Jūldyz Köpir

roman

«Azaptardan – jūldyzğa jol».
Latyn sözi
I
Şeñgel būtağyna ilinip qalğan zer qabyq qaudyraidy. Osynşama quañşylyqqa qaramai, jylan biyl da tülegen. Nesine jetisip tüleitini belgisiz?
– Tūrar, mine äkeñ...– dedi qyryq qūraq qaudyr tondy Däuit şal. Basyndağy tülki tymaq i̇eskirgeni sonşa, qotyr mysyqtyñ terisindei öli jüni ūipalaq i̇eken.
Tūrar tömpeşikke tesile qarap, qalt toqtady. Qasyndağy Qabylbek Sarmoldaev bir adym keiin qaldy.
Şeñgel būtağyna ilinip qalğan zer qabyq diril qağyp, qaudyraidy. Kün qaqtap, jel jūlmalağan jylan-jeide är jerinen jyrtylyp, örim-örim bolğan i̇eken.
Tömpeşik tym jüdeu. Üstine köktemde şyqqan rañ şöp aldaqaşan qurap, ūşyp ketken. İeskirgen topyraqtyñ tandyry keuip jatyr. Mürdeniñ bir qaptaly oiylyp, topyrağy işine tüsipti. Talai tas qapastyñ büiirin jantalasa opyryp qaşyp şyqqan qairan Rysqūl būl aqyret türmeni de tesip şyqpaq bolğan siiäqty.
Jamau tondy Däuit pen onyñ qasyndağy oiyq-ystylar Tūrardyñ myna jyrtyq mürdege sonşalyqty qadala qarağanynan qysylyp, özderinşe aqtalmaq:
– Alasapyran zaman boldy. Ziratty küte almadyq...
Tūrar olarğa tünere qarap:
– Şynnan kökemdiki me? Basqa bireudikimen şatystyryp alğan joqsyzdar ma? Belgi qoiylmapty ğoi, – dedi.
– O ne degeniñ jienşar, – dep Däuit qalbalaqtap qaldy. – Rysqūl jienniñ jatqan jerin ūmytyp ne körinipti bizge? Batyrdy özimiz aq jauyp, arulap, osy arağa jaiğastyrğanbyz. Süiegine men özim tüstim. Apyrai, Tūrar, sağan ötirik, mağan şyn, denesinde cay jeri joq jaryqtyqtyñ, bäri jaraqattyñ tyrtyğy. İeñ soñğy oq qara sanynan tiıp, qağynyp ketipti. Aqyry sol Merke mañynda tigen oq tübine jetti i̇esil i̇erdiñ.
Osyny aityp, Tūrardyñ tüp nağaşysy mürdeniñ, arğy basyna baryp, qatqan topyraqty sausaqtarymen tyrmalap jatyp, tot basqan bir temirdi yrğap-yrğap suyryp aldy.
– Mine, belgisi! Apyr-ai, mūnym qandai aqyl bolğan! Būl bolmasa, mağan senbeitin türiñ bar ğoi, Tūrar. Mine, qanjary. Basyna ädeii qoiğam. Būl qanjardy özi köz jūmğanşa qolynan şyğarmai jatty. «Kisennen soqtyrğam. Sibirden qaşqanda kisenimdi syndyryp, sodan soqqan qanjarym», – dep jatuşy i̇edi jaryqtyq. «Äkel, myna jaqqa ilip qūiaiyn», – desem, «Joq, jau kelip qalady», – dep bermeitin.
Tūrar topyraq tūtqan tot qanjardy Däuit şaldyñ qolynan abailap alyp, aqyryn ğana i̇ernin tigizdi. Büldirgendei qyzyl i̇erin men barmaqtai qara mūrtqa birer tüiir sūr topyraq jabysyp qaldy.
Būl kökesimen köriskeni i̇edi. Kökesiniñ közin körgen, tirisinde serigi bolğan qanjardy qasiet tūtyp, päruana mūsylmannyñ qūran süigenindei, qūrmet körsetkeni i̇edi. Qanjardy i̇endi Tūrardyñ qolynan Qabylbek alyp, sağağynan salmaqtap tūryp:
– Oipyr-oi, auyr ğoi, – dedi.
– Auyr-auyr, Qabylbek şyrağym, – dep Däuit şal söz tamyzyğyn tūtatty. – Bizdiñ, Rysqūl jien osy zilmauyr temirdi on jyl aiağyna salyp jürgen. On jyl! Jäne odan qanjar soqtyrğan. Qalai?!
«Qalai?!» degeni qatqyl şyqty. Qabylbek:
– Ras, ras, – dei berdi. – Myna Tūrar i̇ekeumiz bala kezden Merkede birge oqydyq, aqsaqal. Sonda Tūrar mūğalimnen ūdaiy Sahalin, Sibir turaly sūrauşy i̇edi. Biz onysyn tüsinbeitinbiz. Söitsek, osyndai syr bar i̇eken ğoi.
– Ä, syr bar, syr bar. Qalai?! – dep Däuit tağy şañq i̇ete qaldy. Onan soñ alysqa, Alatau jaqqa közin syğyraita qarady, – Marqūm, üzilerdiñ aldynda jantalasyp: «Myltyğym qaida? Qanjarym qaida? Kelip qaldy! Kelip qaldy!» – dep jan-jağyn jasqap, jalyn-örttiñ işinde qalğandai arpalysty. Bir sät talmausyrap ketip sybyrlady: «Nağaşy, Aqsu-Jabağyly, Aqsu-Jabağyly», – dei berdi. Sälden soñ: «Meni Aqsu-Jabağylyğa aparyp jerle», – dep jautañdady. Közindegi jalynyştan janym şyr-şyr i̇etkendei boldy. Ol tilegin oryndai almadym. Balapan basymen, tūrymtai tūsymen degendei, şamamnyñ kelgeni osy boldy, Tūrar.
Jamau tondy Däuit şal bük tüsip jatqan büiiri tesik tömpeşikke mūñaia qarady.
Aqsu-Jabağylyda Rysqūldyñ nesi qaldy? Nege sonşa bir jetuge zar boldy? Aqyret mekenine nege sonşa Aqsu-Jabağylyny qalady? Aqyrğy armany i̇eken, o da oryndalmağan-au sonda. Sonou İtjekkende on jyl jürip, jalañ aiaq jar keşip, Qyzyl aiaq qar keşip, tilersegin kisen qiyp, aqbaqai bolğan būğauly bozym, onda on altynşy jyldyñ Merkedegi oiranynan keiin Tömengi Talasqa tartqanşa, jaraly tänin Aqsu-Jabağylysyna qarai nege süiretpegen?
Zirat basynda tūrğandardyñ kökeiinde osy sūraq qaldy. Biraq jauap bolmady. Bük tüsip jatqan jerbesik til qatpady. Tek ainala tūrğan qu şeñgeldiñ qoñyrauşalary byldyr-byldyr, şyldyr-şyldyr yzyñ qağyp, teriskei jeldiñ lebinen baiau ğana terbeledi. Şeñgel būtağyna ilingen jūp-jūqa qabyq Jylan jylynyñ jalmauyz jalauyndai jelbireidi. Bälkim, Rysqūl da myna Oiyq jerine qabyğyn ğana qaldyryp, özi sol arman tauy – Aqsu-Jabağylysyna ketken şyğar.
Tūrar tömpeşik jerbesikke telmirip tūryp, äkesiniñ bet-keipin, tür-tūlğasyn köz aldyna keltirmek boldy. Beine kömeskilene bastağan i̇eken. Būldyrai beredi. Soñğy ret Sibirge keterde i̇eki qoly artyna qaiyryluly, jantaiyp jatyp, moinyn soza, üzdige qarağany köz aldynda anyq qalypty.
Äsirese Tūrardyñ i̇esinen ketpes i̇eles – Rysqūldyñ Qyzyl Jebege minip, kökpar tartqany ğoi. Sol sätti körgeni qandai oñdy bolğan. Äkesiniñ bükil qiqar ömiri jinalyp, sol bir jūldyzdy sätke tatymaityn siiäqty. Bükil ğūmyrynyñ şaryqtağan şyñy – sol Qyzyl Jebege taqymy tigen kez. Adamnyñ naizağaidy i̇erttep mingen bir säti. Ätteñ, sol suret öner tiline köşer me i̇edi! Tūrar suretşi bolmağanyna ökindi. Uaqyt meiirimsiz. Köñildegi köne suretin birte-birte kömeskilendire beretin siiäqty.
İendi, mine, naizağaidy jalynan ūstap mingen adam myna tömpeşik degenge nanğysy da kelmeitin siiäqty.
Tūrar öz oiyn özi bölip:
– Qabylbek, sen Aqsu-Jabağylyda bolğan joqsyñ, ä? – dedi joldasyna būrylyp.
– Joq, biraq i̇estuim bar.
– Osydan Taşkentke barğan soñ, Türkistan ükimetiniñ aldyna mäsele qoimaqşymyn. Ony memlekettik qoryqqa ainaldyryp, qamqorlyqqa alu kerek.
Däuit şaldyñ kişkentai közi aqşañ i̇ete qaldy.
– Äi, jienşar, şyrağym Tūrar, qamqorlyqqa alar bolsañ, Talastyñ halqyn al. Bū da bir i̇eliñ. Tüp nağaşyñ.
Zirattyñ şetine qarañ-qūrañ jinalyp, äldekimdi qabirge qoiyp jatty.
– Oibai, sorlağan i̇eken ğoi, sorly Särsembi ölgen i̇eken, – dep Däuit kepken betin sipady. Jylap tūr, biraq közinen jas şyqpady. Köziniñ ainalasy aiğyz-aiğyz äjim, ylğal bitken sol syzattardan aldaqaşan ağyp tausylğanğa ūqsaidy. – Bū da alğy işip, aştan öldi.
Osyny aityp, Däuit şal tez özgerdi. Tūrar men Qabylbekke būrynğydai jalbaqtamai, qabağy kirtidi. Sodan soñ Tūrarğa qyjyryna tik qarap:
– Ötken jyly ūiazdy qūlatyp, Äulieata jūrtynyñ aldynda sairağanyñ äli meniñ i̇esimde. «Tañyñ atty, küniñ şyqty, halqym!» – dep i̇ediñ sonda. «İendi arqañdy aiaz qarymaidy, bit tespeidi», – dep i̇ediñ sonda. «Bailardyñ küni batty, kedeidiñ tañy atty», – dep i̇ediñ sonda. Sonda myna saqalymnan saulap aqqan jasqa omyrauym juylyp i̇edi. Jüike-jüike bosap, i̇et jüregim uyljyp, quanyştan i̇eljirep i̇edim. Qaida sol uäde i̇etken jūmağyñ, Tūrar? Patşa qūrydy, Kerenskii ketti, i̇endigi ne? Qaradan tuyp, töre bolyp, üstiñe qylau juytpai tūrysyñ mynau. Sen, sirä, aşyqpassyñ. Myna Qabylbek myrza da aştan taryqpas. Jaz boiy jan saqtağanymyz jaujūmyr men alğy i̇edi. Ondaidy sen jep körmegen şyğarsyñ, Tūrar. Borsyq qazyp jeitin şöptiñ tamyry. Alğy işip, jaujūmyr jūtyp, jaz boiy ulanğan jūrt i̇endi baudai tüse bastady. Äulieatada Keñes ökimetin jariiälap jar salğanyñdy öz qūlağymmen i̇estip, öz közimmen körip i̇edim. Basqa aitsa, senbes i̇edim. Al i̇endi ne boldyq? Halqyñ qyrylyp qalsa, Keñes ökimeti kimge kerek?
Irgede ağyp jatqan özen qysyr jylandai, tym jiñişke. Asau Talas dep aituğa kelmeidi. Jağadağy seldir qamys tozğan taqiiänyñ ūipalaq ükisindei reñsiz. Äuesinde qarlyğaş qalyqtamağan, qamysynda qyrğauyl pyryldamağan, jyñğylynan qūian qaşpai qalğan sūñqiğan dala. Bedeu aspan şañytady. Şeñgel būtağynda jylannyñ kebenek terisi qaudyraidy.
«Qala basynda aştarğa arnap ashanalar aştyrdyq. Aibar siiäqty azuy alty qarys tarpañ bailardyñ qos qūlağyn basyp, şyñğyrtyp tūryp, artyq astyğyn qazynağa qūiyp, kembağalğa ülestirdik.
Äulieata aştardy asyraidy i̇eken degendi i̇estip joq-jūtañ i̇el-i̇elden qalağa qarai ağyldy. Sony añğaryp, komissar-bolystarğa tapsyrma aittyq. Bailardyñ mal-mülkinen kedeilerge qarailasu turaly pärmen berildi.
Biraq keñestiñ jauy astyrtyn qastandyqqa köşip, baidyñ malyn aludyñ ornyna, kedeidiñ jalğyz tUiağyn tartyp äketkeni mälim boldy. Äulieata ueziniñ i̇endigi basşysy myna Qabylbek Sarmoldaev. Men asyğys Taşkent attanyp bara jatyrmyn. Bükil Türkistanğa aştyqpen kürestiñ tötenşe komissary bolyp tağaiyndaldym. Jalğyz Talas i̇emes, bükil baitaq Türkistannyñ mihnatker komissary bolyp tūrmyn. Myna kökemniñ qabiriniñ basynda ant i̇etemin: halyqty aştyq apattan alyp qalu üşin jan aiamaimyn. Artel qūryp, küş biriktirip, i̇egin salyp, mal bağyp, ortaqtasyp, qoğamdasyp i̇el bolu jağyn qarastyramyn. Nala bolmañyz, tüp nağaşy».
Tūrar Däuit şaldyñ şart-şūrt i̇etken sūrağyna osylai jauap bermek i̇edi, biraq aitpady. Aşty qūr sözben asyraudan asqan qorlyq joq. Tek is kerek, äreket kerek. Auqat kerek. İendeşe, tezdetip Taşkentke tart.
– Myna qanjardy men alamyn. Kökemniñ közi bolsyn. Būdan basqa qalğan zattary bar ma, tüp nağaşy?
– Myltyğy bar i̇edi. Bir qadaq ūnğa aiyrbastap jiberdim. Kiım-basy jüdeu bolatyn äkeñniñ. Qaltasynan myna bir saqina tabylğan. Mä, bū da bir belgi şyğar. Rysqūl jien Sibirde altyn qazdyq degenge, altyn saqina ma dep ärkim-ärkimge körsetsem, altyn i̇emes deidi.
– Mūny da mağan beriñiz.
Tūrar közildirigin nyğarlap qoiyp, saqinada siqyrly jazu bardai, sonda äkesiniñ syry saqtauly jatqandai, äri-beri ainaldyra qarady. Kädimgi qara temir, i̇egeui köşip, kömeskilenip qalypty. Tūrar saqinany appaq bätes oramalğa orap, qaltasyna sala berdi.
– Kökem mağan mūrağa qora-qora qoi, üiir-üiir jylqy qaldyrmady, tüp nağaşy. Kökem mağan mūrağa tek i̇esimin ğana qaldyrdy. Onyñ özinen de aiyrylyp qalyp, «Qyrğyzbaev» bolyp jürip, Rysqūlov degen familiiäğa äreñ jettim. Sondyqtan myna qanjar men saqina mende bolsyn. Qanjar – qataldyq. Kökem mağan: «Jauyña qatal bol!» – degen şyğar. Saqina – tatulyq. Kökem mağan: «Dosyña adal, tatu bol!» – degen şyğar. Mende jau da, dos ta bar, tüp nağaşy. Şamañ kelse, kökemniñ qabirine qarailai jür. Keiinirek kelip, basyna belgi qūiarmyn. Kümbez tūrğyzbaimyn, keregi joq, bäribir mäñgilik i̇emes. Sypataidyñ kümbezi de qūlap jatyr. Qoş, köke! Qoş, tüp nağaşy!
– Ou, jienşar, birdeñe deseñşi! – dep yşqynyp qaldy Däuit şal küime soñynan.
– Köp keşikpei jauap bolady, – degen dauys i̇estildi küime işinen.
Qos at jekken qara küime qoñyrauy bebeulep jolğa şyqty. Şeñgel qoñyraulary küime qoñyrauyna qoş-qoş aitysty. Sūiau būtada zer qabyq jelbireidi.
Ūly Jylan jyly i̇edi.
II
Rysqūlov Türkistan kartasynyñ aldynda tūr. Karta i̇eski bolatyn. Kaufman zamanynan beri iluli tūrğan. Bir özgermese – osy karta özgermestei i̇edi. Bireu ölmese, general-gubernator fon Kaufman ölmestei i̇edi. Biraq «bir Qūdaidan basqanyñ bäri özgermek», – dep Abai aitqan.
Zamany zañğarlanğan şaqta Kaufman da būl kartanyñ aldynda talai tūrğan.
İendi – Rysqūlov...
İekeuiniñ qarasy i̇eki basqa.
Resei imperiiäsynyñ orasan otarlyq böligi sary būiaumen būialğan. Nege sary? Küni ystyq, auasy qūrğaq, jeri quañ bolğandyqtan ba? Biraq mūnda da jer kögerip, jasyl jelek jamylatyn mezgil bolady. Kaspiiden bastap, şyğystağy Tarbağatai, Qytai şekarasyna deiin kerilip jatqan keñ düniede sary reñdi şölden basqa tolyp jatqan şūrattar bar. Biraq karta būiauy sary. Halyqtyñ sary uaiym men aşy zapyrany şyğar.
1867 jyly tūñğyş ret fon Kaufman bilik qūra bastağan būl ölkege Aral töñiregi, Kaspiiden bergi Türikmenstan, Üstirt adailary, Qaraqalpaqstan, Özbek i̇eli, Täjikstan, tauly Qyrğyz, baitaq Syrdariiä guberniiäsy, Jetisu guberniiäsy kirer i̇edi.
Rysqūlovtyñ qabağy tüiile qaldy. Kartada Qazaqstannyñ jartysynan köbi joq. «Bölip al da, bilei ber» degen patşa saiasatynyñ zalymdyğyn jaña sezip tūrğandai, kenet tisi auyrğan adamdai bet-älpeti özgerdi. Jer betinde qazaq degen halyq bar. Onyñ ğasyrlar boiy jaumen jağalasyp jürip mekendegen jeri bar. Al patşa keledi de sol qazaqtyñ jerin bölip-bölip Arqa men Altai jağyn «Stepnoi krai» dep Omby general-gubernatoryna bağyndyrady. Batys böligin Orynbor äkimşiligine qaratady. Al Syr boiy men Oñtüstik, Jetisu qazaqtaryn Türkistan general-gubernatorlyğyna qosady. «Bölip al da, bilei ber».
Rysqūlov kartadan barmaqtai ğana jerdi alyp jatqan qyrğyz i̇eline qarap, yzalana myrs i̇etti. Patşa Qyrğyz Alatauynyñ teriskeiinde jatqan qyrğyzdardy Jetisu ūiazy men Äulieata ūiazyna bağyndyrady da, küngei qyrğyzdardy Ferğanağa jyğa salady. Al Türkistannyñ qaq ortasynan Būhara men Hiua handyqtaryn «täuelsiz» memleketter i̇etip qūiady. Söitip, birtūtas özbek te joq. Bäri bölek-bölek. «Bölip al da, bilei ber». Būl zalym söilemniñ törkini ağylşyndardan şyqqan: «Rul end divaid». Otarşyldyqtyñ jilik maiyn jūtqan ağylşyndardan osy sözdi orys patşasy qağyp alyp: «Razdeliai i vlastvui» degen qağidağa ainaldyrady. «Bölip al da, bilei ber».
Rysqūlov alaqanymen Äulieata tūsyn sipalap qoidy. Qūlağyna Däuit şaldyñ aiqaiy keldi. «Talas boiyna qol ūşyñdy ber!» – dep i̇edi. Küni keşe Äulieatağa Keñes ökimetin ornatysqan. Bir jylğa jeter-jetpes sol Äuliatany basqarady. Bir jylğa jetpese de, jüz jylğa bergisiz. Quanyşy, qasireti aralas. Qasireti basym şyğar. Aştyqpen arpalys. Solşyl eserlermen arpalys. Menşeviktermen, jergilikti bai, saudagerlermen damylsyz aiqas. Kulaktar köterilisi. Kulaktarmen arpalys.
Qasietti Äulieata. Küni keşe onyñ bir tükpirinde topyraq bolyp tompaiyp jatqan Rysqūlmen qoştasty. «Köke, sen ömir boiy ädilet üşin jağalasyp ötip i̇ediñ. Ädiletti boluğa ant i̇etemin», – dedi äkesiniñ qabiri basynda.
Al i̇endi ädiletti bolyp kör. Türkistannyñ astanasy – Taşkenttiñ qaq töri. Aldynda – karta. Jaña ökimet būğan auyr mindet jüktedi. «Bükil Türkistandy aştyqtan saqta», – dedi. Aştyq jailağan, azap jailağan Türkistannyñ qai pūşpağyna jedel jetu kerek? Talas dese, Ferğana qalyp barady. Ükimet basşylarymen talasyp-tarmasyp jürip, jyryp alğan az qarjyny Ferğanağa berseñ, Syr boiy yñyrsyp tūr. Kulaktardyñ qorlyğynan äli qūtyla almağan Jetisudy qaida qūiasyñ?
Türkistan ükimetiniñ basşylary bastapqy pärmen boiynşa mūny densaulyq saqtau komissary i̇etip tağaiyndady. Keşegi tar zamanda būl jetim jüregin sürelep, jantalasyp jürip alğan bilimi äueli orman-toğai mamandyğy; odan keiin mūğalimdik i̇edi. Äste däriger i̇emes. Ağaştyñ, tal-daraqtyñ, bau-baqşanyñ auruyn i̇emdei alar, al adamdy i̇emdeudi oqymağan. Biraq densaulyq saqtau komissary. İeger Türkistan ökimeti Densaulyq saqtau komissarlyğynyñ özine tikelei mamandyğy joq adamdy qoisa, i̇esil Türkistanda därigerler qaidan bolsyn?! Bar bolsa, myñğa bipey tabylar ma i̇eken?
Az künnen keiin Rysqūlov TürkTsİK-tiñ mäjilisinde söz söilep:
– Qazirgi tañdağy basty apat – aştyq, – dedi. – Ony joimai, i̇eşqandai densaulyq saqtalmaq i̇emes. Meni densaulyq saqtau komissary mindetinen bosatyñdar. Aştyqpen küres komissariatyn qūryñyzdar. Onyñ komissary i̇etip meni tağaiyndañyzdar, – dedi.
Basşylar oilanyp qaldy. Densaulyq saqtau komissariaty qai zamanda da bola bermek. Aştyqpen küres komissariaty toqşylyq kelgen küni kerek bolmai qalady. Myna jigit äriden oilamai ma, qalai, – degender de boldy. Biraq ūsynysyn qabyldady.
Qomaqty qara üsteldiñ bir şetinde kürketauyqtai qorbiğan telefon şar-şar i̇ete qaldy. Rysqūlov karta aldynan būrylyp, tūtqağa qol sozdy.
– Tyñdap tūrğan Rysqūlov.
Ar jaqtan i̇entikken dauys orysşalap:
– Joldas Rysqūlov! Sizdi Osipov şūğyl mäjiliske şaqyrady! – dedi.
Rysqūlov qasyn kere tañdanyp, säl kidirip baryp:
– Qaida? Qaida? – dedi.
Ar jaqtağy dauys būl joly öktemirek i̇estildi:
– Soğys komissary Osipov garnizonğa şaqyrady. Tez! Basqa komissarlar kütip otyr. Şūğyl jağdai!
– Qazir. – Rysqūlov iri isektiñ jiligindei tūtqany salmaqtap tūrdy da, Uiasyna qondyryp, odan qolyn aiyrmağan qalpy qalşiyp tūryp qaldy. «Mūnysy nesi? TürkTsİK-tiñ törağasy Votintsev şaqyrsa bir säri, Türksovnarkom törağasy Figelskii şaqyrsa bir säri, al komissardy komissar özine būiyryp şaqyra ma i̇eken?».
Köñiline küdik kirdi. San-sapalaq oilar jan-jağynan qamalap kelip tūryp qaldy. «Älde Kaspii maidanynda qatty özgeris bolyp, jau Taşkentke taiap qaldy ma? Orynbor maidanynyñ şebi būzylyp, Taşkentke tönip keletindei reti joq. Jetisu maidany da jer tübinde. Älde Ferğana basmaşylary basyp kirdi me?»
Taşkentke tünde tūñğyş ret jalañqat jūqalañ qar jauyp, arty qalyñ tūmanğa ainalğan. Kabinet işi küñgirt tartqan soñ şamdaldar jağylğan. Rysqūlov jez qoñyraudy syldyrlatqan zamatta qara qaiyspen qaptalğan auyr i̇esik salmaqpen aşylyp, ar jaqtan aşañ jüzdi, aqsary jigit gimnasterkasynyñ i̇etegin tartqylai, beldigin tüzei tüsip kirip kelip, Rysqūlovtyñ tapsyrmasyn ünsiz tosyp, tūryp qaldy.
– Mağan Votintsevti jalğastyr.
– Qūp bolady, Tūrar aka.
Jigit jalt būrylyp şyğyp ketti. Qaptama qara i̇esik sabyr saqtap, salmaqpen qaita jabyldy. Opyr-topyr oilar qaita oraldy. «Osy Osipov degendi suqany süimeitini nesi? Soğys komissary. Men küdiktenetindei ol satqyn bolatyn bolsa, bükil qaruly küş sonyñ qolynda, lezde talqanymyz şyğady-au. Qoi, olai bolmas. Votintsev ony komissarlyqqa tanymai tağaiyndağan joq qoi».
Osipovtyñ ūdaiy lepire söileitini qūlağyna keldi:
– Jaulardy aiausyz joiu kerek! Revoliutsiiä meniñ pirim, onyñ jolynda qasyq qanymdy aiamaimyn!– İeşkim odan ant talap i̇etpese de TürkTsİK mäjilisi saiyn söz saryny osylai keletin. Kim biledi, minez şyğar.
Juan qaiys beldigin tağy da qynalai tüzete-tüzete kömekşi jigit qaita kirdi. Rysqūlov onyñ beldikpen alysa bergenin būryn baiqasa da, būl joly: «Şalaqūrsaq-au baiğūs», – dep oilady.
– Votintsev jauap bermeidi, Tūrar aka.
«Būl qalai boldy?» – degendei, Rysqūlov i̇endi öz telefonyna qol sozdy. Tüietauyq telefonnyñ qūlağyn būrap-būrap, Figelskiidi sūrady. Figelskii ornynda joq bolyp şyqty.
Respublikanyñ i̇eki birdei basşysy i̇ekeui de ornynda joq bolğany iştegi bir älsiz küdikti küşeite tüsti de, telefonmen Tūrsynhodjaevty sūrağanyn özi de añğarmai qaldy.
– A, Tūrar, senbisiñ, dausyñ birtürli ğoi, tynyştyq pa? – dedi Tūrsynhodjaev jarqyn-jarqyn söilep.
Rysqūlov jağdaidy tüsindirdi.
Tūrsynhodjaev oilanyp qaldy.
– Osipovke barmai qūia tūr, – dedi ol sälden keiin. – Men Nizammen habarlasaiyn. Mümkin, sol birdeñe biler. Özim telefon şyldyrlataiyn, maqūl ma?
– Maqūl, Sağdulla aka, men tosa tūraiyn, – dep Rysqūlov äueli i̇erşikti basyp, tūtqany jailap qana Uiasyna qondyrdy. Köz aldyna Sağdullahodja Tūrsynhodjaevtyñ mūrty i̇elestep, jymiyp qoidy. Sağdullanyñ qap-qara moiyl mūrtynyñ i̇eki ūşy şiratylyp, örge şanşylyp tūruşy i̇edi: Ömiri sändi kiınetin Sağdullanyñ yjdahattap kütken bir qazynasy osy mūrty bolar. Mäjilisterde basynan döñgelek qūndyz börkin almaityn. Basqa özbekter siiäqty ala topy kimes i̇edi.
Kuşekin alğaşqy kezde Tūrsynhodjaevtyñ mäjiliste börik kiıp otyrğanyn jaqtyrmai, birde qağytyp qalğany bar.
– Joldas Tūrsynhodjaev, mäjilisti syilasañyz, bas kiımiñizdi alyp otyryñyz. Al bas kiım şeşe almaityndai kinärat bar bolsa, amal joq, – dep i̇ezui qat-qabat bolyp, yrjiiä külgen.
Sonda Tūrsynhodjaev mūrty qūlağyna jetkenşe şanşyla tüsip, basynan qūndyz börkin jūlyp alyp:
– Joldas Kuşekin, meniñ basym, siz oilağandai taz i̇emes. Şaş degen jetedi. Tipti äldekimderge qarailasuyma da bolady, – dep börkin qolyna kigizip, döñgeletip döñgeletip qoiyp i̇edi.
Kuşekin öziniñ jap-jaltyr basyn sipalap, qyzğyltym jüzi qanqyzyl bolyp qysylyp qalğan.
– Auzynda äzili joqtyñ, qolynda şoqpary jüredi. Sizdiki de, meniki de äzil bolsyn, joldas Kuşekin. Keşiriñiz, – degen Tūrsynhodjaev yñğaisyzdyqty seiiltkisi kelip, – Bala jastan bas kiımmen otyru ädetke ainalğan. Men Kraikom, Türkatkom siiäqty kieli mekemege bas kiımimdi i̇emes, aiaq kiımimdi şeşip kiremin. Kaloşym bosağada qaldy. Kir-qoqys basqa i̇emes, aiaqqa ilesedi.
– Kim biledi, keibir joldastardyñ basynda da kir-qoqys boluy mümkin, – dep Kuşekin kegin keşire almai, zildenip, küreñ-qyzyl, jyp-jyltyr betiniñ alauy qaityp, bop-boz, sönik közi mölie bastağan. Tūrsynhodjaev i̇esesin jibergisi kelmei, mūrtyn şirata berip i̇edi, Rysqūlov:
– Iliksiz, qağytpasyz söileseiik, joldastar, – dep basu aitqan.
Telefonnyñ şar-şar i̇ete qalğany sonşa, tüietauyqtai qara qorap selkildep ketti. Rysqūlov tūtqany jūlyp aldy.
– Tūrar, – dedi ar jaqtan Tūrsynhodjaevtyñ qatqyl dausy. – Nizamiddindi tappadym. Osy tegin i̇emes. Saq bol. Osipovten qaupim bar. Men tağy barlau salyp köreiin. Telefon küt.
«Saq bol, – deidi. – Osipovten qaupim bar, – deidi. Sonda qalai? Türkatkomnyñ mäjilisi saiyn qūlşyna söilep, Keñes ökimeti jolynda janyn qiyp jiberuge daiyn tūratyn sabaz osy Osipov i̇emes pe i̇edi?».
Rysqūlov telefonğa telmirip, myna tüiin sūraqtyñ şeşuin sodan kütkendei, sileiip tūr. Terezege közi tüsip i̇edi, şyñyltyr aiaz şynylaryna kädimgidei şilter toqyp ülgeripti.
Talğar taudyñ bauyryndağy jerkepe üidiñ qyryq qūraq jalğyz terezesine de osyndai aqpan aiazynda neşebir ğajaiyp suretter tüsip qalar i̇edi. Tañerteñ taudan asyp, terezege kün syğalar i̇edi. Kün jaryqtyqtyñ bir jaqsylyğy, tūldyr kedeisiñ demeidi. Säulesin ämme janğa: baiğa da kedeige de birdei şaşyratady. Sonda älgi aiaz salğan suretter altyn jalatqandai qūlpyryp ketedi. Qūraq terezeniñ syzyqtary qyrğauyldyñ qauyrsynyndai san qūbylyp, tañğajaiyp ädemi älem paida bolar i̇edi. Tūrar alasa ağaş tösekten tūrmai, sol suretke qarap köp jatatyn. Kişkentai Rysqūlovtyñ alğaş körgen suret galereiäsy – qyryq qūraq jamauly terezeniñ qyrau suretteri i̇edi. Ögei şeşesi Izbaişa balanyñ äinekten köz almai qalşiyp jatqanyna qarap, tañdanyp, i̇ernin sylp i̇etkizer i̇edi.
Qazir de şynydağy şilter suretke qadalyp, är türli oidyñ şyrmauynda tūrğanda, kömekşi jigit kirip keldi. Aqsary jüzi alaulap, betine qan jügiripti. Artyq auyz sözi joq, äskeri adamşa taq-taq jürisi birtoğa jigittiñ būl joly orynsyz külimdegeni nesi i̇eken?
– Tūrar aka, sizdiñ qabyldauyñyzğa bir bikeş kelip otyr.
Myna aiazben birge aştyq qysqan qaharly künderde Rysqūlovtyñ qabyldauym sūrağan adamdar köp. Oğan tañdanatyn däneñe joq. Älde kömekşi Läzizdiñ jymyñdauy äser i̇etti me, älde öziniñ jüregi birdeñe sezdi me, Rysqūlovqa būl habar i̇erekşe mändi bolyp i̇estildi de, abyrjyp qaldy.
– Kim i̇eken? Ne mäsele?
– Özim aitam deidi. Tikelei öziñizge.
Läzizdiñ közi tağy külimdedi.
– Kirsin, – dedi Rysqūlov kömekşi jigittiñ qutyñdağanyna tüsinbei.
Moinyna kökşil tülki salğan, basyndağy jasyl kämşat börikten tömen qarata betin bürkep, qara şilter tüsirgen qypşa bel qyz kirip kelgende, Rysqūlov:
«Būl aş i̇emes. Mūnyñ aryzy basqa bolar, – dep oilady. – Däu de bolsa, ekspropriatsiiäğa ūşyrağan bai tūqymy şyğar. Mülkimdi qaitar dep aryz aita kelgen ğoi. Mūndailarğa qaiyrymsyz bol, Tūrar!».
– Keliñiz. Men sizdi tyñdap tūrmyn, – dedi Rysqūlov äiel zatyn syilağandyqtan ğana kresloğa otyrmai, tikesinen tik tūryp.
Jüris-tūrysy bek jūmsaq, tym biiäzy, ädemi, sändi kiıngen qyz:
– Sälemetsiz be, joldas Rysqūlov, – dep ün qatty. Rysqūlov säl kidirip:
– Sälemetsiz... – dep selqos qostady. «Konfiskatsiiädan bäribir qūtylmaisyñ», – dep qoidy işinen.
– Meni tanymadyñyz ä, joldas Rysqūlov.
– Bizdiñ ülken Taşkentte kim köp, paranja jamylğan äiel köp. Al siz, qatelespesem, i̇europalyqqa ūqsaisyz. İeuropa äieliniñ paranja jamylğany jaraspaidy i̇eken. Käne, kelgen şaruañyzdy aityñyz.
Rysqūlov tym qatqyldau, bälkim, dörekileu ketip qalğanyn özi de sezdi. Biraq äri-säri küdik-kümän köbeiip ketken siiäqty. Älgi Osipovtyñ ospadarsyz būiryğy. Tūrsynhodjaevtyñ keñesi. Telefonğa jaltaqtau. İendi myna jūmbaq jan.
– Men seni būlai dep oilamap i̇edim, Tūrar. – Qyz dausy dirildep ketkendei boldy. – Qalai özgergensiñ. Älde uaqyt özgertken be? Sen kişipeiil i̇ediñ ğoi. Älde revoliutsiiä qatygezdendirip jibergen be?
Osyny aityp, qyz betindegi jibek şilterdi basyndağy kämşat börikten asyra serpip aşyp tastady. Jarq i̇etip appaq didarly, nūrly jüz sūlu qyzdyñ jäudiregen kökjasyl közderi körindi. Bir tamşy jas synaptai oinaqtap, üzilip tüse jazdap, sabaudai sary kirpigine äreñ ilinip qalypty. «Meni tanymadyñ-au» degen nalanyñ nyşany bolar, sirä.
Rysqūlov ülken qara üsteldi ainalyp, ün-tünsiz beri jyljydy. Alystan tolyqsyp, üzdigip-üzdigip «Polonez» i̇estildi.
– Sen meniñ köñilimde äli kişkentai Nataşa qalpyñda qalypsyñ, – Rysqūlov öz dausynyñ jūmsaryp bara jatqanyn añğardy.
– Özgerip ketipsiñ. Seni de köretin kün bolady i̇eken-au.
Rysqūlov bir-bir basyp, qyzdyñ janyna jaqyndady.
Sonou-sonou bala kezinde, Talğar taudyñ qaptalyndağy jerkepe üiine, äiteuir bir jazda teñbil torğai ūşyp kirgeni bar. Sirä, kepeniñ i̇esigi aşyq qalğan bolar. Sirä, jabaiy qūs jerkepede adamdar tūratynyn baiqamağan-au. Bala sonda demin işinen alyp, teñbil torğaiğa mysyqşa jyljyp jetip, qolyn soza bergende, jabaiy qūs şoşyp ketip, ūşa jönelgen.
Rysqūlov qyzdyñ näp-näzik süirik sausaqtaryn qos qoldap ūstap, aqyryn ğana i̇ernine basty.
– Köp jyl ötti, qūdaiym-au, biz körispegeli qai zaman, – dep, älgi Tūrardyñ jūmsaq i̇erni tigen sausaqtarymen jigittiñ qairatty qara şaşyn sipağanda, sol qatu şaş pen näzik sausaqtardan ot şaşyrağandai, i̇ekeuiniñ boiy da lap-lap i̇ete qaldy.
