, küyeui de joq beyşara ma eken. «Netken sumdıq, – dep kübirledi
Robert Bork öz-özine, – munday adasudıñ aqırı qanday qasiretti
boların bilmeydi ğoy. Biraq onı da tüsinuge boladı, aşınğannan
aytqanı şığar».
Al, barğan sayın doldana tüsken äyel tınıştalar emes:
– Sizge aytu oñay, onı kemeñger ğalım dep soğasız. Ol bizdiñ
közimizdi aşıp berdi deysiz. Al, men üşin ol – adamdardan bezinip,
orbitağa qaşıp tığılğan jeksurınnıñ özi! – dep ayğayladı ol
aşuğa bulığıp.
Osı sözden keyin zaldıñ işi tım-tırıs bola qaldı, jımjırt tınıştıq. Eşkim älgi äyelge qoğamdıq orında öziñdi
durıs usta degen siyäqtı eskertu jasağan joq. Iñğaysızdau
jağdayda qalğan Oliver Ordoktıñ özi de osını eske saludı
oyına ala qoymağan bolsa kerek. Kelesi sätte teledidar ekranına üñilgen Amerikanıñ talay turğını esten tandırarlıqtay
körinistiñ kuäsi boldı.
– Mine, qarañızdar! Jasırmay-aq qoyayın, qarañızdar, endi ne
isteuim kerek?! – dep şıñğırdı älgi äyel sausağımen mañdayın
urğıştap. – Mine, birneşe kün boldı, mına päleket, anau
ğarıştağı saytannıñ sapalağı aytıp jürgen Kassandra-tañbası
meniñ de mañdayımda bar bolıp şıqtı! – Sol mezet onıñ jüzi teledidardan ülkeytip körsetildi, bayğus äyeldiñ mañdayındağı da-
Tau qulağan
bıl belgisindey jıpılıqtağan qoşqıl tüsti usaq sekpil ap-anıq
körinip tur edi.
– Men buğan neşe türli may da jaqtım, opalap ta kördim, – dedi
dir-dir etken ernin alaqanımen kölegeylemek bolğan äyel qumığa
kübirlep. – Paydası timedi. Ketpeydi. Kündiz de, tünde de! Demek, älgi ğarıştağı sümelek meni de baqılap otırğan boldı ğoy?
Mine, qara, qursağıñda jatqan şarana seniñ öziñe – anasına qarsı,
ömirge keluge qarsı, ol senen özin ömirge kelmey jatıp öltirudi talap etip, belgi berip tur dep közime şuqımaq boladı! Demek, onıñ
ömir süruden qorqıp, jarıq düniege keluden bas tartqanı ma? Solay ma? Al, oğan tumay jatıp ömirden jirenudi üyretip, qursaqta
jatıp-aq ölimge itermelep otırğan, jarıq dünieden bas tartuğa
köndirgen kim? Meniñ jeke ömirime kim aralasıp otır? Ğarıştan
mağan baqılau-säulesin jiberip, tekseru jürgizuge qanday haqı bar
onıñ? Biz munda şama-şarqımızşa ömir sürip jürmiz, al, ol –
jaña osı jerde aytılğanday, kemeñger ğalım Filofey ğarıştan
säule jiberip, äyelderdiñ mañdayınan kassandra-şaranalardıñ
belgisin izdeydi! Bizdi baqılauğa almaq! Adam atına layıqsız
silimtik ekenimizdi betimizge basıp, közimizge şuqidı! Al, biz oğan
ne istey alamız? Älde munday jağdayğa tap bolğan jalğız men
ğana ma? Mümkin osı zaldıñ özinde men siyäqtı talay äyel otırğan
şığar, bälkim olar özderiniñ mañdayına Kassandra-tañbası
basılğanın äli bilmeytin bolar?! Endi ne iste deysizder mağan,
au, adamdar? Ne isteuim kerek? Ömirden qorqadı eken dep işimdegi
şarananı qursağımda tunşıqtırıp öltireyin be? Demek, men de,
meniñ tağdırım da oğan unamaytın bolğanı ğoy? Älde oğan jer
betinen jumaq ornatıp bereyin be?! Qalay? Men munı quana-quana
ister edim! Biraq, bul älemdi qalay tüzetpekpin? Älde özim de asılıp öluim kerek pe? – Beybaq äyel kenetten eñirep qoya berdi, basın
erbeñdetip, öz şaşın özi julmaq boladı. Jaqın otırğan bireuler
jügirip kelip, iığınan quşaqtap, qoltığınan demep, bayğustı
alıp ketti.
Şıñğıs Aytmatov
Zal tağı da jım-jırt tına qaldı. Mıñdağan adam eşkimge
janar tiktemey ün-tünsiz melşiip otır. Beyne bir osında ne üşin
kelgenderin umıtqanday, Oliver Ordokqa da qarar emes. Telekameralar onıñ özin de, onıñ minberin de körsetudi qoyıp, birese
zaldağı halıqtıñ bet-jüzin ülkeytip körsetse, endi birde jalpı
köriniske oyısıp ketedi.
Tek özi söyleuge dayındalıp, tamağın kenegen kezde ğana
ekranda Ordoktıñ beynesi qaytadan payda boldı:
– Däl qazir bul suraqtardıñ bärine birdey jauap taba almaspız. Mümkin munı arnayı… – dep bastap kele jatqan onı zaldan
şıqqan dauıs bölip jiberdi.
– Keşiriñiz, mister Ordok, – dedi zaldıñ tükpir jağındağı
mikrofonnıñ qasına kelgen er adam, – meniñ aytayın degenim
– biz turalı jaman oylap qalıp jürmeñiz. Biz sizdi qoldaymız,
biraq, öziñiz de körip tursız, jurttıñ bäri qazir tolğanıs üstinde.
Men özim därigermin, sondıqtan älgi äyeldi jaqsı tüsinemin jäne
qattı tebirenip turmın, ol eseñgirep qalğan, tağı osınday qanşa
äyel qayğıdan qan jutar eken! Kim bolsa da ğarışta jatıp alıp,
bizdiñ ömirimizge aralasuına bolmaydı ğoy! Birinşiden, bul bizdiñ
konstitutsiyämızğa qayşı keledi. Osı orayda mınaday suraq tuadı:
biz özi demokratiyälıq elde turıp jatırmız ba, joq pa? Öz ömirimizge özimiz qojayın bola almaymız ba? Adam quqığın qorğau degen
bolmaytın ba edi? Jeke tulğanıñ quqığın ayaqqa taptaytınday kim
edi ol, sonşama? Tipten onısı ğılımi tujırımdama bolğan künniñ
özinde de bärimizdi äldebir teoriyä boyınşa ömir sürip, äreket etuge köndiruge qalay däti baradı? Eger onıñ älgi tujırımdamasın
qabıl almasam, bul meniñ ömirlik müddeme say kelmeytin bolsa,
onda mağan täjiribelik jolmen äser etu arqılı äldebir ömir süru
saltın zorlıqpen tañuğa eşkimniñ haqısı joq. Filofeydiñ joldauın men de muqiyät oqıp şıqtım. Uzaq oylandım. Bul orayda,
öziñizdi qanşa qurmettegenimmen, men sizben kelise almaymın, mister Ordok. Filofeydiñ usınısın basşılıqqa alu mümkin emes
Tau qulağan
dep esepteymin. Mümkin ğılımi turğıdan kelgende onıñ aytqanı
durıs şığar, biraq, is jüzinde olay emes, onıki teris. Biz täjiribe
jürgizetindey tışqan emespiz ğoy!.
– Durıs! Bärekeldi! Öte durıs ayttı! – degen dauıstar janjaqtan japa-tarmağay estile bastadı. Zal tağı guildep ketti. Telekameralar jappay şuıldasıp ketken saylauşılardıñ jüzderin
körsetip jantalasıp jatır. Bir kezde Ordoktıñ öziniñ de beynesin
ülkeytip körsetti. Oğan qarau äri qorqınıştı, äri ayanıştı bolatın. Ol minberde ne isterin bilmey, zaldağı ızı-qiqı ayğayşu men qım-quıt dürligisti qalay basudıñ amalın tappay abırjıp tur edi. Osı sätte Bork älgi bir ıstıq sorpa şaşırap, küyip
qalğanday bolıp körinetin teñbil Ordoktıñ betine qaytadan şığa
kelgenin añğardı, munıñ özi tereñ işki tolqınıstıñ, därmensiz
aşu-ızanıñ süykimsiz körinisi bolatın. Betindegi äldekim
ıstıq sorpa şaşıp jibergendey körinetin qara qoşqıl tüsti
usaq tañbanıñ izi qaşıqtau jerden, ekrannan qarağanda ıstıq
ta ılğal siyäqtı seziledi eken. Zalda bolıp jatqan dürbeleñ,
adamdardıñ jer betindegi zulımdıqtıñ qaynar közin öz boyınan köruden bas tartpaq bolıp jantalasuı Borktıñ tula boyın
titirkentip jiberdi. İyä, bul – Filofeydi tüsinuden bas tartudıñ
surapıl körinisi bolatın! Borktıñ Ordokqa da janı aşıp ketti,
onıñ jağdayı şınımen ayanıştı edi. «Adamnıñ jolı bolmayın dese osı eken-au, – dep oyladı birge oqığan joldası üşin
qinalğan Bork. – Eñ bastısı, jigeri qum bolıp, jasıp qalmasa
eken. Zaldağılarğa öz sözin uğındırıp, öziniñ közqarasın qorğap
qala alsa durıs bolar edi. Sonda ğana burınğı bedelin qaytadan
qalpına keltire aluı mümkin. Biraq, sonıñ özi qolınan keler
me eken? O, Quday, qanday qolaysız jağday! Körgen künimiz osı
ğoy, bizdiñ eş kinämiz joq, biraq basımızğa kün tuğan sätte köz
aldımızdağını körmeytinimiz bar! Däl qazir Filofey bayğustıñ
özi osı zalda bolsa qayter edi!»
– Men öz atımnan jäne eger meni qostar bolsa, saylauşılardıñ
Şıñğıs Aytmatov
da atınan mınanı ötiner edim. Munı büytip qaldıruğa bolmaydı! – Özin därigermin dep tanıstırğan älgi kisi u-şudan dauısın
asırmaq bolıp mikrofonğa töne ayğaylap tur. – Amerika azamattarına qanday da bolsın täjiribe jasap, sınaqtan ötkizuge eşkimniñ
haqısı joq! Ğarış taquası bükil adam balasın jappay ayıptamaq
bolsa özi bilsin, bizdiñ onda şaruamız joq. Biz – Amerika azamattarımız. Biz – derbes tulğalarmız! Qurama Ştattardıñ aumağında
munday arandatuşılıq säulelendiru jürgizuge tıyım salınsın!
Kongress osını nege aytpaydı, federaldıq organdarımız ne
bitirip otır?!
– Durıs aytadı! Jön söz! Tıyım salu kerek! – dep ayğaylap
qoya berdi zal tolı halıq. – Tıyım salınsın buğan!
– Tınıştalıñızdar, mırzalar! Ötinemin sizderden, hanımdar!
– Kezdesudi jürgizuşi öz mikrofonı arqılı tärtip ornatuğa tırısıp jatır. Bul qımbat bağalı közildirik tağıp, jıltırata may
jaqqan şaşın ortasınan qaq jara tarap qoyğan, resmi kiingen
adam bolatın, şaması, ol da jağday büytip kürt şielenisip keter dep kütpese kerek. Tolqıp turğanı ap-anıq bayqaladı, qaytaqayta galstugin julqılap qoyadı. – Mikrofonğa japırlamay,
bir-birlep söyleudi suraymın, – dep ötindi ol. – Bäriñizge de kezek
tiedi, tek kezekpen söyleñizder, ötinemin, marhabat etip, kezekpen
söyleñizderşi.
Biraq, ol keşigip qalğan bolatın. Qatarlardıñ arasına
qoyılğan mikrofondardıñ qasına toptasa qalğan adamdardıñ
ärqaysısı birdeñe aytıp qaluğa, däl sonı öziniñ aldında söylegen
adam aytıp ketse de, öz janınan birdeñe qosıp, tolıqtıra tüsuge
tırısıp, bir-birimen talasıp, kimelesip jatır.
Jürgizuşige mikrofondardıñ qaysısın qosudı rettep turuğa
äreñ ülgergennen basqa eşteñe qalğan joq:
– Birinşi mikrofon!.. Kelesi söz ekinşi mikrofonğa beriledi!..
Marhabat! Üşinşi mikrofon! Besinşi, jetinşi, onınşı…
Bir mikrofonnan ekinşisine kezek auısqan sözderdiñ auanı
Tau qulağan
birtindep qatañday berdi, olardıñ mäni Filofeydiñ jañalığı
men onıñ oyların ayausız sınğa alıp, onıñ özin orbitadan quıp
şığu kerek degenge oyısa berdi, älemdik deñgeydegi arandatuşığa,
bükilälemdik zımiyän bülikşige ğarıştan orın joq; endi bireu,
şaması, orıs emigranttarınıñ urpağı bolsa kerek, onı bayağı
KGB-nıñ tıñşılarınday, jükti äyelderge jazıqsız ayıp tağıp
jürgen ğarıştıq jalaqor dep atap ta ülgerdi. Ekinşisi Filofey degen – orıstardıñ ğarışqa ädeyi jibergen ıqpal etuşi
agenti, onıñ maqsatı – Amerikanı iştey iritip, qoğamğa tuqımtek bombasın tastau dep soqtı; tağı biri munıñ bäri qazirgi
qoğamdı baqılauda ustau üşin asa auqımdı aktsiyä ötkizbek bolğan
halıqaralıq mafiyänıñ isinen basqa eşteñe emes dep säuegeylik
jasadı. Jinalğandar birinen-biri ötken neşe türli qorqınıştı
boljamdardı aytıp jattı. Odan äri zulımdıq pen ayarlıqtıñ
älimsaqtan belgili sipattarı men oğan qosa jaña teñeuler de aytıldı – ğarıştağı äzäzil, ğarıştıq ibilis, ğarıştağı anarhist,
tipten bayqausızda asıra bağalap ta jiberdi – ğarıştıq Faust…
Biraq, köpşiligi janın jegen mazasızdıqtan arılmaq bolıp,
şın köñilimen oyların ortağa salğan bul şeşender, eñ aldımen,
ğasırlar boyı «Kassandra tañbası» degendi bilmesten-aq ömir
sürip, uaqıt ötken sayın sanı köbeyip, odan äri jetile tüsken
adamzat tarihına silteme jasay kelip, bäri bir adamday Filofeyge qarsı şıqtı, onıñ äleumettik-biologiyälıq jañalığınan
şığatın üreyli qorıtındılardı barşa adamnıñ aqıl-oyı men
jan-jüreginen qalay da quıp şığudı jaqtadı, sondıqtan, äsirese,
közinen jası sorğalağan äyelder özderin qutqarudı, jeke ömirine
baqılauşı-säulelerdiñ basıp kiruinen qorğaudı ötingen kezde osınıñ bäri şınımen adamğa surapıl äser etetin edi. Aqır
soñında, osı şulı pikirtalas barısında bul ğarış taquasın
Birikken Ulttar Uyımınıñ özi qolğa aluğa tiis ekeni, adamzattı
qorğau maqsatında şara qabıldau jöninde osı uyımnıñ özinde
mäsele köteru turalı talap qoyıldı.
Şıñğıs Aytmatov
Osınıñ bärin baqılap otıru Robert Borkqa tım auır tiip,
köñili jabırqadı, Filofeydiñ dünie-älem jaralğannan beri äne
boladı, mine boladı dep kütip kele jatqan bolaşaq aqırzamannıñ
şınayı mänin aşıp beru üşin, sol kesapattıñ sırtqı älemdegi
auqımdı apattan emes – munımen kelisuge bolar edi, ömiri tausılmaytın, barğan sayın ayla-amalı köbeyip, qatıgezdigi artıp
otırğan adam balasınıñ zulımdığınan tuındaytın tuqım-tektiñ
azğındauınan bolatının däleldeu üşin äreket etuin adamdardıñ
basım köpşiligi tüsinbeytinine küyinişpen köz jetkizdi. Atam zamannan beri jasap kele jatqan künäları üşin, Qudaydıñ özi sıylağan
ömirdi – ärkimge edäuir uzaq merzimge tartu etilgen, biraq mäñgilikke
sozılmaytın, äu bastan Keñistik pen Uaqıt boyınşa şekteuli,
asa qımbat ta qaytalanbas Ömirdi layıqtı süre almağanı üşin
jazağa tartılmay qoymaytını turalı adam boyındağı ayuandıq
qorqınış tağı da alğa şıqtı.
Oliver Ordoktıñ qazirgi türine qaraudıñ özi mümkin emes edi.
Ordoktıñ endi öz-öziniñ aldında da qunı tömendep, qadiri ketetinin
köz aldına elestetken Bork oqiğanıñ munday betalısın boljay
almağanı üşin özin kinäli sezindi, biraq Ordokqa bul jayında
basqaşa türde eskertken-tuğın.
Is jüzinde, Ordok öte ıñğaysız jağdayda qalğan edi. Osı
kezdesuge onıñ eşqanday qatısı joqtay-aq, minberde turğan
ol beyşaranı jurttıñ bäri umıtıp ketken bolatın. Aytılğan
sözderdiñ bäri tek Filofeydiñ atına ğana bağıştalıp jattı,
beyne bir bul miting Ordoktıñ qurmetine emes, äldebir belgisiz
jaqta, ğarış keñistiginde jürgen Filofeyge arnalğanday-aq,
jurttıñ nazarı tügeldey soğan auıp ketti. Mikrofonğa umtılğan
adamdar prezident boludan ümitkerge emes, Filofey taquağa
äldeneler aytıp qaluğa tırısuda. Al, ümitker bolsa, sol küyi
minberde äli tur. Köz aldında bäri şulı bazarğa aynalıp ketken.
Saylauşılar men teledidar körermenderiniñ miına Ordoktıñ
saylanuı qanşalıqtı mañızdı ekeni turalı oylardı siñiruge
Tau qulağan
arnap dayındalğan närselerdiñ bäri adıra qaldı. Sport zalınıñ
töbesine ilingen külip turğan Ordoktıñ beynesi salınğan aua
şarı da külkili, sabınnıñ köpirşigi tärizdi közge qoraş körinedi.
Älsizdikke boy aldırıp, jigeri qum bolğan onıñ özi de abırjıp
qalğan. Qasına keñesşileri men kömekşileri kelip, qulağına
äldenelerdi sıbırlap ketedi, biraq ol minberde solpiıp äli tur.
Köz janarınan ızağa bulığıp turğanı bayqaladı, betindegi
tañbaları jalqındanıp qubıla tüsken. Bul onıñ tolıq küyreui,
bükil eldiñ aldında masqara boluı edi.
Mitinginiñ bağıtı basqa jaqqa burılıp ketti. Su tübine batıp
bara jatqan beyşaranı qutqaru üşin tosın äreket jasalmağanda
munıñ ayağı qayda aparıp soğarın kim bilgen. Kenet sahnağa müsini
sportşığa keletin bir jas jigit jügirip şıqtı; äli de galstugin
julqılauın qoymay, söyleuşilerdiñ kezegin rettemek bolıp äurege
tüsip turğan jürgizuşiniñ qasına batıl basıp tayap keldi de, oğan
äldeneni aytıp, qolındağı mikrofondı julıp aldı. Sodan keyin
zalğa arnap dauıstap bılay dedi:
– Kütpegen jerden basa-köktep söylep turğanım üşin keşirim
ötinemin. Men bir mälimdeme jasamaqpın! Bul öte mañızdı!
Ayğay-şu bäseñdegendey boldı. Zal bir sät tınıştala qaldı.
Uaqıttı joğaltuğa bolmaytın edi.
– Meniñ atı-jönim Entoni Yunger, – dedi sahnağa kenetten şığa
kelgen jas jigit.
«E, mınau ma, demek, Entoni Yunger degen jigit osı boldı ğoy»
– dep oyladı Robert Bork.
– Meniñ atım sizderge beymälim şığar, – dedi Yunger. – Men
de özderiñiz siyäqtı osı okrugtegi saylauşılardıñ birimin.
Sondıqtan, özimniñ de söyleuge haqım bar ekenin paydalanıp
qalmaqpın. Onıñ üstine, men mister Ordoktıñ komandasında jumıs isteymin, onıñ keñesşileriniñ birimin. Nazar qoyıp
tıñdaularıñızdı ötinemin. Bul jiın ğarıştan kelgen mäseleni
talqılau jöninde pikirtalas ötkizuge emes, prezidenttikten
Şıñğıs Aytmatov
ümitkermen kezdesuge arnalğan. Sondıqtan qazir özimizdiñ saylau
aldındağı talqılauımızdı odan äri jalğastırğanımız jön bolar, al, Filofey turalı äñgimeni basqa jolı aytarmız, öytkeni,
osı bir erekşe jañalıq turalı äli talay oylanıp-tolğanuğa tura
keletin siyäqtı. Sondıqtan kelisilgen jospar boyınşa äreket etudi
usınamın. Mister Ordoktan Filofeydiñ mäselesine alañdamayaq, öziniñ qorıtındıları turalı aytuın ötineyik.
Bul der kezinde kelgen kömek edi. Janjal basılğan siyäqtı. Entoni Yungerdiñ batıldığına Bork riza bolıp qaldı. Özi de onı
şamamen osınday bolar dep joramaldağan. Odan keyingi bolğan
jağdaydı eşkim de, tipten Borktıñ özi de kütpegen bolatın.
Ordoktıñ da osal emestigin moyındau kerek, ol dereu esin
jiıp, tizgindi öz qolına aldı.
– İyä, sözimdi äri qaray jalğastırayın, – dedi ol, osı sät
köz janarında äldebir ot jarq ete qaldı, özi kenet özgerip sala
berdi, munı kilt qubılıp şığa kelgen jüzinen-aq añğaruğa bolatın. Äldenege nıq bel buğan siyäqtı. – İyä, qurmetti saylauşılar,
jaña ğana Entoni Yunger aytqanday, men munda öz sözimdi äri qaray
jalğastıru üşin turmın. Biraq, buğan säl ğana tüzetu engizu kerek. – Otırğandarğa sınay qarap, säl üzilis jasağan ol munısın
izinşe tüsindirip ötti. – Men naq osı Filofey turalı aytpaqpın,
iyä, tura sol Filofeydiñ özi turalı, – dep atap körsetti ol. – Osı
jerde mikrofon arqılı söylegen adamdardıñ oyların äri qaray
jalğastırıp, bizge ğarıştan psihologiyälıq şabuıl jasalıp
otırğanı, adamzat tuqım-teginiñ qazirgi jağdayı qatal sınğa
alınğanı turalı pikirlerdi odan äri damıtpaqpın. Bul jayında
birinşi kezekte aytu kerek, öytkeni, men saylauşılardıñ pikirimen,
halıqtıñ pikirimen ömir sürip jürgen adammın. Mine, qazir bärimiz
birgemiz, bul men üşin öte mañızdı. Osında söylegen adamdardıñ
aytqan sözderi meniñ de janıma jaqın. Amerika demokratiyäsı
üşin eñ bağalı qundılıq bolıp tabılatın bizdiñ quqıqtarımız
ben bostandıqtarımızğa ğarıştan adam balası estimegen şabu-
Tau qulağan
ıl jasalğan kezde, özim de şamamen osılay oylağanmın. Sonau
ğarışta jürgen Filofeydiñ bizdiñ ömirimizge qastandıq jasap
otırğanı turalı osı jerde aytılğan söz äbden durıs, men munımen
tolıq kelisemin. Ol munı qalasa da, qalamasa da öz basım buğan
mınanı qosar edim: tüptep kelgende ol bizdiñ demokratiyämızdıñ
közin joymaq. Bul mümkin emes siyäqtı, biraq solay. Bul – nağız
zulımdıq, külli adamzatqa qarsı aram piğılmen jasalıp otırğan
qastandıq. Mine, ibilistiñ surqiyälığında şek joq ekenine sizder
men bizder tağı da köz jetkizdik. Äueli osı taqırıp boyınşa özim
äñgimelesken keybir belgili, bir qarağanda bilikti bolıp körinetin
adamdardıñ pikirin keltire otırıp, özim de osı jayında aytpaq
bolatınmın. Biraq, sözimniñ ekinşi böligine, Filofeydiñ joldauına özimniñ jeke közqarasım qanday ekenin aytuğa ülgermey
qalğanımdı özderiñiz de kördiñizder. Osı zaldağı adamdardıñ
aytqan pikirleri meniñ oyımmen de qabısıp jatır. Men osığan
rizamın, bul meniñ alğan bağıtım durıs ekenine tağı da közimdi
jetkize tüsti. Kütpegen jerden qazirgi qoğamğa asa zor qater töngeni
turalı pikirge öz basım tolıq qosılamın. Özin-özi Filofey
taqua dep atağan bul adamnıñ osı äreketi tuqım-tekti zertteuge
bağıttalğan siyäqtı, biraq, is jüzinde bizdiñ ömirşeñ ruhımızdı, özimizge degen, bizdiñ örkenietimizge degen tarihi senimimizdi
qurtuğa bağıttalğan qastandıqtan basqa eşteñe emes. Endi mına
jäytke nazar salıñızdar, bul qastandıq tek ğarıştan ğana jasalıp otırğan joq, Filofey özine Jer betinen odaqtastar tauıp
alğan, olardıñ arasında özimiz ğılım men qoğamdıq ömirdegi bedeli
joğarı dep sanap jürgen jekelegen adamdar da bar. Mine, mäsele
qayda jatır! Bul adamdar Filofeymen birge özderiniñ sät sağatın
kütip otır, sol kezde olar özderiniñ ğarıştıq dem beruşisin kökke
köterip, onıñ atın jamıla otırıp jer betin astañ-kesteñ etpek,
bizdiñ ömir süruge layıqtı adamdar ekenimizge kümän keltirip, eñ
bastısı – bizdiñ äyelderimizdi masqara qılıp, olardıñ mañdayına
ibilistiñ belgisi – Kassandra tañbasın baspaq. Oylap köriñizder
Şıñğıs Aytmatov
– apat pen päle-jalanıñ säuegeyi Kassandranıñ tañbasın! Bul
tañbanıñ osılay ataluı tegin emes. Ne degen zımiyändıq işara!
Biz bärine dayın turuımız kerek! Bükil ultımız dayın turuğa
tiis! Üstine akademiyä kiimin kigen Filofeydiñ jaqtastarı qazirdiñ
özinde buqaralıq aqparat quraldarı arqılı adamdarğa ıqpal etip,
olardı ğarıştan jiberilgen jalğan säuegeylikke sendiruge tırısıp jür. Men asıra aytıp turğan joqpın, seniñizder, bul – külli
adamzatqa qarsı jasalıp otırğan qastandıq. Munı tek solay ğana
atauğa boladı! Mine, qurmetti saylauşılar, meni mazalap jürgen
osı mäsele!..
Zal tek osı sözdi ğana kütip otırğanday eken. Prezidenttikten
ümitkerdiñ sözine eltigen zaldağı jurt odan köz almastan qadala
qarap qalıptı. Oliver Ordoktıñ aytqan sözi olardıñ kökeyindegi
küdik-kümändi tap basıp, tolıq tüsinistik taptı.«Alfa-Beysbol»
sport zalına jinalğandar osı sät bäri birdey dem alıp, bir ğana
uranğa – Oliver Ordoktıñ auzınan şıqqan sözge ğana uyıp
otır edi. Söz joq, bul onıñ jeñisi bolatın. Äueli masqara bolıp
utılğanday köringen Ordok endi saltanattı jeñiske jetti. Osı
jeñiske bastar joldı däl tauıp, tamaşa aylakerlik jasadı, öz
bağıtın kürt özgertip, ğajap tabısqa keneldi.
Ordoktıñ özi de özgerip sala berdi. Minberde qazir ol emes,
müldem basqa adam turğan edi. Jinalğandarğa öz söziniñ qalay
äser etip jatqanın körgen Ordoktıñ ruhı birden-birge köterile
tüsti. Osı sät ol öz-özine riza bolıp, iştey tamsanıp turdı,
öziniñ zor tabısqa jetkenin sezip, masattanu sezimine bölendi, söz
degeniñ tasqınday tögilip jattı; oğan qazir öz sözi osı otırğan
adamdardıñ, äsirese, buğan süysine köz tikken äyelderdiñ näpsisin
qozdırıp, qumarın qandırıp jatqanday körindi, tipten osı
otırğan adamdardıñ bäri jınısına da qaramastan, erkekter
men äyelder tügelimen buğan berilip, ärqaysısı tek osını ğana
köksegendey körindi, osı sezimnen küş alğan bul arqıray kisinep,
auzınan jalın şaşıp, üyirdegi baytaldar men bielerdiñ soñına
Tau qulağan
tüsken ayğırday qutırına tüsti; är sözi boyına qaynağan küş
bitirip, añsay kütken, biraq äli de qol jetkize qoymağan iñkäri – bilik
degen arumen tar tösekte toğısar sätti kütip, aldın ala rahatqa
bölendi. Beyne bir bağı zamandardan, ormandağı jabayı kezden
beri sanasınıñ bir tükpirinde jatqan, özi siyäqtı maqulıqtardı
bilep-tösteuge degen qumarlıq, öz biligin eşqaşan joğaltpauğa
umtılğan aş böriniñ alapat quatı qayta oyanıp ketken siyäqtı.
Biraq bilikke qol jetkizudiñ bal ayına barar jolı söz tasqını
arqılı ötetin, ağıl-tegil söz seli qarsı aldındağı tas qamaldı,
qazirgi sätte – Filofey men onıñ äzirşe jeñilis taba qoymağan
jaqtastarınıñ usınıp otırğan ideyäsın tas-talqan etip küyretuge
tiis, jinalğandarğa ol osı turalı astarlay jetkizip, olardı özine
sözsiz bağınıp, qolın sermep qalsa boldı, älgi qasköylerge qarsı
küreske dürk köteriluge dayın turuğa astırtın ügittey bastadı.
O, bul Oliver Ordoktıñ juldızı janğan sät edi. Jurttıñ
bäri oğan bir adamday tänti bolıp otır, tek ekran betinde birer ret
jalt etip körinip qalğan, minberge jaqın tusta otırğan bir adam
ğana olarğa qosılğan joq. Entoni Yunger sahnanıñ şet jağında
bir qırındap otır edi, äldekimniñ laqtırğan tası tiip kete me dep
qorıqqanday basın qos qoldap qısıp alğan, bulşıq eti bultiğan
qolınıñ tamırları adırayıp şığıp ketipti, özin jaysız sezinip
otırğanı birden bayqaladı.
Bul kezde Oliver Ordok tike şabuılğa şıqqan bolatın, onıñ
sözi zaldağılar men odan tıs jerlerdegi adamdardıñ bäriniñ jandı jerine tiip, olardı öz degenine köndirip, tabısqa birjola jetip
tınuğa bağıttalğan edi. Ol üşin qazirgi sät erekşe-tuğın, tula boyın beyne bir qarsı aldınan jügire şıqqan, quşağına qulay ketuge
dayın turğan süyiktisin sözben aymalap, quşaqtay qısıp, sipalap,
är jerinen süygiştep jatqanday sezim bilep aldı, bul üşin jedel
de batıl qimıldau kerektigin ol osı sät ayqın tüsindi.
– Bärimiz qırağılıq tanıtuımız kerek degen kezde, – dep
eskertti ol är sözin «Alfa-Beysbol» zalına jinalğan halıqtıñ
Şıñğıs Aytmatov
jetesine jetkize nığarlap, – men qoğam müddesin basşılıqqa ala
otırıp, siz ben bizdiñ masqarağa uşırap, osı adam estip-körmegen
ğarıştıq qaskünemdiktiñ qurbanı bolıp ketpeuimizdi oylap
turmın. Öytkeni, bul mäsele asa auqımdı boluımen qatar är adamğa,
sonıñ işinde osında, saylau aldındağı kezdesuge jinalğandarğa
da qatıstı, – Filofeydiñ adamzattıñ tuqım-tegin özgertip, onıñ
qurılımın buzuğa bağıttalğan, qoğamda ürey tuğızıp, adam
boyındağı ömirşeñdik negizderdi joyudı maqsat tutqan planetalıq
deñgeydegi sumdıq täjiribesinen qaytsek qorğana alamız?!
– Onısı bola qoymas! – degen aşulı dauıstar estildi zaldan. –
Biz buğan jol bermeymiz!
– Men de solay oylaymın, – dep jalğastırdı Oliver Ordok. –
Jäne bul üşin bar küşimdi jumsaytın bolamın. Meni eşteñe de
toqtata almaydı. Biraq, ğarıştan töngen qaterdi jäne Filofeydiñ
aldında mäymöñkeley jügirip, jağdaydı uşıqtıra tüsuge tırısatın, qarapayım tilmen aytqanda – taza sudı laylap jürgen onıñ
jer betindegi qızmetşilerin qalay, qaytip zalalsızdandıruğa boladı? Äñgime adamdar men tutas halıqtardıñ tağdırı turalı bolıp turğanda men jalpığa ortaq ündeu tastaumen ğana şekteletin
izgi jandı aqsüyek bolıp qala almaymın. Filofeyşiler mınanı
bilip qoysın, olar qanşama uşqır oylı dälelderge süyense de,
biz olardıñ tuqım-tekti jeleu etken apattı aranına qulay ketuge
kelisim berip, dayındıq bildire almaymız, bul mümkin emes! Atap
aytqanda, men bir futurolog ğalımmen, ğılımi ortada belgili,
älemdik atağı da bar, biraq is jüzinde ğarış taquasınıñ eñ bastı
jaqtası, kerek deseñizder, onıñ ideologiyälıq nökeri bolıp tabılatın bireumen uzaq äñgimeleskenmin. Burınğı Keñes Odağında
kösemderine şın köñilmen qızmet etip, ol üşin ömirin qiyüğa dayın turğan jastardı, qatelespesem, belsendi komsomol dep atağan.
Filofeydiñ qolşoqparı da solarğa uqsaydı, biraq ol jas emes,
egde tartqan adam, özi bizdiñ universitette jumıs isteydi, qala
sırtında turıp jatır, onıñ atı – Robert Bork!
Tau qulağan
Bir sät tım-tırıs bola qaldı, otırğandar dem ala almay
tunşığısıp qalğanday, sodan keyin kübirlegen dauıstar tutas bir
guilge ulasıp ketti: «Robert Bork! Robert Bork! Robert Borktı aytıp tur! Robert Bork degen bireu!»
– Mine, solay, qurmetti saylauşılar. Ärine, keşe men Robert Borktıñ ğılımi dälelderin sıpayılıq saqtap tıñdap aldım, sodan keyin onıñ nazarın mınağan audarğım keldi, – kimniñ
de bolsa tiri adamdardıñ tağdırın elemeuge haqısı joq, al,
Filofeydiñ aldına qoyğan ğılımi maqsatı qanday bolsa da, ol
bizdiñ ömirimizge basa-köktep kirip, onı küyretpek bolıp otır, sol
kezde onıñ Filofeydiñ özinen de asıp tüsuden tayınbaytının
bayqadım. Mine, osınday adamdardıñ sırtı ğalım bolğanımen,
işinde külli älemge qarsı bağıttalğan zulımdıq buğıp jatadı
eken! Robert Bork üşin özimen äñgimelesip otırğan adamnıñ basın
qatıratın filosofiyälıq sandırağı men ğalamdıq oyları özimen
birge kündelikti qatar ömir sürip jatqan qarapayım adamdardıñ
tağdırınan äldeqayda mañızdı. Munday qarapayım adamnıñ basına tüsken qiındıqtı Robert Bork eleñ qılmaydı, ğılımi sipatta qanday dälel keltirse de tüpki maqsatı – adamzattıñ urpaq
jalğastıruın toqtatıp, bärimizdi bolaşağımızdan ayıru bolıp
otırğan Filofeydiñ ilimi üşin ol munı şimirikpesten qurban
ete saludan tayınbaytın adam. Robert Bork – nağız fanatik, ol
Filofeydi tolıq qoldap otır jäne oğan quddı ibilistiñ özine
qızmet etkendey qızmet etuge dayın.
– Ne aytıp kettiñiz, mister Ordok! Bul tek ekeuiñizge ğana ortaq
oñaşa äñgime emes pe edi! – dedi şıday almağan Entoni Yunger
jürgizuşiniñ mikrofonın julıp alıp. Jüzi quarıp, beti tırjiıp ketken. – Jeke äñgimeni köpşiliktiñ talqısına salğanıñız
qalay?!
– Bork ekeumizdiñ aramızda bolğan äñgimeni basqalardan
jasırğım kelmeydi, – dep jauap qaytardı Ordok beti bülk etpesten. – Eger oñaşa äñgimede bükil adamzattıñ tağdırı qozğalsa, eger
Şıñğıs Aytmatov
Robert Bork siyäqtılar Filofeydiñ äreketin maquldap, onı aqtamaq
bolıp, tipten onıñ bükil älemdi jeke baqılauğa aluına jol salıp
beru üşin adamdardıñ sanasına onıñ isiniñ durıstığın siñiruge
umtılsa, onda nege men oğan sıpayı-sırbazdıq bildiruim kerek?
Du qol şapalaqtalıp, «Alfa-Beysbol» zalı jañğırığıp barıp basıldı. Teleoperatorlar Oliver Ordoktıñ kezekti jeñisiniñ
ğajayıp körinisi retinde jinalğan jurtşılıqtıñ bet-jüzindegi
özgeristerdi qalt etkizbey beynetaspağa tüsirip alu üşin zal işinde
ärli-berli jügirisip jür.
Entoni Yunger tağı birdeñe aytuğa talaptanğan:
– Mister Ordok, bulay isteuge haqıñız joq…
Biraq zal onı söyletpey qoydı. Bäri bir adamday dürkirete qol
soğıp, onıñ sözin basıp tastauğa, bir söz aytqızbay, turğan jerinde
tunşıqtıra saluğa tırısıp baqtı.
Alayda Yunger öz dauısın jurttıñ qol şapalaqtauınıñ duılınan asırmaq bolıp, qolın sermelep, jan uşıra birdeñelerdi
aytıp jattı, bul otqa may qUya tüskendey boldı, endi Yungerdiñ dausın birjola basıp tastau üşin bäri qosılıp ayğaylay bastadı:
«Or-dok! Or-dok! Or-dok! Or-dok!»
Sodan keyin quddı bireu buyrıq bergendey-aq bäri birdey orındarınan atıp turıp, Ordoktıñ atın qaytalap, dürildetip qol
şapalaqtauğa köşti: «Or-dok! Or-dok! Or-dok!»
Sonımen, Ordoktıñ saltanattı säti şırqau şegine köterildi.
Munday sayasi tabısqa jetu turalı onıñ bäsekelesteriniñ birdebiri armandap körmegen şığar. Al, şarğa boylı, alaşubar bet-jüzi
äldebir torğaydı eske salatın, Gebbelske qattı uqsaytın ol qazir
jinalğan jurtşılıqtıñ guildey qostauımen bas aynaldırar
biikke köterilip ketti, adam aytqısız tabısqa jetkeni sonşalıq,
munday bolar-au dep eşkim oylamağan bolatın, osı sät Ordoktıñ
özi baqıttan bası aynalıp, qulap qala jazdap turdı. Degenmen, ol
öz-özin biley aladı eken. Şarua bitti, endi osı tabıstı bayandı
ete bilui kerek. Zal bolsa «Or-dok! Or-dok!» – dep dürildep jatır.
Tau qulağan
Ol aqırı öz-özin tüpkilikti qolğa alıp, riza pişinmen külimsirep
qoyıp, zaldağılardıñ ayğayı men qol şapalaqtauın toqtatuğa
işara bildirdi de säl tınıştıq ornağannan keyin bılay dedi:
– Osında äldekimniñ Robert Borkqa janı aşıp tur ğoy
deymin, sonşama ne bolıp qaldı? Şın mänine kelgende, oğan
kedergi keltirip turğan eşkim joq. Bork kelsin de, olay emes
ekenin aytsın, ğarıştağı Filofey ekeui adamdarğa, halqımızğa,
ultımızğa, keler urpaqqa paydasın tigizgeli jürgenin osı
otırğan jurtşılıqqa tüsindirsin. Söytip mağan layıqtı toytarıs bersin! Marhabat! Qudayğa şükir, biz demokratiyäsı meylinşe
damığan elde ömir sürip otırmız. Meniñ oyımşa, Borktıñ özi de
ün-tünsiz qala qoymas, äli-aq öz sözin aytar. Al, eger esin jiıp,
Filofeydi qoldauın qoyar bolsa, onda bärin tüsindirip berer jäne
täubasına keler dep ümittenemin. Jalpı, ne aytsa da özi bilsin.
Amerikanıñ, tek Amerikanıñ ğana emes, basqa elderdiñ de barlıq
gazet-jurnaldarı oğan qızmet körsetuge dayın, oyın ortağa
salsın, radio da, teledidar da barşılıq. Biraq, qurmetti saylauşılar, mağan senuleriñizge boladı, men de qarap qalmaspın,
buqaralıq aqparat quraldarınan özime azdağan köñil böluin
ötinermin, biraq men öz zamandastarımdı futurologiyälıq teoriyälarmen toydıruğa tırıspaymın, Filofeydiñ ilimine eligudiñ
otpen oynau ekenin, öytuge bolmaytının, Bork pen Filofeydiñ
älemdik apat tuğızğalı jürgenin är adamnıñ da tüsinui üşin küş
salıp bağarmın. Borktıñ oyındağısın bilgen sätten beri janım
tınıştıq tabar emes – onıñ oyları şınımen-aq qorqınıştı,
ol barlıq jerdegi äyelderdi tügelimen baqılau-säulesi arqılı
tekserip, külli adam balasınıñ jasağan künäları üşin bärimiz
bir adamday keşirim surap, täubağa keluimiz turalı ideyänı
jüzege asırmaq. Munıñ bäri dästürli din ataulını ığıstırıp
şığarıp, adam janın bir özi bilep-tösteytin Filofeydiñ jaña
dinin engizuge ulaspaq. Endi älemdik dinder de özderiniñ ne isteui
kerektigin oylastıruğa tiis! Aldağı uaqıtta osını aqılğa salu
Şıñğıs Aytmatov
kerek, men de naq osı jayında aytıp, jazatın bolamın. Biz osı
eki ğalımdı – orbitadağı Filofey men jer betindegi Borktı der
kezinde auızdıqtauğa tiispiz. Men munı osındağı barlıq jurnalisterge arnap aytıp turmın. Ärine, auızdıqtau degende tek
zañdı jolmen ğana äreket etuimiz kerek, basqaşa isteuge bolmaydı! Munday täjiribe jürgizuge älemdik deñgeyde tıyım salınuğa
tiis. Bul orayda mağan sizder de qoldau körsetip, senim bildirer
dep ümittenemin!
Jinalğandar dür ete qaldı, zaldıñ işi du qol şapalaqtaudan
jañğırığıp ketti, jurttıñ bäri orındarınan turıp, bäri qosıla
ayğaylay bastadı: «Or-dok! Or-dok!» Oliver Ordok äri rahattana,
äri Uyalğansıp turıp jurtşılıqtan qoşemetteudi toqtatuın tağı
da ötindi.
– Sizderdiñ äli de birer minut uaqıttarıñızdı alsam deymin.
Jaña ğana aytqan oylarımdı äri qaray damıtu üşin…
Kenet sport zalınan berilip jatqan tikeley habar şort üzildi.
Ekran beti sönip qaldı. Bireu aşulı qimılmen teledidardı öşirip
tastadı. Bul Djessi bolatın. Qaşan keldi, bölmege qalay kirdi,
bağanadan beri qayda boldı – bir burışqa jayğasıp alıp bärin
kördi me, körgeninen şoşınıp, ornınan tura almay qaldı ma, älde
kelgen beti osı ma – Bork munı bilmep edi. Köz aldında bolğan
jäytten jan-düniesi qulazıp, qattı jabırqağan ol äldeqayda mänmağınasız köz jiberip, kresloda mäñgirip otırıp qaldı.
– Qaşanğı şıdauğa boladı?! Qalay qarap otırsıñ munı?! –
dep küyeuine şap ete qaldı Djessi. – Toqtat! Jeter osı da!
Küyeui ündegen joq.
– Kabinettegi teledidardı da qospa! – dedi äyeli şamırqanıp.
– Üydegi barlıq telefondı ayırıp tastaymın! Qurıp ketsin
bäri, eşkim de, eş adam da, birde-biri telefon soqpasın! Äytpese
qazir seniñ Oliver Ordogıñnıñ ne aytqanın körgen adamnıñ bäri
erinbesten osında habarlasuğa tırısatın boladı! Ne masqara bul!
Netken pasıqtıq!
Tau qulağan
Bork til qatar emes.
– Nege ündemey qaldıñ?! – dep ayğaylap jiberdi äbden aşınğan
Djessi. – Bul ömirde munday sumdıq eşqaşan bolğan emes!
– Tınıştalşı, ötinemin, – dep suradı Robert Bork, – bäribir
seniñ ayğayıñnan eşteñe özgermeydi ğoy!
Sodan keyin ekeui de ürpiisip, ezilip ün-tünsiz otırıp qaldı.
Dalada qarañğı tüsipti. Älginde ğana suretke suranıp turğan küzdiñ
äsem küni öz kezegimen öte şıqtı… Biraq, artında alañdau men
mazasızdıq qaldırıp baradı… Aldağı künderdiñ ne alıp keleri
belgisiz…
– Öz-özime sene alar emespin, müldem senbey turmın, – degen Djessidiñ dirildegen dauısı tınıştıqtı buzıp jiberdi. –
Osı bir oqıstan tap bolğan mäseleniñ töñireginde dau-damay tuarın kütkenmin, biraq sağan büytip opasızdıq jasap, pasıqtıq
körsetedi-au dep oylamappın!.. Öziniñ bas paydası üşin basqa adamdı osılayşa ayday älemniñ aldında masqara qıluğa bola ma eken?!
Ol jeksurındı öz qolımmen öltiruge barmın! Endi kelip sonday
adam Amerikanıñ prezidenti boluı mümkin be?! Quday qayda qarap
otır?! – Djessi aşınğannan eñirep jılap jiberdi.
Bork ornınan turıp, äyeline su quyıp berdi. Ol bezgek
soqqanday qalş-qalş etedi, staqanğa tigen tisi saqıldap ketti,
üstine de tögip aldı.
– Tınıştal, Djessi, endi meni tıñda, – dedi ol äyelin basınan
sipamaq bolıp.
Äyeli basın tartıp äketti.
– Joq, tıñdamaymın, eşkimdi de tıñdamaymın, Quday üşin
eşteñe aytpaşı mağan! – dedi ol solq-solq etip.
– Jaraydı, keşir. Biraq, qasıñda boluğa ruqsat et… Keşir…
Kresloda bük tüsip, janı qinala solqılday jılap jatqan
äyeliniñ denesi dir-dir etedi. Burın añğarmaytın, öziniñ şaşı
ağarıp, qartayıp qalğan eken, osı bir qorqınıştı sätte munı
körudiñ özi de janına qattı battı.
Şıñğıs Aytmatov
Robert Bork beyne bir öz üyinde emes, äldebir beytanıs jaqta,
qalıñ tumannıñ işinde adasqan adamday oñdı-soldı, alğa-artqa
sendelip jüre berdi. Tasadan tigen qasköy soqqınıñ auırlığı
sonşalıq – qazir oğan äldebir tereñ quzğa qulap ketpeu üşin
qozğalu da, toqtau da birdey qorqınıştı tärizdi.
Keyde teledidar arqılı boksşılardıñ oyının qızıqtaytını
bar edi, Bork sonda bir-aq soqqıdan esinen tanıp, sulq tüsken, bögde
planetadan kelgen jat tirşilik iesindey bolıp, tük tüsinbesten
jan-jağına alaqtay qarağan boksşınıñ sol sätte ne oylaytını,
ne sezetini turalı tolğanıp, beyşarağa janı aşitın. Endi munı öz
basınan keşkendey bolıp tur. Endi munday jağdayda aynaladağı
älemniñ sol küyi qalatının, qirap tüsken – bir jağınan, toqırap
qalğanday, sonımen bir mezgilde bıt-şıt bolıp aralasıp ketkendey körinip turğan öziniñ oy-sanasındağı işki älemi ekenin tüsindi,
ağıp turğan bağıtınan jañılıp qalğan boyındağı qanı şıtınap jarılıp bara jatqanday köringen basınıñ işin daladağı
jañbırdıñ şuılınday dürildetip, bar oyın äldebir alıs jaqqa
ağızıp äketip bara jatqan siyäqtı.
Ol bölmeni kezip jüre berdi, mına sumdıqtan eseñgirep qalğan
oy-sanası osıdan bir-aq sağat burın özi üşin özi kim bolğanın
umıtıp, öziniñ «meninen» ayırılıp qalğan, öziniñ barşa bolmısbitiminen tuındaytın şındığınıñ qirandısına aynalğan qara
qurdımdı auır küyinişpen aralap, sendelip jür. Sonıñ bärin
Oliver Ordok pen onıñ köpirme sözine ilanğan tobır bir-aq sätte
qoparıp tastap, tabanına salıp taptap, örtep jibergendey. Ol
öziniñ ayaqqa taptalıp, örtenip ketkenin, söytip birjola öşkenin
tula denesimen sezindi. Tula boyı küyip bara jatqan sekildi.
Ömirinde büytip jurttıñ köz aldında masqara bolıp körmep edi.
Kenet kökeyinde bir suraq kölbeñ ete qaldı – endi ne bolmaq?
Ne ayday älemniñ aldında munıñ özindik «menin» mazaq qılıp,
betine tükirgen osı bir ospadar küşke bağınıp, bul masqaradan
qalay tazararın tappağandıqtan, özin-özi qaq mañdaydan ata sa-
Tau qulağan
luı kerek – osı sätte ol şınımen solay oylap turğan, ne qay
kezde de, äsirese jeñilistiñ aşı dämi tañdayın küydirgen sätte
barşa adamnıñ senetin närsesine – tüptiñ tübinde ädildiktiñ,
şındıqtıñ, aqiqattıñ, onıñ tağı basqa tolıp jatqan atauı
bar, saltanat qurarına degen senimmen bar küşin jinap şayqasqa
şığuğa tiis. Öz-özine osılay qatal da külbiltesiz: ne bar bolsın
– ne joq bolsın, ne ömir – ne ölim! – dep aytatınday kün tuadıau dep eşqaşan oylap körmegen eken. Sol kezde ol tağı bir aşılau jañalıq aştı: Djessi üşin munıñ basına tüsken qasiret –
jeke basınıñ qasiretinen de, adal jar üşin küyeuiniñ jazıqsız
körgen qorlığın öziniñ sorı dep qabıldauınan da auır eken. Osını sezingen soñ odan sayın janı qulazıdı, jan jarınıñ köñilin
serpiltip, qayğısın jeñildetetin eş amal joq, jubatatın söz de
tabılar emes. Äyeli bolğan jäyttiñ män-jayın tım tereñ tüsinip
otır.
– Robert, – deli Djessi öksigin basa almay.
– İyä, Djessi, birdeñe aytayın dep pe ediñ?
– Robert, men bılay oylap otırmın, – dep bastay bergen äyeli
söziniñ soñın jutıp qoydı. Bul ündemesten kütip tur. – Ötinemin,
juınatın bölmeden sülgi äkelip berşi.
Bork sülgi alıp keldi. Betin sürtkiştegen Djessi köz jasın
jutıp, öz-özimen arpalısıp otır.
– Ne aytayın dep ediñ, Djessi?
– Men bılay oylap turmın, Robert, bügin sağan da, ana jaqta,
ğarışta jürgen Filofeyge de tigen tayaq – idealizmniñ arılmas
sorınan basqa eşteñe emes. Esime seniñ süyikti Sokratıñ tüsti.
Qara tobır sol kezde de, odan keyin de, sodan beri talay uaqıt ötse
de idealistik qiyäldarğa qarsı turıp kelgen. Bireui basıña qapşıq
kigize saladı, sosın qalğandarı jabıla tepkiley jöneledi.
– Mümkin solay da şığar, – dedi ol ustamdılıq tanıtıp.
– Solay ma, joq pa – mümkin şamalap alğanda solay şığar,
biraq, Robert, munıñ ne ekenin kördiñ ğoy öziñ. Men Ordok turalı
Şıñğıs Aytmatov
aytıp turğan joqpın, biz onı tani almappız, sonımen söylespeyaq qoyuıñ kerek edi, ol buzılğan adam, sonısına qaramay Prezident
bolmaq, soğan qol jetkizu üşin eşteñeden – ötirikten, jala jabudan, oydan şığarudan tayınbaydı. Äñgime ol turalı emes, qarğıs
atsın onı. Men älgi sport zalda otırğan adamdardıñ türlerin
aytamın, ne degen qorqınıştı! Olardıñ tabanı taptağan jerge
gül emes, tiken ğana şığadı, sonı oylasañ asılıp ölgiñ keledi.
Qurıp ketsin bäri! O, Robert, älgi tobır, hayuan ğoy öñşeñ! Ne
degen sumdıq, qanday qorqınıştı körinis! O, Quday! – Ol betin
sülgimen kölegeylep, tağı da solqıldap jılap jiberdi.
– Sabır et, Djessi, qoy endi, ötinemin senen, soğan bola özöziñdi qinay berme. Men seni tüsinip turmın, kel, bärin bayıppen
oylastırıp köreyik, – dep aldarqatçpaq boldı. Äyelin jubatamın
dep turıp, özi de qisınğa süyenuge, aşuğa berilmeuge tırıstı,
söytip özi de tınıştalğanday boldı. – Seniñ aytqanıñnıñ köbi
durıs, buğan dau joq. Sokrattıñ qasireti uaqıttan tıs jatqanı
da ras. Al, endi oylap qaraşı. Jaraydı, solay deyik. Tobır degen – köpşilik, sen aytqanday, olar taptap ketui de mümkin, biraq
qoğamdıq ömirdiñ tiregi de solar. Budan qaşıp qutıla almaysıñ!
Adam degen sol, ömirdiñ özi solarğa negizdelgen. Turmıstıñ, tipten,
ömirdiñ öziniñ damu zañdılığında qayşılıqqa tolı erekşelik
bar, bul – mäñgilik qasiret: oyşıldar qoğamnıñ zañdarın aşadı, sol üşin qoğam olardan sırt aynalıp, bezinip şığa keledi,
keyinnen özderi sol zañdardı basşılıqqa aladı. Aqiqattı tüsinu
üşin äueli onıñ özin joqqa şığaradı.