– Sen sonda zym-ziiä joq boldyñ, Tūrar. Seni izdemegen jerimiz qalmady. Papam politsiiäny aiağynan tik tūrğyzdy. Vernyidy tügel tintip şyqqan şyğar. Saimasailar ūrlap äketti me dep, Talğar jaqty da dürliktirdi. Birazdan keiin seni bäri de ūmytty. Al men ūmyta almadym, Tūrar...
– Men de, Nataşenka, men de. Bir kezde seni izdep barmaqşy da boldym, äkeñnen qoryqtym.
– Ol kisi opat bolğan, – dedi Nataşa közine jas üiirip.
Kökiregine jūldyz bolyp basylğan jasyl közden öppek bolyp, Rysqūlov i̇emirene ūmsynğanda, telefon şar i̇ete qaldy.
Qolyna ğaiyptan kelip qonğan baqyt qūsynan aiyrylyp qalatyndai, Rysqūlov qyzdy bir qolynan ūstap tūryp, telefonğa bos qolyn sozdy.
– Rysqūlov tyñdap tūr! İä, Sağdulla aka, men tyñdap tūrmyn. Ne deidi?! Köterilis?! Qandai bunt, Osipov?!
Qyzdy tūtyp tūrğan qoly i̇eriksiz tūtqanyñ i̇ekinşi basyna jarmasty. Öziniñ qolyn bosatyp salğanyn qyz da jamanğa jorydy. Rysqūlovtyñ türi lezde özgerip, sūrapyl tüstenip ketkenin añğaryp, jap-jaña ğana minezi maidai, tolyqsyğan aidai biiäzy adamnyñ kenet şiyrşyq ata qalğanynan sekem aldy.
– Alda, ataña nälet satqyn-ai! Men qazir jetemin, joldas Tūrsynhodjaev! Nizameddindi tap! Stantsiiäğa jinalaiyq. Temir jol jūmysşylaryn, İeski Taşkent tūrğyndaryn köteruge kisiler jiber! Men qazir...
Rysqūlov däu qara üsteldiñ tartpasyn silke tartyp, sūp-sūr suyq mauzerdi suyryp alyp, jan qaltasyna sala saldy. Bosağanyñ oñ jaq būryşynda temir baqanğa iluli tūrğan qara qaiys paltosyn asyğys kiemin dep i̇ekinşi jeñine qolyn sūğa almai, qaita şeşip, qaita kidi.
– Keşir, Nataşa. Körip tūrsyñ ğoi. Jağdai qiyn.
– Qūdaiym-au, ne degen qatybas uaqyt! Jyldar boiy zaryğyp körgende, bir auyz sözge keltirmegen ne degen sūmdyq! Soğysqa bara jatsañ, i̇endi qaityp körisuimiz de i̇ekitalai ğoi. Tym bolmasa, qaidan keldiñ, haliñ qalai dep te sūramadyñ-au, Tūrar.
Qyz däl i̇esiktiñ közine tūryp alyp, Rysqūlovtyñ jolyn kesti. Älgi alau sezim, zañğar dünie, bir sättik keremet keñşilik kenet tarylyp, su sepkendei, ainala qarauyta bastady.
Rysqūlov qyzdy renjitpeuge tyrysyp, iyğynan qūşyp, abailap qana joldan ysyryp, i̇esiktiñ jez tūtqasyna qol sozdy.
– Biz jolyğamyz, Nataşa. Keñ-mol otyryp, armansyz äñgimelesemiz. Myna oñbağan Osipovtyñ oiranyn körmeisiñ be? Al qoş, köriskenşe...
Rysqūlovpen birge auyz üige Nataşa da şyqty. Kömekşi Läzizdiñ miyğyndağy qu külki lezde lyp i̇etip öşip, komissardyñ ämirin kütip qalşidy da qaldy.
– Qaruyñ qaida? Jür soñymnan!
Rysqūlov syrtqy i̇esikten atyryla şyğyp bara jatyp, artyna būrylyp ülgirdi. Nataşa qara şilterdi betine qaitadan tüsirip, kögildir tülkini moinyna qymtai orap alğan i̇eken.
Tünek būlt bürkenip qalğan ai siiäqty, jaña ğana jarqyrap tūryp, lezde şilter tūtqany Rysqūlovtyñ jüregin jyrymdap jibergendei boldy. Biraq aialdauğa mūrşa joq i̇edi. Būl sağynyşty adamnyñ süikimdi süirik sausaqtaryn sipalap tūrğanda, tu syrtynda alai-tülei aiqas bastalyp ketipti.
Rysqūlov märmär baspaldaqtan sekire tüsip bara jatyp: «Adresin de sūrap almadym-au, – dep qynjyldy. – Osy Taşkentte tūra ma, älde Almatydan keldi me? Meni nege izdegen? Şynnan ūmytpağany ma?». Ile-şala tağy bir oi: «Stantsiiä basyna qalai jetemiz? Qalai toptasamyz? Qaru qaida? Ataña nälet Osipov! Qarudyñ bäri sonda!» – dep kelip kilikti. Ilezde: «Qap, Nataşağa bir auyz jyly söz aita almadym-au. Ol kirip kelgende tym siresip, syzdana qalğanym nem? uiat-ai», – dedi. Ile-şala: «Sağdulla men Nizameddin İeski Taşkent qauymyn köterse, stantsiiädan jūmysşylardy kötersek, «ataña nälet Osipov, oiqastarsyñ äli!» – dep kijindi. Ilezde: Jañağy Nataşa qañğyğan oqqa kezikpese neğylsyn? Mağan qatty renjip qaldy-au, sirä? Jöndep qoştasa da almai şyqtym-au!». Ile-şala: «TürkTsİK qorşauda qalsa, qalai būzyp şyğaramyz? Qorşamai tūrğanda ülgirsek? Tūrsynhodjaev İeski şaharğa jetti me i̇eken? Nizameddin Hodjaevty tapty ma i̇eken? Äi, sondağy Kuşekinniñ Nizameddinge şūqşiğany-ai. Senbedi-au, senbedi. Al sengen Osipov ne istedi? Jau joq deme jar astynda, böri joq deme börik astynda. Ai, danyşpan halqym-ai! Seniñ tabanyña kirgen tiken, meniñ mañdaiymnan şöñge suyrylar kün qaida? Ataña nälet Osipov! Qazaq-qyrğyz aşyqsa aşyğa bersin, bir tiyn qarjy bölinbesin, qaru-jaraqqa jūmsalsyn dep i̇edi-au».
Rysqūlov qyp-qyzyl ottyñ işinde ketip bara jatty.
III
Kazarma biık dualmen qorşalğan. Jalğyz kazarma ğana i̇emes, jalpy Taşkenttiñ köp üilerin dual qamap tūrady. Tūtas köşeler, tolaiym mahallalar biık dualdan paranja jamylyp alğan. Özge dünieden özin qorğalap, jan-jağyn tūiyqtap, qorasyn bekitip otyruğa qadim zamandardan bergi talai-talai talailar üiretken bolar, Türkistannyñ qalalary tügel derlik dualmen qymtauly keler i̇edi.
Tipti jeke-jarym üiler, köşeler tūrmaq, qala tügel biık qorğannyñ işinde tūrğan zaman bolğan. Sonyñ biri – Taşkent qoi. Biraq Taşkent tas qamalmen qanşa qymtalğanmen, Şyr-şaipaşa general Çerniäevtiñ zeñbirekterine tük te tötep bere almai, qaqpalary şalqalai tüsip, aşylyp-aşylyp jüre bergen.
Kazarma gubernatorlar däuirinde küigen qyzyl kirpişten myqtap salynğan biık dualdyñ qūndağynda i̇edi. Soğys komissary Osipov qarauyndağy Taşkent garnizony osy kazarmağa ornalasqan.
Qañtar aiynyñ qysqa küni küñgirt tartqanda, komissar Osipov Türkistan basşylarynyñ ornynan tabylğandaryn tügel kazarmağa dabyldata şaqyrady. «Oibai, jau kelip qaldy, aqyldasaiyq, äsker daiyndyğyn közben köriñizder, jauyngerlerge sät sapar tilep, jiger beriñizder», – dep sendiredi.
Türkistandy jau qorşap tūrğany ras. Ony dūşpannan qorğağannan artyq qandai paryz bar? Komissarlar şūğyl şarualaryn tastai salyp, salyp ūryp kazarmağa jetedi. Jetedi de...
İeki omyrauynda i̇eki qyzyl jūldyz bar jasyl qaqpa i̇eki jaqqa alşaiyp aşyla bergende, alğaş kirgen küimeniñ işinde Votintsev pen Figelskii bar i̇edi. Jol räsimimen küimeden birinşi bolyp Votintsev tüsti. Äueli alageuim aulanyñ işin barlady. Onyñ oiynşa platsalañğa qazir äskerler tizilip tūruy kerek i̇edi. Soğysqa attanuğa saqadai sai tūruy kerek i̇edi. Votintsev sol sap aldynda söz söilemek bolğan. Aitar sözin jol-jönekei asyğys jūptap kele jatqan.
«Qyzyl qyrandar! – dep bastamaqşy i̇edi. – Keñestik Türkistannyñ basyna qauip töndi, qara būlt üiirildi. Sol būltty türip tastap, jarqyrağan künniñ közin arşityn sendersiñder. Qaterli qorqaulardy aiausyz soğyñdar! Jeñis jolynda, proletariat isi jolynda qasyq qan aiamañdar! Keñes ökimetiniñ Türkistandağy tuy senderdiñ qoldarynda. Sol tudy jyğyp almañdar. Sät sapar!».
Respublika prezidenti osylai demekşi i̇edi. Biraq sap tüzegen qyrandar körinbeidi. Tūnjyr tūqyş i̇eki-üş adam ün-tünsiz keldi de, keleñsiz qylyq körsetip, mūnyñ i̇eki qolyn lezde artyna qaiyryp, kisen salyp tastady, qaltasyndağy qaruyn suyryp aldy. Aulanyñ arğy tükpirine ala jöneldi. Auyz aşyp, «au, būlaryñ ne», – deuge mūrşa keltirgen joq.
Figelskii de Votintsevtiñ kebin kidi.
Būdan soñ birinen keiin biri tağy da on i̇eki komissar keledi. Bäri de qyzyl jūldyzdy jasyl qaqpadan ötedi. İeşqaisysy da soñğy qaqpa i̇ekenin sezbeidi. Qylyşyn alystan qairağan qas dūşpannan qasyñdağy opasyz jaman. Jau joq deme jar astynda, böri joq deme börik astynda. Qairan qazekem...
Aulanyñ arğy tükpirinde ūzynnan-ūzaq bastyrma bar. Ar jağy tas qabyrğa, ber jağy bastyrmany ūstap tūrğan qatar-qatar börene tireuler. Qarañğyda Rimniñ saltanatty sarailarynyñ märmär kolonnalaryndai sändi körinedi. Biraq jaqyndai berseñ, tezek sasidy. Tas qabyrğany jağalai ataqyr bolatyn. Būl garnizonnyi atqorasy i̇edi.
Atqoranyñ tūiyq tükpirinde arqalaryn tas qabyrğağa japsyryp, on tört komissar tizilip tūr. Votintsev jotasymen qabyrğany iterip kördi. Jauyrynyna üşkir tas qadaldy. Jotamen itergenge qabyrğa qūlamas. Tas dual qazir Osipovtai qatal, qatygez.
– Opasyz satqyn Osipov! İendi ne kütip tūrsyñ? Ister soiqanyñdy istemeisiñ be? – dep aiqai saldy on törttiñ işinen bireui.
Kütirletip keurek joñyşqa jep tūrğan attar aşy aiqaidan osqyrynyp, bastaryn aqyrdan köterip-köterip aldy.
– Asyqpa, Fomenko! – dedi sidañ boily, sūlu, symbatty Osipov i̇eki qolyn artyna ūstap, ary-beri arşyndai jürip. – Qaida asyğasyñ? Bäribir keşiktiñ. ÇK! Seni ÇK-ğa bastyq i̇etip qoiğan qairan, Keñes ökimeti. Kördiñder ğoi Keñes ökimetiniñ qopal i̇ekenin. İendi basqa ökimet, nağyz ökimet bolady. Biraq ony sender köre almaisyñdar. Prihodko! Qaida qalğandary? Qaşanğy kütemiz? – dep Osipov bağanağa iluli fonar jaryğyna qolyn sozyp, sağatyna qarady.
Rysqūlov pen Tūrsynhodjaev, tağy älgi kim i̇edi... Nizam Hodjaev kelmei jatyr.
Rysqūlov degende, azyq-tülik komissary Perşin i̇eñsesin köterip, qozğalaqtap qaldy. Qartañ tarta bastağan aq samaily komissardyñ qūlağyna yzyñdap, alystan talyp: «Allo, allo! Äulieatadan söilep tūrğan bolşevik Rysqūlov. Uaqytşa ükimet Taşkentpen telegraf qatynasyn üzip tastady. Temir jol telegrafymen äreñ jalğasyp tūrmyn. Taşkentte ne bolyp jatyr? Beihabarmyz. Qandai bağyt beresizder? Men – Rysqūlov!»
Sonda osy Perşin: «Joldas Rysqūlov! Taşkentte Uaqytşa ükimet qūlady. Keñes ökimeti ornady. Äulieatada da ökimetti öz qoldaryñyzğa alyñyzdar!» – dep i̇edi.
Demek Rysqūlov ta Osipov qazğan orğa qūlamaqşy i̇eken ğoi. Aştyqpen küres komissary Rysqūlov qyzmet babymen äsirese Perşinmen köp ūşyrasar i̇edi. Azyq-tülik komissary Perşinniñ qambasy astyqqa siresip tūrmağan. Qamba taqyr, azyq-tülik taqūl-tūqyl Rysqūlov özi aştan üzilip bara jatqandai, keide qaharlanyp, keide jylarman bolyp, taqyl-tūqyl tamaqtyñ özin zorlap tartyp alğandai bolyp, aştardyñ qūlqynyna salatyn.
Perşinniñ i̇esine i̇endi tüse beredi. TürkTsİK mäjilisinde soğys komissary Osipov Perşindi aiyptady. Äskerge kerek azyqty Rysqūlovqa beresiñ dep. Sonda Rysqūlov Perşindi qorğap, Osipovtiñ auzyna qūm qūiğan. Ony ärine, Osipov keşire qoimas.
– Prihodko! Rysqūlov qaida? Qaşanğy kütemiz?
Osipovtiñ közi aqşañ i̇etti.
– Kelmei jatyr, ittiñ balasy. Sol-aq meniñ şeñgelimnen şyğyp kete beredi. On altynşy jyly Merkede atylaiyn dep tūrğan jerinen bir qūtylyp ketip i̇edi, oraiy kelgen bir sät osy qazir i̇edi. Qap!
– Jarar, komissar Rysqūlov bäribir i̇endi qūtylmas. Bügin bolmasa, i̇erteñ, Prihodko! Basta!
Prihodko adiutant ūsynğan qaiys kobdişadan sanap tūryp on bes patron aldy da,on besinşi patrondy qaitadan qobdişağa laqtyraiyn dep tūryp, oilanyp qaldy da, äuege laqtyryp jiberip qaqşyp alyp, mundiriniñ tös qaltasyna salyp,tüimelep qoidy.
– Būl i̇erekşe patron, – dep i̇ezuin qisaitty.
«Kimge» – dep i̇eşkim sūramasa da:
– Rysqūlov üşin, – dep qoidy.
On tört patronnyñ alğaşqy jeteuin qolaqpandai mauzerdiñ öñeşine birinen keiin birin süñgitti. İekinşi mauzerge qalğan jeteuin saldy.
Ajal taianğanyn sezgen Botintsev aqyrğy sätte ğaiyptan bir kömek kelerdei aldağy qarañ-qarañ adamdardyñ basynan asyra moinyn sozyp qarady. Kürt-kürt jem jep tūrğan i̇ereuil äskeri attardan basqaşa i̇eşteñe körinbeidi. Kenet «Kuşekin aramyzda nege joq? Uspenskii qaida?» – degen oi sap i̇ete qaldy. Osipov olardy kütpeitin de siiäqty. Osipovtyñ kütip tūrğany: Rysqūlov, Tūrsynhodjaev, Nizam Hodjaev. Özderi jaña solai dedi. Kuşekin Votintsevtiñ orynbasary ğoi, ätteñ, kömek alyp, jetip keler me i̇edi. İerekşe bölim bastyğy Uspenskii būl jaidan qalai habarsyz? Nege jetpeidi, nege qūtqarmaidy?
Kenet Votintsev Osipovtyñ tasasynan sūr paltonyñ jağasyn köterip alğan, qanşyrdai qatqan adamdy äldekimge ūqsatty. Äskeri kiımdi i̇emes. Kim boldy i̇eken? Būl kim, Qūdai-au? Äne, auzynan qap-qara sigar oty jyltyraidy. Stop! Votintsevtiñ qabyldauynda bolğan ağylşyn i̇elşisi. Beili! «Vo-ten-tsov myrza» dep i̇edi. Apyr-ai, sonda Rysqūlov osy Beilige sūmdyq bir söz aityp i̇edi: «Aşğabadtyñ ar jağyndağy ağylşyndardy Taşkentten kütip aluğa kelgen joqsyz ba?» – dep tötesinen qoiyp qalğan. Beili jalañaiaq şoq basqandai şar-şar i̇etken. Rysqūlovtyñ sol küdigin sonda birden i̇eskerse ğoi Votintsev.
Tym bolmasa bir janaşyr i̇esiter, i̇esiter de Osipovtyñ kimmen bailanysty i̇ekenin i̇el biler degen ümitpen Votintsev:
– Beili! – dep aiqai saldy. – Beili!
Jağasy köteruli sūr paltoly, közine basa kigen sūr şliapaly adamnyñ qolynan qara sigar jalp i̇etip jerge tüsti de, şoğy qyrbyq qarğa byj i̇etip tiıp, sönip qaldy.
Artynşa Prihodkonyñ oñ qoly selt köterilip, mauzer üni gürs i̇etti. Birinşi komissar bük tüsip, tizesi bügile berdi...
Qoradağy i̇ereuil attar dür-r-r i̇etip ürikkende auyzdyqtar şaqūr-şūqyr syñğyrlap, şylbyrlar byrt-byrt üzilip, bastyrmany qūlatyp kete jazdady. Şylbyryn üzgennen keiin tym adyrlary osqyryna-pysqyryna, kisinei-misinei oiqastap, aşyq alañğa şyğyp ketti. Biraq köşege şyğa almas. Anandai zau dualdan būlar tūrmaq, Aleksandr Makedonskiidiñ Butsefaly da sekire almas. Sondyqtan Osipov jäne onyñ sybailastary ä degende qobaljyğanmen, asa sasa qoiğan joq. Myltyq dausyn köşedegiler i̇estir dep te aiylyn jimaidy. Kazarmadağy tars-tūrs atysqa körşi-qolañnyñ qūlağy üirengen. Ūzyn atqora bir jağynan myltyq atyp jattyğatyn tir ornyna da jüretin. Myltyq dausy būl mañaidyñ halqy üşin üirenşikti tarsyl.
– Beili! – degen aşy aiqai şyqqanda-aq ÇK predsedateli Fomenkonyñ sanasyna TVO1 sart i̇ete qaldy. TVO-nyñ baryn bilse de, ÇK köpke deiin onyñ ordasyn taba almai sarsañ i̇edi. Söitse, Beili tizginin ūstağan TVO-nyñ i̇eñ pärmendi ökiliniñ biri TürkTsİK-tiñ mäjilisterinde ūdaiy özimen qatar otyrypty ğoi. Soğys komissary Osipov ÇK törağasy Fomenkomen qatar otyratyn.
Fonemenkonyñ özegi örtenip ketti. Qos qoly şiderli bolsa da, tym qūrysa kindiginen bir tebermin dep Osipovke qarai atylyp kep yrşydy. Ony körip, işki ister komissary Malkov keudesin alğa süirei atyldy.
Mūny kütpegen Prihodko qapelimde kelesi oğyn aidalağa jiberip aldy.
– Aqymaq! – dedi Osipov yzalanyp. Tasada tūrğan bir bölimşe soldatqa qol būlğap:
– At! – dedi.
Qañq i̇etken jeke tarsyl i̇emes, jappai gürsil jamyrai şyqty da, on tort komissar bir sätte jer jastandy.
Qoranyñ işi qan sasyğanyn sezip, äskeri attar azan-qazan kisinesip, bir-birin sauyrymen soqqylap, yğy-jyğy teñselip ketti.
Türkistan keñes ökimetiniñ basy kesildi. Attan! TürkTsİK-ti Türksovnarkomdy, poşta-telegrafty alyñdar. Ferğana – İergeşke, Aşğabat – ağylşyndarğa, Orynbor – Dutovqa habar beriñder! Ura! Taşkentti tügel qolğa alyñdar! Attan!
Osipov oirany osylai bastaldy.
Garnizon tügel qaruğa jarmasty.
Taşkent köşelerindegi aq qarğa qyzyl qan tögildi. Osipov biraq İeski Taşkent pen temir jol baryn i̇esten şyğaryp, mastanyp alğan kezi i̇edi.
* * *
Oirannan aman qalğan komissarlar, TürkTsİK müşeleri, Kraikom basşylary, Sovnarkomnyñ jauapty qyzmetkerleri TürkTsİK törağasynyñ daladai keñ kabinetine şūğyl jinalğan. Biraq törağanyñ özi joq, kreslosy bos. Bos kreslony körip Rysqūlovtyñ köñili jabyrqady. Votintsev şyn leninşil kommunist i̇edi. Az ūlttan şyqqan jädigerlerge jany aşyp, qoltyğynan demep jiberuge daiyn osy adam bolmasa, özi Türkistan basşylarynyñ qataryn mañailai almas pa i̇edi...
Bos kresloğa baryp otyruğa i̇eşkimniñ qaqysy da joq, batyly da jetpes. Votintsevtiñ orynbasary küni keşe solşyl eserlerden şyqqan Kuşekin törağa kreslosyna tesile qarap biraz tūrdy da, tez taiqydy. Sonda da bolsa, bos oryndyqtardyñ birin kresloğa jaqyn jyljytyp qoiyp, soğan otyrdy. «Mäjilisti men basqaramyn» degen nieti sodan-aq belgili boldy.
Biraq Kuşekin qatty qaiğydan qajyp, kederli keipi opyrylyp qalğandai körindi. Ahylap-ühilep, söz bastamai, arsyl-gürsil kürsinip otyryp aldy. Basqalary sonyñ auzyn bağyp, typyrşi bastady. Kuşekin bolsa, qos qolymen betin basyp alyp, jap-jaltyr jūmyrtqa basyn tūqyrtyp, tömen qarap otyr. Qylpyqsyz sopaq bastyñ terisi qyzğyltym.
Türkistan basşylarynyñ arasyna molda da kirip ketken siiäqty: Nizameddin Hodjaev basyn appaq märlimen şandyp alğan. Nizameddin, ärine, molda i̇emes, älgi Osipovpen qiiän-keski ūrysta şekesin oq jyryp ketken. Äli de tatatyn däm-tūzy, köretin jaryq säulesi bar i̇eken, äitpese oq säl batyñqyrasa, ol da qūrban bolğandardyñ tiziminde tūratyn i̇edi.
Jaraqaty syzdady ma, älde myna ünsizdik azaby şydamyn tauysty ma, äiteuir Nizameddinniñ şyqşyty būltyldap ketti. Salbyrañqy mūrty jybyrlağandai boldy da, qarama-qarsy otyrğan Rysqūlovqa iegin köterip: «Söile!» – degendei işarat bildirdi.
Rysqūlov jan-jağyna qarap i̇edi, özine qadalğan köp közdermen ūşyrasty. Nizameddinniñ ūsynysyn olar da iştei qūptağan siiäqty. Basşynyñ aldyn orap, yqylastyñ soñynda qalaryn, Kuşekin mūny qyryna alaryn bile tūra, köp qalauyna qarsy kelmei, qos qolymen ūzyn üsteldiñ kenerin tirei, oryndyğyn ädeii syqyrlata türegeldi. Qimylsyz otyrğan adamdar arqalarynan auyr jük tüskendei, qozğalaqtai bastady. Kuşekin basyn köterip, Rysqūlovqa tüime kökşil közderin qaharlana qadap, «būl ne?» degendei pişinde qaldy. Mäjilisti özi aşuy kerek i̇edi, biraq i̇endi keşikkenin sezip, işi-bauyry şoq tüskendei qyzyp ala jöneldi. «Rysqūlov! Şoşañdamai otyr!» – dep jekirip tastağysy keldi. Biraq būl sözderdi ünsiz aitty. Sondyqtan da borjyñqyrağan qyzyl bettegi būrşaqtai qara süieline deiin qyzaryp ketti. Ūiyqtap jatyp bastyğyrylğanda adam tüsinde yşqyna aiqailaidy, biraq üni şyqpai qalady. Bir sätke Kuşekin de sondai hal keşti. Älgi sözderdi dauystap aita almaitynyna ökindi. Öitkeni myna jas komissar da özi siiäqty prezidium müşesi. Därmensizdik doly aşuğa ainaldy da, sol aşuyna özi bulyğyp otyra berdi. «Mūnyñ mūndai bolaryn bilgenimde o basta-aq tūnşyqtyryp tastar i̇edim-au, – dep ökindi. Marqūm Votintsevten boldy. Mūny Äulieatadan aldyrğan, komissar tağaiyndatqan sol. Ä degende-aq lapyldap keldi, i̇endi öşire almaisyñ. Aldyn orai bereiin deseñ, aryny qatty asau attai qağyp ketedi. Sözden jeñilmeidi, oidan kende i̇emes. Qaita TürkTsİK mäjilisterindegi köp aitysta meni iyqtap kete beredi. Jabaiy kirgizğa mūndai daryn qaidan bitken?».
– Joldastar! – dep Rysqūlov Kuşekinniñ kijinşek oiyn bölip jiberdi. Rysqūlov qanşa sabyrly bolsa da, alğaşqy sözi dirildeñkirep i̇estildi. Biraq kelesi sözderi mültiksiz, müdirissiz şyqty.
– Türkistan revoliutsiiäsy aityp bolmas auyr qazağa ūşyrady. Tap jaulary bizdiñ i̇eñ tabandy joldastarymyzdy opat qyldy. Opasyz Osipov aldap qolğa tüsirip, on tört komissardy atyp jiberdi.
TürkTsİK törağasy Votintsev
Türksovnarkom törağasy Figelskii
Taşkeñes törağasy Şumilov
Taşkeñes raisynyñ orynbasary Finkelştein
Azyq-tülik komissary Perşin
İeñbek komissary Kaçuriner
Işki ister komissary Malkov
ÇK törağasy Fomenko
Jol-qatynas komissary Dubitskii
Tötenşe äskeri sot törağasy Çerviakov
Redaktor Troitskii
Partiiälyq jasaq törağasy Şpilkov
Taşispolkom müşesi Gordeev
Taşkent i̇eñbek komissary Lugin
– Oryndaryñyzdan tūryñyzdar, joldastar! Opasyz jau qolynan opat bolğan qarulas, ideiälas, armandas dostarymyzdyñ ruhyn qūrmetpen i̇eske alaiyq!
Oryndyqtar syqyrlaidy. Būl syqyr azaly orkestr siiäqty. Bäri de tikelerinen tik tūryp, ünsiz qalğan. Bir minut – mäñgilikke ūlasqandai köp zaman ötti. Osy säl sät işinde bäri de zilmauyr oilar auyrtpalyğyn zaryğa köterip tūrğan. Kuşekinniñ tizesi dirildei bastady. Tipti qūlap ketetindei ürei biledi. Öziniñ qozğalaqtai bergenin aqtamaq bolyp, qaltasynan oramalyn alyp, aq kirpik, kök tüime közderin sürtedi. Oramaldy qaltasyna qaita salmaq bolady. Dirildegen qoly qaltanyñ auzyn birden tappai, öz böksesin sipalap baryp, i̇eriksiz, kreslonyñ arqalyğynan ūstai alady.
Rysqūlov Nizameddin Hodjaevtyñ şyqşyty būltyldağanyn köredi. Onyñ janyndağy Sağdullahodja Tūrsynhodjaevtyñ mūrty örge şanşylğan. Miz baqpaidy. Betiniñ bir tamyry da bülk i̇etpeidi. Osylaişa bir sağat tūra beruge peiil.
– Otyryñyzdar.
Oryndyqtar tağy syqyrlaidy. Kuşekin bir qanar qūm qūlağandai, sylq i̇etip otyra ketedi.
– Al biz jaudy jeñdik, – degen Rysqūlovtyñ sabyrly dausy qūlağyna keledi. «Mynau tağy söiledi-au», – dep tyrjiiädy.
– Osipov jaraly qanşyqtai qañsylap qaşyp ketti, – deidi Rysqūlov aspai-saspai. «Osynyñ özi törağa bolğysy kelgennen sau ma?» – degen küdik Kuşekindi jegidei jei bastaidy. – Tirilerdiñ tirşiligi bar, – deidi Rysqūlov. – Revoliutsiiä tūnşyqqan joq. Aldağy kündi oilap, iske kiriseiik. Mäjilistiñ i̇endigi tizgini öziñizde, joldas Kuşekin. İeñseñizdi köteriñiz.
Kuşekin öziniñ zymiiän oiynan Uialğandai, qaita Rysqūlovqa riza bolğandai, reñi özgerip sala berdi. Ol tegi Rysqūlovtyñ «i̇eñseñizdi köteriñiz» degen qorlyqty i̇eskertpesin de keşirgendei. Joq, baiqaidy, Rysqūlov rais kreslosyna ūmtylyp tūrğan joq.
– Keşiriñizder, – dedi Kuşekin şyryldap şyğatyn jiñişke dauyspen. – Biz de i̇et jürekti pendemiz. – Äli qaltasyna salyp ülgermei, uysyna myjyp ūstap otyrğan oramalmen közin jäne sürtti. – Revoliutsiiä qanşa qataldyq talap i̇etkenmen, qaiğy qatty. Qaiğy orasan. Şynyn aitsam, i̇eseñgirep qalğanymyz ras. Kommunist Osipov opasyz degen kimniñ oiynda bar?
– «Osipov» degen sözdiñ tūsyna «kommunist» degen sözdi tirkemei söilegenimiz dūrys, – dep qaldy Rysqūlov.
Kuşekinniñ Rysqūlovqa degen älgibir sezimi lezde öşti.
– Degenmen, Osipov kommunister partiiäsynyñ müşesi bolyp jürgenin jasyruğa bolmaidy ğoi, – dep Kuşekinniñ üni tym şyryldap şyqty. – Sol sebepti de oğan bükil Türkistan äskeri küşterin senip tapsyryp qoiğan joqpyz ba? Marqūm bolğan adam turaly pikir aitu qiyn. Biraq marqūm Votintsev Osipovke qatty sendi.
Tūrsynhodjaev mūrtynyñ ūşyn şiyrşyqtap qoidy:
– Oğan jalğaz Votintsev i̇emes, bärimiz kinälimiz. ÇK, onyñ bastyğy marqūm Fomenko, TürkTsİK törağasynyñ orynbasary siz, joldas Kuşekin, İerekşe bölim bastyğy siz, joldas Uspenskiii, bärimiz.
Jaña ğana qandy maidan,soğystan şyqqan adamdardyñ jai-küiin Rysqūlov tüsinip otyr. Bäriniñ jüikesi jündei tütilgen. Ömir men ölim betpe-bet kelgen sätten aman şyqqan komissarlar äñgimeni birden zäru mäselege tirei almai, qajasa bergeni jaqsylyq i̇emes.
– Qazirgi jağdai kikiljiñdi kötermeidi, – dedi ornynan tūrmastan. Dereu äreket josparyn jasaiyq. TürkTsİK sessiiäsyn şaqyraiyq. Türkistanda Keñes ökimeti bar i̇ekenin, onyñ joiylmağanyn tanytaiyq halyqqa. Barlyq bilikti Revvoen-sovettiñ qolyna berip qoiu turaly Kuşekinniñ pikirin men qūptamaimyn. TürkTsİK ölgen joq. Ölse, onyñ törağasy Votintsev öldi. Türksovnarkom ölgen joq. Ölse, onyñ törağasy Figelskii öldi. Al olar qaza boldy dep TürkTsİK pen Türksovnarkomdy qosa jerlei almaimyz. TsİK pen Sovnarkom bizdiñ üly revoliutsiiänyñ jemisi jäne simvoly. Türkistanda Keñes ökimeti ornağan. Ol qūlağan joq. Al Revvoensovet Keñes ökimetin joqqa şyğarmauy kerek. Revvoensovet qūryla bersin, biraq Keñes ökimetiniñ ökilettigin almasyn. Onda halyq mūny qate tüsinedi.
Kuşekinniñ ūrty salbyrai bastady. Jalpaq iegimen qosarlanğan äukesi terşip jylt-jylt i̇etedi. Özimen niettes degen komissarlardy tūqşiyp otyryp, köziniñ bolar-bolmas qiyğymen bir-bir şolyp ötti. Solşyl-eser Uspenskii qopañdap-qopañdap qoidy. Qalyñ jiren mūrty dürdiıñkirep tūr i̇eken. Uspenskii mūny jalğyz qaldyrmas. Onyñ oñ jağyn ala otyrğan, Uspenskiidiñ qasynda baladai bolyp körinetin Näzir Töreqūlovtyñ quşyq, aryq iyğy qiqañ i̇etkendei boldy. «Būl qanyna tartatyn şyğar, biraq Rysqūlovqa qarsy qoiudyñ amalyn tapsa, būl oñai jau i̇emes». Aitsa aitqandai, Uspenskii jötkirinip alyp:
– Däl qazir tek qana Revvoensovet! – dep bir-aq kesti.
– Bizge tüsken auyrtpalyq Ortalyqqa, Mäskeuge tüspei tūr ma i̇eken? – Rysqūlovtyñ sözi saqpan atylğandai, i̇es jidyrmai sart i̇ete qaldy. – Al Ortalyqty Revvoensovet basqaryp otyrğan joq qoi!
Uspenskii qaityp qarym aituğa jaramady. Töreqūlovtyñ jūqalañ, sūluşa, bidai öñdi şyraiy lyp i̇ete qalyp, lyp i̇etip lezde qalpyna keldi.
İekeuinen de köñili qalğandai bolğan Kuşekin Rysqūlovqa ölerdei yzalanyp, işi-bauyryna totiiäiyn sepkendei tyzyldap ketti. Osy Rysqūlovtyñ qalai komissar bolğanyn i̇esine tüsirdi. Äueli būl Äulieata uezdik keñesiniñ törağasy i̇edi. Uezdik Keñester törağalarynyñ Taşkentte ötkizilgen alğaşqy jinalysynda Rysqūlov Türkistan köleminde jarq i̇etip közge tüsti. Aqylyna, şeşendigine, bilimine tänti bolğan Votintsev pen Figelskii Rysqūlovty densaulyq saqtau komissary i̇etip tağaiyndady. TürkTsİK-tiñ köp ūzamai, kelesi mäjilisinde Rysqūlov densaulyq saqtau komissary mindetinen bosatu turaly aryz berdi. Basşylar būğan tüsinbei añ-tañ bolyp otyrğanda, Rysqūlov tağy bir qağaz ūsyndy. Onda: Türkistandy aştyq indeti alyp barady. Ol jaudan da jaman. Sondyqtan Aştyqpen küres komissariatyn qūryp, özin aştyqpen kürestiñ tötenşe komissary i̇etip tağaiyndaudy ötindi.
Votintsev pen Figelskii būl ūsynysty i̇eşqandai qarsylyqsyz qabyldady. Rysqūlovqa sälden keiin i̇ekinşi qyzmet jükteldi. RKP(b) Mūsylman biurosy prezidiumderiniñ qūramyna i̇endirildi.
«İä, būl solai, lezde alaulap ala jönelgen, bärimizdi jalynymen küidirip jibermese jarar i̇edi», –dep Kuşekin opyq jep otyr. – İendi Votintsev te, Figelskii de joq. Rysqūlovtyñ arynyn basar kezeñ de däl osy şyğar.
– Qazirgi asa qiyn jağdaida revoliutsiiälyq jūdyryq kerek, – dedi Kuşekin aq kirpiktiñ ar jağynan kişkene közin bir jylt i̇etkizip, qaita jūmyp alyp. – TürkTsİK pen Türksovnarkom ondai şymyr bolmai şyqty. Rysqūlov Ortalyq deidi. Ortalyq qaida, biz qaida? Aramyzda Dutov jatyr, ar jağynda Kolçak tūr. Jağdai ärqalai. Sondyqtan qazir Türkistandy jaudan saqtap qalarğa tek Revvoensovet qana därmendi. Qazirgi tañda armiiäny saqtau – birinşi mindet. Armiiäny ūstap tūruğa, ony asyrauğa tek Revvoensovet kerek. Revvoensovet Türkistandy bileitin birden-bir küş. Jäne ol qolyna barlyq bilik tigen soñ, armiiäny nyğaita alady. Revvoensovet qarjy tabady. Biz qarjyny bir tiynyn qaldyrmai armiiäğa jūmsauymyz kerek.
Kuşekin birte-birte qyzyna söilep, tirilip, tizgindi qolğa ala bastady. Revvoensovet turaly öz pikirin tastüiin i̇etip tastaiyn dep, sözin äri qarai sabaqtai bergende, auyz üiden kömekşi kirip, Kuşekin jaqtyrmai tyjyryna qarasa da, qasyna taiap, qūlağyna sybyrlady.
– Bizde mäjilis jürip jatyr ğoi, – dep būrq i̇etti Kuşekin.
– Mäjiliske qatysuym kerek deidi, – dep sybyrlady kömekşi.
– Onda mäjilis özi şeşsin, – dep Kuşekin qauymğa qarady: – Joldastar, Mäskeuden tötenşe komissar Kobozev kelipti. Bizdiñ mäjiliske qatysudy ötinedi. Qalai qaraisyzdar? Mynandai aitys kezinde...
– Ony dauysqa salyp jatudyñ özi Uiat. Ärine, qatysady. Bizge däl qazir kereginiñ özi sol Mäskeu kömegi i̇emes pe? – dep Rysqūlov arqalana tüskendei boldy.
Basqalar jamyrai qostap ketken soñ, Kuşekin ornynan tūryp, i̇esikke qarai özi jürdi de, Kobozevti bosağadan kütip aldy. Jyltyñ közin körsetpei tūrğan aq qas-qabaq lezde aşylyp, i̇ezui külimsireuden qatpar-qatpar jiyrylyp şyğa keldi.
Kobozev gimnasterkeli, hrom i̇etikti, jartylai äskeri formada i̇eken. Jüris-tūrysy da, äskeri adamnyñ nobaiyn tanytqandai. Öñi jas bolsa da, saqal-mūrtyna, şalqaita qaiyrğan küreñ qoşqyl şaşyna aq kire bastağan. Közi meiirli, janary jyly i̇eken.
Komissarlardyñ bäri tik köterilip, şetinen Kobozevpen sälemdese bastady.
– Nege telegramma bermediñiz? Kütip alatyn i̇edik qoi! – dedi Kuşekin qynjylğan keiippen.
– Oqasy joq, – dep küldi Kobozev. – Sizderde bos uaqyt mol dep oilamaimyn. Jūmystaryñyzdan bölgim kelmedi. Kütip alu, şyğaryp salu saltanatyna joqpyn. Al rūqsat i̇etseñizder, qatysyp otyraiyn.
– Ou, äueli meimanhanağa ornalasyp, demalyp almaisyz ba?
– Raqmet, joldas Kuşekin. Poiyzda jarty aidan asa demalğanym da jetedi.
– Onda öziñiz biliñiz. Bizdiñ jağdaidan habardar şyğarsyz. Ağylşyn agentteriniñ arandatuymen Osipov opasyzdyq jasap, on tört komissarymyzdy öltirdi. Sol soiqannan keiin birinşi jinalyp otyrğanymyz.
– Mäjilisti jürgize beriñiz, joldas Kuşekin, men – tyñdauşy, – dep Kobozev Kuşekinniñ oñ jağyn ala, üsteldiñ şetine ğana şyntağyn taiap, oryndyqqa jaiğasty.
Tötenşe komissardyñ tötennen kelgeni ärkimge är türli oi saldy. Şyntuaitqa jügingende, būl Ortalyqtan kelgen tūñğyş ökil. Türkistanda Keñes ökimeti ornağaly beri Ortalyqpen oñdy qatynas bolğan joq. «Orynbor tyğyny» degen maidan Türkistandy Reseiden bölip tastady da, bailanys tek radiogramma arqyly ğana jürip tūrğan.
İendi mine, Leninniñ mandatymen, aryp-aşyp, maidan şebinen äreñ ötip, tūñğyş tötenşe komissardyñ kelgen beti. Būrq-sarq qainap jatqan, alaulağan Türkistannyñ jalynyna tap bolğan Kobozevten jūrttyñ küteri de köp bolatyn.
– Būl mäjiliste ökimet qūrylymy söz bolyp otyr, – dedi Kuşekin Kobozevke jinalys mänisin tüsindirip. – Men jäne Uspenskii joldas, tağy birşama joldastar ūsynys qoiyp otyrmyz: ökimet biligi Revvoensovetke berilui kerek. TürkTsİK, Türksovnarkom bügingi tañda Türkistandy uysynda ūstap tūruğa därmensiz.
– Oğan basqa joldastar qalai qaraidy? – dep Kobozev şaşyn qaiyryp qoiyp, kabinette otyrğandarğa jağalai jaidarman köz tastap ötti.
Birşama uaqyt ünsizdik basty. Kobozev kelmegende Kuşekinmen pikir talastyruğa äzir otyrğan komissarlar qazir tosylyp qalğan siiäqty.
Būl sypaiylyqqa tañ qalğan Kuşekin keñşilik tanytyp:
– Au, aitsañyzdarşy, – dep myrtyq sausaqty döñbek alaqandaryn jaiyp, i̇ezuleri qatpar-qatpar jiyryla qalyp, yrjiiä tüsti. Rysqūlovtyñ ornynan tūrğanyn körip, älgi i̇ezu birte-birte qatparlary jazylyp, i̇endi salbyrap bara jatty.
Kobozev Rysqūlovqa saqtana qarap, alğa ūmsyna tüsip, sözin tosty. Türkistannyñ jergilikti halyqtarynan şyqqan tiri kommunisti tūñğyş ret tyñdaiyn dep otyrğany osy. «Tilmaş arqyly söileser me i̇eken?» – dep qoidy işinen. Mäskeuden attanarda Türkistan jaily biraz derekter alğan. Onyñ tarihy, halqy, halqynyñ minez-qūlqy, ädet-ğūrpy... Biraq kommunister jergilikti halyqtan äli jöndi şyğa qoimağan degen mälimet bar.
Ökimet basynda da olar az, tipti sausaq pen sanarlyq dep i̇estigen. Türkistanda i̇eñ aldymen şeşiletin bir mäsele bolsa, ol osy kadr mäselesi, ūlt mäselesi. Osy jağyna basa nazar audaryñyz degen Lenin. Al, Türkistandy türkistandyqtar basqaratyn küş joq, juyq arada bolmaidy da degen Buharin. Olar marksizmnen jyraq degen. Al alystan ton pişken bir basqa da, közben körip, qūlaqpen i̇estigen bir basqa. Rysqūlovtyñ auzynan şyqqan är sözge, ärbir qimylyna bar yqylasymen zeiin qoiuy osy sebepti i̇edi Kobozevtiñ.
Äuelgi äseri: tañdanu süisinuge ainala berdi. Rysqūlov orysşa müdirissiz ğana i̇emes, asa mädenietti, şeşen söileidi i̇eken. Orysşa til bailyğy Kuşekinnen äldeqaida asyp tüsip jatty. Kuşekinniñ tili dañğalaqtau, dörekileu şyqqan. Rysqūlov qysylmai, qymtyrylmai: «i̇e-i̇e, y-m» dep yñqyldap tūryp almai, i̇erkin kösiledi i̇eken.
– Türkistanda Keñes ökimeti qūlap, bilik äskeri adamdardyñ qolyna köşipti degen daqpyrttyñ özi ziiän, – dedi Rysqūlov. – Halyqqa būl keri äser i̇etedi. Jaudyñ aruağy köteriledi. Jauğa jelikpe paida bolady. Qaitalap aitam: ölse –TürkTsİK-tiñ törağasy Votintsev öldi. TürkTsİK ölgen joq, ölse – Türksovnarkomnyñ törağasy Figelskii öldi. Türksovnarkom ölgen joq. İendeşe, TürkTsİK pen Türksovnarkomdy joiyp jiberip, Revvoensovetti tu ğyp köterudiñ ne jöni bar?! Türkistanda Keñes ökimeti ömir sürip tūrğanyn tanysyn bükil älem!
Kuşekin bir mezgil sabaudai aq kirpigin jalp i̇etkizip, jyltyñ közderimen qasyndağy Kobozevke tesile qarady. Öitkeni Kobozev Rysqūlovqa den qoiğany sonşa, basqa dünieni ūmytyp ketkendei körindi.
Kuşekinniñ reñi qyzğyltym tartty. Işi qaltyrai bastady. Kobozev – revoliutsioner, ol Dutovpen şaiqasyp keldi, – dedi ol qaltyrai otyryp. – Biraq biz şoşqa tağalap jürippiz be? Taşkentte general Koroviçenkomen soğysqan kim i̇eken? Türkistanda Keñes ökimetin ornatqan kim i̇eken?».
Kuşekin kirpigin aq köbelektiñ qanatyndai lyp i̇etkizip, Kobozevke tağy qarady. Tötenşe komissardyñ tozañ tūtqan saqal-şaşy ösip ketken i̇eken. Qalyñ qastary ğana türpi i̇emes, sypaiy. Onyñ astyndağy qoñyr közderi qylausyz, yzğar iz joq.
Kuşekinniñ özine i̇eki ret tesile qarağanyn Kobozev sezbei qalğan joq. Syr bermedi. Söilep tūrğan jigittiñ sözin bölmeuge tyrysyp, işinen tyndy. «Jasy neşede»? – dep oilady Kobozev. – Sirä, jiyrma beste şyğar? Menen on bes jas kişi. Şyraiy jeñiltek iaki qatal adamnyñ türi siiäqty i̇emes. Keñdik, tereñdik, biıktik bar. Üş qasiet qabat daryğan baqytty şyğar. Älde alğaşqy äser solai ma? Mūnymen jaqynyraq juysqan jön bolar. Mūnşama i̇erkindik qaidan paida bolğan qasiet? Älde keñ dalada öskenderdiñ bäri özin osylai i̇erkin sezine me i̇eken? Al qasymdağy Kuşekin tyrsyldap, qypyldap, syr aldyryp otyr. Jigittiñ jigerli i̇ekeni körinip tūr. Tym tiktigi – jauy bolmağai. Al osyndai azamaty bar i̇el kadrğa, basşy qairatkerlerge jūtañ deitinderi ne? Marksizmnen alşaq, – dedi-au Buharin. Myna Rysqūlov sonda qaidan sauatty! Oi-jüiesi, qazirgi jağdaiatty bilip paiymdauy, i̇eldiñ köñil küiin tanuy – bäri kökeige qonymdy ğoi. Būlardy biz nege mensinbeuge, şetqaqpailatuğa tiıspiz? Jergilikti halyqqa seniñiz, senimine ie bolyñyz, – dedi ğoi Lenin. Al mūnda, mysaly Kuşekinde būlarğa senbeuşilik bar. Nege? Osylai bolyp keldi ğoi. Ğajap!
– Toqsan auyz sözdiñ tobyqtai tüiini bar. Köp söilep, uaqyt ozdyrudyñ reti joq. Ärbir minut qymbat. Ärbir minut myñdağan adamnyñ tağdyryn şeşedi, – dep tūr Rysqūlov. – Ökimet qandai formada bolady degen qysyr daudy qūialyq ta, TürkTsİK-ti, Sovnarkomdy öz ornynda qaldyraiyq. Biraq būl ökimet pen ükimettiñ aldynda bügingi tañda interventsiiämen kürespen qatar tūrğan asa jauapty mindet – aştyqpen küres i̇ekenin tağy da talap i̇etip, qaitalap aitamyn. Jergilikti, äsirese köşpendi halyq aityp bolmas aşarşylyqqa ūşyrady. Jer betinen joiylyp ketu qaupi tönip tūr. Ökimet pen ükimettiñ jaña qūramy, i̇eger revoliutsiiä isine şyn adal bolsa, i̇eñ aldymen halyqty aştyq ajalynan qūtqaryp qalsyn! Meniñ aitarym osy.
Rysqūlov demikpei toqtap, ornyna otyrdy. Biraq ol sabyrly bolğanmen, kabinet işindegi aua raiy sūrapyl boran soğyp ötkendei, otyrğandar bir sūmdyq kartina körgendei, kartina bitip, şam jarq i̇etkendei, äli älgi qorqynyşty jerden aiyğa almağandai, meñ-zeñ küide i̇edi.
Kuşekin būrşaqtai tüime qaly bar köziniñ aldy bülk-bülk i̇etip, Kobozevke qarady da:
– Mağan rūqsat i̇etseñiz, – dep dausy diril qağa şyqty.
Kobozev qos iyğyn quşita qomdap, qol jaidy. Osy ünsiz qimyldyñ özi-aq anyq jauap i̇edi: «Jinalysty basqaryp otyrğan öziñ i̇emes pe?».
– Mäsele bylai, joldas Kobozev, iä, Petr Alekseeviç, körip otyrsyz, bizdiñ Türkistannyñ tüzem tūrğyndarynan şyqqan bolşevikter äli jas. Jastyqqa qatelesu tän. Men būl pikirimdi kezinde kraikomda da, TürkTsİK-te de aitqanmyn jäne Mäskeuge de jazğanmyn. Bizdi tüzem halyqtardyñ ökilderin basşy qyzmetke tartpaidy dep Ortalyq aiyptaidy. Al ondai kadrlardyñ äli pispegenine köziñiz jetip otyr ğoi. Mine, Rysqūlov joldas. Talaspaimyn, jalyndy jas qairatker. Al aityp tūrğany şala-pūla, keşirip qūiasyz, ärine, – Kuşekin i̇ezui garmonşa jiyrylyp külgen boldy. – Jan-jağymyzdy qorşap, alqymnan alyp tūrğan jau. Orynbor anau, Ferğana anau, Kaspii maidany, Jetisu maidany degender tūnşyqtyryp tūr. Bizge äsker kerek. Äskerge tamaq kerek, kiım kerek, qaru kerek. Al Rysqūlov aitady: äskerdi qūia tūr, aştan qyrylyp jatqan köşpendilerdi asyra deidi. Al marksisterdiñ köşpendiler turaly qağidasyn bilesiz: olar bäribir jer betinen joiylyp ketuge tiıs, öitkeni ömirge beiimsiz. İendeşe Keñes ökimetiniñ müddesi üşin, revoliutsiiäny saqtap qalu üşin, äskerdi nyğaityp, jaudy jeñeiik. Äne, sodan keiin şama kelgenşe aştarğa qol ūşyn bereiik.
Kobozev buryl saqal basqan iegin uystap otyrdy da qaldy. Köşpendiler jer betinen qūryp ketuge tiıs dep marksister qai uaqytta aityp jür? Bälkim, buharinşiler şyğar?
Kobozevti sauatsyz dep i̇eşkim aita almas. Myñ da segiz jüz toqsan segizinşi jyldan beri kommunistik partiiänyñ müşesi. Rigada politehnika institutyn bitirgen. Marksizmdi bir kisidei-aq bilgen. Al köşpendiler tiriler sanatynan şyğyp qaluğa tiıs degen üzildi-kesildi tūjyrymdy ūşyratqan i̇emes. Al marksizmdi tügel igerip, bastan-aiaq oqyp, zeiindep şyqqan kim bar? Bar ğoi. Biraq az ğoi. Kim biledi, bir jerde aitsa, aitqan da bolar.
Kobozev osylai marksizmniñ ūşan-teñiz qiyryna köz jetkize almai, Kuşekinge qarsy qalai dau aitaryn bilmei otyrğanda, Rysqūlov ornynan tağy tūrdy. Baiqaidy, būl joly Rysqūlovtyñ öñi örtenip bara jatqandai i̇eken. Özin-özi tek orasan jigermen jügendep tūrğany seziledi. Äitpese tars ketpekşi.
– Qūrmetti Kuşekin, – dep bastady ol är sözin salmaqtap. Biraq nyğyz dausy bas bilmegen asaudai būlqynyp, yqtiiärdan yryqsyz aiqailap kete jazdap tūr. – Siz küni keşe Türkistandy bilep-töstegen kolonizator general-gubernator fon Kaufmannan da asyp tüstiñiz. General-gubernator Kaufman otarşyldyq saiasattyñ adal qūly bolatyn. Onyñ qasynda general Çerniäev özin Napoleon sanauşy i̇edi. Al Kaufman tamaq üstinde moinyna aq salfetka ilip qoiyp, bir qolyna kümis şanyşqy, bir qolyna kümis pyşaq ūstap otyryp, tūtqyn tüzemderdi ondap, jüzdep atu turaly būiryq bere beretin. Qasynda adiutanty tūtqyndardyñ aty-jönin oqyp tūratyn, al general:
– Atuğa! – dep kümis pyşaqty qolyn sermep qalyp otyratyn. Biraq söitken Kaufmannyñ özi köşpendi tüzemderdi jer betinen tügel joiyp jiberuge ärekettenbegen. Jüzdep, myñdap qyrğan, biraq halyq retinde typ-tipyl i̇ete almağan. Al siz, Kuşekin, RSDRP-nyñ solşyl eser tarmağynan küni keşe bolşevikter qataryna ötip alyp, bügin külli marksister atynan tūtas bir halyqqa ölim ükimin şyğarğyñyz keledi. İeger siz aitqandai, köşpendi halyq bäribir joiylar bolsa, i̇eger olar baqytty künge jete almai, bäribir süiegi quarar bolsa, onda... sol qiyrdan qiyrğa deiin şaşylğan süiektiñ ornyna ornağan ÖKIMET ki-mge ke-rr-i̇ek!!! – Soñğy sözderdi aitqanda Rysqūlov aqyry tars ketip tyndy: yşqyna aiqailap jiberdi.
Keibireuler şoşyp ketip, oryndarynan türegeldi. Äldekim Kuşekinniñ aldyndağy grafinnen su qūiyp alyp, Rysqūlovqa ūsyna berdi. Ol:
– Raqmet! – dep jymidy da qoidy. Sonda baryp jūrt tynyştaldy. Biraq Nizameddinniñ şyqşyty aunaqşyp, būltyldai jöneldi. Tūrsynhodjaev mūrtynyñ ūşyn sausağyna orap-orap jūlyp alatyndai körindi. Kuşekinniñ köziniñ aldy jybyrlap ala jöneldi. Közin sürtken bolyp, qolymen betin kölegeiledi. Biraq sol qoldyñ özi tynymsyz diril qaqty.
Kobozev älgide azaptana izdegen sūraqtyñ jauaby sonşalyqty qarapaiym, sonşalyqty däl, sonşalyqty qaharly i̇ekenine tañ qaldy da, Rysqūlovqa söz tastady.
– Aityñyzşy, joldas Rysqūlov, qazir respublikada qanşa halyq aşarşylyqqa ūşyrap otyr?
– Sypaiylap, yqşamdap aitqanda bir jarym million adam. Būl äbden şyñyna jetkender. Al bügin-i̇erteñ būl tsifr i̇eselei bermek.
– Ne sebep?
– Sebep: i̇eki jyl qatarynan quañşylyq. İegin şyqpady, jem-şöp jäne joq. Mal qyryldy. Sondyqtan respublikanyñ i̇eñ kedei taby, küni keşe patşa zamanynda joqşylyq körgender, bügin i̇eñ aldymen ajal qūryğyna ilinip otyr. Būl – Keñes ökimetine i̇eñ tilektes qauym. Al Keñes ökimeti oğan äzir qol ūşyn bere almai tūr. Sondyqtan halyqtyñ seniminen aiyrylyp qalaiyq dep tūrmyz, joldas Kobozev. Äsirese mal bağyp kün körgen halyq qatty qausap tūr. Alğy deitin uly tübirdi qazyp jep qañğyp ketti. Jer-jerde Keñes ökimeti äli nyğaiğan joq. Jat elementter tonyn ainaldyryp kiıp alyp, ziiänkestik äreketter de jasauda. İeldiñ narazylyğy olarğa tiımdi. Al Türkistan ökimeti pärmendi küres jürgizbei otyr.
– Siz basqaryp otyrğan pomgol2 ne tyndyrdy?
– Aştarğa arnap Taşkentten jäne uezd ortalyqtarynan tamaqtandyru punktterin aşty. Qolöner artelderin aşyp, aştardy jūmysqa tartu şarasy jürgizildi.
– Qarjyny kim berdi?
– Bailardan alym-salyq alu jolymen.
– Tyğyryqtan şyğu joly qaisy?
– Ökimet tarapynan jedel kömek. İeñ joğy – bir jarym million som. Odan keiin aş kembağaldardy artelge ūiymdastyru. Osy köktemnen qalmai i̇egin saldyru. Qūral-saiman, tūqymmen qamtamasyz i̇etu. Patşa zamanynyñ saiasaty otyryqşy i̇eldiñ i̇egin saluynan göri, maqta i̇eguine müddeli boldy da, astyq azaidy. Maqta da kerek, ondai jağdaida Ortalyq bizge i̇endi azyq-tülikpen kömekke kelui kerek.
– Ortalyq qazir ondai kömek bere almaidy, joldas Rysqūlov, – dedi Kobozev.
– O, oğan salsañyz, Türkistanda kommunizmdi qazir ornatyp ber deidi, – dep Kuşekin Kobozevke qarap qutyñdap qaldy.
Kobozev tūñğyş ret türi sūstanyp, jalpaq alaqanymen Kuşekinniñ aldyndağy üsteldiñ üstin sart i̇etkizip bir salyp qaldy da, ornynan tūrdy. Komissarlarğa Kobozev Kuşekinniñ betinen şapalaqpen tartyp jibergendei bolyp körindi.
Rysqūlovtyñ talaby boiynşa TürkTsİK qauly aldy:
1) Barlyq sovdepterde, keñes mekemelerinde aştarğa kömek mäselesi kezekten tys, jedel qaralsyn.
2) Aştarğa kömek körsetu isine kedergi jasağan adamdar äskeri tribunalğa tartylsyn.
3) Aştarğa kömek üşin respublika ükimet qazynasynan 1 million som qarjy bölinsin.
4) Osy qaulynyñ mültiksiz oryndaluyna sovdep törağalary tikelei jauap beretin bolsyn...
IV
Nataşa qaityp körinbei ketti. Rysqūlov kömekşi Läzizden künde sūraidy.
– Joq, ol bikeş kelmedi, – deidi Läziz.
– Onda sūrau salğyz: Taşkentte Natalia Prihodko qaida tūrady?
– Prihodko deisiz be, Tūrar aka? Ol bikeştiñ familiiäsy basqa siiäqty i̇edi ğoi... Men jazyp qoiyp i̇edim-au, – dep Läziz auyz üige şyğyp, öz üstelinde jatqan jurnaldy aşyp qarady da qaita kirdi.
– Ol bikeştiñ aty-jöni Natalia Kolosovskaia, Tūrar aka.
Rysqūlovtyñ qaratory reñi quqyl tartqandai boldy, Läziz özi äzilge joryp jürgeni jai äiel i̇emes i̇ekenin sonda tüsindi.
– Ko-lo-sov-ska-ia?! Qalaişa? Sen basqa bireumen şatystyryp tūrğan joqsyñ ba, Läziz? Kolosovskaia degen qaidan şyqty?
– Joq, betine şilter tūtqan qyz. Men jaqsy bilemin, – dep Läziz resmi jönge köşti.
Rysqūlov sodan beri dal: «Kolosovskaia bolğany qalai? Älde küieuge tiıp, sonyñ familiiäsyna köşti me i̇eken?»
«Kolosovskaia» degen yzyñ qūlağynan ketpei qoidy. Közin jūmsa da i̇estiledi, qūlağyn bassa da i̇estiledi. Söitse, ony i̇estip tūrğan qūlaq i̇emes, jürek i̇eken. Al jürekti qalai bitep tastaisyñ?
«Toqtai tūr, – dedi Rysqūlov özinen-özi. – Kolosovskii, Kolosovskii... Ou, ol keşegi Şymkenttiñ ūiazy ğoi. Uezdnoi naçalnik. Qazir qarasyn batyryp, qaşyp ketken. Sonda qalai? Älde basqa Kolosovskii me? Familiiälas bola beredi i̇emes pe?».
Tañsäriden tūra salyp, TürkTsİK-ke baryp, işki ister komissaryn şaqyryp alyp, Kolosovskii familiiäly adamdar turaly mälimet aldyrmaqqa bekinip, tösekte bir aunap tüsti. Tar temir tösektiñ prujinasy şiqyldady. Temir tösek jalğyz kisilik i̇edi. Bölme de tarynyñ qauyzyndai ğana bolatyn. Nataşa meniñ būl bölmemdi qomsynyp jürmes pe i̇eken? – degen küdik keldi. – Jaraidy, äueli tabylsyn. «Aşyqqan qaryn toiynar, aşylğan i̇etek jabylar», – deitin baiağyda äkesi. Äueli Nataşa qolğa qonsa, üi-jaidyñ bir mänisi bolar.
Tūrğan jeri jaman da i̇emes. Jaña Taşkenttiñ ortasy. Ükimet üiine de jaqyn. Tynyş qana tūiyq köşe, Taşkent şildesiniñ şyrqyrağan ystyğynda saia bolar şynar ağaştar, bau-baqşasy jäne bar. Būl aradan gubernator bağy da alys i̇emes. Gubernator i̇endi kelmeske ketse de, būrynğy ädet boiynşa jūrt äli gubernator bağy desedi. Nataşa i̇ekeui jūmystan soñ şai işip alyp, bir mezgil qydyryp qaitqanğa qandai! Ärine, dūrys. Türkistanda Keñes ökimeti ornağanyna i̇eki jyl tolsa da, general-gubernator i̇eskertkişi auyzdyqpen alysqan atqa minip, külli Türkistannyñ üstinen qylyş üiirip, miz baqpastan tūryp aldy.
– İeskertkişti qūlataiyq. Būl lağynet atqan otarşyldyqtyñ i̇eskertkişi. Közge şyqqan süieldei i̇etpei, alyp tastaiyq,– dep Rysqūlov kezinde ūsynys aitqanda Kuşekin könbei qoiğan-dy.
– Rysqūlov joldas, mädeniet i̇eskertkişterin qirata beru mädeniettilikke jatpaidy. Petrogradta tūr ğoi ana, Petrdiñ, Nikolaidyñ i̇eskertkişteri. Olar jöninde petrogradtyqtardyñ mynandai öleñi de bar:
Durak umnogo dogoniäet,
Da İsakii i̇emu meşaet, –
iağni, «mys salt atty» I Petr aldynda da, ūrda-jyq I Nikolai artynda. Aralaryn İsakiev sobory bölip tūrady. Kördiñiz be, qaterli i̇eşteñe de joq.
– İe-i̇e, joldas Kuşekin. Petrograd bir basqa, Taşkent bir basqa, Taşkent küni keşe otarşyldyqty basynan keşken qala. Būl general Çerniäevtiñ şapqynşylyğyn, general fon Kaufmannyñ qaharyn, general Kuropatkinniñ qiiämet qiiänatyn körgen Taşkent. Bügin azattyq alğan Taşkent. İeskertkiş general-gubernator qylyşyn i̇endi kimge üiirip tūr? Tağy da Türkistanğa ma? Keleñsiz, joldas Kuşekin!
Kuşekin äli könbeidi.
Al Nataşa jarq i̇etip būlttan şyğyp, jarq i̇etip qaitadan būltqa kirip ketkendei, joq boldy.
Gubernator bağy taiau. Nataşa joq. Kuşekin general-gubernatordyñ i̇eskertkişin qūlatqysy kelmeidi. Qola general qylyş üiiredi. Tarpañ aty Türkistandy taptap ketkisi keledi.
Rysqūlov ūiyqtaiyn dep közin jūmady. Biraq Nataşany köredi. Oñ jambasyna aunap tüsedi. Temir tösek baj-baj i̇etedi. «Nataşa būğan qalai jatady?». Közin jūmady. General-gubernatordyñ zor i̇eskertkişin köredi. Qalai qūlatu kerek? Moinyna şynjyr salyp tartsa, qanşa attyñ küşi kerek i̇eken? Dinamit qoiyp jarsa, bireulerdi jaralap jürer?!».
Rysqūlovtyñ kirpikteri aiqasa bastaidy. Bualdyr ūiqy düniesin kezip bara jatyp, Talğardyñ künge şağylysqan şyñyn köredi. İendi birde ol Talğar i̇emes, Aspara i̇eken deidi. Aspara şyñyna general-gubernator... i̇emes, Kuşekin şyğyp alyp, qylyşyn sermep tūrady. Rysqūlov tömende tūryp aiqailaidy. Qyzyl Jebege mingen äkesi qylyş sermegen adamdy iterip jiberip qūzğa qūlatady.
– Köke! – dep aiqailap jatyp, Rysqūlov ūianyp ketedi.
* * *
Kabinet terezesiniñ kemerinde dausyn qyrattap qarlyğaş sairap otyr i̇eken. Qağazğa üñilip qalğan Rysqūlov äueli baiqağan joq. Tek qym-quyt qyzu istiñ arasynda miyñnyñ bir qatparynan jarq i̇etip, äkeñ i̇eles berip qalğandai, äkesiniñ qatqyl qoñyr üni i̇estilip qalğandai sezilgen de, kenet selk i̇etip, tereze jaqqa qarağan. Qarasa, syrtqa qarai aşylğan jeldetkişte qarlyğaş otyr i̇eken.
– İe, jaryqtyq, äulie qūs, – dedi Rysqūlov, alystan talyp jetken meimandy ürkitip almaiyn dep işinen dem alyp. – Qūtty köktem ala kelgeisiñ. uia salğyñ kelse – sala ğoi. Ras, būl kabinet kelim-ketimi köp, küni tūrmaq, tüni de sabyrsyz, mazasyz jer. Biraq sağan ziiäny times. Qonysyñ jaily bolsyn, qarlyğaş!
Rysqūlov jiletiniñ qaltasynan şynjyrly şveitsar sağatyn suyryp alyp, syrt i̇etkizip, kümis qaqpağyn aşyp qarady. Jez qoñyraudy syldyrlatty. Qaptauly qalyñ qara i̇esik salmaqpen aşyldy da, jiptiktei bolyp, hrom i̇etikterin sart i̇etkizip, kömekşi jigit tūra qaldy:
– Läbbai, Tūrar aka?
– Attardy äzirle, Läziz!
– Qūp bolady, Tūrar aka.
Sol sätten keiin Läziz qaita kirip:
– Kölik daiyn Tūrar aka, – dep habarlady. Jymiyp, dausyn jylytyp: – Qaida baramyz, Tūrar-aka?
– İeski Taşkentke. Bazarğa. Aitpaqşy, Läziz, sen qarauyldarğa i̇eskertip qoi. Myna terezeniñ aldyna kölik toqtamasyn, adamdar topyrlamasyn. Qarlyğaş Uia salğaly jür, – dedi.
– İe-i̇e, qarlyğaş pa? Qarlyğaş Uia salğan jerge qūt qonady. Qūtty bolsyn, Tūrar aka, aityp qūiamyn qarauyldarğa, – dep Läziz balaşa mäz bolyp, resmi tärtipti ūmytyp, i̇esikten tapyraqtap şyğyp jügire jöneldi.
Türkistanda aşarşylyq qanşa keulep alğanmen TürkTsİK-tiñ atqorasyndağy kölik küili i̇edi. İeki kisilik traşpenkege jegilgen qos qarager atyrylyp ala jöneldi de, Orda özeniniñ ağaş köpirin dübirletip ötti. Ar jaqtan Kökiltaş meşitiniñ kögildir kümbezderi täkappar tartyp, kesirlenip, kegjiıp körindi.
Odan ary İeski Taşkent bazary bastalar i̇edi.
Qalanyñ keipi ala-qūla: qūraq körpeşe siiäqty. Orda özenine jetkenşe İeuropaşa salynğan kök tüñke töbeli üiler köbirek te, Ordadan ary ötken soñ balşyqtan dombazdap soqqan qiqy-jiqy üiler, qisyq-qyñyr köşeler bastalady. İeuropalyqtar qalanyñ būl qiyryn – «aziiälyq Taşkent» dep ataidy. İeki arba betpe-bet ūşyrassa, qaqtyğyspai öte almaityn quşyq köşede qos qarager jegilgen traşpenkeniñ qoñyrauly üninen habardar bolğan attyly-jaiau dualğa arqalaryn süiep tūryp jol beredi. Baiağy gubernator zamany üiretip qoiğan qu ädet boiynşa ala şapandy, qara paranjaly pendeler jel jyqqan qoğadai japyrylyp qalady.
Qol jaiyp, tostağan tosyp, qaiyr-sadaqa tileitinderi qanşama. Rysqūlovtyñ i̇esine baiağy Almatynyñ kafedral sobory tüsedi. Prihodko myrza i̇ekeui baratyn sobor. Onda da sadaqa sūrap tūratyn kembağaldar köp i̇edi. Jalpy, Tūrar balanyñ qaltasynda onda soqyr tiyn da bolmaityn. Özinen qaiyr tilegenderden qysylatyn.
İendi ğoi komissardyñ ailyğyn alady. Memlekettiñ milliondağan qarjysynyñ tağdyryn şeşedi. Ony myna köşe boiymen uystap şaşyp ötse de qūdireti keledi. Biraq qazir soqyr tiyn qaiyr bere almaidy. Är tiynnyñ orny bar, ärbir tiyn aşarşylyqqa qarsy atylğan oq ornyna jūmsalmaq.
İeski Taşkentte kez kelgen köşe – bazar. Arnaiy sauda alañy bolsa da, siyrdyñ işegindei şūbatylğan köşelerdiñ ön boiynda alyp-satpa tirşilik sapyrylysyp jatady. Olarğa tyiym salyp, militsiiä sarsylyp bağady. Biraq sauda qūdireti bir jerin biteseñ, i̇ekinşi jerden atqylap ağyp kete beredi.
Qoñyrauly qos qaragerdi körip, jasyryn nan satqan, şüberekke orap i̇et satqan, samogon satqan jaldaptar jaryqtan qaşqan taraqandai, jan-jaqqa zytyp jöneledi. Soqyr dualdağy in-inine kirip, zym-ziiä bolady.
Qoñyrauly qos qarager alañ basyna da jetken. Mūnda aştardy tamaqtandyratyn punktter bar. Rysqūlov solardy aralap körmek.
Bireudiñ üii örtenip jatsa, bireu baryp sol örttiñ jalynyna qoidyñ basyn üitken körinedi. Dünie ala-qūla. Bireuler bir şainam nan taba almai teñselip jürse, bireuler solardyñ aştyğyn paidalanyp, tüieniñ közindei külşege äkesiniñ qūnyn sūraidy.
Respublikanyñ tamağynan jyryp alyp, aştarğa arnap bölgen azyq-tüliktiñ özi keide qazanğa tügel tüspei, qaibir jyryndylardyñ jūtqynşağyna jügirip ketedi. Rysqūlov osy jağyn da bir şolyp şyqpaq.
At aidauşy men qos qaragerdi bazardyñ şetinde qaldyryp, Rysqūlov Läziz i̇ekeui jaiau tüsip, qalyñ nöpirdiñ işin aralap kele jatqan. Bazardyñ zañyna daua joq. Änebir biık ökşe i̇etik kigen äiel qara tülki satyp tūr. Sirä, qabynyñ tübi qağylğan bolar. İeñgezerdei ala taqiiäly künniñ qytymyrlyğyna qaramai, tükti kökiregin aşyp tastap, şapa-şot satqaly jür. Rysqūlov pen Läzizdiñ aldyn kes-kestep:
– Alyñdar, myrzalar, şot satyp alyñdar, jüdä ötkir, – dep öñeşin sozyp bağady.
Közi syğyraiğan syqsima şal Rysqūlovqa qolyn kölegeilep qarap:
– Ua, myrza, mynau sizge laiyq ton. Ala qal, – dep qyryldaidy. Tony torğai qamasañ tūrmaityn şūryq tesik. – Myrzalar kietin ton. Arzan berem, ala qal, – dep syqsima şal Rysqūlovtyñ soñynan köpke deiin qalmady. Rysqūlov bir sätke şaldy aiap ketip, aitqanyn berip qūtylğysy da keldi.
– Ony qaitesiz, şynnan kiesiz be? – dep tañğaldy Läziz.
– Qūtylaiyq ta myna kisiden.
– Tūrar aka būlarğa janaşyrlyq jaramaidy, – dep Läziz Rysqūlovtyñ jeñinen tartqylady. Syqsima şal Läzizdi qarğap qaldy.
Paranja salğan sabadai äiel:
– İe, jigitter, şümek alyñdar. Jas jigit i̇ekensiñder, qūda qalasa, balalaryñ köp bolady, bala süiesiñder, şümek alyñdar, jaqsy yrym bolady, – dep aiqailady.
Janyndağy Läzizdi tañğaldyryp, Rysqūlov şümektiñ bireuin ūstap kördi.
– Ony qaitesiz, Tūrar aka, – dep küldi Läziz.
– Qaituşy i̇edim, mağan da bala bitetin şyğar. Öziñniñ ğoi balalaryñ köp. Mende äli joq. Osy da ädilettik pe?
– Onyñyz ras, Tūrar aka. Üilenu toiyn da sağyndyq. Toi bastap, bi bilep, bäige aldyn bermeuşi i̇edim. Osy kezde toi tyiyldy. Öziñiz bastamasañyz. Biraq älgi orys qyzy... älgi Kolosovskaia. Kim biledi, orys qyzy sizdiñ balañyzğa būl şümekti paidalana qūiar ma i̇eken... Olar mūndaiğa dağdylanbağan ğoi.
– Üiretemiz, Läziz. Bizdiñ jaqta būl şümekti qoidyñ jiligimen jasar i̇edi, taşkenttikter ağaştan jasaidy i̇eken. Meili, – dedi Rysqūlov.
– Alsañyz, myna besikti alyñyz, Tūrar aka. Būl Taşkenttiñ bazarynda satylmaityn zat joq. Biraq bärinen asyly, men bilsem, osy besik, – dedi Läziz qyzyl-jasyl būiağy bar ağaş besiktiñ jonarqasyn sipalap tūryp. Satuşy i̇eki i̇ezui i̇eki qūlağyna jetkenşe yrjiyp:
– Alyñ, alyñ. Qūtty besik, qoşqardai qos ūlyñ bolady, – dep düniesin maqtai jöneldi.