– Robert, – dep bölip jiberdi äyeli, dauısı men közinen munı
kinälap turğanı bayqaladı. – Qanday oyğa berilseñ de öziñ bilesiñ,
biraq mağan tüsinu turalı aytpay-aq qoyşı. Keyinnen tüsinu üşin
äueli tabanğa salıp janıştau kerek pe sonda? Aytşı, solay ma?
Joq, men munımen kelise almaymın. Qazir pälsapa soğıp turatın
uaqıt emes. Tün ortası boldı. Erteñ tañerteñ sen de öz söziñdi
aytuıñ kerek, eger osını istemek bolsañ, ärine. Munı öziñ şeş.
Tau qulağan
– Ärine, aytamın.
– Robert, munıñ ne ekenin tüsinip turmın, Ordoktı köpşilik
qoldaydı, sen jalğızsıñ, älgi mikrofondı julıp alğan jas
jigitti qospağanda, atı kim edi öziniñ…
– Entoni Yunger.
– Äyteuir, bireu bar eken, rahmet oğan. Seni, Robert, tikeley
şayqasqa şaqırıp otır, endi buğıp qaluıña bolmaydı. Bayqa,
eger Filofey ekeuiñdiki durıs bolsa, eger öziñ osığan şın senetin
bolsañ, onda eşteñege qaramastan, bükil halıqtıñ aldında
şındıqtı däleldeuge seniñ de haqıñ bar.
– Mine, qazir öte durıs aytıp otırsıñ, Djessi, tek qana solay – bükil halıqtıñ aldında söyleu kerek. Bul turalı oylap
ta qoyğanmın. «Tribyun» gazetine maqalam jariyälanğannan keyin
izinşe baspasöz mäslihatın ötkizbekpin. Odan äri ne bolatının
köre jatarmız. Maqalanıñ denin jazıp qoyğam, kompyuterimde
tur, biraq bügingi mitingiden keyin köp närsege közim jetti, talay
jäytti jaña qırınan bayqadım, meniñşe, bul Filofeydiñ oyı
durıs ekenin däleldey tüsedi. Maqalamdı äli de tolıqtırıp,
pısıqtap, küşeyte tüsuim kerek. Alañdama, men öz mindetimdi
ayağına deyin atqarıp şıqpay eşqayda ketpeymin. Filofeydiki
durıs, men sonı däleldep beremin.
– Olay bolsa, uaqıttı tekke ötkizbeyik. Öziñ de tüsinesiñ. Bar
küşimizdi jinauımız kerek. Bul – soğıs. Men solay dep esepteymin,
Robert. Nağız soğıstıñ özi!
– Kelisemin. Biraq, bul – qarsılasımızdıñ, duşpanımızdıñ
jeñisi üşin jürgiziletin soğıs, aqır soñında ol özin-özi jeñip
şığuğa tiis. Men älgi zaldağı du qol şapalaqtağan adamdardı aytıp turmın. Bul soğıstıñ mäni sonda, Djessi.
– Tüsinip turmın. Biraq, bul janıma jubanış bola alar
emes. Munı moyındağım kelmeydi, durısı moyınday almaymın. Öz-özimdi qinap qaytemin. Keşir meni. Jauıñ üşin
şayqasıp, şarttı türde aytqanda, öziñdi öltirmek bolğan adam-
Şıñğıs Aytmatov
dı qutqaru kerek pe? Bul da hristian dininiñ qağidası ma?
– Asıqpa. Bul tek hristiandarğa ğana emes, bükil adam balasına
qatıstı aqiqat. Ökinişke qaray, päleniñ bäri bizdiñ, adamdardıñ,
sanalı tirşilik ieleriniñ ömirdi ılği burmalay beretinimiz üşin
jauap beruden qalay da qaşıp qutıluğa tırısuımızdan, bul üşin
tolıp jatqan sıltau tauıp, izgilik pen zulımdıqtı ajıratıp jatpastan jäne odan eş qorıqpastan qaytkende de jauapkerşilikten
boy tasalauğa jantalasa umtıluımızdan şığıp jatqanın eşkim
tüsingisi kelmeydi. Söytip, basqaşa emes, tek osılay ğana ömir
süruge boladı dep öz-özimizdi sendirmek bolamız. Älgi saylau
aldındağı mitingi de aynalıp kelgende osılay bolıp şıqqan
joq pa?! Jer betinde adamdardan basqa zulımdıq iesi joq. Biraq,
ärkim de onı özinen emes, özgeden köredi, öz boyında, öz tobında,
tabında, ultında, memleketinde, odan äri – näsilinde, dininde, ideologiyäsında zulımdıq degen joq, odan ada… Söytip ömirdiñ özi
zulımdıqpen ulasıp kete beredi. Endi, mine, şaranalardıñ ömirge
keluden bas tartuına kelip jettik. Toqta! Budan äri barar jol
joq! Budan äri tuqım-tektiñ buzıluı men azıp-tozu ğana qaladı!
Osınıñ bäri adamzattı qurtıp tınadı, barğan sayın quldırap
bara jatırmız, tehnologiyämız jetilgen sayın adasuımız ben
arsızdığımız, izgilikti tabanğa salıp taptau küşeye tüsude. Filofey buzıla bastağan tuqım-tek orkestriniñ bir ğana işegin şertip
qalıp edi, qanşa adam qarsılıq bildirip, öre türegeldi!..
– Oy, Robert, jeter osı! – dep kübirledi Djessi. – Bul sözdi
jurttıñ bäri estui üşin halıqtıñ aldına şığıp aytpaysıñ ba.
Ekeui de ünsiz qaldı. Djessi ustamdılıq tanıtuğa qanşama
tırısqanımen, qıstığıp, tağı da köz jasına tunşığa bastadı:
– Keşir meni, Robert, äli esimdi jiyä alar emespin, jañağı
körgenime qattı qorlandım, – dedi ol solqıldap. – Tobırdıñ
topastığınan janım janşılıp, jiirkengenim sonşalıq, beyne bir sen ekeumiz tügi qalmay örtenip ketken ormannıñ arasında jürgen sekildi sezinip turmın. Tüp-tügel ört jalmağan
Tau qulağan
– ağaştardıñ diñi, butağı, japırağı – bäri örtenip ketken,
ormannıñ ornında tek qap-qara bolıp küyip ketken qu medien
dala jatır, odan basqa eşteñe joq, bäri ölgen, bäri qap-qara küyik.
Endi ne boladı? Ne boladı? Äyteuir birdeñe bolatın şığar! –
dep kübirledi ol.
Borktıñ äyelin jubatqannan basqa amalı qalmap edi. Onıñ
büytip küyzelgenin eşqaşan körmegen eken. Ärqaşan jinaqı
jüretin, ünemi bir jaqqa asığıp turatın, küyeuine qarağanda
äldeqayda jañaşıl ol bügin Ordoktıñ arsızdığına küyinip, janı
qinalıp otır.
Degenmen, dereu iske kirispese bolmaytını, uaqıttıñ öte tığız
ekendigi turalı eskertken kezde ol säl serpilip, esin jiğanday boldı.
– Men seni tüsinip turmın, Robert, – dedi ol özin-özi küştep.
– Kabinetke barıp, jumısıñdı istey ber. Maqalañdı ayaqtap
tasta. Qalasañ, as üyge barıp kofe iş, nemese äkelip bereyin.
Tek jumısıñdı isteşi. Al, men qonaq bölmege barayın. Muzıka oynağım kelip tur. Şostakoviçti oynayın. Besinşi simfoniyäsın. Al, sen jaza ber. Bilemin, seniñ aytarıñ jetkilikti. Sosın
eşkimge telefon soqpaşı, ötinemin. Telefonnıñ bärin ajıratıp
tastağanmın, üşeuin de. Qospay-aq qoy. Bar endi. Men tömende bolamın, muzıka sağan estilmeydi. Esik-terezeni jauıp qoyamın.
VII
Degenmen, qonaq bölmeden şıqqan muzıka üni auıq-auıq estilip
turdı. Sızılğan violonçel dauısı sol tüni Borktıñ esine bul
älemde körge kirgenşe özimen birge tağdır bölisetin äyeldiñ bar
ekenin salğan edi. Kim biledi, mümkin sodan keyin de ekeuiniñ janı
bir-birinen ajıramay, bügingi uyqısız tünde ıñırana öksigen
violonçel ünin ünemi estip turatın şığar…
Monitor betinde erteñgi gazetke arnalğan maqalanıñ joldarı
Şıñğıs Aytmatov
tizbektelip tüsip jatır, sol tüni kompyuterdiñ aldında otırıp,
ol muhittağı kitterdiñ auır dem alğanın tağı da estidi. Endi
qayda bet aldı eken olar? Demek, jer betinde tağı bir jaysızdıq
bolğanı ğoy?! Adamdar tağı ne büldirdi eken? Tauday-tauday
tolqındar bir köterilip, bir basıladı, burqıray qaynağan teñiz
suı muhittıñ boyındağı quatın sarqa jumsap, äri qaytadan
toltırıp turğanday körinedi, kitter toqtausız jüzip baradı.
Köp uzamay özi de solardıñ arasınan bir-aq şıqtı. Qarañğıda
tolqi töñkerilgen ulı muhit sol sätte alıs ğarıştı da,
mäñgiliktiñ birtutas qurılımına säykes, anasınıñ qursağında
payda bolğan jaña jan iesin de qamtığan munıñ sözderin tizip
jatqan kompyuter ekranında jılt-jılt etken jarıqpen
ulasıp ketken bolatın, sol muhitta jüzip kele jatıp bul jer
betindegi barşa tirşilik ataulınıñ daralığı men birliginen
körinis tapqan, barşağa ortaq, äri ärkimge dara Ğalamdıq ruh
beynesindegi mäñgilikti tüsinuge umtıldı… Ekran betinde birinbiri qualağan joldar birtutas mätin tüzip jattı: «Kassandra
tañbası özderiniñ sayasatqumar maqsatına jetuge jantalasqan
keybir şeşenderdiñ bizdi sendiruge tırısqanınday masqara da,
qorlıq ta emes, ol – apat dabılı, adamdar burın bilmey kelgen,
asa auqımdı turğıdan alğanda bayqala bermeytin, sondıqtan
adamzat üşin qaterli bolıp tabılatın äleumettik-biologiyälıq
sipattağı surapıl apat turalı kenetten berilgen älsiz ğana dabıl
belgisi. Filofey aşqan jañalıq bizdiñ sanamızdıñ tuqımtek deñgeyinde buzıla bastağanın, onıñ qanşa urpaq auıssa
da, Älemdik ruhtıñ murattarına kereğar türde ömir sürip kele
jatqan adamnıñ öziniñ kinäsinen buzılıp otırğanın körsetip
berdi. Munıñ qasirettiligi mınada, biz kassandra-şaranalardıñ
tirşilik üşin küresuden bas tartuınıñ sebepterin biluden
qaşıp, budan barınşa jaltaruğa tırısıp jürgenimizde, saylau
aldındağı kezdesude osınıñ ayqın körinis tabuına kuä boldıq.
Ömir süruge degen umtılıstıñ sarqıluı – älemdik örkeniettiñ
Tau qulağan
öşui degen söz. Aqırzaman degenimiz de osı. Basqaşa aytsaq,
aqırzaman bizdiñ öz boyımızda eken. Asa sezimtal tüysigi bar
kassandra-şaranalar osını sezip, özderiniñ ömirge keluden
qorqatının bizge ekiqabat äyelderdiñ mañdayındağı Kassandra
tañbası arqılı bildirip otır, munı älemdik kompyuterdiñ
ekranı dese de boladı. Biz Kassandra tañbasınan emes, tuqımtektiñ qırtıs-qatparlarına jasırınğan osı bir aqırzamandıq
özgeristi tuğızatın sebepterden qorquımız kerek… Biz sumdıq
qatelik jiberip otırmız… Filofey arandatuşı emes, ol –
ğarışta jürgen äulie…»
Sol sätte Bork şalqar muhitta keudesinen keri itergen
tolqındardı eleñ qılmastan, eren qayratpen alğa jüzgen kitterdiñ
dem alısın estidi, olardıñ jolındağı telegey-teñiz muhit suınıñ
kompyuter ekranınday jarqırap jatqanın da kördi…
***
Al, Qızıl alañda sol bir tün ortası auğan şaqta äygili Spas
munarasındağı sağattıñ tili japalaqtıñ uaqıtına – tüngi üşke
tayap qalğan bolatın. Japalaq Kreml kuranttarınıñ jalpaq
düniege jar salıp, üş ret soğar sätin kütip otır edi, sonda ol
üyrenşikti ornınan uşıp şığıp, munaranıñ basınan tömen
qaray, budır-budır tas töselgen alañğa jetkenşe quldilap, sodan
keyin Kreml qabırğasın boylay uşıp, ädettegidey sıbdırın
şığarmastan Qızıl alañdı, keseneniñ töbesin birer aynalıp, bul
ömirde ne bolıp jatqanın añdau üşin jan-jağın tügel şolıp
şığadı. Japalaq bul jolı da bäkene boylı eki elesti kütip edi,
olardıñ tağı da ne turalı aytarın jasırın tıñdauğa janı
qumar. Al, osı jolı olardıñ äñgimesine özek bolarlıq mäsele de
bar bolatın, bolğanda qanday! Öytkeni, osınıñ aldında Qızıl
alañda bir erekşe oqiğa bolıp edi. Mundaydı uzaq ömirinde talay
jäyttiñ kuäsi bolğan japalaq ta körmegen bolatın, tipten mundaydı
köremin-au dep qiyäldağan da emes.
Biraq, ekinşi jağınan, aqıl-esi durıs adamdardıñ özderi de
Şıñğıs Aytmatov
köñilge konatınday etip tüsindirip bere almağan sol oqiğanı Spas
munarasın meken etken, älde qus, älde eles, özi de aruaqtardı körip,
sözderin esti alatın japalaq bayğus qaydan tüsinsin.
Bäri de sol bir küzdiñ küni tüs äletinde, Äskeri-önerkäsip
keşenin qorğauğa arnalğan miting ötkizu üşin qaptağan halıq
Qızıl alañğa ağılğan kezde bastalğan bolatın. Jurnalister
jazıp jürgendey, qayta quruğa baylanıstı äskeri önerkäsipti
beybit maqsatta paydalanuğa arnalğan konversiyänıñ küşine enui
belgili bir toptıñ arasında narazılıq tudırğan, olar: «Äskeriönerkäsip keşenin basqa bağıtqa buruğa jol bermeymiz, sonda ğana
üstem derjavanıñ burınğı quatın qaytadan qalpına keltiruge
boladı»,– dep daurığısa bastağan. İyä, bul pikir endi tutana
bastağan ormandağı örttiñ tanaudı bitep, qolqanı qapqan küyik
iisindey, auağa jayıla bastap edi. Mine, orman da örtene bastadı,
bul qaru-jaraq satudı, militaristik memlekettiñ negizi – Äskeriönerkäsip keşenin qaytadan jañğırtu kerektigi turalı qoğamdıq
pikir tuğızuğa jantalasa umtılğan äldebir küşterdiñ, ultşıldıqesiriktenudi qozdıruşılardıñ äreketinen tuındağan nätije
bolatın, olardıñ aytuınşa, bulardıñ tübine qayta qurudıñ
tasasında jatqan bılıq-şılıq pen tasada turıp alaqanın
ısqılağan Batıstıñ müddesin közdeytin radikal-demokrat dep
atalatın zalımdar jetkenge uqsaydı.
Qızıl alañğa jan-jaqtan ağılıp kelip jatqan adamdar legi
tolastar emes. Mitingige jinalğandardıñ köpşiligi burın «poşta
jäşigimen» jäne qupiyä nömirlermen ğana belgilenetin «jabıq»
qalalardan kelgen adamdar bolatın. Konversiyä barısında qupiyäsı
aşılğan osı «jäşikterden» ujımdasıp jolğa şıqqan adamdar
Mäskeu vokzaldarına kelip tüsip, lek-legimen ortalıqqa qaray
şeru tartıp, key jerlerde avtomobil joldarın jauıp tastadı.
Olarğa Mäskeudegi «qorğanısşılar» men ultşıl-patriottar,
Stalindi añsağan zeynetkerler jäne basqalar kelip qosılıp
jattı. Şeruge şıqqandar ötken zamannıñ keyipkerleri siyäqtı edi,
Tau qulağan
olar basına tigen auır soqqıdan endi ğana esin jiğanday körinedi;
jaqında ğana osı köşelerde lağınet aytılıp, qarğap-silengen
qandıqol diktatorlardıñ qayta tirilgen portretterin bastarınan
asıra köterip alğan.
Şeru tartuşılardıñ sanı birtinde öse berdi, Äskeri-önerkäsip
keşeniniñ jıqpıl-jıqpılında jumısqa jaramdı qanşa adamnıñ
eñbek etip kelgenin osınıñ özi-aq körsetip turğanday. Jartı älemdi
qaru-jaraqpen qamtamasız etip kelgen olar, ayağınıñ astındağı
tuğırınıñ şayqalıp ketkenin endi ğana bayqadı – eger öndiristi
beybit bağıtta qayta qurmasa, konversiyänıñ kesirinen bäri de
jumıssız qalmaq. Sondıqtan, alğan betinen qaytpauğa bekingen…
Bul köktemgi su tasqının eske salatın, qutırınğan sel tasqını
ağaştardı tübirimen qoparıp, ülken-ülken qoytastardı, üylerdiñ
julınğan şatırların özimen birge ağızıp äketuşi edi ğoy, onı
toqtata alar küş te joq. Osı sät köşedegi tobırdıñ şerui de sol
tasqınğa uqsap ketti, bular da özderiniñ «tübirimen qoparılğan
ağaştarın, qoytastar men julınğan şatırlardı» äketip bara
jatır – «Konversiyä toqtatılsın!», «Äskeri-önerkäsip keşenin
talan-tarajğa saluğa jol bermeymiz!», «Dañqtı Äskeri-önerkäsip
keşeni jasasın!», «Derjava – bärinen qımbat!», «Memleketke
qarsı reformalar joyılsın!», «Tank – turaqtılıq kepili»,
«Qaru-jaraq – valyuta közi!, «Älemdik qaru-jaraq rınogında
bäsekelestikke tüsuge kedergi keltirmeñder!», «Jantalasa qarulanu
turalı köpirme köp sözdi doğarıñdar!» degen urandar men talaptar
jazılğan plakattardı köterip alıptı, olardıñ arasındağı:
«Poşta jäşikterin qaytarıñdar!», «Poşta jäşikterinde ömir
sürip, eñbek etudi qalaymız!», degen urandar bul ataulardıñ sırın
bilmeytin adamğa müldem tüsiniksiz bolatın; tipten, «Patsifister,
keşigip qalmay turğanda ünderiñdi öşiriñder!», «Bizdi turalatu
üşin qırğiqabaq soğıstı ädeyi toqtatıp otır!», «Tankten
kaströl jasauğa jol bermeymiz!» degen urandar da boldı; aqır
ayağında, «Küş-quat pen ulttıq baylıqtıñ közi – qaru-jaraq
Şıñğıs Aytmatov
şığaru jasasın!», «Eldi jumıssızdıq jaylauına, aqıl-oydıñ
basqa elderge köşuine jol bermeymiz!», «Tehnikalıq progrestiñ
qozğauşı küşi – qırğiqabaq soğıs jasasın!», «Opasız gumanister
joyılsın!» degen siyäqtı basqa da osı mazmundağı urandar köp
bolatın, bir jaqsısı, qağazğa ne jazsañ da kötere beredi, biraq,
bul sözderdiñ äserinen talay adamnıñ bası aynalıp, esirip şığa
keletini bar.
Derjavanıñ äskeri basımdığı qajettigi turalı auız
jappaytın, özderin derjavaşıldar nemese memleketşilder dep
ataytın sayasatşılar men sauda-sattıqtağı jetekşi orındı jaulap
aludı ult müddesi üşin Qudaydıñ özi qoldau bildirip otırğan izgi
maqsattağı äreket dep sanaytın, eñ bastısı – talaylardı tänti
etip, milliardtağan dollarmen esepteletin taza payda tabamız,
sol milliardtardıñ üşten biri jer-jerlerdegi qarapayım
öndiruşilerdiñ qaltasına tüsedi dep uäde beruden jalıqpaytın
halıqaralıq qaru-jaraq saudasın uyımdastıruşılardıñ jäne
buqaralıq aqparat quraldarında otandıq qaru-jaraqtıñ dañqı
mäñgi öşpeytini turalı äsireñki nauqandı bastauşılardıñ
qalağanı osı ma, joq pa – biraq endi olardıñ birde-biri bul
tasqındı toqtata almaytın edi, olardıñ özderi de sol tasqın
ağızıp äketip bara jatqan jañqağa aynalıp ketken…
Qızıl alañda lıq tolğan halıqtıñ teñselisken bastarı jeldi
küngi qoğaday tolqıp tur. Alañ tolı mıñdağan adamdar, äli de tustustan ağılıp kelip jatqandardıñ köptigi sonşa, alañnıñ özin
sozıp-sozıp keñitip jibergen siyäqtı, «Äskeri-önerkäsip keşeni!»,
«Va-lyu-ta!», «Kreml – bizdiki!» degen urandar aspan astın
jañğırtıp tur.
Bul jiındı tikuşaqtardıñ kömegimen joğarıdan beynetaspağa
tüsirip alıp jattı, sonıñ özinde janartau atqılağanday osı
auqımdı körinisti tügel qamtu mümkin emes bolatın. Dıbıs
küşeytkiş quraldar arqılı keseneniñ üstindegi minberden
aytılğan sözderge uyığan jalpı mitingimen qatar, alañnıñ
Tau qulağan
är tusında öz urandarı, öz portretteri, öz sözderi bar şağın
jiındar ötip jattı. Orta tusta fidelşiler jinalğan eken, munı
olardıñ qoldarındağı kösemderiniñ portreti men jazıp alğan
urandarınan bayqauğa boladı: «Fidel – biz senimen birgemiz!»,
«Sotsializm nemese ölim!». Tobır öziniñ qol ustasıp, uranday
ayğaylağan sözderiniñ ekpinimen sekirip-sekirip qoyadı: «Sotsializm
nemese ölim!». Tarihi murajaydıñ aldında saddamşılar tur.
Bular da öz urandarın ışqına ayğaylap jatır: «Saddam, sen
bizdiñ bauırımızsıñ!», «Saddam, sen bizdiñ bauırımızsıñ!».
Endi bireuler judırığın tüyip, är ayğaylağan sayın qoldarın
kökke bilep, aybat şegedi: «Kadda-kadda-Kaddafi! Kadda-kaddaKaddafi!»
Alañda uzaq jıldar boyı qaru-jaraq satıp alıp kelgen elderdi
jaqtaytındar duıldasıp turğan, olar Qıtaydıñ, İrannıñ,
Päkistannıñ, Ündistannıñ, Soltüstik Koreyänıñ, äsirese Arabiyä
men Afrika elderindegi satuşı-satıp aluşılardıñ qurmetine
uran saluda. Ärine, aumağı men demografiyälıq jağdayı boyınşa
aldıñğı orındı Qıtay iemdenetini tüsinikti, olar kemeñger aqın
Maonıñ «Tauıstıñ äni» tuındısınan: «Vintovka – biliktiñ anası!
Vintovka – biliktiñ anası!» degen joldarın elire qaytalaudan
jalığar emes. Al, stalinşiler bolsa «Jasasın Stalin!» degen
urandı qosıla qaytalap, generalissimustıñ muqiyät boyalğan
portretin bastarınan asıra silkip-silkip qoyadı. Osı şuıldıñ
bärinen Kalaşnikov avtomatı asıp tüsti: «Kalaş qolda – Kreml
jolda!» degen ayğay basqalarınıñ bärinen üstem şığıp tur.
Taqırıptan auıtqi qoymağanımen, «Uşırta atsañ – aspannan
almas jauadı!» – degen siyäqtı mağınası tüsiniksizdeu urandar
da estilip qaladı. Munı qalay tüsinuge bolar eken, zımıran
uşsa, izinşe aspannan almas tögiletin bolğanı ma? Solay ma? Kim
bilgen...
Osınıñ bäri jappay eliru tuğızdı, ärkimniñ de küşi tasıp,
äldebir ekpindi, bäriniñ bir maqsatqa jumılğanın sezinip turdı…
Şıñğıs Aytmatov
Mine, qazir äldene boluğa tiis, sol kezde barşa sezim burqıray
atılıp, kök aspan qars ayırıladı da, Älginiñ özi tüsedi, tilektiñ
qabıl bolğanın osıdan biliñiz… Biraq, ol kim özi? Özi, basqa jauap
joq! Özi! Özi ğana!..
Degenmen, keseneniñ minberinen estilgen bas şeşenderdiñ
dauıstarı salauattı da senimdi estiledi. Qaru-jaraq öndirisin
jauıp tastaudan ekonomikağa keletin payda joq, bul – älemdik
rınoktı baylıqtan esire bastağan Amerikanıñ qolına berip
qoyu degen söz. Ol da qapı qalatın emes – jıl boyı, täulik boyı
bir sät kidirmesten qaru-jaraq jasaudı üdete tüsude, eldiñ bärin
qarulandırıp otırğan sol, demek älemdi bir özi bilemek. Biz odan
kem be edik? Tağı bir dälel – konversiyänıñ kesirinen
jumıssızdıqtıñ köbeyüi quattı äleumettik jarılıs tuğızuı
mümkin. Tağı biri – konversiyä eldiñ asa quattı intellektualdı
äleuetin älsiretip jiberetin boldı. Tağısın-tağı osı siyäqtı
nısanağa däl tietin sözder köptep aytılıp jattı. Bulardıñ
ärqaysısı jappay ıza-kekten läzzat aluğa äkep soqtıruda.
Biraq, ekinşi küş te bar bolatın. Sol sätte konversiyäğa qarsı
mitingige jinalğan tobırdan tek OMON jasaqşıları ğana bölip
turğan körşiles Manej alañında basqa bir miting ötkizilip, basqa
äñgimeler aytılıp jattı.
Bul jerde basqa jurtşılıq, qoğamnıñ basqa böligi –
demokrattar, reformaşıldar, patsifister jäne qayta qurudıñ
basqa da tülekteri, jalpı alğanda – bostandıq süygişter men
aluan türli liberaldar mitingige şığıptı. Bular da köp bolatın,
adamdardıñ köptiginen alañnıñ özi teñizdey tolqıp turğan siyäqtı,
bulardıñ da batıldığı men ekpini jer jarğanday, öz közqarası, öz
ündeuleri, öz urandarı bar. Munda da transparanttar men plakattar
jetkilikti: «Äskeri-önerkäsip keşenine berilgen artıqşılıqtar
joyılsın!», «Biz Äskeri-önerkäsip keşeni keildikke alğan amanat
bola almaymız!», «Äskeri-önerkäsip keşeni – militarizmniñ
qolşoqparı!», «Äskeri-önerkäsip keşeni – byudjettiñ sorı!»,
Tau qulağan
«Stalindik qubıjıq joyılsın!» degen siyäqtı jäne soğan uqsas
urandardıñ arasında «Äskeri-önerkäsip keşeni – ajal konveyeri!»,
«Äskeri-önerkäsip keşeni – partokrattardıñ qarğılı töbeti!»,
«Äskeri-önerkäsip keşeni – halıqtıñ moynındağı buğau!» degen
äsire ayıptaular da kezdesedi.
Bul da Qızıl alañdağı köriniske uqsas, tek oğan qarama-qarsı
sipat alğan.
Mundağı şeruge şıqqandar da özderiniñ kösemderi men
köşbasşılarınıñ portretterin köterip alıptı. Bul suretterdi
bastarınan asıra bulğaqtatıp, barşa adam men köktegi Qudayğa
körsetip qaluğa tırısıp jürgendey, eger Qudaydıñ bar ekenine
sense, ärine.
Aspaptarın arqalap birese bir mitingige, birese ekinşisine,
birde Qızıl alañğa, ile-şala Manej alañına jügirisken tolıp
jatqan tilşiler men korrespondentter üşin bul bir oñay tabılğan
material boldı. Täjiribeli tilşilerdiñ nazarınan elden erek közge
urıp turğan, basqalarına uqsamaytın eki plakat ta tıs qalğan joq.
Türlerine qarağanda, studentter siyäqtı köringen eki jas – bir jigit
pen bir qız qoldarındağı plakattarın äuelete köterip alıptı.
Keyinnen kuägerlerdiñ aytuınşa, bul ekeui topırlağan adamdardıñ
arasında bir-birinen alşaq ketpeuge tırısıp, anda-sanda birbirimen til qatısıp qoyğanı bolmasa, aytıs-tartısqa aralaspay,
öz oylarımen bolğanğa uqsaydı. Jigittiñ qolındağı plakatqa qara
boyaumen: «Adam ömirge qaru-jaraq jasau üşin kelmeuge tiis!» dep
jazılsa, qızdıñ plakatında qızıl boyaumen bılay dep jazılıptı:
«Eger Kreml jantalasa qarulanudı qaytadan qolğa alatın bolsa,
öz-özimdi örteymin!»
Tobırdıñ arasında sendelgen bul ekeui şalqar teñizdiñ uşıqiırsız aydınında adasqan eki qayıq tärizdi bolatın, bireuler
bularğa nazar audarsa, basqaları közge ilgen joq, bireuler bulardıñ
qolındağı urannan äldeneni tüsingendey bolsa, basqaları oqığan
da joq: buğan tañdanuğa bolmas, öytkeni eki jaqta – Qızıl alañ
Şıñğıs Aytmatov
men Manej alañında jinalğandardıñ qulağına neşe türli
mälimdemeler men urandar, narazılıq bildiruler men eskertuler,
alañdı jañğırta aytılğan ügit-nasihat pen telegey-teñiz söz
tasqını onsız da jeterliktey quyılıp jatır.
Ne degenmen, boluğa tiisti jäyttiñ äyteuir bir boları sözsiz.
Ädette adamdar esin jinap, aqılğa kelgen sätte keşigip qalğan
bolıp şığadı, qutırınğan tobırdıñ jappay elirui köbinese
qaterli oqiğağa aparıp soqtıruı kezdeysoqtıq bolıp köringenimen,
onday qayğılı oqiğanıñ bolmay qoymaytınına budan burın talay
ret köz jetkizse de bäribir.
Künniñ közi Kreml qabırğasınan asıp jığılıp, guildesken
tobır ımırt quşağına oranğanına qaramastan, körşiles eki
alañdağı mitingi odan äri jalğasa berdi, dıbıs küşeytkiş arqılı
zorayıp estilgen, jinalğandardıñ aşu-ızasın odan äri qozdırıp,
jeliktire tüsken şeşenderdiñ sözderi bul oqiğanıñ şarıqtau
şegin jaqındata tüsti. Özara ımırağa keludi kerek dep tappağan
eki alañdağı taraptardıñ ekeui de ädiletti talap etip, ökimet
orındarı men halıqqa muñdarın şaqtı, tek öziniñ aytqanı men
öz közqarası ğana durıs ekendigin aytıp daurığıstı, tek özderiniñ
dälelderi men öz qorıtındısın qorğap qaluğa tırıstı, söytip
öz-özderin qozdırıp, boyındağı aşu-ızasın aqtaruğa jağday
tuğızatın äreketke degen suranıstarı örşi tüsti. Eki jaqtıñ
qızbalığı qatar örşidi, dıbıs küşeytkişterden özara birinbiri ayıptau, qorqıtıp-ürkitu, qorlau estile bastadı, är tarap özi
üşin jek körinişti bolıp otırğan ekinşisin otan jaularınıñ
jirenişti tobırı dep ataudan tayınğan joq. Söytip alğaşqı
qaqtığıstar da bastaldı. OMON jauıngerleriniñ qatarınan
sınalap ötken «militarister» men «antimilitarister» birinbiri plakattardıñ jäne portretterdiñ sabımen urğıştauğa kiristi.
Äyelder şıñğırısıp, erkekter sıpıra boqtanıp jür. Endi olar
jappay judırıq jumsap, tepkilesuge köşti. OMON jauıngerleri
olardı ajıratıp, araşa tüsuge qanşama tırısqanımen, tük bitire
Tau qulağan
almadı, qayta bul otqa may qUya tüskendey boldı. Äp sätte jaqjaq bolıp töbelesu bastalıp ketti, beyne bir bul adamdar osı sätti
kütip turğanday, alañğa da osı üşin jinalğan siyäqtı. Qurmetti
kösemderdiñ portretteri men uran jazılğan plakattardıñ paydası
köp eken, äsirese bir-birin bastan uruğa taptırmaytın qaru bolıp
şıqtı. Erkek-äyeli, käri-jası aralas jüzdegen adamdardıñ
jappay şayqasqa kirisui, ıñıranğan, şıñğırısqan dauıstar,
ağılğan qan men sorğalağan köz jası är qırınan, ärqilı körinis
türinde jerdiñ betindegi kameralarmen jäne joğarıdan tikuşaqpen
tüsirilip, bükil düniejüzi elderindegi teleekrandardan körsetilip
jattı.
Mine, sol kezde älgi ekeui – jigit pen qız qandı oqiğanıñ qaq
ortasınan bir-aq şıqtı. Olardıñ öz plakattarın qaru retinde
paydalanbauı özderine sor bolıp jabıstı. Qızıl alañnan
şıqqan «qorğanısşılar» – kärine mingen patriottarğa jigittiñ öz
plakatın äli de töbesinen asıra köterip turğanı közderine şuqıp
turğanday körindi.
– Mınauıñ ne, sümelek, kimniñ közin şuqımaqsıñ sen, kimniñ
basın qatırmaqsıñ?! – dep ayğayladı oğan tura umtılğandardıñ
biri. – Sonda, seniñşe, biz bul ömirge kelmeuimiz kerek eken ğoy?! Ah,
sumpayı! – Jigitti jığıp salıp tepkilep ala jöneldi, plakattıñ
bıt-şıtın şığarıp jırtıp tastadı. Sol kezde eger Kreml jantalasa qarulanudı qaytadan qolğa alatın bolsa, özin-özi örteytini
turalı jantürşiktirerlik uran jazılğan transparant ustağan qız
onı qutqaruğa jügirip keldi.
Kim biledi, qızdıñ bul äreketi durıs boldı ma, mitingige
osınday qorqınıştı uran köterip kelgeni nesi? Bayğus
qızdıñ büytuine ne sebep boldı? Nege osığan bardı eken –
jastığı ma, aqımaqtığı ma, älde osığan şın senip, äbden
aşınğanı ma? Aqır ayağında, opır-topırdıñ arasında
qorğanısşılar tepkilep jatqan jigitine kömekke jügirer
aldında qolındağı plakatın laqtırıp tastamauı qalay? Biraq,
Şıñğıs Aytmatov
ol plakatın tastağan joq, jan dauısı şığa ayğaylay jügirdi:
– Ne istep jatırsıñdar? Timeñder! Qanday haqılarıñ bar?
Timeñder oğan! Toqtatıñdar!
Onı kim tıñdasın. Jigitke bes adam jabılıp, öşi ketkendey
örşelene tepkilep jatır. Osı urğandarı da jetpey me, jibere
saluğa boladı ğoy, azar bolsa közi-bası kögerip keter. Biraq, bul
janjaldıñ nemen ayaqtalatının, özin-özi umıtıp, esirip alğan
tobırdıñ tağı ne isteytinin kim bilipti?!
Qorğanısşılar qızdı da boqtap-boralay jöneldi:
– Al, sen qanşıq, tayıp tur, käne, äytpese öziñ de oñbaysıñ!
Sol kezde adam şoşırlıqtay dauıspen şıñğıra ayğaylağan
bir äyel tap bola ketti:
– Şataq şığarayın dep jürgen sen ekensiñ ğoy?! Öz-öziñdi
örtemeksiñ be?! Oy, qarañdar mınağan, qazir mına şataqqumar
qanşıq örtenip öledi, sonda bizdiñ Kreml küyrep tüsedi eken! Tura
qazir-aq! Tumsığınan bir qoyıñdarşı özin, üyine qalay bararın
bilmey qalsın!
Qızğa da jabılıp ketti, üstindegi kürtkesi jırtılıp qaldı.
Betindegi qanı sorğalap tur.
– Tiispeñder! Qanişerler! – dep ayğayladı ol şoşınğannan
betindegi qanın qolımen ayğızdap.
Onıñ plakatın da parşalap jırtıp, tabandarına salıp taptap tastadı.
– İyä, endi qalay? Öz-öziñdi örteysiñ be? Älde qorqıp tursıñ
ba? Ne bolsa sonı jazbay turıp äueli oylanıp almaysıñ ba! Al,
neğıp örtenbey tursıñ?
Bäri de qas qaqqanşa bolğan edi.
– Al, sen mağan şırpı şağıp, laqtırıp kör! – dedi qılğına
ayğaylağan qız, tobır onıñ bul sözine qarq-qarq külip, mazaq
qılıp tur.
Bireu qaltasınan şırpı şığarıp, tutatpaq boldı…
– Kimde şaqpaq bar? Ha-ha-ha! Odan da şaqpaq şağıp usın! –
dedi tağı bireui.
Tau qulağan
– Toqta! Qoyıñdar! – dep şıñğırıp jiberdi tayaq jegen jigit
äli de özin örşelene sabap jatqandardan sıtılıp şığuğa jantalasa tırısıp. Biraq, ülgermedi. Janğan şırpı qızdıñ iığına barıp tüsti, üstindegi sintetikalıq kürteşesi lap ete qaldı.
Bäri bir mezet qalşiıp qata qaldı da keri şeginşektep, sälden
soñ bıtırap qaşa jöneldi.
Qız bolsa otqa oranıp, şıñğıra ayğaylap, jügirip baradı.
Qızıl alañ tura tozaqqa aynalıp ketkendey, bäri qım-quıt aralasıp ketti. Tobırdıñ üreyge boy aldıruı onıñ qiratıp-büldiruge
degen quştarlığınan da qorqınıştı…
Alañda bomba jarılıptı, joq, bireu özin-özi örtep jiberipti
degen habar jinalğandardıñ arasında äp sätte-aq taralıp
ülgerdi, tipten odan da sumdıq närseler aytılıp jattı, kenetten
bärin umıtqan jurt birin-biri taptap, jığılıp-sürinip, ayğaylapboqtap, köşeler men qısqa burılıstardı boylap qaşa bastadı,
älginde ğana töbelerine köterip turğan kösemderiniñ portretteri
men jalındı urandar jazılğan plakattardı laqtırıp tastağan,
endi olardıñ keregi joq, burın da keregi bolmağan siyäqtı. Adamdar qorqınıştan esi şığıp, öz-özderinen qaşıp qutılmaq boladı.
Osınıñ bäri ne üşin kerek edi, Kremldiñ qasında ne üşin küni
boyı şulasıp turdı, – öz-özine osınday suraq qoysa, bulardıñ
eşqaysısı jauap bere almas edi. Tolqığannan ba, älde äzili me,
bälkim şını şığar, özin-özi örteymin dep qorqıtqan qız jermayğa
malıp alğan biltedey lap ete qalğan sätten bastap uaqıttıñ jaña
esebi bastaldı. Lapıldap janıp, ayğaylay jügirgen qızdı jaqın
jerde turğandardıñ bäri kördi. Qız sürinip ketip qulap tüsti.
Soñınan quğan jigit pen birneşe OMON jauıngeri örtenip jatqan
qızdıñ üstindegi ottı söndirmek bolıp, kürtelerimen sabalap jür.
Biraq, bular keşigip qalğan eken. Jigit basın qos qoldap qısıp,
bük tüsip otıra ketti. Sol sät lezde qañırap qalğan alañğa tikuşaq
kelip qondı, şaması bügingi jiındı teledidardan körsetpek bo-
Şıñğıs Aytmatov
lıp aspannan beynekamerağa tüsirip jürgen bolsa kerek. Şuılday
aynalıp turğan qañğalaqtıñ astınan jügire şıqqan birneşe adam
aynaladağı usaq zattardı şırq üyirgen jelden betterin qalqalap,
qızdıñ denesin köterip aldı da, älgi jigit pen bir-eki OMON sarbazın ertip, qaytadan tikuşaqqa kirip, lezde äuege köterildi. Olardıñ
biri osınıñ bärin kamerağa tüsirip aludı umıtqan joq.
Qızıl alañnan köterilip uşqan tikuşaq Spas munarasınıñ
kümbezimen deñgeylesip, odan äri Tas köpirge qaray bettedi, sosın
Mäskeu özeniniñ jağasın boylay uşıp közge körinbey ketti…
Tikuşaqpen birge özderi kämil sengen ideyä üşin közsiz de
qorqınıştı qurbandıqqa barğan älgi jastardıñ, olar, şaması,
student bolsa kerek, qasireti de ormannıñ qalıñına jutılğan qus
sekildi qalanıñ qoynauına siñip joğaldı… Qiyäldıñ şarıqtauı
men küyrep tınuınıñ mäñgilik serigi – romantika degen şirkinniñ
kezekti qurbanı!
Sol küni qalanıñ ortalıq böligi bügingi oqiğanı umıta almay,
köpke deyin tınşımay qoydı. Bul oqiğanıñ äseri küşti bolğanı
sonşalıq, talay adam üylerinde otıra almay, köşege şığıp ketti,
olardıñ türinen, sözinen, jüris-turısınan qattı tolqığanı sezilip
tur. Är jerde top-top bolıp jinalıp, daulasıp, boljağansıp,
guildesip jür, sonda da mınanı tüsine almay qoydı – nebäri bir
tal şırpı şağıp laqtırdı ğoy, äşeyinde sönip qalar edi, qızdıñ
üstine tier-timeste lap ete tüskeni qalay? Bul jerde eşqanday
közboyauşılıq joq, bul degen tsirk emes qoy?! Älde qızdıñ
kiimine tez tutanatın bir qospa jağıp qoydı ma eken? Biraq, özinözi öltiruge deyin baratınday ne körindi oğan? Bälkim olay emes,
müldem basqa närse şığar, äldebir metafizikalıq qubılıs pa
eken, mümkin ol qız iştey şiırşıq atıp, qızuı köterilgennen
özinen-özi tutanıp ketken bolar? Keybireuler tün işinde öz boyınan jarıq säule şığaradı deydi ğoy. Kim bilgen, bul da mümkin…
Söytip jürgende tün boldı. Köşedegi adamdar sayabırlay bastadı. Tüngi ömirdi unatatındar maşinalarınıñ esikterin sart-surt
Tau qulağan
jauıp, jürip-turğanı üşin tüngi küzetşiler men tonauşılarğa
töleytin aqısın bere salıp, üyrenşikti tirligine kiristi. Tüngi
mekemelerdiñ şamdarı jarqırap, sezimdi qozdıratın küñgirt
şamdar janıp, elektrli muzıka qosılıp, keudeler jalañaştanıp,
jarqın külkiler estile bastadı… Bärin umıtıp, eşteñeni jadında saqtamay, öz-özinen, tipten Qudaydan da qaşıp qutıludıñ amalı…
Sol tüni Qızıl alañ ädetten tıs tım-tırıs bolıp turdı. Adam
joq. Jan balası körinbeydi. Kündiz qiqu salıp, esterinen tanğanşa
ayğaylap, qırğın töbeles bolğan jerge eşkimniñ jolağısı joq.
Köşe şamdarınıñ ölimsiregen jarığı ğana älsiz jıltıraydı.
Tek şeruge şıqqandar tastap ketken, töbeleste ayaqtıñ astında
qalğan portretter, urandar men plakattar ğana şaşılıp jatır.
Olarda eşkimniñ şaruası bolğan joq.
Kremldiñ üstinen üñile qarap Ay tur. Öziniñ üyrenşikti
uaqıtında japalaq uşıp şıqtı. Köleñke siyäqtı sırğanağan küyi
är jerdi bir şolıp, jalpiğan qanatın dıbıssız qağıp qoyıp,
üp-ülken basın jan-jağına burıp, äldeneni izdegendey boladı,
siqırlı şamday jarqırağan közi qimılsız qatıp qalğan. Ol özin
qapalı sezingendey boldı. Keseneniñ üstin aynala uşıp şıqtı,
onıñ esiginiñ aldında turğan küzetşiler tas müsindey qalşiıp
qatıp qalğan, japalaq bäkene boylı elesterdi izdep odan äri uşıp
keledi. Olardı kirpişten qalanğan Kreml qabırğasınıñ köleñkeli
jağınan taptı. Joq, bul jolı olardan pälendey jañalıq esti
almadı. Ol ekeui tağı da bayağı äuenine basqan, biraq birtürli
siqırlanıp qalğanday körindi. Bäkene elester qol ustasıp, bilep
jür, kündizgi mitingiden esterinde qalğan urandardı miñgirlep
qaytalay beredi: «Sotsializm – nemese ölim!». İyä, bul ekeui közge
körinbesten, dauıstarı da estilmey, şarşamay-talmay sol sözdi
üzdiksiz qaytalap tur: «Sotsializm – nemese ölim!»
Kuba äuenindey bul män-mağınasız qaytalaudan japalaqtıñ
işi pısıp ketti. Ol äri qaray uştı da, Spas munarasınıñ qarsı
Şıñğıs Aytmatov
aldınan qañğalaqtap kelip qalğan tiri jandı – bir mas äyeldi
jolıqtırdı.
Äyel tün işinde Qızıl alañda japadan-jalğız kele jatır,
şaşı qobırap ketken, özi ölesi mas, eki dünie birdey, äldebir
qayğılı öleñdi sozılta şırqap keledi:
Ah, nege, ne üşin,
Ömirge keldim, men?
Ah, nege, ne üşin,
Meni, anam – tudıñ, sen?
Ah, nege, ne üşin,
Sen meni tuğansıñ?
Keregi joq edi,
Sen meni aldadıñ.
Ah, nege, ne üşin
Sen meni tuğansıñ?
Keregi joq edi,
Sen meni aldadıñ.
Ah, nege, ne üşin
Ömirge keldim men?
Ah, nege, ne üşin
Meni, anam – tudıñ, sen?..
Alañdı köldeneñinen kesip ötip, şatqayaqtağan küyi, sürinipjığılıp, qalalıq ämbebap dükenniñ qasındağı qatar-qatar
qoyılğan sauda söreleriniñ arasına kirip ketti. Onıñ köñilsizdeu
äni tağı biraz uaqıt estilip turdı da, sälden soñ ol da basıldı.
Japalaq Kremldiñ üstine köterilip, baqşağa qaray uştı, sonda kelip qalıñ ösken butaqtardıñ arasına qondı da, jañağı äyel
siyäqtı eñirep jılap qoya berdi, auıq-auıq uhilep qoyadı.
Jıpırlağan juldızdardıñ arasında qalıqtağan Ay säulesi
Tau qulağan
Kreml kümbezderin, munaralardıñ uşar basın, şatırlardı
küñgirt jıltıratıp körsetedi, kenet japalaq alıstan talıp jetken muhittağı kitterdiñ dem alğanın estigendey boldı. Qayda
asığıp baradı eken olar, ne üşin? Äyteuir, solarğa bir tınım joq.
Tolqındar da şarşau degendi bilmeydi.
ÜIII
«Tribyun» gazetine beretin maqalanı birşama eñserip tastadı, endi tek qorıtındı bölimin jazu ğana qaldı. Biraq maqalanı
tämamdauğa tayağan sayın, Borktıñ kökeyindegi mazasızdıq ta ulğaya
berdi: Kassandra tañbası qubılısın ğılımi turğıdan tüsindiruge
tım qattı berilip ketken joq pa, köptegen adamdarğa, bälkim
olardıñ basım köpşiligine qazir kassandra-şaranalardıñ bergen
dabılın körmeu, eşteñe estimeu, müldem umıtu üşin ğarıştağı
Filofeydiñ «arandatuşılıq» äreketine qanday jolmen bolsa da
tosqauıl qoyu, söytip odan birjola qutılu äldeqayda mañızdı
bolıp turğan siyäqtı ğoy. Äkki sayasatşı Oliver Ordok naq osını sezinip, tiisinşe jalt burılıp şığa keldi de tabısqa jetti.
Onıñ sayasi jeñiske qol jetkizgenine eş kümän joq. Biraq, bul
jeñisi jalğandıqqa negizdelgen. Al, oğan şın ıqılasımen eltigen
adamdardıñ jappay özin-özi aldauğa urınğanın tüsinui üşin ne
isteuge boladı, buğan olardı qaytip mäjbür etersiñ?
Ordokpen salıstırğanda özine sayasi kürestegi ilkimdilik
jetispeytinin Bork tüsinetin. İyä, endi bular bir-biriniñ duşpanı.
Kütpegen jerden payda bolğan bitispes jaular! Bork munı qalay
ma, joq pa – bäribir şayqassız bitpeydi, bul küresten jaltara
almaysıñ. Ordokqa keregi de osı, añsay kütken armanı – Prezident orındığına böksesin bir tigizu üşin halıqtıñ köz aldında
sayısqa şığudı qalaydı. Tağdır onıñ tilegenin berip tur, kökte
– Filofey, jerde – Bork, qay qalağanıñdı talap jeseñ de, öziñ bil.
Osınıñ bärin oy eleginen ötkize kelip, Bork öziniñ tükke
Şıñğıs Aytmatov
turğısız sayasi oyınğa qalay tartılıp ketkenine, qarsılasına
qum qaptırsam degen tilektiñ kökeyin kernep bara jatqanına tañğaldı. Ordokpen betpe-bet kezdesuge asığıp turğanın añdadı.
Qasına tayap barıp, közine közin qadap turıp, dauısın kötermesten,
biraq jerine jetkizip turıp: «Ne degen zımiyän ediñ!» – deytin
sätti tezdetkisi kelip qulşınıp tur. Sodan keyin jurttıñ bärine
Ordoktıñ pasıqtığın, munday oñbağandı bilik basına jiberuge
bolmaytının, öytkeni, bul äzäzildiñ bilikke kelui boların, eñ
qauiptisi – onıñ äzäzil ekenin eşkimniñ tani almaytının aytıp,
jar saladı. «Joq, joq, tap osınıñ keregi joq, – dep oyladı Bork
öz oyınan özi şoşınıp. – Meyli, prezident bola ma, basqa bola
ma – özi bilsin, tek meni aralastırmasa bolğanı! Joq, joq, mağan
sayasi küres qol emes, meniñ mindetim – Kassandra tañbası turalı
şındıqtan jaltarmaq bolıp, adamdardıñ qorqaqtıq tanıtarın,
jarılğalı turğan şiqannıñ betin bürkey salu – öz sorın odan äri
asqındıra tüsu ekendigin olarğa tüsindirip beru. Biraq, şındıq
qanşa qorqınıştı bolsa da, oğan közimizdi taydırıp äketpey,
tura qarau kerektigine, tığırıqtan şığar jol izdeu kerektigine
olardı qalay sendiruge boladı?!»
Bork taza auamen dem almaq bolıp balkonğa şıqtı, tüngi aua
salqın eken, küz de kelip qalıptı-au, – qarañğıda japıraqtar tınımsız sıbdırlap tur, boyın diril biledi. Ay tım tömen turğanday, avtokölik jolındağı toğaydıñ uşar basına ilinip qalğan
sekildi. Bork toğay sırtında ornalasqan, teñiz jağasındağı beles-beles qum siyäqtı töbeşikterdegi golf alañın eske aldı,
burındarı sol jerge barıp dop oynaytını bar edi.
Qızıq, kenetten esine erterekte körgen bir tüsi oraldı. Tüs
degen de şın bolğan oqiğa siyäqtı qayta-qayta oyğa orala beredi
eken. Birde ol, sodan onşa köp uaqıt ta ötken joq, tüsinde golf
alañında jürgenin körgen, tün işi, ay säulesi tögilip tur, özin eminerkin sezinedi jäne äldenege riza bolıp jür, bir qızığı – doptı
qanşa ursa da ornınan qozğalmaydı, ne uşıp ketpeydi, ne domala-
Tau qulağan
maydı; qulaşın sermep qanşa ret urdı, qanşama tırıstı, dop sol
ornında äli tur. Bir kezde aspannan kafedrada birge jumıs istegen
professor, marqum Maks Frayd tüsti. Kettik, Ayğa uşıp barayıq,
deydi, ol jaqta keremet alañ bar, aydağı golf oyının oynaymız.
Makske erip, bul da uşıp keledi, alañnan köterilip ketti, artında
Djessi jügirip kele jatır, munı keri qayt dep şaqıradı. Özi ebildebil jılap jür. Osınday da tüs boladı eken? Qızıq, biraq oylap
qarasañ, kädimgi tüs qana. Maks ekeui jaqın dos bolğan, ol astrologiyä siyäqtı tılsım närselermen äuestenetin. Golf oynağanda
qanday eseppen utatının nemese utılatının juldızdarğa qarap
boljamaq boluşı edi. Keyde boljamdarı durısqa şığıp jatadı, biraq köbinese äriptesteri onı «siqırşı» dep mazaq qılatın.
Mümkin o düniedegi Makstiñ ruhı, özi aytatınday, buğan jağımsız
astrologiyälıq faktordıñ äser etui mümkin ekenin bilip, dosın
aman-esen saqtap qalu üşin munı Ayğa uşıp ketuge şaqırıp
jürgen bolar. Tüsine kirgeni de aldın ala eskertkeni şığar.
İyä, eger Maks tiri bolsa, mitingidegi qayğılı oqiğadan keyin tün
işinde buğan, Nyuberige jetip keler edi ğoy. Budan eşteñe şıqpasa
da meyli, biraq Maks sonday adam bolatın, azdap alañğasarlau, biraq
basqanıñ qinalğanına ol da qosa küyzeletin. Keyde Djessi än salıp, ol royalmen süyemeldeytin. Djessi küluşi edi: «Bob, seniñ
dostarıñnıñ bäri Maks siyäqtı, – klassikalıq nusqadağı külkili
ziyälılar. Jalpı, senderge äldebir taqualar ordenin quru kerek
edi, sen ordenniñ bastığı, äldebir qasañ qağidanı ustanatın ustaz
bolasıñ, al, körkem Maks seniñ oñ qolıñ bolıp, bärin bir özi tındırar edi. Sonda sender tek ğılımda ğana emes, basqa jağınan da
özderiñdi körsete alar ediñder». Bayğus Maks, ol Djessige iştey
ğaşıq bolatın, keyde munı añğaldıqpen aytıp qalatını da bar
edi:
«Tıñda, Robert, sağan şındıqtı tura aytayın, sen mağan bul
ömirde ülken kedergi keltirdiñ».
«Ne bolıp qaldı?!
Şıñğıs Aytmatov
«Eger sen bolmağanda, Djessidige onı süyetinimdi aytatın
edim».
«Mümkin äli de keş emes şığar?»
«Joq, munı oğan tek sen müldem ömirde bolmasañ, äldebir
subekti retinde joq bolsañ ğana ayta alamın».
«Tıñda, olay bolsa, buğan ister amalıñ joq. Subekti retinde
bul ömirde barmın».
«Men de sonı aytıp turmın. Mağan qanday kedergi keltirgeniñdi
endi tüsingen şığarsıñ?»
«Maks, dosım-au, ömiriñdi tım oñaylatıp jibergiñ keledi eken.
Öz şamañdı osı subekti bar kezde sınap körmeysiñ be, äytpese,
bäri seniñ qalağanıñday bolıp tursa, onıñ ne qızığı bolmaq!»
«Joq, seniñ qasıñda mağan bitiretin eşteñe joq. Müldem».
«Nege olay deysiñ? Äyelder seni qurmet tutadı – öziñ körnekti
adamsıñ, körkem jigitsiñ, äsirese mototsikl aydağan keziñde
jurttıñ bäri senen köz almaydı. Onıñ üstine, mağan qarağanda
äldeqayda jas emessiñ be».
Men – mototsikl aydaymın, al, sen – älemge atıñ belgili
ğalımsıñ, men mototsikl aydaymın, al, sen – bay adamsıñ,
kitaptarıña komaqtı qalamaqı alasıñ, ılği baylar turatın Nyuberide äsem üyiñ bar, äyeliñ violonçelde Bah pen Bethovendi oynap beredi, al, men mototsikl aydap jüremin, sen sändi Nyuberigolfte dop oynaysıñ, al, men mototsikl aydaymın; sen Kreml
men Aq üyde söz söyleysiñ, al, men mototsikl aydaymın…»
«Toqta, toqta, Maks, öziñdi sonşama tömenşiktete berme. Mototsikl aydağannan basqa da tındırğan şarualarıñ bar emes pe, al,
mototsikl aydau – ötken is qoy. Sen öz salañda – sayasi geografiyä
boyınşa tanımal ğalımsıñ, bükil planeta qolıñda tur. Mäsele
tek planetada ğana emes, planetada ne jumısımız bar! Bayqap
söyle, osı äñgimemizdi polyak äyelderiniñ arasındağı eñ suluı
– Anna estip qalsa ne bolar edi, seni de küyeu dep jürmin-au dep
ökinip qalmay ma?! Şataqtıñ kökesin sonda köresiñ! Olay bolsa
Tau qulağan
sağan mototsikl de kömektese almaydı! Al, ol osı uaqıtqa deyin
aldanıp kelgen bolıp şığadı!»
«İyä, Robert, aqırı tuzaqqa tüsirip tındıñ meni. Anna turalı
aytqanıñ ras. Biraq, planeta turalı pikiriñmen kelise almaymın.
Sayasi geografiyäda bärin bilu kerek, äytpese onımen aynalısıp
keregi joq. Bul – bärin qamtitın erekşe ğılım. Men onı aqparat
banki dep atar edim. İyä, bul turğıdan kelgende älemdegi eñ bay adammın. Jiırmasınşı ğasırdıñ Rotşildimin. Bärin bilemin, bärin
tüsinemin, biraq odan ne payda? Köktegi Quday da bärin biledi, bärin
köredi, bärin tüsinedi, biraq eşteñe istey almaydı deydi ğoy…»
Sol adam qazir joq. Jol apatınan qaza taptı, özi de ılği
asığıp jüruşi edi... Anna tez qartayıp ketti. Uldarı üylenip,
bölek şıqqan. Djessi men Anna telefonmen söylesip turadı,
keyde kezdesetini de bar. Soñğı ret Anna osı jazda kelgen. Bäri
birge golf alañına barıp, taza aua jutıp, boy sergitip, oyındı
qızıqtadı. Uaqıttı birşama jaqsı ötkizdi, sol jaqta, golfklubtıñ meyramhanasında tamaqtandı. Ötken kezderdi, Maksti
eske alıp, biraz äñgime ayttı… Ol da osı jerdi jaqsı köretin.
Qolı bosasa boldı, osında keluge tırısatın…
O, bayğus dosım Maks Frayd. Qazir bolıp jatqan jäytterge,
jurttıñ bäri aqılınan adasıp, eseñgirep qalğan kezde ne aytar
ediñ, közqarasıñ qanday bolar edi. Közge körinbeytin tuqım-tek
dauılı bäriniñ astañ-kesteñin şığardı. Ekiniñ biri: köp adamdar
siyäqtı tüyequs siyäqtı basıñdı qumğa tığıp jiberip, bäri ötip
ketsinşi dep, eşteñeni körmegen bola qalasıñ ba, älde Qudaydıñ
közine tike qarap, onıñ bul eskertuin nazarğa alasıñ ba – öytkeni,
Quday tek eskertip qana qoyadı, ne isteytinimizdi özimiz şeşuimiz kerek. Maks Fraydtıñ bul sözi ras bolıp şıqtı. Onıñ tüsine kirip
jürgeni de tegin emes. Demek, aldın ala osını sezip, alañdağan
boldı. Munıñ basın şırğalañğa tüsuden saqtap qalğısı kelip,
Aydağı golf alañına şaqırğanı da sodan…
Endigi jağday ne bolar eken, is jüzinde, Ordok mäseleni basqa
Şıñğıs Aytmatov
arnağa burıp jiberdi ğoy, qoğamdı aldap soğıp, olardıñ nazarın
basqa jaqqa audardı, onıñ üstine, qaharmandıq ataqqa ie bolu üşin
jurttıñ aldında munı, Borkti sayasi jekpe-jekke şaqırıp otır.
Endi bul da dayındalıp, onıñ şaqıruın qabıl aluğa, Kassandra
tañbası turalı öz sözin aytuğa tiis, Filofeydi köpirgen köp söz
ben sayasi saudağa saludan qorğap qaluı kerek. Ordoktıñ bul isin
osılay demegende qalay atauğa boladı?! Qudayım-au, tüngi sağat
eki bolıp qalıptı ğoy, dep esin jidı Bork, jumısqa kirispesem
bolmas. Dereu äreket etu kerek. Şeginetin jer joq.
Kabinetine qaytıp kele jatıp, bir sät kire beristegi aynağa közi
tüsti. Uyqısızdıqtan közi qızarıp ketipti. Janarında jan qinalısı
men mazasızdıq bar. Şaşı da müldem ağarıp ketken. Äyteuir,
bireulerdiñ jaltırağan basınday bolıp müldem tüsip qalmağanına
şükir. Jaqında ğana qasına ergen nemistermen, şuıldağan jurnalistermen birge däl janınan jüzip ötken Reyndegi jartas siyäqtı
käri eken-au özi, olar munımen suhbattı däl solay – «Käri jartastıñ
tolğanısı» dep atağan, munıñ köp uzamay Atlant muhitınıñ üstimen
uşıp ötetinin, sol kezde Filofey monahtıñ nayzağayı jarq etip oynap, dauıl tuğızarın, jurttıñ bäri älemdik üreyge boy aldıratının, osı ırdu-dırdudı paydalanıp, sayasi sahnağa mına saytannıñ
sapalağı – Oliver Ordok şığa kelerin qaydan bilsin. Qaytemiz,
şayqasqa şıqpasaq bolmaytın siyäqtı ğoy…
Bork kompyuterdiñ aldına endi ğana otıra bergen, bireudiñ ayaq
dıbısı estildi. Tömennen Djessi köterilip keledi eken.
– İyä, haliñ qalay? – dep suradı ol tabaldırıqtan attay bere.
– Jaman emes, jumıs istep jatırmın, – dep jauap berdi bul,
äyeline ayaq astınan oyına orala ketken älgi tüsin aytıp beruge bir
oqtaldı da, aynıp qaldı.
Djessi şarşañqı körinedi, biraq janarında äldebir uşqın
oynap tur.
– Sağan kedergi keltirmeyin dep edim, Bob, biraq öziñdi tañğaldırğım kelip tur.
Tau qulağan
– Meni tañ ğaldıru qiın şığar.
– Mine, sağan biraz qağaz äkeldim. Bälkim paydağa asıp qalar.
– Bul nemene?
– Fakspen keldi. Kimnen dep oylaysıñ? Entoni Yungerden.
– Entoni Yungerden be? – dep qaytalap suradı bul. – Oğan ne
kerek eken? Ne jazıp jiberipti?
– Tüsinesiñ be, men sağan telefonnıñ bärin ayırıp tastadım
dep edim ğoy. Bizben habarlasu üşin qanşama äurelengenin osıdanaq payımday ber. Biraq, bulay boların kim bilgen? Holldağı faksti
ayırıp tastaudı umıtıp ketippin, tipten, oyıma kelmepti. Birdeñe
sıtır-sıtır etetin siyäqtı, qarasam, bir buma qağaz jatır. Mine,
oqıp körşi. Är betke: «Quday üşin, tek faksti öşire körmeñizşi!»
– dep jazıptı. Onıñ faksi äli de kelip jatır, toqtar emes. Ne boldı eken? Beyşara jigitke janım aşıp ketti. Sen mınanı oqi tur,
qalğanın tağı äkelemin.
Bul bir kütpegen jañalıq edi. Tüngi sağat eki boldı. Al, bir
jigit uyqı degendi umıtıp, bas almastan qağaz jazıp, onı fakspen
jöneltip jatır. Munımen nebäri bir-aq ret telefonmen söylesken,
tanıs deuge de kelmeytin Entoni Yunger degen jigit. Biraq, saylau
aldındağı mitingide Yunger köp sözdi köpirtip turğan Ordoktı
auzınan qağıp, toqtatpaq bolğan kezde, munısınıñ säti tüspese
de, öz tañdauın jasağan bolatın, özi Ordoktıñ komandasınan bola
tursa da, barşa jurttıñ köz aldında köseminen qol üzip, onıñ
sayasi qurbandığınıñ jağına şıqtı. Onıñ miting ayaqtalğannan
keyingi jağdayı ne bolğanın közge elestetu de qiın emes. Ordoktıñ
özi men onıñ senimdi jaqtastarı Yungerdi satqın dep ayıptağanı
kümänsiz. Eger burın Ordoktıñ qoldauımen mansabımdı ösiremin
be dep ümittengen bolsa, endi bul turalı umıtqanı abzal.
Tanıstarı sausaqtarın şoşaytıp külip jürgen şığar: osınday
da bola ma eken, öz jolın özi kesken aqımaqtı qarañdar! Sodan
keyin ol Ordok masqara qılğan, mitingige jinalğan jurtşılıq
özderiniñ jauı dep tanığan adamğa kömektespek boladı, bul üşin
Şıñğıs Aytmatov
qanşama küş-jiger kerek. Bork özin Entoni Yungerdiñ aldında
kinäli sezindi, degenmen, işi jılıp sala berdi. Burın buğan eşkim
eşqaşan sırtınan qamqor bolğan emes, öytkeni, bul ärdayım öz
bilgenimen jüretin jäne küş-qayratı da jeterlik bolatın. Al,
endi ringke zorlıqpen süyrep şığarılğan, körermendi külkige
keneltu üşin köpşiliktiñ aldında masqarası şığıp tayaq jegen,
ringten süyretilip äzer tüsken bul jurtqa qarauğa beti barmay, tisin
şıqırlatıp, qaytadan şayqasqa şığu üşin ayağına turmaq boladı,
biraq endigi şayqasqa öz erkimen, täuekelge bel baylap şıqpaq.
Sondıqtan da, osınıñ bärin tüsingen Yunger är bettiñ basında
jalbarına ötinipti: «Quday üşin, tek faksti ayıra körmeñizşi!»
«Mister Bork, üyiñizdegi telefondardıñ bärin nelikten
öşirip tastağanıñızdı tüsinemin, – dep jazıptı Yunger. – Sizdiñ
mazañızdı aluğa eşqaşan batılım barmas edi, biraq meni de
tüsiniñiz. Eger qazir aldıñızda tizerlep turıp aytar sözimdi eñ
bolmasa faks arqılı bolsa da öziñizge jetkize almasam, men üşin
bul şın mänisinde ölimmen teñ. Saylau aldındağı mitingide
bolğan masqaradan keyin öz-özimdi qoyarğa jer tappay jürmin, däl
qazir eşteñeden tayınbas edim, tipten eger sodan birdeñe şığatın
bolsa, kisi öltiruge de barmın. Osınday sumdıqtı moyındap
otırğanım üşin keşirersiz. Biraq, Ordokqa qatıstı osı bılıqqa
Sizdi tartqan, jurttı aldap, soñına ertu üşin osınday pasıqtıqqa
barudan arlanbağan osı azğın sayasatşınıñ mergendigin körsetu
üşin jurttıñ aldına alıp şıqqan nısanası boluıñızğa
järdemdesken men bolıp otırmın ğoy. Jılamsıramay-aq qoyayın,
keşiriñiz, biraq şıntağımdı tistey almay qor bolıp otırğanım
ras: kimge qızmet körsetip kelgenmin, kim üşin bel jazbay eñbek
etkenmin, osınşama körsoqır äri aşıq auız añqau bolğan özimniñ
de obalım joq! Biraq, äñgime men turalı emes, Quday üşin, keşire
köriñiz. Äñgime aldağı uaqıtta ne isteu kerektigi turalı. Kassandra
tañbasın qaytemiz?! Men…»
Osı jerden bir bet tausıladı da, kelesi bet tağı da älgi
Tau qulağan
jalbarına ötinuden bastaladı: «Quday üşin, tek faksti ayıra
körmeñizşi!»
«Sonımen, mister Bork, endi ne isteymiz?
Osı iske qatıstı sayqımazaqtıñ mindetin atqarğanıma
qaramastan, özimniñ keybir oylarımdı bildiruime ruqsat etiñiz.
Mümkin munıñ da paydası tiip qalar.
Mister Bork, bul qanşama auır bolsa da aytuım kerek. Sizge
osınday usınıs jasap otırğanım üşin aldın ala keşirim ötinemin.
Biraq, qazir mağan şeginer jer joq. Sizdiñ aldıñızdağı ayıbımnan arıla almaytınım belgili, sondıqtan endi mağan bäribir.
Meniñ aytqalı otırğanım, kerek bolsa, Ordoktı sizben oñaşa
söylestim degeni üşin ötirik ayttı dep ayıptauğa boladı. Bul
äñgimeniñ eşbir kuägeri joq jäne boluı da mümkin emes. Siz onımen telefon arqılı söylestiñiz. Mümkin müldem söylespegen
şığarsız, söylesken künde de basqa närseler turalı aytqan bolarsız. Bul – onıñ, Ordoktıñ öz täsili. Masqarağa masqaramen jauap beru kerek. Bul äñgimeni eşkim jazıp alğan joq. Men munı
anıq bilemin. Buğan men kepil. Munı öziñiz şeşiñiz. Eger büytuge
de boladı dep tapsañız, halıqtıñ aldında onıñ aytqanın joqqa
şığarudı özim uyımdastıramın. Aqparat quraldarı munday
jemtikke özderi-aq üymeleydi.
Biraq, ärine, kürestiñ basqa da joldarı bar. Eger Siz, mister
Bork, Filofeydiñ oyları durıs ekendigine anıq senimdi bolsañız,
jäne aqiqat üşin öz pikiriñizdi qorğap qaluğa bel busañız, onda
men, öz kezegimde, sizben birge aqırına deyin baruğa äzirmin, ärine,
bul orayda meniñ tek qosalqı mindet atqararım belgili ğoy. Sizdiñ
atqosşıñız boluğa jarar edim dep oylaymın. Al, eger Siz jaltarudan bas tartsañız, onda aşıq şayqasqa şığuıñızğa tura keletini
kümänsiz.
Jağday bılay qalıptasıp otır, qazirgi sätte Siz maydandağı
jalğız jauınger, jeke batır bolıp tursız, ğarış taquasınıñ
jağına aşıq şıqqan, onıñ aqırzamandıq tujırımın quattaytın
Şıñğıs Aytmatov
bükil planetadağı birden-bir adam öziñiz boluıñız da ğajap emes.
Saylau aldındağı mitingide, Ordoktı bir adamday qoldağan
«birtutas halıq maydanında» bolğan jäytten keyin Filofeydiñ
aşqan jañalığın qoldap pikir bildiruge niet etui ıqtimal
azşılıqtıñ özi de auızdarın jauıp, ündemey qaları kämil. Al,
halıqtıñ köpşiligi…»
«Quday üşin, tek faksti öşire körmeñizşi!!!
Sonımen, mister Bork, mitingidegi saylauşılardıñ auanına
qarağanda, halıqtıñ basım köpşiligi, ökinişke qaray, elimizdiñ
bükil turğındarı boluı da ğajap emes, Kassandra tañbasın
anıqtau jönindegi ğarıştıq täjiribege qarsı. Adamdar kassandra-şaranalar turalı estigisi de, bilgisi de kelmeydi, äyelder
baqılau-säulesi arqılı özderin äldekimniñ teksergenin qalamaydı.
«Alfa-Beysboldağı» mitingide bolğan oqiğa turalı habardı
barlıq aqparat agenttikteri taratıp jatır. Osınıñ arqasında
Ordoktıñ tanımaldığı barlıq ştattarda kürt köterilip ketti.
Qazir ol osı tabısınıñ izin suıtpay, adam quqığın qorğaudıñ
mızğımas küzetşisi, äyel-ananıñ ejelden beri kele jatqan qasietti
märtebesine kirşik keltirmeytin qırağı saqşı bolıp, qayda –
meyli Jerde, meyli ğarışta bolsın – neşe türli Filofey siyäqtı
arandatuşılarğa qarsı ayausız küres aşatını turalı mälimdeme
jasap ülgerdi. Sizdiñ fotosuretiñizdi, mister Bork, däl qazir barlıq
telearnalardan körsetip, tiisti tüsindirme berip jatır. Mäskeuden
Filofeydiñ de sureti tabılıptı, onı da körsetude.
Men munı Siz tek telefondardı ğana emes, teledidardı da
ajıratıp tastağan bolar dep payımdağandıqtan jazıp otırmın.
Älgi mitingidegi janjaldıñ saldarı qanday bolğanın, endigi oqiğa
qalay örbip bara jatqanı turalı bilip otıruıñız kerek. Bul ürdis
barğan sayın küşeye bere me dep qorqamın, öytkeni, ol baqılaudan
şığıp ketken…»
«Quday üşin, tek faksti öşire körmeñizşi!!!
Sonımen, mister Bork, bul ürdis baqılaudan şığıp ket-
Tau qulağan
ken, sondıqtan, meniñ oyımşa, Siz eñ aldımen, öziñiz üşin – bul
jağdayda qanday ustanımdı basşılıqqa alıp, qanday is-äreketti
tañdap alatınıñızdı şeşuge tiissiz. Öytkeni, «Tuqım-tek qorın
baqılauğa alu» degen atau da berilip qoyğan jäytke qarsı jappay narazılıq bildiru de bastaluı ıqtimal. Eger Siz «Tribyun»
gazetine arnap maqala dayındap jatsañız, onı redaktsiyäğa öziñiz
aparmay, fakspen be, telekspen be jöneltkeniñiz jön nemese
bireuden berip jiberiñiz, äytpese, meniñ estuimşe, redaktsiyänıñ
aldında qoldarına plakat ustap, öz talaptarı men urandarın duıldasa ayğaylap turğan ereuilşiler jürgenge uqsaydı. Olar gazet
ğimaratın täulik boyı küzetemiz deytin körinedi. Munday jağdayda
politsiyänıñ elirgen tobırdı auızdıqtay almauı da ğajap emes.
Keşiriñiz, bul jañalığım jaysız tigen de şığar.
Tağı da qaytalaymın: Siz maydan dalasındağı jalğız
jauıngersiz. Filofey – ğarışta, qarsılastarı oğan qol jetkize
almaydı, biraq onıñ öz odaqtastarımen tize qosıp, belsendi türde
äreket etuge mümkindigi joq. Qanday joldı tañdap alarıñızdı
öziñiz şeşiñiz.
Siz mäseleniñ işki mänin tüsinbegen nemese özderiniñ bir
sättik müddesi üşin tüsingisi kelmegen, bolaşaqqa tükirip qoyğan,
bul ömirge uaqıtşa ğana kelgen äldekimder siyäqtı emes, bul
jañalıqtıñ mañızın birden tüsinip, qoldau bildirdiñiz. Siz
jalğızsız, munıñ özi de tek jalğız adamnıñ atqaratın mindeti.
Märtebesi biik jetistikke jetu köbinese jalğızdardıñ nesibesine
jazılatını nelikten ekenin men bilmeymin. Qalay bolğanda da özim
Sizben birgemin, mümkindinşe Sizge järdemdesip, qolımnan kelgenin isteuge dayınmın, aldında jazğanımday, men buğan Ordokqa
Filofeydiñ jañalığı turalı naq Sizben söyles dep usınıs
jasağanım üşin özimdi Sizdiñ aldıñızda kinäli sezingendikten
ğana emes, eñ aldımen, Filofeydiñ oyları özimniñ de kökeyime
qonğandıqtan, onıñ jäne Sizdiñ adamzattıñ bolaşağına şın
jürekten alañdauşılıq tanıtqandarıñızğa riza bolğandıqtan
barmaqpın. Mümkin osı sätke deyin adamzat adasıp kelgen şığar,
Şıñğıs Aytmatov
al, qazir öz-özimizge: ne piğılıñdı tüze, ne äldeqaşan ölip bitken
mamonttar tärizdi paleologiyälıq däuirge qayta oraluğa dayındala
ber deytin uaqıt jetken bolar.
Keşiriñiz, mına paraq tağı da tausılıp qaldı!»
«Quday üşin, faksti öşire körmeñizşi. Men äli bärin aytıp bolğan joqpın… Mister Bork, keşiriñiz, istiñ mänine
köşuge tırısayın. Meniñşe, erteñgi – joq, endigi bastalıp ta
ketipti ğoy, bügingi kün talay närseni anıqtauğa tiis. Qazirdiñ
özinde şulı habarlar men qauesetter qarqındı türde taralıp jatır. Osı dauıldıñ ığında ketpey, oğan qarsı tura
alatın birden-bir närse – Sizdiñ söziñiz, Sizdiñ közqarasıñız,
Sizdiñ senimiñiz ben dälelderiñiz bolmaq. Qalay äreket etpeksiz?
Baspasöz mäslihatın ötkizesiz be? Eger olay bolsa, men onı
uyımdastıruğa atsalısuğa, Sizdiñ qolğanatıñız boluğa dayınmın.
Odan äri. Sizge, Nyuberige tañerteñnen bastap tilşiler attanatın boladı, olar eskertusiz kelui de mümkin. Eger olarmen kezdeskiñiz kelmese, körnektileu bir jerge eşkimdi körgiñiz
kelmeytinin jäne öziñizdi mazalamaudı ötinetiniñiz turalı habarlandıru jazıp, ilip qoyudı umıtpañız.
Men Nyuberide, golf-klubta, qala sırtındağı sayabaqta
bolğanmın. Men turatın Ridingten ol jerge jartı sağatta baruğa
boladı. Qalasañız, jağdaydı talqılau üşin Sizdiñ üyiñizge
keleyin. Osığan baylanıstı Sizge özimniñ mekenjayımdı qosa
joldap otırmın.
Mister Bork, tüngi sağat üşten asıp ketipti. Al, men özimniñ
faks arqılı joldağan osı hattarımdı köre qalsañız, oqitın
şığarsız degen ümitpen äli de tolassız jazıp otırmın. Sizge aytar sözim öte köp! Älemde bolıp jatqan oqiğalar, tipten, kündelikti
baspasözden oqıp jürgen jäytterdiñ özi de örkeniettiñ dağdarısqa
uşırap otırğanın körsetedi. Osınday jağdayda ömirge säbidiñ
keluiniñ özi mina töselgen alañğa şıqqanmen birdey. Biraq, sol mina
töselgen alañnıñ özi qayda ornalasqan: adamdardıñ niet-piğılı
Tau qulağan
men is-äreketinde me, älde älemdik ilimderdiñ qatpar-qoynauında
ma nemese kündelikti tirşiliktiñ özinde me – munı naqtı aytıp,
sausaqpen şuqıp körsetu mümkin emes.
Jaña ğana teledidardan körsetti: Mäskeudegi Qızıl alañda
– Reseyde bolğanımda men de sol jerde qıdırğandı unatatın
edim – jantürşigerlik oqiğa boldı. Ereuilge şıqqan eki jaq
qaqtığısıp qaldı: bireuleri Äskeri-önerkäsip keşenin qaytadan
qalpına keltirudi, ekinşi jaq – konversiyänı qoldaydı. Qaqtığıs
kezinde bir jap-jas qız özine-özi qol jumsap, qaptağan halıqtıñ
köz aldında örtenip öldi. Qaraudıñ özi qorqınıştı. Tilşiler bul
qaqtığısqa älgi qızben birge kelgen student jigittiñ qolındağı
plakatqa jazılğan uran türtki boldı dep tüsindirip jattı. Älgi
plakatta… Qazir jalğastıramın… Bul paraq ta tausılıp qaldı».
«Quday üşin, faksti öşire körmeñizşi, Qızıl alañda ne
bolğanın aytıp beruim kerek…
Mister Bork, mäsele mınada, sol plakatta: «Adam ömirge
qaru-jaraq jasau üşin kelmeydi!» – dep jazılıptı. Ärine,
munday mälimdeme Reseyde «qorğanısşılar» dep atalatın, memleket pen qoğam, qısqaşa aytqanda, tağdırdıñ özi – qumalaqtay
qorğasın oqtan bastap («qorğanısşılar» şığaratın munday
oqtıñ jalpı sanın älemdegi halıqtıñ sanına şaqsaq, adam
basına jüz oqtan keledi eken) dıbıstan jıldam uşatın
uşaqtarğa, alğaşqı buyrıq berilisimen-aq qurlıqaralıq zımırandardı uşıruğa dayın turğan, kün demey, tün demey muhit
tübin küzetken atom süñguir qayıqtarına deyin adam balasın
qırıp-joyatın quraldar şığaratın äskeri önerkäsip salasınan
jumıs tauıp berip otırğan adamdardıñ aşu-ızasın tuğızğan.
Älgi ozıq oylı student bul – qıruar qarjı men uaqıttı tekke ketiru dep eseptegenge uqsaydı. Bizdiñ Amerikadağı Äskeriönerkäsip keşeni de naq osılay bağalanuğa tiis. Ol da öz qızmetin
qorğanıs turğısındağı müddeler arqılı aqtay otırıp, özimiz
siyäqtı adamdardı qırıp-joyatın qaru-jaraq şığarumen aynalısadı.
Şıñğıs Aytmatov
Biraq, ekinşi jağınan, älgindey qisınğa säykes, şetinen qırıp
tastauğa layıqtı, sol üşin tolıp jatqan qaru-jaraq şığaruğa
mäjbür bolıp otırğan «özimiz siyäqtılar» da perişte emes, olar da
baqayşağına deyin qarulanğan jäne özderiniñ asa joğarı bağalı
ideyäları üşin (qazir eñ äserli ideyä – ultşıldıq bağıttağı oylar),
ädilet ornatu üşin jäne özderiniñ ekonomikalıq müddeleri üşin
– bul da eñ soñğı orında turğan joq – bärimizdi qırıp tastauğa
dayın.
Söytip, şeñber tuyıqtaldı. Bul şeñber eşqaşan aşılğan
emes jäne bul tuyıqtan şığar jol eşqaşan tabılıp körgen joq.
Osınıñ bärin sezingen student qalay qinalmasın, bälkim adam
balasınıñ sanası oyanıp, alğaş tildese bastağan kezden beri oyında jürgen, soğıs pen qaru-jaraqtıñ aqıl-oydan üstem tüsip,
saltanat quruı üzdiksiz jalğasıp otırğan barşa uaqıt boyı janın jep kelgen ayaulı armanın barşağa jariyä etudi maqsat tutıp,
öz qolımen plakatqa qalay jazbasın! Reseyde sutegi bombasın
jasap şığarğan Saharov ta osını tüsingen bolatın – tüsindi de,
tağdırına qarsı şığıp, ömir boyı aynalısıp kelgen isinen öz
erkimen bas tarttı.
Jer betindegi qaru-jaraqtıñ sanı jıl sanap artıp otır,
barlıq jerlerdegi barşa elderdiñ bäri de qarulanuğa tırısadı. Jükti äyelderdiñ mañdayındağı Kassandra tañbası osını
eskertip turğan joq pa, anasınıñ qursağında jatqan kassandraşaranalardıñ ünsiz qarsılıq bildiruiniñ sebebi de osı emes pe?
Älemdegi ömirge kelgen är adamnıñ ülesine eñ kemi jüz oqtan keler bolsa, ne öluge, ne öltiruge aldın-ala ükim şığarılıp qoysa,
şarasız şarana ömirden bas tartpağanda qaytpek?! Älgi student
bul turalı qalay aytpasın?! Qızıl alañda özin-özi örtegen bayğus
qızdıñ bir kezde anasınıñ qursağında jatıp, zar qaqsağan jan
ayğayın eşkim estimey, eşkim nazar audarmay, ömirge öz erkinen
tıs zorlap äkelgenin endi uğınğanın, onıñ da bir kezdegi kassandra-şarana ekendigin kim joqqa şığara aladı?! Biraq onıñ
Tau qulağan
aqırzamandı sezinip ah urğanın kerek qılıp jatqan kim bar?
Osı orayda ideologiyälıq jağınan kökeyge qonıñqıramaytın
bir oydıñ uşığı şığadı: eger adamzat eşqanday qaru-jaraq jasap
şığarmay, soğıs degenniñ ne ekenin bilmey damığan jağdayda ne
bolar edi? Sonda da qazirgi küyimizde qalıp, örkenietimiz tura osılay qalıptasar ma edi, älde Jer betinde basqa ömir saltanat qurıp,
adamnıñ özi de sapalıq turğıdan müldem özge jan iesi bolar ma
edi? Älde damudıñ munday jolı äu basta-aq jaramsız dep tabıldı
ma eken? Olay bolsa, munıñ sebebi nede, onıñ üstine, adamğa aqıloydıñ özi de joğarıdan berilmey me, al, sananıñ biologiyälıq damudan tıs ekendigi tağı belgili emes pe?!
Mine, ğarışqa qaşıp ketken Filofey ğalamdıq qupiyänı
bürkep kelgen perdeniñ bir şetin säl ğana aşpaq bolıp edi, adam
balası öziniñ tılsım qarğısqa uşırağanın bilgisi de kelmeytini
belgili boldı.
Mister Bork, eger Filofey aşqan jañalıq narazılıqtan basqa
eşteñe tuğızbağannıñ özinde de men oğan bäribir senemin. Barlıq
jerde de adam janınıñ toqtausız azğındap bara jatqanına baylanıstı burınğıdan da tereñdey tüsken ruhtıñ aqırzamandı sezinip
qinaluın tek osımen ğana tüsindiruge boladı.
Armyandar men äzirbayjandardıñ arasında pälen jıl boyı
jürgizilgen soğıstan köz aşpağan Qarabaqta dala komandirleri dep
atalatın käzzaptar oqqa uşqan şeyitterdiñ mäyitin satumen aynalısatının bilgen kezde, Quday bizdi ne üşin jarattı eken osı degen oyğa amalsız berilesiñ. Marqumdı jerleu üşin tuıstarı men
jaqındarı onıñ öli tänin satıp aluğa tiis. Munı olar bizneske
aynaldırıp alğan! Öligin satıp, payda tabu üşin öz jauıngerin
özi arqasınan atıp öltirgen oqiğalar da bolğan. Osı turalı gazetten oqığan kezde basım aynalıp, qulap qala jazdadım. Osınday
zulımdıqtardan adamdardıñ janı men täni azıp-tozıp, tuqım-tek
qurılımı birtindep özgerip, keler urpaqtı sorlatuı äbden mümkin
emes pe?!
Şıñğıs Aytmatov
Aqılğa sıyımsız qatigezdiktiñ tağı bir körinisin mısalğa
keltireyin. Türkiyänıñ bir qalasında Salman Ruşdige qoldau
körsetuge arnalğan ädebietşiler mäslihatı ötkizilip jatqan meymanhananı örtep jiberipti. Konferentsiyäğa qatısuşılarmen birge
qarapayım turğındar da tiridey örtenip ölgen. Osınıñ bärin teledidar kameraları tüsirip alğan: qonaqüy örtenip jatır, tiridey
küyip bara jatqan adamdar, äldene istemek bolıp ersili-qarsılı
jügirisken ört söndiruşiler, solarmen qatar – alañda uran salıp
turğan masayrağan jastar. Olar ört qoyuşılardı madaqtap, bir
orında sekirip, bilep jür, judırıqtarın kökke bilep, atoy salıp
qoyadı, osı surapıl körinisten tura jınıstıq qumarı qanğanday
mäz-meyram boladı. Sol jastardıñ kekke tolı, alaburtqan
jüzderine ajal örtiniñ säulesi tüsip tur. Telekameralar bärin
tüsirip jatır. Biraq, bul körkem kino emes!
Qayda qarap jürmiz, ne bolğan bizge? Germaniyäda tiridey
örtelgen türikter üşin de biz öz-özimizge osı suraqtı qoyuğa tiis
emespiz be?.. Bul turalı öziñiz de gazetterden oqığan şığarsız?..
Munday zulımdıqtardıñ tizimin äli de jalğastıra beruge boladı, birinen biri ötedi, bul turğıda üzdiksiz jalğasıp otırğan
bir ağım bayqaladı: ärtürli elderdegi jauızdıqtardıñ jan
şoşırlıq sipatı barğan sayın artıp keledi. Osınıñ bäri jinala kelip, adamzattıñ tuqım-tegine ziyändı äser etetinin Filofey
däleldep berdi.
Men burın aqıl-oydıñ Ğalamdıq mindet atqaratınına
senetinmin, biraq onıñ özi de Zulımdıqtıñ qolındağı mäñgilik
kepildikke alınğan amanat bolıp şıqtı. Künderdiñ küninde azattıq alar ma eken ol? Kassandra tañbası da bizge osını eskertip,
osı turalı zar qağıp otırğan joq pa?!
Keşiriñiz, mister Bork, fakstegi qağazdı auıstıruım kerek…»
«Mister Bork, Quday üşin, aşulana körmeñizşi, meniñ oylarım tım şubalañqı bolıp ketken şığar, bul Sizge qızıqtı bolıp körinbey me dep qorqamın. Biraq, bügin tünde jan sırımdı
Tau qulağan
tügel aqtarğalı turmın. Sizdiñ qalay qinalıp otırğanıñızdı
tüsinemin. Siz üşin qauiptenip te turmın, sonımen qatar, Sizdiñ
erligiñizge de senemin.
Qazirgi jağday turalı tolğana kelip, mınaday baylam jasadım: Filofey orbitada jürgenimen, Jer betinde bolıp jatqan
oqiğalardan tıs qalmaq emes. Eger Siz qarsı bolmasañız, onımen
şuğıl türde baylanısqa şığudıñ joldarın qarastırğan jön
siyäqtı; tehnikalıq turğıdan bul öte qiınğa tüsedi, degenmen,
özimniñ telekompaniyälarda jäne ğarış instituttarında jumıs
isteytin dostarım arqılı osını istep köruge tırısuğa boladı.
Siz buğan qalay qaraysız? Eger kelisim berseñiz, mağan aytarsız,
sonda men Sizge munı qanşalıqtı jüzege asıruğa bolatının habarlar edim.
Aqırı, meniñşe, eñ bastısı mınau. Filofeymen baylanısqa
şığu ne üşin kerek, onı teleekrannan körip, amandıq-saulıq
surau üşin emes şığar?! Meniñşe, ol Kassandra tañbasın qanday
jolmen anıqtağanı jäne onıñ basqanı emes, naq osı qursaqtağı
şarananıñ bolaşaq ömirden bas tartuın bildiretinin qalay
däleldemek ekendigi turalı suraqtarğa jauap beruge tiis jäne
onıñ jauabı dayın ekendigine eş kümänim joq. Onıñ Rim papasına joldauınan munı anıq tüsine almaysıñ. Osı turğıda belgili
bir jäyttiñ ayağına deyin aytılmağanday bolıp körinetinin öziñiz
de añğarğan bolarsız. Bul suraqtı oğan basqa adamdar da, äsirese
biolog-ğalımdar qoya aladı dep oylaymın. Sondıqtan, Filofeydiñ
osınday tüsiniksiz jäytterge anıqtama berip, suraqtarğa jauap
qaytarğanı öte mañızdı bolsa kerek.
Filofeymen baylanıs ornatudı mağan tapsırıñız. Sizdi
üyretetin men emes, ärine, biraq bul üşin qajetti filosofiyälıq
negizdeu jağın öziñiz oylastırarsız.
Bizge Oliver Ordoktıñ tobır arasında tuğızğan pikiriniñ
saldarlarımen qaqtığısqa tüsuge tura keledi. Tağdırımız solay bolğan şığar. Biz jeñip şığuğa tiispiz. Sol tobırdıñ öziniñ
igiligi üşin!
Şıñğıs Aytmatov
Sizge şın berilgen Entoni Yunger.
P. S. Eger meniñ mekenjayım – üydegi fakstiñ nömiri, telefonım, turağım – kerek bolıp jatsa, osı qağazdardıñ arasınan tabasız. Qızmet telefonına habarlaspay-aq qoyıñız, endi onda barmaymın...»»
IH
Tañğı sağat tört jarım boldı. Robert Bork jazu üsteliniñ
üstinde jatqan faks qağazdarına ün-tünsiz üñilumen äli otır.
Djessi de osında, bul qağazdardı ol da oqıp şıqqan.
– Quday-ay, bul ömir ne bolıp ketti özi, ne bolıp jatır! – dep
qaytalay beredi.
– Sen barıp jatsañşı, – dep aqıl berdi oğan küyeui.
– Eger oñaşa qalğıñ kelip tursa, kete bereyin. Biraq bäribir
uyıqtay almaymın. Mazam bolmay tur. Munıñ bäri öte mañızdı
ekenin tüsingenmin, biraq osınşama şielenisip keter dep oylamap
edim. Ne aytarımdı da bilmey turmın.
– İyä, Djessi. Entoni Yunger durıs aytadı. Öte durıs, – dedi
Bork oylanıp. – Onı bizge tağdırdıñ özi jiberip otır. Onıñ
pikiri – jas urpaqtıñ pikiri. Ömirge degen közqarası da basqa.
Äreket ete de biledi eken. Bul birden bayqalıp tur. Mısalı,
men osı maqaladan basqa – munıñ özi tım kölemdi bolıp ketti,
tutas bir betti alıp şıqpasa jarar edi – eşteñe isteu kerek dep
oylamas edim. Ekeumiz esik-terezeni tars jauıp alıp, üyimizde
ün-tünsiz jatırmız. Biraq, bolıp jatqan oqiğalardan tolıq
at-tonımızdı ala qaşuımız mümkin emes. Ordok arandatıp
otırğan…
– Durısı – şınjırınan bosatıp qoya bergen!
– İyä, şınjırınan bosatıp qoya bergen ıza-kek – surapıl küş.
Ordok qara tobırdı Filofey ekeumizge sanalı türde qarsı qoyıp
otır.
– Al, sen öziñe qarsı şığıp otırğan sonşama adamdı
Tau qulağan
öziñdiki durıs ekendigine sendire alamın dep oylaysıñ ba?
– Men öz pikirimnen bas tartpaymın. Özimdiki durıs ekenin
däleldeuge tırısamın. Biraq, aqırı ne boların aytu qiın. Kassandra-şaranalar qubılısınıñ sırı aşıluı qalıptasqan
tüsinikke, qazirgi ömir süru saltına, oylau jüyesiniñ qasañdığına
auır soqqı bolıp tiedi. Kassandra-şaranalardıñ aqırzamandı
sezinuin moyındau – bärine bastan-ayaq, eñ aldımen, sayasi jäne
äleumettik qurılısqa, moraldıq qundılıqtarğa kümän keltiru
bolıp tabıladı. Barlıq qağidalardı bir-aq sätte büytip küyrete
salu qursağına bala bitken äyelden bastap Ordok siyäqtılarğa
deyin eşkimge de unaması sözsiz. Öşpendilikke ulasıp otırğan
narazılıqtıñ şığu sebebi de osı.
– Biraq, olar öşpendilik örtin tutatıp otırğan Filofeydiñ özi
dep jür ğoy!
– İyä, olar onı qaskünem dep tanidı. Men üşin ol – jaña
payğambar, al, basqalar onı äzäzil dep esepteydi. Jol ayırıqta
turmız: ne burınğışa bärimiz de tük körmegendey öz-özimizdi aldausıratıp jüre beremiz, ne kassandra-şaranalardıñ sanı köbeyip
bara jatqanınıñ sebepterin anıqtap, aqırzamandı boldırmau
üşin jumıstanatın bolamız. Däl qazir adamzattıñ aldında turğan
mindet osı.
– Öziniñ bul jañalığı adamdar üşin aspanda tağı bir kün şığa
kelgendey oqıs äser etedi dep Filofeydiñ özi de jazıp otır. Biraq,
bul ekinşi kün adamdardıñ san ğasırlardan beri qalıptasqan
ömir saltın buzıp jiberedi emes pe! Onıñ üstine, senderdiñ
qarsılastarıñ Filofeydiñ täjiribesi adam quqığın buzu boladı
dep ayıptap otır. Budan auır ne bar?! Buğan ne ayta alasıñ?
– Joq, bul adam quqığın buzu emes! Meniñşe, olay emes. Qazir
men naq osı turalı jazıp jatırmın. Oqıp şığuıña boladı.
Kassandra tañbası turalı bilu – bizdiñ parızımız, qoğamnıñ da,
är adamnıñ da, eñ aldımen, jükti äyelderdiñ mindeti, kerek bolsa,
qursağındağı şarana aqırzaman belgisin berip jatır ma, joq pa
Şıñğıs Aytmatov
osını tekseruge ol äyeldiñ özi müddeli boluğa tiis. Uaqıt öte kele
kassandra-şaranalarğa qatıstı statistikalıq derekter äleumettik
körsetkişterdiñ eñ bir eleulisi bolmaq, qoğamnıñ jağdayı men
damuınıñ deñgeyi turalı soğan qarap qorıtındı şığaruğa boladı.
– Aytalıq, Robert, men buğan keliseyin. Al, eger basqalar munı
qabıl almasa şe? Eger sağan eşkim senbey qoysa qaytesiñ?
– Bul köp jağınan qazirgi jağdayğa, qoğamda qalıptasıp
otırğan jalpı ahualğa baylanıstı. Entoni Yunger öte durıs aytıp otır, iyä, bul dauğa Filofeydiñ özin de tartpasa bolmaydı.
Onıñ eñ bastı däleli – ğılımi baqılaudıñ derekteri bolmaq, sonıñ
kömegimen kassandra-şaranalardıñ bul belgisi aqırzamandıq sipat alıp otırğanı anıqtaldı ğoy. Ol osı derekterdi jariyälauğa
tiis. Söytip, biologiyälıq faktorlar men olardan şığatın
filosofiyälıq qorıtındılardı baspasöz mäslihatında ma eken,
äyteuir, tağı da jurtşılıqtıñ nazarına usınu kerek. Filofeydiñ
öziniñ tikeley efirge şığuı ayırıqşa mañızdı! Eger Yunger
öziniñ bul oyın jüzege asıra alsa, öte jaqsı bolar edi. Men munı
tolıq qostaymın. Qazir oğan faks jibermekpin, sodan keyin ne boların köre jatarmız…
Bir tünniñ işinde jüdep şığa kelgen ekeui tağı da ünsiz qaldı,
üsterinde halat, şaştarı qobırap ketken, müldem basqa adamdar
siyäqtı – alğaş ret bular tüni boyı uyıqtamay alañdaumen şıqtı,
kündelikti tirlikten tıs äldebir qaterli oqiğa tönip kele jatqanday.
Ğalamdıq keñistik ulğayğan kezde östip talay närseniñ tas-talqanı
şığatın bolsa kerek.
Terezeden jarıq säule quyılıp tur, tañ da atıptı.
Bul kün de keşegidey aşıq ta nurlı bolatın türi bar, biraq
küzdiñ lebi de seziledi. Jılı jaqqa qaytuğa jinalğan qustardıñ
qiqulağan dauısı emis-emis estilip tur. Robert Bork olardıñ şoq
toğaylı qırattardıñ, golf-alañınıñ üstimen aynala uşıp,
qurğaqqa jaqındağan sayın aqjaldana beretin tolqındar tı-
Tau qulağan
nımsız urğılağan muhit jağalauın boylap, kökjiekke siñip
joğaların köz aldına elestetti; solarmen birge alıs-alıs
jaqtarğa sapar şegip, basqa bir qiırlarğa uşıp keter me edi,
biraq kenetten ömirlik mañızdı bolıp şığa kelgen mına mäseleni
qayda qoyarsıñ.
Bul älemde bulardı eşkimniñ umıtpağanı, umıtpaq tügil, maza
bermeuge bekingeni ertesine tañerteñ-aq belgili boldı. Aldımen
Çikagodağı qızdarınan faks tüsti. Erikanıñ da abırjıp, qattı
alañdap otırğanı bilinip tur: «Tüni boyı senderge habarlasa almay
qoydım. Telefondarıñdı ayırıp tastapsıñdar, faks bir bosamay
qoydı. Papa, ne bolıp jatır? Osığan nesine aralasıp jürsiñ? Çikago buırqanıp jatır. Eldiñ bäri qarsı. Djon ekeumiz esimizden
tanıp qala jazdadıq. Jalınıp suraymın: qoyşı osını. Mama,
sen qayda qarap jürsiñ?!»
Djessi, ärine, burınğıdan beter mazasızdanıp ketti:
– Ne isteymiz, Robert? Sen onıñ äkesisiñ. Qızıñ alañdap otır,
özi bolsa ekiqabat. Küyeu balamız da ökpeli şığar. Djondı tüsinuge
boladı: ol – direktorlar keñesiniñ müşesi, onday qızmettegi adam
saq boluğa tiis. Bul turalı da oylauımız kerek.
– Durıs, bäri durıs, – dep amalsız kelisuge mäjbür boldı
Bork. – Biraq, däl qazir ne ayta alamın? Bul bir äulettiñ arasında şeşile qalatın mäsele emes. Şirkin, solay bolğanda ğoy!.. Tınıştal, Djessi. Erikağa özim jazıp jiberemin, telefon soğamın,
bärin tüsindirip, tınıştandıruğa tırısamın. Sosın, jastar da
öz basımen oylanuğa tiis emes pe. Ärine, olarğa, äsirese, Djon
üşin eñ aldımen, kompaniyänıñ şaruası örge basqanı mañızdı.
Biraq, ömir degen tek sol avtokompaniyänıñ ayasımen ğana şektelip
qalmaydı, ondağı mäseleler de barşa adam jäne ärkim üşin öte
mañızdı. Aytarı joq, ol ekeui tauıp qosılğan, baqıttı jup.
Biraq, özimşildiktiñ de – bul jağdayda, äleumettik sipattağı
özimşildiktiñ – şegi boluğa tiis, munı öziñ de tüsinesiñ.
– Oy, Robert, sağan tek lektsiyä oqısañ boldı. Jaraydı, qolıñ
Şıñğıs Aytmatov
bosağanda umıtıp ketpey, Erikağa faks jiber, – dedi Djessi şığıp
bara jatıp, iığına jünnen toqılğan koftasın jamılıp alğan.
Yungerdiñ aqılın tıñdap, bireuler kele qalğanday bolsa mazaların almaudı ötinip, osığan baylanıstı keşirim suraytındarın
bildirip habarlandıru jazbaq. Qasına özderi äri it, äri mısıq dep
esepteytin jüni jalbırağan mısıq erip jür, ol şınımen-aq itke
uqsaytın. Äyteuir, bulardıñ oyınşa solay.
Djessi şaşın jüre tarap, mısığına äldenelerdi aytıp,
esikti sart jauıp şığıp ketken soñ Robert Bork aqırı jazıp
bitirgen maqalasın «Tribyunge» jöneltu üşin fakske otırdı, gazet qızmetkerleri redaktsiyäğa kelgen kezde bul material olardıñ
üstelinde jatuı kerek, sonda onı birden öndiriske jiberuge boladı. Maqalanıñ bügigi nömirge basılatınına eş kümäni joq;
tipten ol mätindi tek avtordıñ usınğan küyinde ğana basuğa bolatını, eşqanday özgertu engizbeu kerektigi turalı talabın da qosa
jazdı. Maqalanı dereu jariyälaytınına küdiktenbeuiniñ sebebi
– «Tribyunniñ» basqa amalı da qalmağan bolatın. Filofeydiñ
ğarıştan jibergen joldauın jariyälağannan keyin gazet öz
bağıtınan aynımauı kerek – eñ bolmağanda, öziniñ abıroyın
saqtap qaluğa tiis qoy. Bul da özindik bir teñdesi joq oqiğa bolatın
– gazettiñ äri qaray ömir süru-sürmeui naq osığan baylanıstı…
Odan äri ne boları da belgili. Gazettiñ, Filofeydiñ, endi olarğa
Bork ta – munıñ özi de qosıldı, osı üşeuiniñ töñiregindegi ayausız
qatal şayqas tañerteñnen-aq bastaluğa tiis. Eger är närseni öz atımen atar bolsaq, bul şayqas ömir üşin emes, ölim üşin jürgiziluge
tiis...
Är operatsiyänı bastağan kezde bir şiqıldap qoyıp, telefaks
maqalanıñ är betin qılğıta jutıp jatır. Äyteuir der kezinde
jöneltip ülgergen eken. Kelesi sätte Robert Bork köşede äldebir
jaysız oqiğa bolıp jatqanın añğardı: üstindegi jüni burınğışa
jalbırap, beyne bir dalada qas jauı – äldeqaydan qañğıp kelgen
buralqı itpen qırqısıp qalğanday bolğan mısığı kirdi, itti körse
jüni burınğıdan da ürpiip ketetin. Terezeden köz jügirtken Bork
Tau qulağan
terrasadan üyge qaray jügirip kele jatqan Djessidi kördi, qolına
äldebir kartondar men qağazdardı ustap alıptı. Jüzi quarıp ketken äyeli ıza buğan küyi entigip kirdi. Köşede bireu tamağınan alıp
buındırıp, sodan äzer qutılğan dersiñ.
– Ne boldı, ne körindi sağan? – dep suradı küyeui eriksiz.
– Robert! Sumdıq qoy bul, adam sengisiz! Dalağa şığıp edim,
qaydağı bir jeksurındar, köşeniñ burışına maşinasın toqtatıp
qoyıptı, özderi äli sol jerde tur… Qabırğağağa ne japsırıp
jürgenin qaraşı öziñ!
Djessi qabırğadan sıdırıp alğan, ärtürli boyaumen asığısüsigis jazılğan, adamnıñ namısına tiip, qorlaytın sözderge tolı
qağazdardı qolındağı gazettermen birge üsteldiñ üstine laqtırıp
tastadı. Bul jazulardı körgen Bork ta eseñgirep qaldı. «Borkpen
bir köşede turğanımızdıñ özi masqara!» – degendi körşileriniñ
biri jazğan siyäqtı. Basqa qağazdarda: «Äyelderdi jek köruşi,
jurttıñ jatırına köz tikkiş Bork, bizdiñ Nyuberiden tayıp
tur!», «Nyuberidiñ feminist äyelderi Borktan jiirkenedi!», – dep
jazılıptı. Endi bireuleri budan da asıp tüsedi: «Bork – nağız
silimtik!», «Bork – KGB-nıñ agenti!», «Borktı qaq mañdaydan ata
salu kerek!», «Tar köşede kezdese qalsañ, buındırıp öltiremin,
jeksurın! – Burınğı kassandra-şarana».
– Demek, erteletip kirisuge bel buğan boldı ğoy! – dep miñgirledi
abırjıp qalğan Bork.
– Tañ atpay! Körip tursıñ ğoy, tañ atpay jatıp bastağan! Endi ne
boladı, Robert?! Tağı ne kütip tur bizdi? Aqılğa sıymaydı ğoy bul!
Robert Bork bölmeni kezip ketti, artına qayırıp ustağan eki
qolın sıqırlata qısqanı sonşalıq, auırıp ketti.
– Biz bärine de dayın boluımız kerek, – dedi ol äyeline qatal dauıspen, al özi ayğaylap jibermeuge tırısıp, tistenip alğan. Qanı
basına şauıp, özin-özi äzer bilep turğanı bayqaladı. – Bastaması
mınaday bolsa, budan da soraqısın kütuge boladı. Keşegi miting
bolmağanda, bäri de mädenietti türde ötetin edi. Ordok oqiğanı
müldem uşıqtırıp jiberdi, saytan alğır!
Şıñğıs Aytmatov
– Öziñ körgende ğoy! – dep köşege qaray iegin qaqtı Djessi.
– Türlerinen adam şoşırlıq. Burın kezdestirmegen bireuler.
Temekisin burqıratıp, maşinalarınıñ qasında tur. Mına adam
jirenetin qağazdardı qabırğadan sıdırıp jatqanımda meni mazaq
qılıp ısqırıp, qarqıldap külip qoyadı.
– Türleri qanday özderiniñ? Osı mañda turatın adamdar ma?
– Qaydan bileyin onı. Üsterine kürtke, djinsi kigen, kädimgi
adamdar. Arasında äyelder de bar siyäqtı.
– İyä, tüsinikti, – dep kübirledi Bork, biraq sonı tüsinip turğanı
şamalı bolatın.
– Politsiyäğa habarlau kerek, Robert. Politsiyäğa telefon soq.
Tiisti şara qabıldasın.
– Asıqpa, habarlauğa ülgeremiz. Küte turayıq. Jağday
şielenisip bara jatsa, sonda körermiz.
– Bul degen azğındaudıñ eñ tömengi satısı ğoy! Munday da
boladı dep kim oylağan! Al, sen küte turayıq deysiñ! – Djessi
orındıqqa otıra ketti de jılap jiberdi.
– Djessi, janım, qımbattım! Munıñ ne seniñ, käne, esiñdi
jişı! – dep kübirledi şarasızdanğan Bork äyeline qaray eñkeyip,
al, ol eşteñe ayta almay, eñkildey berdi:
– Eger sen bilgeniñde ğoy! Osını bilgeniñde!
– Qazir däri äkelip bereyin. Qazir, Djessi, tınıştalşı. Qazir
kelemin!
Äyeliniñ jatın bölmesinen däri äkeluge asığamın dep jürip
esikke soqtığısıp qaldı, osı sät edende jatqan büktelgen qağazdı
kördi. Ol munı Djessidiñ älgi qağazdardıñ arasınan alıp, ädeyi
laqtırıp tastağanın tüsindi. Özi aqılınan adasa jazdap jürip,
küyeuine körsetkisi kelmegen bul ne qağaz eken? Munıñ ne ekenin
oqığannan keyin ğana tüsindi. Jiirkenip ketti. «Bork, Filofeyge
artıñdı tos, äytpese ğarışta onıñ äyeli joq qoy!» Tiisinşe
suret te salınıptı. Astına qolın qoyğan: «Sälemmen, Kassandraşarana».