Talğar taudyñ bauyryndağy jer üide i̇eski besik boluşy i̇edi. Bosağa jaqta iluli tūratyn. Ol Tūrardyñ besigi i̇edi. Ögei şeşesi Izbaişa bala köteremin dep ümittenip, yrym i̇etip, sol besikti jer kepeniñ irgesinde saqtap i̇edi. Tūrardyñ sodan beri besik körip tūrğany osy.
– Dūrys aitasyñ, Läziz. Būl besikti būiyrsa, men satyp alamyn. Bireuin bizge saqtap qoiyñyz, – dedi satuşyğa. Satuşy:
– Jüdä meili, – dep jalpaqtap qaldy.
– İä, Bahauaddin! İä, Bahauaddin! A, myrzalar, qaiyr-sadaqalaryñ bolsa, diuanalardyñ piri Bahauaddinge bağyştañdar. Qūdai tileuleriñdi beredi. Men tileuqor bolamyn, – dep orama sälde salğan şauqar bet, aqşel közdi, qaba saqal diuana aiaqqa oralady. İyğynda qorjyny, qolynda aq taiağy, ala şapandy kök küldärimen i̇eki-üş orap alypty.
– Būrylmañyz, būrylmañyz, soñymyzdan qalmaidy, – dep Läziz Tūrardy qaqpailai berdi.
– Balalar, bal aştyryñdar! Aldaryñda ne kütip tūr, bärin aityp beretin bal, – dep şyryldaidy paranja salğan äiel. Aldyna jaiğan ala qaptyñ üstinde bir uys ala lobiiä şaşylyp jatyr.
Tūrardyñ i̇esine sonau Merke bazary tüsti. İlia «paiğambarğa» bal aştyryp i̇edi. İlianyñ teñiz şoşqasy oğan qoraptyñ işinen iıskep-iıskep suyryp alyp bergen kir-kir qağazda: «Bükil ömiriñ şaiqaspen ötedi» degen jazu bar-tyn.
«Sol sorlynyñ aitqany şynnan kelgeni me?» – dep tañğaldy Rysqūlov. Merkeniñ bazarynda İlia «paiğambarğa» bal aştyrmasa, Rysqūlovtyñ tağdyry basqaşa soqpaqqa tüser me i̇edi? Azaptan ada, mojan-tompai, beibit ömir sürer me i̇edi?
Qairan Merke. Balalyqsyz balalyq şağy ötken qūt meken. Merkede oqymasa, Aqköz batyrmen kezdespese, on altynşy jyldyñ qyrğyn soğystaryna qatyspasa, Rysqūlov qai qiyrdan şyğar i̇edi?
Ömirinde kezdeisoq jailar kezdeskenmen, sonyñ bäri sol ömirdiñ zañdylyğyna äkelip saiğan siiäqty. Joq, İlia «paiğambardyñ» baly säuegeilik aitpasa da, Rysqūlovtyñ joly bäribir şaiqas älemine äkelip soqpai qoimas i̇edi.
Rysqūlovtyñ jüregi syzdap qoidy. Merkeni sağynğanyn sezdi. Törtkül bazary İeski Taşkenttiñ myna bazarynan basqa dünie bolatyn. Merkedegi Törtkül bazar – Rysqūlov şaiqaskerliginiñ tūsauyn kesken...
İekeui osylai kele jatqanda, aldynan keleñsiz jağdai kezdese ketti: segiz-toğyz jastardağy qara balany şoşaq budennovkaly militsioner qolynan süirep kele jatyr i̇eken. Ol – ol ma, paranjaly äiel onsyz da jüdeu jügirmekti oñdyrmai osqylap, şapalaqpen i̇eki betten kezek-kezek ūrady.
– Toqta! – dedi Rysqūlov militsionerge. – Ūstauyn ūstadyñ. Nege ūrğyzasyñ?
Militsioner Rysqūlovty jyğa tanymasa da, komissar i̇ekenin tür-tūlğasynan, i̇ekpininen baiqap, tym juasi til qatty:
– Bala myna äieldiñ nanyn ūrlapty, joldas...
– Joldas Rysqūlov, – dep Läziz tüzep jiberdi.
Tūtqyn bala adamdardyñ jüzine qarai almai, tūqşiyp tūr i̇edi, Läzizdiñ aitqanyn i̇estip, basyn şalt köterip alyp, jasaurağan közderi jalt i̇etip Rysqūlovqa bir qarady da, qaitadan synyq tartty.
Rysqūlovtyñ jüregi bülk i̇etti. İeñkeiip tūryp:
– Atyñ kim? Kimniñ balasysyñ? – dedi.
Bala miz baqpai, qara tastai qalşidy.
– Aty kim boluşy i̇edi onyñ? Onyñ aty ūry! – dep paranjaly äiel bajyldady. Bajyldağan saiyn qūlağyndağy şeñbirek altyn syrğa būlğañ-būlğañ i̇etedi. – O, Qūdai, aqyrzaman osy ma? Ūry köbeidi. Keñirdegiñdi suyryp jei jazdaidy. Qandai künköris bolady?
Azynağan äieldiñ zaryna qūlaq aspai Rysqūlov balany tağy ainalyp-tolğanyp körip i̇edi, i̇eşteñe şyqpady. Bala jaq aşpady.
– Uaqyt ötip barady, – dep tyqyrşydy Läziz. Nan ūrlağan qūrtaqandai balağa bola, Rysqūlovtyñ osynşa äurege tüskenine riza i̇emes.
– Detdomğa aparyp tapsyr, – dedi Rysqūlov militsionerge qatal qarap. – Ūrğyzuşy bolma. Öziñ de ūrma!
Rysqūlov pen Läziz būrylyp jüre bergende, älgi balağa ğaiyptan til bitkendei:
– Köke! – dep şyr i̇ete qaldy.
Rysqūlov jalt qarady. Jaqyndap janyna keldi.
– He dediñ?
– Tūrar köke, – dedi bala i̇endi sybyrlap.
– Meni qaidan bilesiñ? – Rysqūlov ta sybyrlap sūrady.
– Ana jyly Äulieatada apam i̇ekeumizdi siz qūtqaryp qalğansyz. Atşabar... Mirz-auf... men Rysqūldyñ balasymyn. Atym – Arman. Apam solai dep ait degen.
– Apañnyñ aty kim?
– Izbaişa.
Läziz kömekşi Rysqūlovtyñ türi özgerip ketkenin baiqap, seskenip qaldy. Al būl kezde Rysqūlovtyñ basynan ne halder ötip jatpady? «Qalaişa? Oiyqtardyñ aituynşa, Rysqūl on altynşy jyldyñ küzinde Talas boiynda dünie saldy. Molasyn özi baryp közimen kördi. Aqköz köterilisine qatysqan. Onyñ aldynda Şyğys Sibir katorgasynan qaşqan. Izbaişamen sonau besinşi jyldan keiin kezdesken i̇emes. Sonda būl qaidan Rysqūldyñ balasy bolady? Izbaişa Rysqūldyñ inisi Moldabekke tiıp alğan.
– Sen, ainalaiyn, Moldabektiñ balasy şyğarsyñ? – dedi Rysqūlov balany basynan sipap tūryp.
– Joq, – dep qasardy bala, basyn şalt şaiqap: – Apam aitqan, äkeñ – Rysqūl, – dep.
– Apañ qaida?
– Bilmeimin. Meni Äulieatada detdomğa ötkizip, özi aitty:
– Rysqūl äkeñdi izdeimin. Talas degen jerge baram dep. Codan keiin kelgen joq. – Balanyñ auzy qisaiyp kemseñdei bastady. Jaña özin ūryp-soğyp jatqanda bezireiip, miz baqpap i̇edi, i̇endi jylaiyn dep tūr. Qairan ana!
– Mūnda qalai keldiñ i̇endi?
– Äulieatadağy detdomdy Şymkentke köşirdi. Şymkentte bireuler aitty: Taşkentte Rysqūlov Tūrar degen ökimet bar dep. Apam aitqan: Tūrar seniñ kökeñ dep. Detdomnan qaşyp kettim. Sizdi qalai tabarymdy bilmei jür i̇edim. Qarnym aşty. Söitip... – dep bala paranjaly äiel jaqqa köziniñ astymen qarap qoidy.
– O toba! – dedi äiel. – Ökimettiñ balalary da tentirep, ūrlyq istep jüredi. Netken zaman – aqyrzaman! Basqalarğa ne josyq!
Detdomnan qaşqan balanyñ qarny aşqan. Aştyq onyñ ilmigen köleñkesi siiäqty. Äulieatada da, Şymkentte de, Taşkentte de sümeñdep soñynan qalmai qoidy. Al Taşkenttiñ bazarynda betine qalampyr sepken appaq tandyr nannyñ iısinen aş adamnyñ basy ainalyp, aqyldan aiyrylar i̇edi. Satyp alar qauqar joq. Sodan közi qaraiğan baiğūs bala myna äieldiñ sebettegi aq nanyna ilmigen aryq qolyn sozğan ğoi.
Söitse, ol Türkistandy «sūrap tūrğan» äigili Rysqūlovtyñ tuysy i̇eken. Öte Uiat bolğan. Rysqūlov nan satqan äielden keşirim sūrady. Militsionerge aitty:
– Balany men alyp ketemin. Biraq būl ülken Taşkentte qarny aşyp qañğyp jürgen jalğyz osy deisiñ be? Panasyz bala körseñ, detdomğa ötkiz. Qabyldamasa, mağan habarla. TürkTsİK. Rysqūlov.
– Qūp bolad, joldas Rysqūlov! – Militsioner qolyn şekesine köterip qalşidy da qaldy.
* * *
Rysqūlov balany äueli monşağa aparyp şomyldyryp, tyrnağyna deiin özi alyp, şaşyn qyryqtyrğanda, baiğūs jetim qabyğyn arşyğan jauqazyndai jainap şyğa keldi.
Sodan keiin Rysqūlov Äulieata uezdik atqaru komitetiniñ törağasy Qabylbek Sarmoldaevqa telefon soqty.
– İesiñde me, Qabylbek, ana jyly i̇ekeumiz Tömengi Talasta meniñ äkemniñ balasyna baryp i̇edik qoi. İä-iä, bilseñ sol Rysqūldyñ Izbaişa degen äieli bolğan, iağni meniñ ögei şeşem. Sol Izbaişa Rysqūldy izdep tömengi Talas ketti degen habar alyp otyrmyn. Sūrastyryp, izdeu salyp körşi. Tabylsa – Taşkentke jetkiziñder.
– Keşir, Tūrar, aitqanyñnyñ bärin isteiin. Biraq Rysqūldy izdegeni qalai? – dep tañdandy Qabylbek.
– Ony tüsinu qiyn, Qabylbek. Mümkin, küieuin tiri i̇eken dep i̇estigen şyğar. Mümkin, ölgenin bile tūra, jarynyñ jatqan jerin körgisi keldi me i̇eken, qaidan bileiin. Äiteuir, tiri jürse izdep taptyrğanyñ jön bolar i̇edi, – dep ötindi Rysqūlov. Basqa rette resmi mäselelerdi būiyryp, tapsyryp jatatyn Rysqūlov būl joly öz şaruasyn tek ötinişpen ğana aitty.
Arağa apta salyp, Qabylbek Sarmoldaev telefon soqty.
– Jaqsy habar aita almai, qysylyp tūrmyn, Tūrar.
– Aita ber, qai habarğa da könbis qazaqpyz, – dedi Rysqūlov.
– Öziñiz aitqan Tömengi Talasqa sūrau salmağan jerimiz joq. Oiyq-ystylardyñ aituy boiynşa, Rysqūldyñ molasyn qūşaqtap jatqan bir äieldiñ denesi tabylypty. Aty-jöni belgisiz. İeşqandai qūjaty joq. Sodan būl bişara bir jaqyny şyğar, tegin i̇emes şyğar dep, oiyq-ysty älgi äieldi Rysqūlmen qatar jerlepti. Men bilgen habar osy, Tūrar. Basqa i̇eşteñe aita almaimyn. Köniliñe auyr alma, jaqsylyqpen jolyğaiyq, – dedi i̇eski dosy Qabylbek Sarmoldaev.
* * *
Bala künde keşke Rysqūlov qyzmetten qaitqanda, ağasynyñ auzyn bağyp, bir jañalyq kütetin. Sony sezgen Rysqūlov şai üstinde bylai dedi:
– Apañ aman i̇eken, Arman. Rysqūl äkeñdi tauypty. Bügin mağan Äulieatadan habarlady.
– Qaida? Qaida? Olar qaida? – dep bala işip otyrğan şaiyn tögip aldy.
Älde şai tögip alğanynan jasqandy ma, älde anamnyñ habaryn tolyq ait dep jalyndy ma, äiteuir, balanyñ türi aianyşty bolatyn.
Armannyñ aldyn oramalmen sürtip, basynan sipady da, Rysqūlov bir kürsinip, jauap aitty. Ne aitaryn bilmei qinalyp qala jazdap, qaşanda qiynnan qiiäğa ötetin ädetine basyp, jai ğana külimsirep qoidy da, Rysqūldyñ tar türmeni keñitip jiberetin qiiälyn äñgimege arqau i̇etip:
– Olar qazir alysta, Arman, – dedi. Közi jasaurap i̇edi, közildirigin tazalağan bolyp, aq bätes oramalmen sürtinip aldy. – Basynda mäñgi mūz jatatyn asqar-asqar taular bar. Ol taular kök aspandy tirep tūrady. Sol şyñdarğa keide būlttar baryp qonaqtaidy. Al tiri jan oğan äli şyğyp körgen i̇emes. Tipti ūlar qūstyñ özi mūz şyñdardan tömen jaiylady. Al seniñ äkeñ Rysqūl Qyzyl Jebe degen tūlpar minip, ūdaiy şyñ basyna şyğyp jüredi. Jan-jağyn zañğar taular qorşağan arşaly, qarağaily, jañğaqty ormannan arqar aulaidy. Ömiri quarmaityn jasyl alañda arşadan soqqan kürkesi bar. Sol kürkeniñ aldynda qyzğylt qanat teñbil torğai sairaidy. Tañ aldynda būlbūl jyrlap, ūlar şulaidy.
Rysqūlov aldynda otyrğan balağa közi tüsip ketip i̇edi, Almaty türmesinde Rysqūldyñ äñgimesin tyñdağan däl özine ūqsaidy i̇eken. İendi Rysqūldyñ sol i̇ertegin myna jetim bauyryna qaitalaidy. İertek aityp otyrğanyn ūmytyp, öz sözine özi nanyp, öz qiiälyna özi qyzyğyp, qyzynyp alğan i̇eken.
Rysqūlovtyñ aituyna qarağanda, Rysqūl men Izbaişa aşarşylyq bolmaityn, kün suymaityn, qaiğysyz, qamsyz, dau-damaisyz, bälesiz-jalasyz, qyrsyğy men qiiänaty joq; birin-biri aiaqtan şalmaityn, birine-biri or qazbaityn, arqar men jolbarys birge jaiylatyn, jännatty jaida jürip jatqan körinedi.
Jetim bala būl i̇ertekti şyn körip, kişkentai jüregin sağynyş kernep:
–Tūrar köke, biz de baraiyqşy sol jaqqa, – dep mūñaia qaldy.
– Baramyz, Arman, asyqpa, – dedi Rysqūlov balany basynan tağy sipap.
– İiä, qaşan? – dedi bala sener-senbesin bilmei.
– Äli köp jyl öter, äbden qartaiamyz, äkeñ men şeşeñdi äbden sağynasyñ. Sonda baramyz, asyqpa, Arman. Al käne, tösegiñe jat ta ūiyqta. Men birer sağat keñsege baryp, jūmys istep qaitamyn. Ūiyqta. – Osyny aityp Rysqūlov tün işinde TürkTsİK-ke barmaq bolyp, kiımin kiıp, sūr mauzerdi tös qaltasyna sala berdi.
Al Arman tüsinde teñbil torğaidy kördi. Teñbil torğai şyr i̇etip, balağa jol nūsqağandai, aldyna tüsip ūşty da otyrdy...
Rysqūlov keşke jaqyn üige böten äieldi i̇ertip kirgende, Arman auzyn aşyp, közi baqyraiyp, beitanys kisige qadalyp qarady da qaldy.
– O-o, sen jalğyz tūrmaidy i̇ekensiñ ğoi, Tūrar, – dedi beitanys äiel Armannyñ sonşa tesile qarağanynan qysylyp. – Sağan ūqsaidy özi. Vernyida sen tura osyndai i̇ediñ, Tūrar.
– Mūnyñ aty – Arman. Meniñ inim. Jaqsy bala. – Rysqūlov Armannyñ qaisar qara şaşyn ūipalaqtap qoidy. – Tanysyp qoi, Arman. Mynau seniñ jeñgeñ Natalia Alekseevna. İendi biz üşeu boldyq. Tüsindiñ be?
Bala miz baqqan joq. Auzy säl äntek aşylğan küii, sol bosağa jaqta Nataşadan köz almai qatty da qaldy.
– Nege sonşa tesireiip qaraidy? – dep Nataşa yñğaisyzdandy. – Meni jatyrqap tūr-au. Orysşa bile me özi?
– Bilmeidi, – dedi Rysqūlov. – Auylda ösken. Detdomnan qaşyp ketken. Şyn aty Arman. Detdomda Artur dep äldekimder jazyp jiberipti.
Nataşa oiyna äldeqandai bir ğajaiyp oi tüskendei añyryp, bip sausağyn şoşaityp tūrdy da:
– Tūra tūr, Tūrar. Qalaişa seniñ iniñ? Seniñ äkeñ sürginge ketip i̇edi ğoi. Qaityp kelip pe i̇edi?
– Katorgadan qaşyp kelgen i̇eken. Sol qaşyp-pysyp jürgende paida bolğan bala ğoi.
– Qazir äkeñ?..
– Joq. On altynşy jylğy köteriliste mert bolğan.
– Qandai aianyşty, Tūrar. İe, orysşa dym bilmeidi de. Sonan soñ i̇eken ğoi, meni tosyrqap tūrğany. İeşteñe i̇etpeidi. Orysşa özim üiretemin. İeñ alğaş bizdiñ üige kelgende sen de tük orysşa bilmeitinsiñ, Tūrar. İendi orysşany menen jaqsy söileisiñ, Arturdy da üiretemiz äli. Biraq nege sonşa tesile qaraidy? Közi ot şaşady öziniñ...
– Äli-aq üirenip ketedi, – dep Rysqūlov Arturğa būryldy. – Tym tesilip qarai berme. uiat bolady. – Nataşağa būrylyp: – İendi bizge būl jalğyz bölme tar. Basqarmadan qosymşa bölme sūrau kerek. Körşi päter bos. Sony berer, – dedi.
– Komissar! – Nataşa kümis qoñyraudai syñğyr-syñğyr küle söilep, tyrnağyn qynalağan appaq salaly sausaqtaryn Rysqūlovtyñ qalyñ qara şaşyna süñgitip jiberip, jüzigine şaş ilinip, qaityp şyğara almai qaldy.– Türkistan jūmsañ – jūdyryğyñda, aşsañ – alaqanyñda. Al üiiñniñ türi mynau. Bügin i̇ekeumiz qaida jatamyz? Jalğyz tösek. Onyñ özi bir kisilik, bala jerge jatyp jür me? Jaramağan i̇eken. Qūdai-au, mağan äli qadalyp tūr. Onysy nesi?
İendi Rysqūlov yñğaisyzdandy. İesiktiñ közinen ne bylai, ne olai jyljymaidy.
– Artur ainalaiyn, tösek salyp jata ğoi. Ūiyqtaityn uaqyt boldy.
Bala ağasyna qarsy kelmei, äreñ degende közin Nataşadan taidyryp alyp, tömen qarap tūqşidy. Oğan myna ädemi kelinşek özin yğystyra kelgendei körindi. Bala da bolsa sezip tūr: būl üide būl artyq. Jeñgeñ bolady deidi. Arturğa jeñge bolu üşin Arturdy ūğu kerek qoi.
Biraq būl baiağy Nataşa bolsa, Arturdy şetqaqpailatpas. Näsildik auruy ūstamas. Öitkeni Rysqūlovtyñ özin osy Armannyñ jasynda körip, qor tūtpai, işi būryp, birge oqyp, birge tūryp, aqyry bala dostyq tübi tausylmas, tat baspas tätti arman, mahabbatqa ainalğan. Ras, Rysqūlov Nataşamen bas qosyp, üi bolamyn dep köp ümit i̇etpegen. Tek Nataşa i̇esine tüskende jüregi i̇eljirep, äldeqaida biıkke, äsemdik älemine qol sozatyn.
İeger Rysqūlov – Rysqūlov bolyp, onyñ i̇esimi Türkistannyñ üstinde jarqyldap tūrmasa, Nataşa ony izdemeui de mümkin be i̇edi? İendi Nataşa Rysqūlovty özi izdep keldi de, Rysqūlovtyñ keudesinde bala şaqtan kömuli jatqan bir jasu şoq tūtanyp ala jöneldi. Nataşa sol būrynğy Nataşa bolsa, Arturdy kemitpes. Biraq Arturdyñ özi adyraiyp, jabaiy kiıktiñ balasyndai bauyr basa almai tūr.
Ağasy baryp Arturdyñ basyn köterip i̇edi, bir uys marjan sau i̇etip tögilgendei boldy. Bala ünsiz jylap tūr i̇eken.
– Ne boldy, Artur? Nege jylaisyñ?

– Apam... – dep sybyrlady bala, mūrnyn tartyp. – Apama qaitam...
– Barasyñ dedim ğoi apaña. Äzir qūia tūr. Men ne, bötenmin be sağan? Apam-apam dei qalypty ğoi. Apañnyñ özi aitypty ğoi, Tūrar kökeñdi tap dep. İendigiñ ne?
«Ä, ras i̇eken-au, apam söitip aityp i̇edi-au» degendei, bala jasyn sürtip, ün-tünsiz baryp, körpe-tösegin alyp, irge jaqqa Uiadai i̇etip salyp, qabyrğağa qarap, bük tüsip jatyp qaldy.
Temir tösektiñ tūsyna Nataşa aq seisep tūtyp, şymyldyq siiäqtandyryp qoidy da, Rysqūlovqa qarap qasqiiä küldi:
– Buduar daiyn, meniñ qymbatty padişahym, Şahrizadañ qasynda.
Rysqūlov temir tösektiñ jaqtauyna kelip otyrdy. Nataşa onyñ moinyna bilekterin orai tastap, aldyna jyğyldy. İekeui osylai ünsiz-tünsiz qūşaq jazbai ūzaq süiisti. Köz jūmuly, köñil mas sol bir şaqta olar aq seiseptiñ sypyrylyp tüsip qalğanyn da baiqamapty.
Bir kezde Nataşa şoşyp ketip, jiñişke dausymen şar i̇ete qaldy. Rysqūlov basyn Nataşanyñ betinen būryp aldy.
– Ne boldy?
– Anau, – dep Nataşa jylamsyrap Artur jatqan irgeni körsetti.
Bala körpeden basyn şyğaryp, Nataşağa tesireiip qarap jatyr i̇eken. Rysqūlov ündemesten baryp, bauyrynyñ basynan sipap, körpesin qymtady da, bilte şamdy söndirdi.
Ünsiz qarañğyda irge jaqtan balanyñ közi jasyl ot şaşqandai körindi.
Rysqūlov ūiana ketip, bauyryna tyğylyp jatqan Nataşanyñ şaşyn sipady. Tösekten tömen qarai altyn tolqyn susyldai tögilip tūr i̇eken. Rysqūlov basyn jastyqtan jūlyp alyp, tösekten tömen sauyldai tögilgen altyn tolqynğa sūqtana qarady. Mūnşama bağa jetpes qazyna tüni boiy qūşağynda jatqanyna bir retten pendeşilik jürekten maqtanyp, nasattanyp ta qaldy. «Arty jaqsylyq bolğai, nasyrğa şappasa i̇eken» dep küdik te qylañ berdi.
Tar tösekke i̇eki adam i̇erkin simai, Rysqūlovtyñ oñ qoly, körpe syrğyp aşyq qalğan i̇eken, suyq qarmap, zil tartyp tūr. Ony i̇elegisi kelmese de, janğa äjeptäuir batqanyn baiqaidy.
Sol auyrsynğan qolymen Nataşanyñ susyğan şaşymen oinap jatyp, kelinşektiñ kişkentai süikimdi qūlağynyñ ūşyndağy būrşaqtai brillianty bar altyn syrğağa közi tüsti. Qūşağynda jatqan bai äiel, basqaryp otyrğany aşyqqan kedei i̇el. Qyrylyp jatqany qanşa...
Tağdyr Rysqūlovqa dünieniñ oihoi qyzyğyn tam-tūm ğana būiyrtqan: tūñğyş ret köñili süigen sūlu äiel qūşağynda jatqannyñ özin köpsingendei, Rysqūlovty aşarşylyq aibyny ökşelei izdep, qyzyqty tünniñ irgesin tintip aşyp, jalañ saiysqa şaqyryp tūr. Brilliant i̇eske sony saldy.
Nataşanyñ araily körkine süisine qarasa da, köñilin bir köleñke kölegeilei beredi. İekeuiniñ qosyluy zañdy, nekeli bolsa da, osy qyzyq opasyz, az kün däuren siiäqty körinedi. Kökeiine şymyrlardyñ:
Kökala üirek,
Qanatyn süirep,
Ūşady-au Bilikölden
Tüidek-tüidek, –
degen äni oraldy.
Äşirkül, Zeinep,
Otyrmyn söilep,
Būl qyzyq öter-keter
Öidep, büidep...
Nataşa baiağyda Rysqūlovqa aspandağy jūldyzdardyñ birindei köringen. Ony añsau, armandau boldy, al jetemin dep sene bermeitin.
Sol jūldyz Rysqūlovtyñ qolyna özi kelip qondy. Bäri tym oñai, tym jeñil şeşilgen siiäqty.
Rysqūlov öziniñ jiyrmadan i̇endi asqan ğūmyrynyñ işinde i̇eşqaşan da oñai jeñiske jetip körgen i̇emes. Jeñisterge jetetin, biraq sol jolda aiausyz ter tögetin, tipti basyn oqqa bailağan kezderi de bolğan.
Jeñistiñ dämi ylği da tätti ğana i̇emes, kermek te keletinin Rysqūlov jaqsy biledi. Jaqsy bilgendikten de, myna qoinynda jatqan ğajaiyp qazyna – ūiqyda bir körgen tätti tüs siiäqty ğajaiyp bolatyn siiäqty körinedi.
Jäne būl i̇ekeuiniñ qosyluy äzirşe jalpaq i̇elge jariiäsyz jasyryndau. Ras, Rysqūlov öziniñ üilenetini jöninde Kraikom men TürkTsİK-ti qūlaqtandyrğan. Al toi jasamady. Jasamağany – sarañdyğy i̇emes. Kezeñ sondai i̇edi. İel aştan qyrylyp jatqanda, būl asyr-tasyr toi jasap jatsa, oba kezindegi mereke siiäqty bolar i̇edi de.
Osy taiauda törağa Kuşekin tötenşe komissar Kobozevtiñ Mäskeuden kelu qūrmetine dep qonaqasy bergizdi. Dastarqanğa qymbat koniak, alqaly şarap, qyrğauyl i̇eti, tipti bödeneniñ i̇etine deiin qoiylypty. Kuşekin bar jäne biraz joldastar tipti beibitşilik pen molşylyqtyñ teñizinde maltyğandai, aq tüieniñ qarny jarylğandai mamyrajai.
Rysqūlov jeñil şarapqa i̇ernin säl tigizdi de, basqa tağamğa qol sozbai otyryp qaldy. Sony baiqağan sūñğyla aqyldy adam Kobozev:
– Joldastar, būl dastarqan meniñ Türkistanğa kelu qūrmetime i̇emes, «Orynbor tyğyny» atylğany üşin, Orynbor maidanynda jeñiske jetkenimizdiñ qūrmetine dep bağalaiyq. Jeñis qūtty bolsyn, joldastar! – dep äñgimeni ärlendirip äketti. – İendigi jerde Ortalyq pen Türkistan arasynda tyğyz bailanys ornaidy. Köp keşikpei Frunze bastağan maidan Türkistandy jaudan mülde tazartady. İendi basmaşylar da, ağylşyndar da, atamandar da bizge asa qauipti i̇emes. İendigi qauip – aştyqpen arpalys. İeger sizder aiyp körmeseñizder, myna dastarqan üstindegi mol tağamdy aş balalarğa ülestirip bereiik. Meniñşe, Rysqūlov joldas ta osyny qalaidy.
Rysqūlov ärine qalaidy. Rysqūlov onsyz da: Adamdar aştan qyrylyp jatqanda tamaqtaryñnan būl däm qalai ötedi, naisaptar! – dep aiqai saluğa äreñ şydap otyrğan.
Nataşamen qosylu toiyn ötkize almaityny sondyqtan. Mūny Nataşa da tüsingen.
– Tūñğyşymyz bolğanda i̇eki toidy biriktirip ötkizemiz, – degen ol Rysqūlovty qūşaqtap tūryp.
– Tūñğyşymyz tuğanda, jer jarylqap, i̇el toiynyp, jeñis tuy jelbirep, bereke kirse – alys-jaqyn, ağaiyn-tuğan, jora-joldastyñ bärin şaqyryp toi jasaimyz, jūldyzym, – dep Rysqūlov ūiqyly kelinşektiñ ülbiregen aqtamağyn iıskeledi. Nataşa ūianyp ketip, közin keñ aşyp, küieuine tañdana qarap, kenet atlastai jūp-jūmsaq qos bilekpen Rysqūlovtyñ moinynan qapsyra qūşaqtap, qatty qysyp, bauyryna tartty. Biraq tez sytylyp, şymyldyq mindetin atqaryp tūrğan aq seisepti türip, arğy irge jaqqa qarap-qarap jatty da:
– Joq! – dep şoşyna aiqailap jiberdi.
– Ne? – dep Rysqūlov ta atyp tūrdy. Balanyñ jatqan orny bos i̇eken.
– Artur! – dep dauystady Rysqūlov.
Jauap bolmady.
– Jar degende jalğyz qainyñ, – dedi Rysqūlov.
– Seniñ bala keziñnen aumaidy. Sol seniñ öziñ şyğarsyñ, Tūrar? Birese bala bolyp ketip, birese i̇eseiip körinetin şyğarsyñ sen? Qorqamyn, – dedi Nataşa.
– Qaidağyny aitpa, – dep küldi Rysqūlov. – Dalağa şyqqan şyğar...
Kuşekin kömekşisine Uspenskiidi şaqyrudy būiyrdy. Eser Uspenskii TürkTsİK törağasynyñ orynbasarlarynyñ biri, äri İerekşe bölimniñ bastyğy bolatyn.
Köp küttirmei-aq Kuşekinniñ kabinetine sūñğaq boily, bir aiağyn şamaly syltyp basatyn, seldiregen buryl şaşyn jylmita qaiyrğan, aqsūr tüsi suyq kisi jorta jymiyp:
– Assalau-mali-kum! – dep kirip keldi. Tipti i̇europalyqtardyñ özine ädeiilep mūsylmanşa amandasuşy i̇edi. Būğan sälemşi de, sälem qabyldauşylar da mäz bolyp külip alatyn. Būl joly Kuşekin läm-mim demesten qyzyl şekeli radiogramma qağazyn ūsyna berdi. Onda: «Sroçnaia. Pravitelstvennaia» degen jazuğa Uspenskiidiñ közi aldymen tüsti. Bir ret mätindi tügel jeldirte qarap ötti de, basynan bastap qaitadan är sözine qadalyp, tağy oqyp şyqty. Radiogrammada:
«Kommunisterdiñ Ortalyq Komiteti Türkistan respublikasy Keñesteriniñ Ortalyq Atqaru Komitetine jäne kommunisterdiñ Ölkelik Komitetine mynany habarlaidy: VIII sezd qabyldağan Kommunistik partiiänyñ programmasy negizinde, jūmysşy-şarualar ökimetiniñ Şyğystağy saiasatynyñ müddelerine sai, partiiäda bar-joğyna qaramai, mūsylman jūmysşy ūiymdarynyñ ūsynystary boiynşa, Türkistannyñ jergilikti halyqtarynyñ ökilderin halyq sanyna qarai meilinşe tepe-teñdik saqtap, memleket basqaru isine tartu kerek.
Ölkelik Mūsylman ūiymdarynyñ kelisiminsiz mūsylman qauymynyñ mal-mülkin rekvizitsiiälau tyiylsyn, ūlttar arazdyğyn tudyratyn äreketterden aulaq bolyñyzdar.
Türkistannyñ aldyñğy qatarly revoliutsiiälyq kadrlary, orys proletariaty öziniñ revoliutsiiälyq paryzyn öteidi, Ortalyq ökimet belgilegen şaralardy iske asyruğa bar mümkindikti paidalanady, olardy jüzege asyru jolyndağy qiyndyqtardy jeñip şyğady dep senemiz.
Osy tapsyrmalardyñ oryndalu barysy partiiänyñ Ortalyq Komitetine habarlansyn:
Lenin, Stalin».
Radiogrammany siz i̇ekeumizden basqa i̇eşkim oqyğan joq, – dedi Kuşekin i̇eki qolyn aldyna salyp, tūqşiyp otyrğan küii. – Al mūndağy jağdailardy Rysqūlov pen Kobozev talap i̇etip jürgeli qaşan. Ortalyq Komitettiñ būl qūjatty Türkistanğa arnaiy joldauyna qarağanda, Rysqūlov – Kobozevterdiñ äreketi boluy da mümkin. Sirä, hat tüsirgen bolar. Kobozev köpe-körneu teris jolda, Rysqūlovtyñ jeteginde ketti. Būl i̇ekeuin qalaişa sürindiruge bolady? İekeuinen de qūtylğan jön. Qandai aqyl aitasyz?
– Radiogrammany äzir jariiälamai qūia tūru kerek. Jariiälasaq, Rysqūlovta, Kobozev te jalynan ūstatpai ketedi. Būlarğa, i̇eñ dūrysy, auyr aiyptar tağu kerek te, radiogrammany sodan keiin jariiälatu kerek, – dedi Uspenskii qysylmai-qymtyrylmai.
– Ol aiyptardy siz köz aldyñyzğa qalai i̇elestetesiz? – dep Kuşekin közderi maiqabaq astymen syzattana jylt i̇etip, basyn köterdi.
Mende biraz materialdar bar, – dedi Uspenskii astyñğy i̇ernin sausağymen şūqylai tūryp. – Rysqūlovtyñ būrynğy ūiaz Kolosovskii qyzyna üilengenin biletin şyğarsyz? İä. Būl taptyq pozitsiiänyñ şatqaiaqtap tūrğan şağy. Sol äieldiñ böle ağasy keşegi Osipov oqiğasynyñ bel ortasynda jürgen Prihodko degen būrynğy rotmistr. Qazir türmede otyr. Rysqūlov öziniñ qaiyn i̇enesine, iağni patşanyñ Çerniäev uezindegi būrynğy bastyğynyñ äieline Mankent uçaskesinen jer bergizgen. Būl qalai ūnaidy sizge? Tüsinesiz be, būrynğy ūiaz Kolosovskiidiñ äieline! Al general Kolosovskii Aşğabad büligine qatysty i̇emes pe?!
Kuşekin quanğannan i̇eki alaqanyn bylq i̇etkizip bir-birine soqty da, bir-birine üikelep ornynan türegeldi. Janaryna ūşqyn paida boldy. Uspenskiidiñ janyna bardy, Uspenskiimen boi teñestirip qatar tūru Kuşekinge tiımdi i̇emes i̇edi. Qasy men kirpigi aq köbelek şoşyp ūşqandai jalp i̇ete qalyp:
– Uspenskii! Siz danasyz, – dedi.
– Tük te danalyğy joq, kädimgi jūmys.
– Qoiyñyz, qoiyñyz. Qarapaiymdylyq tek qaiyrşylarğa jarasqan. Tym qarapaiym bola bermeñiz. Al i̇endi mynany tyñdañyz: älgi rotmistr Prihodko türmeden qaşatyn bolsyn. Oğan Rysqūlov yqpal i̇etken bolsyn. Būl bir. Aitpaqşy, osy Rysqūlovtyñ tuystary qai uezde köp?
– Rysqūlovtyñ tuystary barlyq jerde de bar.
– Al dälirek aitsaq...
– Dälirek aitsaq, Çerniäev, iağni Şymkent ueziniñ Mailykent bolysynda äkesi tuğan. Vernyi guberniiäsynda özi tuğan. Äulieata ueziniñ Merkesinde oqyğan. Äulieata Uezdik atqaru komitetiniñ törağasy bolğan...
– Ol belgili... Negizi sonda Şymkent, Sairam jağynda boldy ğoi.
– Tülkibas, Mailykent bolysy, dälirek aitsaq.
– Aitpaqşy, sol Mailykenttiñ bolystyğyna Rysqūlovtyñ jaqyndarynyñ bireuin sailattyruğa bolmas pa i̇eken? Baiqap köriñizşi. Būl i̇eki.
– Nege bolmasyn?! Boldyramyz.
– Mine, osy i̇eki tapsyrma oryndalsa, ar jağyn köre jatamyz, Uspenskii. Sonymen radiogramma äzirşe jariiälanbaidy. İesiñizde bolsyn: oqyğan i̇ekeumiz ğana! Sybys şyğyp ketip jürmesin. Mūndağy «ūzynqūlaqtyñ» lezde tarap ketetinin bilesiz ğoi. Sau tūryñyz, Uspenskii! Jolyñyz bolsyn!
Kuşekinniñ top-tolyq, tyrbyq sausaqtary Uspenskiidiñ salaly qolyna kömilip, körinbei ketti. Uspenskii onyñ bylqyldaq qolyn qattyraq qysty.
V
Mailykent bolysy mäñgi özgermestei körinetin. Biraq mäñgilik i̇eş närse joq i̇eken. Tipti Dauylbaidyñ özi bolystyqtan tüsken soñ, i̇eş närsege daua joq. Biraq Dauylbaidyñ qolynan mördi onyñ nemere inisi Qorabek aldy. Būl i̇endi Keñes bolysy. Qorabek jöndemdeu, orta şarua, şirigen bai i̇emes, kedei tabyna bir taban jaqyn degen saiasat.
Qorabek bolys bolğannan i̇eldiñ joly bolğan joq: aştyq degen aqiköz işin tartyp ysqyryp tūr i̇edi. Aştyqtyñ saldarynan jamiğat arasynda är aluan indet irgeden syğalai bastady. Sol qasirettiñ i̇eñ bir qaharlysyna baiağy Moldabektiñ Orazbağy ūşyrady, Rysqūl ağasy Sibirge sürgin salysymen-aq Moldabektiñ joly şatty-būtty bolyp, şañyrağy şaiqalğan şağy. Şatysyp, tuğan jeñgesi Izbaişağa qosyldy. Keiin Izbaişa ūşty-küili, zym-ziiä ketti. Moldabek öz masqarasyn özi kötere almai qūsalyqtan öldi. Balapan basymen, tūrymtai tūsymen degen zamanda, onyñ ölimi – jyrtyssyz, jyrğalyssyz, jylausyz, tym i̇eleusiz ölim boldy.
Al i̇endi Moldabektiñ Orazbağy Rysqūldyñ Tūrarymen tüidei jasty – jiyrmanyñ beseuine i̇endi şyğyp i̇edi ğoi. Samal tüsip, mūrny säñkiıp qaldy da, qūrym kiız töselgen qūjyradan şyğa almai, qartaiğan şeşeniñ moinynda masyl bolyp otyrğan.
– Qairan, qainağa bolsa, taudan aiu atyp äkelip, ötin alyp berse, samalyñ jazylyp keter i̇edi, qaitesiñ, soryña qarai Rysqūl joq, – dep şeşesi qai-qaidağyny qozdyrady. Rysqūldy añsap aita beretini – ol bolsa, Moldabek Izbaişany alyp adasqan i̇edi degen de derttiñ küiik lebin şyğaryp-şyğaryp alğandağysy.
Äri auru ainaldyrğan, äri aşyqqan Orazbaq üişiginen şyqpai, dünieniñ jüzin körmei, tiri qaluğa äreket te i̇etpei, ölsem öleiin dep, sonau soñğy saparğa bet tüzep, irgege qarap bük tüsip jatqan kezi i̇edi.
Sondai sorly künderdiñ birinde şabarman kelip:
– Orazbaq, bolys şaqyryp jatyr, bol jyldam! – dedi. Bolys şaqyrtqannan sujürek bolyp qalğan anasy:
– Orazbaq nauqas qoi. Neğylasyñdar äurelep... Baiağy Rysqūl qainağanyñ şatağy ma tağy da? – dep bez-bez i̇etti.
Şabarman şatynai tüsti:
– Men bilmeimin. Alyp kel dedi, alyp baram! Orazbaqsyz ketpeimin.
– İe, jasağan, jar bola gör, – dep şeşesi baiğūs balasynyñ üstine baryn kigizip, üsti-basyn qağyp, qağazdai tazalap, Mailykent bolysynyñ ordasyna ketip bara jatqan balasynyñ soñynan közi talğanşa qarap tūryp qalyp i̇edi. Kempir artyna būrylsa, topan sudan keiin inderinen süiretilip şyqqan sal suyrdai bolyp, üileriniñ irgesinde Ahat şal, qaltyrauyq Üsip, Şynybek, Däu Omarlar tūr i̇eken.
– Ua kelin, Orazbaqty qaida alyp ketti? – dep syryldady Ahat qyzyljiek közin ilmigen sausaqtarymen kölegeilep tūryp.
– Bolys şaqyrady deidi. Qorqyp tūrmyn.
– Qoryqpa, kelin. Tūrar bar ğoi.
– Dariiänyñ ar jağynda bir siyr bes tiyn deidi. Qūrysyn, äkelui itten qiyn deidi. Sol sen siyna beretin Tūraryñnan myna bizge ne paida? Ne jaqsylyq kördik? Baiağyda yrğaidai moinyña salyp köterip jüruşi i̇ediñ sol Tūrardy. İendi «Ahat tiri me, öli me», – dep te sūramaidy, – dep tabalady Däu Omar.
– İe, jazğan Omar, sen söitesiñ, – dep kürsindi Ahat. – Qaidan bileiin. İel bilegen oñai i̇emes, säti tüspei jürgen şyğar. Tūrar Türkistandy bilep tūr ğoi, – dep Ahat üiine kirip ketti.
Däl sonyñ aldynda Şymkentten kelgen uezdik sovdeptiñ uäkili Qorabek bolyspen salqyn sälemdesip bolar-bolmastan, birden:
– Mūnda Tūrar Rysqūlovtyñ i̇eñ jaqyn tuysy kim? – dep sūraqty tötesinen qoidy.
Qorabek ary oilap, beri oilap, i̇esine jöndi i̇eşkimdi tüsire almady. Tüsirer de me i̇edi, Rysqūlovtyñ tuystaryn tüsteuden göri, olardyñ myna uäkilge nege kerek bolğanyn köbirek oilap, köñili alañ, oiy şala şyqty. Rysqūl äuleti degen Dauylbai äuleti üşin kisi ornyna jüre bermeitin. Sondyqtan kim bar, kim joq dep män berip jatpap i̇edi. Kim jaqyn i̇ekenin aqyry i̇eski bolys Dauylbai i̇eske äreñ-märeñ tüsirdi.
– Kim bar Rysqūl äuletinde? – dep kergidi Dauylbai şal. – Tozğan äulet qoi, äiteuir. Äruaq-Qūdaidyñ qarğysyna ūşyrağan dei me, baiğūstar. Anau älgi Tūrar degeni bir jerde näşändik dei me?
– Bir jerde näşändik i̇emes, TürkTsİK törağasynyñ orynbasary, Musbiuronyñ törağasy, Kraikom prezidiumynyñ müşesi. Būl az ba sizge? –dep uezdik sovdeptiñ uäkili i̇eski bolysty biraz i̇ezgilep aldy. – Onan da i̇eñ jaqyny kim, tezirek sony aityñyz!
İeski bolys Tūrardyñ kim i̇ekenin, ärine, biledi. «Qaradan şyğyp ta han bola beredi i̇eken-au, toba, – deitin ol oñaşa oi terbelisinde. – Būl kätärjinniñ balasy qaida jürip qatarğa qosylyp, bas boluğa jarap qaldy?»
İeski bolys özine-özi öte qiyn sūraq qūiady. Jegenge toq, işkenge mäz bolyp jüre bergenşe, kezinde balalarymdy beker oqytpağan i̇ekem de dep opyq jedi. «Atyñ barda jer tany jelip jürip, asyñ barda i̇el tany berip jürip», – dep i̇edi-au atam qazaq. Özim şyğanğa şyğyp otyryp alğanşa, jan-jağymdy biıktetpegen i̇ekem de, qysylğanda yqtasyn bolatyn.
İeski bolys osylai küizeledi. Al qazir Sovdep uäkili alqymynan alğanda qorlansa da, bir närsege quandy, tabalai quandy. Türkistannyñ tūtqasyn ūstap tūrğan Tūrar Rysqūlovtyñ da auyz toltyryp aitar tuğan-tuysqany joq i̇eken. Ärine, Tūrarda tuysqan köp i̇ekenin, isi qazaq qana i̇emes, köptegen özge halyqtar da tuysqan i̇ekenin paiymdar i̇edi ğoi.
İeski bolys uäkildiñ i̇ekpininen i̇eñsesi basylyp, kirjiıp otyryp:
– Älgi Moldabektiñ balasy Orazbaq degen bar. İeñ jaqyny sol. Bylai, şyrağym. Rysqūl men Moldabek bir tuğan. Moldabektiñ balasy Orazbaq. Odan jaqyny joq, – dep i̇edi.
Sovdeptiñ uäkili:
– Şaqyrt onda sol Orazbaqty! – dep būiyrğan Qorabek bolysqa. – Osy Mailykent bolysynyñ bas köterer azamatyn, aqsaqaldaryn tügel şaqyrt!
Mūnyñ bäri i̇eski bolysqa da, jaña bolys Qorabekke de jūmbaq körinse de, uezdiñ uäkili pärmen berip tūrğan soñ amal joq, auylnai şabarmandaryn atqa qondyryp, jan-jaqqa şaptyrdy.
Uäkil bolystyñ şaqyrğan şaiyna barmai, bau-baqşanyñ işinde, jañğaq ağaştyñ tübinde, tekemettiñ üstine teris qarap jatty da, jūrt jinalğanşa, ūiqyğa ketti. Ūiyqtar aldynda tapanşasyn belinen şeşip alyp, jastyğynyñ astyna tyqty.
Tügine tüsinbegen Kümisbastau kübir-kübir küñkildesuden asa almağan. Datqalyqpen bolystyqtyñ tağy qūlamağan Kümisbastau ūlyqtardyñ neşe aluanyn körgen. Biraq myna uäkildei qyrsyğyn körip-bilgen i̇emes. Keñes ökimeti ornağaly da i̇eki jylğa ainalyp barady, i̇eş belsendi mūndai tūldanyp körgen joq.
«Saqtyqta qorlyq joq» dep i̇eski bolys jaña bolysqa sybyrlap: «Şymkentke kisi şaptyr, Sovdeptiñ törağasyna adam jiber. Myna uäkil sonyñ pärmenimen kelip jatyr ma, älde özinşe bopsalap jürgen jädigöi me?» – dedi.
– Būl uäkil öz betinşe kelip jatqan joq, – dedi Qorabek sozalañdata kürsinip. – Sovdepte isteitini ras. Jäne i̇eki militsiiä i̇ertkenine qarağanda, uäkil i̇ekenine şübä joq. Nede bolsa, körip alaiyq. Köpe-körneu qylmysymyz joq. Aqqa Qūdai jaq.
Rysqūlovtyñ tuysqanyn sūrastyruda ne syr bar? Älde sonyñ jaqynyn bolys qoimaq pa? Sonda Orazbaqty ma? Oğan halyq köne me? İeski bolystyñ auzyna Orazbaq tüskeni qandai oñdy bolğan. Ol bişara bilimsiz i̇ekeni öz aldyna, bet-pişinnen de kem ğoi. İerteñ Rysqūlov özi külki bolady ğoi.
İeski bolys pen jaña bolys özderin osylai jūbatyp, äliptiñ artyn baqty.
* * *
Kümisbastau i̇eñsesinen oipañdağy auyldar, aral-aral taldaraqtar, kögergen i̇eginjai körinedi. Alysta kölbei tüsip Qaratau jaryqtyq jatyr. Qaratau men Alataudy jalğastyryp, Boraldai, Qūlan, Jabağyly taulary körinip tūr. Qatarynan i̇eki jyl soqqan quañşylyqtan sansyrağan Tülkibas atyraby süzekten süldesi qalğan adamdai meñ-zeñ. Jerdiñ jūmağy degen Tülkibastyñ özin qūrğaqşylyq ūryp, japyrağy jaiqalmai, añyzaq añyrap, tandyry tartylğan soñ, basqa jerge ne şara?
Äiteuir, şöptiñ tamyryn qazyp jesek te ölmespiz, tüstikte tym bolmasa şöp tabylar dep ümittenip, Arqadan, yldidan auğan aştar Tülkibasqa jetip jyğylyp, ümiti aqtalmai, jantaq tamyry da tabylmai, talaiy jer jastandy.
Myñda bir täuba, biylğy köktem şyraily. İeki jyl qysyr qalğan aq şel aspan biyl balpiiä buazdanyp, säuirde jañbyr molyqty. Ökimettiñ kömegimen sebilgen azyn-aulaq i̇egistik zümirettei jäudirep tūr. Biraq i̇el äli pisikşilikke ilingen joq. Pisikşilikke bir ilinse, oñalyp ketetin türi bar. Jaña azyq piskenşe, tym qūrysa dümbil tartqanşa, i̇endi ai şamasy kerek şyğar. Halyq soğan şydasa, soğan jetse. Bir ai...
Bolys şaqyrady degenge, auqat ülestiredi dedi me, keudesinde şybyn jany bary qalmady. Ilbitip balalaryn alyp kelgenderi de bar. Bolys, sirä, bärine bas tartatyndai, i̇eldiñ aqsaqalymyz degender aldyğa qarai ūmtyldy.
Jasyl tüñkeli, jalpaq aq üidiñ yq jağynda, örigi güldep tūrğan baudyñ işinde, Mailykent millätiniñ qūryltaiy aşyldy. Bärin basqaryp, bilep-testep tūrğan uäkildiñ özi. Bet-auzynyñ qorasan dağy bar, bir şūñqyryna bir-bir būrşaq syiğandai būj-būj qara jigit.
Al, halaiyq, qalai, qarnyñ aş pa?–dep tötesinen salyp, auzyn aşqanda jarqyrap altyn tisi körindi.
Tötenşe sūraqqa aş bola tūra: «Aşpyz», – dep aitar auyz tabylmai qaldy.
– Ärine, aşsyñdar, – dep köpşilik üşin uäkildiñ özi jauap berdi. – Al aralaryñda toqtar bar ma?
– Bar ğoi, bar ğoi, – degen dauystar i̇elegizip i̇estildi.
– Ärine, bar. Keşegi bai äli bai. Bailarğa jaqyndar da bar.
– Al sizder Türkistan respublikasy boiynşa aştyqpen kürestiñ tötenşe komissary Tūrar Rysqūlov qol qoiğan zañdy Bilesizder me? – dep şüiildi uäkil.
– Joq, ainalaiyn, ol qandai zañ?
– Ärine, bilmeisizder. Öitkeni ol zañdy myna Qorabek bolys jasyryp otyr. Is jüzine asyrmai otyr. Ol zañda aitylğan: bailardyñ mal-mülki, astyğy aştarğa ülestirilip berilsin delingen. Aş-jalañaştarğa barynşa kömek körsetilsin delingen. Sony istedi me myna bolys?
– Joq, būiyrmasyn, joq! – dep şar i̇ete qaldy öz nesibesin ūrlatyp alğandai bir baiğūs.
– Yrymğa būiyrmasyn!
– Ainalaiyn Tūrar-ai, aitqan-aq i̇ekensiñ ğoi.
– İeliñ üşin i̇eñiregen-aq i̇ekensiñ ğoi!
– Toqta, şulama tüge! – dep aiqailady uäkil. – Ortalyq ökimettiñ pärmenin oryndamai, halyqqa qastandyq jasağan Qorabek Taiteliev ornynan alynsyn degenderiñ qol kötepiñder!
– Köter!
– Köter! – desip birin-biri türtpektep, jiylğan jūrt tügelge taiau qol şoşaitty.
– Būl zañsyz! – dep Qorabek jany alqymğa kelgendei aiqai saldy.
– Sizdiñ i̇eldi aşyqtyrğanyñyz zañdy ma? – dep uäkil ony jandy jerden ūstady. – Qoldaryñdy tüsiriñder. Qorabektiñ ornynan alynuyna kim qarsy, qol köteriñder. Bireu, i̇ekeu, üşeu. Ä, mine, Qorabek bolys qorğağan bailar, mine, osylar...
Uäkildiñ myna sözinen soñ, älgi sirek qoldardyñ özi lezde qūlap qaldy.
– Sonymen, Qorabek Taiteliev qazirden bastap bolys i̇emes. Mördi tapsyryñyz, Qorabek!
– Joq, tapsyrmaimyn. Būl zañsyzdyq. Men äli ökimetke şağym aitamyn, – dep Qorabek oñai qūlağysy kelmedi.
– Onda küşpen tartyp alyp, öziñdi abaqtyğa japtyramyz. – Uäkil i̇eki iyğynda tūrğan i̇eki militsionerge kezek-kezek qarap qoidy.
– Oibai i̇eregispe, – dedi äkki bolğan i̇eski bolys.
Qorabek işki qaltasynan mör i̇emes, öz jüregin jūlyp alyp tūrğandai köp qinaldy. Aqyry aq şüberekke oralğan mördi alyp ta şyqty.
Uäkil ony dörekileu jūlyp alyp, sömkesine sala saldy da, sömkeni alaqanymen sartyldatyp tūryp:
– Al, jamiğat, i̇endi jaña bolys sailaimyz. İel bolğan soñ, sol i̇eldi basqaruğa laiyq i̇erler de joq i̇emes. Anau bolsyn, mynau bolsyn dep duyldasyp, dauysqa salyp, şar sanap jatatyn uaqyt joq. Bizge jedel iske kirisetin, älgi aitylğan ökimet zañyn būljytpai iske asyratyn adam kerek. Özi kedei taptyñ ökili bolğany abzal. Ondai adamdy uezdnoi sovdep sizderdiñ yqylastaryñyzğa ūsynady. Ol böten i̇emes, bögde i̇emes, öz bauyryñ. Äri dese, halqymyzdyñ ardager azamaty, Türkistan respublikasynyñ basşysy Tūrar Rysqūlūlynyñ tuysy – Orazbaq Moldabekūly.
– O-o-o! – degen dybys jappai yñyrana şyqty. Halyq señdei soğylysyp, i̇ekeu-i̇ekeu, üşeu-üşeu, gu-gu äñgime, iiü-qiiü alasapyran boldy da ketti. Tipti aştyqtan yñyrşağy ainalyp, äli ketken adamdardyñ özi sailau degende delebesi qozyp, auyljaq auru qalmai, ana ru anany, myna ru mynany auyzğa ala bastady.
Uäkil sasaiyn dedi. Şymkentke Taşkentten arnaiy kelip jatqan Uspenskiidiñ tapsyrmasyn oryndai almai qaitsa, abyroidyñ allauaqpar bolğany. Uspenskii degen söz – TürkTsİK degen söz. TürkTsİK bolğan soñ, Uspenskii öziniñ atynan i̇emes, Tūrardyñ atynan tapsyrdy ğoi. Al i̇eger būl isti abyroimen aiaqtap şyqsa, uäkil Şymkentten Taşkentke, respublikalyq ökimetke qoly jeteiin dep tūr ğoi.
Uäkil aiqailap jiberdi:
– Ua, jämiğat, halqymyzdyñ sardary Tūrar Rysqūlūlyn syilağanyñ Orazbaqty da syilaisyñ. Tūrar halyq qamyn jep, sonyñ joğyn joqtağan asyl azamat. Orazbaqqa qarsy bolğanyñ – Tūrarğa qarsy bolğanyñ. Oğan qaitip dätiñ şydap qarsy şyğarsyñ? Qane, Orazbaq Moldabekūly, beri kel, beri taman!
Ağaiyn-tuğannan, jalpy adam ataulydan irgesin aulaq salyp, i̇el-jūrttan özin-özi alastap, jūrt közine körine almai pūşaiman bolyp, mūrnyna tüsken qūrt janyn da jegidei jep, tirşilik aldanyşyn talaq tastap, ömirge i̇enjar qarap, üişiginen şyqpai, ölim kütip jatqan Orazbaqqa oilamağan, üş ūiyqtasa tüsine kirmegen batpan baqyt basyna kelip qonğaly tūrğanda, Orazbaq öziniñ äli adam i̇ekenin, tipti köptiñ biri i̇emes, kösemi bolaiyn dep tūrğanyn sezingende, özgerip sala berdi. Säñki mūrnyn tañyp tastağan aq şüberekti tüzeñkirep qoiyp, şiraq basuğa tyrysyp, tipti dik-dik i̇etip, uäkildiñ janyna jetip-aq bardy. Äueli uäkil onyñ kepietin körip, sasyp qaldy. Lezde i̇esin jiyp, syr bermeuge tyrysty. Onyñ qazirgi hali özennen ötip alyp, köpirdi örtep jibergen adamnyñ syñaiyndai: şeginuge jol joq i̇edi.
– Qane, Orazbaq bolys sailansyn degenderiñ qol köteriñder!
Köz körse, jüz Uialar, jūrt jabyla qol köterdi.
– O, aruaq! O, qasietti babalarym! Sai-süiegiñ syrqyrady-au! Sonou Qoqannan beri basynan bağy, astynan tağy taimağan qairan Taiteli äuleti! Būl qalai boldy?! Būl ne zaman?! Aqyrzaman! – dep Qorabek Alataudyñ şyñdaryna qarap qos qolyn jaiyp, tizerlep otyra ketti. Babalary Alataudyñ şyñdaryna ainalmasa kerek, zañğar biıkter selt i̇etken joq.
Aruaqty syilağan qazaq, Qorabek babalardy auyzğa alğanda kädimgidei bosañsydy. Älgide nege qol köterdik degendei, Qorabekke qarai almai, aqyryn-aqyryn yñ-şyñsyz jyljyp tarai bastady.
Qorabektiñ közinen balqyğan qorğasyn tamşylap tūrdy.
* * *
Söitip, «mata dañqymen böz ötedi, ata dañqymen qyz ötediniñ» keri kelip, oida joqta Orazbaq bolys odyrañdap şyğa keldi.
İel şulady:
– İelu jyl boiy: Qoqannyñ tūsynda da, Nekalaidyñ tūsynda da, Kerenskiidiñ kezinde de, tipti Keñes ökimeti kelgende de qolynan tuy tüspegen Dauylbai äuletiniñ taqtan qūlağany – neniñ nyşany?
– Jaqsylyq pa? Jamandyq pa?
– Äi, özi de Sälik-Saryğa tizesi qatty batyp i̇edi: jer audaryp, i̇elden bezdirip jiberip i̇edi, kezekti dünie degen osy. İendi Dauylbai äuletiniñ topyrağyn suyryp, külin aspanğa ūşyrady äli būl Sälik-Sary.
– Türkistanda Tūrar otyrğanda, i̇endi Dauylbaidyñ küni batty.
– Tūrar, Tūrar deisiñder. Tūrar ädil bolsa, auzy qisyq bolsa da baidyñ ūly söilesin dep öziniñ tatymsyz tuysqanyn bolys sailattyra ma?
– Öşir üniñdi, oibai! Orazbaq i̇estise oñdyrmaidy.
– Küni keşe kebisim jatqan jerge jolai almaityn Orazbaqtan bügin qorqyp ünimdi öşirgenşe, qara jer qaq jarylyp öle ketkenimniñ özi artyq!
Äiteuir, taqqa qonğan soñ aqymaqqa da atqosşy tabylady. Orazbaqty marapattap, qoşamettep qopañdağandar da tabyldy. Onyñ kebi küni keşe Dauylbai-Täiteli äuletiniñ otymen kirip, külimen şyğyp jürgender i̇edi. Qojanasyrdan sūrapty deidi: «Qojeke, dosyñyz köp pe, qasyñyz kep pe?»–dep, Qojekeñ: «Men taqtan tüsken küni belgili bolady», – depti. Sol aitqandai, küni keşe Qorabektiñ jolynda qūrbandyqqa şalynyp kete jazdap jürgender bügin jalt berip şyğa keldi.
Orazbaqtyñ öz betinşe bilik qūrmaq tūrmaq, aiaq astyndağy aiqyn joldan tapa-tal tüste adasyp, jön tauyp jüre almaitynyn biletin äkkiler lezde atalyq mindetin atqaryp, jaña bolysqa aqylşy bolyp şyğa keldi. Sonyñ biri – būrynğy bolys Qorabektiñ tilmaşy Qyrbas bolatyn. Jasyna jetpei şaşy kök ködedei ülpildep qalğan, saqal-mūrttan typ-tipyl köse, reñi syrlap qoiğan qoñyr taqtaidai, dürdik i̇erin, tañqy tanau, pysyqai jigit i̇edi. Şymkentte birer jyl oqyp, orysşany üirengen. Atqa minip jürgende i̇eñgezerdei körinip, jerge tüskende alasaryp qalatyn: keude tūrqy kelisken de, belden tömen qarai quşityp, maimaq i̇etip jaratqan. Sondyqtan ol qazaq dästüri boiynşa attan tüsip amandaspai, kiriptar bolmasa, at üstinde tūryp qol ūsynatyn.
Orazbaqqa aldymen tilmaş kerek, hatşy kerek. Orazbaqtyñ orysşasy joq. Mūsylmanşasy da mardymsyz. Mūsylmanşağa baiağyda Ahat aqsaqal qanşa miyna qūisa da, üirete almai qoiğan. Sol Ahat Orazbaqtyñ bolys bolğanyn i̇estigende qatty renjidi.
– Oibai-au, quanbaisyñ ba qaita! Qūdai özi bergen baqty basqa tepken netkeniñ?! Osy Ahat kökem-aq keri tartady da tūrady, – dep Däu Omar jorta būrqyldağan. Sonda Ahat demigip, dausy qyryldap otyryp:
– Baq şirkin adasyp baryp aqymaqqa qonsa, nesine quanaiyn. Orazbaq aldymen Tūrardy, odan soñ bükil Sälik-Saryny Uiatqa qaldyrar. Men sodan qorqamyn. Orazbaq – köz aldymyzda ösken Orazbaq qoi. İel bileuge jaratylğan adamnyñ pişini būlai pişilmese kerek. Qūdai quratyp qoiğan quşyq mañdai sorlyğa bolys bolmaq qaida? İelge külki bolar qaita, – dep küñirendi.
«Dūrys-au, äulieniñ sözindei-au söziñ, qu qaqbas!» – dep tistendi işinen Däu Omar. Däu Omardyñ būl habarğa quanbai, ötirik qana yrsiiätyn jöni bar. Sälik-Sarynyñ i̇endigi bas kötererimin dep sanaidy özin. Ahat bolsa, törinen köri jaqyn, baiağyda i̇edi: äne öledi, mine öledi degeni, biraq qasqyrdyñ taramysyndai jany siri i̇eken, äli keledi, jaryqtyq. Däu Omar Sälik-Sarynyñ basqa i̇erkek kindiginen özin ilgeri köredi. İendeşe bolystyqqa Tūrar adam tappai qalğandai, myna meni körmei, Orazbaq mañqany qalağany nesi?! – dep öte qapa boldy.
Äri dese, patşa qūlady. Kerenskii ketti, Keñes ökimeti – kedeiler ökimeti keldi degenge, jaman atqa jaidaq minip, Kökirektiñ bazarynan auylğa süiinşi sūrap şapqan osy Däu Omar bolatyn. Kökiregi ūiaulyqtan i̇emes, bilimdar köregendikten i̇emes, «kedei ökimeti» degenniñ öz janyna jaqyn i̇ekenin, äiteuir, bir tüisikpen sezgen Omar, jaña ökimetti quana qarsy alğany ras. Dauylbai tağynan qūlağanda i̇esil i̇esek däme ä dep bas kötergen. Kedeiden bolys qoisa, meni nege körmeidi degendei biraz i̇edireñdegen. Biraq Dauylbaidyñ ornyna onyñ jaqyny Qorabek otyrğan soñ, yşqynyp iş tartyp qalğan.
Al i̇endi Qorabek te joiylyp, ornyna Tūrardyñ jaqynyn tabu kerek bolğanda, nege ğana Däu Omardy közderi körmegeni tym tüsiniksiz i̇edi. Mūny Däu Omar tikelei Tūrardyñ özinen kelgen tüitkil dep tüsindi. «Qarys-qarys, süiem-süiemdigin» istedi-au, sonda Orazbaq pūşyq Tūrarğa menen göri bir taban jaqyn boldy-au, äi qu dünie-ai! – dep Däu Omar bas barmağyn şainap, işi älem-jälem bolyp, qyzyp ketip i̇edi.
* * *
Orazbaq ä degennen öz tizginin Qyrbasqa ūstatty. «Būrynğy bolystyñ qūiyrşyğy, satyp ketedi»,–dep ärkim-ärkim sybyrlap i̇edi, olardan Qyrbastyñ özi ötimdi keldi. Sovdeptiñ uäkili sailau jinalysynyñ qorytyndysyn hattap, oğan jaña bolys qol qoiyp, mör basuy kerek i̇edi. Äne, sol bir qinalğan şaqta Qyrbas tabyla ketti de, Orazbaqty oppadan aman alyp şyqty.
– Sen Kirbäs, örnindä käläsiñ, – dedi oğan Orazbaq.
Qyrbas äueli Orazbaqty dūrystap kiındiruden bastady.
– Keñes ökimetiniñ bolysy būrynğy bolystar siiäqty jabaiy-jaidaq kiınbeidi,–dep i̇europaşa kostium, aq şäii köilek, oğan qara galstuk alyp berdi. Al basyna döñgelek qūndyz börik kigizdi. Tuasy üstine mūndai şüberek ilmegen Orazbaq kiımine qylau tigizbei, boiyn kütetindi şyğardy. Aiağyndağy hrom i̇etiktiñ jaltyrynan adamnyñ sureti körinetindei boldy.
– Sen aruaqty jerden şyqqansyñ. Tegiñe tartqansyñ. Mynau seniñ baiağy Älimbek batyr babañnyñ qylyşy, – dep, salañdatyp beline bir qaiqy jatağan bailap berdi. Qanşa izdese de altyatar nagan tabylmai, sodan Orazbaq taqymyna qūs myltyq basyp aldy.
Bes qaruy tügeldenip, kiım-basy jöndelgen soñ:
– İendigi keregi – aq jaulyq. Öziñ bolys, öziñ boidaq bolsañ, jaraspaidy. İendi seniñ üiine ūlyqtar kelip tüsetin bolady. Aitalyq, Taşkentten Tūrar Rysqūlov keldi delik. Qaida tüsedi? Ärine, bolystyñ üiine. Sonda üiinde qatynyñ joq bolsa, nemene, bireudiñ qatynyn qaryzğa ala tūrasyñ ba? Joq, bolmaidy. Seni aiaqtandyru kerek. Ol jağyn, mağan sen, özim qarastyram, qam jeme, – dedi Qyrbas. – Al i̇endi keşegi uäkil aitqan tapsyrmany oryndauğa kirisu kerek. Aştarğa järdem astyq jinau kerek. Kimnen alamyz, kimnen bastaimyz – sony oilastyraiyq.
– Äi, mūnyñ äqyl-i̇ei, – dedi Orazbaq razy bolyp. – Ökimettiñ äitkänin oryndau kerek.
– Ökimet-ökimet. Aştyqpen küres jönindegi qūjatqa anau-mynau i̇emes, Tūrar Rysqūlovtyñ özi qol qoiyp otyr ğoi. Sağan senip, bolys sailatty. İendi sol senimdi aqtau kerek.
– Öniñ jön-i̇ei, Tūrar äitkän soñ orindeu kerek, – dep qostady da, Orazbaq kenetten tülen türtkendei tyrq-tyrq küldi. – Sol Tūrardi kişkentai bäla küninde täläi ūryp jilatip i̇edim. – Osyny aitqan kezde tanauynyñ samaldan sau qalğan kertpegi kölbaqanyñ jelbezegindei isinip ketti.
– İe, balalyqta ne bolmaidy... İendi mynany oilasaiyq, Oreke, – dedi Qyrbas Orazbaqty qaqpailap jönge salyp. – Azyq-tülik jiğanda – qazir i̇eşkimde tirelip tūrğan azyq ta, tülik te joq. Tam-tūm, taqyl-tūqyl dän, birer tUiaq ärkim-ärkimde bar. Öte bir siñiri şyğyp, sirkesin syqqandar bolmasa, auqattylardyñ bärin aralaimyz. Aldymen Sälik-Sarydan bastaimyz. Nege deisiñ ğoi. Äueli öz tuysqandaryñnan bastasañ, basqalar jym bolady, auyzdaryna qūm qūiylady. Birdeñe dese: i̇e, sen tūrmaq, öz tuysqandarymdy da aiağan joqpyn, sen kimniñ şikärasy! – dep şyğa kelesiñ. Kelistik qoi, Oreke?
– Kelistik-i̇ei. Äkiliñnän äinäläiin. Äi, äitpaqşi älgini qoşan, – dep Orazbaq tağy tyrq-tyrq küldi.
– Neni? Ä, anau ma? Tüsindim, Oreke. Qūdai qalasa bolyp qalady. Äueli azyq-tülikti bir qarqyn jürgizip alaiyq. Anau älgi Nūrlyda ai dese auzy, kün dese közi bar bir sūlu bar. Būiyrsa, sol sūlu i̇ekeuiñ bir şymyldyqtyñ işinde... Oihoi, zaman-ai.
– Äi-äi, Kirbäs, äldap küdäi ürmasin-ai. Öziñ töndirip köidiñ ğoi, tegi. Sūlu deisiñ be-i̇ei? Meni netip... kergimei me, äitäuir.
– Bolysqa könbei körsin, – dep qoqilandy Qyrbas.
Kesirinen saqtasa, Sälik-Sary auyly äne-mine jaña astyqqa ilinip, tike kelgen ajal bolmasa, öle qoimas. Öle-öle boldy ğoi. Jiyrma tütin Sälik-Sary jündei tütilip, sonau Almatynyñ ar jağynan jiyrma bes jyldan soñ i̇elge äreñ jetip, i̇endi-i̇endi i̇esi kirip, i̇etegin jaba bastağanda ülken jylan tap kelip, aşarşylyqpen birge kelgen indetten, qara şeşekten äsirese bala-şağa baudai tüsti.
Talğar taudan Tülkibasqa tūñğyş qaitqan Däu Omar, 1906 jyly Rysqūl sürginge Sibir ketken soñ, bir-birlep, üzdik-sozdyq, aryp-aşyp, äiteuir tuğan jerge jetip jyğylğan Şynybek, Qorğan, Üsip... i̇eñ soñynda Ahat i̇edi. Būrynğy qūramnan Rysqūl joq, Moldabek joq, Quanyşbek joq. Al ajalym aldaqaşan jaqyn dep ölim noqtasyna moiynūsynyp qoiğan Ahat äli tiri.
Şyqpa, janym, şyqpa dep sai-saidan jua terip, alğy şaiyp jep, ürkektep otyrğan ürkerdei auyl – i̇endi Orazbaq bolys auyly ataldy da, Mailykent bolysynyñ kindigine ainaldy. Bardamşylyq zaman bolsa, ūlan-asyr toi jasaityn jağdai ğoi. Orazbaq bolys bolğanda, Sälik-Sary tyşqan mūrnyn qanata almady, ne kerek.
Söitip otyrğan auyldan aştar üşin azyq-tülik jinau bastalğan.

Beline qylyş, moinyna myltyq asynğan Orazbaq qasynda Qyrbas hatşy, militsiiäsy jäne bar, cay i̇etip Sälik-Saryğa jetip kelgen. Ögiz jekken arbalary soñynda.
– Orazbaqpysyñ, qaraq? – dep jaman üidiñ yğynda şüiirkelesip otyrğan Ahat pen Üsip öz qandasyn tanymai, qalt-qūlt i̇etip oryndarynan tizelerine taianyp äreñ tūrğan. Olar oryndarynan tūrğanda Orazbaq attan tüsken joq. Qaita astyndağy toq torynyñ tizginin jorta jūlqyp, aty atyrylyp tūr i̇eken dep aitsyn dep, januardy jūlmalap zärezap i̇etti.
– Ökimettiñ täpsirmäsimen jürmiz, – dedi Orazbaq at oinaqtatyp, auyzdyqpen alysqan bolyp.
Toq tory atyrylyp tūrğan asau bolmasa da, iesi tizgindi tarta-tarta i̇ezuin jyrtar bolğan soñ, közi aqilanyp, osqyrynyp, özinşe tarpañ minez şyğarğan. Qaltañdağan i̇eki şal tory at qağyp ketpesin dep yğysa-yğysa üidiñ irgesine tirelip qalğan.
– Äştärta äukät kerek. Äukättaryñnan bölisäsiñder. Käne, Ähät ätä, sizden bastaimyz. Ösidän on kün bürin bir käp täriñ bar i̇edi ğoi. Käidä. Söniñ järtisin ber. Äne ärbägä äpärip sal.
Ahat iegi dir-dir i̇etip, söilerge söz taba almai, tūtyğyp qaldy.
– Qaidağy bir qap tary, Orazbaq?! Aştarğa kömek berer bolsañ, aldymen bizge ber, oibai! Sälik-Sarydan ötken kedei i̇el joq būl atyrapta. Ökimet ädil i̇eken, bizge körsetsin järdemin! O nesi-äi! Bitimdi syğyp, qanyn jalap otyrsam, menen tary sūraidy ğoi.
– Ätä, meniñ bölis bölgänimä küängäniñ ösi me? Sender büitip bülingende, bäsqa i̇el ne demek, ä? Söndä meni i̇erteñ äna Köräbek küsätip ökimettiñ täpsirmäsin örindämädiñ dep örnimnän älip tästäidi. Söl me senderge keregi, ä? Tüyskän bölip järitkändäriñ ösi me?! Äi, küdälykka kelgendei sizilä kälipsiñdar! Tüs ättan! Kir üige! Älip şyq tärini! – dep Orazbak nökerlerine mañq-mañq i̇etti.
Ahat Orazbaqqa jaqyndaiyn dese, közi alarğan tory at qyrşañqylanyp tisin aqsitty. Orazbaq meni i̇estimei tūrğan şyğar dep Ahat qyryldaq dausyn barynşa şyğardy.