Tau qulağan
Işki aulağa, öziniñ tastan jasalğan bağına qalay şıqqanın
bayqamay qaldı. Özin-özi munday moraldıq terrorğa moyımauğa
şaqırıp, közsizdikten jäne aqılınıñ azdığınan özderiniñ ne
istep, ne qoyıp jürgenine esep bere almay qalatın adamdarğa
keşirimmen qarauğa tırısıp, osı las-qoqıstan özin joğarı ustauğa
qanşa umtılğanımen, janın janşığan zil salmaq jeñilder emes.
Mine, jetken biigi mınau: burın ärtürli izgi oylarğa berilip, işki
közimen mäñgilikti şolıp, aytıp tüsindire almaytın uğımdardı
ayağınıñ astındağı qumğa äldebir tılsım belgiler tüsiru arqılı
bildirmek bolıp, onısın äyeli külki qıluşı edi, talay uaqıtın
ötkizgen jerde endi mal qulağı estuge arlanatın qorlıqtı bastan keşip, mazaqqa uşırağan küyi ezilip otır. Älde bul öziniñ
tım asqaqtığı men jasına say kelmeytindey jan tazalığı üşin
tağdırdıñ jibergen jazası men mazağı ma eken? Ne degen añğal
edi, älemniñ qanday qatigez de kekşil ekeninen müldem habarsız
eken-au. Endi mine, qartayğanda jiirkenişti boqtıq estip otır.
Kökjiekten köterilgen kün de tükke jaramsız, müldem kereksiz
bolıp körinedi. Eşkimdi körgisi de, eşteñeni estigisi de kelmeydi.
Üyden şıqqanda özi de oylanıp jatpastan ala salğan gazetke
köz jiberdi. Nyuberide şığatın jergilikti gazettiñ şuğıl sanı.
Öziniñ qorşauğa tüsken qasqırday küyde ekenine tağı da közi
jetti. Birinşi bette Oliver Ordoktıñ saylau aldındağı mitingi
ayaqtalğannan keyin ötkizgen baspasöz mäslihatınıñ esebi jariyälanıptı. Bul materialdı Assoşieyted Press agenttigi bergen.
Ordoktıñ birneşe fotosureti basılğan eken, onıñ minberde eki
qolın sermep turğan sätiniñ ülken sureti jeke berilipti. Onıñ:
«Tuqım-tekti bolşevikterşe tazalauğa jol bermeymiz!» – degen
sözi ülken ärippen terilipti.
Mine, onıñ nısanağa alıp turğanı: Filofey orıs, demek, ol
– bolşevik. Aqılğa sıyımsız bolsa da öte tiimdi täsil! Älgi
qağazdardıñ birinde Borktı KGB-nıñ tıñşısı dep jazuınıñ
sebebi endi tüsinikti boldı. Munıñ bäriniñ bastauı bir, sol bayağı
Şıñğıs Aytmatov
sasığan jılğa. Bul turalı äldene aytuğa da, oylauğa da şaması
kelmedi. Jan düniesi qañırap qalğanday.
Äyeliniñ dauısın estigende ğana basın köterdi. Jılap-jılap
beti isip ketken Djessi özin-özi qolğa almaq bolğanğa uqsaydı.
– Mine, jaña ğana Entoni Yungerden şuğıl faks tüsti, – dedi ol
qasına otırıp jatıp.
«Mister Bork, – dep jazıptı Entoni Yunger. – Bizge jedel
türde telefonmen söylesu kerek. Ötinemin, qosıñızşı onı, jauap
beriñizşi mağan. Äñgime ğarışpen teledidar köpirin uyımdastıru
turalı bolmaq. Eger onı jolğa qoya alsaq, adamdardıñ közi aşılar edi. Munday tehnikanı sizdiñ üyge ornata alamız ba, sonı
talqılayıq. Mister Bork, jurttıñ bäri bizge qarsı şığıp jatır, biraq moyımau kerek. Men är 10 minut sayın telefon soğıp
turamın. Sizdiñ Entoni Yungeriñiz».
– Mine, nağız jumıs dep osını ayt. Entoni iske kirisip ketipti!
– dedi uyqısınan oyanğanday bolğan Bork. – Endi telefondardı
qaytadan qossaq ta boladı, Djessi. Meyli, habarlasa bersin, budan
bäribir qaşıp qutıla almaymız. Bükil älemnen qol üzip otıra almaymız ğoy!
– İyä, durıs aytasıñ. Odan keyin tağı bir joldau kelip tüsti,
– dedi Djessi. Bul fakstı universitet rektorı jiberipti. Ol bılay dep jazadı: «Mister Bork, sizdiñ müddeñiz üşin ötinip turmın,
universitetke kelip lektsiyä oqimın dep jürmeñizşi».
– Bäri tüsinikti, – dedi Bork. – Jür, telefonğa barayıq.
Tañ atqannan bergi köñil birleytin bir jäyt – Entoni Yungerdiñ
telefon soqqanı boldı:
– Mister Bork, dauısıñızdı estigenime quanıştımın. Faks
degen jaqsı ğoy, biraq adamnıñ dauısın estigenge ne jetsin.
– Buğan söz bar ma, iyä! Ärine! – dep jauap qattı Bork dauısın
senimdi şığaruğa tırısıp. – Jubayım Djessi de sälem aytıp jatır sağan, Entoni.
– Öte jaqsı. Ol kisige köp rahmet. Bügin jolıqsaq qalay bolar
eken. Bul öte kerek bolıp tur.
Tau qulağan
– Ol jağın öziñ bil, Entoni, qayda jolığatınımızdı da öziñ
ayt. Seniñ tünde joldağan fakstarıñ bizdi pil süyeginen jasalğan
munarada qamalıp qaludan qutqardı. Öz-özimdi kelekelep jatqanım
ğoy. Al, äri qaray ne isteymiz? Bolaşaqtan ümitimiz bar ma özi?
– Men tutas bir bağdarlama dayındap qoydım. Aldımen
mınanı aytayın, munı bilgeniñiz jön, mister Bork, sizdiñ
redaktsiyäğa joldağan maqalañızdı qazir ğarışqa, Filofeyge jöneltip jatqan boluı kerek, munı birer minuttan keyin
anıqtaymın. Biraq, bul Filofeydi öziniñ jer betindegi alğaşqı,
Sizdi osılay ataudı jön kördim, – ğarıştıq tuqım-tek jönindegi
äriptesimen tanıstıru üşin jasalıp jatqan joq. Sondıqtan,
qazir Filofeydiñ sol maqalamen tanısıp otırğan boluı da ğajap
emes. Biz teledidar köpirin uyımdastırıp, baspasöz mäslihatın
ötkizbekpiz, oğan Filofey ekeuiñiz qatısularıñız kerek.
– Entoni, qımbattım, bul oyıñ mağan unaydı. Biraq, sonı
uyımdastıru jağı qalay bolar eken dep kümändanıp turmın.
Osınşama qısqa merzimniñ işinde bul özi mümkin be?
– Bul jağına alañdamañız, mister Bork! Men de jalğız
emespin. Senimdi dostarım bar, tanıstarım da jeterlik, «Tribyun» bizdi tolıq qoldap otır, kerek bolsa aytayın, ol munı öziniñ
aman qaluı üşin bolsa da isteydi. Eñ bastısı – teleköpir arqılı
jürgiziletin habardı taratuşılar bul aktsiyäğa älemdik teleduman
retinde qızığıp otır, munı az deseñiz, olar jaltır muzda tayğanap,
ornınan tura almay jürgen bayğustardı körsetuden qanşa payda
tabatındarın qazirdiñ özinde eseptep qoyğan. Sondıqtan, barın
salatın boladı.
– Tüsinbedim. Muzda tayğanap jürgen kim?
– Keşiriñiz. Teñeu tappaq bolğan türim ğoy. İyä, biz qazir muzdıñ
üstinde turmız. Bul turalı aytıp jatudıñ keregi joq. Keşiriñiz,
osımen äñgimeni toqtatpaqpın. Uaqıt tığız. Qalğan äñgimeni
maşinanıñ üstinen aytarmın. Biz sizge, Nyuberige bara jatırmız.
Tört adambız, men jäne NASA-da jumıs isteytin, ğarışpen bay-
Şıñğıs Aytmatov
lanıstı jolğa qoyuşı jigitter. Sonımen, tört jigit bolıp eki maşinamen şıqpaqpız. Bir maşinağa – küymeli djipke tehnikalıq
qural-jabdıqtar tielgen. Qalğanın jolşıbay tüsindirermin.
Nyuberige qırıq minuttıñ şamasında, bälkim odan da erterek
jetip qalarmız. Kartadan izdep körip edim, sizdiñ üy «Konferans»
dükeninen jartı mildey jerde ğoy deymin, solay ma?
– İyä, solay, sodan üş köşeden keyin.
– Jaqsı! Al, biz şıqtıq. Sonımen, tek küle körmeñiz, osı
operatsiyänıñ ştab bastığı menmin, Filofey – ğarıştağı marşal, al, siz...
– Men Djessidiñ qasındağı podpolkovnikpin, – dep tauıp ketti
Bork. – Bir minut, Entoni. Tüsinip turmın, uaqıt az, biraq sen jas
jigitsiñ, basqa da jäytter barşılıq, sondıqtan, esiñde bolsın,
ğarışpen baylanısqa şığu jönindegi barlıq şığındı öz moynıma alamın.
– Keşigip qaldıñız, mister Bork. Müddeli telekompaniyälar
bärin özderi qarjılandıratın boldı. Olardıñ da öz közdegeni bar.
Alañdamañız. Bul jağına özimniñ de şamam molınan jeter edi.
Äkem belgili advokat bolğan, sondıqtan… Bul jağına basıñızdı
auırtpasañız da boladı. Siz qazir kassandra-şaranalar turalı,
Filofey turalı oylauıñız kerek.
– Ordok turalı, – dep qosıp qoydı Bork.
– Ol birinşi kezekte tur. Ol da qarap jatqan joq. Bul turalı
jolda kele jatqanda aytarmın. Aytpaqşı, mister Bork, sizge de,
äyeliñizge de üyden eşqayda şıqpauğa keñes berer edim. Dükenge de
barmañızdar. Şıdañızdar. Büginşe üyde bolıñızdar. Ne kerektiñ
bärin özimiz aparamız. Al, şıqtıq.
Köp uzamay joldan habarlastı. Erli-zayıptı Borktar üşin
osı eki aralıqtağı uaqıt tım uzaqqa sozılğanday körindi, beyne bir zattarıñdı alıp poyızğa otırğannan keyin burınğınıñ
bäri artta qalıp, kökjiekke siñip ketkendey, biraq poyız ornınan
qozğalar emes. Kenet olar öz ömirleri basqa qarqın alğanın uqtı
Tau qulağan
– bul qarqınnıñ surı jaman, öte qatal, oqiğalardıñ aralığı minuttarmen ğana ölşenedi jäne tağdırınıñ şeşiletin säti de tayap
qalğan. Äldebir belgisiz, jumbaq tağdır emes, däl qastarına taqap
kelip qalğan duşpandıq oylağan küşterdiñ piğılı men äreketinen
tuındağan tağdır.
– Biz qazir avtomobil jolında kelemiz, – dep habarladı Entoni Yunger. – Joldağı qozğalıs onşa qauırt emes, keptelip qala
qoymaspız, uaqıtında jetermiz dep oylaymın, äzirşe jumıs turalı söyleseyik.
– Tıñdap turmın, Entoni, ne bolıp jatqanın meniñ de bilgim
kelip tur. Djessi ekeumiz bar dünieden bölinip qaldıq qoy, bilesiñ
be, tipten teledidar men radionı da qosqan joqpız.
– Mister Bork, aldausıratpay-aq qoyayın, jağdayımız mäz
emes. Mınanı biluiñiz kerek, barlıq jerde, barlıq elderde qazir
bir-aq jağday bayqalıp otır – bäri jappay qarsı şığıp jatır.
– Mmm, solay de, – Bork telefonnıñ qulağına miñgirledi. – Entoni, meniñ tüsingenim boyınşa, kassandra-şaranalardı ömirdegi
naqtı qubılıs retinde moyındauğa adamdardıñ öresi jetpey
tur ğoy deymin. İyä, ärine, bul psihologiyälıq turğıdan öte auır
soqqı, barlıq ömirlik negiz ataulını tügeldey qayta qarauğa tura
keledi. Odan da munı joqqa şığarıp, kümän-küdiktiñ sur jılanın
tabanğa salıp taptap, janıştap öltirgenniñ özi durıs…
– Däl ayttıñız, – dep jauap berdi Entoni. – Osınıñ mısalı
retinde San-Frantsiskodağı şığanaqtıñ üstinen salınğan köpirdi
alar edim, odan aqau tabılğan, biraq onıñ üstimen äli de jüruge
boladı. Bul jayında oylanıp jatudıñ ne qajeti bar? Tezdetip,
köpir arqılı tasımaldanatın jükti meylinşe köbirek jetkizip alu
kerek, al, sodan keyin köpirdi ne isteuge bolatını turalı basqalar
bas qatırsın. Biraq, mister Bork, sizdiñ nazarıñızdı basqa närsege
audarsam dep edim, – äli de jolda biraz uaqıtımız bar, maşinanı operatorlardıñ bireui aydap keledi, sondıqtan sizben eminerkin söylese beruime boladı, – sonımen, sizge mına bir qızıqtı
Şıñğıs Aytmatov
jäytti aytpaqpın, budan qanday qorıtındı şığaratınıñızdı
öziñiz bilersiz. Men biraz gazetti qarap şıqtım, radio tıñdap,
teledidar kördim, sondağı añğarğanım – Filofeydiñ jañalığına
qatıstı eki birdey jağımsız da duşpandıq ağım payda bolıptı.
Bul jañalıq, eñ aldımen, ultşıldıq örkökirektiktiñ şamına
qattı tigen siyäqtı. İzrailde bul evrey halqınıñ tuqım-tegin
joyıp jiberuge bağıttalğan äreket dep qabıldanıptı. Ondağılar
baqılau-säulelerine qarsı qalqan tauıp, Filofeydiñ ğarıştan
jibergen säulesin darıtpaytın aspap jasap şığaru kerek degen
uran tastap otır. Reseyde quattı narazılıq bildiru ötkizilip, ol
Filofeydi ğarıştan keri qaytarudı talap etken şeruge ulasıptı,
ol taqua emes deytin körinedi, eñ bastısı – bizge bir ret qayta
qurudıñ özi de jetedi, Gaydardıñ reformaların toqtatu kerek,
orıs halqınıñ tuqım-tegine qol suğuğa jol bermeymiz dep şuıldasıptı. Filofey – ğarıştağı Gorbaçev! Ol Amerikağa qızmet
etip jür! Ol Reseydi birjola küyretip tınbaq! – Mine, jappay
elirudiñ soñı qayda aparıp soqtırğanın qarañız.
– İyä, bul öte qiın eken, estudiñ özi auır tiedi, janım qinalıp
ketti. Ne isteuge boladı? – dep tolğandı Robert Bork.
– Äri qaray tıñdañız. Qıtayda bul jañalıqqa müldem basqa
qırınan qarap, munı özderiniñ demografiyälıq artıqşılığına
töngen qater dep bağalaptı. Ol jaqta demografiyälıq turğıdan
özgertu engizuge jol bermeymiz degen uran tastalğan. Al, Ündistanda
Kassandra tañbasınıñ üstin ulttıq tañbamen boyap tastau kerek degen ügit jürgizilip jatqanğa uqsaydı.
– Oy-oy-oy, – dep tañ ğalğanın bildirdi Bork, – ne bolıp ketti
bul, Entoni!
– Biraq, meni tañ ğaldırğanı basqa närse, mister Bork, buğan ne
aytar ekensiz. Gamburgtegi äygili porttıñ mañındağı jezökşeler
men olardıñ qamqorşıları narazılıq bildiripti. Sitsiliyä mafiyäsı Palermodağı teñiz jağalauında bükilhalıqtıq dep atauğa
bolatın şeru uyımdastırğan. Latın Amerikasında özdiginen
Tau qulağan
şıqqan narazılıq bildiru oqiğaları köptep tirkelipti, äsirese,
bul astırtın esirtki öndiretin audandarda jii bayqalğan. Tipten,
pornografiyälıq öndiris te qarap qalmaptı – olar da narazılıq
bildirip jatır. Lañkestik uyımdar men töñkerisşilder – bäri de
qarsı şığıptı. Eger Filofeyge qoldarı jetse, olar onı…
Aytqanday, ärtürli elderdegi äskeri toptar da keyistik bildirip
otır. Al, mınanı müldem tüsine almay qoydım – tipten, atısşabısqa tolı kinofilmderdiñ prodyuserleri de qarsı dauıs
bildiripti.
– Bılay ğoy, Entoni, – dedi Robert Bork, – meniñ payımdauım
boyınşa, bul jerde käsibi-topşıldıq üyirdiñ müddesi basım tüsip
otır. Kez kelgen üyir uzaq ömir sürip, qatarın köbeytkisi keledi.
Men solay der edim. Al, Kassandra tañbası – olardıñ jolındağı
kedergi bolıp tur, bolaşaqta olardıñ keregi bolmay qaluı
ıqtimal, osınday köptegen toptarğa degen qoğamnıñ suranısı
joğalıp ketui ğajap emes. Sondıqtan, özin-özi saqtau tüysigi oyanadı da älgi üyir özi üşin jağımsız jäyt tuğanın qapısız sezedi.
Men olardı tüsinemin. Allo, allo, Entoni, tük estilmey qaldı.
– Men sizdi jaqsı estip turmın, ayta beriñiz, bul közqarasıñız
qızıq eken.
– İyä, solay. Mine, endi durıs estile bastadı. Äñgimemdi
jalğastırayın. Eger Filofey aşqan jañalıqtan keyin adamzattıñ
ömirtanımı özgeretin bolsa, eger adam balası öz-özine basqaşa
qarap, qursaqta jatqan şaranalardıñ dabılına qulaq assa, onda
jeke tulğanıñ özin-özi jaman jolğa itermeleui de eleuli türde
azayatın boladı. Ol kezde jezökşege qamqorşı boluğa eşkim de
umtıla qoymauı mümkin, onday qızmetke suranıs bolmağan qoğamda
jezökşelerdiñ özi de azayuğa tiis, bul Gamburgke de qatıstı. Onday
jağdayda mafiyänıñ, qaraqşılıqtıñ, jalpı qılmıs ataulınıñ
tügel joğalmasına kim kepil – bulardıñ bäri özara baylanısıp
jatqan jäytter ğoy. Eger Kassandra tañbasın qarğıs tañbası
emes, eskertu dep, eñ bastısı – adamdardıñ özin-özi jetildire
Şıñğıs Aytmatov
beruine serpin berer şarttı belgi dep qabıl alğan birneşe urpaq
osı bağıtta aldın ala qimıldap, äreket eter bolsa, onda jeke
tulğanıñ özin-özi jağımsız turğıdan körsetip, zulımdıqqa boy
uruın ayqındaytın tuqım-tektegi kemşilik te joyılar edi de
qazirgidey dağdarıstar tekke ketpegen bolar edi. Endi mınaday
suraq tuadı…
– Mister Bork, ğarışpen baylanıstıratın teleköpir ornatudı jolğa qoya alsaq, osı oylarıñızdı aytar ma ediñiz?
– Nege aytpasqa? Mäsele basqada: meniñ aytatın pikirlerimdi
tıñdağısı, tüsingisi keletinder tabılar ma eken? Älginde öziñ
aytqan narazılıq bildiruşiler de öz bedelinen ayırılğısı
kelmeydi, olarğa turaqtılıqtıñ saqtalğanı kerek. Öytkeni, odan
äri adamnıñ oylau jüyesinde tübirli özgerister jürgiziluge tiis,
qazir kassandra-şaranalar tüysigimen sezip, zäresi uşa qorqıp
jürgen turmıstağı barşa azğındıq pen buzıqtıq ataulı kelmeske ketpek. Onıñ üstine, sanamızdıñ özgeriske tüsui izgi bağıttağı
moraldıq nietter arqılı jürgizilmeydi, bul adamzattıñ aman
qalıp, örkendey beruiniñ birden-bir naqtı şartı bolmaq. Däl qazir
osınıñ bärin köz aldıña elestetudiñ özi mümkin emes.
– Aytqanday, mister Bork, aluan türli dini qauımdastıqtar tarapınan da narazılıq bildirilip jatqanı turalı mälimetter bar.
– Bul da tüsinikti. Kassandra tañbası öziniñ tabiğatı boyınşa,
jalpığa birdey jäne bir deñgeyde äser etedi. Bul orayda kassandraşarananıñ dabılı bärin qamtidı. Al, adamdardıñ top-topqa,
uyımdarğa, ağımdarğa bölinui men özimiz jäne böten bolıp jikteluin,
olardıñ östip özara bölinui men bir-birine qarsı turuın qara basınıñ
qamı üşin paydalanıp jürgenderge kassandra-şaranalardıñ tekke
keregi joq. Olar üşin bul qubılıs tek ayaqqa oralğı bolıp, kesirin
tigizedi, bul tek äldebir sektaşıldarğa ğana emes, ondaylardıñ
bärine jappay ortaq mäsele. Onday küşter Filofey men onıñ aşqan
jañalığın barlıq halıqtardıñ arasında, barşa tilderde ayausız ayıptaytın boladı. Bul jerde tañ qalatın eşteñe joq…
Tau qulağan
– Bul jağınan öziñizben tolıq kelisemin, mister Bork, bul
söziñizden talay jäytke qanığıp qaldım. Keşiriñiz, äñgimemizdi
bir sätke qoya turu kerek. Şuğıl telefon soğıp jatır. Joq,
joq, tutqanı qoymañız. Qazir jağdaydı bilemin, sodan keyin
qaytadan söylesemiz. (Allo, allo. Ne jañalıq? Ras pa? Al, kerek bolsa! Bul onşa jaqsı emes eken. Jaraydı. Tüsindim bärin.
Iske kirisemiz.) Mister Bork, keşire köriñiz, ötinemin. Osındayda aytatınday, qolda bar derekterge qarağanda, jağdayımız
qiındap bara jatqan siyäqtı. Men sizden jergilikti politsiyä bölimşesine habarlasıp, eskertip qoyudı ötiner edim,
dükenniñ qasındağı avtoturaq jaqtan şıqqan bir top ereuilşi
sizdiñ üyge qaray bet alıptı deydi. Belgili jäyt emes pe,
terezeñizdiñ aldına barıp ayğaylap, mazañızdı alğalı jür ğoy.
– Jaqsı, Entoni, politsiyäğa habarlaymın qazir. Äyelim osını
bağana aytıp edi, özim asığıstıq körsetkendey bolmayın degem.
Tañ atpay jatıp üyimizdiñ qabırğasına neşe türli sözder jazılğan
qağazdar japsırıp ketipti. Qazir Djessidiñ özi politsiyäğa habarlaytın boldı.
– İyä, mister Bork, «saqtıqta qorlıq joq» degendi umıtpañız.
Onıñ üstine, özim de jaña ğana estidim, sizdiñ maqalañız basılğan
«Tribyun» gazeti oqırmandardıñ qolına tiip ülgeripti. Şuğıl
şığarılğan sanı.
– Solay ma?! – Borktıñ dausı bul jolı qattıraq şığıp ketti,
jüykesi sır bere bastağan siyäqtı. – Demek, gazetşiler uaqıttı
tekke ketirmegen eken.
– Ärine. Siz körnekti futurologsız, qazir sizdiñ är söziñiz
som altınmen bağalanadı. Maqalanıñ töñireginde qanday aytıs-tartıs tuatının aldın ala añğarıp turmın. Bul – qorşauğa
alınğan qamaldan atılğan alğaşqı zeñbirek. Ordokqa qarsı
atılğan jalğız oq ta osı. Jasıratın nesi bar, osığan qınjılıp
turmın. Sizdiñ jaqtastarıñız mindetti türde boluğa tiis jäne
olar sonşalıq az da bolmas dep oylaymın. Öz betimen oyla-
Şıñğıs Aytmatov
na alatın är adamnıñ kassandra-şaranalar qubılısı turalı
tolğanbauı mümkin emes. Bul – bizdiñ öz-özimizdi tüsinuge degen
umtılısımızdıñ betburıs säti. Budan burın munday jäyt bolıp pa edi?! Osı qubılıstıñ şın mänin tüsingen adamdardıñ
bäri köktemgi qustay sayrauğa tiis siyäqtı edi. Biraq, buğan senimim
kämil – ökinişke qaray, bizdiñ aqılgöylerimizdiñ basım köpşiligi
ağısqa qarsı jüzuden aulaq jürgendi jön köredi. Bizdiñ ziyälı
qauım ökiliniñ bar bolmısı osı – tobırğa qarsı eşqaşan bas
kötere almaydı, dauıldıñ basılğanın kütedi. Al, Ordok bolsa bul kezde qolına alau ustap jügirip jür, adamdardıñ aqıloyı men jan sezimindegi örtti tutatıp ta jiberdi, söytip qara
tobırdı özine bağınıştı etip ülgerdi. Jurttıñ bäri alasurıp
şığa keldi. Top-top bolıp birigip, üyir-üyirge jinalıp, talap
jeytin qurbandıq izdep qutırınıp alğan. Eger jezökşeler de
uyımdasqan türde ereuilge şıqsa, basqalar turalı ne aytuğa boladı?!
– Entoni, keşir, söziñdi böleyin, jasımnıñ ülkendigin paydalanıp, öz sözimdi qıstırıp qalayın. Sen äli jassıñ, jezökşeler
turalı aytqanda külkiñ keledi, munıñdı tüsinemin. Al, mağan
bul öte jaysız äser etti. Ärine, jezökşeler qay uaqıtta da
özderiniñ käsibine säykes äreket etken, biraq olardıñ uyımdasqan
türde jalpaq jurttıñ aldında narazılıq şeruine şıqqanın,
keşirersiñ, birinşi ret estip turmın. Käsibine layıq arsızdığı
men öz isiniñ durıstığına degen nıq senimine qaramastan, bayğus
jezökşeler özderiniñ de ömirdegi jağdaylarğa täueldi ekendikterin
sezinuge mäjbür bolğan. Al, Kassandra tañbası – osılar tärizdi
tuqım-tektiñ qumırasında jatqan kezderinde-aq solıp qalğan
gülderdi joqtaudıñ naq özinen basqa eşteñe emes.
– Olardı ereuilge şığuğa mäjbür etken – resmi sayasattağı
osılardan köp ayırmaşılığı joq jezökşelerdiñ qamqorşıları,
olar basqalardı da osığan itermelep otır. Meniñ oyımşa, qazir
Ordoktıñ özi de abaysızda şişadan şığarıp alğan jındı
Tau qulağan
basqara almay älek bolıp jürse kerek. Munıñ mısalın alıstan izdestirmesek te boladı. Jolda ne bolıp jatqanın körip
kelemin. Köptegen maşinalardıñ bizdi basıp ozıp, quyğıtıp bara
jatqandağı barar jeri – sizder turatın Nyuberi ekenin şamalap
otırmın. Sol maşinadağılardıñ bäri derlik men siyäqtı telefonmen söylesip baradı. Jüzderinen quana qoyatınday eşteñe añğara
almadım. Är maşinanıñ üstinde tolğan adam. Estuimşe, olardıñ
bäri dükenniñ qasındağı avtoturaqqa jinalatın bolıptı.
– İyä, Entoni, munday tobırdıñ jinaluına sodan qolaylı jer
joq.
– Tek sol jerge sıymay ma dep qorqamın. Keşiriñiz, tağı
bireu telefon soğıp jatır. (Allo, iyä, tıñdap turmın, iyä, Entoni Yungermin. Tıñdap turmın. Tüsinikti. İyä, iyä, ayta ber, qulağım
sende. Özim de solay oylap edim. Jaqsı. Mağan udayı habarlap
tur. Tüsindim. Jaraydı). Mister Bork, jaña ğana habarladı, NyuYorktiñ köşelerine de ereuilşiler şığıptı. Äsirese, Birikken
Ulttar Uyımı ğimaratınıñ aldına köp adam jinalıptı. Politsiyä äzer ustap tur eken. Ereuilşiler Filofeydi ğarıştan quıp
şığudı talap etip jürgenge uqsaydı. Bul endi halıqaralıq
aktsiyäğa aynalıp ketti. Bir erekşeligi, olardıñ aldında soñğı
künderi mañdayınan Kassandra tañbası bayqalğan äyelder jürip
otırğan. Mañdayların boyap alıp, qoldarına: «Qarañdar, bizdiñ
mañdayımızğa Kassandra tañbasın basıp berdi! Qutqarıñdar
bizdi!» – dep jazılğan plakat köterip alıptı. Erkek-äyeli aralas
basqa da köptegen adamdar solarmen ıntımaqtastıqtıñ belgisi
retinde mañdayına ayqış-uyqış boyau jağıp alğan. Jağday solay
deydi.
– İyä, Entoni, aytatın nesi bar, bul jaqsılıqqa bastamaydı.
– Kezdesken soñ tağı da äñgimelesermiz. Mine, jetip qaldıq. Eñ
bastısı, mister Bork, qural-jabdıqtardı ornatıp, Filofeymen
baylanısqa şığu, qalğanın oylasa jatarmız.
– Kütip otırmın, Entoni. Üydiñ qasında bireulerdiñ dauısta-
Şıñğıs Aytmatov
rı estiletin siyäqtı. Djessi garajdıñ esigin jabuğa jügirip ketti.
Terezeden körip turmın. Bireuler basseynge tas laqtırıp jatır,
ne degen buzaqılar! Qazir politsiyä da kelip qalatın şığar. Al,
kütemin. Aytpaqşı, keşir, Entoni, Filofeymen baylanıs ornatu
üşin qanşa uaqıt kerek bolar eken?
– Jigitterdiñ aytuınşa, bir sağattay deydi, mümkin säl uzaqqa
sozılatın şığar. Barğasın köremiz onı. Sonda siz Filofeymen
közbe-köz jüzdesip, äñgimelesetin bolasız. Oğan sizdiñ maqalañızdı
fakspen jiberipti, munı mağan arnayı habarlağan. Özimizdiñ strategiyämız ben taktikamız, baspasöz mäslihatın qalay ötkizetinimiz turalı kelisip aluımız kerek. Jaraydı, barğasın tağı söylesermiz.
Kelip te qaldıq, kütiñiz!
Köşedegi şu küşeye tüsti. Maşinadan tüskender men düken
jaqtan şıqqandardıñ asığa basıp kele jatqanı terezeden
körinip tur. Jinalğandar ağaştardıñ tübindegi şarbaqtıñ
qasında äldeneni qızulana aytıp jatır, boyaumen jazılğan plakattarı men urandarın bastarınan asıra bulğap qoyadı. Bäri bir-aq
taqırıpqa jazılğan – bular endi aşıq qorqıtuğa köşipti: «Bork
– sağan ayauşılıq jasalmaydı!», «Jalğan ğılımnıñ qubıjığın
üñgirinde tunşıqtıramız!», «Kassandra tañbasın professordıñ
mañdayına basu kerek!», «Adam quqığın ayaq astı etken adamnıñ
özi de tabanğa taptaladı!», «Lañkes ğalımğa tözimdilik tanıtuğa
mindetti emespiz!», «Bork – ibilistiñ qolşoqparı!», «Filofey men
Borktı qosaqtap darğa asu kerek!» jäne basqalar…
Borktıñ sanası sarsıldı – kim bular, mına adamdar? Bäri
jinalıp osında nege kelip tur, ne üşin? Bir-birin burınsoñdı körgen de, bilgen de emes, tipten bul älemde bar-joğın da
oylamağan adamdar. Mine, sın sağatı soğıp edi – bäri bir jerge jinala qaldı. Endi olar äldebir äreketti kütip köşede şuıldasıp jür – arasında aq tändiler de, qara tändiler de, erkekter
de, äyelder de, jastar da, käriler de bar, bireuleri qolına dauıs
küşeytkiş qural ustap alğan, basqalarınıñ qolında kino jäne
Tau qulağan
fotoaspaptarı bar, köpşiligi radiotelefonmen bireulerge habarlasıp, äldeneni qızu söylesip jatır. Bir qızığı, özi burın
tarihi zertteuler men teoriyälıq maqalalar boyınşa pikir aytıp, körkemsuret kartinalarınan, teatrlıq qoyılımdar men
kinosyujetterden ğana körip kelgen qaterli küştiñ osı ekenine
özin-özi sendire almay qoydı, ol tuındılardıñ avtorları osınday tobırdı suretteuge tırısıp, onıñ is-äreketin aldın ala
boljaudıñ mümkin emestigin tüsinuge tırısatın edi.
Mine, sol qara tobır endi munıñ üyiniñ qasında tur. Tura
şarbaqtıñ qasına üymelesip alıptı, terezeden olardıñ betjüzin de köruge boladı. Neni kütip tur bular, ne kerek özderine? Ne
istemek? Varfolomey tüninen qalğan közge körinbes alau qoldarın
küydirip, Rimdegi ejelgi bülikten beri äli künge deyin umıtılmay
kele jatqan qanğa boyalğan tas kesekterge sürinip, ulı sezimderin
töguge layıqtı nısana tappay, aranıñ Uyasınday gu-gu etedi. Bul
olardıñ kinäsi me, sorı ma, bälkim olardı ayausız jazalau üşin
osında äldebir küş eriksiz aydap äkelgen şığar? Ne isteuge boladı, ne aytu kerek bularğa, aqılınan äp-sätte ayırılıp qalatın,
tayauda ğana fyurerdi körgende alañdı basına köterip urandağan
dauısı kök aspandı titirentip, onıñ qol siltegen bağıtımen
batısqa da, şığısqa da, oñtüstikke de, soltüstikke de tolarsaqtan
qan keşuge attanğan; tabıtta jatqan Stalinniñ kelbetin eñ bolmasa köziniñ qiığımen bolsa da körip qalu üşin birin-biri taptap, kerek bolsa, onımen birge jan täsilim etip, atılğan-asılğan
qurbandardıñ mäyitine tolı qurlıqtıñ üstinen qap-qara köleñke
bolıp uşuğa dayın turğan; tütip jeuden tayınbaytın tobırdan
qaşıp qutılmaq bolıp, uşaqqa äzer mingen İran şahın ustap
alıp qalamız dep tün işinde Tegeran äuejayınıñ uşu alañın
boylap jügirgen bul tobırğa ne aytarsıñ? Essiz qutırınğan sol
tobır kök jüzine siñip bara jatqan uşaqtıñ soñınan qualauın
sonda da qoymap edi, bulardıñ erkine bağınbaytın aspandağı
juldızdar jımıñdasıp tur, öşin ala almağan tobır bolsa älgi
Şıñğıs Aytmatov
uşaqtı dereu keri qaytara körşi dep Allağa jalbarına bastadı…
Mine, sol tobır jaña bir jolayırıqqa tüsipti, endi olar munıñ
üyine basıp kirmek…
Djessi ekeui üydiñ işinde, terezeniñ aldında tur. Ekeuiniñ
äñgimesi auasız keñistikte uşıp jürgen adamdardıñ sözine uqsaydı:
– Tıñdaşı, Robert, mınalar äzildeytin adamdarğa uqsamaydı.
– İyä, müldem uqsamaydı.
– Endi ne isteymiz?
– Olar meni izdep keldi, şıqpasam bolmaytın şığar.
– Ne aytıp tursıñ, Robert?! Esiñ durıs pa?
– Durıs. Olar meniñ özderinen qorqıp, jasırınbaytınımdı
tüsinuge tiis. Mağan olardıñ büytip bülik şığarudan tuqım-tektiñ
azğındauı toqtap qalmaytının, küş qoldanu tek aqırzamandı
jaqındata tüsetinin bilgeni kerek. Men olarğa Kassandra tañbası
– bizge tağdırdıñ jibergen jazası ekendigin aytpaqpın. Kassandraşaranalardıñ ärbir belgisi – bizdiñ bärimizge de qatıstı. Eger osını
tüsine alsaq, onda tığırıqtan şığar jol tabılarınan ümittenuge
boladı. Aldımızda ne barın bilu üşin artımızğa qarauımız kerek.
– Qızıqsıñ, Robert, osınıñ bärin kimge aytpaq bolıp tursıñ,
sonı oylamaysıñ ba. Bul sağan universitette lektsiyä oqu emes. Kim
tıñdaydı seni? Olar munda sol üşin keldi deymisiñ!
– Sodan basqa amalım bolmay tur ğoy.
– Bul qalay? Öziñ aytqan joqsıñ ba, qazir Entoni ğarışpen baylanıstı jolğa qoyadı, sen Filofeydi köresiñ; ekeuiñ bärin talqılap
alasıñdar, keşkisin Filofeymen birge baspasöz mäslihatın
ötkizip, bul mäseleniñ özderiñniñ qalay tüsinetinderiñdi mazmundap
beresiñder. Sol kezde bular da senderdiñ adamdarğa jamandıq
emes, jaqsılıq tileytinderiñdi tüsinetin şığar, äyteuir, özim sodan ümittenemin.
– Seni tıñdap turğan kezde, Djessi, bul aytqanıña tolıq
Tau qulağan
kelisemin, biraq tek seni tıñdap turğan kezde ğana. Öytkeni, mına
turğan adamdar baspasöz mäslihatın küte qoymas. Bularğa dereu
qanday da bir äreketke kirisip, äldebir nätijege qol jetkizu kerek.
Qaraşı öziñ, körip tursıñ ba, adam degen äli de ağılıp kelip jatır, qatarları köbeygen sayın qutırına tüsedi. Äzirşe keşigip
qalmay turğanda men olarmen söylesip ülgeruim kerek.
– Bilmeymin, Robert. Qaterge bas tikkeli tursıñ.
– Qater degen ne ol? Men olarğa Filofey aşqan jañalıqqa
özimniñ qalay qaraytınımdı ğana bildiremin.
– Sen munı öziñniñ maqalañda tüsindirip bergensiñ.
– Ol azdıq etedi. Tipten, müldem äseri joq. Mına kisiler gazet
oqımaydı.
– Robert, mınalardıñ ne istep jatqanıñ qara! Olar seniñ
suretiñdi örtep jatır.
– Meniñ suretimdi me? Men sonşama sayasi kösem be edim?
– Qara! Seniñ fotosuretiñdi köbeytip şığarıp alıptı.
– Ne ayta alamın buğan. Qağazdı qurtqandarı ğana ökinişti.
– Politsiyä qayda jür?
– Politsiyänıñ ne qatısı bar buğan? Politsiyä keldi. Äne, üşeui
köşeniñ burışında tur. Sen olardı bayqamap pa ediñ?
– Tek üşeui ğana kelgen be? Nege ündemeydi olar?
– Olardıñ qolınan ne keledi? Bireuler äldekimniñ suretin
örtep jatır. Onda turğan ne bar.
– Mundaydı teledidardan qanşa ret körip edim. Mine, endi köz
aldımızda bolıp jatır. Beyne bir bizdiñ el emes, Ündistan siyäqtı.
Tura sonday! Oy, Entoni tezirek kelse eken! Qalay oylaysıñ, olar
nege kidirip jatır?
– Bilmeymin. Bul kezde köşede maşina köp. Öziñ de bilesiñ ğoy.
Ekeui qaytadan ünsiz qaldı. Otıruğa da, turuğa da, söyleuge de,
ündemeuge de şama joq.
Şıñğıs Aytmatov
Bul kezde köşedegi tobır qozğalaqtap, guildesip, bäri qosılıp:
«Borktı jauapqa tartu kerek!» – dep ayğaylay bastadı.
Ayğay birden-birge küşeye tüsip, zili de sezile bastadı. Budan
äri şıdau mümkin emestey. Adamdar Rober Borktıñ dalağa şığıp,
özderimen söylesuin talap etip tur. Mañdayın boyap alğan äyelder
payda boldı. Olar «Tribyunniñ» jaña sanın bulğap: «Bork –
jeksurın! Kassandra tañbasın Borktıñ mañdayına basu kerek!
Kassandra tañbası üşin sazayın tartqızamız! Bork – opasız!»
– dep ayğaylay bastadı. Basqa bir top: «Ordok durıs aytadı!
Ordoktiki durıs!» – dep urandauda.
Jağday şielenise tüsti, tobır äbden qozıp alğan. Tärtip
saqtauğa şaqırğan poltseylerdiñ därmensizdigi tanılıp qaldı.
Tobırdıñ arasınan äzer sıtılıp şıqqan solardıñ bireui maşinasınan äldeqayda habarlasıp jatır, şaması, kömek surasa kerek.
Aynalanı tügel toltırıp jibergen tobır birtindep üyge
taqap qaldı. Sığılısqan adamdardıñ ekpinine şıdamay birneşe
orındıq sınıp tüsti, alleyädağı tüngi şamdar ornatılğan
bağanalar tübinen opırılıp qulap jatır. Ayğay basılar emes,
töñirekti tügel jañğırıqtırıp äketti.
Küyeuiniñ üstine pidjak kiip jatqanın körgen Djessi
şıñğırıp jiberdi:
– Qayda barasıñ? Şıqpa dalağa!
Ol äyelin iterip jiberdi. Sol sätten bastap kenet qarauıtıp,
buldırap sala bergen köz janarına sıyıp turğan dünie-älem
burınğı ornınan basqa jaqqa auıtqıp ketken siyäqtı boldı.
Djessi ekeuiniñ közderi uşırasıp qaldı, ekeuiniñ da jan qinalısı
bilinip tur edi. Onıñ dausı äldebir alıs jaqtan talıp estiletin
siyäqtı:
– Toqtatpa meni. Basıma tüskendi köterip aluım kerek.
Qinalğannan Djessidiñ bet-auızı qisayıp ketti.
– Ajalıña bara jatırsıñ ğoy!
Tau qulağan
– Meyli, bola bersin, – dep tunşığa jauap berdi Bork, – bäribir
şığuım kerek.
Kiim ilgişten qalpağın aldı da, batıl adımdap şığar esikke
bettedi. Dalağa şıqtı, özin tıpırşi kütip turğan duıldağan
tobırdıñ ıstıq lebi betin şarpıdı. Sol sät şu ete qalğan dauıstan auanıñ özi dir ete qalğanday. Transparanttar men plakattar
tolqındana qozğalıp ketti, ärkim de öz qolındağı plakatın munıñ
közine şuqıp körsetuge tırısıp jatır. Esiktiñ aldında turğan
bul bolsa, tobırğa tutas köz tastap, eşqaysısın anıq añğara
almay, sasqalaqtay jımiyä beredi. Qalpağın basına milıqtata
qondırdı da, bir sät öziniñ bayağı qalpına qaytadan tüsti – aq şaştı şal, bet-jüzinen qunaqılığı bayqaladı, sığırayta qarağan
nurlı janarınıñ aynalasın äjim basqan, moynı juan, tisi de
bütin. Onı Frankfurt jurnalisteriniñ Käri jartas dep atauı tegin
emes bolatın.
Tobır tına qaldı, Bork birer auız söz ayttı, tolqığannan dauısı kürkirey dirildep ketken:
– Kassandra-şaranalar üşin biz kinälimiz, bizdiñ sorımız da
sol. Biz olardıñ aldında jauap beruimiz kerek!
Bir äyel mısıqtay ırğıp, jaqınday tüsti.
– Al, mınanı kördiñ be, sen?! – dep boyau jağılğan mañdayın
türtip qoydı ol. – Ğarıştağı ibilistiñ mañdayıma qanday tañba
basıp bergenin körip tursıñ ba?! Mine, oqı! Eki äzäzil til tabısa
qalıpsıñdar! – Söytip, futurologtıñ eki betin öziniñ maqalası
basılğan gazetpen sabalay jöneldi. Gazettiñ bıt-şıtı şığıp
jırtılıp ketti, qalpağı jerge tüsip qaldı, onı sol zamat tabandarına salıp taptay bastadı, älgi äyel şıñğıra ayğaylap
jür, şaması, kün sayın as üyde osılay ayğaylaytın bolsa kerek.
– Jazğışın qaraşı munıñ! Biz äli ğarışqa da jetemiz! Filofey sümelekti öz qolımmen buındırıp öltiremin!
Şıñğıs Aytmatov
– Ur onı! Ur! – dep urandadı äyeldiñ ayğayına elirgen tobır.
– Käne, beri äkeliñderşi özin! Süyreñder beri! – dep ayğayladı art
jaqta turğandar judırıqtarın bilep. Ondağan adam jağasına
jarmasa ketti, bäri opır-topır bolıp jatır. Djessi de tobırdıñ
arasında qalıptı, biraq onıñ köz jasın köldetip, jalınıpjalbarınğanına eşkim nazar audarğan joq.
Tobır osı tağılıq äreketti taspağa tüsirmek bolğan bir top
televiziyä qızmetkerin şetke qaray ığıstırıp jiberdi, olardıñ
qural-jabdıqtarı ayaqtıñ astında qaldı. Ajıratpaq bolıp
umtılğan birneşe politseydi de alasurğan adamdardıñ ağını
özimen birge ilestirip äketti. Robert Borktı äldeqayda süyrep bara
jattı, qayda apararı belgisiz. Ärqaysısı onı özine qaray tartuğa
tırısadı, bireuleri tamağına jabıssa, basqaları şaşınan
süyrelemek boladı, eki ezuin jırtıp jibergen, şaldıñ beti äpsätte-aq qanğa boyalıp şığa keldi. Tobır öz-özin de ayaytın emes,
birin-biri taptap, topırlasıp jatır. Osınıñ özi olardıñ aşuızasın burınğıdan beter qozdırıp, jekkörinişin arttıra
tüskendey. Qutırınğan adamdardıñ opır-topırı futurologtıñ
baqşasında, tura äuizdiñ janında bolıp jatqan, bir kezderi osı
jerde, qumnıñ üstinde ol öziniñ qupiyä belgilerin sızıp, Ğalamdıq
ruhtıñ tılsımına boylamaq bolatın, tobırdıñ talauına da osı
jerde tüsti. Gülzardağı şırmauıqtıñ boylap ösui üşin qağılğan
budırlı temir şıbıqtı julıp alğan bireui ebin tauıp, Borkqa
barınşa jaqın keldi de bar küşimen basınan salıp jiberdi. Brok
ışqınıp qalıp, basın qos qoldap ustağan küyi şalqasınan tüsti,
qanğa malşınıp, qol-ayağı qalş-qalş etedi, beyşara şaldı urıpsoğu sonda da toqtalğan joq.
Osı sät tobırdıñ arasında jaña bir adamdardıñ payda
bolğanı bayqaldı, äldebir ekpindi küş topırlağan halıqtı
jan-jaqqa laqtıra ığıstırıp, Borkqa jaqındap keledi. Bular,
aqırı eşkimge kereksiz bolıp qalğan ğarış baylanısın jolğa
qoyu üşin kelgen Entoni Yunger men sonıñ kömekşileri bolatın.
Tau qulağan
Olar ölesi bolıp soqqığa jığılğan Borktıñ qasına tez-aq jetip
keldi.
– Kim munı istegen?! Kim?! – dep ayğayladı Entoni Yunger
qolına ilikken adamnıñ bärin serpe laqtırıp. – Qanişerler! Bäriñ
de qılmıskersiñder sender!
Köşeniñ osı betine qonu üşin tömendep kele jatqan politsiyä
tikuşağı körindi. Qañğalaqtıñ şuılı adamdardıñ ayğayın basıp
ketti, küşti jel köterildi. Bul bir dıbıssız kinodağı mılqau
körinis tärizdi edi – tobır ün-tünsiz qutırınıp jür. Tikuşaq
qonğannan keyin işinen qolına şoqpar ustağan politseyler jügirip
şığa bastadı. Tobır sonda ğana esin jinağanday boldı. Bäri janjaqqa bıtırap qaşa jöneldi. Köpşiligi dükenge qaray, özderiniñ
maşinalarına jügirip baradı. Birqatarı maşinaların jantalasa
burıp, qutırınğan jıldamdıqpen tura qaştı. Birneşe minuttan
keyin bäri sap tıyıldı.
Entoni Yunger men eki kömekşisi Robert Borktıñ dal-dulı
şıqqan denesin köterip keledi, endi bireui esinen tanıp, sürinejığıla äreñ kele jatqan Djessidi qoltığınan demep alğan.
Olar politseylermen birge tikuşaqqa köterildi, sodan keyin
Yungerdiñ kömekşileri qaytadan tüsip, özderiniñ ğarış baylanısın ornatu üşin äkelgen qural-jabdıqtarı tielgen maşinalarına otırdı, tikuşaq äuege köterile bastadı. Üydiñ töbesinen
joğarı tik köterile uşqan ol qalağa qaray bet aldı. Töñirek tügel
tıp-tınış bola qaldı.
Aynalada eşkim joq, qiyälşıl futurologtıñ orındıqtarı
şaşılıp, şam ornatılğan bağanaları qulap jatqan, tastan
ornatılğan baqşası tobırdıñ tabanında taptalğan, esik-terezi
julınıp, qirap-bülingen üyiniñ qasında bir adam da qalmaptı.
Bul – talqandaudan keyin qulazıp qalğan qu medien bolatın.
Tikuşaq Robert Borktıñ unatatın golf alañınıñ üstimen
uşıp baradı, tayauda ğana osı kün säulesi nurın tökken keñ de ja-
Şıñğıs Aytmatov
sıl alañ tüsine kirip edi, marqum dosı Maks Frayd onı ay säulesine
şomğan golf alañına şaqırğan.
Tikuşaq qalalıq auruhanağa bağıt tüzedi…
Entoni Yunger esinen tanıp jatqan Robert Borktıñ betine üñile
eñkeydi. Köylegimen basın tañıp, sorğalağan qanın toqtatpaq boladı. Qanğa malşınğan köylekpen tañılğan basın tizesine qoyıp,
älde de ümitin üzbey, jüzinen tirşilik nışanın bayqauğa tırısıp keledi. Bir zamat futurologtıñ jüzine qan jügirip, qabağı
bolar-bolmas dir ete qalğanday körindi, Yunger onıñ közqarasın
añğarğanday boldı. Mümkin, Borktıñ özi de Yungerdi tanığan şığar.
Ekeui birin-biri alğaş ret körip, sol sätte-aq birjola qoştastı.
Mäñgilikke. Robert Borktıñ bası sılq etip qulap tüsti…
Yunger eñirep jılap jiberdi. Djessi sulıq jatqan küyeuine
tük uqpastan tesile qarap qalğan. Politseyler qamığa bastarın
şayqap, özderiniñ de qayğırıp turğanın bildirmek boladı.
Tikuşaq auruhana ortalığına qonu üşin tömendey bastadı,
biraq endi bäri keş bolatın…
***
Bul kezde muhit ta tulap jatqan. Aua rayın boljau qızmeti
kompyuterlik arnalar arqılı Atlantika jağalauında qattı dauıl turatını turalı eskertu taratıp jattı. Atlant muhitınıñ
üstimen uşqan uşaqtarğa jaysız tidi, äue kemeleriniñ komandirleri
jolauşılardan beldikterin tağıp aludı, orındarınan turmaudı
ötinip, uşudı basqaratın jer betindegi orındarğa sapardıñ
kürdeli bolıp ketkeni jayında habarlay bastadı. Jolserik qızdar
jımiğan boladı, biraq sonıñ keregi de joq bolatın, – Atlantika
qaljıñdaudı bilmeydi…
Tek ğalamdıq radarlar – kitter ğana qaşanğı ädeti boyınşa, özderin qinağan jäytterdiñ, özderi qabıldağan Ğalamdıq
jañğırıqtıñ sırın şaşpastan, tırnalar tärizdi üşburış tüzip,
Tau qulağan
talmastan jüzip baradı. Muhit bolsa, olardıñ qatarın buzıp,
özderin jan-jaqqa bıtıratıp jiberuge tırısıp älek. Biraq, olar
auır tolqındardı qaqırata jarıp, birese suğa kömilip, birese
qaytadan su betine şığıp, bağıtınan aynımay jüzip baradı…
Qanday küş aydap baradı olardı, qayda, ne üşin jüzip baradı
eken?
Al, Mäskeudegi Qızıl alañda tün ortası bolıptı. Japalaqtıñ
uaqıtı da jaqındap qaldı. Ol äli Spas munarasındağı sağattıñ
tübinde qalğıp otır. Öziniñ üyrenşikti uşıp şığar uaqıtın
tağatsızdana kütude. Bügin ädetten tıs bir mazasızdıq boyın bilep alğan… Älemde bir jaysız oqiğa boldı. Sonı sezip otır…
Tağı bir zulımdıq jasalğan boluı kerek…
Şıñğıs Aytmatov
H
Şuğıl jariyälanğan «Ğarış-Jer» baspasöz mäslihatı sol küni
belgilengen merziminde ötkizildi, barlıq jetekşi arnalar boyınşa
taratıldı.
Biraq, soğan deyin telekompaniyälar «efir aldındağı dauıldı»
bastan keşirdi. Futurolog Robert Borktıñ qaza tapqanı belgili
bolğannan keyin älemniñ är tükpirinen telefon soğılıp, suraq
jauıp ketti, äsirese, osı şulı baspasöz mäslihatın tikeley habar
retinde taratudı josparlağan ulttıq kompaniyälar suraqtı qarşa
borattı. Bul oqiğanıñ saldarı qanday bolmaq, Filofeymen
teleköpir ornatudıñ säti tüser me eken, onımen kim äñgimlespek,
jalpı, endi baspasöz mäslihatın kütudiñ jöni bar ma özi – osı
suraqtardıñ jauabın bäriniñ de dereu bilgisi keledi.
Jer şarı bolsa, öziniñ mäñgilik aynalısın toqtatar emes,
uädeli sağat ta jaqındap qaldı… Jurttıñ bäri sonı tağatsızdana
tosıp otır…
Aqırı, teleekrandardıñ betinde asığa kütken jazular da şığa
bastadı. Sodan keyin diktor äyel belgili ğalım Robert Borktıñ
qaza tabuına älem jurtşılığınıñ qanday pikir bildirip otırğanı
men buqaralıq aqparat quraldarınıñ osığan baylanıstı ne
jazıp jatqanın habarlaudı telekompaniyä öziniñ borışı dep
esepteytinin ayttı.