– Äi, Orazbaq talğan jürekke talşyq i̇etip otyrğan birer uys taryny aluyn alarsyñ. Biraq beruin kimge beresiñ? Bizden ötken aş bar ma osy oraida?
– Bilmeimin, – dedi Orazbaq tükirigi şaşyrap, – men ökimetke täpsirämin.Ökimet kimge bererin öz biledi. Äştargä ätala pisiredi. Türär solai degen deidi.
– Tūrar olai demeidi ğoi. Tūrar kedeidi tona, qina, qiiänat jasa demeidi ğoi. Olai dese ony meniñ köz jasym atyp keter. Tūrar – halyq üşin Tūrar. Al halyqqa köldeneñ tūrğan küni Tūrar tūğyrynan tüsedi. Al seni şynnan Tūrar bolys sailatsa, onda jaramağan i̇eken. Onda Qūdaidyñ özinde de ädilettik joq bolğany.
– Äi, käkbas. Tūrardy tildeme! – dep Orazbaq mañq i̇etti.
Manadan beri sazaryp, qalş-qalş i̇etip tūrğan Üsip jerde jatqan kürekti ala salyp:
– O, şirkin, senen boqtyq i̇estigenşe, ölgen artyq! – dep qūlaştap tūryp, Orazbaqty bastan ala ūra bergen kezde, Qyrbas –kürekti alqymynan ūstai aldy.
– Öibäi, mänä kältiräuik meni kürekpen ürip öltire jäzdady-i̇ei! – dep Orazbaq qylyşqa jarmasty.
– Ökimettiñ ökiline qyzmet üstinde qastandyq jasağanyñyz üşin sottalyp ketesiz, – dep tüsindirdi Qyrbas Üsipke.
Qyrbas i̇endi Orazbaqtyñ qylyşyna jarmasty. Özin anyq ajaldan saqtap qalğany üşin Qyrbasqa dän riza bolğan Orazbaq Qyrbastyñ aitqanyna tez könip, qylyşty qaitadan qynabyna saldy.
– Sottasañ-sotta! – dep qalşyldady Üsip. – Rysqūldan äulie i̇emespin. Biraq Saimasai bolysty atyp öltirgeni üşin Rysqūldy patşa sottap i̇edi, al i̇endi aqymaq Orazbaqty attan ūryp tüsirmek bolğanym üşin meni Keñes ökimeti sottar. Keñes ökimeti kedeilerdiñ dosy deuşi i̇edi, meni dosym sottasa, ökinişti-aq. Basqa tükke ökinbeimin men beibaq.
Būlar osylai şañ-şūñ bolyp jatqanda, Orazbaq bolystyñ jasaqtary Ahattyñ ölesi kempirin domalatyp tastap, üiden jarty qap taryny süiretip alyp şyğyp, ögiz arbanyñ üstine atyp ūrdy.
Ahat qapqa qarai ūmtylmady. Oğan qauqary da qalmağan. Tek dualğa aryq arqasyn süiep tūrğan qalpy, sylq i̇etip tizesi bügilip, süiretilip otyra ketti.
– İendi minä kältiräuik ittiñ üiin tint! – dep būiyrdy Orazbaq.
Üsiptiñ jatağan jaidaq tamy Orazbaqtyñ qaharynan qorqyp būğa tüskendei tym jüdeu körindi. Dauylbai jaman jau i̇edi, biraq mynandai sūmdyqqa ol da barmağan.
Kökpeñbek aspanda aqtañdaq būlttar köşip barady. Jer betinde tuysqan tuysqandy bopsalağan keleñsiz qylyqty körip, būlttar mūñaiatyn siiäqty. Zipa terektiñ basy iılip-iılip, japyrağy jamyrap, jabyla jylap qalğan.
Ūltuğan kempirdiñ aşy aiqaiy aspanğa şanşyla şyqty. İeldiñ, jūrttyñ qaiğy-qasiretinde, aşyqqanynda şaruasy bolmai, kerilip jatqan mañğaz Däu-Qara tauynyñ arqasyn da aiaz qaryp, dir-dir i̇ete qalğandai boldy. Ananyñ balany joqtap zarlağany bir basqa da, ananyñ balany qarğap zarlağany mülde basqa bolady i̇eken.
Ūltuğan – Moldabektiñ bäibişesi ğoi. Basynan neşe aluan däuren ötken. Jaqsylyqty da, jamandyqty da Sälik-Sarymen birge bölisken. Osy i̇elge büldirşindei qyz kezinde kelin bolyp kelip, i̇endi beli bükir kempir bolğan. Aqsaqal-köksaqal jinalyp Moldabekke Izbaişany qosqanda, keudesinde jany bar ğoi, qyzdai qosylğan öz baiyn qyzğanğany ras. Al biraq Rysqūl qainağasy üşin qabyrğasy qaiysqany jäne ras. Rysqūldyñ jolbarys tuyp, onyñ inisi Moldabektiñ baraq bolğany qūsalandyrar. İendi osydan Rysqūl zäuide qaita qalsa, būl sorly ne betin aitady dep baiy üşin de qaiğymen qan jūtar. «Meili, qarañqalğyr. Orazbağym aman bolsyn, ölmespin, i̇er jetse, sonyñ i̇eteginen ūstap küneltermin», – dep özin-özi jūbatqan.
Söitip sengen Orazbaq bügin äldeqalai baq qonyp, därejege jetip i̇edi, auzym aqqa i̇endi tigen şyğar dep, bükir kempir Qūdaiğa qūlşylyğyn ūryp otyrğanda, sol Orazbaq äueli öz jūrağatyna qyrğidai tidi.
– O, sorly balam, lezde köziñ şeldenip qaldy ma? Köziñdi aş, Orazbaq! – dep küñirendi bükir kempir. Nege i̇ekeni belgisiz, būl i̇eldiñ aq jaulyğy köbinese qartaiğanda belin jaza almai, şala jabylğan bäkidei büktetilip qalady. Bala tuğannan desedi. Orazbaqty tuamyn dep bükir boldy-au sonda myna kempir. – Qolyñdy kimge köterdiñ, baiğūs balam, aruaq atyp ketpesin. Tilimdi al da, qoi, balam. Birge tuğan Uialas bauyrlaryñnan, Sälik-Sary babamnan keşirim sūrap jyla, balam.
Būl kezde bolystyñ jigitteri Üsiptiñ jaman üiiniñ şañyn qağyp jatqan. U-şu bolyp, jaisyz habar şyqqannan-aq Däu Omar janūşyryp, qatyn-balasyn üidiñ būryş-būryşyna qarauyl qoiyp, özi mal tamnyñ tükpirindegi i̇eski ūrağa i̇eki qap qyzyl taryny apyl-ğūpyl töge salyp, betin sabanmen jauyp, onyñ üstin qimen bürkemelep, tük bildirmei, tym-tyrys otyrğan.
– İendi üidi tintse, tinte bersin, – dep öz saqtyğyna, öz amalyna riza bolğan Däu Omar.
Üsiptiñ üiinen teri sypyrağa orağan bir tostağan talqannan basqa tük te tabylmady. Jaman-jūman, i̇eski-qūsqy körpe-tösek, jüni tyqyrlanğan böstek, köneden qalyp būl künde tozyğy jetip, byrt-byrt syna bastatan orauly şym şi – bäriniñ tüte-tütesi şyqty. Qanşa aqtarsa da, qanşa tintse de bir tostağan talqannan basqa tük tabylmady. Jalğyz bütin, köztartar zat – Üsiptiñ qyzğyltym güldi, şap-şağyn, şarşy jainamazy i̇edi.
– Äl ana jäinamazdy, – dedi Orazbaq jasaq jigitke.
– Ou, ony qaitesiñ? Ol jainamaz ğoi, – dep qaltyrady Üsip.
– Kedeilerge tek tämaq i̇emes, kiım de kerek, bildiñ be? – dep i̇ejireidi Orazbaq.
– Qolyñdağy kiım i̇emes, jainamaz, malğūn!
– İe, jainamaz bolsä şe? İeñ bolmäğanda bireuge şilğäuğa jaraidy. Ö nesi-i̇ei!
– Jainamaz şylğau bolğanşa, sen ūltaraq bolsaişy, şirigen it!
– Äitqanym-äitqan, kedeilerge şilğäu da kerek, – dep Orazbaq şiq-şiq i̇etip, mūrnyn basyp külgen boldy.
– Sonda myna men kimmin? – dep Üsip Orazbaqtyñ jağasyna şapşydy. Qyrbas ūstap qaldy. – Ait, kimmin myna men?
– Sen Üsip kältiräuyq.
– Joq, men baimyn ba, kedeimin be – sony ait!
– Sen äkmäksiñ. Ortälaryñnan Orazbaq bolys bolyp şikkända, quänyp, quättaudyñ orninä, mäğän kärsi qol kötergen äkmäksiñ, bäriñ de äkmäksiñder. İesektiñ miın jegensiñder.
– Oreke, sabyr i̇etiñiz. Osy da jeter. İendi basqa auylğa baraiyq, – dep basu aitty Qyrbas hatşy.
– Sen, Kirbas, ne dep tūrsyñ? Men būl äuildi tügel tintpei tinbäimin. «Tura bide tuğan joq». Bilip qoi ösini! – Orazbaq qoqilanyp aldy.
«Apyrai-ai, būl isti osy auyldan bastaudy özim üiretip i̇edim. İendi öz aqylymen tapqandai bolyp tūrğanyn qaraşy. Mynau sūmdyq şyğar. Tuğan anasynyñ zarlap jatqany anau. Oğan bülk i̇etpeidi. Mynau sūmdyq şyğar», – dep Qyrbastyñ özi tüñile bastady. İel tonauğa kelgende aldyna jan salmağan Qyrbas jyryndy qaiyrymsyzdyq jöninde myna Orazbaqpen salystyrğanda jip i̇ese almastai bolyp şyqty.
– O, şyqqyr közim, mūny körip qalai şyğyp ketpei tūrsyñ! – dep Ahat jalbyr qastyñ astynda onsyz da körinbei, tartylğan qūdyq tübindegi bir qasyq sudai jyltyrağan janaryn jūmyp alyp, öz mañdaiyn özi toqpaqtady. – Būl Sälik-Sarynyñ külin kim suyrmady, şañyrağyn kim şaiqaltpady: Dauylbai da, Saimasai da, Qoqan da, Nekälai da silkiledi. Al i̇endi öz küşigim, özim asyrağan, özimniñ Sälik-Sarymnan tuğan pūşyq itim özimdi qapqanda, qauyp qana qoimai, bükil auyldyñ öli jünin jūlyp, şañyrağyn tüsirip, uyğyn syndyryp jatqanda qalai ğana tiri otyrmyn, şyqqyr közim, mūny körip!..
Ahattyñ sözin i̇estip, apyr-ai, ras-au dep jatqan jan joq. Aruaqtyñ süldesindei şal būl aryzdy kimge aityp otyrğanyn özi de bilmeidi. Al Orazbaq toby bolsa, az auyldyñ şetinde, tap berse, jalt bereiin dep i̇edireiip, ürkektep oqşau tūrğan Omar üiine bet aldy.
Däu Omar basqa Sälik-Sary siiäqty Orazbaqty qarğap-silep, tildegen joq. Basqalar siiäqty qoiyn aldyryp baryp qorasyn bekitip tūrğan būl i̇emes. Üiinen i̇eşteme tabylmaitynyna senimi bekem.
– A, Orazbaq zeketiñ bolaiyn, kel, kel, qaraq! Ökimettiñ isi ğoi, aiyby joq. Qara. Bar bolsa, özim-aq aitqyzbai berer i̇edim. Joq qoi, joq. Būl qartaiğan, qairaty qaitqan jaman Omar äkeñde ne bolad? – dep Däu Omar bükşeñdep, qorbiğan denesin kişireitip körsetuge tyrysty.
– Ne bolätinin biz bilemiz. Ösi äuildägi işegi mäili sensiñ ğoi. Jäsiräsiñ. Oräzbäk täppai qoimäidi, – dep Orazbaq Däu Omardyñ jalpañdağan jağympazdyğyna ilikpei qoidy.
Jalañdağan jasaq üidi tintip te şyqty.
– Istikti älyp, üidiñ işi-syrtin tügel piskilep şigiñdär! – dep būiyrdy Orazbaq.
Qystyñ küni maiadan şöp suyratyn istik temirler üidiñ moryp tūrğan irgesin, tireudiñ tübin, peştiñ tübin, auyz üidi, būryş- būryşty tügel teskilep şyqty.
İeger astyq kömgen ūra kez kelse istik temir jerge kümp berip kirip keter i̇edi de, qarmağyna ne saban, ne dän ilindire şyğar i̇edi. Äzir däneñe de ilinbei tūr.
Sezikti sekirer demekşi, Omardyñ özi büldirdi. Qarap tūrmai:
– Aittym ğoi! – dep qompaidy. – Bar bolsa, özim-aq beremin.
– Minäniñ äk jürek bälşebek bölä käluy-äi, – dep Orazbaqty tülen türtti. – Änä mäl qorasiniñ äinäläsin, işin tegis şinişkiläp şigiñder. Būl däude ästik belmäui mümkin i̇emes. Däu Omarda ästik bölmäsä, suda bälik te bölmäidi, – dep Orazbaq öz sözine özi mäz bolyp külgende, pūşyq mūryn jarylyp bara jatqan soñ, tūmsyğyn alaqanymen jaba qoidy. Jūrttyñ bäri tūnjyr tartyp, ölik şyğarğandai tünerip tūrğan kezde, tarqyldağan külki äzireiliniñ külkisindei i̇estiledi i̇eken. Tipti Qyrbas i̇ekeş Qyrbas qysylğannan mañdaiynan suyq ter būrq i̇etti.
Orazbaq mal qora jaqty siltegende Däu Omardyñ qūiqasy şym-şym i̇ete qalyp, tūla boiy titirkenip, bezgek bolğandai qalşyldai bastady. Mūnymdy Orazbaqtar sezip qūiady i̇eken dep özin-özi bekem ūstamaq bolyp i̇edi, siñirleri tartylğandai siresti de qaldy. İeki közi kökqasqa kölbaqanyñ tostağyndai tasyraiyp, tas töbesine şyğyp bara jatty. Seldir-selkeu mūrty seltiıp, şikireie berdi. «Būl Orazbaqty mūndai bolaryn bilgenimde baiağyda bala küninde-aq oñaşada alqymnan mytyp-mytyp öltire salatyn i̇edim ğoi», – dep ökindi Däu Omar. Namaz oqymaityn, oraza ūstap, auyz bekitpeitin, Qūdaiğa qūlşylyğy joq ordañdau minez Däu Omar işinen al kelip «iä, Qūdailap!» Täñirge de, aruaqqa da myñ märtebe jalbarynyp şyqty.
Omardyñ aryzy Täñiriniñ qūlağyna şalynyp bolğanşa, mal qoranyñ işinen şañq i̇etken aiqai şyqty. Jerge san ret şanşylyp, sopañ i̇etip bos oralyp jürgen istik temirdiñ qarmağyna arpanyñ sary sabany ilese şyğypty. Orazbaq jigitteri älgi jerdi qarpyp qazyp jiberip, arğy jaqtan i̇eki qap taryny suyryp-suyryp tartyp aldy.
Däu Omar tostaq közinen aqqan jas taram-taram bolyp, Orazbaqtyñ aiağyna jyğyla ketti. Özine adam täueldi bolğanyna raqattanyp, läzzat dämin sezgen Orazbaq Däu Omardyñ köz jasyna qaita köñili körkeiip, belindegi qylyşty qynabynan suyryp alyp, tap-tap bergende Däu Omar odan mülde küder üzip, i̇endi Orazbaqtyñ bükir şeşesiniñ kir kimeşeginiñ ūşyn süiip:
– Ainalaiyn Ūltuğan! Toqtat myna balañdy! Seniñ ğana tiliñdi alady, tyñdamasa, i̇emşegiñdi kökke sau! İestisin, aruaqtar, körsin qu Qūdaidyñ şyqqyr közi! – dep i̇etegine oraldy.
Ūltuğan onsyz da kirerge jerdiñ jyrtyğyn tappai añyrap tūrğan:
– Mende Orazbaq degen bala joq. Ondai balany men tuğan joqpyn. Tusam – aq sütim atsyn! Bezdim! Bezdim! Bezdim! – dep üş qaitalap, äjim-äjim aş betine tyrnaq salyp, oryp-oryp jiberdi. Qara qan, käri adamnyñ qai jağynan jetisip tabylğany belgisiz, şapşyp ala jöneldi.
– Osynyñ bärin istetip otyrğan anau Tūrar, – dep bajyldağan Däu Omar közin jūmyp tūryp, äiteuir Taşkent jaqty meñzedi. – İestimisiñ, Ahat, i̇estimisiñ, Üsip! Baiağyda meniñ äkem Rysqūldy jalğyz tastap, qarailaspai qoiğan dep bizge istegen qysastyğy Tūrardyñ būl. İei, Ahat, sen i̇emes pe i̇eñ sony Almatydan alyp qaşyp, böltirigin jelkesinen tistelep alyp qaşqan käri arlandai Merkege äkelip jetkizgen? İendi mine, Orazbaq mañqanyñ qolymen ot kösep, artymyzğa istik temir piskiletip qoiğany. Biraq ta... – dep Däu Omar qolymen jer tirep, üş ūmtylyp baryp, jyğylyp jatqan jerinen ūşyp tūrdy. – Biraq ta, bälem, kör de tūr. Omar da qarap qalmas. Op-oñai jan berispes!
Omardyñ būl uädesinde i̇edäuir qauip jatqanyn köñili mas Orazbaq i̇elegen joq. Pisikşilikke i̇eki-üş apta qalğanda, aşarşylyqtyñ obyr kömeiine i̇eñ aldymen öz tuysqandaryn laqtyryp tastap, Orazbaq kelesi auylğa – Kemerbastau jaqqa qarai bet aldy. Orazbaq kele jatyr dese, jylauyq bala jylağanyn qūia qūiatyn zaman şaryqtady.
– Būl az äulettiñ berekesin baiağyda äkeñ Rysqūl şaiqap i̇edi, qalğanyna sen qadaldyñ ba, Tūrar?! – dep, Däu Omar qaita omalyp otyra ketken. Bar bitirgen äreketi – qu tili i̇edi. Tiliniñ uyn aidaladağy Tūrarğa tökti-ai kelip.
Omarmen aitysyp, i̇e, olai i̇emes, bylai dep jatuğa Ahat äbden qaljyrap, söz aituğa auyrsynyp, myna düniege samarqau ğana syqsiiä qarap, i̇endi ne bolsa – o bolsyn dep, sansyrap qalğan. Aqyry Däu Omardyñ oibaiy jüikesin jüdetken soñ:
– Äi, Omar, qoisañşy, jarqynym! – dep keudesi syr-syr i̇etip, sözi i̇estiler-i̇estilmes. – Orazbaqty aidap salğan Tūrar i̇emes, özimiz ğoi. Sony da bilmei otyrsyñ ba?
– İe, biz ne jazyppyz ol it mañqağa?
– Äne, sol mañqalyğy ony aiuan i̇etip jibergen. Mūrnyna samal tüsip auyrğanda ağaiyn bolyp qol ūşyn bermedik. Adam i̇eken dep iltifatqa almadyq. Bary-joğy bizge baiqalmai keldi. Äkesi Moldabekke Izbaişany qosyp, Orazbaqty şeşesi Ūltuğan i̇ekeuin aidalağa qaldyrğandai boldyq. Mūny ol öle-ölgenşe ūmytpaidy.
– Meili, solai-aq bolsyn. Bizden bir bilmestik ketken i̇eken delik. Al bolys sailatyp otyrğan kim? Aituğa auzyñ barmaidy, ä? Öziñniñ süiiktiñ Tūrar. Tūrar bolmasa, Orazbaq şirik kimniñ şikärasy? Kimge kerek ol mañqa it?
Öziniñ Sälik-Sarysynan keiin Kemerbastaudy da jau tigendei şulatyp, i̇eki arba qūrama astyq, i̇eki sauyn siyr, tört-bes qoi-i̇eşki aidap, keşke qarai Orazbaq pen Qyrbas Kornilovkağa qūlağan.
Keşegi Jaskeşu, bügingi Kornilovka Kökirektiñ bazarymen qoñsylas. Bazarğa jaqyn barğanda Qyrbas:
– Oreke, bügingi qarqyn jaman i̇emes. Jinalğan astyq pen maldy hattap, Şymkentke i̇erteñ jöneltemiz. Bügin demalatyn kez boldy. Bizde Qūdaidyñ pendesi. Üiiñe bügin barmai-aq qoi. Şeşeñ aşuly şyğar äli. Käri-qūrtañnyñ sandyraq sözin i̇estip, qūlaq sasytqanşa, oñaşa demalaiyq. Qazaq aulynyñ sözi köp bolady, Oreke. Ony menen jaqsy bilesiz. Orys tamyrlarğa baryp şai-pai işeiik, – dedi.
– Şoşkäniñ i̇etin berip jürmesin bäle bolyp! – dep şoşydy Orazbaq.
– Grişkanyñ marjasy qazaqtyñ şoşqa jemeitinin biledi, – dep qoidy Qyrbas. Işinen: «Myna aşarşylyqta şoşqa tabylsa jersiñ, sorly pūşyq», – dep qoidy.
Grişka būlardy jien jūrty kelgendei jüregi jaryla quanyp qarsy aldy. Būryn zäuirde Kornilovkadan ilude bir ötkende Orazbaqty orystyñ balalary tymağyn közine tüsirip, qūiryğynan teuip, i̇esegin tartyp alyp, kezek-kezek minip, äbden äure i̇etip, äreñ bosatuşy i̇edi. Myna Grişkany körip, i̇e orystyñ da jaqsylary bolady i̇eken ğoi, – dep paiymdady Orazbaq. Äri dese, Grişka:
– O, Orazbah! Seniki bolys bolğan. İakşi, iakşi! – dep arqasynan qaqqanda, Orazbaqtyñ töbesi kökke tirelgendei boldy.
Qyrbas bir qap taryğa üş-tört şyrt-pyrt samogon aldyrdy. Bir qoidy soidyrdy. Orazbaq: «Būl qalai?» – dep i̇edi, «Qam jemeñiz, būl sizdiñ bolys sailanğan qūrmetiñizge, dokumenttiñ bärin özim oqtai qylamyn», – dep Qyrbas sözge keltirmedi.
Sonymen orys poselkasy Kornilovkanyñ qaq törinde jaña bolys tünimen toi toilağan. Onyñ äueli samogon dämin alğany qyzyq boldy. Qyştan jasalğan krujkege qūiylğan samogondy Grişka aldyna qoiğanda, Orazbaq qolqany atqan iısinen sekem alyp, ärirek ysyryp qoiyp i̇edi, Qyrbas pen Grişka i̇eki jaqtan ūlardai şuyldap qūia berdi. Onyñ üstine Grişkanyñ aq bauyrsaqtai kelinşegi Marfa qosyldy. Marfa janyna jaqyndap kelip, aldyna i̇et aralastyrğan kartop jarkop qūia bergende, Orazbaqtyñ sönik közi Marfanyñ tösine tüsip ketip, sönik közden bir şoq jylt i̇ete qalğandai boldy. Şymşyq köz şyt köilektiñ oiyqşa kelgen omyrauynan aq kelinşektiñ i̇eki i̇emşegi i̇eki şoqydai i̇edireiip, tyrsyldap tūr i̇eken. Oğan qosa küilegen sary baitaldai ūrynşaq pa qalai, böksesimen birer ret Orazbaqqa süikenip ötken siiäqty körindi. Bylq i̇etip şyntağyna bökse tigen saiyn, Orazbaqtyñ tūla boiy du-du i̇ete qalatyndy şyğardy. Būryn bastan keşip körmegen bir qiiäli hal. Qyrbas pen Grişkağa köniñkiremei otyr i̇edi, Marfa kelip:
– Alyñyz, bolys. Sizdi qūttyqtaimyz! – dep moinynan aq bilekpen qūşaqtağandai bolyp, bir qolymen auzyna krujkeni tosqanda, Orazbaqtyñ berik däti otqa tosqan bir qasyq sary maidai i̇erip jüre berdi. «Osydan ölsem – ölip keteiin», – dep samogondy tartyp-aq jibergende, äueli dem jetpei tūnşyğyp, i̇eki közi mañdaiynan alysqa atylyp-atylyp ketetindei, şarasynan aunap, alaryp bara jatty. Marfa arqasynan qağyp, basqa krujkemen suyq su jūtqyzğanda baryp jan şaqyryp, jap-jaña kostiumniñ jeñimen köziniñ jasyn sürtip, basyn şaiqap-şaiqap qoidy.
– Minä päle bözädan da äşti mä, käläi? – dedi.
– Boza söz bolyp pa! – dep Qyrbas küldi.
– Üibäi-äi, işimdi örtep ketti! – dep Orazbaq qolymen işin basty.
– İeşteñe i̇etpeidi, qazir jaqsy bolady, – dep Qyrbas pen Grişa külip-külip qūiady. Orazbaq solardyñ külkisine juanady, men ölip qalatyn bolsam, būlar külmes i̇edi ğoi dep. Aitsa-aitqandai, sälden keiin tūla boiy balqyp, qūrys-tyrysy jazylyp, mañdaiy terşip, bir raqat älemine i̇engendei, kädimgidei tirilip, sözge, külkige aralasa bastady. İekinşi krujkeden keiin, Orazbaq auyldağy boza öleñ i̇esine tüsip, «äu!» – dedi. Mailykent bolysynyñ boza jorasynda «äu!» dep än salmaityn, öz janynan bir auyz öleñ şyğarmaityn adam bolmaidy. Orazbaq ta sol «önerden» qūralaqan i̇emes i̇eken, Marfağa köñili qatty qūlap, äuelgi öleñin soğan arnady:
– Kärägim, äinäläiin, äidän äppaq,
Käsiñnan kete älmäimin äinälaqtap.
Ärşindei äskäktägän äk tösiñe,
Bir jämän şigä mä dep täigänaktap, uäääi...
– O, Marfa, būl sizge arnalğan öleñ! – dep qyzyñqyrağan Qyrbas abailamai aityp qalyp i̇edi, Marfa al kep jabyssyn:
– Sözin orysşalap ber, – dep.
Qyrbas orysşalap kele jatyp, «arşyndai asqaqtağan aq tösiñe, bir jaman şyğa ma dep taiğanaqtap» degenin qalai audararyn bilmei qinaldy. Däl audaraiyn dese, älgi «taiğanaqtaityn jaman» Grişka bolmaq. Grişka ony bilse, qyp-qyzyl janjal şyğaiyn dep tūr. Öitkeni Grişka da yqylyq atyp qalğan. Qyrbas kümiljigen saiyn sekem köbeidi. Marfa odan beter qadaldy:
– Men turaly bir jaman söz aitqan ğoi!
– Joq, olai i̇emes, qaita onyñ jaqsy teñeuin audara almai otyrmyn, – dep Qyrbas terledi.
– Jaraidy, Marfa, sizdiñ densaulyğyñyz üşin, bolystyñ sizge arnalğan jaqsy öleñi üşin! – dep Qyrbas tağy bir-birden aldyrdy.
İendi Grişka men Marfa qosylyp orysşa mūñdy, soñyrasyz sozylma änge basty. Marfa bir qolymen Grişany, bir qolymen Orazbaqty qūşaqtap, alaulağan jüzin i̇ekeuine kezek-kezek būryp, solyqtap qoiyp, ändi soza berdi. Ömiri äiel balasy büitip aimalap körmegen Orazbaq otqa qanatyn qaryğan jyndy köbelek qūsap, örtenip kete jazdady. Mūrnynyñ pūşyğyn tañğan aq şüberektiñ qisaiyp ketkenin de ūmytyp, Marfağa qarap äukesi salbyrap, Qūdai ūrdy da qaldy. Äieldi özi de qūşaqtap, kädimgidei oqyrana bastady. Bağyna qarai, Grişka basy keudesine salbyrap, qyljiyp qalğan i̇eken. Orazbaqtyñ soraqylyğyn sezgen joq. Sezse, balanyñ basyndai jūdyryğymen bir ūrsa, Orazbaqtyñ miy pūşyq mūrnynan atyp şyğar i̇edi, Qyrbas ta oryndyqtyñ bir jağyna qisaia bastapty. Orazbaq Marfany imenbei qūşaqtap, alqyzyl şiedei börtip tūrğan i̇ernine auzyn taqai bergende, i̇edenge tyrañ i̇ete qaldy. Äluetti dülei qatyn i̇eken, bir būlqynğanda-aq bolysty böksesimen ūşyryp tüsirdi de, i̇esikti aşyp, auyzğy üige atyp şyqty. Mūny özinşe jaqsylyqqa joryğan Orazbaq i̇eñbektep jürip, ornynan köterilip, «meni oñaşağa şaqyrğany ğoi» dep Marfanyñ soñynan auyz üige tältirektep şyqty. Türtinektep jürip qolyn qiiär tūzdağan kespekke tyğyp aldy. Aşylyp qalğan syrtqy i̇esikten samal soğyp, Orazbaqty aulağa şaqyrğandai aimalady. Orazbaq tabaldyryqqa sürinip ketip, basymen jer süze qūlap tüsip, boiyn äreñ jiyp alyp qarasa, jūldyzdar jymyñdap, ai tolyqsyp tūr i̇eken.
– Märpä, ä, Märpä, – dedi Orazbaq qyryldap.
Marfa ün qatpady.
Orazbaq dualdy sipalap, üidiñ syrtqy irgesin jağalap jürip kele jatyp, aldynan ağarañdağan birdeñeni közi şaldy. Quanyp ketip, jüregi tars-tars soqty. «Meni kütip jatqan Marfa bolar» dep i̇eñkeiip, qolymen sipalai berip i̇edi, bylq i̇ete qaldy. Qoldy qattyraq batyrğanda, älgi jatqan qors i̇etip, atyp tūryp, şyñğyryp-şyñğyryp jiberip, tūqşyñdap tūra qaşty.
– Būl äkeñniñ... Märpä mä, älde şoşkä mä? – dep Orazbaq añtarylyp tūryp-tūryp: – Toqtä! – dedi. Aldynan, köşe jaqtan Marfa qylymsyp, qylañ bergendei körindi. Orazbaqty jelik qysty.
– Märpä, äi Märpä, sen jäksi märjä, – dep köşege şyqty. General Çerniäev jürip ötkeli beri jasap kele jatqan zipa terekterdiñ japyraqtary suyldap, aryqtan su syldyrady.
– Märpäjän, toktä, men Oräzbäk bölis, sägän ne kerek, bärin jäsäi älämin, – dep Orazbaq suyldağan, şuyldağan japyraqtarğa qarap i̇edi, aspannan tağy da jymyñdağan jūldyzdar, tağy da tolyqsyğan ai körindi. Köşeniñ bas jağynan qylymsyp, qylañdap Marfa köringendei boldy.
– Märpä, töktä, men Oräzbek bölis... – Orazbaq älgi i̇eleske qarai i̇entelei tüsti. Dauyl şaiqağan qaiyqtai köşeniñ o betine bir, bū betine bir yğyp ketip, señdei soğylyp kele jatqan Orazbaq Kornilovkanyñ bükil it bitkenin şuyldatty. Nebir alypsoq, apaitös töbetter bolysty jan-jağynan qamalap jügirgenmen, bassaluğa batpai, janamalap sybap keledi. Masty it qappaidy degen sol bolsa kerek. Äri dese, batyrğa da jan kerek, mas ta bolsa, Orazbaq belinde salañdağan qylyşty qynabynan suyryp alyp, jan-jağynan qamalağan «jaudy» sol qylyşpen jasqap keledi. İt bitken jabyla şabalanğan soñ, Kornilovkanyñ tūrğyndary tün işinde ūiqylarynan ūianyp, terezelerinen baspalap qarap, keibiri aiağyna qoñyltaiaq pima sūğa salyp, qosauyzyn qosa ala-mala, aulağa şyğyp, saqtyqta qorlyq joq, – dep aspanğa qarai tars-tars myltyq atyp, ūry-qaryğa ses qylady. «Aş kirgizdar maldy ūrlap ketpesin!» – dep, qoralarynyñ qūlpyn baryp tekseredi. Kornilovkanyñ tūrğyndary äueli hristosqa, onan keiin qosauyzğa syiynady. Al «aş kirgizdar» tūrmaq, sol «aş kirgizdardyñ» bolysy Orazbaqtyñ özinde de qosauyz joq. Qūs myltyğy Grişkanyñ üiinde qalyp qoiğan. Belindegi qylyş qynaby – aiağyna oralğy. Ol Marfany izdep keledi. Külli älemniñ iti şulap, bütin düniedegi qosauyzdar tarsyldasa da ol i̇endi i̇eşbir tosqauylğa qaramai, Marfağa ūmtyldy. Al Marfa anda-sanda i̇eles berip, köşeniñ bas jağynan qylmañdap tūrğandai körinedi...
Tañerteñ. Kökirektiñ jeksenbi bazaryna ağylğan jūrt aryqtyñ jağasynda sūlap jatqan adamdy körip:
– İe, bişara, bū da aştan ölgen-au,–dep qalğan. Äldekimder janyna jaqyndap baryp, jüzin jappaq bolğanda mas bolyp jatqanyn bilip qalyp:
– Oibai, mynau jaña bolys qoi! – degen.
İendi odan jūrt qaşqaqtai bastağan. Orazbaqtyñ qasynan ketpei, onyñ auzyn bağyp, qūsyğyn jalap, jalpañdap otyrğan jetim ala küşik qana i̇edi. Mūny körgen Sauytbek aqyn:
Bolysy bizdiñ i̇eldiñ qara pūşyq,
Jüredi jūrtty tonap, araq işip,
Keşegi Kökirektiñ bazarynda,
Qūsyğyn jalap otyr ala küşik. –
dep suyryp salğanda, būl öleñ lezde şartarapqa ūşty da ketti. Al būrynğy bolystar, bailar äuleti onyñ öñin özgertip, özderine tiımdi i̇etip, myna pişinde taratty:
Bolysy bolşeviktiñ qara pūşyq,
İeldi tonap, jüredi araq işip...
Keşegi Kökirektiñ bazarynda,
Qūsyğyn jalap otyr ala küşik...
VI
Adamnyñ jeter jeri – jetpis-seksen,
Sodan keiin bolarsyñ jermen-jeksen... –
dep baiağyda Ahat dombyrağa qosylyp osylai jyrlauşy i̇edi. Ol kezde oğan jetpis-seksen alys siiäqty körinetin. Jetpis-seksenge jetu de qiyn siiäqty i̇edi. Adam baiğūstyñ ömiri tym kirpiiäz, adam şinjäu. Onyñ ömirine tua sala toqsan toğyz bäle tönedi. Tirlikke keluiñ bir-aq ret, al öle saludyñ joldary san tarau. Sälik-Sarynyñ talai näresteleri bir jasqa tolar-tolmasta şetineidi. Qara şeşek degen jau bar. Odan aman ötseñ, qyzylşa, qyzamyq, kökjötel degen tajaldar tağy jol tosyp tūrady. Däriger joq, täuip i̇eminiñ säti keide tüsedi, keide tüspeidi. Näreste auruynan aman ötseñ, i̇eresekterdiñ qyzylköz qyrsyq jauy, sirä, süzek şyğar. Süzek dese süzek. Süzekten süzilip tiri qalatyndar sirek qoi. Auru ataulynyñ bärine boi bermei şyqqan jany siri bolsañ da, aşarşylyqtyñ şeñgeline tüsseñ oñbassyñ. Jer silkinip, topan su qaptasa da aldymen ketetin adam. Naizağai oinap, jai tüsse de tajal. Adamğa adamnyñ qysastyğy da tolyp jatyr. Jerdiñ üsti tarlyq qylğandai, birin-biri orğa iterisip jatatyny bolady.
Ne kerek, adam şirkinniñ ömirine qauip köp. Ahattyñ tatar tūzy, körer jaryğy bar i̇eken, mine, seksenge de jetken. Seksendegi aş adamnyñ ūiqysy – öli men tiriniñ arasyndai sarsañ sandyraq. Sondai berekesiz ūiqyny tün işinde äldekim tereze toqyldatyp būzğan. Ornynan tūryp, iyğyna tozğan jün şekpen jamylyp, aiağyna qoñyltaiaq kebis sūğa salyp, terezeden syğalap:
– Būl kim? – degen.
– Men – Omarmyn, i̇esik aş, jūmys bar.
– Jeti tünde ne jūmys? – dep Ahat i̇esikke bettegen.
– Osy bir Qūdai qarğap qoiğan az auyldyñ piri siiäqty bolyp ketken jaqsy ağa i̇ediñ, sağan aitpauğa dätim şydamady, öziñmen qoştasqaly keldim, Ahat! – dep Däu Omar bosağağa otyra ketti.
– Ne dep tūrsyñ, Omar jaryğym? Qoştasqanyñ ne? – Ahat qūlağyn qolymen qalqalap, tissiz i̇erni bürisip, iegi dir-dir i̇etti.
– Ädilet izdeimin. Qoqan jağynan İergeş degen i̇er şyğyp, kedeilerdiñ kegin joqtap, tu köteripti. Soğan baryp qosylamyn. Mūnda jürip, Orazbaqtyñ qorlyğyn körgenimşe, ädilet üşin alysyp ölgenim artyq.
Ahattyñ qos iyğy bülk-bülk i̇etti.
– Myna Alataudan äri assam, İergeştiñ qolyna qosylamyn. Kedeidiñ ökimeti dep keñirdegimdi sozyp, öñeşimdi jyrtyp, qūr bosqa dalaqtap jürippin. Jarylqady, meldektep boldyq. İendi raqmet. Men İergeşke i̇erdim.
Däu Omar Ahat ağasymen qoştasyp i̇emes, aryzdasqan tärizdi.
– Qu tirşilikte anau dedik, mynau dedik. Artyq auyz söz aitsam, äldeqalai tilim tiıp ketse, keşir, Aha!
– Jas i̇emessiñ, paiğambar jasynan asyp kettiñ. Qaida barasyñ i̇endi? Baiağyda Talğar taudan osy Tülkibasqa jetuge zaryğyp i̇ediñ ğoi, i̇endi qaida sandalasyñ tağy da? – dep Ahat yñyrsi söilep, yqylas bermedi.
– Orazbaqqa täueldi bolyp, sonyñ tepkisin körgenşe, aulaqta jürip ölgen artyq. Būl bäribir kün körsetpeidi. Myna balamdy da ala ketemin. Bizdiñ qaida ketkenimizdi öziñnen basqa i̇eşkim bilmei-aq qoisyn. İendi qaityp körisemiz be, körispeimiz be, Allanyñ isi. Sen de ūzatylatyn qyzdai syzylyp otyrsyñ. Meniñ jolym – neğaibyl. Būl it tirşilikte körise almasaq, şyn düniede körisuge jazsyn Jasağan.
Däu Omar aruaqtai aq şaldy bauyryna qysty. Qanşa duaipat, ardyn-gürdiñ aiqaişyl, qodarşalau bolsa da, tuysqan şirkin qiyn i̇eken, Ahat Omardy qimai, onyñ keñ qūşağynan şyqqysy kelmei, aş kenedei jabysyp qaldy. Azban i̇erkektiñ qolañsa iısi qañsyq keñsirigin jaryp jibere jazdasa da, jatyrqamai qaita isingendei, bauyrlastyq, Uialastyq sezimi ūianyp, solqyldap tūryp jylady. Baiağyda Almatynyñ kök qaqpaly türmesiniñ aldynda Rysqūlmen osylai qauyşyp qoştasqany i̇esine tüsti. Ol soñğy qauyşu i̇edi. «Mynau da sondai soñğy qūşysu boldy-au», – dep qinaldy.
Omar da pende, ol da jasyp, kirpigi jasqa şylanyp, atasyn arqasynan sipalap jatyp, qūşağynan äreñ ajyratty.
– Jaman da bolsa, keliniñiz ğoi, qatynym qalyp barady. İeger aştan öler bolsa, şamañ kelse, imanyn üiire sal. Al osy jyldyñ jüzinde menen bir habar bolmasa, öle-ölgeniñşe mağan da anda-sanda bir mezgil dūğa arnap qoi. Sauaby tiedi, – dedi Omar dausy dirildep. – «Aqyr baidyñ balasy aştan ölgen» degen i̇eken bir beibaq, ata-babamyz Älimbek batyrdyñ zamanynda, kimsiñ – Sälik-Sary i̇edik, i̇endi qyrği tigen torğaidai toz-toz boldyq. Ūşpaqqa şyqqan jalğyz ūl bizge qol ūşyn bermedi, qaiteiik. Älgi Tūrardy aitamyn.
– Tūrarğa tiliñdi tigize körme, jarqynym, – dep Ahat tez qataia qaldy. – Tūrar jalğyz Sälik-Sarynyñ ūly i̇emes, jalpaq halyqtyñ ūly.
Ahattyñ Tūrarğa päruana berilgenine riza bolmai, Däu Omar ün-tünsiz būrylyp, tabaldyryqtan attady.
«Tabaldyryqtan biık tau joq, ağaiynnan artyq jau joq», – dedi işinen Ahat.
* * *
Qazyna üiiniñ i̇esigi şiqyldap aşylyp, şiqyldap jabylatyn bolyp qalypty. «Topşysy qajalğan-au, zavhozğa aityp mailattyryp qūiatyn i̇eken, – dep qoidy Rysqūlov. – Oi, dünie-ai, temir i̇ekeş temir de mai tileidi, adamğa ne daua? Kuşekin ğoi, aştar nege nan sūraidy? – dep aşulanady».
Sol i̇esik būl joly şiqyldamai, yñ-şyñsyz aşylğanyn körip, Rysqūlov tañdanyp qaldy. İesik bir türli qalyqtap aşylyp, işke aiaq-qolynyñ kiseni syldyrap, Rysqūl kirdi. Arturdy qolynan jetektep alypty. Basynda tozyğy jetip, öñi tüsip, qoñyraiğan baiağy aq qalpaq, üstinde i̇eski küpäike, būtynda maqtaly sūr şalbar, aiağynda «raboçii» bäteñke. Saqal-şaşy ösik i̇eken. İyğyndağy qorjyndy tabaldyryqqa tastai berip, mañdaiynyñ terin kürektei qolymen sürtip tastap, bosağağa jüresinen otyra ketti.
– Joğary şyq, köke, joğary şyq, – dep Rysqūlov ary-beri qalbalaqtap qalyp i̇edi, Rysqūl tyrp i̇etpesten bosağada otyra berdi.
– Artur bolmasa, taba almaityn i̇ekenmin. Taşkent degen bizdiñ Ürkit pen Bodoibodan da ülken ğoi, kim bilipti, – dep qoidy Rysqūl nemqūrailylau söilep. Sağynğan syñai tanytqan joq. Qūşağyn aiqara aşyp, tūra ūmtylar i̇emes.
– Jäi, äşeiin, Artur aitty: sen orystan kelinşek aldy dep. Jäi, äşeiin qūtty bolsyn aitaiyn degenim ğoi. Qūs qūtty bolsyn, Tūrar. İeşteñege äure bolmai-aq qoi.
– Myna kiseniñ ne, köke? Seni sottağan patşa ökimeti aldaqaşan qūlap i̇edi ğoi. Seniñ qol-aiağyñnan kisendi äli almağany nesi? – dep Rysqūlov älgi lağynet atqyr şynjyrdy qolymen būrap üzip tastardai tūra ūmtylyp i̇edi, jiligine qorğasyn qūiyp qoiğandai qozğala almady.
– Kisen deisiñ be, Tūrar. İe, būl üirenşikti närse ğoi. On i̇eki müşeniñ birindei bolyp siñisip ketken i̇eski dos qoi būl. Neğylasyñ, – dep Rysqūl uaiym-qaiğysyz, nemketti aita saldy.
– İe, söitip baiağy türme bastyq Prihodkonyñ qyzyn aldym de. Jön-jön. İekeuiñ kişkentai künderiñde birge kitap oqyp otyruşy i̇ediñder... Myna birdeñeni Izbaişa şeşeñ berip jiberip i̇edi, auyldyñ dämi ğoi, – dep Rysqūl kisendeuli qolymen qorjyndy jyljytyp qoidy. – Aitpaqşy, Tüimetaidy Merkedegi Botpaidyñ bir tentegine küieuge berdik. Men Sibirge ketkende apyl-tapyl aiağy i̇endi şyqqan bala i̇edi, i̇endi küieuge şyqty, o Qūdanyñ qūdireti. Qyz saitan degen so da.
Rysqūlov äkesine jaqyndai almai, jaqyndaiyn dese aiağy jyljymai, i̇eki adym jerde tūryp i̇egilip bir, i̇ezilip bir jylady-au: «Biz de basymyz qūralyp, baiağydai şüiirkelesip, Talğardağy jer kepeniñ işinde otyrğandağydai birge bolatyn boldyq-au. Qairan kökem meniñ, ne körmedi seniñ myna buryl basyñ! İendi bir adam raqat ömirge laiyq bolsa, sen laiyqtysyñ, köke. Bükil ömir boiy körgen mihnat-beinetiñniñ bar zeineti i̇endi qaitady, köke. İendi bir-birimizden ajyramaimyz», – degen tätti, raqat sezimmen köñili jibip, Rysqūlovtyñ közinen jyljyp qana jyly jas aqty.
Bireu aqyryn türtkendei boldy. Közin aşyp alsa, Nataşa i̇eken. Qolynda aq bätes oramaly bar, mūnyñ betin sürtip otyr.
–Tüsiñde jyladyñ ğoi, ne boldy? – dedi Nataşa üstine töne tüsip, betin, şaşyn sipalap.
– Üige äkem men Artur keldi, – dedi Rysqūlov ökinişti ünmen. Älginiñ bäri tüs bolğanyna birtürli äldekim aldap ketkendei köñili jüdep-aq qaldy.
– İekeuin de sağynğansyñ ğoi. Men bäle bolyp kirdim-au osy üige. Bala qaida joğalyp ketti?
– Rysqūlmen birge qol ūstasyp jürgenine qarağanda, ölip qalmasa neğylsyn, – dep kürsindi Rysqūlov.
– Qoi, kelip qalar, sen uaiymşyl i̇emes i̇ediñ ğoi, Tūrar, – dep kelinşegi onyñ qalyñ şaşyna süirik appaq sausaqtaryn äreñ süñgitip, aimalai berdi. – Öziñ de tym jūmysbasty bop kettiñ ğoi. Jöndep izdeu saldyrsañ i̇edi. Militsiiä da jalqau ğoi, keide mūrnynyñ astynda bolyp jatqan soiqandy körmeidi.
Ögem, Şymğan taularynan syzylyp tañ atyp kele jatty. Rysqūlov tösekten tūryp, juynyp, kiınuge bettedi.
«Tañ atpai jatyp, mūnysy nesi? – dep tösekte jatqan kelinşegi qabağyn kirjitti. – Biraq būl bolşevikter jūmysqa östip berilmese ökimetti ūstap tūra ala ma? Al äsirese bizdiñ Tūrar bala kezinen-aq beinetqor ğoi. Tañnyñ bozalasynan tūryp, türmeniñ aulasyn sypyryp jürmeuşi me i̇edi. Oilap tūrsañ, bizdiñ papamyzdy būl bolşevikterdiñ atyp jiberetinindei bar i̇eken ğoi. İendi Arkaşa sorlyny atyp jiberedi. Äkemizdi öltirdi, i̇endi atamdy öltirse... sūmdyq-ai. Mūny Tūrarğa qalai aitamyn? Būl qūtqara alar i̇edi. Biraq dini qatty ğoi. Meni süigeni ras bolsa, köner de».
– Tūrar, milyi, älden qaida barasyñ? Şaiyñdy işseñşi. Men qazir tūraiyn.
– Nataşenka, äure bolma, özim-aq primus qūia salamyn, – dep Rysqūlov dälizge şyğyp ketti.
«Būl qyzyl komissarlar sonau köseminen bastap, bäri ot pen sudan ötken. Qara jūmysqa aralasudan arlanbaidy. Al bylai qarasañ, qaradan şyqqan demessiñ. Aristokrattyq sipattan da qūralaqan i̇emes», – dep Nataşa temir tösekti syqyrlata bir aunap tüsti.
– Men seni äzir ülde men büldege orai almaimyn. Men taqyl-tūqyl tūrmystyñ adamymyn. Al sen ömiri tūrmystan tarlyq körmegen jansyñ. Ökinip jürmeisiñ be? – degen Tūrar.
– Süigeniñe qosylsañ, laşyqtyñ özi peiiş, – degen Nataşa.
Ärine, solai. Süigeniñe qosylmasañ, altynmen aptap, kümispen küptegen, inju-marjanmen baptap, lağyl-gauharmen qaptağan patşa sarailarynda da qanşama qasiret bar.
Süigeniñe qosylsañ, qatyqsyz qara sudyñ özi şeker men bal. Süimei alğan sūludan, süiip alğan sumūryn artyq degen.
Bäri ras.
Biraq i̇eñ asyl maqaldyñ özine de ömirdiñ i̇endiretin tüzetpeleri bolady.
Tūrar men Nataşa ä degende-aq sol tüzetpelerte, oilamağan kedergilerge kezdesti.
Äueli jetim bala joğalyp ketti. Rysqūlovtyñ izdetpegen jeri qalmady. Militsiiä şarlamağan quys joq. Biraq Türkistan teñiziniñ tolqynynan ineniñ jasuyndai şöpşekti qalai izdep tabarsyñ?
Rysqūlov özin kinälady: «balağa äkeñ men şeşeñ tiri i̇eken dep nesi bar? Sol qiiälmen äkesi men şeşesin izdep ketpese neğylsyn».
Nataşa da özin kinälady: «būl üige men kelmesem, bala qaşyp ketpes i̇edi».
Jetim bala i̇ekeuiniñ kökiregine de tiken bolyp qadalyp, jürekterin syzdatty da qoidy.
İendi kelip, oida joqta sol jaranyñ üstine Arkaşanyñ janjaly jamaldy.
Arkadii Prihodko – Merkedegi halyq qozğalysyn tūnşyqtyrğan, qasietti Merke topyrağyn qanğa böktirgen qandyqol, qatygez jau. Türkistan general-gubernatory Kuropatkinniñ tūsynda rotmistrden polkovnik şenine deiin köterilip, 1916 jyly Merke qazaqtaryn qyrğany üşin qasietti Georgii kresine ie bolğan.
Tulağan Türkistandy qaitadan noqtalamaq bolyp Kerenskii Orta Aziiäğa general Koroviçenko bastağan äsker jiberip i̇edi, qiiüy ketken ker dünie qalpyna qaityp kelmedi. Koroviçenko Türkistanğa general-gubernator bola almady.
Polkovnik Arkadii Prihodko general Koroviçenko qyrğynyna belsene qatysyp, on jetinşi jyldyñ qyrküieginde Taşkent köterilisşileriniñ qanyn tağy tökti. Koroviçenko omaqasa qūlap, moiny astyna qaiyrylğan soñ, qaşyp-pysyp, birşama uaqyt közden tasa boldy.
Düniede Arkadii Prihodko degen ofitser bolğany, talai türkistandyqtardyñ qany sonyñ qolymen tögilgeni ūmytylyñqyrap bara jatqan kezde, sol kişi Prihodko jalğannyñ jaryğyna qaita şyqty.
Türkistandağy Keñes ükimetiniñ soğys komissary Osipov opasyzdyqpen bülik şyğaryp, Taşkentte on tört komissardy aldap qolğa tüsirip, atyp jibergen şaqta, sol usoiqynyñ beldi qolşoqparlarynyñ biri Arkadii Prihodko boldy.
İeki künge juyq sozylğan soğystan soñ, Osipov bolşevikterden qaşyp qūtyldy da, Prihodko qolğa tüsti.
Osipovtyñ osqyrynyp jürgeni – TVO-nyñ küşi i̇edi (Turkestanskaia voennaia organizatsiiä). TVO basynda baiağy käri general Kondratoviç qalqaiyp tūrğan. Al şyn mäninde TVO-ny quyrşaqtai oinatyp otyrğan ağylşyndar, qala berse amerikandyqtar, būrynğy qūlağan ökimettiñ ökilderi, jergilikti bailar men dinbasylary i̇edi. Olardyñ oi-armany boiynşa TVO Osipovtyñ qolymen Türkistanda Keñes ökimetin qūlatyp, burjuaziiälyq jaña ökimet qūrmaq-tyn. Ol ökimettiñ tizginin Ūlybritaniiä ūstap otyrmaq i̇edi. Ündistandy, İrandy, Auğanstandy öz yqpalyna qaratyp, külli Şyğystyñ bailyğyn maily jilikşe soryp jatqan käri arystan köpten beri Türkistannyñ jyly-jūmsağyna da qorqau tūmsyğyn saludy armandağan ğoi. Polkovnik Arkadii Prihodko sol qorqau qūlqynnyñ qūraly da, qūrbany da i̇edi ğoi. İendi ölim jazasyn kütip, türmede otyrğan.
* * *
Taşkent aspany küñirenip baryp, kütir-kütir i̇ete qaldy da, bir sätke dala da, üidiñ işi de appaq bolyp ketti. Jūmystan qaityp, iñir şaiyn işip otyrğan Tūrar men Nataşa i̇ekeuiniñ arasynda lapyldap ot janğandai boldy da, qas qağym sät sol qūdiretti jaryqtan i̇ekeuiniñ de közderi qaryğyp, birin-biri būldyr mūnardan äreñ kördi.
Rysqūlovqa as daiyndap, üidiñ işin kütip-bağuşy Mūhsina kempir köne qamzolynyñ omyrauyn qymtai ūstap:
– Bismillia, bismillia! Läi-liaha-illialahu! – dep üni şyğyñqyrap ketti.
Orasan naizağai oiqastap ötip, artynşa terezeni sabalap, nöser tögip jüre berdi.
Rysqūlov işip otyrğan şaiyn qūia salyp, terezege baryp jauynğa süisine qarady.
– Jaua tüs! Jaua tüs, jaryqtyq! – dedi quanğannan alaqandaryn bir-birine ysqylap.
Türkistan aimağyna dym tambai qoiğanyna qatarynan üş jaz ötken. Sonyñ zardabynan i̇el ğalamat aşarşylyqqa ūşyrap, aştyq näubet töngen. Mūny dinbasylar bolşevikterte jauyp:
– Aqyrzaman! – dep baibalamdasyp, jau jağadan alğanda, böri bolyp i̇etekke jarmasyp jatqan.
– İendi i̇egin bolady, i̇el pisikşilikke jetse i̇eken tezirek, – dedi Rysqūlov terezeni sabalağan jañbyrğa jalbarynğandai keiipte.
Dastarqan basyna Rysqūlov közi şoqtai jainap, betinde nūr oinap, quana-quana oraldy. Biraq Nataşa kerisinşe jabyğyñqy i̇edi. Sony lezde baiqağan Rysqūlov bäiek bolyp:
– Nataşa, auyryp otyrğannan sausyñ ba? – dep tiksinip qaldy.
– Joq, Tūrar, – dedi Nataşa mūñly ünmen. – Men sağan bir jaisyz habar aituğa bata almai otyr i̇edim.
– Ol ne? – dep Rysqūlov qolyndağy pialany dastarqanğa qūia berdi. «Arturdyñ ölgenin aitatyn şyğar», – dedi lezde işine şoq tüskendei şoşynyp.
Nataşa aq şäii oramalmen mūrnyn tartyp, közin sürtti. Birşama tyğylyp, bulyğyp otyryp, aqyry til qatty.
– Osy uaqytqa deiin sen mağan, men sağan Arkaşa turaly bir auyz söz aitqan i̇emespiz. Biraq sen ony mülde ūmytyp ketuiñ mümkin i̇emes... Älde ūmyttyñ ba?
Rysqūlov boiyn jinap alyp, şabuylğa atylardai, tez sūstandy. Ol şynynda da Arkaşa Prihodkony ūmytyp ketken siiäqty i̇edi. Arkaşa Prihodko düniedegi i̇eñ äsem äiel Nataşanyñ böle atasy i̇ekeni i̇esine i̇endi tüsken siiäqty. «Sonda būl qalai?» – dep, mastyqtan jaña aiyğyp, mas kezinde istegen qylyqtaryn i̇esine tüsire almai qinalyp otyrğan adamnyñ keipi bar jüzinde.
– İä, iä, Arkaşa... Ärine, bilem...
– Bilseñ, sol Arkaşa qazir seniñ tūtqynyñ, – dedi Nataşa i̇endi küirektigin qoiyp, i̇eñsesin tüzep, dauysy nyqtau şyğyp.
– Qalaişa?!
– Iri-iri ister arasynda, ondai ūsaq-tüiek seniñ köziñe iline bermeui de mümkin, – dedi Nataşa kürsinip alyp, jäudiregen kökpeñbek közderin jalt i̇etkizip bir qarap. – Öletin bala körge jügiredi dep, sorly Arkadii äneu jolğy Osipovtyñ oiranyna qatysyp, qolğa tüsipti. Mümkin, qatyspağan da şyğar, jala şyğar, bilmeimin. Qazir türmede otyr i̇eken, ölim jazasyna kesiletin qauip bar deidi. Tūrar, janym, qūtqara gör Arkadiidi. Qalai dese de, meniñ bauyrym ğoi ol!
Nataşa, älgide jarq-jarq i̇etip köz qaryqtyrğan naizağaidai lapyldap tūra kelip, küieuin moinynan qūşaqtap, bet-auzynan süiip-süiip aldy.
Rysqūlov ğajap bir hal keşti.
Būryn Nataşağa qaşan da, tipti sonau būldyrap qalğan bala kezden yntyq i̇edi. Bala kezden qalai süiedi? Jas bala äiel zatyn süiü degendi tüsine qūia ma? Bala baiğūs süiü degendi tüsinbeidi, äldebir qūdirettiñ küşimen sezedi. Äitpese on jasqa jetpei jatyp Beatriçege qūlai ğaşyq bolğan Dante süiü degendi tüsindi deisiz be? Sol şamalas säbi şağynda Lermontov süiü degendi aqylmen tüsindi deisiz be? Älde būl ğajaiyp sezim ūly aqyndarğa ğana tän şyğar?
Al Rysqūlov aqyn i̇emes qoi. Ol ras, aqyn i̇emes. Öleñ jazbağan. Biraq jaqsy jyrdy, jaqsy muzykany qūlai süietin minezi bar. Köbinese kökiregimen ünsiz än salyp otyratyny bolady. Ünsiz öleñ şyğaryp otyratyny bolady. Pianinony, dombyra men mandolinany şeber tarta alady. İeger zaman ony qaqpailap küreskerlik jolğa salmasa, Rysqūlov mümkin ne muzykant, ne jazuşy bolar i̇edi.
Memleket qairatkerleriniñ köbisi-aq aqyn bolady da, biraq aqyndyğyn jariiälauğa jasqanşaq keledi. Öitkeni saiasi qairatkerliginen göri, aqyndyğy köptiñ biri ğana bolyp qaluy mümkin. Köp aqynnyñ biri bolğannan göri, saiasi maidanda iri şyqqannyñ özi artyq ta. Aqyndyq degen jaryqtyqtyñ i̇eki ūşpağy bar: biri – ūlylyq, biri – masqaralyq. Ūly bola almağan aqyn masqara bolady. Köp aqyldy adamdardyñ öz aqyndyğyn jasyratyny sondyqtan.
Kişkentaiynan yntyq bolğan qyzy qazir adamnan göri, suretke köbirek ūqsaidy. Nataşa qazir oğan Rembrandttyñ Saskiiäsyna ūqsap köringen. Surettegi sūluğa qyzyğuğa bolady, süisinip, tañdai qağyp, sūqtanuğa bolady. Biraq ğaşyqtyq tiri janğa arnalğan.
Nöser basylğan. Aspandağy būlttar soğystan soñ sirep qalğan qoldai är-är jerden seldirep körinedi. Batqan künniñ qyzyly şalğan seldir-seldir būlttar qaljyrap, qansyrap tūrğan tärizdi.
Terezeden köz alyp, aldynda otyrğan Nataşağa qarap, Rysqūlov:
– Qinama, Nataşenka, Arkaşany qūtqaru qolymnan kelmeidi. Kelgen künde de men ondai iske bara almaimyn, – dedi.
Nataşa tiri adamnan göri, körkem suretke köbirek ūqsai tüsti.
«Saskiiä», – dedi işinen Rysqūlov.
– Meni şyn süigeniñ ras bolsa, barasyñ, – dedi Saskiiänyñ suretine til bitip. – Ony qūtqaryp jiberu seniñ qolyñnan keledi. Qūtqar. Milyi, aiağyña jyğylaiyn.
Rysqūlov qiynnan qiyn hal keşti. Şai işkende jipsimegen jazyq mañdaiy, qazir terşip ketti. Baiağyda Samarğa oqu izdep baryp, institutke tüse almai, sandalyp jürgende joldas bolğan Aqmar aitqan «Ğaliiäbanu» i̇esine tüsti:
Aq atlasym jitmädä,
Kömeş qaişym ūtmädä
Un beş iaştan ğaşyq bulyp.
Ğaliiäbanu, sūluym, irkem,
Hodaem nasib itmädä.
Ğaliiäbanuynan aiyrylyp, qanaty qaiyrylğan Halildiñ zary: aq atlasy jetpegen, kümis qaişysy ötpegen, on bes jastan ğaşyq bolğan Ğaliiä sūludy Qūdaiym näsip i̇etpegen.
Däl qazir aspan men jerdiñ arasyn kernep, dünielik sūraq tūr; ne käzzap jau Arkaşany qūtqarasyñ, ne bala jastan qūlap süigen Nataşadan aiyrylasyñ.
– Tūrar, milyi, nege ündemeisiñ? Meni süigeniñ, meni syilağanyñ şyn bolmady, jai söz boldy ğoi. Özime de obal joq, sen kütpegen jerden özim kelip i̇etegiñnen ūstadym. Qaidan bileiin, qyzmettiñ qūly i̇ekeniñdi. Menen göri, bizdiñ mahabbatymyzdan göri, sağan qyzmet qymbat. Ärine, titteiinen ūlyqtardan qorlyq körgen adam özi de ūlyq bolğysy keledi. Sol maqsat jolynda ol bärin de qūrban i̇etedi. Osyny da bilmedim-au, men baiğūs...
Sūlu suret sūrapyl sözder aitty. Rysqūlovtyñ jüregine tiken qadaldy.
– Qoi, Nataşa, ne dep kettiñ? Men qyzmettiñ qūly i̇emes, halyqtyñ qūlymyn. Al Arkadii Prihodko bolatyn bolsa, halyqtyñ qas jauy. Ol küni keşe, odan būryn da halyqtyñ qanyn tökken. İeger men oğan ara tüsip, sottan aman alyp qalsam, i̇eki düniede de oñbaimyn. Onda jer betinde menen qarabet adam joq. Onda meni ölgenderdiñ de, tirilerdiñ de qarğysy atady. Basqa ne tileseñ de – tile, biraq būl tilegiñe men bara almaimyn. Tipti TürkTsİK-tiñ özi äldeqalai Prihodkony aqtap jatsa, men oğan qarsy şyğamyn. Öitkeni Arkadii Prihodkonyñ qylmysyn menen köp biletin adam joq. Solai...
Nataşa – sūlu suret birte-birte öşip, būldyrap, körinbei ketti de, aq polotno ğana qaldy.
Nataşa kädimgi qolmen ūstap, közben köretin, kületin, jylaityn, jüretin, tūratyn tiri jan i̇emes, bir ğajaiyp i̇eles, bir körgen ädemi tüs siiäqty dir-dir i̇etip baryp, mūnar-mūnar sary sağym arasynda būlañdap ketip barady. Nataşa ädemi, ğajaiyp tüs qana siiäqty.
Bir sūñğyla sūraq: «Prihodko tiri bolğannan keñes ökimeti qūlap qalmaidy ğoi? Bosatyp-aq jibermeisiñ be? Ağasyn öltirseñ, bäle qaryndasynyñ jüregine mūz qatyp qalmai ma? Mūz jürekti äieldiñ qasynda qalai jatasyñ?» – dedi.
Iñir qarañğysy men aqşamnyñ arasynda sūñğyla sūraq sūñqyldap, jan-jağynan aş qasqyrdai qamalai tüsti. Rysqūlov aua jetpei alqynyp bara jatyp, bastyrylyp baryp ūianğandai.
– Joq! – dep ornynan tūra berdi.
Äieli mūñaiyp otyryp qaldy.
* * *
Qūdai Tağala bir küni qaraptan qarap otyryp, Ybyraiym paiğambardy şaqyryp aldy da:
– Balañdy qūrbandyqqa şal! – dedi.
Aityp tūrğan Jasağan İeñniñ özi. Odan ötip baryp aryz aityp, qūldyq ūratyn i̇eşkim joq. İeşkim joq.
– Jasağan İem, jalğyz balamdy alğanşa, özimdi al! – demekşi i̇edi Ybyraiym. Biraq aita almady. Tili ikemge kelmei qaldy. Paiğambar da sūñğyla aqyldy adam ğoi: Qūdai Tağalanyñ auyz barmas, oi oralmas qūrbandyqty nege talap i̇etip otyrğanyn tüsindi: qūdirettiñ aitqany bireu, oryndaluy da bireu. Būl rette i̇eki şeşim joq. Jasağannyñ ämiri – jazmyştyñ syzuy. Jazmyştan ozmyş joq.
Ybyraiym bozym balany qolynan jetektep tauğa şyqty. Qadim däuirde būl tau dünieniñ diñgegi i̇edi. Jasağannyñ auylyna i̇eñ jaqyn jer sol. Kün batuğa qūldilap, şyğys qarañ-qūrañ tartyp, älem asty ala-qūla bolyp tūrğan kez i̇edi.
Ybyraiym äulie saqaly selkildep, tūla boiy dir-dir i̇etip jylady, jaryqtyq. Beikünä bala añ-tañ. Taudyñ basyna şyqqanğa quanbai ma i̇eken? Äkesi jylaidy.
– İe, bişara balam, tizerlep otyr, – dedi.
Bala qyzyq körip, tizerlep otyra ketti.
– Köziñdi jūm, baiğūs balam, – dedi.
Bala jasyrynbaq oinap otyrğandai, közin tas qylyp jūmdy.
– Basyñdy joğary köterip, moinyñdy soz balam, – dedi.
– Äkem qazir bir keremet körsetpekşi-au, – dedi bala basyn kegjite berip.
– Qūdaiğa qūldyq ait, balam, – dedi.
Qūdai aspannan bir syilyq tastaityndai körip, bala: «qūldyq, qūldyq», – dep jalbaryndy.
Äkesi beldiktegi qynnan qylpyp tūrğan kezdikti suyryp alyp, balanyñ ülbiregen tamağyn sipap kerip, bauyzdau jerdi izdedi. Balanyñ qytyğy kelip külip jiberdi. Biraq jūmğan közin aşqan joq.
– Qimyldama, balam, – dedi.
Bala äne-mine ğajaiyp kezeñ keletindei, sony ürkitip almaiyn degendei, siresti de qaldy.
Äkesi balanyñ ülbiregen iegin köterip, kezdikti alqymyna taqai bergende aspan qarş i̇etip qaq aiyrylyp, Qūdai Tağala ün qatty:
– Toqtat, Ybyraiym! – dedi. – Balany bosat. Ornyna bir qoşaqan şal!
Rysqūlov Nataşa men Arkaşanyñ arasynda tūryp, osy bir qadim zaman oqiğasyn i̇eske aldy.
Arkaşany bosatyp jiberu qolynan keler. Sonda Keñes ökimetiniñ zahar jauyn jaqtağan bolyp şyğasyñ. Küni keşe Taşkentte orasan oiran şyğaryp, halyqqa qarsy oq atqan, nebir bozym komissarlardy qyrşynynan qiğan zalym Prihodkomen i̇eriksiz sybailas bolyp şyğa kelesiñ. Arkaşany bosatsañ, Merkeniñ topyrağynda süiegi äli şirip ülgirmegen jüzdegen bozdaq körlerinen qañqa qoldarymen alqymynan alar. Netken sūmdyq! Sondai sūmdyqqa barsa, Rysqūlov kim bolmaq?! Seniñ küni keşe Merke köterilisin bastağanyñ, seniñ küni keşe patşa türmesinde pende bolyp otyrğanyñ, seniñ küni keşe qolyña qyzyl Tu alyp, Äulieatada Keñes ökimetin ornatqanyñ, seniñ bügin bükil Türkistannyñ kembağalyn ajaldan qūtqarmaq bolyp, kündiz külki, tünde ūiqy körmei öz ata-anañ, öz tuğan balañ aştan ölip bara jatqandai, jantalasyp baqqanyñ, seniñ Keñes ökimeti üşin bir şybyndai janyñdy şüberekke tüiip jürgeniñ – bäri-bäri bir tiyn.
Sen i̇eger Arkadii Prihodkony tūtqynnan bosatsañ, o dünieden Rysqūl Qyzyl Jebege minip kelip, öz qolymen buyndyryp, şybyn janyñdy şyrqyratar. Ol bir-aq kisilik küşi bar sen tūrmaq, aiudy da qylqyndyryp öltirgen.
Solai, Rysqūlov!
Al Arkaşany bosatpasa...
Arkaşany bosatpasa, Nataşa joq.
Ne Arkaşany bosat ta, Nataşamen bol.
Ne Arkaşany qorğama da, Nataşadan aiyryl.
Jaudy tağdyr Rysqūlovqa däl büiirden būiyrtqan. Sol baiağy Merkeniñ bazarynda İlia «paiğambardyñ» aitqany – aitqan. Bükil ömiri är adym attağan saiyn aiqas. Tülen türtip, sol bazarda İlia «paiğambarğa» bal aştyra qūiar ma? Ärine, balalyq qoi. Äri dese, İlianyñ jazuy da sandyraq. Biraq ömirde keide jamannyñ aitqany kelmeidi, sandyrağy keledi.
* * *
Tūrar Rysqūlov Taşkenttegi qyzmetine 1918 jyly tamyz aiynyñ orta şeninde keldi. Äulieata uezdik atqaru komiteti törağalyğyn Qabylbek Sarmoldaevqa ötkizdi. Uezdik ökimet basynda bolğan segiz-toğyz aidyñ işinde qyruar jūmys atqaryldy. Äli atqarylmağan qyruar jūmys qaldy. Būiryq solai i̇eken, Äulieatanyñ talantty basşysyn Türkistan ökimeti özine şaqyrdy. Rysqūlov būl kezde nebary jiyrma üştegi jap-jas jigit i̇edi, äli boidaq, üi-jai, otbasy degen joq. Bükil Äulieatany ūstağan Rysqūlov Taşkentke jalğyz şabadanyn köterip, jolğa şyqty. Būl Votintsevtiñ tiri kezi i̇edi. Rysqūlovtyñ uezdik i̇emes, respublikalyq masştabtağy adam i̇ekenin tanyğan prezident, ony äueli densaulyq saqtau komissary i̇etip tağaiyndady.
Votintsev Rysqūlovty öz kabinetinde qabyldap, respublikanyñ san aluan qiyn-qystau jağdailary turaly äñgimelesip otyrğanda, işke hatşy kirip:
–Ağylşyn äskeri-diplomatiiälyq i̇elşisi sizdiñ qabyldauyñyzdy ötinedi, – dep habarlady.
Rysqūlov ketpek bolyp i̇edi, Votintsev:
– Otyr, – dedi. – Tiri kapitalisti körgiñ kelmei me? Äsirese onyñ özi ağylşyn bolsa... Qyzyq qoi. Otyr, tyñda.
Kabinetke i̇ekeu kirdi. Biri sarğyş mundir kigen polkovnik, biri basyna sälde orağan qara mūrt, qara saqal mūsylman.
– Polkovnik Frensis Beili, – dedi polkovnik özin tanystyryp. – Ūlybritaniiänyñ Qaşqardan kelgen äskeri-diplomatiiälyq i̇elşisimin.
– Han Sahib İftekar Ahmed, – dedi säldeli. – Men tilmaşpyn.
Polkovnik – tūmandy Albionnan şyqqan aq näsildi ağylşynnan göri, ne türikke, ne irlandyqqa, iaki auğandyqqa köbirek ūqsaidy.
Biraq säl kesirli keskini men şoljañdau söz söileu mäneri ğana onyñ otarşyl näsildiñ tūqymy i̇ekenin tanytyp tūrğandai.
– Mister Voi-ten-tsov, – dedi polkovnik äueli i̇erketotai bala qūsap i̇ernin türiktendire sozyp, «Votintsev» degen familiiäğa tili kelmei büldire söilep. – Ūlybritaniiä ükimetiniñ atynan jaña Türkistan ükimetin qūttyqtauğa rūhsat i̇etiñiz.
Han Sahib audaryp şyqty.
– Raqmet, Beili myrza, – dedi ūrtyna kekesin külki Uialağan İotintsev.
Beili küisegenin qūia qoiyp, bireuge būrylyp qarağan tüiedei Votintsevtiñ aldynda otyrğan Rysqūlovqa kekireie qadalyp qaldy.
Beilidiñ kökeiinde tūrğan sūraqty aitpai ūqqan Votintsev:
– Tanys bolyñyz, Beili myrza, – dedi Rysqūlov jaqqa yqylas qoiyp. – Komissar Rysqūlov. Türkistan Keñestik sotsialistik Respublikasy basşylarynyñ biri. Sondyqtan odan jasyryn bizde syr da, söz de joq. Aita beriñiz, qūlağymyz sizde.
Kömekşi jigit meimandardyñ aldyna podnosqa salyp aq şäinek, kişkene qyzyl-jasyl şynyaiaqtar äkelip qoidy, şaidy qūiyp bolyp, özi şyğyp ketti.
– O-o! – dep Beili qoldaryn jaia, qasyn kere tañ qalyp: Oll rait! Kaa-ro-şo! – dedi. – Kommunistik Türkistanda şyğystyñ i̇ejelgi qonaqjailyğy saqtalğany tamaşa... Yqylaspen qabyldağanyñyzğa raqmet, mister Voi-ten-tsov, kommunister Türkistanyn tağy da qūttyqtaimyz.
– Al ağylşyn generaly Malleson siz aitqandai, «kommunister Türkistanyn» basqaşa qūttyqtap jatyr, – dep qaldy oqystan Rysqūlov. Ädep boiynşa Votintsevtiñ aldyn oramau kerek i̇edi. Biraq myna kesirli polkovniktiñ kölgirligine şydai almai ketti.
Polkovnik tük tüsinbegen bolyp i̇ejireie qaldy.
– Siz, ärine, bilesiz, Beili myrza, ağylşyn generaly Malleson qaruly küşpen Türkistan respublikasynyñ Kaspii aimağyna basyp kirdi. Rysqūlov joldas sony aityp otyr, – dedi Notintsev.