Baspasöz betterinde berilgen tüsindirmelerdiñ birjaqtı
bolğanın da ayta ketken jön. Üyrenşikti köñil aytu men qayğığa
ortaqtasu turalı äbden jauır bolğan sözderden keyin diktor äyel
öziniñ mısqılın barınşa jasırmaq bolıp, munısı közqarasınan
bayqalıp turdı, öziniñ aytuı boyınşa, Filofeydiñ kassandraşaranalar turalı iliminiñ tirenişi bolğan Robert Borktıñ ömirin
qiğan «Linç sotı» jönindegi şuğıl saualnamanıñ qorıtındısı
şığarılğan kesteni körsetti: «Saualnama qorıtındısı köñildi
jabırqatadı äri esten tandırarlıq deuge boladı. Özderiñiz
Tau qulağan
qarañızdar, qurmetti telekörermender». Körnektirek bola tüsui
üşin är bağanası är türli tüske boyalğan kesteniñ körsetui boyınşa, suraq qoyılğandardıñ 83,7 payızı futurologtıñ sazayın
tartqanı durıs bolğan depti, osı toptıñ basım köpşiligi – 76
payızı eger sol sätte özderi de sonda, Nyuberide bolsa, ğarıştıq
äzäzildiñ sıbaylasın soqqığa jığuğa qatısatın edik degen pikir
bildiripti; suraqqa jauap bergenderdiñ 11 payızı tobırdıñ
munday tağılıq äreketin ayıptap, bul – qoğamnıñ adamgerşilikten
ayırılıp, azğındauınıñ körinisi dep bağa bergen, budan qalğan
bolımsız ğana bir böligi bolğan oqiğağa män bermeytinin aytıptı.
Sodan keyin telekörermenderdiñ nazarına sol küngi jappay
boy körsetuge jasalğan äleumettik taldaudıñ qorıtındısı usınıldı. Bul bir köptegen elderdiñ, qalalardıñ jäne aymaqtardıñ
demografiyälıq, äleumettik jäne basqa körsetkişteriniñ uzınşubaq tizimi bolıp şıqtı. Onıñ qorıtındısı da is jüzinde
bükil älem, halıqtıñ barlıq toptarı ğarış taquasınıñ
Kassandra tañbasın anıqtau üşin jer betine baqılau säulelerin
jiberudi toqtatuın talap etip, qanday da bir nusqada narazılıq
bildirgenin körsetedi eken. Bul orayda, adamdardıñ köñil küyi men
minez-qulqına ulttıq faktordıñ äser etkeni közge urıp turdı.
Biraq, eñ qorqınıştı jağday türmelerde orın alıp otırğanı
anıqtaldı. Mümkin bul bir kezderi özderi de kassandra-şarana bolğan,
söytip ömirge öz qalauınan tıs kelgen, boyında buğıp jatqan külli
düniege degen jek körinişiniñ tüp-tamırın Filofey aşıp bergen
beybaqtardıñ sanasınıñ tereñ tükpirinde jasırınğan qarsılığı
oyanıp ketip, burq etip jarıqqa şığuı bolar? Äytpese, osınday
jabayı körinisti, küzetşilermen jäne politsiyänıñ kömekşi äskerimen
qiyän-keski qaqtığıstı, bireuleri bastarına dulığa kiip, qoldarına
qalqan men şoqpar ustağan, ekinşileri qur qol, biraq boyların
ayuandıq aşu-ıza kernegen eki jaqtıñ qirağan mülikterdiñ dürsili
men örtengen üylerden tüsken jarıqtıñ ayasında bir-birimen jan
berise arpalısuın qalay tüsinuge boladı? Är eldegi aluan qalalarda
Şıñğıs Aytmatov
bolğan türmedegilerdiñ bülik şığaruınıñ sırtqı sebebi qanday
bolsa da, osınıñ astarında Kassandra tañbasınıñ salqını jatqanı
kümänsiz, bul jañalıq jasağan qılmıstarı üşin jazasın ötep
jürgen qılmıskerlerdiñ boyındağı tağılıq sezimdi oyatıp jibergen.
Jurnalister sol küngi basqa da neşe türli oqıs oqiğalardı
körsetip jattı, mısalı, bir portta teñizşiler narazılıq bildiru
retinde saparğa şığudan bas tartıptı. Turğındarı tastap ketken,
terezeleri üñireygen iesiz üy siyäqtı bolıp, qañırap qalğan kemeler
aylaqta tur.
Söyleuşilerdiñ bäriniñ talabı bireu – ğarıştağı arandatuşı
Filofeydi zımıranmen atıp tüsiru kerek! Baqılau säulesin
jiberip otırğan orbitalıq stantsiyänıñ da közin kurtqan jön.
Planetanıñ är tükpirindegi osınday oqiğalarğa şuğıl şolu
jasalğannan keyin ğana ekranda baspasöz mäslihatı ötkiziletin
zaldıñ özi körsetildi. Halıqtıñ ığı-jığı bolıp, köp jinalğanı
birden közge uradı. Qabırğalardıñ janında tikesinen tik turğan,
qatarlardıñ arasında jäne edende otırğan adamda esep joq. Bäri
de tiisinde jabdıqtalğan sahnadan köz alar emes – sahnanıñ bir
şetinde, zalğa qiğaştau qoyılğan auqımdı ekrannıñ betinde
orbitada uşıp jürgen Filofeydiñ beynesi payda bolmaq.
Sahnadağı üsteldiñ janında eki adam otır, aldarında tolğan
mikrofon, bular – Entoni Yunger men köpşilikke keñinen tanımal
telehabardıñ jürgizuşisi Uolter Şermet. Zaldağılardıñ
tolqıp turğanı añğarıladı, közderi saqtana jıltıldap, ekranğa
moyındarın sozıp, antalap qarap qalğan. Kerek bolsa, müyizi
şoşayğan şaytandı da jıp etkizip suretke tartıp aluğa äbden
dağdılanğan fototilşilerdiñ qolındağı aspaptarı auıq-auıq
qaltırap ketedi, özderi ötkelden öter aldındağı eşkiler tärizdi
ürpiisip qalıptı.
Ädette tili sala qulaş bolıp körinetin, qasqabas, sänqoy
Uolter Şermet käsibi mänermen jımiğan boladı, biraq onısı
sätsizdeu şıqtı. Onıñ kerbezdigi men özin akterlerşe erkin
Tau qulağan
ustauı bul jolı äbesteu körinedi, qazirgi sätke müldem üylesetin
emes. Entoni Yunger, kerisinşe, özimen-özi bolıp, oylanıp
ketken. Onıñ bügingi bastan keşken qasiretten keyin öz-özine
äreñ ie bolıp, tek erik küşi men jigeriniñ arqasında ğana
şıdap otırğanında kimniñ qanday şaruası bar, ol qazir Robert
Borktıñ ornın basıp, miliondağan telekörermenderdiñ aldında
ğarıştağı Filofeymen äñgime ötkizuge tiis. Onıñ üstine, bügin
keşkisin Dublinnen qalıñdığı Ketti kelui kerek, qasında şeşesi
bar, bul bolsa, osı baspasöz mäslihatınıñ kesirinen olardı
kütip aluğa bara almaytın boldı, osığan da qınjılıp otır.
Ol şiırşıq atıp otır edi, jaq süyegi älsin-älsin şıqırlap
ketedi. Entoni özin tağdırdıñ qazirgi qım-quıt oqiğalardıñ
aldıñğı şebine şığarğanın tüsinip otır: ne köz aldında qaza
tapqan Robert Borktıñ jasağan tañdauı durıs ekendigine degen
seniminen aynımay, tözip bağuı kerek, ne özderi aydap salğan
qutırınğan tobırdı sırttan baqılap, Borktıñ basınan keşken
kepti Yungerdiñ de qaytalauı ıqtimal dep sırtınan ton pişip
turğan, keşe ğana Ordoktıñ komandasında birge bolğan burınğı
jaqtastarınıñ köz aldında masqara bolıp, tobırdıñ ısqırığı
men laqtırğan tasınan qaşıp birjola joğaluğa tiis.
Bul kezde teñizdey tolqığan halıqtıñ şiırşıq atuı şegine
jetken bolatın. Jurttıñ bäri şeşuşi sätti – teleefirde
Filofeydiñ payda bolar sätin tağatsızdana tosıp otır,
tilşilerdiñ biri aytqanday, onı jan-jağınan jabıla talap,
älemdik jek körudiñ apattı aranına quıp tığu kerek. Bäri de tura
osılay bolatının bildirip turğan, jarılıs jasalar aldındağı är
sekundtı eseptegen keri sanau jürip jattı.
Al, kündiz, gospitalda Robert Borktıñ kisi qolınan ölgeni
turalı qorıtındı jasalğan kezde Djessi köz jasın toqtatuğa bar
küşin sala turıp, bılay degen bolatın:
– Entoni, eger seni de meniñ Robertimniñ tağdırı kütip turğan
bolsa, onda eşteñe ayta almaymın. Ol üşin aqiqattan artıq eşteñe
Şıñğıs Aytmatov
joq bolatın, aqırı sol üşin qurban boldı. Biraq, öz basıñdı oyla.
Sen äli jassıñ. Bar ömiriñ aldıñda. Roberttiñ soñınan ömiriñdi
täuekelge tigudiñ qajeti bar ma özi?
Sol sätte bul äñgimeni odan äri jalğastıru öte qiın bolatın,
ol qısqa ğana jauap qattı:
– Men sizdi tüsinip turmın, Djessi. Biraq, Robert Borktı
qorqıta almağan jäytterden men de taysaqtamas edim.
Olar gospitaldiñ dälizindegi keñ de jarıq terezeniñ aldında,
nauqastar men därigerlerden aulaqtau turğan. Ğimarattıñ işi tıptınış, terezeden kün säulesi quyılıp tur, aspan da kökpeñbek,
birtürli buyığa qalğanday körinedi, auladağı üyeñkiniñ japırağı
sarğaya bastaptı… Futurologtıñ jesiri qartayıp, şögip ketken
siyäqtı. Sol sätte ol köringen jürginşiden tayaq jep, aulaqqa barıp
qıñsılağan buralqı itke uqsap ketti. Djessi öziniñ ne isterin
bilmey tur edi. Köz jasına tunşığıp, qumığıp qala beredi. Endi
ol oyındağısın dauıstap ayta bastadı, munısı esinen tanıp
qalmau üşin istegeni bolsa kerek.
– Mahabbat degen – qos özenniñ qosılıp ağuı deuşi edi Robert.
Men kületinmin: Bob, sol özenge batıp ketip jürmesek boldı, dep.
Mine, endi sol özennen de ayırıldım. Ol özenniñ suı sarqılıp,
tartılıp qalğan, al, men onıñ qum basqan jağalauına şığıp
qaldım…
Sosın bir tüsiniksiz närseni ayttı:
– O, bayğus kitter-ay, endi men violonçelde oynap otırğanda
senderdi kim esine alar eken…
Entoni onıñ bul sözinen şoşıp qaldı, ne aytqısı kelgenin
surauğa oqtalğan, biraq batılı barmadı. Şaması, qayğıdan ne aytıp, ne qoyğanın özi de bilmey turğan şığar.
Sodan keyin ekeui qoş aytıstı. Entonidiñ teleköpirge dayındaluı kerek bolatın. Uaqıt tayap qalğan. Djessi Çikagodan keletin
qızı men küyeu balasın kütip, gospitalda qaldı.
Söytip olar erteñge deyin qoştastı. Entonidiñ bir mäseleden
Tau qulağan
jolı boldı – gospitaldan Dublinge telefon soğıp, Kettimen
söylesip ülgerdi, olar jolğa şıqqalı jatır eken. Bir jağınan,
bul da mazasın alıp tur, olar kelgen soñ toy turalı kelisu kerek.
Bir sağattıñ işinde östip talay jäytter özara qabattasıp ketti.
Munday bolar dep kim oylağan. Büytip tek Uaqıt pen Keñistikte
qañğığan meteoritter ğana bir-birimen üzdiksiz qaqtığısıp jatatın şığar.
Kettimen äñgimesi de oñay bolğan joq Ketti munıñ telefon
soğuın kütip tur eken, onıñ sıñğırlağan üni bir sätke baqıttı
künderge qayta oralttı. Bul üşin onıñ tula boyı tügel baqıt bolatın – qirpiginiñ qağısı da, dem alğanı da, jüris-turısı da, bärbäri de eşqanday dälel-däyekti qajet etpeytin taza baqıttıñ özi
bolatın.
– Oy, aqırı, habarlastıñ-au, Entoni! – dedi Ketti. – Seni qaşan
telefon soğar eken dep kütip otır edim. – Telefon tutqasındağı
ıstıq deminen munıñ da boyı jılıp sala berdi. – Mamam ekeumiz
şirek sağattan keyin uşıp şığamız. Haliñ qalay öziñniñ, Entoni?
Asığa kütip jürgen şığarsıñ?
– Keşir, Ketti. Men de mazasızdanıp, seni endigi uşıp ketken
şığar dep oylap edim.
– Endi qorqatın eşteñesi joq, köp uzamay körisetin şığarmız.
Tek seniñ dauısıñdı estigim kelip edi.
– Bilesiñ be, bir jağday tuındap qaldı. Qazir onı tüsindirip
jatuğa uaqıt tığız. Keyin bärin aytıp beremin. Men üşin mamañnan
keşirim suray sal. Ökinişke qaray, senderdi äuejaydan kütip ala
almaspın. Taksige otırıñdar da…
– Ne bolıp qaldı, Entoni? Sonday mañızdı jäyt pe?
– İyä. Öte mañızdı. Bul – uzaq äñgime. Qısqaşa aytıp köreyin.
Bügin keşke baspasöz mäslihatına qatısuım kerek, marqum futurolog Robert Borktıñ ornına.
– Nege? Onı ereuilge şıqqan adamdar öltirdi dep radiodan
Şıñğıs Aytmatov
habarlağan. Buğan seniñ qanday qatısıñ bar?
– Bılay ğoy, Filofeymen ötkiziletin osı teleköpirdi men
uyımdastırıp otırmın.
– Filofeymen be? Älginiñ özimen?
– İyä. Onımen Robert Bork söylesuge tiis bolatın.
– Tük tüsingen joqpın, Entoni! Eşteñe tüsinbedim.
– Keyin bärin aytıp beremin. Qazir qalıptasıp otırğan
jağdayğa baylanıstı endi Filofeymen äñgimelesetin adam – men
boluım kerek; mamañ ekeuiñe keyin tüsindiremin, basqa amalım bolmay tur…
Ketti endi aqırın söyley bastadı, bul onıñ telefon tutqasın qolımen kölegeylep turğanın tüsindi:
– Jaqsı, Entoni. Keyin aytarsıñ. Äzirşe mamama eşteñe
aytpay qoya turayın. Ol da mazasızdanıp jür – ğarışta jürgen
qaydağı bir esuas bükil älemniñ berekesin ketirdi-au deydi. Meniñ
de oğan riza bolıp jürgen eşteñem joq.
– Onı da, seni de tüsinip turmın, – dep jauap berdi Entoni. –
Ötinemin, Ketti, ayt oğan, bekerge alañdamasın. Sodan keyin bärin
özim jaqsılap tüsindirip beremin. Öziñdi sağına kütudemin, Ketti.
Süyemin seni. Äuejaydan taksige otırıñdar da tezirek keliñder.
Baspasöz mäslihatı bitken boyda habarlasamın, sosın kezdesemiz.
Kidirmeuge tırısıñdar, uşaqtan keşigip qalıp jürersiñder.
Jolıqqanşa, süydim seni.
– Kezdeskenşe, Entoni. Äzirşe… Bäri jaqsı bolsın dep
tileymin… Men de senimen birgemin.
– Men de sol. Kütemin…
Entoni Yunger sahnada otırıp, Kettidiñ mamasımen birge
İrlandiyädan uşıp şıqqan uşağı qazir Atlantika jağalauına
jaqındap qalğan şığar dep oyladı.
Bul kezde ğarışpen aradağı tikeley jürgiziletin teleköpirdiñ
bastalar sätine deyin sanaulı-aq sekundtar qalğan. Adamzattıñ
arasına iritki salğan Filofey degen bireu sotqa tartılmaq.
Tau qulağan
Munısı üşin ol tolıq jauap beredi, sazayın tartadı äli.
Entoni Yungerdiñ miında küni boyı qayta-qayta oyına orala
bergen bir suraq tağı da jalt ete qaldı: «Bul päle bizdi de şarpitın bolsa – eger Kettidiñ mañdayınan osı Kassandra tañbası
tabıla qalsa ne ister edik? Onda qaytemiz? Ne isteuimiz mümkin? Bul
ärkimniñ de basına tüsui ıqtimal, eşkim äulie emes. Öziniñ tuqımteginde ömirge keluden qorqınış jatpağanına eşkim kepildik bere
almaydı».
Ğarışpen baylanıstı zal tolı qauım tağatsızdana kütip
otırğanına qaramastan, belgi berilip, ekran jarq etken kezde
biraz adam dir ete qaldı. Zalda tım-tırıs tınıştıq ornadı.
Jürgizuşi jurtşılıqqa arnağan sözin asığıs-üsigis bastap
ketti:
– Sonımen, biz özin ğarış taquası Filofeymin dep atağan
orbitalıq stantsiyädağı biolog-ğalımmen jürgiziletin baspasöz
mäslihatın bastağalı otırmız. Filofeydiñ Rim papasına
joldauınıñ tötenşe sipatı men sonıñ izinşe orın alğan qayğılı
oqiğalar jurttıñ bärine belgili bolğandıqtan, bul jäytterge
toqtalıp jatpay-aq qoyayın. Al, qazir nazar audarularıñızdı
ötinemin…
Efir tolqınında adasıp jürgen sulba birneşe ret jıpılıqtap barıp, turaqtaldı da, ekran betindegi körinis ayqındala berdi,
mine, jurttıñ bärine belgili, biraq telekörermenderdiñ aldına
alğaş ret şığıp turğan adamnıñ kelbeti de jarq ete qaldı. Äli
eşkim til qatıp ülgergen joq, Filofeydiñ bet-beynesin ekrannan
köşirip aluğa asıqqan fototilşiler bir adamday atıp turıp, öz
jumısına kirisip ketti.
Uolter Şermet jarqıldağan fotoaspaptar säulesinen betin
qolımen kölegeylep, qarsılıq bildirip jatır:
– Tärtip saqtaularıñızdı ötinemin. Közimizdi qarıqtırıp
tastadıñızdar. Biz öz jumısımızdı bastaymız.
Jarq-jurq etken säuleler tınım tauıp, Filofeydiñ keskini
Şıñğıs Aytmatov
irilendirip körsetildi de, ğarıştağı kezbeniñ jüzi anıq körine
bastadı. Bul özi adamdı esten tandırarday sät bolatın. Mine, ol
– ne kemeñger payğambar, ne esi auısqan danışpan, ne äzäzildiñ naq
özi, onıñ türi osınday eken! Eldiñ bärin esinen adastırıp, qayğığa
kömip qoyğan da osı! Ğarıştan jerge baqılau säulesin jiberip,
äyelderdi tekserip jürgen de osı! Kassandra tañbası jönindegi
zımiyän ilimniñ negizin qalauşı aldarıñızda tur!
Bir qarağanda, Filofey eluden säl ğana asqan adamğa uqsaydı.
Beti sopaqşa kelgen, jalbırağan sarğış şaşı quşiğan iığına
tüsip tur. Jiren saqalına azdap aq kire bastaptı. Ekran betinen
üñile qarap, zaldağılardıñ bet-jüzin şolıp tur, beyne bir jol
üstinde kezdesken, iığına asınğan dorbası, qolında tayağı bar
jürginşi siyäqtı, jolşıbay toqtap, bağıtın tekserip alayın degen adamday-aq tesile qaraydı. Kün bolsa keşkirip qaldı, barar
jerine ülgerer me eken? Janarınan alañdau men alğan maqsatınan
qaytpaytın tabandılıq bayqaladı. Entoni Yunger onı işinen osınday bolar dep oylaytın, öziniñ qatelespegenine quanıp qaldı. Ğarış
taquasınıñ eskilikti suretterdegidey kelbeti orbitalıq stantsiyänıñ
jabdığımen jarasım tauıp turğanday. Filofey öz-özine senimdi de
isker adam siyäqtı körinedi eken. Mümkin buğan öziniñ Jerden sonşama alısta jürgeni men oñaşada bar bolmısımen berile qolğa alğan
şaruasınıñ mañızdılığı da äser etken şığar. Betin ayğızdağan
äjimderi, qalıñ qabağı, kirpik qaqpay tesile qarağan surğılt közi
adamdı özine tarta tüsetinine qosa, jabırqau qılıp körsetedi eken.
Entoni Yunger tikeley habardıñ alğaşqı sätinde Filofeydiñ
ağılşınşa qanşalıqtı jaqsı söyleytinin oylap alañdağan bolatın. Adam şet tilinde qanşalıqtı sauattı jazğanımen, auızeki
äñgime kezinde, äsirese, köpşiliktiñ aldında söylegende jañılıp
qalatını bar ğoy. Biraq, Filofeydiñ alğaşqı sözderinen keyin-aq
Entonidiñ köñili ornına tüsti – Reseyden şıqqan ğarış taquası
sözdi azdap buzıp aytatını bolmasa, ağılşınşa tım täuir
söyleydi eken.
Tau qulağan
Al, äñgime dereu qarqındı bastaldı, äueli Uolter Şermet özin
ädeyi erkin ustap, tipten erkelegendey bolıp, bılay bastağan bolatın:
– Keş jarıq, Filofey tuısqan! Keşiriñiz, sizge osılay söyleu
durıs bolar ma eken özi?
– İyä, durıs, – dep jauap berdi ğarış taquası, sosın mınanı
qostı: – Qalağan adamnıñ bäri meni öziniñ tuısı dep eseptey aladı.
– Al, eger munı jurttıñ bäri birdey qalamaytın bolsa şe? –
dep äzildemek boldı Uolter Şermet.
– Munı ärkim özi bilsin. Buğan qayğıra qoymaspın. Biraq, meni
qabıl almağan adamdardıñ özderi de men üşin tuısqan bolıp sanaladı.
– Qalay oylaysız, osı söziñiz artıqtau bolıp ketken joq pa?
Älde bul öziñizdi bizdiñ künähar älemnen joğarı qoymaq bolğanıñız
ba?
– Men özime degen közqarası qanday ekenine qaramastan, barşa
adamğa birdey janaşırlıq tanıtuğa mindettimin.
– Solay delik. Jaraydı, jaqsı. Degenmen, kezdesuimizdi bul
turğıda özara qarım-qatınasımızdı anıqtap aludan bastağanımız jön bolmas, – dep qıljaqtauın odan äri jalğastırdı Uolter
Şermet. – Qazir budan äldeqayda mañızdı jäne öziñiz de tüsinip
turğan şığarsız, äldeqayda qorqınıştı närseler bar, onıñ
üstine, bul sizdiñ öziñizge, Filofey tuısqan, sizdiñ orbitalıq
stantsiyäda jürgizip jatqan ğılımi qızmetiñizge baylanıstı. Osı
baspasöz mäslihatına jinalıp otırğanımız da sondıqtan. Solay,
biraq äueli sizge jinalğan jurtşılıqtı tanıstıra keteyin. Osı
zalda otırğandar – älemdik jurnalistikanıñ betke ustarları. Bul
habar tikeley efirge taratılıp otır. Men osı habardı jürgizuşi
Uolter Şermetpin. Qasımda otırğan – Entoni Yunger. Baspasöz
mäslihatına ol bügin tañerteñgi jappay bas köteru barısında qaza
tapqan futurolog Robert Borktıñ ornına qatısıp otır. Keşiriñiz,
Şıñğıs Aytmatov
är närseni öz atımen atağan jön: bul qayğılı oqiğalarğa sebep
bolğan – sizdiñ öziñiz. Degenmen, Entoni Yunger qazir özin tanıstırıp, sodan keyin öz pikirin aytatın şığar.
– Rahmet, Uolter Şermet. Men Entoni Yungerdi tanimın,
– dep Filofey onıñ sözin bölip jiberdi, özi Entoni Yungerge
qarap qalıptı. – Entoni Yungerdi saylau aldındağı mitingiden
bilemin, bul turalı habardı körgenmin. Bäribir söziñizdi bölgen
ekenmin, endi mınanı aytuğa ruqsat etiñiz – osı sätti, osı
kezdesudi, öziñiz aytıp ötkendey, adamdardıñ sanası men jan
jüyesinde tuındağan örttiñ jalını ğarışta jürgen meni de
şarpıp jatqanı turalı aytıp berudiñ osı mümkindigin özim de
kütkenmin. İyä, bul örtti tutatqan menmin. İyä, solay. Biraq, onı
tutatqan alaudı küpirşilderdi örteu üşin emes, adamdardıñ janına jarıq tüsiru üşin jağıp edim. Alayda, olay bolmay şıqtı.
Kerisinşe, qara tünek ornadı. Jäne bul tünek oñaylıqpen
serpile qoymas dep qorqamın. Ädilettiñ saltanat quruınan
ümittenip edim, mümkin bul añğaldıq bolğan şığar, iyä, meniñ
jasımda munday ümittenu, ärine, añğaldıq boladı. Qatelestim.
Adamdardıñ janına jarıq tüsirmek tügil barlıq jerde bılıq
pen bülik şığuına sebepker boldım. Munıñ bärin teledidar
ekranınan körip otırdım. Bügin Nyuberide ne bolğanın da
kördim. Robert Borkpen teledidar arqılı jüzdesudi kütip edim,
bul turalı mağan aldın ala eskertken, onımen birer auız til
qatısamın-au dep quanıp qalğam, biraq onı öz üyinde qalay
ayuandıqpen öltirip tınğanına özim kuä boldım. Bul oqiğa,
orıstar aytatınday, män-mağınadan jurday äri ayauşılıq
degendi bilmeytin büliktiñ özi. Bul da meniñ kesirimnen! Ğarışta
jürip, Qudaydıñ özi jibergen jalğız pikirlesimniñ qaza tabuına sebepker bolıppın. Senderdiñ aldarıñda tizemdi büktim,
adamdar! Biraq, qazir meniñ täubama kelgenimnen eş payda joq.
Qurban bolğan Robert Borktı qaytadan tirilte almaysıñ, tipten
onıñ öteuine öz ömirimdi bersem de bäribir, al, ömirimdi qurban
etuge men qazirdiñ özinde dayınmın. Şirkin-ay, eger…
Tau qulağan
Sizderdiñ suraqtarıñızğa jauap berer aldında mınanı aytqım
kelip tur. Mümkin zaldan qoyılatın suraqtardıñ bärine birdey jauap beruge ülgere almaspın, bul üşin aldın ala keşirim ötinemin.
Men ketemin, sizder ömir süre beresizder, al, ömir süru degen – barlıq
suraqtıñ jauabın öziñ tabuğa tiissiñ degen söz. Qoldarıñızdan
kelse, meni de tüsiniñizder jäne keşiriñizder. Sizderge eñ soñğı aytarım mınau: özim aşqan jañalıqtı men ataq-dañqqa bölenu nemese talabımdı qanağattandıru yaki özim siyäqtılardan joğarı
turğanımdı körsetu üşin jariyälağan joqpın, munı qupiyä ustauıma
da bolar edi, sonda sizder de burınğışa eşteñeni sezbesten baqıttı
ömir süre berer ediñizder. Biraq, bizdiñ mäñgiliktiñ män-mazmunı
retinde jaratılğanımızdıñ özi oy-sanamızdı udayı jetildirip
otıru arqılı älemniñ qupiyäsın tanıp-bilu üşin emes pe, äytpese
adamzattıñ älsizdigine nemese qırsıqtığına baylanıstı özimizge
qolaylı sätte aqiqattan aynıp şığa keletindigimizdiñ saldarınan
qajetsiz bop, tanıp-tüsinuimizden tıs qalatın bolsa külli ğalamdıq
qurılıstıñ özi ne üşin kerek, mäñgiliktiñ maqsatı ne? Sanalı
tirşilik iesi retindegi öz märtebemizdi tım tömendetip alğan joqpız ba
– biz bolmasaq, Quday da joq, bizsiz materiyänıñ özi qañırap bos qalar
edi. Aqparat – örkendeudiñ quralı deytin bolsaq, onda mäñgiliktiñ
mäni de bärin qamtitın jaña aqparattıñ üzdiksiz ağınında jatqan
joq pa? Örkeniettiñ şeksizdigi – bilimniñ şeksizdigine negizdeledi.
Al, biz özimizge jaylı boluı üşin, yağni aqiqatqa qarama-qayşı türde
tanım-bilimnen bas tartar bolsaq, onda bul özimiz umtılıp otırğan
mäñgilikten de bas tartqanımız emes pe?
Meylinşe naqtı jäytterge baylanıstı emes, birşama
dereksiz siyäqtı körinetin närseler turalı aytıp ketkenim üşin
jinalğandardan ğafu ötinemin, biraq bügin Robert Borktı öltirgen
kezde, onımen birge mäñgiliktiñ bir bölşegin de öltirip tındıq.
Keşiriñizder, meniñ aytpağım…
– Bir söz aytuğa ruqsat etiñiz, Filofey tuısqan, – dep sözin
bölip jiberdi özin-özi äzer tejep turğan Uolter Şermet. – Biik
Şıñğıs Aytmatov
materiyälar turalı tolğanğan, ärine, jaqsı närse, mäñgilik turalı filosofiyäñız da qızıq eken. Biraq, siz ömirge jaña adam
äkeludiñ qupiyäsına aralastıñız, – men sizdiñ jükti äyelderdiñ
mañdayındağı Kassandra tañbasın anıqtau jönindegi ğarıştıq
täjiribeñizdi aytıp turmın. Är adamnıñ özindik Menine qol
suqtıñız, al, buğan jol beruge bolmaydı. Siz bärimizdi öziñizdiñ
ğarıştıq baqılauıñızğa alğıñız keledi. Tağı da eskertip qoyayın,
sizdiñ bul äreketiñizge Jer betinde eşkim de kelisim bermeydi! Men
munı atap körsetip turmın – Jer betinde, bizdiñ künähar Jerimizde,
ıza kernegen jurtşılıqtıñ qolı jete bermeytin ğarıştıq
biikte jürip, jurttıñ bärine birdey ükim şığarğanıñız jön
bolmağan. Öz basım olardıñ aşu-ızası ädil dep bilemin. Öz bağıtbağdarımdı bildirip qoyğanım üşin keşirim suraymın. Biraq
qazir şarttılıqtı saqtaytın uaqıt emes, jürgizuşi mädenieti
turalı aytıp jatu da artıq. Sizdiñ äreketiñizge özimniñ de narazı ekenimdi bildirmeyin desem, şıday alar emespin. Qanday izgi
nietti basşılıqqa alsañız da, öziñizdiñ ğılımi jañalığıñız
üşin, al, meniñ payımdauım boyınşa, sanañızdıñ közin şeldey
qaptağan özimşildigiñiz üşin bükil planeta turğındarın jappay bülik köteruge mäjbür etuge kim ruqsat berdi sizge, sizdi buğan
itermelegen qanday küş?! Reseylik dini basşılar aytqanday,
dini ataqtı öziñizge öz erkiñizben japsıra salıpsız, eger şınımen monah bolsañız, qasietti uğımdardı tabanğa salıp taptau
degen osı emes pe? Qudaydıñ zañdarına qarsı şığıp otırsız
ğoy! Qasietti kitapta: «Bala tuıp, köbeyiñder!» – delingen. Buğan
eşqanday tüsindirme berilmegen. Al, siz eşkimniñ de baqılauına
könbeytin närseni tekseruden ötkizbek bolasız. Osı arqılı ömirge
jaña adam äkeludiñ qupiyäsın tozaq küşterine qurbandıqqa şalıp
turğan joqsız ba? Meniñşe, bul tap sonıñ özi! Eger mister Ordok
bul turalı sayasatşı retinde aytsa, men munı san milliondağan
körermenniñ pikirin bağalay biletin jurnalist retinde aytıp
turmın.
Tau qulağan
Zal şuıldap ketti. Bul köriniske qaraudıñ özi auır tietin edi:
jurnalister orındarınan atıp turıp, mikrofondarğa umtılıp,
aldarında turğan – teleekrandağı beyne emes, sahnada otırğan
Filofeydiñ özindey-aq, qoldarın sermelep, ayğaylap jatır. Al,
ol bulardı ekrannan bayıppen tıñdap otır, ernin jımqırıp,
közin sığıraytıp alıptı, barınşa baysaldı boluğa tırısıp
turğanı bayqalıp tur.
Janı auırıp turğanı jüzinen-aq anıq añğarıladı. Bul
kezdesudi baspasöz mäslihatı dep ataudıñ özi qiın edi. Ayğayşudıñ basılmauına qarağanda, bul odan göri mitingige köbirek
uqsaytın. Mikrofonğa jetken adam öziniñ kim ekenin, qay gazetten nemese aqparat agenttiginen ekenin aytısımen ğarış taquasın
jauapqa tartudı talap etip jattı. Eşqanday filosofiyänıñ
qajeti joq, naqtı ömirdiñ şındığı bärinen joğarı turuğa tiis!
Filofeydiñ auzın aşuına mümkindik bermey qoydı. Şaması, oğan
tım auır tise kerek. Kenet ol ekrannan joğalıp ketti. Zal äbigerge
tüsti de qaldı. Ekran äli bos tur.
– Qaydasız siz? Ne boldı sizge? – dep ayğayladı Uolter Şermet.
Mine, ol ekran betinde qaytadan payda boldı, qolına
ğarışkerdiñ skafandrın ustap alıptı.
Zaldağı şu bir sätke tına qaldı. Jurt añ-tañ – munısı nesi?
Al, Filofey ün-tünsiz kiine bastadı. Entoni Yunger osı üzilisti
paydalanıp qalmaq boldı. Ornınan turıp, zalğa arnap söz bastadı:
– Osı teleköpirdi uyımdastıruşılardıñ biri bolğandıqtan,
jinalğan qauımnan özimdi muqiyät tıñdap aluın ötinemin. Osığan
baylanıstı, meniñ de öz mindetterim men quqıqtarım bar. Eñ aldımen, Uolter Şermetten baspasöz mäslihatın odan äri jalğastırudı
mağan jükteuin ötiner edim. Siz öz söziñizdi ayttıñız, Uolter
Şermet. Al, mına zalda bolıp jatqan jäytter, ökinişke qaray,
jurnalistik kezdesuge müldem uqsamaydı. Baspasöz mäslihatı
Şıñğıs Aytmatov
suraq-jauapqa qurıluğa tiis. Äzirşe eşkim de käsibi turğıdan
suraq qoyğan joq. Aqıldı sezim basıp ketip jatır. Men de talay baspasöz mäslihatına qatısqanmın, biraq mundaydı körmegen
ekenmin! Tayauda Parsı şığanağındağı soğıs bastalğan kezde de
är türli bağıttı ustanatın adamdar tarapınan ärqilı suraqtar
qoyılıp jattı. Al, qazir jurttıñ bäri birin-biri qostap, bäri biraq närseni qosıla aytpaq boladı. Bäriniñ aytatını bir-aq närse –
munı ortaq ükimge jappay qol qoyu dese de boladı.
– Toqtañız, Entoni Yunger, – dedi Uolter Şermet şıday almay,
– olay bolsa siz nege bükil auditoriyäğa, tipten, auditoriyä ğana emes,
külli älemge öz pikiriñizdi tañbaq bolasız? Sonımen qatar, kezdesuge qatısuşı basqa adamdardı öz közqarasın bildiru quqığınan
ayırğıñız keletini qalay?!
– Qurmetti Uolter Şermet, men sizdi tüsinip turmın, qazirgi
jağdaydı paydalanıp, teledidar arqılı öziñizdi buqara halıqtıñ
joğın joqtauşı retinde körsetip, qoğamnıñ qamın oylaytın
adam retinde qas qaqqanşa sayasi bedel jinap almaqsız ğoy, solay
ma? Biraq, munımen aqiqatqa jete almaspız. Bul basqa jağday.
Sondıqtan, men keşigip qalmay turğanda sayasat ataulıdan, onıñ
barşa qızıq-şıjığınan bas tartuğa, iyä, eger qolımızdan kelse,
özimizdiñ süyikti sayasattıñ barlıq türinen boyımızdı aulaq saluğa
şaqıramın, äytpese, bul mäseleniñ bayıbına eşqaşan bara almaymız. Aqiqattı uğınu üşin erjürektik pen şınşıldıq kerek.
– Al, sonda sizdiñ erjürektigiñiz ben şınşıldığıñız nede? –
dep ayğayladı bireu zaldan.
Uolter Şermet qanağattanğan tür körsetip, basın izedi, kekete
jımiıp qoyadı.
– Erjürektikke keler bolsaq, – dep är sözin nığarlay söyledi
Entoni Yunger zal tınıştalğan kezde, – meniñ qolımnan munıñ
qanşalıqtı keletini turalı özim ayta almaspın. Al, qazir mäselege
köşeyik. Mine, sizderdiñ aldarıñızda asa iri ğılımi jañalıq
aşqan adam tur, men munı tarihta teñdesi joq jañalıq der edim.
Tau qulağan
Bul bizge unay ma, joq pa – basqa mäsele. Bul – ğılım. Filofey
tuısqan – men üşin äkey boladı, Filofey äkey kassandra-şaranalar mäselesiniñ adamzat üşin qanday mäni bar ekendigine bizdiñ
közimizdi aşpaq bolıp jür. Tağı bir asa körnekti zamandasımız,
bügin tobırdıñ qolınan qaza tapqan futurolog Robert Bork bolsa,
Filofeydiñ aşqan jañalığın adam ruhınıñ damuındağı jaña
qadam retinde bağaladı. Bul pikirin ol baspasöz betinde bildirdi.
Bul onıñ soñğı sözi, bizge qaldırğan ösieti boldı. Bul jañalıqqa
öz basım erekşe bağa berip, qorıtındı şığaramın dey almaymın,
biraq sizderge mınanı aytqım keledi: özimizdiñ bir sättik müddemiz
üşin kassandra-şaranalar mäselesin eskermeuge eş haqımız joq.
Äñgime, mine, osı turalı. Endi öz-özimizge jäne Filofey äkeyge
suraq qoyıp köreyik, munıñ sebebi tüsinikti şığar. Adamdarğa kassandra-şarana retinde belgili bolıp otırğan tirşilik ieleriniñ
aldında budan bılay ne isteuimiz kerek?
Zaldağı qatarlardan äyel dausı estildi.
– Mister Yunger, keşiriñiz, bul mäseleni tım tötesinen qoyıp
turğan joqsız ba? Äli adam da emes, işte jatqan jılbısqı şarananı tirşilik iesi deuge qalay dätiñiz baradı? Siz käsibi turğıdan
suraq qoyılsın dediñiz. Onda baspasöz üşin, öziñiz esten tandırıp, jankeştilikke itermelep otırğan milliondağan oqırmandar
men telekörermender üşin jauap beriñizşi, tek anıq ta tura jauap
beriñiz, qoğamğa osı qaterli mäseleni zorlap tañuğa sizdi mäjbür
etip otırğan ne özi, bul turalı sizden eşkim de, birde-bir adam
surağan joq qoy?
– Qatelesesiz, däl osını surap otır, hanım. Bir emes, köptegen
jan iesi osını surap jalbarınadı, olardıñ esebine jetudiñ
özi mümkin emes. Anasınıñ qursağında ömirge kelgen şaranalar
bärimizge ötiniş bildirip, özderiniñ jan şırılın estuimizdi, tek
özderi turalı ğana emes, özimiz turalı da oylanuımızdı talap etedi;
al, biz olarğa da, öz-özimizge de jauap beruden qaşqalaqtaymız,
qorqaqtıq tanıtıp jürmiz, öytkeni, baqıtsız şaranalardıñ
Şıñğıs Aytmatov
jan dauısın estimegen tür körsetu qiın emes, öz-özimizdi alday
salsaq jetkilikti, bul üşin siz ben bizdi, hanım, sonday-aq bizden
burınğı barşa urpaqtardı qosqanda, bärimiz de kinälimiz. Tağı da
qaytalaymın, barşamızğa arnalğan bul dauıstar özderine qulaq
asıp, tüsinip, basqalarğa tüsindiruimizdi talap etedi, kemeñger
Filofey naq osını istep otır. Men onı kemeñger dep közinşe
aytuğa mäjbür bolıp turmın, mine, ol, qarsı aldımızda ekranda tur, biraq, basqa amalım qalmadı. İyä, ol nağız kemeñger adam.
Mine, siz menen osı qaterli mäseleni qoğamğa zorlıqpen tañuğa
meni ne närseniñ mäjbür etkenin tüsindirip berudi suradıñız.
Aytalıq, Eynşteyn öziniñ salıstırmalılıq teoriyäsın bireudiñ
mäjbür etuimen amalsızdan aşıp pa edi? Filofey de sonday, ol
– ğalım, bul – ğılım, onıñ jaralğandağı mindeti osını aşu, bul
– Qudirettiñ sıylığı, bul – täjiribeler men jañalıqtar, bul –
aqıl-oydıñ jumısı. Men munı osılay tüsinemin. Taudıñ arğı
jağınan köterilgen künge qarsılasuğa bolmaytını tärizdi munday
jañalıqqa da qarsılasu mümkin emes. Biz, adamdar, bükil qoğam –
öz bağıtımızdı ayqındap aluımız kerek, mine, äñgime osı turalı bolıp otır… Öz-özimizge batıl türde mınanı aytuğa tiispiz…
Budan bılay külli adamzatqa ömirdiñ jaña strategiyäsı kerek…
Osı sät Uolter Şermet aldındağı üsteldiñ üstinde turğan
telefonnıñ tutqasın köterdi de, äldekimge bılay dep dauıstadı:
– Kommutator, dayınsızdar ma? – Sosın tutqanı qoymastan
Entoni Yungerden suradı: – Filofey ekeuiñizdiñ şeşendik
sözderiñizge halıqaralıq jurtşılıqtıñ jauabın estigiñiz kelmey me? Mümkin buğan öziñiz köz jetkizgeniñiz durıs şığar?
– Siz neni aytıp tursız?
– Bul baspasöz mäslihatı älemniñ är tükpirindegi qalalardıñ
alañdarında tikeley körsetilip jatır. Ilespe audarma jürgiziledi.
Käne, osında otırğan bärimiz planetamızda ne bolıp jatqanın,
Filofey taqua men onıñ jaqtastarınıñ pikirine halıqtıñ ne
aytatının birge köreyik. Tağı da esteriñizge salıp qoyayın –
älemniñ är tükpiri, täuliktiñ är mezgili, ärtürli tilder. Sonımen,
Tau qulağan
muqiyät tıñdañızdar! – dedi de, telefon arqılı buyrıq bere bastadı. – Ortalıq monitordı qosıñızdar. Sonımen, äueli bizge
Tyananmendi körsetiñizder, Pekinde, halqınıñ sanı jağınan
älemde birinşi orın alatın eldiñ astanasında ne bolıp jatqanın
köreyik.
Sahnanıñ ortasındağı ülken ekran jarq ete qaldı, Tyananmen alañına köp adam jinalğan eken, üylerdiñ biriniñ
qabırğasına salınğan, üstine surğılt kitel kigen, beti tastay
qatıp qalğan Mao Tszedunnıñ portreti bir körinip qaldı. Maonıñ
bezergen közqarasınıñ astındağı buırqanğan halıqtı tulağan
tolqınğa teñeuge bolatınday. Qıtaylar ört şıqqanday esi kete
ayğaylap jür. Tilşi munday jiınnıñ munda tek 1989 jılı
studentterdiñ ereuilin basqan kezde ğana bolğanın habarladı. «Tyananmenge jinalğandardıñ birauızdan ne dep ayğaylap turğanın
tıñdañızdar, – dep jalğastırdı tilşi. – Bul urandardıñ mağınası mınaday: «Filofeyge – ölim! Sotsializmniñ duşpanın zımıranmen atıp tüsiru kerek!»
Zaldağılar jüziniñ quarıp ketkeni ekrannan da bayqalıp
turğan Filofeyden, mikrofonnıñ qasında qalşiıp qatıp qalğan
Entoni Yungerden, Uolter Şermetten köz alar emes, jurnalist
jer-jerlerdegi tilşilerge buyrıq berip tur:
– Al, endi – Mäskeu, Qızıl alañ! Nazar salıñızdar!
Qızıl alañda bolıp jatqan oqiğalar da tura jañağıday eken.
Tañ atıp qalğan şaq. Är jerde alau jağılğan. Tobır şuıldasıp
jatır: «Jalğan attı jamılğan Filofeyge – ölim! Arandatuşını
zımıranmen atıp tüsiru kerek!» Osı äbden elirip, qutırınıp
alğan tobırdıñ üstinen birneşe ret uşıp ötken japalaqqa
uqsaytın tüngi qustı bayqamau mümkin emes edi, jurttıñ bäri
añtarılıp qalğan. Beyne bir közge körinbeytin jippen arqandap
qoyğanday-aq älgi qus tañ qarañğısında keseneniñ üstin, Kremldiñ
töbesin aynalıp, qayta-qayta şuıldasqan tobırdıñ üstimen ersiliqarsılı uşıp jür.
Şıñğıs Aytmatov
Uolter Şermet uaqıtın bosqa ötkizbey, jer şarınıñ basqa
nüktelerin qosu turalı jaña buyrıqtardı jüdemeldete berip jatır: Berlin, Varşava, Monreal, Rio-de-Janeyro, barlıq jerde
sol tobır, sol ayğay men sol uran, bäriniñ şığarğan ükimi birdey:
«Filofeyge – ölim!», «Ğarıştağı sümelekti zımıranmen atıp
tüsiru kerek!»
– Jeter! Endi meni tıñdaularıñızdı ötinemin! – dedi sol
jaqtağı ekrannan Filofeydiñ dausı.
– İyä, tıñdap turmız sizdi, Filofey tuısqan, – dep ile-şala jauap qattı äli de keketui men beypildigin qoymağan Uolter Şermet.
Qasqa bası jaltırap, iığın qomdap qoyıp, masayrauın jasıra
almay bılay dep jalğastırdı:
– Al, endi demokratiyänıñ is jüzindegi äreketin körgennen keyin
ne aytar ediñiz?
– Buğan deyin ne aytqım kelse, sonı aytamın, – dep jauap berdi
Filofey. Bet-jüziniñ qubılısına qarağanda, onıñ äldebir şeşimge kelgeni, özin-özi şaqqa tejep otırğanı bayqalatınday.
– Älemniñ är tükpirinen habar uyımdastırğanıñız üşin sizge
rizaşılıq bildiremin, mister Uolter Şermet. Endi köñilimde
eşqanday kümän qalğan joq. Bäri tüsinikti – men tolıq jeñilis
taptım. Meniñ mindetim – adamzattıñ nazarın apattıñ aldınaludıñ, tipten, damu jolındağı kelesi satığa köteriludiñ jaña
mümkindigine audaru bolatın. Munıñ jalğız-aq jolı bar –
kassandra-şaranalardıñ aqırzamandı sezinip, dabıl qağuına
qulaq salıp, tutas alğanda, bükil adamzat qoğamın jäne är adamdı
jeke-jeke jetildire tüsu qajettigi turalı qorıtındı şığaru kerek. Biraq, munıñ nätijesi mınau – sol äreketimnen eşteñe önbepti.
Zamandastarım meniñ bul ündeuime tübegeyli qarsı şığıp otır.
Moyındaymın – men jeñilis taptım. Endi pikirtalastı odan äri
jalğastırudıñ jöni joq. Bäri bitti. Budan da qorıtındı şığaru
kerek.
– Filofey tuısqan, siz naqtı jağdaydı eskerip tursız,
Tau qulağan
äñgimeniñ özi de osı jayında: endi adamdardı, jurtşılıqtı tınıştandıru kerek, solay emes pe? – dep onıñ auzına söz salmaq
boldı Uolter Şermet.
– İyä, solay bolıp tur, – dep kelisim bildirdi Filofey. – Robert Borktıñ ölimine äkep soqtırğan osınday bülinşiliktiñ
şığuına sebepker – men bolğandıqtan, Qudaydıñ da, adamnıñ
da aldında özim jauap beremin. Sonıñ uaqıtı kelgen siyäqtı
– qolmen istegendi moyınmen köteru kerek. Özim üşin sın
sağatı bolıp otırğan osı sätte osınşama adamnıñ köz aldında turğanım üşin quanıştımın, endi olar meniñ täubama
keluim şın jürekten, riyäsız jasalğanına köz jetkize aladı.
– Filofey tuısqan, – dep qıstırıla ketti qazir bükil älemniñ
köz aldında turğanın jäne osı aytılğan är sözi keyinnen özine
ölşeusiz payda äkelerin tüsingen Uolter Şermet. – Filofey
tuısqan, – dep qaytaladı ol, – biz sizden eşqanday is-äreket talap
etip turğanımız joq. Buqara halıqtıñ buırqanğan sezimderge ie
bola almay jatqanı ras, biraq onı osığan itermelegen öziñiz ğoy…
– İyä, iyä, munı da tüsinip turmın, – dep jauap berdi Filofey. –
Jılı söziñiz üşin rahmet. Biraq, meniñ endigi äreketim qarapayım
tüsinbestikke jatpasa kerek. Men bul üşin jauap beruge tiispin.
Eger älem halqı men aşqan jañalıqtı, meniñ oylarımdı adam
ruhınıñ jaña jetistigi retinde qabıldasa, onda maqsatıma jetkenim, al, eger kerisinşe bolıp şıqsa, onda tübegeyli jeñilis tauıp,
özim aşqan jañalığımnıñ qurbanı bolamın, onıñ qirandısınıñ
astında janşılıp, birjola qurimın dep äldeqaşan şeşip
qoyğam. Basqa jol joq. Aldımnan ne kütip turğanın bilgenmin.
Endi soñğı sözimdi aytayın. Men adamdarğa ziyänımdı tigizu turalı oyıma da alğan emespin. Biraq is jüzinde bäri basqaşa bolıp
şıqtı. Izgi maqsat zulımdıqqa aynalıp ketti. Buğan şamamız
jetpeydi eken. Biraq, men özim aşqan jañalıqtan, kassandra-şaranalar qubılısınan, olardıñ aqırzamandı sezinetini ras ekeninen
bas tartpaymın; aqırzamannıñ tüp-tamırı öz boyımızda, is-
Şıñğıs Aytmatov
äreketimiz ben oy-sanamızda üzdiksiz jinalıp, qordalanıp qalğan
zulımdıqta jatqanın, osınıñ bäri adam balasınıñ tuqım-tegine
äser etip, dağdarıstı jaqındata tüsetinin barşa adam biluge tiis.
Äytpese, keş qaluımız ıqtimal…
Zal guildep ketti. Narazılıq bildirgen dauıstar estile bastadı. Jinalğandardıñ biri mikrofonğa taqap kelip, ızalı dauıspen
ayğaylay jöneldi:
– Toqtatıñız qorqıtudı! Bükil qoğamğa qoqan-loqqı jasaudı
dereu doğaruıñızdı talap etemin! Barşanıñ aldında mälimdeymin
– biz bükil adamzatqa ğarıştan bilik jürgizudi köksegen ibilisti
körip otırmız. İyä, iyä, munday şeksiz bilikti burınğınıñ diktatorları qiyäldap ta körmegen, Gitler de, Stalin da tek jer betinde
ämirşilik etudi añsağan bolatın. Olar da jürgen jerin qanğa
böktirip, aqırı tarih tuñğiığına jutılıp tındı. Al, mınau
bolsa ğarıştan qoqan-loqqı jasau arqılı älemdik bilikke qol
jetkizbek. Qazir ol aşulı halıqtıñ qolı jetpeytin biikte jür.
Osını paydalanıp, külli adamzattı qoyday iirmek boladı!
Budan äri şıday almağan Entoni Yunger mikrofonğa
jaqındadı:
– Mister, sizdiñ kim ekeniñizdi bilmey turmız, mikrofonğa
ayğaylamay turıp, öziñizdi zaldağılarğa tanıstıra ketkeniñiz jön
bolar edi.
– Meniñ atı-jönimde turğan eşteñe joq, Men Smitpin, Djon
Smit.
– Bılay bolsın, Djon Smit! Ädeyi istep tursız ba, joq pa –
biraq qazir istiñ mänin burmalap jiberdiñiz. Sizdiñ bostandığıñız
ben quqıqtarıñızğa qol suğıp jatqan eşkim joq. Öz qalauıñız
boyınşa ömir süre beruiñizge boladı. Biraq adamzat tarihındağı
asa mañızdı ğılımi jañalıqtı aşqan ğalım sizdiñ janıñızdıñ
tınıştığın buzbau üşin öziniñ ğılımi zertteuleriniñ nätijesin
qoğamnan jasıra almaydı jäne jasıruğa tiis te emes. Filofeydi
şındıqtan, tipten, öz-özinen bas tartuğa köndiruge boladı, biraq,
Tau qulağan
naqtı jäyt sol küyi qala beredi – kassandra-şaranalar qubılısı
däleldengen. Kassandra tañbasınıñ öz boyımızda buğıp jatqan
zulımdıq turalı dabıl qağıp turğanın budan bılay jurttıñ bäri
biletin boladı. Biz öz-özimizdi aldamauımız kerek, naqtı jağdaydı
öz-özimizden jasırmauğa tiispiz. Kerisinşe, men bılay oylaymın,
qalay dälirek aytsam eken – äskeri salada mınaday uğım bar – biz
oqtı özimizge bağıttauğa tiispiz…
– Tıñdañız! Munı aytuğa qalay dätiñiz baradı – oqtı özimizge
bağıttayıq deydi ğoy! Kimge bağıttamaqsız sonda? Äyelderge
me?! – dep şıñğırdı bir äyel bükil zaldı jañğırıqtırıp.
– Erkekterdiñ özimşildigi ğoy bul! Äyelder üşin bärin özderi
şeşetindey erkekterdiñ qanday haqısı bar? Qarğıs atqır patriarhat bul jerde de bas köterip otır! Men oqtı özime qaray bağıttaudı
qalamaymın! Mañdayıma Kassandra tañbası basılğanı kerek
emes, bul adam jiirkenetindey masqara emes pe!
– Keşiriñiz! – dedi Filofey ekrannan. – Quday üşin, keşire
köriñiz, söziñizdi bölgim kelmep edi, biraq mınanı aytpasam tağı
bolmaydı, Kassandra tañbası – kemşilik te, masqara da emes.
Müldem olay emes. Älginde ğana tüsindirgenmin, bul – kassandraşaranalardıñ bizge öz boyımızda pälen urpaqtan beri jalğasıp
kele jatqan, äbden qordalanıp qalğan zulımdıq turalı eskertui.
Aqırzaman bizdiñ öz boyımızda jatır – mine, bul tañbanıñ bizge
bildirip turğanı – osı. Ötinemin sizden, tınıştalıñız. Osı
sätte meni tıñdap otırğan barşa adamnan ötinemin, endi sizderge
özimniñ eñ soñğı, qoştasu sözimdi aytuğa ruqsat etiñizder. Soñğı
täulikte körgenim men estigenimniñ bäri meniñ aşqan jañalığım
uaqıtınan burın tabılğanın körsetip berdi, zamandastarım munı
tüsine almaptı. Sondıqtan, öz-özimdi birjola qurtıp tınuğa, bul
ömirden ketuge bel bayladım, eşkimge ziyänımdı tigizbey, tıptınış qana ketpekpin, bir jaqsısı, ğarışta munı isteuime eşkim
kedergi keltire almaydı. Osı soñğı minuttarımda qazir meniñ
aytqan sözimdi estip, didarımdı körip turğan jäne keyinnen de
Şıñğıs Aytmatov
estip-biletin barşa adamnan keşirim surağım keledi. Nietim taza
bolğanına qaramastan, men sizderge qayğı-qasiret äkeldim. Mine,
endi özim de ömirmen qoştaspaqpın. Qazir aşıq ğarışqa şığamın
da, ömir jolımdı sonda ayaqtaymın. Tağdırım solay. Bul qadamdı
jasauğa qazirdiñ özinde dayınmın, tek basıma dulığamdı kisem boldı. Biraq, özimniñ Puşkin sızıp bergen jolmen tapqan
ğarıştağı osı mekenimdi tastap şıqpas burın? al, ol: «Bulttan
biik mekendi turaq etip, Körşi bolsam Qudaymen jıraq ketip», degen bolatın, – iyä, osı soñğı qadamımnıñ aldında özimdi körip,
estip otırğan barşañızğa mınanı eskertemin: baqılau säulelerin
planetağa bağıttauğa arnalğan barlıq qural-jabdıqtardıñ közin
joyğanmın. Kassandra tañbası qubılısınıñ aşıluına baylanıstı barlıq esep-qisaptar men boljamdardı, barlıq zertteuler men
jazbalardı da örtep jiberdim. Sonıñ bäri özimmen birge kelmeske
ketedi. Aldağı uaqıtta munday eşteñe bolmağanday-aq tıp-tınış
ömir süre beriñizder. Mümkin adamnıñ aqıl-oyı künderdiñ küninde
bul qubılısqa tağı da nazar audaratın şığar, biraq bul bizden
keyin boladı, yağni keleşektiñ ülesine tiedi. Al, oğan deyin bäri
bayağı qalpına qaytadan tüsedi. Izi de qalmaydı. Eger bireu-mireu
keyinnen orbitalıq stantsiyänı tekserer bolsa, olardıñ qolına tek
öz ömirim turalı jazbalarım, ğarış taquasınıñ tağdır turalı,
uaqıt turalı tolğanıstarı, kassandra-şaranalardıñ qupiyäsın
qalay jäne nelikten aşqanı jayındağı estelikteri ğana tüsetin
boladı. Artımda qaldıratın jalğız muram sol bolmaq. Al, eger,
Entoni Yunger, ulım meniñ, bul jazbalar köñiliñnen şığıp jatsa,
olardı sağan quana-quana mura etip qaldıramın.
Qımbattı Entoni, sağan ulım dep söylegenim üşin keşirersiñ,
bul – jan-jüregimnen şıqqan şın sözim. Jurttıñ aldında seni
osılay atay alatınım üşin tağdırıma rizamın. Ömirim solay
qalıptastı, meniñ öz balam bolğan emes, sondıqtan, osı soñğı sekundtarda özimniñ Entoni Yunger degen ruhani ulım bar dep oylay
alatın boldım.
Tau qulağan
Zal tına qaldı. Tağı da Filofeydiñ dausı estildi:
– Keşiriñder meni, adamdar! Qoştasarda kökeydegi köp oydıñ
bärin aytıp ülgermeydi ekensiñ. Biraq, soñğı sätte bir närse turalı
aytpasam bolmayın dep tur. Meni biraz adam jalğan attı jamılğan
taquasımaq, öz-özine Filofey degen at qoyıptı dep sökpek boladı.
İyä, bul ras. Eşkim de meni resmi türde taqua etip, şaşımdı sıpırıp tastağan joq, Filofey degen attı da özim qoyğam. Biraq, mäsele
şirkeudiñ räsiminde emes, mäsele öz murattarıña degen senimniñ
şınayılığında. Bul turğıda meni durıs tüsinseñizder deymin.
Sın sağatı soqtı. Endi sizdermen qoştasamın. Süyikti planetamızben de qoş aytıspaqpın. Ekrandardıñ birinen ol mağan
tutastay körinedi, ğalamdıq keñistikte jüzip jürgen bir şar ğana,
al, ekinşi ekranda jekelegen irilendirip körsetilgen tabiğat
körinisteri; ösip turğan ağaş, şalğın şöp, tastar. Mine, äldebir
tüsiniksiz, aqılğa qonbaytınday bir körinis. Eger orbitadağı
monitordan jer betine audarıp körsetuge mümkindik bolsa,
buğan özderiñiz de köz jetkizgen bolar ediñizder. Qarañızdarşı,
qarañızdar, mine, meniñ qasımda, oñ jağımda turğan ekrandı aytamın. Qarañızdar, teñizdi körsetip jatır, muhittıñ jağalauı
siyäqtı. Atlant muhitı! Qarañızdar, tayız sulı jağalauğa qaray
qanday ülken tolqındar jöñkilip keledi, ne bolıp jatqanın
körip tursızdar ma?! Kitterdi kördiñizder me?! Mine, olar,
tutas bir üyir kit! Tauday bolıp muhittan jüzip şığıp jatır,
qarañızdar, o, sumdıq-ay! Qudirettiñ jibergen jazası ğoy bul,
kitter ekpindep kelip, jağağa sekirip şığıp jatır! Özderiñiz
qarañızdarşı, ne bolğan olarğa? Nege olar sudan şığıp qalıp
jatır?! Nege olar öz-özin öltiruge tırısıp jür?! Bul neni
bildiredi? Bulay etuge olardı mäjbür etken ne närse? Olardı
ajalına aydağan äldebir surapıl jaysızdıq, tözip bolmas bir
sumdıq bar-au, sirä! Älde bizdiñ bügingi oy-sezimimizdiñ tuyıqqa
tirelui olarğa da äser etti me eken? Jäne munıñ däl qazir bolıp jatqanı qalay? Özderin ölimge qiğan kitterdi bul äreketke
Şıñğıs Aytmatov
aydağan nendey küş ekenin tanıp, tüsine bastağan siyäqtımın.
Bul qubılıstıñ tereñine boylauğa ülgermeytinime ökinip
turmın, ömirdiñ munday jumbaq qubılısın anıq bağamdau üşin
uaqıtım bolmay tur. Robert Bork ta osınday bolğan. Men onıñ
maqalasın oqığannan keyin oylarınıñ tereñdigin payımday bastap edim. Biraq, maqalanıñ astarında jazılmay qalğan talay
sırlar jatqanın sezgem. Ol ekeumiz sırlasıp, äñgimelesermiz,
sol kezde Ruhtı jaña qırınan tanudıñ säti tüser dep kütip edim.
Biraq, buğan da jete almadım, jazmış solay bolıptı. Kittermen de solay bolıp tur. Eger olar söyley alatın bolğanda
ğoy, talay närseniñ sırına qanığar edik… Biraq, men keşigip
qaldım… Tipten, qazir olardı estip turğan siyäqtımın. Kitter
meni özderine şaqırıp jatır. Men de sol kittermen birge uzaq
saparğa attanamın… Men de özin-özi jağalauğa laqtırıp ölgen
kitterdiñ birimin. Al, soñğı sözimdi Robert Borkqa arnaymın.
Seniñ aldıñda kinälimin men, sondıqtan kittermen birge öziñdi
izdep şıqpaqpın… Qoş bolıñızdar…
Sodan keyin sonşama jurttıñ köz aldında bolğan oqiğa
körermenderdiñ bärine esten tandırarday äser etti. Filofey
külli älemniñ, sol sätte teleekrandardıñ aldında otırğan barşa
adamnıñ köz aldında ömirden ketip bara jattı. Ğarış taquasınıñ
är qimılı onıñ alğan betinen qaytpaytının bildirip turğan.
Sol sätte teledidar aldında otırğan adamdardıñ bäri özderiniñ
halıqtıñ aldında özin-özi öltiru äreketiniñ kuägeri bolğanın
tüsindi. Filofeydiñ bul äreketine eşkim kedergi keltire almaydı,
ayğaylap toqtata da almaydı…
Zalda tımırsıq tınıştıq ornadı. Eşkim ornınan
qozğalar emes, dıbısın şığarğan da jan balası bolğan joq.
Bäri de ğarış taquasınıñ ömirindegi soñğı sätteri ötip jatqan
teleekrannan köz almastan qatıp qalğan. Kenet Entoni Yunger öz erkimen ömirden ketu degen – eşteñemen ornın toltıra
almaytın, eşqanday jolmen ölşeuge kelmeytin ruhtıñ asqaq
Tau qulağan
qasireti ekenin uqtı. Bul kezde Filofey basına kişigirim
qauğaday ğarıştıq dulığanı kiip jatqan. Dulığasın üstindegi
kombinezonnıñ jağasına qalay bekitkenine deyin körinip tur.
Mine, bäri dayın. Endi borttan şığu ğana qaldı. Filofey artına burılıp qaradı, bälkim birdeñe aytqan şığar, biraq endigi
eşteñe estilmeytin edi. Qoştasqanday qolın bir sermep qoyıp,
aşıq ğarışqa şığatın lyukke qaray bettedi. Lyuk aşıldı da,
Filofey bos keñistikke qadam bastı.
Ol astı da, üsti de, oñı da, solı da, kökjiegi de, şekarası
da, ölşemi de joq uşı-qiırsız şeksiz juldızaralıq keñistikke
attanğan edi.
Auasız keñistikte bir sät qalıqtap turdı da ğarış kemesinen
qaşıqtap, bağıt-bağdarsız qalqi jöneldi.
HI
Salmaqsızdıqtıñ äserinen aşıq ğarışta ilinip turıp
qalğanday körinip, qalıqtağan ol birtindep keñistikke siñip ketti…
Jağalauğa şığıp qalğan kitter közderi baqırayıp, qayrañnıñ
üstinde qinalıp jatır. Örtten keyin qap-qara bolıp küyip ketken
tau jotaları tärizdi är jerde şaşılıp qalğan.
Jer bolsa Kündi aynalıp jüzip baradı…
Ertesine älemdegi barlıq gazetterdiñ birinşi betine
taqırıbınıñ özi-aq ayğaylap turğan maqalalar jariyälandı:
«Ğarıştağı alğaşqı özin-özi öltiru oqiğası», «Ğarış taquası
Filofey adamzattı Kassandra tañbasımen azaptaudı toqtattı»,
«Janı jännatta bolsın!» degen jäne basqa osı siyäqtı dañğaza
maqalalar gazetter men teleradio arnaların kezip ketti…
«Tribyun» gazeti Entoni Yungermen jürgizilgen şuğıl
suhbattıñ birer jolın jariyäladı: «Filofey men Robert Bork
tärizdi ruhani äkelerim salğan jolmen alğa qaray batıl qadam basatın bolamın…»
Quana tabalağandar da bolmay qalğan joq: «Jalğan taquağa
Şıñğıs Aytmatov
jännatqa barudıñ keregi joq. Ol onsız da ğarışta mäñgi qalatın
boldı».
Adamdı esten tandırarlıqtay jañalıqtardıñ arasında
tağı bir jumbaq habar jariyälandı: «Atlant muhitınıñ batıs
jağalauında bir üyir kit qurlıqqa şığıp qalıptı. Januarlardıñ
bäri ölgen».
Resey gazetterinen bir ersileu habar audarılıp basıldı: «Ötken
tünde belgisiz bireu Qızıl alañdağı kesenege ölgen japalaqtı
laqtırıp ketipti. Biraq onıñ qanatınıñ astına eşqanday
jarılğış zat jasırılmağanı anıqtaldı».
Eki künnen keyin Robert Borktı jerleu räsimi ötkizildi. Zirat
bası tıp-tınış. Küz de kelgen eken. Aspan şayday aşıq. Qoştasu
duğası oqılğan sätte Entoni Yunger kökjiekke köz tigip turıp,
aqiqat jolın ustanğan osı ekeui özderine buyırılğan orındarın taptı-au dep oyladı: biri – ğarış keñistiginde, şeksizdiktiñ
ağınında jürse, ekinşisi – qara jerdiñ quşağında, mäñgiliktiñ
qoynında jatır…
Aqiqat osılarmen birge…

EPİLOG
«Meniñ uaqıtım da jana-jana tausılıp bara jatqan
şırağdan siyäqtı. Kompyutermen özimniñ qoştasu hatımdı terip
bitiruge asıqpasam bolmaydı. Bir ğajabı, ömirimniñ aqırında
mına körinistiñ kuäsi boldım: qazir men Jer betinde kündizdiñ
tünge auısıp, jaña täuliktiñ bastalğanın tamaşalap otırmın.
Bul da mäñgiliktiñ toqtausız ağınınıñ bir körinisi, Uaqıttıñ
şeksizdiginiñ naqtı däleli. Biraq, osınıñ bärin orbitadan baqılap
otırğan subektiniñ de aqtıq säti soqtı.
Ğalamdıq ölşemmen alsaq, adam ömiri degen şıbınnıñ
Tau qulağan
ğumırımen teñ. Biraq, adamğa sana berilgen, osı arqılı onıñ
ğumırı uzara tüspek. Biraq, keyde sol sananıñ kesirinen älgi
ğumırdıñ qısqarıp ketetini de bar. Öz-özime esep bermesten kün
men tünniñ almasuın qanşa ret baqıladım eken, biraq sol kezde
özimniñ de ömirim naq osı şaqta üziledi-au, ömir jolıma nükte qoyar
sät däl osı kezge tuspa-tus keledi-au dep oylamappın. Öytkeni,
Jaratqannıñ sotına tartılar kün, künäharlıqpen ötken ömirimniñ
soñğı küni de kelip jetti. Biraq, bul Sottalar kün menimen birge
ketpek, kez kelgen adamnıñ ömirine bayla-nıstı jäytterdiñ bäri
de onıñ özimen birge kelmeske ketedi emes pe. Sottalar künimdi men
özim belgilep aldım, bul – meniñ aşı da bolsa artıqşılığım, äri
basqa amalım qalmağandığınıñ belgisi.
Osı joldardı jazıp bitirgen soñ, eger säti tüsse, ğarıştıq
baspasöz mäslihatında söz söyleuim kerek. Sodan keyin ömirmen
esep ayırısıp, öz-özimdi qurbandıqqa şalmaqpın. Özime osınday ükim kestim. Men qoğamnıñ özin-özi joğarı bağalauın joqqa
şığardım. Sol üşin milliondağan adamnıñ meni atarğa oğı bolmay jür. Robert Borktıñ ölimine de men kinälimin. Tığırıqqa
tirelu degen – osı. Endi bul ömirden ketip, mäñgilikke közimdi
joğaltpasam bolmaydı. Basqa amal joq.
Öler aldında demalatın auağa şölirkeysiñ degen söz bar, biraq
men aytarımdı tügel aytıp ketuim kerek. Jer betindegi adam bitken
tügel qarğap-silegen beyşarağa özin äbden jalıqtırıp bitken
bul älemniñ ne bolatını bäribir emes pe deytin de şığarsızdar.
Oğan salsa, bäri tügel qurıp nege ketpeydi! Tozaqtıñ otınan biraq şıqsa da ne jumısı bar! Alayda, öz-özimdi ölimge qiyärdan
burın mına jäytke alañdaytınımdı jasırğım kelmeydi: adamdar
qayter eken, Kassandra tañbasına baylanıstı oqiğa olardıñ oysanasında qanday iz qaldırmaq? Ne degenmen, eldiñ bäri qanşama
sırt aynalsa da, aqiqat sol küyinde qaladı emes pe. Bügin joqqa
şığarılğan mäsele erteñ qaytadan aldıñnan şıqpaytın ba edi,
budan qaşıp qutıla almaysıñ.
Şıñğıs Aytmatov
Mine, Qiyämet-qayım mağan da kelip jetti. Onıñ bolmay
qoymaytını belgili ğoy. Şeginer jer joq. Adamdar, men senderge
özimniñ täubama keluimdi, aqırğı sırımdı qaldırmaqpın. Meniñ
kim ekenimdi, keyinnen nege öz-özimdi ğarış taquası dep atağanımdı,
qayda tuıp, qalay ömir sürgenimdi, nemen aynalısqanımdı, basıma päle bolğan Kassandra tañbasın qalay aşqanımdı osıdan uğa
alasızdar...
Qoştasarda tağı da mınanı aytqım kelip tur. Sanamdı sıqqan
auır qayğı men ädetten tıs oylar basıma ğarışta jürgende kelgen. Munı qalay tüsindirerimdi özim de bilmeymin. Bultqa oranğan
Jer şarına ğarıştan köz jibergen sayın: O, Quday, Jer degen
netken ğajap jaratılıs! – dep qayran qalatınmın. Künniñ özi de
adamdar qonıstanğan Jerdiñ igiligi üşin jaratılğan bolsa kerek, äytpese ne üşin? Külli älemniñ özi de adam üşin jaralğan,
biz onı tanıp-biluimiz kerek, ğalamnıñ ömir sürip turğanı da sodan. Äytpese, osı galaktika degenniñ özi ne üşin kerek, onıñ ne
mäni bar? Tipten, Qudaydıñ özi de – sol! Ol adamğa kerek, sol
üşin de Quday bolıp tur, onıñ bar ekendigi de sondıqtan! Biraq,
osınday ğalamdıq bastaularğa adamnıñ özi layıqtı ma eken? Osı
asa auqımdı ğalamdıq qurılımnıñ tüziluine? Mine, Ğalamdıq
jumbaq degen osı!
Qoy, tezdetpesem bolmas. Uaqıt müldem az qaldı. Köp uzamay
stantsiyänı tastap şığıp, aşıq keñistikke jutılıp ketuim kerek. Jerden qaşıqtay tüsu üşin. Müldem alısqa. Sonda ğana
ündemeytin bolamın.
Keşiriñder meni.
Filofey.
Filofeydiñ orıs tilinde jazğan hatı men täubağa keluiniñ
mätinin ğarış taquasınıñ burınğı mekenine uşıp barğan astronavtar alğaşqı küni-aq taptı. Keme komandiriniñ şuğıl aqparında
kompyuterdiñ jadında Filofey qaldırğan ösiet saqtaulı
turğanı jäne ğarış stantsiyäsınıñ bolaşaq qızmetkerlerinen
Tau qulağan
öziniñ kompyuterdegi Täubağa keluin Entoni Yungerge tabıs etuin
surağanı jayında aytılıptı. «Entoni Yunger meniñ jazbalarımdı qalay paydalanamın dese de özi biledi».
Mätinge «Öziñmen birge bastan keşkenim jäne sodan keyingi
oqiğalar turalı» degen taqırıp qoyılıptı.
Odan äri bılay delinedi:
«Künderdiñ küninde ğarıştağı orbitalıq stantsiyäda ömir
süremin-au dep burın eşqaşan oylap körmeppin. Meni munda
ğılım jetektep äkeldi. Biraq, meniñ ğarışqa tek ğılımi maqsat
közdep qana kelmegenimdi, şındığında meniñ özin-özi jer audarğan,
keyinnen özin-özi ğarış taquası dep atağan kisikiik ekenimdi eşkim
bilgen emes. Älde, bir kezderi sayasi nemese basqa da sebeptermen otanına, Keñes Odağına qayta oraludan bas tartıp, osı arqılı ayday älemniñ aldında ulı derjavağa ses körsetken bireuler siyäqtı
özimdi «oralmağan» dep atauıma da bolar ma edi.
Biraq, bul müldem basqa jağday. Men alastalğan joqpın, qayta
oralmauğa bel buğanımnıñ sırı basqa, men özimmen özim boluğa
bekinip, buğan ğarış arqılı qol jetkizbek boldım, munı tüsindiru
qiın. Kerek deseñiz, munı adam ruhınıñ ğarışpen ündesui deuge
boladı, biraq bul tım asqaq aytılğan bolıp şığuı mümkin. Ne
degenmen, ğarışqa keluim mağan öz ömirimniñ logikalıq aqırı, öz
damuımdağı eñ biik te aqırğı nükte bolıp şıqtı. Mümkin bul
da bir qajettilik, äu basta mañdayıma jazılğan tağdırım şığar.
Buğan senu qiın, biraq ömirde ne bolmaydı deysiñ...
Jalpı, tağdırımnıñ özi de erekşe bastalğan eken. Osığan
baylanıstı özimniñ düniege keluim, anığıraq aytqanda, meni kim
tuğanı jönindegi qupiyänı ömir boyı qozğamauğa tırısıp keldim.
Jap-jas säbi kezimde meni eski körpege qundaqtaulı küyimde balalar üyiniñ esiginiñ aldına tastap ketipti. Mağan Krıltsov degen
familiyä beriluiniñ sebebi de osı. Andrey dep at qoyğan eken, soğan
säykes, äkemniñ atın da solay ala salıptı, söytip, men Andrey Andreeviç bolıp şıqtım. Krıltsov Andrey Andreeviç. Estuimşe,
Şıñğıs Aytmatov
bul jaysızdau oqiğa 1942 jılı, qıstıñ ayazdı bir küni tañerteñgi
uaqıtta bolğanğa uqsaydı. Sol kün emis-emis esimde qalıptı,
ärine, buğan eşkim sene qoymas. Biraq men bolğan jäytti ğana aytıp otırmın. Esimde qalğanı – anamnıñ basqan ayağınıñ astında sıqırlağan qardıñ dıbısı bolatın. Sol bir qısqı tañda ol
asığa basıp kele jattı. Meni kökiregine qısıp alğan, älsin-älsin
qorıqqannan qalş-qalş ete qaladı, al, men ekeumizdiñ tänimiz
arqılı anamnıñ jüregi qalay dürsildep, qalay auırıp turğanın
estidim. Ol entige demalıp, jol boyı mağan äldeneni sıbırlap
aytumen boldı, barınşa jılamauğa tırısıp, köz jasın amalsız
tejep keledi. Balalar üyiniñ esiginiñ aldına tastap ketu üşin meni
köterip kele jatqan sätte men körpeniñ büktesini aşılıp qalğan
jerinen anamnıñ jüzin, qardıñ uşqını şalğan kirpigin, közin
kördim, joğarıda surğılt aspan körinedi, japalaqtap qar jauıp tur. Qar tüyirşikteri qalıqtap kelip qonıp jattı. Mümkin
sol sätte bayğus anam mağan: «Al, sen jıla, baqırıp jılağanıñ
durıs, sonda dauısıñdı tezirek estitin boladı!» – dep sıbırlağan
da boluı mümkin.
Ol meni esiktiñ aldındağı jappağa äkelip jatqızğan kezde,
munı nege istep jatqanın birden uğa qoyğan joqpın. Kün suıq bolatın, toñıp qaldım, anam qaytıp kelip, qaytadan köterip, bauırına basatın şığar dep küttim. Biraq, ol aulaqtau jerge barıp,
butanıñ tübine üyilip qalğan kürtik qardıñ tasasına jasırındı, mağan jaqındar emes. Sol kezde men de şarıldap jılap qoya
berdim, sodan keyin esik aşılıp, bireu keldi de meni köterip alıp
ketti...
Kürtik qar turalı aytıp otırğan sebebim – keyin mağan tek sol
turalı ğana: kürtik qardıñ tasasına jasırınğan anañnıñ izin
taptıq, – dep aytıp bergen, anam turalı budan basqa eşqanday derek qalmaptı...
Beybaq anamnıñ qanday jağdayda bolğanın, butanıñ artında
tığılıp turıp, jaña ğana özi tastap ketken özegin jarıp şıqqan
Tau qulağan
balasınıñ şırıldap jılağanın estise de jaqındap kele almağan
sätin qazir köz aldıma ap-anıq elestetemin... Tüsime mına bir
jäyt jii kiredi – qalıñ da kürtik qardı keşip, anamnıñ izin kesip
jüremin, al, iz qap-qara bop tunjırağan ormanğa qaray bastaydı,
qorqınıştı, äri suıq, üstimdi qar basıp baradı. «Mama! Mama!»
– dep ayğaylap jiberemin de oyanıp ketemin...
Degenmen, sol bir qorqınıştı qısqı tañda anamdı osınday
ayausız qataldıqqa baruğa mäjbür etken ne närse? Sonı biler me
edi! Äkem kim? Munı şeşemniñ özi bile me eken? Men üşin osınday
köptegen suraqtar ömir boyı jumbaq bolıp qaldı.
Balalar üyinde bul taqırıpta eşkim de söz qozğağan emes,
buğan özim de umtılğan joqpın, äytse de, özimniñ sol sezimderimdi
bireulermen böliskim keletin şaqtar da bolatın, biraq, sol bir qar
borağan qısqı tañda anamnıñ meni köterip äkele jatqanınan basqa
aytatın eşteñem joq. Onıñ üstine, esimde birdeñe qaldı degenime
kim sener edi.
Degenmen, meniñ aytqanımdı eş kümändanbastan tıñdauğa
ıñğay bildiretin älemdegi bir ğana jan – qızmettesteri Vava dep
atap ketken Valeriyä Valentinovna degen bir äyel bolğan. Biz, balalar da onı solay Vava dep, Vava apay dep ataytınbız, munıñ özi
äldebir tuısqandıq jıludı bildiretin tärizdi. Ärine, Vava apay
bizdiñ eñ süyikti tärbieşimiz boldı.
Bizdiñ balalar üyi Ruza qalasınıñ mañında, Maleevka
selosınıñ qasında ornalasqan-tuğın. Bul, şamamen, Mäskeuden
jüz şaqırımday jerde. Bizdiñ № 157 balalar üyi nemis äskerleri
Mäskeu tübinen keri şegingennen keyin maydan aymağındağı jetim
qalğan balalardıñ baspanası retinde qurılğan eken. Vava ol kezde Ruzadağı sayabaqta körşiles ornalasqan Kompozitorlardıñ
şığarmaşılıq üyinde jumıs isteytin. Is jüzinde, ol keñestik
kompozitorlardı tärbielep şığaru ortalığı bolatın. Osında
qazınanıñ esebinen ärqaysısı jeke kottedjde turıp jatqan är
aymaqtan, är respublikadan kelgen kompozitorlar ğasır muzı-
Şıñğıs Aytmatov
kasın – barşa kezeñderdegi barlıq halıqtardıñ eñ ulı kösemi
joldas Stalindi madaqtaytın kantatalar men horaldar jazatın... Keyde munda HH ğasırdağı ulı bileuşige aynalğan keşegi
etikşiniñ balasına arnalğan şığarmalardıñ alğaşqı orındaluın tıñdauğa joğarı märtebeli partiyä qayratkerleri jinaluşı
edi. Keyde şeftik kontsertter qoyılatın, oğan bizdi, balalar üyiniñ
tärbielenuşilerin de jiberetin. Vava apay Şığarmaşılıq üyiniñ
basqaruşısı bolatın, degenmen, özi de pianinoda tım täuir oynauşı edi. Osınıñ arqasında ol bizdiñ balalar üyine muzıkalıq
jetekşi bolıp keldi.
Qırıq birinşi jıldıñ küzinen qırıq ekinşi jıldıñ köktemine deyin Ruza men onıñ töñireginde nemisterdiñ tank äskeri turğan.
Ärine, ol oqiğalarğa meniñ eş qatısım joq, biraq, meniñ ömirge
kelgen kezim men tağdırımnıñ tastandı bala retinde bastaluınıñ
arasında äldebir baylanıs bar siyäqtı, Vava apaydıñ osı turalı
oylanatının biluşi edim, keyinnen jasöspirim bolıp ösip qalğan
kezimde, ol mağan osı jayında astarlap bildiruge tırısıp jürdi.
Özi Ruzanı basıp alğan nemisterdiñ qol astında jartı jıl boyı
ömir sürgen, talay närseni biluşi edi. Muzıka bölmesinde ekeudenekeu qalğan kezimizde ol meni nota tanuğa üyretetin, keyde basqa
taqırıptardı da qozğaytınbız.
Vava, Vava! Köz aldımızda birtindep qartayğan, janı jılı,
tuğanımday bolıp ketken sol äyeldey anam bolsa ğoy, şirkin. Bir
qızığı, men ana meyirimin körmey östim, bul äyeldiñ ömiri solay
qalıptasıptı, onıñ balası joq. Jetim balalarğa sonşama ıqılas
tanıtuı osı jalğızdıqtan emes pe eken?
– Andryuşa, – deytin mağan, – sen, ärine, tastandı bala
bolğanıñ üşin qamığıp jürsiñ. Men seni tüsinemin. Onı oylamay
tura almaysıñ. Biraq, bul oylardan sağan jeñil timeydi ğoy. Öziñe
sırttay köz jiberuge tırısıp körşi. Sonda sen müldem basqa
närseni körer ediñ. Eger qatelespesem, Andryuşa, Quday sağan asa
zor qabilet bergen. Ras aytamın! Bir küni osı sözimdi esiñe alasıñ.
Tau qulağan
Basıñ jaqsı isteydi, öte darındı balasıñ, sen. Mısalğa muzıkanı
alayıq, senen jaqsı muzıkant şığar edi. Biraq kim bolatınıñdı
öziñ şeşesiñ. Muzıkamen öziñ üşin aynalısıp, adamdarğa basqa
salada qızmet etuiñe boladı. Mektepti bitiresiñ, äri qaray oquıñdı
jalğastırasıñ, ömiriñdi öz qolıña alasıñ. Seniñ darınıñmen, Andryuşa, aldıñnan san tarau jol aşıladı. Sağan eşteñe de kedergi
keltire almaydı. Meyli, anañ turalı eşteñe bilmey-aq qoy, äkeñniñ
kim ekeninen müldem habarıñ joq, anañdı öz säbiinen bas tartıp,
birjola habarsız ketuge neniñ mäjbür etkenin de aytu qiın. Biraq,
meniñşe, sen onı ayıptamauğa tiissiñ. Joq, anañ qanşa kinäli
bolsa da onı jek köruge bolmaydı. Sen oğan riza boluıñ kerek
desem, aşulanıp jürme. İyä! Bul sağan birtürli bolıp ta köriner.
Öziñ oylap körşi, Andryuşa. Seniñ osınşama qabiletti bolğanıñ
solardıñ arqası, bul sağan tuqım qualau arqılı berilgen, sen
buğan anañ arqılı ğana ie boldıñ. Seni tastap ketudiñ oğan qalay
auır tigenin eşkim bilmeydi. Eger ol mundayğa barsa, demek, basqa
amalı bolmağanı. Mümkin seniñ ömiriñdi saqtap qaludıñ birdenbir jolı osı bolğan şığar. Nege öytkenin ayta almaymın, ärine.
Öytkeni, bilmeymin. Munı eşkim bilmeydi. Biraq, anañnıñ basqa
amalı bolmağanına, tek östip qana seni aman alıp qala alamın dep
oylağanına senimim kämil. İyä, qaterge bas tikkeni ras, biraq, körip
tursıñ, sen qazir aman-sausıñ. Basqasın qaydam, äyteuir, bizdiñ
eldegi balalar üyi degen öte jaqsı närse. Munı öziñe qarasañ da
tüsinesiñ. Tağı da sol anañnıñ arqasında jäne sol arqılı türiñ
de kelbetti boldı, boyıñ da bar, deneñ de quattı. Tabiğat sağan
anañ arqılı köp närse bergen. Sağan aytar aqılım: osını umıtpa,
anañnıñ basqa amalı bolmağan. Öskesin talay närseni tüsinesiñ.
Jıldar öte kele Vavanıñ aytqısı kelgeni aşıq talqılauğa
jatpaytın äldebir ädetten tıs jağdaylar bolar degen qorıtındığa
keldim. Öz boljamdarına onıñ özi qanşalıqtı sengeni turalı aytu
da qiın. Birneşe jıldan keyin, Mäskeudegi universitette oqıp
jürgen kezimde Vava qaytıs boldı. Al, meniñ jadımda Vavanıñ
Şıñğıs Aytmatov
añdausız aytıp qalğan bir sözi mäñgi qalıp qoydı, biraq munı ne
quptaytın, ne joqqa şığaratın eşqanday fakti de joq.
Men toğızınşı sınıpta oqıp jürgende körşiles Maleevka
selosında bir qayğılı oqiğa boldı. Bir äyel men onıñ on jeti
jasar qızı öz-özine qol salıptı. Äueli anası asılıp ölgen, sodan
keyin qızı da soñınan attanıptı. Olar tek ekeui ğana turatın.
Şeşesi Kompozitorlardıñ şığarmaşılıq üyinde üy sıpıruşı
bolıp isteydi, qızı mektepte oqıp, ösip kele jattı, älgi äyeldiñ
qızın nemis äskerleri Mäskeu tübinen keri şegingennen keyin jartı
jıl ötken soñ tuğanın jurttıñ bäri biletin, onı nemis soldatınan,
basqınşıdan, faşisten tuıp alğanı eşkimge qupiyä emes bolatın.
Körşileri bayğus äyelge kün körsetpey qoydı, qızın mekteptegi
qurdastarı jürgizbeytin... Sol küni älgi oqiğa qattı äser etken
Vava bir oğaş pikir bildirgen, mümkin sonı özi de añğarmağan şığar,
biraq bul meniñ jadımda janımdı qinap, mäñgi saqtalıp qaldı:
«Äli esimdi jiyä almay turmın, Natalya, – dedi ol tärbieşilerdiñ
birine. – Qanday sumdıq! Ne degen qatigez ölim! Anası men qızı
qatarınan öz-özine qol jumsağan... Adamdı osığan deyin jetkizuge
de boladı eken-au! Oylap qarasañ, ne üşin?! Soğıstıñ atı soğıs,
onıñ öz esebi bar. Soğısadı, bir-birin öltiredi. Biraq, zulımdıqtı
boyıñda saqtauğa, mazaq qılıp, közge şuquğa bola ma eken?! Bolar
is boldı, bayğus äyel basına bäle tilep aldı, nemisten bala tudı.
Öz sorına... Biraq, sol üşin oğan qaşanğı öşiguge boladı, bul
degen tağılıq emes pe! Al, qızınıñ ne jazığı bar edi?! Tüptep
kelgende, eşkim de äke-şeşesin tañdap almaydı ğoy, onı ärkimge
Quday beredi. Ne üşin kün bermey qoydı olarğa?! Älde erteñ
balası basqalardan kem bolmauı üşin özegin jarıp şıqqan säbiin
bötenniñ esiginiñ aldına tastap, özi bir habarın bermesten iztüzsiz joğalıp ketkeni, özin-özi tiriley jerlep, janı barda körge
kirgendey birjola joq bolıp ketkeni şınımen durıs bolğanı
ma?..»
Sodan keyin meniñ de kökeyimde uaqıtı kelgende jumırtqanı
Tau qulağan
jarıp şığatın balapan tärizdi bolıp bir oy bas köterdi: mümkin
meniñ äkem de solardıñ biri bolar, sondıqtan da anam meni tastandı
etip, özi birjola mäñgi körinbestey bolıp joğalğan şığar...
Munday oqiğanıñ qalay, qanday jağdayda boluı mümkin ekenin
oylap, köz aldıma elestetuge tırısıp körgem. Tek kökiregim bosap
qalğanday, eşkimge kereksiz bolıp jurtta qalğanday sezimdi bastan
keştim. Teñizdegi kemeden laqtırıp ketken adam ğana özin osılay
sezinetin bolsa kerek... Kemeni qanşama şaqırsa da burılmastan
kökjiekke siñip joq boladı, aynalada tolqını alasurğan uşıqiırsız teñiz ğana şalqıp jatır. Jağalau körinbeydi... Biraq, onı
teñizge äldekim laqtırıp tastağan joq pa?! Kim ol?
Sonı bilgim, sol suraqqa jauap tapqım-aq keledi, biraq sonıñ
ne üşin kerektigin, onda ne män barın äli künge tüsine alar emespin.
Şınında, sodan mağan ne payda? Eşqanday. Biraq, mınanı bilgim
kelgen: eger meniñ äkem şınımen nemis soldatı bolsa, onıñ keyingi
tağdırı ne boldı eken? Basıma añğal da ospadarlau oy da keledi
– ol nege meniñ äkem boldı eken, bükil Evropanı kesip ötip, meni
ömirge keltiruge öz ülesin qosıp, sodan keyin qaytadan joq bolıp
kete bar dep odan kim suraptı? İyä, öziñniñ şıqqan tegiñ kim ekenin
bilgiñ keledi, bile almaysıñ, biraq bul turalı oylay beresiñ. Özimdi
ömirge äkelgen anamnıñ qayda joğalıp ketkenin de bilgim keledi. Sol
bir nemis soldatınıñ, meniñ äkemniñ tağdırı ne bolğanın bilgim
keledi, tiri me, älde bir jerde qaza taptı ma; mümkin ol tiri, aman-sau,
Germaniyäda ömir sürip jatqan şığar, älemniñ bir tükpirinde sonau
qırıq ekinşi jılı balalar üyiniñ esiginiñ aldına tastap ketken
balası ömir sürip jatır degen oy üş uyıqtasa tüsine kirmeytin
bolar... Men onıñ ulımın ğoy. Ol buğan pısqırmaydı da... Al, eger
äldebir keremettiñ küşimen bilip qoyıp, kele qalsa şe?! Mine, men
kelip turmın, ulım qayda? – dese... Onda ne boladı? Sodan keyin
şe? Biraq, osı qiyäldıñ bäri ne üşin kerek özi? Tipten, osınıñ bäri
däl osılay bolğan künniñ özinde de äldeqaşan umıtılıp qalğan
bul oqiğa oğan, älgi nemiske nege kerek, ol nesine qinaluğa tiis?..
Şıñğıs Aytmatov
Osınday aqılğa sıyımsız oylar basımnan şıqpaytın.
Osığan baylanıstı ne oylasam da, adamdar tağdırınıñ toğısqan
jeri soğıs bolıp şığadı... Soğıs kezinde düniege kelip, ata-anası
ajal aranına jutılğan balalardıñ qasireti ömirdiñ tuñğiığınan
betine qalqıp şığa keledi. Al, älgi tuñğiıqtan süyekti qarığan
ızğar men bötensu, jat sanau, jek köru lebi esedi. Jan jüregimde
özim siyäqtı emes, «qalıptağıday» jolmen ömirge kelgenderdiñ
bärine qarsı narazılıq sezimi payda bolıp, olarğa özimniñ
artıqşılığımdı däleldeuge degen quştarlığım oyanatın,
qoğam meni erekşe jaralğan tulğa dep tanıp, kemeñgerligimdi
moyındap jatsa dep armandauşı edim, zorlıqqa qarsı zorlıqpen,
zulımdıqqa odan da ötken zulımdıqpen jauap beruge ärqaşan
dayın turu tilegi kökiregimdi kernep ketetin...
Ülken ömirge osınday közqaraspen qadam bastım. Özimniñ
japadan-jalğız ekenimdi, bul älemde özimnen basqa eşkimim joq
ekenin bir sät jadımnan şığarğan emespin. Äkem de, şeşem de,
ağa-inim de, apa-qarındasım da, nağaşı-jienim de, nemere-şöbere
tuısqanım da – eşkimim de joq. Beyne bir aydan tüsken siyäqtımın.
Mümkin munıñ da kömegi bolğan şığar... İyä, men ğılımda zor
mansapqa qol jetkizdim, özimdi tügeldey ğılımğa arnadım, osınıñ
arqasında, sıpayısınbay-aq qoyayın, özim tañdap alğan salamda
keremet jañalıqtar aştım. İyä, solay! Men ğılımğa qızmet ettim,
al, ğılım mağan kömektesip, atağım şığuına, örşil armandarıma
umtıluıma, turmısım jaqsaruına, jağdayğa beyimdele biluime
qızmet etti...
Aynalıp kelgende, osınıñ bäri meni ğarışqa, orbitalıq
stantsiyäğa birjola orın teuip, özimdi ğarış taquasımın dep
jariyälauğa itermelegen tağdırım bolıp şıqtı. Mümkin bul
kereğarlıq bolıp ta köriner, degenmen, şığar biigimniñ uşar
şıñı osı eken. Jer betinde mağan orın joq, men osını tüsindim...
Tek osında, ğarışta ğana bastan keşkenim men oylanıptolğanıp tapqan qorıtındılarımdı aşıq jazuğa tağdırımnıñ
Tau qulağan
taptırmaytın mümkindik berip otırğanın uqtım, meni ğarıştan
bir-aq şığarğan küş te osı eken. Sonda men öz-özime bılay dedim:
Sen bärin de eş ökinişsiz oy eleginen ötkizip, öziñniñ de, basqalardıñ da aldında aşığın aytuğa tiissiñ. Meniñ täubağa keluimniñ
mäni de osında – öz-özimdi ayamauım kerek. Eşteñeni jasırmay,
bärin tügel aqtaruğa tiispin.
Osı hikayanıñ özi tükke turmaytın eleusiz oqiğadan bastalğan
bolatın – meditsinalıq instituttıñ seminarında adam urığınıñ
negizi qalanuınıñ keremeti men säbidiñ ömirge keluiniñ qupiyäsın
zertteuge berilip ketippin, mümkin bul da özimniñ tüysigimde
saqtalıp qalğan tastandı balanıñ qorlanuınan bastau alatın
şığar, biraq kündelikti ömirde özime auır tietin bul taqırıpta
eşkimmen söylespeytinmin, aynalamdağı adamdardıñ özderi de
eşqaşan munday äñgime aytıp körgen emes.
Qızmettesterim meni eñ aldımen ğılımi jetekşi, qatal
bastıq, joğarıda qoldauşıları bar bedeldi qayratker retinde
qurmettedi-au dep oylaymın. Jasıratın nesi bar, özim adamzattıñ
eñ bir qasiretti qupiyäsı dep sanaytın maqtansüygiştik pen
bilikqumarlıq meniñ de işimdi küydirip bara jatqan. Ünemi özimniñ
jäne basqalardıñ aldında qanşalıqtı mañızdı adam ekendigimdi
däleldep, bedelimdi nığayta tüsuge umtıluşı edim. Bireulerdiñ
sırtımnan: «Bizdiñ basdik», – dep sıbırlağanın estisem de,
bul mağan «bizdiñ bas diktatorımız» degendi bildirmeytin. Buğan
Uyalıp körgen emespin, kerisinşe. Munı tüsindiru qiın, biraq
toyım degendi bilmeytin aşközdikpen bilikke umtılu – adam
balasınıñ aqıl jetkisiz qupiyäsınıñ biri ğoy, men de buyırudı
unatatınmın, tärtip saqtaudı qadağalap, özimniñ «jabıq»
zerthanamnıñ qızmetkerlerinen sözsiz bağınudı talap etetinmin;
keyin instituttıñ direktorı bolğanımda kadr tañdau kezinde
ustanatın qağidam – talant pen tärtip qana boldı.
Osınıñ arqasında, batıl sınaqşı, biologiyädağı jaña
bağıttıñ negizin qalauşı retinde jurtşılıqtıñ iltipatına
Şıñğıs Aytmatov
ie bolğan kezimde tek ğılımdağı tulğa ğana emes, sonımen
qatar, bilikti uyımdastıruşı, bedeldi basşı retinde de atağım
şığıp qalğan bolatın. İyä, mansabım örge basıp kele jattı,
biraq, keyin tüsingenimdey, buğan belgili bir orındardıñ da
ıqpalı bolğan eken, bul bölek äñgime; al, äzirşe tabıstardan
qanattanıp, ğılım alqabında ara siyäqtı ızıñday uşıp jürdim;
bir jañalıqtan keyin ekinşisin aşıp, burın-soñdı eşkim estipbilmegen oylarımnıñ qızığına berilgenim sonşa, tipten bul
salada mäñgilik tehnologiyäsınıñ birden-bir avtorı – Jaratqan
jalğızdıñ özin de ığıstırıp şığaruğa dayın edim. Öytkeni, men
ğılımi täjiribeler auqımında bolsa da, bul ömirge kimniñ qalay
kelui, qay ata-anadan tuuı kerektigin özim ğana şeşetinmin, onıñ
özi munı qalay ma, joq pa – bul jağına alañdap körmeppin, adam
urığınan ne jasay alatınımdı bilseñiz ğoy...
Endi qazir öz-özime: tım mastanıp ketkeniñ de sodan ğoy! –
deytinime tañdanuğa bolmaydı. Aytatın nesi bar, adamnıñ urıq
retinde negizi qalanıp, ömirge keluin basqara alatın bolğanıma
şınımen-aq köñilim toğayıp qalğan.
Jasandı jolmen ömirge ata-tegi belgisiz adam äkelu mümkindigi
turalı oy alğaş ret maldı qoldan urıqtandıruğa baylanıstı
tuındağan bolatın. Zootehnikada bul qaşan da kökeytesti mäsele
boldı. Adamdar özderiniñ şaruaşılıq muqtajın öteu üşin
maldıñ tuqımın özgertudi batıl jürgizip keldi.
Bul turğıda täjiribelik biologiyä zootehnikağa äldeqaşan şañ
qaptırıp ketti, jasandı jolmen ömirge adam äkelu mäselesimen
aynalısa otırıp, biz tek ğılımi tanımnıñ örisin keñeyte tüsu
üşin ğana emes, sonımen qatar, adamnıñ ömirge keluin basqaru,
durısı, öz müddemiz üşin paydalanu maqsatında jumıs istedik!..
İyä, qazir men öziniñ qanşalıqtı mändiligin sezinuden
basqağa pısqırmaytın ğılım degen tuñğiıqtan qalay sıtılıp
şıqqanımdı tüsinuge tırısıp-aq jürmin, biraq ol kezde
adamgerşilik degenniñ şeginen äldeqaşan attap ketken, adamzat
Tau qulağan
balası üşin asa qaterli sol jumısqa qanşalıqtı berilip ketkenim
turalı oylanıp ta körgen emespin. Ol kezde jas ğalımmın, men
üşin birden-bir maqsat – ğılımi müdde ğana bolatın. Ğılımnıñ
saltanat quruı üşin özime deyin eşkim bas suğıp körmegen, barlıq
din ataulı tıyım salğan aymaqqa basıp kirip, tılsım sırlı esikti
ayağımmen tepkilep turğam, al, onıñ tabaldırığınıñ aldında
Jaratqan Qudayğa bas iip qulşılıq etu kerek.
Mine, sondağı jetken jeriñ! Bir küni instituttıñ partiyä
komitetine şaqırıp alıp izgi nietpen, qurmetpen, tipten
tömenşiktep otırıp budan bılay seniñ eñbekteriñ qupiyä bolıp
esepteledi, seniñ bağalı zertteuleriñ turalı maqalalar baspasözde,
äsirese, şetelde jariyälanbauğa tiis dep eskertkende de, sen buğan
män bermegensiñ. Bul seniñ jan dünieñdi alğaş ret bayqap köru
bolatın. Bolaşaq tapsırıs beruşiler senen özderine qajetti
orındauşı jasay bastağan. Al, sen üşin basqa närse – «nağız
ispen aynalısıp, ğılımdı örge süyreu» ğana mañızdı boldı.
Şındığına kelsek, sen biologiyälıq tozaqtıñ Mefistofeli
bolatınsıñ. Salqın aqıl, bäriniñ ara-jigin anıqtay alatın
ötkir oy – mine, ğalımğa kerekti qasiet dep bärinen osılardı
joğarı qoyatın ediñ. Osı isteriñdi aqtap alarlıq dälel izdep, osı
bir qarğıs atqan jolmen alğa basu üşin, osınşama küş-jiger
jumsauğa öziñdi itermelegen ne närse ekenin payımdauğa tırısqan
da emessiñ. Tastandı balanıñ eñ aldımen eşkimniñ qolı jetip
körmegen biikterge umtılğan kemeñger boludı armandağanın kim
bilip jatır?! Ğılımi mäseleler bükil oy-sanañdı bilep alıp,
öziñ de añğarmastan izgilik pen zulımdıqtıñ şeginen de attap
kettiñ, öz ösietteriniñ tutqınına aynalğan adamdardıñ, nağız
danışpandardıñ mäñgilik qinalısın saralap, parıqtap jatudı
kerek te qılğan joqsıñ. Ğasırlar boyı ömirdiñ mänin izdep
alasurğan sol adamdardıñ izdenisin elemey qoydıñ, olarda şaruañ
qanşa. Öz otandasıñ, zamandasıñ, asa körnekti filosof Losevtiñ
adamzat tarihındağı ğılımnıñ mindeti turalı tolğana kelip,
Şıñğıs Aytmatov
beyne bir sağan arnağanday aytqan sözin qulağıña da ilmey, ısırıp
tastay saldıñ. Al, Losev bolsa, jaña evropalıq ilimniñ qoğam men
mädeniettiñ üzdiksiz örleui turalı nigilizmine baylanıstı jazğan
bolatın, evropalıq paradigmağa säykes, birde-bir däuirdiñ öz mäni
bolmaq emes, ol tek kelesi kezeñge dayındıq pen sonıñ örken
jayuına kerekti tıñaytqış qana, ärbir kelesi däuirdiñ de özindik
mäni joq, olar da kelesi jäne basqa ıqtimal däuirlerge arnalğan
topıraq pen qunarlı tıñaytqıştıñ mindetin atqarmaq; al,
osınıñ bäriniñ maqsatı mindetti türde ünemi äri qaray ığıstırıla
bermek, söytip ol är jolı jaña jumaq turalı jar saluşılardıñ
umtılısın aqtap aluğa qızmet etetin boladı. Al, sen Losevtiñ
osınday tereñ oyın öziñniñ qolıñdı bosatıp aluğa, söytip öziñe
jüktelgen barşa jauapkerşilikti keler urpaqtıñ moynına arta
saluğa paydalanbaq boldıñ. Sen öz mindetiñ – «ğılımdı alğa
jıljıtu», jañalıqtar aşu ekendigine öz-öziñdi sendirip qoydıñ,
al, olardıñ nätijesi qanday bolmaq, munı basqalar şeşe jatar.
Seniñ şaruañ – inkubatorlıq qursaqtağı şarananı ömirge äkelu,
al, qoldan jasalğan adamdardıñ odan arğı tağdırı ne bolmaq,
onda seniñ jumısıñ joq.
Qazir arsızdığı jöninen suırılıp alğa şıqqan «Bul seniñ
mäseleñ» degen söz tirkesi keñinen qoldanılıp jür. Al, sen osı
qağidanı sol kezde-aq ustanatınsıñ, öziñniñ qarsılastarıña
jasandı jolmen ömirge äkelingen adamdardıñ tağdırı turalı:
munımen olardıñ özderi aynalıssın, ärkim öz mäselesin özi
şeşkeni durıs, – dep jauap beretin ediñ. Äleumettik turğıdan
alğanda basqalarmen birdey jağdayda ömirge kelgen iks-adamdar da
basqalar siyäqtı öz qamın özderi oylauğa tiis. Munday mäselelerdiñ
ğılımğa tikeley qatısı joq dep esepteytinsiñ. Jasandı jolmen
ömirge adam äkelu tehnologiyäsınan basqasına män berip körgen
emessiñ.
İyä, sen sonday boldıñ. Mümkin öziñ tañdap alğan ğılım
salasında älemdik jañalıqtar aşıp, ğılımnıñ odan äri damuın
Tau qulağan
boljay biletin kemeñger bolğan şığarsıñ. Biraq, seniñ barşa
isteriñdi sol bir tastandı bala bağıttap otırğan bolatın. Sen
munı moyındağan emessiñ, biraq bir kezde tuğan anası böten üydiñ
esiginiñ aldına qaldırıp ketken jas säbi öziniñ qolınan bäri
keletinin, aldın ala bet-bağdarı belgilenip qoyğan adamdardı
ömirge äkele alatının külli älemge paş etuge udayı umtılıp
kelgen. Öziñniñ zerthanañda solardıñ tağdırın belgilep, basqa
eşkimniñ batılı barmağan jäne qolınan kelmegen isterdi jüzege
asırıp jürdiñ – öz oyıñ men jumıs kesteñe baylanıstı öziñ
qoldan jasağan adamdardı ömirge äkelip, olarğa közge körinbeytin
şeksiz bilik jürgizetiniñe masattanumen boldıñ.
Geosayasi turğıdan bükil älem HH ğasırdıñ aqırzamanın
uayımdap, onı tüsinuge tırısıp jürgen kezde, sen de äldeqanday
jağday bola qalsa dep öziñdi aqtau üşin jetkilikti dälel tauıp
qoydıñ. Termoyadrolıq surapıl jañalıqtar aşılıp jatqan
kezde eşkim de ğılımnıñ ot tUyaqtı tulparın auızdıqtaudı oyğa
alğan joq, osı salada jumıs isteytin birde-bir ğalım rayınan
qaytıp, özin-özi eteginen tartıp, bolmıstıñ sol bir negizderin
jalañaştay tüsuden bas tartqan emes, bul jañalıqtar adamzattıñ
ömir süruine asa sumdıq qater töndirip turğan joq pa! Ğılım
bolsa, strategiyälıq qauipsizdik maqsatında attarı belgisiz bolıp
kelgen, biraq keyinirek jarq etip şığa kelip, ömiriniñ soñına qaray
atağım kömeski tartıp qalğan joq pa dep qauiptenuden basqanı
bilmegen atom bombasınıñ äkesi atanğanğandarğa älemdik dañq
äkelip, aşılğan jañalıqtardıñ auqımdılığı men olardı aşqan
adamdardıñ qanşalıqtı qılmısker ekendigin bayıptap jatpastan,
meñireyip tura berdi. Olar da ğılımdı ilgeri jıljıttı. Öytkeni,
ğalımdar üşin eşteñege alañdamastan atomnıñ tereñine tezirek
köz jügirtip, adam balasınıñ älsiz jaratılğan maqulıq ekendigine
qaramay, ğalamdıq qudiretke ie boluına mümkindik beretin alıp
küşke ie boluğa umtılu äldeqayda mañızdı bolatın. Al, osı
ğılımi ideyälardıñ essizdiginen tuındaytın ğalamat qater,
Şıñğıs Aytmatov
yadroşılardıñ aşqan jañalıqtarınıñ bolmay qalmaytın
saldarı tärizdi auırtpalıqtı keler urpaqtıñ ülesine qaldıra
salamız. Äkeleriniñ şeksiz bilikke degen essiz qumarlıqpen aşqan
jañalıqtarı üşin solar zardap şegip, özderi paydalanu üşin
materiyänı endi qaytkende qalpına keltiruge bolatını turalı
solar bas qatırsın. Bul turğıda eşqanday kedergi şıqqan emes...
Sen de osını alğa tartatınsıñ...
İyä, sen mınağan nıq senetinsiñ: adam balasınıñ aldında
tabiğattıñ jauap bermeytini tärizdi, ğalım da öz zertteuleriniñ
nätijeleri üşin eşkimniñ aldında jauap bermeydi. Seni alğan
betiñnen eşteñe de taydıruı mümkin emes, öziñniñ naq osı
üşin ömirge kelgeniñ turalı senimiñe eşteñe de nuqsan keltire
almaydı.
İyä, sen jurtşılıqtıñ nazarınan tıs, aynanıñ işindegidey
jalğan ğılımi älemdegi jarqırap şığıp kele jatqan jaña juldız
boldıñ. Tipten, äyeliñ Evgeniyä senen bir-aq sätte bezinip, obadan
qorıqqanday tura qaşıp, oblıstıq teatrlardı kezip ketkende, ol
kezde bayğusqa tek kärilikten diñkelep bitken kempirlerdiñ rolin
oynau ğana qalğan, seniñ qasıñda jürip körgeni men bilgeninen tez
qartayıp ketken ğoy, sonda da sen qıñq etken joqsıñ, jüykeñ de
selt etudi bilgen emes, aynalaña köz jügirtip, äyeliñniñ soñınan
tura jügirudi oyıña da almadıñ, eñ bastısı, ol üşin sumdıq
bolıp köringen jäytterge sın köziñmen oy jügirtip jatudı
kerek dep tappadıñ. Evgeniyä seniñ zertteuleriñniñ mänin birden
uğına almadı, seniñ täjiribeleriñniñ maqsat-mañızın salğannan
bağamday biluge öresi jetpedi. Ol ğılımi müdde degendi tüsinuden
aulaq bolatın, ol basqa älemde – öner äleminde ömir süretin, biraq
jan-düniesi sağan jaqın edi, ekeuiñ uzaq jıldar boyı birge ömir
sürdiñder, ol seniñ jumısqa bar bolmısıñmen berilip ketkeniñe,
tipten, onıñ boyına bitken balasın ünemi öz qolıñmen aldırtıp
tastauıña da tözimdilik tanıta bildi, keyin öziñ otırğan butaqtı
öz qolıñmen şauıp, äyeliñniñ jek körip ketuine öziñ sebepker
Tau qulağan
bolğanıñdı uqqan kezde qattı ökingensiñ, osınıñ birde-biri seni
toqtata almadı, oylanıp, öz-öziñe jauap beruge tırısqan joqsıñ
– ğılımğa jan-täniñmen berilemin dep jürip, basqalardıñ, eñ
aldımen, öziñdi şın süygen äyeliñniñ sezimin, oy-armanın ayaqastı
etuge qanşalıqtı haqıñ bar edi? Evgeniyä seniñ nemen aynalısıp
jürgeniñdi, jıldar ötken soñ qanday jetistikke qol jetkizgeniñdi,
aldıña qoyğan maqsatıñ qanday ekenin bilgen kezde aldıñda tizerlep turıp zar eñirep, bärin tastap Mäskeuden alısıraq bir jerge,
mısalı Qiır Şığısqa keteyikşi, ol jaqtağı ğılımi ortalıqta
jumıs tolıp jatır, professorlar onda da Mäskeudegiden kem
bağalanbaydı, aqşası köp, men de sondağı teatrdan özime bir orın
tabar edim, ömirimizdi jañadan bastayıq, aqırı, bala tuıp, ösipöneyik dep jalınğanda iilmey qoyğansıñ, sağan onıñ añğaldıqtan
tuğan qorqınışı, seniñ täjiribeleriñnen üreylenui, äyelge tän
bosañdığı tük äser ete almap edi, öziñe senip tapsırılğan isten
qol üzudi qalamadıñ. Keyinnen qanşa ökinip, qanşa ret täubaña
kelgeniñmen bäri de keş bolatın... Ömirdiñ aynalımı basqa arnağa
auıp ketken...
Seniñ dañqqumarlığıñda şek joq edi. Evgeniyä ketip qaldı,
biraq soğan bola ökinudiñ qajeti joq dep sanadıñ – basqasın tauıp
alasıñ, şaruadan qolıñ bosağan kezde aynalaña köz jiberseñ,
äyel degen tolıp jürgen joq pa, tañdağan suluıña jip tağasıñ, eñ
bastısı, ol moraldıq jağınan tım kirpiyäzdıq körsetpey, seniñ
aynalısıp jürgen isiñniñ adamgerşilikke qanşalıqtı jatatını
jöninde kümändanıp jürmese bolğanı. Ol äyeldi «feodaldardıñ»
bulvarındağı atomşılardıñ dañğaraday keñ üyleriniñ qasında
ornalasqan öziñniñ akademiyälıq jeke üyiñe ertip kelesiñ. Biraq, tük
qiındığı joq siyäqtı bolıp köringen osı şaruanıñ reti kelmey-aq
qoydı. Bir jağınan, qolıñ da timey ketti, öytkeni, jaña oqiğalar
kimelep, moynıñdı buruğa da murşañ bolmadı, qalğan ömiriñ de
solarğa baylanıstı örbidi, tüptep kelgende, ğarıştağı orbitalıq
stantsiyädan bir-aq şığıp, öziñdi ğarış taquasımın dep jariyäladıñ.
Şıñğıs Aytmatov
Bul kezde sen akademiyälıq ortada belgili tulğağa aynalğan
bolatınsıñ, ğılımdı qadağalap otıratın sayasi organdardıñ
da erekşe iltipatına ie bolıp ülgerdiñ. Ädilin aytu kerek, bul
turğıda KOKP Ortalıq Komiteti tiisti deñgeyden körine bildi.
Munıñ qanşalıqtı şındıqqa säykes keletinine öz täjiribeñnen
talay ret köz jetkizdiñ. OK-nıñ arqasında seniñ institutıña, eñ
aldımen, öziñniñ äygili zerthanaña eşqanday äurege tüsip «jügirmey-aq» kez kelgen qorlardıñ esigi op-oñay aşılıp, artıqşılıqtar berilip jattı. O, biliktiñ qolpaştauına, saraydağılardıñ
iltipat bildiruine, taqqa mingen ämirşiniñ qoşemetine adam şirkin
qalay tez boy üyretedi deseñşi. Endi qazir ömirde ılği solay
bolıp pa edi, äli de solay bola bere me eken dep öz-öziñe suraq
qoyasıñ. Mısaldı alıstan izdep äurege tüsudiñ qajeti joq. Ğılım
akademiyäsınıñ prezidenti, belgili atomşı telefon arqılı
söyleskende jäne jeke jolıqqanda ünemi mınanı eske salıp
qoyudı umıtpaytın: «Andrey Andreeviç, Quday üşin, öz-öziñizge
eşteñeden şekteu qoymañız. Alañdamay jumısıñızdı istey
beriñiz, elimiz sizdiñ bağdarlamañızdı ne kerektiñ bärimen tolıq
qamtamasız etuge dayın. Neni qajet dep tabasız – importtıq
qural-jabdıq, preparattar, qızmetkerlerge üy-jay, kölik,
qısqası, muqtajıñızdıñ bärin suray beriñiz, eş qısılmañız. Siz
asa mañızdı ispen şuğıldanıp jürsiz...»
Jartı älemdi jaylap jatqan aybındı eldiñ atınan aytılğan
munday qurmetten, munday jomarttıqtan azdap qısılıp ta
qalatınsıñ; tolıp jatqan qızmetkerlerdiñ taza ğılımi
täjiribelerdiñ töñiregine quzğın tärizdi üymeley qalatınına
köñiliñ tolmaydı, biraq ündemey qutılıp jürdiñ; joq, sen
rizaşılıq bildirip bas şulğığan emessiñ, alayda, qarsılıq
ta bildirgen joqsıñ, öziñe joğarı basşılar tiimdi dep tapqan
äldebir şulı jobanı söz qaytarmay atqarıp şığuşı retinde
qarauğa bolmaytının da aytıp körmepsiñ. İyä, öziñdi der kezinde
toqtata biluiñ kerek edi, keyinnen belgili bolğanınday, öziñdi
Tau qulağan
olardıñ şübäsiz senimdi adam dep esepteuine jol bermeuge tiis
ediñ. Biraq, sen älsizdik tanıttıñ, älde ustanar qağidañ bolmadı
ma, mümkin işki dünieñde mansapqorlıqqa, bilik basındağılarğa
jaqın jüruge degen umtılıs ta bolğan şığar. Maqsatınıñ özi
ekiuştılau bolğan ğılımi bağdarlamanı basqarudı naq sağan
usınğanı osıdan emes pe eken? «Şarananıñ jınısın retteu»
dep atalatın bul bağdarlamanıñ negizgi maqsatı ömirge ata-anasız
adamdar äkelu bolatın.
Jarıq düniede munday qubılıs burın-soñdı bolıp körgen
emes. Endi sen tabiğatqa qarsı äreket etuge köşken qaraqşı
tärizdi osı iske tikeley qatıstı tulğa bolıp şığa keldiñ. Seniñ
qupiyä zerthanañnıñ bastı mindeti – özi de, ata-anası da kim ekeni
belgisiz jumbaq äyelden tuğan «İkstekterdi», yağni qoldan jasalğan
adamdardı ömirge äkelu bolıp şıqtı.
Sen emes, aluan türli qısqarğan sözderge äues keletin partiyänıñ
ğılımğa jetekşilik etetin qayratkerleri oylap tapqan «İkstek»
degen termin köp uzamay özindik bir parolge aynalıp ketti,
beyne bir töñkeris kezindegi parol siyäqtı, öytkeni, zerthanalıq
jolmen ikstekter jasap şığarudağı maqsattıñ özi de müldem
jaña turpattağı adamdı, ideologiyänıñ bolaşaq qaharmandarın
qalıptastıru bolatın. İkstekter HHI ğasırdağı kirşiksiz taza
töñkerisşiler boluğa tiis edi. Basşılardıñ kütkeni de osı bolatın.
Partiyä kösemderi küni batıp bara jatqan älemdik kommunistik
ideologiyäğa jan bitirip, qaytadan qalpına keltirudiñ jaña täsili
osı dep tanıdı. Moyındauıñ kerek, köp uzamay «ikstek» degen
jaña sözge qulağıñ üyrenip, öziñ aynalısıp jürgen iske jantäniñmen berilip kettiñ, bul täjiribeler tek ğılım üşin qızmet
etedi, al, onıñ saldarında jumısım joq dep öz-öziñdi sendirdiñ.
Toqta! Asıqpa. Bul jerde bärin anıqtap alu kerek. İyä, «ikstek»
degen termindi jaña turpattı adam qalıptastıru tärizdi alıstı
közdegen bağdarlamanı jüzege asırudı maqsat tutqan lauazımdı
adamdar usınğanı tüsinikti. Biraq, äu basta osı bağdarlama alğaş
Şıñğıs Aytmatov
ret usınılıp, onıñ strategiyälıq maqsatı turalı tuñğış ret
aytılğan kezde de sen olarğa qarsılıq bildirip, bas tartıp, irgeñdi
aulaq saluğa tırısqan joqsıñ. Öziñdi jaña Darvin dep atağanın
da, örkeniet tarihındağı adam estip körmegen bul bağdarlama
seniñ teoriyälıq jäne naqtı zertteuleriñnen, osı turğıdağı
boljamdarıñnan bastau alatının qaperiñe ilgen emessiñ.
İkstekter jasap şığaru bağdarlamasınıñ ğılımi jetekşisi
bolu jönindegi usınısqa salğannan elp ete qalmay, oylanuğa uäde
etkeniñmen, bas tartpağanıñ ras qoy! Jalğız adam äsker emes.
Onıñ üstine, bul kezde resmi sanatqa ilikkeniñ sonşalıq, bilik
basındağılardıñ jasağan usınısına üzildi-kesildi qarsılıq
bildiruiñ mümkin emes deuge de bolatın.
Bul da däleldendi. Ğılım akademiyäsı prezidentiniñ usınısına
jauap retinde oylanuğa uäde bergen küni seni Eski alañğa, Sayasi
byuronıñ müşesi, KOKP OK-nıñ ideologiyälıq mäseleler jäne
halıqaralıq kommunistik qozğalıs jönindegi hatşısı Konyuhanov
Vadim Petroviçke şaqırttı.
Eski alañğa sen üyrenşikti jolmen keldiñ, onşa jii bolmasa da
ärtürli sebepterge baylanıstı munda jılına birneşe ret kelip
turatınsıñ. Bul jolı da jan-jağıñnan ersili-qarsılı ağılıp
jatqan maşinalarğa, Mäskeu köşelerindegi jürginşilerge qarap
qoyıp, öziñniñ direktorğa layıqtı qara «Volgañmen» kelip jettiñ.
Eger sol jürginşiler seniñ qayda jäne ne üşin bara jatqanıñdı
bilgen bolsa, köşeni jandı tizbekpen qorşap alıp, maşinañdı
tas-talqanın şığarıp qiratıp, öziñdi tepkilep öltirse de tañğalatın eşteñe bolmas edi, Quday olardıñ bul qatigezdigin keşirer
edi.
Qaşanğısınday, tüsten keyin Mäskeude, äsirese, onıñ ortalıq
böliginde adam qaptap jürgen. Osınıñ özi sanalarına tolıq jetti
me, joq pa – äyteuir, olar üşin sol kezde turmıstıñ barlıq tüyini
äldeneni tauıp, birdeñege qol jetkizu jolındağı san qilı aylaamaldar oylastıruda jatqan bolatın. Biraq, däl qazir äldekim
Tau qulağan
Tabiğatqa, Tarihqa, Qudaydıñ özine, barşa adamğa qarsı äldene
istemek bolıp jür-au, sodan keyin külli älem quddı bir qayta
jaralğanday özgerip ketui mümkin ğoy degen oy olardıñ birde-biriniñ
basına kelgen emes. Al, osı jospardı jüzege asıruı äbden mümkin
adam bolsa, olardıñ qasınan jaylı maşinağa minip ızdiıp ötip
bara jattı, ärine, sol sätte otbası, äulet, urpaqtardıñ tuqımdıq
jalğastığı degen tüsinikter eskiliktiñ qaldığına aynalıp,
kelmeske keter uaqıttı jaqındata tüsu üşin naq osı kisiniñ jumıs
istep jürgenin, sol jumıstıñ saldarınan ärkim de urpaqtıñ
bası, äri soñı bolıp, öziniñ kimnen tuğanı, kimdi ömirge äkelgeni
turalı uğımnıñ ne ekenin bilmesten kün keşui ıqtimal ekendigin
eşkim bilgen joq. Ata-ananıñ ornına bul mindetti Memleket-Äke
atqaratın boladı...
Joq, ärine, bul seniñ jeke öziñniñ bağdarlamañ emes.
İdeologiyälıq turğıdan jarq ete qalğan jañaşıl oy seniñ emes,
basqalardıñ sanasında oyanğan, biraq, ämirşil memlekettiñ qara
nietti küşteriniñ onı öz maqsatına paydalanuına seniñ öziñ, sen
aynalısatın ğılım türtki boldı, olardı osığan itermelegen seniñ
täjiribeleriñ bolatın. Bul turalı sonıñ bärin bastan ötkergen
soñ, qazir ğana aytıp otırsıñ. Degenmen, sol kezde de öziñ aşqan
jañalıqtardan qanday qorıtındı tüyüge boların añdağansıñ,
alayda, bul öziñe tikeley qatıstı emes dep eseptediñ, bul turalı
oylamauğa, öziñdi kinäli sezinbeuge tırıstıñ. Äytse de, asa auqımdı
josparlar qazirdiñ özinde jasalıp qoyğan eken, bul qurğaq qiyäl
emes, seniñ şuğıldanıp jürgeniñ bilik basındağılardıñ qoldau
körsetuin paydalanğan täjiribeşiniñ ğılımi oyını ğana bolmay
şıqtı. Sen munı OK-ge kelgende bir-aq tüsindiñ.
Bul jolı seni esik aldında Konyuhanovtıñ hatşısı qarsı aldı
da, barlıq baqılau beketterin aynalıp ötip, jeke qoldanıstağı
liftimen jetinşi qabatqa alıp şıqtı. Konyuhanov seni kütip otır
eken. Esikti özi aşıp, kabinetine şaqırdı.
– Andrey Andreeviç, körgenime quanıştımın! – dep aman-
Şıñğıs Aytmatov
dastı ol közildiriginiñ astınan eki közi jalt-jult etip. Onıñ
quanışı şınayı bolıp körindi. – Kiriñiz. Siz ekeumiz jii kezdese bermeymiz ğoy. Keliñiz, azdap äñgimelesip, şer tarqatayıq. Sizdi
kütip, bügin ağımdağı jumıstardı da keyinge şegerip otırmın,
qurıp ketkirdi. İyä, durıs aytasız, jiirek kezdesip turu kerek edi,
Andrey Andreeviç. Biraq, sonıñ bärine uaqıt kerek qoy, uaqıt,
uaqıt! Joğarılatıñız! – Sosın hatşısına eskertip qoydı: –
Eşkimniñ telefonına jauap berme. Men joqpın.
Munı osı kezdesuge ayırıqşa män berilip otır dep tüsinu
kerek edi. Şınında da solay bolıp şıqtı.
Konyuhanov özin-özi erkin ustay alatın, äñgimelesken adamınıñ
da özin jaylı sezinuine jağday jasay biledi. Sözin bölmey, muqiyät
tıñdap, özi de oylanıp söylep otırdı. Kiimi de qarapayım: küñgirt
tüsti kostyum, galstugi de sol tüstes, ıñğaylı ayaq kiim. Şaması,
ol artıq işip-jeu degendi bilmey, özin-özi küte biletin bolsa kerek.
Öte möldir közildirigi de qıtımırlığı bayqalıp turğan sopaqtau
kelgen betine jarasıp qalğan. «İegine saqal japsıra salsa, tura
Dzerjinskiydiñ özi bolıp şığa keler edi» – dep oyladıñ sen.
OK-niñ osı hatşısı turalı jaman pikir aytılğanın estigen
emessiñ, kerisinşe, talay adam onı keñinen oylay biletin adam
dep sipattauşı edi. Ol Sayasi Byuro müşeleriniñ arasındağı eñ
jasınıñ biri bolatın, eluge kelip qalğan, jumısqa asa qabiletti
dep bağalanatın. Mansabınıñ ösui diplomattıq qızmetten
bastalğan jäne tereñnen oylastırılğan bolatın – sayasi turğıdan
biz üşin bağalı bolıp tabılatın Soltüstik Koreyä, Vetnam, Kuba
jäne Qıtay siyäqtı elderde äueli keñesşi, keyinnen elşi bolıp
qızmet etti, eñbegi joğarı bağalanıp, sol jaqtan köterildi jäne
jurttıñ bäri munı ädil de layıqtı şeşim dep taptı. Sodan keyin,
halıqaralıq Olimp – Birikken Ulttar Uyımına Turaqtı Ökil
bop jiberiledi dep jürgen kezde Konyuhanovtı kenetten partiyälıq
organğa, onıñ eñ joğarğı satısına bir-aq şığardı, sodan beri
halıqaralıq kommunistik qozğalıs salasındağı ideologiyälıq
Tau qulağan
jäne sırtqı sayasat jumıstarına tügeldey jetekşilik etip keledi.
Mine, seniñ Konyuhanov turalı biletiniñ osı-tuğın, endi onı
azdap basqa qırınan körip otırsıñ.
Jalpı, osındayda aytılatın üyrenşikti sözderden keyin ol
äñgimeniñ turasına köşerde bılay dep bir eskertip qoydı:
– Andrey Andreeviç, äñgimeni alıstan bastayın. Tüsinesiz be,
eger men adamzat tarihı bir-aq sağatta, mäselen, osındayda aytatınday, bir ğajayıp mezette, bireudiñ basına nayzağayday jarq
etip äldebir oy kele qalğan sätte jasaladı desem, bul tım artıq
bolar edi. Ömirde bäri de belgili bir kezeñge deyin tabiği jolmen
damitını tüsinikti. Biraq, keyde betburıs sät dep atalatın jağday
payda boladı, munday ahual tuındağan kezde äldebir oy nemese
ideyä älemdi töñkerip tastauı mümkin. Qazir de sonday sätke tap bolıp otırğan siyäqtımız. Tek, Quday üşin, bul ideyänı oylap tapqan
men siyäqtı küyki pende eken dep tüsinip jürmeñiz. Men jäy ğana
jolşıbay jolıqqan adammın.
– Al, men qay jerde jolıqqan adam bolamın sonda? – dep
suradıñ onıñ qayda burıp bara jatqanın uqqıñ kelip.
– Säl şıdañız. Bul jäy ğana äñgimeniñ lämi ğoy. Onsız istiñ
mänine köşu qiın. Sonımen, kirispemdi jalğastıra bereyin.
Meniñ aytıp turğanım, – töñkeristik sipattağı tarihi qadam.
Onıñ boyında, meniñ payımdauım boyınşa, Frantsuz töñkerisiniñ
uşqını, bizdiñ Qazan töñkerisiniñ jalını bar. Bul tolıq oy-pikir
bostandığınıñ, qasañ qağidalardan tübegeyli qol üzudiñ jemisi,
Platon aytqanday, oydıñ materiyäğa ıqpal etuiniñ jäne sol materiyänı äleumettik-sayasi muratqa aynaldırudıñ naqtı mısalı.
Tüsinip turmın, Andrey Andreeviç, siz qazir bul neğılğan lektsiyä
dep ayran-asır qalıp otırsız. Biraq, keşiriñiz, bul mäsele sizge,
siz aynalısıp jürgen ğılım salasına tikeley qatıstı. İyä, iyä!
Buğan tañdanbañız.
Ol ekeuiñ jinalıs ötkizuge arnalğan ülken üsteldiñ janında
otırğansıñdar. Hatşı qız äsem örnektelgen şäytabağı bar
Şıñğıs Aytmatov
jup-juqa şınıayaqpen şäy äkelip qoydı. Öziñdi munda äldebir
ayırıqşa mañızdı şaruamen şaqırğanın tüsinip otırdıñ,
äytpese, osınıñ bäri, osınşama auqımdı kirispe sözdiñ ne keregi
bar? Partiyänıñ Ortalıq Komiteti öziñniñ tar auqımdağı ğılımi
täjiribeleriñnen qanday naqtı män körgenin uğınuğa tırıstıñ.
Birtindep, bul da ayqındala bastadı, endi onıñ auqımdılığına
tañ qalıp, jügensizdikpen uştasıp jatqan batıldığına äri
saqtana, äri qızığa qaray bastadıñ.
– Mine, solay, Andrey Andreeviç, äñgimeniñ törkini osında
jatır, – dep jalğastırdı Konyuhanov. Temekisiniñ tuqılın hrustal küldeuişke oylana mıjıp tastap, basın oqıs köterip aldı.
– Mümkin men tım äsirelep jibergen şığarmın, – dep mırs etti
ol. – Neşe türli kirispe sözderge boyım üyrenip ketken ğoy. Al,
siz ekeumiz sıralğı jandarmız, Andrey Andreeviç. Özimizdiñ
adambız. Sondıqtan, barınşa aşıq ta qısqa söyleuge tırısayın. Biraq, bul mağan oñayğa tüse qoymas. Degenmen... Aldımen,
eñ mañızdısı da osı, – partiyä sizge senedi, Andrey Andreeviç.
Senedi. Sizdiñ aldıñızğa tarihtıñ özi qoyıp otırğan mäsele de
bärimizge ortaq şarua. İyä, tüsinemin, ğılım men sayasat degen – eki
basqa dünie, degenmen, ne närsege de taptıq turğıdan qarau qajet.
Biz, marksşil-leninşilder, osı qağidanı ustanamız, bizdiñ tarihi
artıqşılığımızdıñ tüp-törkini osında jatqanı dausız. Qazirgi
jağdayda, siz aşqan jañalıq, – eger osılay atauğa bolsa, qoldan
jasalğan biologiyä salasındağı jañalıq – adam tabiğatına
tereñdep enu, atap aytqanda, adamnıñ jeke tulğasın – şıqqan
tegin, qoğamdağı ornı men mindetin tübirimen özgertu; demek,
bolaşaqta qoldan jasalğan tüpki negiz boyınşa bükil adamzattıñ
özin de birjola özgertuge boladı. Päleni sor türtkileydi degen söz
bar emes pe. HH ğasırdıñ saldırlağan arbası qayda bet alğanın
kördiñiz be!
Bul jağın sizge uğındıratın men emespin, biraq, bul orayda
bizdiñ Ğılımi bölimniñ pikirimen tolıq kelisemin – adamzat jaral-
Tau qulağan
ğalı beri munday jağday bolıp-körgen emes. Sizdiñ izdenisteriñiz
arqılı ğılım orasan küşke ie bolıp otır. Osındayda aytatınday – sizge qurmet pen dañq! Adamnıñ jaratıluına negiz qalau
men onıñ ömirge kelui ürdisin basqaruğa boladı eken. Endi kelip
mınaday oy tuındaydı: eger munı jappay engizse qalay boladı?
Bul – äzirşe atauı tabıla qoymağan töñkeristiñ özi, tirşilik iesi
retindegi adamdı ömirge äkelu turğısındağı nağız töñkeris! Olay
bolsa, bul ürdisti basqarıp, baqılap otıruğa mümkindik tusa, onda
qoğamdıq ömirdiñ jaña sipatı, tarihtıñ jaña qozğauşısı osı
boladı, öziñiz de kelisersiz, bul – sayasatqa da tikeley qatıstı. Bul
orayda, Andrey Andreeviç, siz ben biz äriptes bolıp şığamız. Biz
mınanı basşılıqqa alıp otırmız, partiyä bul ürdisten tıs qalıp,
sırttay baqılauşı bola almaydı, kerisinşe, ol uaqıttı ötkizbey,
osı ürdisti özi basqarıp, qoğamımızdıñ, ideologiyämızdıñ maqsatı
men müddesi üşin onı tiisti arnağa bağıttauğa tiis. Quday üşin
keşiriñiz, Andrey Andreeviç, köp sözdilikten arıla almay qoydımau. Ne turalı aytıp otırğanımdı tüsingen şığarsız. Ärine, bärin
aldın ala tüsinip qoydıñız, siz kemeñger adamsız ğoy. Tağı mınanı
da qosa keteyin. Biz mına jäytti – aşıq ğarıştağı jañalıqtardan
bastap täjiribelik biologiyä salasındağı jañalıqtarğa deyin – ne
närsemen şuğıldansaq ta özimizdiñ tüpki maqsatımızdı, älemdiktarihi mindetimizdi umıtpauımız kerek. Eñ bastısı osı. Ökinişke
qaray, tipten, bizdiñ Ortalıq Komitette, basqaru toptarınıñ
özinde belgili bir sınşıldıq auan qalıptasqan. Sizden eşteñeni
jasırmaymın, siz – özimizdiñ adamsız. Keybir joldastar sotsializm
kezinde jekelegen elde jaylı da jeñil ömir sürgisi keledi, olar
bizdiñ barlıq elderdegi eñbekşilerdiñ qamın oylauımız kerektigin
umıtıp ketedi! Kapitalizmmen jarısıp kelemiz, biz jeñip şığuğa
tiispiz. Qazir düniejüzilik töñkeris uranın tikeley jar salmasaq ta
planetamızda kommunizm jeñiske jetedi. Bizdiñ maqsatımız – osı,
sondıqtan onı barlıq jolmen, barlıq quraldar arqılı jaqındata
tüsuge tiispiz. Sonıñ işinde ğılımnıñ eñ jaña jetistikterin de
Şıñğıs Aytmatov
paydalanuımız kerek. Ğılımi täjiribelerge berilip ketkendikten,
Andrey Andreeviç, täjiribelik biologiyä salasında öziñiz qol
jetkizgen biregey tabıstar adamzattıñ tirşiligi turğısında asa
auqımdı özgeristerge aparıp soqtırarın sezbegen de boluıñız
mümkin. İyä, iyä! Men munı şınımen aytıp turmın. Bir qarağanda,
munı köz aldıñızğa elestetu de qiın – öytkeni, osınıñ bäri
zerthanada negizi qalanğan jılbısqıdan, şişanıñ işinde ömirge
kelgen şaranadan bastaladı emes pe. Biraq, mäsele mınada, osınıñ
nätijesinde ömirge kelgen adam – onı ikstek dep atayıq – teksiz
tulğa, onıñ ata-anası joq, qoldan jasalğan subekt, men osılay
tüsinemin. Öziñizge jaqsı mälim bul jäytti sizge nege tüsindirmek
bolıp turmın? Gäp mınada, siz üşin ol qızıqtı zerthanalıq
täjiribeniñ arqauı ğana, al, biz üşin ikstek – jaña turpattağı
adam. Bizdiñ boljamımız boyınşa, eñbekşi taptıñ eski älemnen
birjola qutıluı maqsatında naq osı ikstekter onı tübirimen
töñkerip tastauğa tiis! Mine, mäseleniñ mäni osında jatır. Uaqıt
öte kele tarihi protsestegi bastı äreket etetin tulğa – naq osı
ikstektiñ özi bolmaq!
Osı turalı aytıp turğan kezde tım qızbalanıp ketken siyäqtı
bolıp körinuim mümkin. Bul da bar. Qazir munıñ sebebin aytamın.
Sayasi turğıdan alğanda, ikstekter qubılısınen köp ümit kütuge
boladı. Bizge qarağanda, bükil düniejüzinde kommunizm saltanat
quruı üşin aldı-artına alañdamay, küdik-qorqınış degendi
bilmesten küreske şığatın bastı küş solar bolmaq. Otbası
men basqa da tuısqandıq qarım-qatınas ataulını zorlıqzombılıqqa qurılğan eski älemniñ könergen qaldıqtarı retinde
tarih küresinine laqtırıp tastaytın da naq osı ikstekter boladı.
İkstekter jeke adam men ruh bostandığınıñ burın-soñdı bolıp
körmegen bostandığına qol jetkizip, bizdiñ töñkerisşil ilimimiz
äldeqaşan boljap ketken adamzattıñ jaña däuirine jol salıp
beredi. Bolaşaqta ikstekter tek küni ötken eski dünieni qiratuşı
ğana emes, sonımen qatar, jaña älemdi ornatuşılar da boluğa tiis.
Tau qulağan
Ädettegi, zamanı ötken qoğamdağımen salıstırğanda ikstekterdiñ
arasınan ulı adamdar, kemeñgerler de köptep şığatınına eş
kümänim joq. Öziñiz de tüsinesiz – munda tuısqandıq jäne basqa
siyäqtı tar auqımdı kedergiler men olarğa alañdauşılıq degen
bolmaydı. Balalar ömirge jasandı jolmen, teksiz bolıp keledi
jäne tiisinşe tärbielenedi. Aytqanday, Bölimdegi keybir joldastar
jasandı jolmen ömirge kelgenderdi «sbakit» dep ataudı usınıp
jür, tegi belgisiz bağalı tastar osılay ataladı eken, biraq, meniñşe
olardı «ikstek» dep atağan durıs äri bul olardıñ tabiğatın däl
beyneleydi.
Biz munda teoriyämen aynalısıp, özimizdi qızıqtıratın
taqırıpta äñgimelesip, jaña adamnıñ payda boluı tärizdi oqıs
qubılıstıñ aqırı qanday boluı ıqtimal ekendigi turalı boljam
jasap otırmız, biraq boljam jasamasaq tağı bolmaydı. Qazirgi
zamanda aluan türli oqiğalar men tolıp jatqan mäselelerdiñ birinbiri kimelegen jaña tolqındarı adamzattı birjola jutıp tınu
qaupin töndirip turğan sätte qol qusırıp otıra beru mümkin emes.
Tarih bizdiñ munımızdı keşirmes edi. Osığan baylanıstı mınanı
aytqım kelip tur, köp jağınan alğanda, älemderdiñ auqımdı
küresinde kim basımdılıqqa jetse, bolaşaq ta soğan täueldi
bolmaq. Qoğamdağı jaña adamdarğa – ikstekterge esigin ayqara
aşqan jaq jeñimpaz boladı, al, olardıñ bastı artıqşılığı,
ata-anasız jaralğan bul adamdar otbası, neşe türli tuısqandıq
jäne äulettik baylanıstar, aqsaqaldıq jäne basqa salt-dästürler
degennen ada boladı, munıñ özi ğasırlar boyı eñsemizdi ezip kele
jatqan könergen murattardıñ auır salmağınan arıluğa aparıp
tireydi. Sayasi turğıdan alğanda, bul – kümänsiz taza jeñis. İkstekter ujımşıldıq jäne internatsionalistik ruhtağı adamdardıñ
ülgisine aynaladı. Olar kommunistik internatsionaldıñ ekpindi
küşi boladı, Batıs älemine şeşuşi soqqı beretin de solar!
Öziñiz de tüsinip otırsız, munıñ bäri bolaşaqtıñ ülesine
tiedi, degenmen, jalpı bağdar-bağıttı qazir anıqtap, iske
Şıñğıs Aytmatov
qosuımız kerek. Partiyä osı mäsele boyınşa siz siyäqtı ğalımnıñ,
Andrey Andreeviç, bizdiñ pikirimizge qosılğanıñızğa öte müddeli
bolıp otır. Bizdiñ bügingi kezdesuimizdiñ mäni de osında. Meniñ
payımdauımşa, siz ekeumiz ortaq til tapqan siyäqtımız. Is
jüzinde, bäri de sizge baylanıstı, Andrey Andreeviç, öytkeni,
siz – ikstekterdi öndiru tehnologiyäsın jasauşısız. Al, bizdiki
qosımşa tirlik qoy: ideologiyä degen – jelkendi ürlep, kemeni
qozğalısqa keltiretin quattı jel ğana, biraq jelkenniñ özi emes...
Solay emes pe? Aytqanday, tiisti organdar sizdiñ jumısıñızğa
ülken qızığuşılıq tanıtıp otır, bul jöninde olardıñ naqtı
usınıstarı da bar.
Äñgime biraz uaqıtqa sozıldı. OK hatşısınıñ auzınan estigen
bul sözder esimnen tandıra jazdağanımen, sol kezde janımdı
müjigen jäytterdi jasıruğa tırısıp baqtım. Bul jerde äñgime
barısında özimniñ qıstırğan sözderim men aytqan eskertpelerimdi
keltirgen joqpın, öytkeni, olardıñ OK-nıñ ustanğan bağıtınan
özgeşeligi joq-tuğın nemese Konyuhanovtıñ pikirine de qarsı
şıqqan emespin, mümkin ol sözderdi äñgimelesip otırğan eki
adamnıñ biriniñ şübälanuı deuge bolatın şığar.
Endi ne boldı, sol äñgime turalı qazir tula boyım titirkene eske
alğanım qalay?! Qazir ğarışta jürip: sol kezde ne oylastırılıp
edi, ikstekterge qatıstı qanday jospar jasaldı, ne närsege
dayındıq jürgizildi?! – dep ışqınğanım qay sasqanım? Sol
bir este qalarlıq kezdesudi bayıptılıqpen qayta jañğırtuğa
tırısa otırıp, sol sätte özimniñ qanday bolğanımdı da jasırmay
aşıq aytqım keledi. Oylap qarasam, özimniñ de layıqtı qılıq
körsete qoymağanımdı moyındauım kerek. Alayda, sol kezde Eski
alañdağı üyde özimdi basqaşa ustay almas edim, – aqtalıp turğan
joqpın, men qaharman emespin jäne bolğım da kelmeydi, şınımdı
aytsam, eger qarsılıq bildire qalğanımda, köp uzamay qısımğa tap
bolıp, birtindep öz zertteulerimnen, özimniñ bastı taqırıbımnan
ığıstırıp şığarar edi de onı özimniñ qızmettesterim, partiyänıñ
Tau qulağan
senimdi nökerleri äri qaray jalğastırıp äketer edi, – munday
mısaldardı Ğılım akademiyäsınan köptep keltiruge boladı.
Basşı qızmetten jäne burınğı ıqpalıñnan ayırılu köbinese
ğılımdağı ornıñdı joğaltudan da auır tiip jatadı. İyä, meniñ
boyımdağı ımıraşıldıqtıñ, bilikke qaltqısız qızmet etudiñ
klassikalıq ülgisi basın şulğıp kelise berdi, qazir, uaqıt ötip
ketkennen keyin talay adam basqaşa sayrap jürse de ol kezde ziyälı
qauımnıñ basım köpşiligi sonday bolatın.
Sol jolı özimniñ jeke basıma qatıstı tağı bir jäyt aldımdı
kes-kestey bergen, onıñ mañızdılığı da joğarıda aytılğannan
bir kem emes... Büytip aqtala almaytınımdı bilemin, degenmen...
Ağzağa üzdiksiz ferment bölip şığarıp turatın bez siyäqtı, sol
sätte mağan: osı Konyuhanov meniñ özimniñ de şıqqan tegim belgisiz
ekendigi turalı ne oylaydı eken degen suraq tınım bermey qoydı.
Tipten, öz-özimdi kündegidey sezine almay qoydım. Ol munı tüsinip
otırdı ma, älde öz oyları men şığarğan qorıtındılarına
eligip, meniñ şıqqan tegimniñ kim ekenin müldem umıtıp ketti
me, bälkim, kerisinşe, meniñ ömirbayanımdağı osı derekti – bir
kezderi orıstardıñ balalar üyiniñ aldına jayalıqtıñ ornına
eski qapşıqtıñ jırtındısına oralğan küyi qaldırıp ketken
tastandı balanıñ ömirbayanın ädeyi öz maqsatına paydalanbaq
bolğan şığar. Is jüzinde men de sonday ikstek edim ğoy, bar
ayırmaşılığım – tabiği jolmen ömirge kelgenim ğana, äytpese
men de tuğan-tuıs degendi bilmeytin, öz mindetin solqıldamay,
şübälanbay, tipten, meyirimsizdikpen atqara beretin, öz isiniñ
qatal şeberi atanğan, boyındağı bar qabileti men bükil uaqıtın
maqsatına jetu üşin ğana paydalanatın adam bolatınmın.
Şaması, partiyänıñ ideologtarına da osınday adam kerek bolğan
şığar, olar ikstekterdi osı turğıdan körgisi keldi. Tağdırımnıñ
arqasında men de sol ikstekter siyäqtı bolatınmın. Bul turalı
aşıq aytılmağanmen, eriksiz türde tiri mısal, tüpki negiz
qızmetin atqarğan bolıp şıqtım... Men munı tüsingenmin... Sol
Şıñğıs Aytmatov
küni Eski alañdağı üydiñ bastı kabinetteriniñ birinde boyımdı
bilep alğan bulıñğır sezimder de osıdan tuındasa kerek.
Kenetten öz-özimdi älsirep ketkendey sezindim – buınım
bosap, bolaşağım buldırap, qobaljıp kettim: şaması, qurulı
qaqpandı sezgen jan düniem qinala bastasa kerek. Osı kabinettiñ
işinde özimniñ qatısuımmen äldebir qastandıq oylastırıla
bastağan bolıp şıqtı. Ğılımi täjiribe men qılmıstıñ arajigi qay jerden ötedi eken, sol bir sät sayın qubılıp, bir orında
tura almay bezek qaqqan şekaranı kim körsetip bere aladı?!
Kökeyimnen äldebir küdik te bas kötergendey boldı: eger bul
san urpaqtardan beri jalğasıp kele jatqan adamzattıñ pälen
ğasırlıq ömir täjiribesine qarsı; özderi auır da süreñsiz ömir
sürip kele jatsa da, baqıttı kün keşu bizdiñ qolımızdan kelmese
bolaşaqta balalarımız, nemerelerimiz qol jetkizer dep mıñdağan
jıldardan beri senip kele jatqan ata-babalarınıñ ümit-armanına
negizdelgen qiyäli ideyälarınıñ jüzege asuına kömektesedi dep
urpaq auısqan sayın äldebir keremetke ümit artqan, kemeldikke
jetuden dämesin üzbegen adam balasınıñ izgilik pen jarqındıqqa
umtıluına qarsı qastandıq bolıp şıqsa şe?.. İkstekter tarih
tegerşiginiñ aynaluın toqtatıp, Äke men Ana bolu baqıtına,
osınau jarıq düniedegi san ıqılım urpaqtıñ täjiribesin
odan äri jalğastıra beruge birjola tıyım salatın boladı...
Burın-soñdı adam balası estip-körmek tügil esirik qiyälında
da elestetip körmegen jağday tumaq: Adam Ata men Haua Anamız
jumaqtan quılsa, endi jalpı Äke men Ana degen tüsiniktiñ özi
tüp-tamırımen joyılmaq, alğaşqıda Jaratqan Quday aspan
astın küñirentip, mäñgilik qarğıs aytsa, bul jolı bäri de tıptınış isteledi – ata-ananıñ mindeti degen uğım kelmeske ketip,
şınıdağı şaranalar topırlap düniege kelip jatpaq, sonda ataana ataulı da öz-özinen qurıp bitedi... Onıñ üstine, osı hikayadağı
Äke men Ananı quğınğa uşıratudı jüzege asıratın bas jendet,
bastı qaharman özim boladı ekenmin...
Tau qulağan
Sonımen qatar, özimniñ atqarar mindetim, abıroy-bedelim
qanşalıqtı artıp, mıñ qubılğan ömirdegi alar ornım
qanşalıqtı mañızdı boların da boljap ülgerdim. Bul älemdegi
qudiretti küşter özderiniñ asa auqımdı tapsırmasın orındaudı
mağan jüktemek.
Tastandı balanıñ jazmıştan tartqan teperişiniñ esesin
qaytaruğa mümkindik tudı. Mümkin munı ibilistiñ josparımen
qurılğan tağdırımnıñ özi tartu etken şığar – äldekim meni bul
älemnen aytsa adam sengisiz türde kek aluğa itermelep turğan
tärizdi, – bir kezderi ömirge ikstek bolıp kelgen tul jetim özi jasap
şığarğan tehnologiyä boyınşa ata-anasız tuğan ikstekterdiñ tutas
bir taypasın düniege äkeluge tiis. Jağdaydıñ osılay qalıptasuı
däl osı sätte, tarihtıñ qazirgi betburıs kezeñinde bireuler üşin
öte qolaylı bolıp otır eken...
Qoştasa turıp, esiktiñ aldında Konyuhanov bılay dedi:
– Andrey Andreeviç, sizdi qaydam, öz basım osı kezdesuden keremet läzzat alğan siyäqtımın..
Men de oğan şamamen osı mağınada jauap qattım. Sol kezde ol
kenetten äñgimeni äri qaray jalğastırdı:
– Tüsinesiz be, Andrey Andreeviç, men sizge bir jäytti
uğındırsam dep edim. Sizge organdardağı joldastar ötiniş
bildiretin boladı, olardıñ aynalısatın salası... – dep sözin
jutıp qoydı da, odan äri bılay dep jalğastırdı: – Osı mindetti
atqarıp şığuıñızğa järdemdesu üşin olar öz usınıstarın
bildiretin şığar. Bul, ärine, tehnikalıq, uyımdastıru jağına
qatıstı mäseleler, oğan alañdamañız. Aytqanday, olar qaşanğı
ädeti boyınşa, bärin de aldın ala oylastırıp, eseptep qoyğan,
bul jolı da bäri oydağıday boladı dep ümittenemin...
Şınımdı aytsam, bul habarğa kädimgidey mazasızdanıp
qaldım:
– Vadim Petroviç, – dedim Konyuhanovqa. – Bul turalı
eskertkeniñizge rizamın, degenmen, bäribir ayttıñız ğoy, älgi
Şıñğıs Aytmatov
joldastardıñ järdemdesui qay jağınan körinis tabatının da
öziñizden estigenim durıs bolmas pa eken? Olarmen baylanısqa
tüsuge aldın ala dayındala bereyin degenim ğoy.
– Jaraydı, – dep tüsingenin bildirip jımiıp qoydı Konyuhanov. – Bilgenimdi aytayın, Andrey Andreeviç, kelisemin, osınıñ
özi durıs. Bul derekti men bizdiñ Bölimnen alğanmın. Qalğanın
jumıstıñ barısında bile jatarsız.
Odan äri estigenim, iskerlik turğısınan kelgende şınımen öte
tiimdi bolıp şıqtı. Atalmış joldastar özderine ne kerek ekenin
jaqsı biledi eken äri bärin aldın ala boljap, bärin oylastırıp
qoyıptı.
Bul turalı maşinada kele jatıp oyladım. Jürginşiler
ağılıp jatqan Mäskeu köşesine köz jiberip qoyıp, Konyuhanovpen
bolğan äñgimeni egjey-tegjeyli eske tüsirgen sayın özimniñ
zerthanalıq jumıstarımnıñ kütpegen jerden qatañ qupiyä sipat
alğan memlekettik mañızı bar auqımdı bağdarlamağa aynalıp
şığa kelgenine tañdanumen boldım.
Quzırlı organdardıñ jobası boyınşa, ikstekterdi eki
kezeñmen şığaru josparlanıptı. Birinşisi – şaranalıqinkubatorlıq kezeñ – tügeldey jäne tutasımen bizdiñ institutta
jürgiziledi de, oğan men jauaptı boladı ekem, bul orayda mağan
tiisinşe quqıqtar berilip, qarjı bölinbek. Bul kezeñdegi eñ
kürdeli mäsele zerthanada negizi qalanğan şarananı inkubanıñ,
yağni sırttan engiziletin urıqtı kädimgidey toğız ay boyı köteruge
kelisim bergen äyeldiñ jatırına ornalastıruğa baylanıstı
bolıp şıqtı. Säbi ömirge kelgennen keyin ekinşi kezeñ – emizu
kezeñi bastaladı. Bağdarlamanıñ bul kezeñi bizge tikeley qatıstı
emes, ikstekterdi ösiru men odan äri tärbielep şığarumen arnayı
internattar aynalısatın boladı. Quzırlı organdar ikstekter
«öndirisin» şamamen osılay josparlağan eken.
Qiındıqtar boldı ma? Ärine, kez kelgen öndiristegidey, munda
da özine tän qiındıqtar tumay qalğan joq. Bul tehnologiyänıñ eñ
Tau qulağan
bir älsiz tusı şarananı donor-äyeldiñ jatırına ornalastıru da
emes, onı toğız ay boyı aman-esen ösiru de emes, inkuba dep atau
usınılğan äyelderdiñ psihologiyäsına baylanıstı moraldıqadamgerşilik turğıdağı subektivti jäytter bolıp şıqtı. Tuqımtek turğısınan kelgende, zerthanada qoldan jasalğan ikstektiñ
inkubağa eş qatısı joq. Öz jatırın osınday «jalğa beruge»,
söytip jalğan ananıñ mindetin orındauğa kez kelgen äyeldiñ
kelise bermeytinin aytıp jatudıñ qajeti de bolmas. Sonday-aq,
bul mäseleniñ töñireginde qoğamdıq janjal tuıp ketui ıqtimal.
Onda ne bolmaq? Şetelderde adam aytqısız ayğay-şu köterilip,
BUU men osınday daulı mäseleler taba almay jalaqtap otırğan
basqa da aluan türli uyımdardıñ nazarına iliguimiz kädik... Osı
jerde neni de bolmasın aldın ala boljap, bärine dayın turatın
«üş ärip» – KGB-nıñ köregendigi men tapqırlığına amalsızdan
rizaşılıq bildiresiñ. Konyuhanovtıñ qoştasarda kabinetinen
şığarıp sala turıp, quzırlı organdardıñ uyımdastıru
jumıstarı jönindegi josparın aytıp bergeninen keyin uqqanım
– men qazir jarıq düniege şığatın jalğız-aq tesigi bar üñgirdiñ
işinde qalğan qus tärizdi ekenmin, bizdiñ zerthana men instituttı
jäne meniñ özimdi quzırlı organdar bayağıdan beri qas qaqpay
qadağalap kele jatqan bolıp şıqtı – äytpese, bul mäseleni eşkim
de büytip tereñ tüsine almas edi. KGB qızmetkerleri bul mindetti
orındau jönindegi öz ädisteri men järdemin usınıp otır. Onıñ
mäni mınaday bolatın: inkuba retinde äldebir qılmısı üşin
sottalıp, jazasın ötep jürgen äyelderdi tartu kerek, biraq bul
jumıs qupiyä türde jürgiziluge tiis. Elimizde onday äyelder jetip
artılatın. Aluan türli qılmıstarı üşin tolıp jatqan baptar
boyınşa ükim kesilgen ondağan-jüzdegen mıñ äyelder san qilı
äyelder koloniyäsı men arnayı qonıstarda kesimdi merzimin ötep
jatır. Bul orayda, sottalğan äyelderdiñ arasınan inkuba tañdap
alu qiınğa tüse qoymaytını belgili. Tek meniñ kelisim beruim kerek
eken. Men oylanuğa uäde ettim.
Şıñğıs Aytmatov
Keyinnen quzırlı organdardıñ usınıstarımen asıqpay
tanısa otırıp, olardıñ istiñ mänisin tereñ biletinine jäne
belgilengen mindetterdi orındaudağı däldigine tañğalğanımdı
jasıra almaymın. İnkuba retinde qızmet körsetuşilerdi tek
10 jıldan 25 jılğa deyingi uzaq merzimge bas bostandığınan
ayırılğan äyelderdiñ arasınan ğana tañdap aluğa boladı. Tiisinşe meditsinalıq tekseruden ötikennen keyin sottalğan äyelge mına
şarttar arqılı inkuba bolu usınıladı: a) bir ikstekti ömirge
äkelse, kesimdi merziminiñ teñ jartısın ötegen bolıp sanaladı,
ekinşi ret tusa, tolıq bostandıq aladı; ä) inkuba balanı üş
jasqa tolğanşa emşek sütimen asırap, sodan keyin memlekettiñ
tärbiesine ötkizuge tiis; b) ikstekti memleketke ötkizgennen keyin
inkubanı şalğay aymaqtağı lagerge nemese qonısqa jiberedi; v)
inkuba öziniñ atqarğan mindeti, bolğan jeri, qızmet körsetuşiler
quramı turalı derekterdi jariyälamau turalı qolhat beredi; eger
bul şarttı buzatın bolsa, ekinşi ret sotqa tartıladı.
Quzırlı organdardıñ inkubalardı jaldau jönindegi jobası,
jalpı alğanda, osınday bolatın. Men uzaq oylandım. Bul jobağa
süysine qoydım dep ayta almaymın, biraq budan basqa joldı da
köre almadım. Söytip, kelisim berdim.
Quzırlı organnıñ bir qızmetkerimen äñgimeleskenim bar.
Onıñ özi institutqa sol üşin kelgen eken. Ol mağan äjeptäuir
aqıldı adam bolıp körindi. İnkubalardı sottalğan äyelderdiñ
arasınan iriktep alu jönindegi küdigimdi bildirgenmin, ol mağan
äzirşe munıñ basqa jolı joq ekenin, uaqıt öte kele bul jumısqa
sottalğan äyelderdi tartudıñ keregi bolmay qalatının ayttı –
inkubalardıñ qızmetine, aytalıq, jezökşelerdi jaldağan siyäqtı
aqı tölenetin boladı. Künderdiñ küninde ata-anasız ömirge keletin
balalardı öz qursağında ösiru äyelderdiñ belgili bir tobı üşin
ädettegi mamandıqqa aynaluı ıqtimal, onıñ tabısı da edäuir
bolmaq.
Bizdiñ äñgimemiz eşqanday şarttılıqsız tura da aşıq
Tau qulağan
jürgizildi. Ol inkubatorlıq degenniñ jariyä türde jürigizilip qana
qoymay, bala tuudıñ neğurlım tiimdi täsiline aynalatın kezi de
keledi degen senim bildirdi. Ol kezde «Ana», «Äke» degen uğımdar
añızğa aynaladı da, taza şarttı mänge ğana ie boladı.
Söytip, quzırlı organdar jasağan jospardıñ qupiyäsı men
alıstı közdegen maqsatı birtindep ayqındala tüsti – olardıñ
jaña turpattı, şıqqan tegi belgisiz adamdardı ömirge äkeludi
baqılauğa aluğa ayırıqşa müddeli bolıp otırğanı mälim boldı.
Aldağı uaqıtta bul isti keñinen öristetu közdelgen eken. Birdenbirge käsipqoy bala tuuşılardıñ ata-tek degennen tuğannan
ada balalardı ömirge äkeluin jappay jolğa qoyıp, ikstekterdi
internatta tärbieleudi uyımdastıru arqılı bala tuu mäselesin
birjola şeşip, halıqtıñ barlıq küş-jigeri men uaqıtın tügeldey
önimdi eñbek etuge, basqa da kökeytesti mindetterdi orındauğa, eñ
aldımen, ärine, bolmay qoymaytın älemdik töñkeriske arnauına
jağday jasau kerek, – kommunister özderiniñ osı maqsatınan
eşqaşan bas tartpaq emes. İkstekter älemdik tarihqa nükte qoyadı,
söytip jaña däuir bastaladı...
Äñgime barısında ol söz tañdap äurelenip jatqan joq:
«İkstekter äldeqaşan uaqıtı jetken nükteni birjola qoyatın
boladı. Bükil älemde beybitşilik ornatu jolındağı küres
turalı dañğaza men basqa da qızıl sözdiñ bäri – bosbelbeu
bılşılbaylardıñ aytıp jürgeni. Eger şeşuşi sözdi atom bombası
aytuğa tiis bolsa, sonı naq osı ikstekter jüzege asıradı. Onıñ
joğaltatın eşteñesi joq, onı eşkimmen eşteñe baylanıstırıp
turğan joq, ol teksiz jaratılğan, onıñ Otanı – özin şişadan
şığarğan Jüye. Tetikti basar kezde onıñ qolı qaltıramaq emes.
Bar gäp kimniñ tärbielep şığarğan ikstegi birinşi bolıp yadrolıq
soqqı beredi – sonda jatır!»
Burın käsipodaqtardıñ menşigi bolıp kelgen Mäskeu tübindegi
ormannıñ işinde ornalasqan şağın sanatoriy köp uzamay bizge
ğılımi-zertteu bazası retinde bekitip berildi. Kabinetter men
Şıñğıs Aytmatov
palatalardı jabdıqtauğa, küzet jäne basqa qızmet orındarına
qajetti bölmelerdi dayındauğa jartı jıl uaqıt jumsadıq.
Jumısqa kirisuge tap onşa asığa qoyğan joqpın. Bir küni
jumıstı bastaytın uaqıt ta keldi. Aytıp qoyayın, bul mağan
oñayğa tüsken joq, sondıqtan da bolar, inkuba retinde iriktep
alınğan äyelderdiñ qujattarında körsetilgen derekterdi qarap
şıqqanım bolmasa, olardıñ kim ekenine ädeyi nazar audarğan
joqpın. Olarmen qatañ resmi türde qısqa da qatqıl söyleytinmin.
Olardı klinikağa bir-birlep, belgilengen uaqıtta jabıq
maşinamen äkeletin, üstine qarapayım kiim kigizip qoyğandıqtan
ba, olardıñ bäri bir adam siyäqtı körinetin, men üşin olar – iksşarananı jatırına ornalastıru üşin äkelingen obektiler
ğana. Özderin de jalpı ataumen «äyel» dep qana ataytınmın:
«Sälemetsiz be, äyel. Haliñiz qalay, äyel? Abaylañız, äyel, men
sizdi tekseruim kerek, qozğalmañız». Tek qana osılay. Tiisinşe meni
de tek qana «professor» dep ataydı. Artıq-auıs eşteñe joq, bul
inkubalardıñ bäri tek jaldap alğan jatır retinde ğana mañızdı.
Ol äyelderdiñ eşqaysısınıñ bet-jüzi esimde qalmaptı, öytkeni,
bizdiñ şaruamızğa munıñ eş qatısı joq bolatın.
Tek bir äyel ğana basqalarınan erekşe bolıp şıqtı... Biraq,
ol turalı keyinirek aytarmın... Mınau turalı da keyinirek aytsam
ğoy...
Mine, Jağalauğa kelip tursıñ, al, ağıp jatqan basqa Özen...
Janıñ qinalıp, osı turalı oylardı, osını eske aludı
barınşa keyinge qaldıruğa tırısıp januşıra sebep tabuğa
tırısasıñ. Onda turğan ne bar? Öz-öziñnen boyıñdı aulaq saluğa
umtıludıñ beker ekenine, budan bäribir tük şıqpaytınına är
jolı da köziñ jetip jürgen joq pa? Öluge boladı, biraq öz-öziñnen
qaşıp qutıla almaysıñ. Bul turğıdan kelgende, ajaldı pendeniñ
bäri mäñgi ömir süredi.
O, Quday! Tüsindiru mümkin emes närseni uğındırmaq
bolıp nesine äure bolasıñ, janıñnıñ tereñine sonşama nege
Tau qulağan
üñilesiñ, aytıp jetkizu mümkin emes jäytterdi aytpaq bolıp
aramter bolatınıñ ne, bul seniñ qolıñnan kelmeydi ğoy?!
Sen öziñdi erekşe qudiretti adammın dep sanauşı ediñ, biik
maqsat üşin qajet kezde öz-öziñe ielik ete almağan sätiñ eşqaşan
bolğan emes. Biraq bul jolı öz-öziñe şamañ jetpey qoydı... Şetsizşeksiz keñistikte samğağan eki aqqan juldızdıñ soqtığısıp
qalğanınday, kütpegen jerden aldıñnan şığa kelgen bul jäytke
duşar bolamın dep oylamap ediñ. Biraq, bäri de öz kezegimen ötip
jattı.
Bul oqiğa kelesi jıldıñ kökteminde, inkubalardıñ alğaşqı
tobındağı äyelderdiñ qursağına şarana salınıp, tiisti
meditsinalıq baqılauğa alınğan kezde bolıp edi.
Sol küni älgi äyeldi tekseruge äkeldi, ädettegidey qasında
«feldşer» bar – inkubalardıñ küzetşilerin eski ädetpen solay
ataytınbız. Assistent pen medbike onı kabinetime ertip kelgende
onıñ aldıñğı tekserulerden ötkeni turalı qorıtındını
qarap otırğanmın. Bäri durıs – jalpı densaulıq körsetkişi,
ginekologiyälıq talaptar, mağan keregi de sol bolatın – patsienttiñ
qursağına salınğan şarananı köteruge şaması jetse boldı,
qalğanı arnayı qızmet orındarınıñ isi, solardıñ şaruası. Bul
turğıdan alğanda, jumıstıñ uyımdastırıluı öte jaqsı-tuğın,
tipten, minsiz dese de boladı, eşqanday qiındıq tuıp körgen emes.
Qiındıq tuatın jöni de joq. Zonalar men türmelerde inkuba
boludan ümitkerlerdi bilikti qızmetkerler iriktep aladı, olardıñ
aldağı maqsatqa qanşalıqtı jaramdı ekenin muqiyät tekserip
şığadı; şarananı jatırında köteruge kelisim bergen sottalğan
äyelderdiñ özderi de osığan müddeli bolatın, äldebir kedergi
tap bolıp, kesimdi merzimin qısqartudıñ osınday mümkindiginen
ayırılıp qalmasa boldı: bala köterip, onı tuıp bergeni üşin
uzaq jıl boyı türmede otırudan qutılu degen keremet emes pe!
Mundaydı tüsiñde de köre almassıñ! Olardıñ klinikağa kelgende
ümit pen küdiktiñ taytalasınan qalş-qalş etip, tüzelmestey
Şıñğıs Aytmatov
qisayğan ömir jolında jarq etken säuleden ayırılıp qalmau
üşin jaratqanğa jalbarınuın da tüsinuge boladı. Klinikalıq
tekserudiñ soñğı satısına jetkende keri qaytarıp jiberui mümkin
ğoy – inkuba boluğa densaulığıñ jaramaydı dese qaytpeksiñ?
Ärine, äyelderdiñ tolquın tüsinu qiın emes.
Kabinetke kirgizgennen keyin jañadan kelgen äyeldi esiktiñ
aldındağı orındıqqa otırğızğan. «Sälemetsiz be» degen
sılbırlau estilgen dauısına qısqa ğana jauap berip, qujattarına
tağı da köz jügirttim: jazasın öteuşiniñ jeke nömiri, qamauda
bolğan jeriniñ indeksi, familiyäsın qaradım, sol boyda umıtıp
ta qaldım, qatelespesem, Lopatina boluı kerek. Ädette, olardıñ
familiyäsı esimde qalmaytın, ne tım uzaq, ne tım qısqa bolıp
keledi. Al, mına äyeldiñ esimi qızıq eken – Runa, bul qaydan
şıqqan esim, älde bir runikalıq mäni bar ma dep mırs ettim de
basımdı köterdim. Alğaş közimniñ toqtağanı, – äyel közildirik
taqqan eken. Demek, inkubalardıñ arasında da mundaylar –
közildirik tağatındar bolğanı ğoy. Sırt kelbeti ziyälı adamğa
keledi, şaması, oğan zonada qiın tigen şığar, belgili ğoy, ol jaqta
aytatındarı bılapıt söz, töbeles, bir-biriniñ şaşın julu dep
oyladım... Özi körikti eken, bostandıqta jürgende budan da jaqsı,
sulu bolsa kerek. Biraq, közqarası basqaşa, munıñ jağdayındağı
adam büytip qaramauğa tiis edi – kinäli adamşa jımiıp, iltipattı
tür bildiru degen bayqalar emes. Közildiriginiñ arğı jağınan
jıltırap köringen qoy közinen äuestigin ustamdılıqpen basıp
otırğanı bayqaladı. Burın kütinip, qasın tüzep, kirpigin boyap,
aynanıñ aldında äsemdigin qadağalap jürgen bolar-au... Biraq, bul
sırtqı türi ğana, äldebir auır qılmıs jasağanı anıq, äytpese on
jılğa sottalmas edi ğoy... Endi, mine, kesimdi merzimin qısqartu
üşin ikstekti ömirge äkeluge kelisim berip otır.
– Bılay bolsın, äyel, – dedim men. – Aldın ala tekseruden tağı
bir ret ötesiz. Aldağı uaqıtta ne isteytinimiz sodan keyin belgili
boladı.
Tau qulağan
Ol ündegen joq.
– Qanday şağımıñız bar?
– Qay jağınan? – dedi ol.
– Densaulığıñızdı aytamın. Basqa eşteñeniñ keregi joq.
– Joq, äzirşe joq.
– Dayındıq kezeñine arnalğan nusqaulardı buljıtpay
orındauıñ kerek. Bul turalı sağan bärin tüsindiredi. Eger bäri
durıs bolsa, kelesi aptada, seysenbide nemese särsenbi küni şarananı qursağıña salamız. Sondıqtan, küte turuğa tura keledi.
– Asığatın eşteñe joq. Ol jağına alañdap turğanım şamalı.
Onıñ munday batıl jauap bergenine tañğaldım. Burın mundaydı körmep edim. Közildirikti äyelge muqiyät qarap aldım da, ornımnan turıp, qasına jaqındadım. Ol da ornınan köterildi. Endi
qaytıp menimen bulay söylespeui üşin qatal türde bılay dedim:
– Asığatın eşteñe bolmasa, onıñ üstine, öziñ buğan
alañdamaytın bolsañ, onda nesine keldiñ? Osığan kelisim bererdiñ
aldında öziñniñ qayda jäne ne üşin bara jatqanıñdı bilgen
şığarsıñ?
– Bilgenmin. Ärine, bildim.
– Bilseñ, ne dep tursıñ? Men senen surap turmın, äyel. Munda
ne üşin keldiñ?
– Ne üşin? Sizdi köru üşin, professor, osınıñ bäri balanıñ
äñgimesi emestigine köz jetkizu üşin.
– Tek sol üşin ğana ma?
– Senseñiz – solay. Sizdi öz közimmen körip, bar şındıqtı
betiñizge aytu üşin keldim.
– Qoyşı, ey?! – dedim özim de añdamastan. Sodan keyin qısqa da
qatqıl til qattım: – Jazbaşa kelisim berip pe ediñ?
– İyä, bergenmin.
– Bul qılığıñ kelisimdi buzu bolıp eseptelip, qosımşa merzim
jamap alatınıñdı tüsiniip tursıñ ğoy?
– Tüsinip turmın.
– Al, munıñ sağan ne keregi bar?
Şıñğıs Aytmatov
– Mağan bul emes, sizben söylesuim kerek bolıp tur. Bul siz
üşin kerek.
– Men üşin be? Älde sen ekeumizdiñ äldebir mäseleni şeşuimiz
kerek pe?
– Şeşuimiz kerek. Adamdar tabiğattıñ zañı boyınşa jäne
Qudaydıñ ämirimen ömirge kele me, älde ibilistiñ josparı boyınşa
köbeye me? Älde bul mañızdı mäselege jatpay ma?
Men ünsiz qaldım, aldımnan esik-terezesiz tutas qabırğa şığa
kelgen siyäqtı. Sosın aşuımdı tejep, bılay dedim:
– Munı oylau üşin özimniñ de basım bar, madam. Senimen
qoştasuğa tura keledi. Merzimiñdi qısqartudıñ ornına uzartıp
alğanıñ ğana ökinişti. Buğan da öziñ kinälisiñ.
– Men aytarımdı aytıp boldım.
– Öziñdi tım aqıldımın dep eseptep turğan joqsıñ ba? Şekten şığıp ketpeu degenniñ ne ekenin bilesiñ be, öziñ?
– Men sottalğan äyelmin, Andrey Andreeviç, – dedi ol meni
tolıq atı-jönimmen atap, künine jüz ret aytılatın sözdi onıñ auzınan estigen kezde birtürli boladı eken. – Men nebäri sottalğan
äyelmin, – dep qaytaladı ol. – Qayda bara jatqanımdı jaqsı
bilgenmin. Degenime qolımdı jetkizdim. Munı özimniñ parızım dep
bilip edim. Qolımnan kelgeninşe orındadım ğoy deymin. Mümkin
osı äñgime sizdiñ de kökeyiñizde äldebir sezimdi oyatar, oylanarsız.
Barı osı ğana.
– Sen mağan uağız aytpa! – dedim aşulanıp. İnkubalarmen
jumıs istegende bolmay qoymaytın oqiğağa tap bolğanımdı
tüsinip turmın. – Seniñ ornıña on adam tabamız!
– Eñ jamanı da sol ğoy, – dedi ol dauısın bäseñdetip. – Osınıñ
obalı sizdiñ moynıñızda. Tügelimen jäne tutastay sizge ğana
jükteledi.
– Obaldıñ da neşe türi bar! – dep kesip tastadım.
– Mundaydı birinşi ret estip turmın.
– Filosofiyälıq aytıstı buğan uaqıt taba alatın adamdarğa
Tau qulağan
qaldırayıq. Seni munda bul üşin äkelgen joq. Endi keri qaytasıñ.
Ekeumizge ortaq äñgime boluı mümkin emes.
Tetikti basıp, küzetşini şaqırdım. Kelip äyeldi alıp ketti.
– Qoş bolıñız, – dedi ol şığıp bara jatıp.
Men jauap qatqan joqpın.
Esik jabıldı. Jazu üstelimniñ basına qayta oraldım. Basqa
jumıs, basqa qam-qareket qaytadan bastaldı.
Biraq, osı ıñğaysızdau oqiğa esimnen ketpey qoydı. «Şındıq
izdeuşi» äyeldi kelgen jağına, Kostroma tübindegi lagerge ğoy
deymin, keri qaytarıp jiberu turalı nusqau beruim kerek edi, izdegen
şındığın sol jaqtan tapsın. Biraq munı keyinge qaldırdım. Küni boyı jumıs istep jürip, telefonmen söyleskende, äñgimelesken
kezde osı äyeldi oyımnan şığara almadım, umıtayın desem de
qolımnan keler emes, biraq mazamdı alıp, janımdı sızdatqan
närseniñ ne ekenin bir adamğa, qızmetkerlerimniñ birde-birine,
azdı-köpti jaqın degen adamdarğa da aytqan joqpın.
Öz-özimdi küni boyı birtürli sezinip jürdim, müldem özgerip
ketken siyäqtımın. Nege ekenin bilmeymin, älgi äyeldiñ isimen
muqiyät tanısqım keldi. Qaydan şıqqan äyel? Kim özi? Ne üşin
türmede otır? Qanday bappen sottalğan? Esi durıs emes bolsa,
ondaylardı zonada emes, basqa jerde ustaytın siyäqtı edi. Biraq,
sağı sınbağan netken adam bul? Osında munday maqsatpen keluge
jetelegen qanday aşınu, erkine salsa, meniñ ar-namısıma tiyü
üşin, janım qinalıp, artımda qandı izimdi qaldıra jorğalauım
üşin äli de qanday oyları men aytılmağan sözderi bar?
Bireudiñ arına tiyüdi maqsat tutqandar özderiniñ közqarasın
ğana durıs dep sanaydı, olardıñ bet baqtırmaytını da sodan.
Obal-sauap degen, eñ aldımen, işki dünieñniñ täuelsiz boluın
talap etedi, äytpese, onı bazardağı käkir-şükirdey-aq satuğa da,
satıp aluğa da bolar edi ğoy. Jalpı, obal-sauaptan qarapayım
tüsinik bar ma özi? Qaydağı bir sottalğan äyeldiñ munda kelip
Amerika aşqanday bolğanı nesi! Qılmısı üşin jazağa tartılğan
Şıñğıs Aytmatov
qaskünemniñ obal turalı aytuğa qanday haqı bar?!
Biraq, osılay oylağan sayın öz-özime degen jek köruim de ulğaya
berdi. Nesine aqtalıp otırsıñ, kimniñ aldında jäne ne üşin?!
Öziñ äljuaz ekensiñ ğoy. Ol äyel turalı nesine oylanasıñ?..
Äyeldiñ isin tağı da qolıma aldım. Lopatina Runa Fedulovna,
keñes ökimetine qarsı materialdardı saqtağanı jäne taratqanı
üşin 158-şi bappen sottalğan... Ä, endi tüsinikti boldı, qustıñ
qanday ekeni uşqanınan-aq bilinbeytin be edi?! Ärine, ärine,
mundaylar eşqaşan bayız tappaydı, özderin körsetip qalu üşin
ünemi narazılıq bildirip, qarsı şığadı da jüredi, bul jolı
da özin körsetip qalmaq, sol üşin tapqan jerin körmeysiñ be...
Küyeui joq, ajırasıp ketken. Munday mekermen kim birge tursın.
Tañdanatın tügi de joq.
Sodan keyin basqa şaraualarmen alañ bolıp kettim de, qızmet
babındağı seyfterde ğana saqtaluğa tiisti qağazdardı qarap
şığu üşin kidirip qaldım. Runa Lopatinağa qatıstı mälimetterdi
tügel tekserip şıqtım. Tüptep kelgende ne oyladım deysiz
ğoy? Jalpı alğanda, ömirge degen özindik pikiri, közqarası bar
äyel eken; munday adamdar dini jäne sayasi uyımdar men ükimet
quramındağı narazılıq bildiruşi toptardıñ, oppozitsiyänıñ
arasında qay kezde de boladı. Olardıñ da neşe türi bar.
Bireuleri özderin erekşe jaratılğan adambız dep tanıp, soñına
ergenderdiñ bärin ideyä üşin qurbandıqqa qiyä saluğa dayın
turadı... Biraq buğan Runanıñ ne qatısı bar? Bayqasam, ol jeke
jürgen idealist siyäqtı. Degenmen, kim biledi. Bir-aq ret körip,
birer auız sözin estidim dep ol turalı qalay pikir aytuğa boladı?
İyä, ärine, tağdırı oñay bolmaptı, tipten öte auır degen durıs,
äueli muğalim bolıp qızmet etken, keyinnen derekti kinomen
aynalısıp, keñestik mektep turalı derekti kinostsenariyler
jazğan, al, mektep taqırıbı bizde ämanda kürdeli bolıp keledi.
Kenet Vavanıñ, Valeriyä Valentinovnanıñ mäñgi umıtılmas
beynesi oyıma oraldı, öziniñ surapıl darındı şäkirtiniñ qazir
Tau qulağan
nemen şuğıldanıp jürgenin bilse qayter edi ol! Biraq, bul joljönekey oyıma tüsken jäyt bolatın. Al, Runağa kelsek, ol öziniñ
inisi Lopatin İgor Feduloviçtiñ kesirinen sottalğan siyäqtı. Ol
käsipqoy kinoşı bolıptı, äygili VGİK-ti bitirgen, şaması, Runa
mektep turalı kinosyujetter tüsirudi sonıñ ıqpalımen jäne
kömegimen qolğa alsa kerek. Kelesi materialdarda aytılğanday,
Gorkiy atındağı kinostudiyänıñ janınan qurılğan äuesqoy
sektsiyäğa qatısıp jürgen burınğı muğalim Runa Lopatina
körermender arasında ideyälıq turğıdan kümändi köñil küy
taraluına sebepker bolğan. Runanıñ önerdegi teris bağıttı, keñes
adamdarı men olardıñ turmısın keleñsiz türde beyneleytin
derekti syujetterdi jaqtap söylegenin däleldep bergen kuägerler
de bar. Bul oğan tağılğan ayıptardıñ kirispesi ğana eken.
Bul istegi bastı ayıpker – onıñ inisi İgor Lopatinge ştattağı
kinooperator bola jürip, memlekettik mülik bolıp sanalatın
apparatura men quraldardı qılmıstı äreket üşin paydalanğan
– batıs qoğamınıñ elimiz turalı tüsinigin burmalauğa qurılğan,
keñestik şındıqqa jala jauıp, öñin aynaldırıp körsetetin,
keñestik qoğam men memlekettik qurılımdı qaralaytın derekti
lentalar tüsirgen degen kinä tağılıptı. Bul orayda, «sotqa
tartıluşı osı qılmıstıq äreketpen tegin aynalıspay, keñestik
memleketti küstänalaytın kinomaterialdardı Batısqa valyutağa
satqan. Arnayı qızmet orındarı şet elderdiñ kino zaldarı men
teledidar arnalarında körsetilgen osı kinolentalardıñ qayda
tüsirilgenin sol jaqta anıqtağan».
Munday jağdayda aytılatınday, äni de, äueni de tanıs, ärine;
ras-ötirigin, şındıqqa qanşalıqtı janasatının kim bilgen,
äyteuir osınıñ saldarınan Runa Lopatina qılmıs jasadı dep
ayıptalıptı. Oğan inisi ekeui tikeley sıbaylas bolğan degen
ayıp tağılğan – inisi oğan «ruqsatsız tüsirilgen lentalardı berip
otırğan, apası olardı jaqın qurbısınıñ üyine jasırıp jürgen.
Bul tizbek te äşkerelenipti. Bireu izin siltep jiberse kerek. İgor
Şıñğıs Aytmatov
tutqınğa alınğannan keyin qurbısına eskertu üşin Runa sonda
barsa, aldınan tiisti qızmet orındarınıñ adamdarı kütip alıptı.
Söytip, ol ayğaqtıq zattarmen qolğa tüsken. Sodan keyin kütpegen
jağday boladı sot jürip jatqan kezde Runa inisin qutqarıp qaluğa
januşıra äreket etedi. Negizgi kinäni öz moynına alıp, keñestik
adamdardıñ ömiri men turmısı turalı körinisterdi tüsiru turalı
usınıs jasağan da, inisine neni jäne qalay tüsiru kerek dep nusqau
bergen de özi ekenin moyındap, tüsirilgen taspalardı şeteldik
tilşilerge valyutağa özi satqanın aytqan, is jüzinde, inisi tek munıñ
buyrığın orındauşı ğana bolıptı.
Osınday hikaya. Tağı bir qızıqtı jäyt: sotta Runanı bir
amerikalıq jurnalispen aşına boldı dep te ayıptağan, ol jigit
Amerikağa qaytıp barğannan keyin maqala jazıptı, onda «öziniñ
aşınası turalı jılı lebiz bildirip, al, keñestik qoğam turalı,
kerisinşe, tek duşpandıq piğıldağı közqarasın ğana jazğan», ol
munı köñildesiniñ tutqınğa alınğanı üşin öş alu maqsatında
istegenge uqsaydı. Runa ol jurnalispen aşına bolğanın
moyındamay, tek onıñ orıs tilin üyrenuine kömekteskenmin dep bet
baqtırmaptı... Jalpı, adam tüsinip bolmas bılıq. Şındığında
qalay bolğanın kim bilgen, biraq, osınıñ bäri, tüptep kelgende,
Runa üşin qayğılı ayaqtaldı...
Sol küni jumıstan keş qayttım. Jumıs ta köp boldı, onıñ
üstine, Runa Lopatinanıñ isimen jaqın tanıssam degen beymaza
tilektiñ äleginen edäuir kidirip qalıppın.
Qaqpanıñ aldındağı küzetşilerge ädettegidey basımdı izey
salıp, Uspensk tas jolına ımırt üyirile şıqtım. Mäskeuge qaray
asıqqan maşinalar legine qosılıp kettim.
Bul öñir qar basqan ormanı men qırqaları appaq bolıp
tutasıp ketetin qıs kezinde de, jasıl jelekke malınıp, ormannıñ
arasınan älsin-älsin qılt etip Mäskeu özeniniñ jarqırağan
iini körinip qalatın jaz künderi de birdey ädemi. Su men aspan,
jasıl orman qosıla kelip, erekşe bir äsemdik tüzedi; maşinanıñ
Tau qulağan
äyneginen bir sät köz tastap, osı sulu körinisti jadımda saqtap
qaluğa tırısıp, alğa qaray zaulay berdim.
Bul jäytti bekerge aytıp otırğan joqpın. Osı jermen äri-beri
san ret ötip jürgem, biraq, ömirimniñ jol boyındağı osı tuspen
tığız baylanısıp keterin ol kezde qaydan biluşi edim?.. Künderdiñ
küninde osı jolmen jüruge dätim barmay, aynalıp ötemin-au dep
eşqaşan oylap körgen emespin...
Sol küni Mäskeuge jaqındap qalğan kezde älgi inkuba boludan
ümitker asau Runa Lopatinanı ertesine klinikağa qaytadan äkeluge
nusqau bergenim durıs boldı ma eken dep oylap kele jattım.
İyä, sonday nusqau bergenmin. Nege istedim munı? Ne aytpaqpın
oğan? İnkuba boluğa kelisim bergen kezde aldına müldem basqa
maqsat qoyğanı belgili boldı emes pe, mümkin bul Runa degenniñ
özi äldebir esalañ şığar, bälkim oğan ädilet turalı jalğan
tüsinik, ar tazalığınıñ kirşiksizdigi, tağı basqa qiyäli qasietter
turalı oylar maza bermey jürgen bolar. Soğan bola nesine äure
bolıp jürmin osı?! Jelkelep turıp quıp jiberu kerek onı,
zonasına barıp şirip ölsin. uyaltatın adamdı tapqan eken, özi
kim edi sonşama?! «Al, sen şe? Öziñ şe?! – dedim sol sätte özözime. – Şüyligetin adamdı tauıp aldıñ ba? Sottalğan, azamattıq
quqığınan ayırılğan beyşara äyelmen nayza tüyistirgiñ kelgeni
qalay? Seniñ de jetisip turğanıñ şamalı!»
Bir-eki ret burılısta tejegişim julınıp kete jazdadı,
döñgelekterdiñ bajılday şiqıldağanı sonşalıq, köşedegi
jürginşiler bıtırap qaşa jöneldi, – rulde kele jatıp oylanıp
ketippin, mazasız oylardan arıla almay qoydım. Runanı bar
bolğanı bir-aq ret kördim emes pe, sonşama ne boldı mağan?
Üsteldiñ janınan turıp, qasına barğanımdı, onıñ da ornınan
turğanın esime aldım. Mine, ol meniñ aldımda tur – professorğa
ertip baru üşin arnayı kiindirgen sottalğan äyel, – qay jerde
tigilgeni belgisiz surğılt kofta, solpiğan uzın yubka, döreki
tigilgen başmaq. Bir kezderi, kiimdi talğap kigen uaqıtta körikti
Şıñğıs Aytmatov
bolğanı bayqaladı. Özime säl-päl tosırqay, biraq batıl qarağan
közi turalı oyladım. Öytkeni, köz – onı köbinese adam janınıñ
aynası dep jatadı, bul durıs emes, – köz degenimiz jannıñ özi,
onıñ tiri körinisi. Jas balanıñ iığınday quşiğan näzik iini
qusırılıp, jiñişke de ikemdi köringen qolın ayqastırıp alıptı.
Oğan eñsesin köterip, özin erkin ustap, nazdana jımiıp, köşedegi
ersili-qarsılı ağılğan halıqtıñ qaq ortasında jürgen jarasar
edi. Ol öz elinen quğın köru üşin jaralmağan, jalpı, bul däuirge
adasıp kelgen adam bolatın. Ötken ğasırdıñ kiimin kigizip qoysa
ğoy! Sonda qalay körkem de kerbez köriner edi... Biraq, öziniñ aytqan
sözi tükke turğısız! Ğılımdı obal-sauap turalı aytıp toqtatpaq
pa?! Ilği osı, adam degen öziniñ obalın är jerge äkelip tıqpalay
beruge qumar; ne bolsa da, ne istelse de oğan mınaday suraqqa jauap
tabu kerek – bul özi obal-sauap degenge qayşı kelip jürmey me?
Bul turalı ärkimniñ tüsinigi ärtürli. Onı ärkim-aq maqtan tutadı.
Qay-qaysısı da obal-sauap turalı Qudaydıñ atınan söylemek
boladı!.. Biraq, bir ğana obaldı oylaumen alısqa bara almaysıñ.
Obal-sauap turalı tüsinikti bizge Quday bergen, bul üşin oğan
qarsı şığuğa şamañ joq, tek Jaratqannıñ ğana quzırındağı
şaruanı iemdenbek bolıp, onı jolıñnan ığıstırıp şığaru
qolıñnan kelmeydi, adamnıñ ömirge kelui de tek sonıñ ğana
quzırında. Ajalğa tolıq ielik etu de jetpey me oğan, ölimge öz
ämirin jürgizuge eşkim umtılmaydı ğoy! Al, ömirge adam äkelu
turğısınan men onımen sayısqa tüspekpin, bul orayda obal-sauap
turalı oylanıp jatuğa murşa joq... Runa osını tüsine me, joq,
buğan şaması jetpeydi. Obal-sauap turalı aytu üşin batırsınıp
jetip kelgeni de sodan... Odan da özin, endigi jağdayı ne bolatının
oylamay ma...
Sol tüni atom bombasın jasap şığaruşılarğa Stalinniñ özi
tartu etken jeke de sändi akademiyälıq üylerdiñ özime üles bop
tigen birinde jatıp, janımdı qoyarğa jer tappadım. Qabırğası
qalıñ, terezeleri ülken, töbesi biik... Munda neğıp jatırmın men?
Tau qulağan
Jalpı, osı özimniñ ne keregim bar, ne üşin ömir sürip jürmin? Sol
tüni kökeyimde buğıp jatqan tastandı bala qaytadan oyanıp ketti.
Men artıq adammın, özim de ikstekpin, adam balasınıñ arasındağı
«qara qurdımmın». Bul ömirde meniñ de jürgenimnen kim baqıttı
boldı, meni kezdestirgeni üşin tağdırına rahmet aytqan äyel bar
ma? Aldı-artına qaramay tura bezgen Evgeniyä ma? Ğajap aktrisa
edi, menimen birge turğannan ne barqadar taptı? Salqın aqıl men
sezimsiz qataldıq, qursağına bitken şarananı küyeuiniñ öz qolımen
alıp tastağanı ma tapqanı? Jol-jönekey kezdesip qalğan äyelder
de keyinnen meni eske alğan sätterde sol bir tar tösekte tabısqan
kezderdi baqıttıñ bir sättik uşqını retinde bağalay qoymasa
kerek. Özime baylanıstı jäytterdiñ bäri de süreñsiz, surqay ekeni
birtindep ayqındala tüsti...
Endi bügingi kezdesu, esimi runikalıq däuirge qatıstı sottalğan
äyel, Runa qaytadan oyıma oraldı. Ol turalı nege oylauım kerek?
Qazir özi ne istep jatır eken? Qinalıp jatqan şığar. Mümkin qazir
şaşın taraymın dep jayıp jiberip, basındağı auır oylardan
şaşına da ziyän kelip jürmey me dep küdiktenip jatır ma?
Bostandıqta jürgende şaşın basqaşa sändegen bolar-au, şaşı
qalıñ äri tolqındanıp turadı eken, zonadağı tärtip boyınşa
onı jelkesine tüyip qoyuğa mäjbür, burın ondaydı bilmegen
şığar. Professordıñ «közin aşamın» dep öz jağdayın odan äri
uşıqtırıp aldı, endi ömiri burınğıdan beter qiınday tüsetin
boldı-au. Älde buğan da dayın bolğanı ma? Bügingi kezdesuimiz
turalı ne oyladı eken? Mümkin, bir jağınan, onıki de durıs
şığar, biraq bir ğana obal-sauappen, izgi nietpen dünieni toydıru
mümkin emes, kün astındağı barşa igilikti bir özi ğana körgisi
keletin adam balasınıñ hayuandıq tabiğatın alday da, özgerte
de almaysıñ; munday aşközdikti qoymasaq, köp uzamay bärimizge
künniñ jıluı da jetpeytin boladı, al, eñ jamanı, barğan sayın
adam degenniñ öz tektesterin bilep-tösteuge qumarlığı artıp
baradı. Jaña adamdar – ikstekter osını auızdıqtau üşin kerek...
Şıñğıs Aytmatov
Al, bul äyel olardıñ jolın kesip, olardıñ ömirge keluine, bilikke
jetuine, soğıs jürgizuine kedergi keltirmek. Onı tüsinuge boladı,
biraq şama jetpesti qurıqtay alatın küştiñ de boluı mümkin
emes...
Keyinnen öz-özime osınday män-mağınasız suraqtı qoya
beretin boldım: sol tüni nege ğana öz-özimmen oñaşa qaldım eken?
Äşeyinde kün qurğatpay bolıp jatatın jinalıs, mäjilis, kezdesu
siyäqtı resmi jäne sayasi şaralardıñ birde-biri bolmay qalğanı
qalay?..
Tüni boyı mazasızdıqtan arıla almay, janım bayız tappay
qoydı. Älgi sottalğan äyel Runa meni Uyaltıp tastadı, qapımdı
taptı – aynalamızdağılardıñ birde-biri bul isimizdiñ durıstığına
kümän keltirip körmep edi, älde mağan solay körindi me eken?..
Biraq, ol äyel özin de ayağan joq qoy, özin-özi sanalı türde
qurbandıqqa şaldı! Büytuge bola ma eken?! Nege meni quğındauşı
men prokurordıñ abıroysız mindetin atqaruğa mäjbür etpek
boladı? Şınımen közime tura qarap turıp, kinämdi betime basu
üşin ğana tağı da uzaq jıldar boyı türmede otıruğa täuekel etkeni
me?! Degenmen, onı tüsinuge boladı – öz pikirin, öz şındığın
aytudı maqsat etken bolsa, bul onıñ birden-bir mümkindigi ğoy. Munı
jurttıñ aldında – köşede, jinalısta, şeteldik jurnalisterge
aşıq aytuğa eş mümkindigi joq. Zonanıñ qapasında qamalıp otır...
Endi buğan qosımşa tağı da jazalanbaq... Ekeumizdiñ aramızda ne
bolğanın eşkimniñ bilmeytini qanday jaqsı, bul turalı eşkimge
eşteñe aytpağanım qanday abıroy, erteñ qaytadan aldıma alıp
keludi buyırğanım qanday oñdı bolğan. İyä, erteñ, tüski sağat ekide
onı tağı da äkeledi. Äli eşteñe büline qoyğan joq, äli de rayınan
qaytaruğa boladı. Mümkin onı tağı da sotqa tartıludan aman alıp
qaludıñ säti tüser...
Birden-birge osı oyğa boy aldıra bastadım, onı jazadan
qorğap, qutqarıp qalsam degen tilegim küşeye tüsti, osı tilekten
äldene tapqan siyäqtımın, jan jüregim äldebir jañalıqtı
Tau qulağan
sezetindey, burın öz-özimdi tanımay kelip, qanday adam ekenimdi
endi ğana bile bastağanday boldım. Ne boldı mağan? Sol äyeldi
tüsinip, qorğauğa degen umtılıs boyımdı bilegendikten bolar,
birtindep mınaday oyğa keldim: eger Runa Lopatina öziniñ odan äri
qinalatının bile turıp, meni ayıptağan bolsa, onda bul – köktiñ
ämiri, meyirimi şeksiz Jaratqannıñ özin-özi qorğauı emes pe eken?..
Burın şeksiz meyirim degenniñ ne ekenin uğına almaytınmın,
onıñ mäni nede ekenin jäne neden körinis beretinin tüsinbeuşi
edim, sonı endi ğana sezingendey boldım: eger men asıp-tasqannan
şaranalarğa bilgenimdi jasap, Qudaydıñ özin ığıstırıp tastamaq
bolıp jürsem, Runa degen sottalğan äyel Jaratqannıñ mağan
jibergen elşisi, onıñ Keñpeyildigi men Keşirimdiliginiñ körinis
berui bolar?.. Bälkim, bul meniñ boyımdağı Izgilikti sınau şığar?!
Osınday oylardan äri küyinip, äri janım jay tapqanday
boldı. Uyqımnan oyatıp, öz-özimnen kümändanuğa jetelegen,
menmendigim men täkapparlığımdı sezinuge mäjbür etken osı
bir sottalğan äyelge degen rizaşılıq sezimine bölendim. Onıñ
aldında basqa qırımnan köringim keletinin tüysindim. Sol mezet
Runağa telefon soğıp, uaqıtşa otırğan oqşau kamerasınan
şaqırıp alıp söylesuge bolmaytınına ökindim. Oğan aytatın
sözim köp edi, onıñ jauabı da köbirek bolsa dep tiledim. Rulge
otırıp, tün işinde sol otırğan kamerağa tartıp ketip, şığarıp
alıp söylesetin mümkindigim bolğanda ğoy! Biraq bul qurğaq qiyäl
ğana-tuğın. Qolımnan bar keleri – erteñgi kezdesudi kütu ğana; endi
aldağı jolığuımız qalay öteri turalı qiyälday bastadım. Runanı
kabinetke kirgizip, ekeumiz oñaşa qalğan kezde qasına barıp
qolın alıp amandasamın da: «Keşiriñiz, Runa, ötinemin, keşegi
äñgimemizge qayta oralayıqşı. Sizdiñ oylarıñızdı bayıppen
tıñdağım kelip tur, sizden osını surar edim. Meniñ pikirimdi de
tıñdap köriñiz». – «Tamaşa! – dep til qatar edi ol, sodan keyin şın
jürekten bılay dep moyındaydı: – Al, men sizdi, professor, endi
qaytıp körmeytin şığarmın dep oylap edim. Tañerteñ meni kelgen
Şıñğıs Aytmatov
jağıma qaytadan äketedi, qarğıs atqan qaskünem äyeldi burınğı
zonasına qaytadan aydap aparıp, tağı da sottaydı da, Sibirge
nemese Altayğa auıstıradı ğoy dep kütkenmin, kenetten kezekşi
qarauıl kelip, professor Krıltsov Andrey Andreeviçtiñ qaytadan
şaqırtıp jatqanın ayttı. Mine, endi aldıñızda turmın...»
«O, Qudiretti Quday! Qanday aqımaqtıqqa urındırıp tursıñ
meni? – dep sıbırladım men şarasızdanıp. – Balalıq qoy bul,
toqtata körşi meni, esim auısıp bara jatqan joq pa özi!»
İyä, ärine, ulılıqtan mazaqqa uşırauğa deyin bir-aq qadam;
degenmen, qanşama külkige qalsam da sol tüni bäri özim qiyäldağanday
boluına şınımen dayın edim. Meyli, solay-aq bolsın, añsarıñ
auğan alañğasarlıqtı kütudiñ özi de baqıt eken ğoy!
Kenetten janımdı bilep alğan osı serpilisten keyin
kökjiekti tumşalay bastağan qara bulttay bolıp äldebir
auır küdik boy köterdi – şınımen, inkubalardıñ qursağında
jetilgen ikstekterdi ömirge äkeluge moraldıq haqım bar ma özi?
Bul äreketimdi qanday ulı murat arqılı aqtap aluğa boladı?
Jasıratın nesi bar, munday kümän kökeyimde bayağıdan beri
buğıp jatqan, biraq özim de, äriptesterim de osını eşqaşan
aşıp aytqan emespiz. Ğılımnıñ jetistikteri tek öz-özimizdiñ
ğana emes, sonımen qatar, qoğamnıñ aldında da mereyimizdi
ösirip turğan. Alayda, keyde ğılım men ar-Uyattıñ qanşalıqtı
säykes kelmeytini, köbinese ğılım men qılmıstıñ astasıp
jatatını jönindegi mısaldı HH ğasırda alıstan izdeudiñ
keregi de joq.
Mine, türmede jazasın ötep jürgen äyeldiñ türtki boluımen
meniñ de ar-Uyatım oyandı. Runa meni ata-anasınıñ kim ekeni beymälim, tuqımı belgisiz teksiz balalardı inkubalardıñ kömegimen
ömirge äkeludiñ adamzatqa jat qubılıs ekenin moyındauğa mäjbür
etti.
Ol ekeumizdi jolıqtırğan qanday küş, ajal tabaldırığınan
attağanğa deyin ekeumizdi mäñgi baylanıstırıp ketken ne närse,
Tau qulağan
munı tek tağdırımız ğana biledi... Bul jöninde eşteñe ayta
almaymın...
Sol tüni meniñ de ömirimde betburıs bolğanı anıq. Adam
aytqısız batıldığımen, oylauğa da jüregiñ daualamaytın qaysar
qılığımen ömirtanımımdı tübegeyli özgertip jibergen äyelden
keşirim surauğa dayın edim. Özimniñ adam balasına qarsı jasap
jatqan qastandığımnan bas tartu üşin onıñ aldında tizerlep
jığıluğa da arlanbas edim. Eger ol meniñ mahabbatımdı qabıl
alıp, tiisinşe jauap sezim bildirse, ömirlik jarım boluın da
ötinuim ğajap emes-tuğın... İyä, solay!
Munı qalay isteytinimdi oylağanım da joq, ol uzaq merzimge
sottalğan äyel, biraq, eger ol kelisim berer bolsa, tek ekeumiz birge
boluımız üşin ğana oğan ilesip kez kelgen jaqqa – ormanğa, tauğa,
teñizge, qayda bolsa da tartıp otırar edim... Qañğıp jürip jaña ömir
bastasam, bul meniñ ötken ömir jolımda jasağan zulımdığımdı
öteu üşin şalğan qurbandığım bolar edi...
Bul turalı bir ret oylağannan keyin endi qaytıp toqtay
almay qoydım. Qiyäl degende şek joq eken ğoy. Öz boyımda,
sana-sezimimde keri qaytu degendi bilmeytin ayausız qatal töñkeris
jasadım. Söytip, armanday bastadım. Meniñ jaña ömirim küni
erteñ, Runanı kabinetime ertip äkelip, ekeumiz oñaşa qalğan sätten
bastaluğa tiis. Öz boyımda bolğan özgeris turalı tüsindirip, qalay
tazarğanımdı aytıp berip, ol üşin bärine dayın ekenime sendiruim
kerek. Tek ol kelisimin berse eken, meniñ boyımnan özi süye alatın,
sol süyispenşilikke tatitın adamdı köre alsa eken. Meniñ şın
aytıp turğanıma köz jetkizip, ekeumiz birge boluğa tiis ekenimizge
sense eken...
Divannıñ üstinde jatıp, tün ortası auğan şaqta ğana közim
ilinip ketipti, biraq jaysız uyıqtadım. Tañ aldında aspan astın
jañğırıqtırğan künniñ kürkirinen oyandım. Şatırdı sabalap,
jañbır quyıp tur. Közimdi jumıp jatsam da, tabiğatta ne bolıp
jatqanın anıq körip turmın, quddı osı nöserdi özim qoldan
Şıñğıs Aytmatov
jasağandaymın, kök jüzin tilip ötken nayzağaydı da, qutırına
tökken jañbır suınıñ salmağınan ağaştardıñ sınıp keterdey
bolıp iile mayısqanın da, bas sauğalaytın qalqa izdep bezip bara
jatqan bir top qustı da körip jatırmın...
Sol jañbırdıñ arasında özim de samğap uşıp bara jattım.
Terezeden uşıp şığıp, üylerdiñ şatırlarınan joğarı köterilip,
köşeler men sayabaqtardıñ üstimen qalıqtap kelemin. Nayzağay
men qara bulttı qaq jarıp betim auğan jaqqa qaray uşıp baramın,
– jer betinde bir türme bar, onda inkuba boludan bas tartqan bir
äyel otır, ol da jañbırdıñ şuın estigen... «Runa! Runa! – dep
ayğaylaymın. – Bul menmin! Seni izdep jürmin!..» Men oğan kök
jüzinen ayğay salğan sätte, jañbırdıñ şuılına qulağın türip
otırıp, ne oyladı eken ol?..
Ertesine öz-özimdi barınşa küştep, klinikadağı barlıq
qızmet ädettegi qarqınımen jürip jatqanın qadağalap, özim de
berile jumıs istep otırğanday tür körsettim. Bäri kündegidey ötip
jattı. Meniñ özgerip ketkenimdi, büginnen bastap müldem basqa
adamğa aynalğanımdı eşkim bilgen joq...
Men özimniñ juldızdı sätimdi küttim. Uaqıt bolsa toqtap
qalğanday, müldem bayau ötip jatır.
Kündegidey jurttıñ köz aldında bolatınmın, öz mindetimdi
atqarıp jüre berdim. Biraq, bul men emes, basqa adam edi...
Uaqıttıñ jıljuı tasbaqanıñ ayañınan beter...
Belgilengen merzim jaqındap qaldı. Qazir Runanı alıp kelui
kerek... Mine, ol... Biraq, onı äkeletin emes.
Tağı şirek sağat ötti. Äli joq. Telefon soğıp, maşinanıñ
şıqqan-şıqpağanın biludi tapsırdım... Hatşı qız habarlasıp,
maşinanıñ uaqıtında şıqqanın anıqtadı.
Men endi alañday bastadım. Ne boluı mümkin? Älde jolşıbay
apatqa uşırap qaldı ma?
Sağat tili üşke tayap qaldı. Endi qaşan? Bul jolı özim
telefon soqtım. Maşinağa birdeñe bolıptı dep jauap berdi.
Tau qulağan
Sol kezde hatşı qız jügirip kirdi. Tüsi buzılıp ketken.
– Ne boldı? – dep ayğayladım oğan.
– Patsient äyel qaza tauıptı!
– Bul qalay? Qanday patsient?
– Biz kütip otırğan äyel. Jaña ğana joldan habarladı.
– Apatqa uşırağan ba?..
– Joq, apat emes. Ol qaşpaq bolıptı...
– Qaşqan ba? Sodan?
– Onı atıp öltirgen.
– Tüsinsem buyırmasın!..
– Qazir özderi keledi, sonda aytatın şığar...
İyä, meniñ keşegi nusqauıma säykes, № A-6-87 sottalğan äyel
R.F.Lopatinanı belgilengen uaqıtta klinikağa jetkizu üşin
maşinamen alıp şıqqan.
Jolşıbay, qalanıñ sırtında, joldıñ Mäskeu özeni mañındağı ormandı kesip ötetin tusında sottalğan äyel jüregim aynıp
baradı, budan äri joldı kötere almaymın dep şağımdanıptı,
maşinanı toqtatıp, dalağa şığuğa ruqsat etuin ötingen, qusqım
kelip tur dep jalınğanğa uqsaydı...
Amalsızdan toqtauğa tura kelipti. Äyel dalağa şıqqan soñ
joldan birer qadam şetke şığıp, kenet ormanğa qaray qaşa
jönelgen. Küzetip kele jatqan qarauıl äyel soñınan tura
quıptı. Toqta dep buyırğan eken, sottalğan äyel munı qulağına
qıstırmaptı. Qarauıl «atamın» dep ayğaylağan. Eskertu retinde
eki ret auağa atıptı. Degenmen, tiridey ustamaq bolıp, soñınan qua
bergen. Sol kezde aldarınan Mäskeu özeniniñ iini şığıptı, qaşqın äyel toqtamastan özenge qoyıp ketipti. Qarauıldıñ atqannan
basqa amalı qalmaptı. Qaşqın äyel sol jerde mert bolğan.
Mäyitin sudan şığarıp alıptı...
Keyin özimnen eñ kemi mıñ ret surağan şığarmın: – Nege
büytti ol? Ne üşin? Munısı qalay? Amalı tausılğannan ba?
Qorıqqannan ba? Jiirkenu me? Jek köru me? Älde bul narazılıq
bildirudiñ bir türi me eken?
Şıñğıs Aytmatov
Bul suraqtarğa endi eşkim de jauap bere almaydı... Qalay kelse,
solay ketti... Ol bizdiñ täjiribemizdiñ alğaşqı qurbanı bolatın.
Kün batqanşa kabinetimnen şıqpay qoydım. Esikti işinen
ilip alıp, otıra berippin. Jan düniemde ne bolıp jatqanın
sezgen bir adam bolğan joq. Şirkin-ay, tüni boyı dayındalğan
isime osınday qayğılı jolmen qarsı turmağanında ğoy! Şındıq
sonıñ jağında ekenin, ğılımnıñ jetistigi qanşama qol jetpes
biikke köterilgenimen, ol da ötpeli ekenin, ğılımnıñ örleui
toqtamaytını, biraq obal-sauaptıñ aldında onıñ da tükke
turğısız ekeni turalı aytqım kelgenin bilmesten qaza tapqanı,
mezgilsiz ketip qalğanı qanday ökiniş, qanday qasiret! Mäñgiliktiñ
mäni men damuın boyına siñirgen Ruhtıñ aldında asqaqtay alatın
eşteñe de joq..
Kabinetimde otırıp eñireumen boldım. Ömirimde bir-aq ret
körgen äyeldi joqtap jıladım... Qalğan ömirimde onsız baqıtsız
bolarımdı tüsingen edim...
Keşkisin tas jolğa şıqtım, biraq, onıñ qaza tapqan ornına,
Mäskeu özeniniñ orman sırtındağı iinine jaqınday bere keri
burıldım. Bul onıñ mert bolğan jeri, osı toğay arqılı qaşıp,
özenge sekirip ölgen... Söytip, aynalma jolmen qayttım...
Eger şarasızdıqtıñ şegi bolsa, üyge barğan soñ sol şektiñ de
salmağın meylinşe tarttım ğoy deymin. Mağan berilgen jaza osı
emes pe eken?! Tün işinde üydi basıma kötere ayğay salıp, eñirep
jılaumen boldım... Joq ol. Meniñ özine ne aytqım kelgenin, qalay
täubama kelmek bolğanımdı endi eşqaşan bile almaydı. Ol meni
ömiriniñ soñğı sätine deyin özim aşqan ğılımi jañalıqtardı
ikstekterdi ömirge äkelu üşin paydalanıp jürgen jeksurın dep
ketti... Şölmektiñ auzınan simirip otırğan viski de qayğımdı
seyiltuge kömektespey qoydı. Muzıka tıñdasam serpiletin
siyäqtımın, biraq onday muzıka da joq eken...
Öz boyımda mülgip jatqan sol muzıkanı biraz jıl ötken soñ
estidim. Japon teñizinde kememen jüzip kele jatqanbız. Keşki
Tau qulağan
uaqıt bolatın. Juldızdı aspannıñ astında qalğıp ketken
araldardıñ sulbası su betinde qarauıta körinip, Uaqıt pen
Materiyänıñ äldebir qupiyä qospası tärizdi äser etedi. Aynala
tıp-tınış, salqın samal esedi, tolqındardıñ şılpılı bayau
ğana estilip tur... Birneşe keñestik ğalım Nagoyyağa konferentsiyäğa
qatısu üşin kelgenbiz. Äriptesterim men audarmaşılar dämhanada
qalğan. Jumbaq sırlı elsiz araldarğa köz jiberip, palubanı
kezip jürgem. Jağalaudıñ jarığı alıstan älsiz ğana jıltırap
körinedi. Bağıtımız sol jaq. Kemede julqına sekiruge şaqıratın
rok äueni tolassız kürkirep tur. Kenetten rok dausı basıla qaldı.
Sosın sezimge tolı äsem äuen estildi. Bul japonnıñ enkası –
süygen jarına degen sağınış, jalınış pen tüsinbestik, kütu men
keşirimge tolı sırşıl än bolatın... Sol kezde Ol äyel de osında,
tura qasımda, mümkin äne bir aralda turğan şığar, ol da osı ändi
tıñdap tur jäne meniñ özi turalı tolğanatınımdı biledi-au dep
oyladım...
Sol mezet bärinen de, barşa adamnan da aulaq ketuim kerektigin
tüsindim...
Qayta quru jıldarı ikstekter öndirisin toqtatudıñ säti tüsti.
Gorbaçevqa kirgenmin. Jartı jıldan keyin ğarışqa, orbitalıq
stantsiyäğa attandım. Osında ğarış taquası Filofeyge aynaldım.
Sırt qarağanda bul aqımaqtıq bolıp körinui mümkin. Biraq, men
üşin olay emes...
Ötken ömir jolım maza berer emes, qır soñımnan qalmay qoydı.
Jauabı tabılmaytın bir suraq tamağıma keptelip turıp qalğan
süyek siyäqtı – ömirge kelip ülgergen, qazir ösip jatqan ikstekterdiñ
tağdırı ne bolmaq?.. Şıqqan tegi belgisiz bolıp turğan kezde bul
turalı eşkim bilmek emes. Durısı, az ğana top – meniñ burınğı
äriptesterim ğana biledi. Olardıñ men turalı ne oylaytının da
şamalau qiın emes: opasız, ğarışqa qaşıp tığılğan qorqaq
deytin şığar... Biraq olardıñ pikirinde jumısım joq, meni qinap
Şıñğıs Aytmatov
jürgen bul emes. Öz-özimdi qarğap-silep, beyşara mazohist, ittiñ
balası dep ataytınımdı da eşkim bilmeydi. Qazir Jer betine qayta
oralıp, bizdiñ zerthanada ömirge kelgen säbilerdiñ közine üñiler
me edim!.. Bul turalı ne üşin jazıp otırmın? Öytkeni, bizdiñ ol
isimizdi tüzeuge bolmaydı. Ömirge kelgen sätte-aq qazınalıq adam
bolıp jaralğan sol beybaqtardıñ küni ne bolmaq? Özderiniñ kim
ekenin erteñ-aq tüsinedi ğoy. Sonda qoğamğa qanday közqaraspen
qaraydı? Uaqıt öte kele ikstekterdiñ boyında adamzattan kek
alıp, külli dünieni joq qılıp jiberu tilegi oyanıp jürmey me?!
Meniñ osında, ğarışta jürgenim, al, olardıñ, ikstekterdiñ jerde
qalıp, ösip jatqanınıñ özi de sumdıq. Basqa söz taba alar emespin.
Olardıñ bolaşağı üşin jauapkerşilikti eşqaşan moynıma almap
edim ğoy, bar bolğanı olardı ğılımi jolmen ömirge äkeludi ğana
şeştim dep öz-özimdi aldarqatuıma bolar edi. Biraq büytip aqtala
alarmın ba?! Endi olar bärin bastap alıp, ömir basqa arnağa auğan
kezde jan-jaqqa bıtırap qaşa jönelgen, osı istiñ basında turğan
adamdardı qaydan tappaq? Tipten, KGB-nıñ özi de kelmeske ketti...
Meyli, naq sonıñ qurığanı durıs boldı...»
Osı jerden Filofeydiñ täubası da üziledi.
Osı täubağa keludiñ mätini, Filofeydiñ soñğı joldauı Entoni
Yungerdiñ qolına qıs bastalğan kezde ğana tidi.
Netken şıtırman ömirbayan, mundaydı eşkim oyınan şığara
almas, dep qamığa oyladı ol sol bir qıstıñ küni rulde kele
jatıp, japalaqtap jauğan qar maşinanıñ äynegine qalıqtap kelip
qonıp jatır. Filofeydiñ täubağa kelu retindegi jazbaların tüni
boyı oqıp, sonıñ äserinen äli arıla almay otırğan bolatın.
Qızıq, dep oyladı ol, eşkim de büytip ölip körgen emes. Qazir
Filofey dünieniñ törinde ğarıştıq mumiyä bolıp uşıp jürgen
şığar, planetadan tıs jerde özin-özi öltirgen birden-bir adam sol
ğana. Aqırğı mekenin şeksiz ünsizdik äleminen taptı. Mine, endi özi
turalı tağı bir habar berip otır...
Onıñ tağdırı basqalarğa sabaq bolsın dep, äldebir tılsım
Tau qulağan
qudiret aldın ala josparlap qoyğan dep oylauğa da bolatınday.
İyä. Biraq, sonıñ ötemi qanday?!
Munday jolğa tüsken adamnıñ qateliginiñ ötemi qaşan da
qımbat bolmaq. Bir ret barşa uaqıtqa arnalğan Sabaq berilmep pe
edi. Onıñ qunı Golgofa arqılı öteldi. Ärkimniñ öz bağası boladı.
Bul kisi öz qateliginiñ qunın ğarışta jürip ötedi.
Qursağın jarıp şıqqan jas säbiin balalar üyiniñ
tabaldırığına äkep tastauğa bara jatqan anasınıñ tabanınıñ
astında sıqırlağan qardıñ dıbısı ğarışta jürgende de estilip
turdı ma eken? Säbiin soñğı ret kökiregine qısıp, aqırğı jolı
köterip kele jatqan anasınıñ jüreginiñ dürsili ğarışta da estilip
turğanı ma?..
Orıs tilinen 2005 jılı audarıldı.