– A-a, – dep añğaldana qaldy Beili. – Malleson ba? Ol avantiurist. Ūlybritaniiä ükimetine onyñ i̇eşqandai qatysy joq. Onyñ armiiäsynda birde-bir ağylşyn soldaty joq. Bolsa ündiler, auğandyqtar bolar. Malleson... Onyñ arandatu äreketi Ūlybritaniiä ükimetiniñ pärmeninen tuyndap jatqan joq.
Osyny aityp bolyp Beili Rysqūlov jaqqa qauiptene būrylyp qoidy. «Osy bir qara büldirgi bolmasyn» degendei közqarasy.
Onyñ būl qarasy Rysqūlovtyñ nazarynan tys qalmady. Tağy bir sūraq kömeiine tyğylyp tūrdy, biraq Votintsevtiñ aldyn orai bermeiin dep ädep saqtady, äri dese ol sūraqpen Beilidi mülde ürkitip almaiyn dedi. Äitpese, aitpaqşy i̇edi: «Mister Beili, Zakaspiide – Malleson, Siz – Taşkentte. Siz Mallesondy Taşkentten kütip almaqşysyz ğoi?» – dep.
Al Votintsevke kelip sälemdesuden būryn Beili Taşkenttegi AQŞ konsuly Treduell myrzağa jolyğyp şyqqan. Treduell Türkistanta konsul bolyp Mäskeu arqyly kelgen. Al Beili mülde basqa taraptan, Qytai tarapynan, Qaşqar arqyly kelip otyr. Sondyqtan Beilige qarağanda Terduelldiñ ökilettigi myğymyraq. Beili sezikti. AQŞ konsuly Beilige biraz syr aitty. Türkistanda qazir bolşevikterge qarsy astyrtyn jūmys jürgizip jatqan i̇eleuli küştiñ biri – TVO. Onyñ basynda būrynğy patşa generaly Kondratoviç tūr. Onyñ qazir qaşqan aqtardan qūralğan üş myñ äskeri bar. Äri dese on bes myñ äskeri bar İergeşpen bailanysty. İergeş bolatyn bolsa, Ferğanadağy ülken küş. Küni keşe «Qoqan avtonomiiäsy» degen ükimetti basqarğan. «Qoqan avtonomiiäsy» Türkistanda bolşevikterge qarsy qūrylğan ildäbai ükimet i̇edi. Birinşi premer-ministr qazaq Mūhamedjan Tynyşbaev boldy. Köp ūzamai ol ornynan tüsti de premer-ministr Mūstafa Şoqaev boldy. Mūstafa Şoqaevty iterip tastap, ornyna osy İergeş otyrdy. Özi ömir sürgen tört-bes aidyñ işinde ükimet basyna üş premer-ministr kelip, aqyrynda Qyzyl Armiiänyñ tegeurinine tötep bere almai «Qoqan avtonomiiäsy» qūlady. Biraq İergeş basmaşylyq jolğa tüsti de, qol jinai bastady.
Treduelldiñ Beilige aitqan İergeşi sol.
– Sizdiñ i̇eñ alğy mindetiñiz – TVO men İergeşti qoldau. Solarğa kömek körsetu. TVO men İergeş köterilse, Mallesonga Taşkentke qarai jol aşylady, – dedi Treduell Beilige. – Äne sonda Türkistan aqyrynda Ūlybritaniiänyñ Ündistan, Auğanystan siiäqty koloniiäsy bolyp şyğa keledi, – dep Treduell keremet keñpeiildilik tanytty. AQŞ-qa koloniiä keregi joqtai, tūtas Türkistandy Angliiäğa op-oñai tartyp otyrğan siiäqty.
– Bolşevik basşylarğa baryp sälemdesip şyğyñyz, – dedi Treduell Beilige qamqorlyq aityp. – Kim bilgen, bir kezde olar otyrğan kabinette i̇eñ kemi ministr bolyp siz otyrarsyz. Bolaşaq kabinetiñizben osy bastan tanysyp qoiğanyñyz nyşanğa jaqsy, – dep, Treduell jūp-juan qara sigardy būrq-būrq tartyp qoiyp, qarq-qarq küldi.
Mine, i̇endi Beili Qyzyl Türkistan prezidentiniñ kabinetinde otyr. Qabyrğada iluli tūrğan Karl Marks pen Leninniñ portretteri Beilidiñ ne oilap otyrğanyn bilip qoiğandai būğan miz baqpai qaraidy. Beili ol portretterden közin tez taidyryp äketti.
Onyñ i̇esesine tiri közderge ūşyrasty. Äsirese qaratory komissardyñ altyn jiek közildiriginiñ ar jağynan öñmeninen öter, qanjardai ötkir, qara közder qaraidy. Öte jaisyz közqaras. Beili neğūrlym pañsyz, şoljañ söileuge tyrysyp:
– Keşiriñiz, mister komissar,–dep Rysqūlovqa til qatty. – Siz orysşa taza söilegeniñizge qarağanda, sirä, orysşa oqyğan bolarsyz.
– İä, dūrys aitasyz, – dedi Rysqūlov.
– Balalaryn orysşa oqytu, tek bailardyñ ğana qolynan kelgen ğoi. Siz, sirä, üstem tap otbasynan bolarsyz. Oqudy Peterburgte tämämdadyñyz ba?
Votintsev myrs-myrs küldi. Beili şamdanyp qalğandai boldy.
– Köñiliñizge almañyz, Beili myrza, – dedi Votintsev, – äşeiin, sūrağyñyz qyzyqtau. Rysqūlov joldas siñiri şyqqan kedeidiñ balasy. Patşağa qarsy şyqqany üşin äkesi Sibirge katorgağa aidalğan. Al Rysqūlov joldas bolsa...
– Türmede oqyp sauatyn aşqan, – dep Votintsev üşin Rysqūlov jauap berdi.
– O-o! – dep Beili qasyn kerip, basyn jai ğana salmaqpen izedi. – Professional revoliutsioner. Oll rait! Men jazuşy bolsam, sizdiñ ömiriñizden roman jazar i̇edim.
– Ondai yqylasyñyzğa raqmet, mister Beili, – dedi Rysqūlov reti kelgen sözdi öltirip almaiyn dep. – Jazuşysy tabylsa, sizdiñ osy saparyñyz da romanğa bergisiz bolar: Ündistan – İran – Auğan – Sintszian – Türkistan.
Beili bordai appaq bolyp, bir tamşy qany qalmai, quaryp bara jatty.
– Meniñ mūndai marşrutpen jürgenim sizge qaidan belgili? – dedi ol i̇esin jiyp alyp.
– Logika aitady. Siz Qaşqarğa, ärine, Auğan arqyly, Auğanğa – İran arqyly, al İranğa Ündistannan kele alasyz. General Malleson da Ündistannan şyqqan joq pa?
– Joq, men i̇eşqandai Mallesondy bilmeimin. Meniñ maqsatym – beibitşilik maqsat. Jaña Türkistan men Angliiä arasynda meilinşe dostyq qatynas ornatu. Türkistan būğan Mäskeu rūqsatynsyz da yqtiiärly dep oilaimyn. – Beili araşa tilegendei Votintsevke mölie qarady. Äu bastağy şoljañdyğy lezde tyiylğan.
– Jä, kelgen şaruañyzdy aita otyryñyz, – dedi Votintsev äñgime bağytyn özgertip.
– Alğaşqy tilek. Ūlybritaniiä jas Türkistannan mynany qalaidy: Türkistan Germaniiäğa maqta satpasa i̇eken. Maqta degen strategiiälyq ülken küş qoi. Maqta berip Germaniiäny küşeitip alsañyzdar, i̇erteñ Reseige qaita şabuyldamasyn qaidan bilesizder? Al äzirge Türkistan Reseiden mülde bölektene qoiğan joq qoi. Äri dese Türkistan ökimeti mister Votintsev qolynda.
– Ökimet basynda Votintsev otyrğanyna meñzeuiñiz beker, – dedi söz kezegin Votintsev ilip äketip. – Votintsev bügin ğana prezident. İerteñ būl orynğa Türkistan halyqtarynyñ i̇eñ talantty ökili otyrady. Äri dese Votintsev – bükil Türkistannyñ jeke-dara qojasy i̇emes, mūnda TürkTsİK bar. Sonyñ bir müşesi myna aldyñyzda otyrğan Rysqūlov. Al Germaniiäğa maqta satu-satpaudy da Votintsev i̇emes, TürkTsİK şeşedi. Tağy ne tilegiñiz bar?
– İendigi tilek: meniñ mūndağy diplomattyq jūmysyma tiısti jağdai jasalsa bolğany, – dep juasydy Beili.
– Bizge kelgen adal nietti diplomattyñ qai-qaisysyna da jağdai jasalady, – dedi Votintsev osymen äñgime tämäm degendei nyğarlai söilep.
Pojovnik Beili ūmytyp qalmaiyn degendei Votintsevke, onan soñ Rysqūlovqa tağy bir nazar tastady. «İekeuiñniñ de basyñdy kesip alar ma i̇edi» degen oidyñ jazuy közderinen jarq-jūrq i̇ete qaldy. Keşikpei ol būl oiyna jarym-jartylai jetti de.
* * *
Qannyñ iısi şyqqan jerge jer tübinen aldymen qūzğyn qarğa jetedi. Türkistanda qan az tögilgen joq, äli de tögilip jatyr. Onyñ köbirek tögiluine polkovnik Beili de sebepker boldy. Ä degennen-aq ÇK-nyñ izine tüsken. Beilidiñ adymy qysqardy. Biraq jyryndy jansyz keñestik Türkistannyñ jaularymen auyz jalasyp ta ülgirdi. TVO-nyñ kösemi general Kondratoviçti tauyp alyp, jasyryn jalğasqan. Käri general arqyly bolşevikterdiñ soğys komissary Osipovpen sybyrlasyp ülgirgen.
Osipovke qatty tapsyrğan: i̇eñ aldymen komissarlardyñ közin qūrt. Äsirese Votintsev pen Rysqūlovtyñ basyn al dep.
Osipov ysyldağan: mağan kömek kerek. Qaru kerek, aqşa kerek, äsker özimizde bar degen.
Beili onyñ aitqanyn oryndap, general Kondratoviçke köp aqşa berdi. Biraq bäleniñ bäri sol aqşadan şyqty. Kondratoviç älgi mol qarjyğa jergilikti halyqtan attar satyp ala bastağan. On i̇emes, jüz i̇emes, jüzdep, üiir-üiirimen aidağan. ÇK-nyñ da közi bar. «Būl käri general mūnşama jylqyny qaitedi demei me? Älde, Keñestik Türkistanda myñ jylqy aidağan bai bolğysy keldi me i̇eken? Ärine, kontrrevoliutsiiä äskeri üşin jinalğan jylqy.
TVO-nyñ söitip talqany şyğyp, tämam bolğan. Beili bet perdesi aşylyp qalar bolğan soñ, qaşyp-pysyp, jasyryn jaiğa köşken.
TVO qirağanmen, äupirimmen Osipov aman qaldy. TVO-nyñ kösemderiniñ biri bola tūra, ol kommunistik biletin tös qaltasynda saqtap, Türkistan Keñestik Respublikasynyñ soğys ministri qyzmetinde qylşyldap tūrğan däuren i̇edi.
* * *
Oiran salardyñ aldynda komissar Osipov i̇erekşe bir halge tüsip, i̇eski aruaqtarğa syiynardai bolyp, dindarlyq ädetten ada jürse de, özinen-özi teñselip, Gubernator bağyna keldi. Qañtardyñ aiazy şym-şym tistelegen qyzğylt säuleli keş i̇edi.
1881 jyldyñ 1-nauryzynda alystağy Peterburgte patşany atyp öltirdi. Sol-sol i̇eken general-gubernator fon Kaufman tösek tartyp jatyp qaldy. 1867 jyldan beri Türkistan tağynan tüspei kele jatqan, Türkistannyñ patşasy atanğan gubernator sol jatqannan tūra almady. Patşa öliminen keiin, sirä, būl düniede baiandyq joq, i̇endi ömir sürude ne mağyna bar dep birjolata tüñilgen bolu kerek. Öleriniñ aldynda ösiet qaldyrady: «Meni osynda, iağni Taşkentte jerleñder. Būl jer – nağyz orystyñ jeri i̇ekenin, ärbir orys būl jerdi jastanuğa arlanbaitynyn bilsin jūrttyñ bäri...» – dep ketti. Öle jatsa da otarşyldyq minezden aryla almai, Türkistan jerin şeñgeldei qūlady.
Fon Kaufmandy sonda osy baqtyñ işine äkelip jerledi. Körge tüsirerdiñ aldynda i̇episkop psaltyr oqydy. Tipti bir imam mūsylmanşa qūran oqyp zarlady. Qūrandy orystyñ qūdaiy qabyl ala ma, joq pa, kim bilsin, biraq mūsylman dininiñ qoşqarlary müiizderi syrqyrağandai, säldelerin ūstap, közderin jūmyp, qatty teñseldi.
Keiinnen Taşkentte Spassko-Preobrajenskii sobory salynyp bitken soñ, fon Kaufmannyñ denesin qazyp alyp, sobordyñ irgesine qoidy. Al būrynğy molanyñ ornyna i̇eskertkiş tūrğyzylğan.
Komissar Osipov Taşkentke sirek keletin şyrt-şyrt aiazğa qaramastan, sol i̇eskertkiştiñ janyndağy oryndyqqa şalqalai tüsip, köp otyrdy.
Ne boldy? Älde i̇eki general-gubernatordyñ aruağyna siyndy ma? Älde özin bolaşaq general-gubernatordyñ rölinde körip, köz aldyna neler bir ğajaiyp i̇elester keldi me?
Osipov Türkistandy bilegen general-gubernatorlardy tizbektep köz aldynan ötkizedi, fon Kaufmannan keiin äigili Mihail Grigoreviç Çerniäev boldy. Būl Türkistandy jaulap aluşy ataqty general bolatyn. Biraq Çerniäev – būrynğy Çerniäev i̇emes i̇edi, bir-i̇eki jyl tūrdy da syrqattanyp, general-gubernatorlyqty fon Rozenbah degenge qoldan berdi. Asyly Çerniäev märt jigit bolğan. Jarty patşalyqtyñ tağyn qoldan beru üşin de dät kerek.
Fon Rozenbahtan keiin baron Vtebskii, general Duhovskii, general İvanov, general Teviaşev, general Subotin, general Grodekov, general Mişenko, general Samsonov, i̇eñ soñğy general Kuropatkin keldi. General Koroviçenko bolaiyn dep bola almai qaldy. Bolşevikter kesir jasady.
Osipov Türkistan tarihynda on üşinşi general-gubernator bola ala ma, bola almai ma, ony bügingi tün şeşedi. Qañtardyñ on toğyzynan jiyrmasyna auysyp bara jatqan tün.
Būltsyz bozğylt aspannyñ jambasynan şaqşiiä şanşylyp bir jūldyz köterildi.
Komissar Osipov dür silkinip ornynan tūrdy.
Odan arğy qaiğyly jağdai belgili. Osipov Türkistan respublikasynyñ on tört basşysyn atyp tastady da, Taşkentte soiqan bastady. Osipovqa dem beruşilerdiñ aituy boiynşa, Taşkentti aiaz qysqan sol bir qañtar tünine qarai Orynbordan Dutov, Jetisudan Annenkov, Ferğanadan İergeş, Aşğabadtan ağylşyndar jappai şabuylğa şyğyp, pärmendi birtūtas qimylmen Türkistandağy Keñes ükimeti qūlauy kerek i̇edi. Būl qimyldyñ şeşuşi kindik tūsy osy Osipov bolatyn. Osipov bülikti bastauyn bastağanmen, uädeli kömek Orynbordan da, Jetisudan da, Ferğanadan da, Aşğabadtan da jedel kele qoimady. Barlyq maidanda da revoliutsiiä jaulary qan qūsyp, Qyzyl Armiiä tegeurinine tötep bere almai, toz-toz bolyp jatty. Al Osipov mas-qarapaz qaşqyn boldy da, onyñ tirekteriniñ biri Arkadii Prihodko qolğa tüsti.
* * *
– Soñğy kezde qabağyñ kirbiñ, – dedi Nataşa jūmystan keş kaitqan küieuin kütip alyp, i̇esik aşyp tūryp. – Älde qyzmette jağdaisyz närseler bolyp jür me?
– Joq, – dedi Rysqūlov Nataşany betinen süiip. Nataşa da osy yqylasqa orai küieuimen jūmystan soñ kezdesip, i̇esik aşqan saiyn, jarynyñ i̇ernine appaq betin tosatyn. Rysqūlov osy ülbiregen, nūrlanyp tūratyn betti tūñğyş ret süierdei yntyğa, qūşyrlana öbetin.
– Joq, Nataşa, qyzmette bäri jaqsy. Tek oiymnan Artur şyqpai qoidy. Beişara bala şynnan ölip qaldy ma? Äitpese bir habary şyğatyn uaqyt boldy ğoi.
Nataşa közin mūñ şalyp baryp, kürsinip saldy.
– Bauyr degen sol, Tūrar. Al meniñ halimdi tüsinbeisiñ, tüsingiñ kelmeidi. Kişkentai Artur sağan qandai qymbat bolsa, Arkaşa da mağan sondai ğoi. Janyñ aşyp qolyñnyñ ūşyn bermediñ ğoi.
– Artur men Arkaşany salystyrğanyñ beker-aq. İeger Arkaşanyñ ornynda Artur bolsa, ony tribunal sottauyn men özim talap i̇eter i̇edim, – dep Rysqūlov Nataşany şaşynan sipamaqşy i̇edi, Nataşa basyn jai ğana būryp äketti.
Äieldiñ keudesi ünsiz şyryldağandai boldy. Keudedegi bir qūsa-nalanyñ şarasyz jasy jaqūttai jasyl közden mölt-mölt tamyp ta ketti. Nataşa betin sürtip, terezege taianyp, dalağa qarady. Köktemniñ özi şildege bergisiz Taşkenttiñ küni qyzdyrğan terezeniñ äineginen äli de jylylyq taby bilinedi. Ötken jyldardyñ qūrğaqşylyğynda qurap qalğan tal-daraq, mäue ağaştar ötkenniñ i̇esesin qaiyryp alğysy kelgendei, biyl äsire japyraqtap, äsire şeşek jaryp, toqtyqtan syñsyp tūr.
Jüregi tüskir şym-şym şanşidy.
Rysqūlov kelinşektiñ susyldap tömen tögilip, aş beline tüsip tūrğan aqsary şaşynan alaqany küiip qalatyndai aqyryn abailap qana sipalady, Natalia süp-süiir sausağymen äinektiñ betin syzğylady. Ündegen joq. Jaqūttai jasyl közden jas tamşylap, aşañ qyzyl şiedei oimaq i̇erinniñ iırimine baryp aialdaidy. Natalia älgi jasty közden sürtpei, i̇erniniñ iıriminen ilip alyp tastap tūr.
Ätteñ dünie, qanaty qaiyrylğan qairan dünie. İerkin kösilip şaryqtauğa bir qanatyñdy kötere berseñ, bir qanatyñ salbyrap qalady. Bir armanğa qol jete berse, bir kesapat köldeneñ tūrady. Kökten izdegeni jerden tabylyp, köp jyl boiy kökeiinen ketpei qoiğan süigeni özi izdep kelgende, arada ailar ötpei jatyp, köñilge qaiau, kökirekke syzat tüskeni qalai? Jürektiñ qaita syzdağany nesi? Şynnan Arkaşa kesiri kerdeñdep ketpek pe? Sonda Nataşa mūny şyn süimegeni me? Şyn süimese, ony kim qystaidy? Öz i̇erkimen, öz aiağymen keldi ğoi. Älde Rysqūlovtyñ özin i̇emes, mansabyn qalap keldi me? Olai deiin dese, Rysqūlovtan basqa da lauazymdar bar ğoi. Natalia syndy sūlu kimdi de bolsa yntyqtyrar. Kökireginde jūdyryqtai i̇et jüregi bar i̇erkek oğan bir būrylyp, sūqtanbai qarap öte almas.
Sabaudai qaiqy kirpikke ilingen jas nauryz aiynyñ jaña tebindegen jasyl köginiñ ūşyna ilinip tūrğan tañğy şyq siiäqty.
Nataliany da tüsinuge bolady. Qanşa jau bolsa da, bauyrdyñ aty bauyr ğoi.
Sony bile tūra Rysqūlov aitty:
– Men būl iske aralasa almaimyn, – dedi.
– Bilmeimin, – dedi Nataşa būrylmastan alageuim dalağa qarap tūryp, – aralasqyñ da kelmeidi. Meili, sen kirispei-aq qoi, Tūrar. Biraq men basqa amalyn qarastyramyn.
– Qandai amal ol, Nataşa?
– Ony i̇endi özim bilemin, süiiktim. Bolşevikterdiñ bäriniñ birdei jürekteri qansyp qalmağan şyğar. Meniñ halimdi tüsinip, aramyzda qūlaq asatyn bireu tabylatyn şyğar, – dedi äieli i̇endi jasyn tyiyp, közin sürtip, i̇eñsesin jiyp alyp.
Būl auyr söz i̇edi. Rysqūlovtyñ «qañsyğan» jüregi şym-şym syzdap baryp basyldy. «Qatelesesiñ, meniñ jüregim, sen oilağandai tas i̇emes», – dep aituğa oqtaldy da, aitpady. Qarsy dau üdep ketetinin tüsindi. Tek:
– Revoliutsiiänyñ i̇eñ qaterli jauy Arkadii Prihodkony i̇eşqandai bolşevik bosata almaidy, – dedi.
– Körermiz, – dedi kelinşegi.
Ökinişti-aq. Qaptağan qalyñ topty jalyndy sözderimen talai ret ūiyta, ilandyra bilgen Rysqūlov būl joly süigen jaryn sendire de, köndire de almady. İekeui o basta-aq, jazmyştan bir-birine arnap jaratylğandai bolsa dağy, i̇ekeuiniñ jüregi de bir-birine yntyğa soqsa dağy, million jylda bir ret birine-biri janai ötetin jūldyzdar siiäqty i̇ekeuiniñ joly i̇eki jaqqa qiystap bara jatty.
Jūldyzdar bir-birimen million jylda bir ret janasyp ötkende i̇ekeui biriguge zaryğa ūmtylyp, tartylys küşiniñ zañyna janūşyra qarsy şyğyp, tänderin jaralauğa deiin barady. Biraq arqansyz, belgisiz ūly küş i̇eki jūldyzdy i̇eki jaqqa süirep alyp ketedi. Jūldyzdar jüreginde jara qalady. Jara äueli ot bolyp janady. Birte-birte suynyp, qatpar-qatpar taular paida bolady. Bizdiñ jaryqtyq Jer-Anamyz da milliard jyl köleminde äldeneşe ret sondai yntyzarlyq azabyn bastan keşken. Alataular, Qarataular mahabbat qasiretiniñ perzentteri.
Rysqūlov pen Kolosovskaia i̇ekeuin i̇eki jaqqa bir dülei küş ajyratyp äketip bara jatty. Ajyramasqa Rysqūlovtyñ bir ğana sözi jetip jatyr i̇edi, ol ony aitpady. «Prihodko degendi bosatyp jiberiñder!» – dep aituğa qūdireti jetip tūrsa da aitpady. Aitylmağan bir auyz söz ony, tek mahabbat sarsañyna ğana i̇emes, maşaqat sarsañyna da saldy da qoidy.
Adaldyğyna qarai aramdyq aldynan tağy şyqty.
Tağdyr oğan tañdau ūsyndy.
Qaisysyn qalaisyñ? – dedi.
Qaisysyn qalasa da qūrbandyqqa ūşyraidy.
Revoliutsiiä müddesi qymbat pa?
Süigen sūlu jaryñ qymbat pa?
Baiağyda Rysqūl äkesi aita beruşi i̇edi: «Taspen japalaqty ūrsañ da japalaq öledi, japalaqpen tasty ūrsañ da japalaq öledi», – dep.
Rysqūlov – japalaq i̇emes, ärine.
Biraq orny tolmas oisyrağan qūrbandyqtyñ bolatyny aidan da anyq i̇edi.
VII
Taşkentke jaimaşuaq köktem köp qonaqtamas. Köktemniñ özi mamyrğa ilige şildege bergisiz aptap bastalady. Örik pen alma güldeui būrq i̇etip lezde qozyp, az kün qyzyqty armansyz şalqyp ötkizgisi kelgendei, sol gülder aqtaryla ağyl-tegil däurendeidi de tez qūrsaq köterip, analyq jaiğa auysyp, tügin tastaidy.
Rysqūlov pen Kobozev qūmalaqtai tüiin bailağan alma baudyñ işin köp aralady.
– Būl baudyñ är alma ağaşy mağan tanys, Petr Alekseeviç, būğan nanasyz ba? – dedi Rysqūlov.
Kobozov buryl şalğan saqalyn sipalap, kökşil közderi külimdep tūryp:
– Rysqūlov aitsa senemiz de, – dep jymidy. – Onda būl baqqa jiı keletin bolğanyñyz ğoi.
– Būl bauda soñğy ret bolğanymnan beri tört jyl ötip ketipti. Tört jyl. Tört ğasyrlyqqa tatyrlyqtai.
Rysqūlovtyñ altyn jiek döñgelek äinektiñ ar jağyndağy közderi äldeqaida alysqa qadalyp, aulaqty şolyp ketti.
– Qyzyq i̇eken, – dedi Kobozev.
– İä, Petr Alekseeviç, osydan tört jyl būryn men osy baudyñ bağbany i̇edim.
– Oho, Siz i̇eñ beibit jūmystyñ mamany boldyñyz ğoi onda!
– Onyñyz ras, Petr Alekseeviç, meniñ mamandyğym – öte bir imandy mamandyq i̇edi. Jerge bir şybyq şanşyp, sony mäpelep ösirip, mäuesin alğan adamdy men säuletti ğimarat tūrğyzğan arhitektordan, ğūmyrly simfoniiä jazğan kompozitordan kem körmeimin. Bağban adam aqynmen ağaiyndas. Amal ne, arpalys jolyna tüsip kettim de, bau-baqşa tirşiliginen qol üzip qaldym.
– Tūrar Rysqūloviç, ökinişiñiz qatty. Sonda qalai, öziñiz aitqandai, «arpalys jolyn» imansyz dep oilaisyz ba? – dep küldi Kobozev.
– Joq, ärine, Petr Alekseeviç, 1915 jyly men myna Taşkenttegi pedagogika institutyna oquğa tüstim. İnstituttan göri, marksistik üiirmedegi oquym köbirek boldy. Aqşa tabu üşin özimniñ Pişpekte tehnikum bitirip alğan mamandyğym boiynşa osy Qybyraidağy ataqty bai Taşpulat degen kisige jalğa tūryp, bağban boldym. Al 1916 jyly ūlt-azattyq qozğalysy bastalysymen maidanğa aralastym. Arpalys jolyn qalap aldym.
– Söitip... bağbandyqty qoidyñyz.
– Körip tūrsyz, Petr Alekseeviç.
– Siz jiyrma bes desiatina jerdi ğana i̇emes, bükil Türkistandy bau-baqşağa ainaldyryp jatqanyñyzdy sezesiz be, Tūrar Rysqūloviç? Siz i̇endi bas bağbansyz.
– Raqmet, Petr Alekseeviç, biraq men marapat süimeitin adammyn.
– Keşiriñiz, Tūrar Rysqūloviç. Men sizden jas jağynan äldeqaida ülken adammyn. Kölgirsu meniñ de ädetimde joq. Jäne sizge jağynaiyn degen de nietim i̇emes. Ne üşin? İä, būl äñgimeni qūiaiyq. Al sonda myna baudyñ iesi, älgi siz aitqan...
– Taşpulat.
– İä, sol kisi qaida?
– Jer memleket menşigine ötkizilgen, Taşpulat qaşqan. Basmaşylarğa qosyldy degen söz bar. Al mūnda qazir jetim balalar pansionatyn ūiymdastyrğanbyz.
– Bäse, balalardyñ şuyldağan dausy şyğady. Būlar kim deimin?
– Äzirşe tört jyldyq mektebi bar.
Būl i̇ekeuiniñ oñaşa äñgimesine aralaspai, ädep saqtağan kömekşi jigit aulaqta, alma ağaştyñ birine süienip, jan-jağyna qarap qoiyp, naganyn tazalap otyr. Kömekşi Läziz myna i̇eki komissardyñ qauipsizdigine jauapker.
Qos komissar baudy aralap jürip, i̇endi jan-jağy tūiyq, biık şarbaqpen qorşalğan ülken üige bet alğanyn körip, Läziz de ornynan qozğalyp, naganyn jambas qabyna sala-mala komissarlardyñ syrtyn orai jürdi.
Taşpulat baidyñ ūdaiy jabyq tūratyn i̇eñseli kök darbazasy būl joly aiqara aşuly i̇eken. Kök darbaza Rysqūlovqa äbden tanys. Osy biık qaqpanyñ ar jağynda būryn basqaşa tirşilik bar bolatyn. Taşpulat baidyñ şañyrağy şaiqalmastai, tūğyrtasy myzğymastai i̇edi. İemennen soqqan kök darbazanyñ ar jağyna näubet atauly öte almastai bekem i̇edi-au.
Būl da bir orta ğasyrdağy İeuropa bailarynyñ bekinisindei jan-jağy qymtauly, jau ala almas qamal siiäqty i̇edi. Ülken üi men äulijaidyñ tūrğan jeri döñes te, jan-jağy i̇eñis keledi. Tüstik jaq irgesinen Şyrşyqtyñ suy Syrdariiäğa baryp qosyluğa aptyğyp, alqynyp ağyp jatady. Şyrşyqbasy asqar-asqartaulardan şyğady. Talas Alatau, Ögemge ainalyp, Alaiğa qarai būrylğan, qysy-jazy jasyl jännat bolyp jatatyn jadyra dünieden bastau alady. Taşpulat üii tūrğan döñesten, äsirese tañ mezgilinde Alatau, Alai şyñdary almas tajdyñ tasyndai jarqyrap körinip tūrady.
Sol zañğar taular qanşa tūrsa, Taşpulat äuleti de dauyl şaiqamai sonşa tūratyndai köriner i̇edi-au.
İendi qazir Taşpulat bai sol taulardyñ qiiä-qiiä tastaryn tasalap, bandylarğa qosylyp, qanjaryn qairap jür.
Qanjardy ol qolynan kelse, aldymen Rysqūlovqa qadar i̇edi. Dünie hali san qily. Kim oilağan? Taşpulat baiğa uaqytşa jalğa tūryp, bau-baqşasyn kütip jürgen keşegi jarly student künderdiñ küninde Türkistan basşylarynyñ biri bolyp, bailardyñ jerin ekspropriatsiiälau dekretine qol qūiatynyn Taşpulat qajy qaidan bilgen.
1915 jyly köktemde Taşpulat baiğa kelip jaldanğan i̇eki student i̇edi. Biri – qazaq Tūrar Rysqūlov, biri – özbek Läziz Osmanov.
İendi i̇ekeui de qojasyz üidiñ äulisinde alşañ-alşañ basady. Qastarynda Mäskeuden kelgen tötenşe komissar jäne bar.
Rysqūlov Kobozevti ūmytyp ketkendei özgerip sala berdi. Komissardy qarsy aluğa aulada tizilip sapqa tūrğan i̇eki jüz balanyñ işinen äldekimdi izdegendei ärqaisysynyñ betine üñile qarap keledi. Balalarğa kileñ kökala jağaly matroska kigizip qoiypty. Bäriniñ şaşy tyqyr, şetinen küzep tastapty. Sondyqtan bolar, bäri bir qalyptan şyqqandai bir-birine ūqsas.
Pansionattyñ bastyğy men tärbieşiler asyp-sasyp, keibireuleriniñ jyltyrağan mūryndaryn öz oramaldarymen sürtip, jağalaryn tüzep, köilekteriniñ salbyrağan i̇etekterin şalbarlandyryp-aq bezildep jür. Şalbar degen döreki qara suknodan tigilgen i̇eken. Tüieniñ kön terisindei qap-qalyñ. Keibireuiniñ myqynyna şaq i̇emes, sypyrylyp tüseiin dep tūr. Ony bala baiğūs yşqyrynan ūstap alyp, köterip tūr.
Rysqūlov birinşi şäkirttiñ basynan sipai bergende, bala kirpiniñ tikenegindei tikireigen tyqyr şaş alaqanyn tyz i̇etkizdi. Aşy tyzyl i̇emes, auyrtpaityn, jüregiñdi şym i̇etkizetin meiirli tyzyl. Joğalyp ketken Arturdyñ basyn sipap tūrğandai körinedi.
– Qaidan keldiñ? – dep sūraidy Rysqūlov balağa i̇eñkeiip.
– Arystan, – deidi bala.
– Sen qaidan keldiñ, ainalaiyn?
– Aqmeşitten.
– Sen şe?
– Namangannan.
– Sen?
– Jyzaqtan.
– Sen?
– Şymbaidan.
– Sen?
– Şarjaudan.
– Sen?
– Äulieatadan.
Rysqūlov onyñ betine qaraidy da, kelesi balağa būrylady. Qaiyryla berip:
– Artur degen balany bilmeisiñ be? – deidi.
– Joq, – dep bala basyn şaiqaidy.
– Sen?
– Pişpekten.
«Türkistannyñ tört būryşynan tügel jinalğan i̇eken-au. Tūtas Türkistan. Türkistannyñ bolaşağy – osylar».
Rysqūlov pansionat bastyğyna şūğyl būrylyp:
– Pansionatqa at qoidyñyzdar ma? – dedi.
– Joq, joldas Rysqūlov... – Kümiljiñkirep tūryp. – İeger TsİK qarsy bolmasa, Siz qarsy bolmasañyz, Rysqūlov atyndağy pansionat dep atasaq... Öitkeni būl özi tikelei Sizdiñ kömegiñizben ūiymdasty ğoi, – dep i̇edi.
– Dūrys, – dedi Kobozev.
– Raqmet, Petr Alekseeviç, – dedi Rysqūlov. – İendi meni tyñdasañyzdar. Qarañyzdarşy, – dep sapta tūrğandardy meñzedi. Ülken kisiler sapty bastan-aiaq tağy süzip şyqty. Kileñ tūnjyr tüster, kileñ yzğarly közder, myna dünie būlar tua salysymen äldenelerin tartyp alğandai, äldekimde öşteri ketkendei kijinisi bar keipi-kelbetterinde. – Kördiñizder me, – dedi Rysqūlov ülkenderge būrylyp,–Türkistan osy. Jaña men qaidan keldiñder dep beker sūrağan joqpyn. Osynda Türkistannyñ tört közi tügel: qazağy da bar, özbegi de bar, qaraqalpağy da bar, qyrğyzy men türikmeni de bar, orysy da tūr, täjik te tūr. Tağy kim bar?
– Tatar da bar, – dedi pansionat direktory.
– İä, internatsionaldy birtūtas Türkistan degen osy. Sondyqtan meniñ ūsynysym: pansionat atyn «Jas Türkistan» dep qoiu kerek.
«Būl qalai?» – degendei Rysqūlov jan-jağyna qarady.
– Dūrys!
– Dūrys! – desti özgeleri.
– Balalar, bauyrlarym! – dedi Rysqūlov i̇endi nazaryn jetkinşekterge būryp, – Sender qabyrğalaryñ qatpai jatyp qaryndaryñ aşty, ata-analaryñ aşarşylyqqa ūşyrady. Olardy sender ūmytpañdar. Ärqaisyñnyñ äkeñ bolğan, şeşeñ bolğan. Ūmytpañdar olardy! Aty-jönin ūmytpañdar. Tek öz äkeñniñ atymen jazyl. Tuğan jeriñdi, tuğan auylyñdy, qystağyñdy ūmytpa! Al i̇endigi äke-şeşeñ osy pansionat. Otanyñ da osy. Onyñ aty – «Jas Türkistan». Ūqtyñdar ma?
– İä, iä!
– Da, da! – dep şyryldai şyqqan dauystar Şyrşyq boiynan şyrqau biıkke köterilip, lek-lek tasqyndap baryp basyldy.
Kobozev pen Rysqūlov «Jas Türkistandyqtarmen» birge tüski tamaqqa otyrdy. Taşpulat bai üi-jaidy molynan pişken. İeki jüz bala äulisine tügel syiyp ketedi. Bastyrma astynda ūzynnan-ūzaq soqqan jabaiy üsteli, baidyñ quys-quys, «işkäri, «tyşqary» dep atalatyn būlym-būlym bölmeleri de jetedi.
Bastyrma astyndağy ūzyn üstel äri tamaqtanatyn, äri sabaqtanatyn synyp i̇esepti.
Aspaz äiel men onyñ kömekşi balalary qalaiy tostağandarğa şelekten sorpa qUia bastady. Äiel qūrmetti qonaqtarğa sorpa berer-bermesin bilmei irkilip i̇edi, Rysqūlov:
– Bizge de, – dep tostağan tosty.
Sorpa degeni qara suğa qainatqan kilka balyq i̇eken. Kesir bolmasyn, itke berse işkisiz.
Balalardyñ qalaiy qasyqtary saqyr-sūqyr, jarq-jūrq i̇etip, qalaiy ydystağy qalaiy tüstes sudan şynaşaqtai-şynaşaqtai balyqtardy qaiqañ-qaiqañ suyryp alyp şyğyp jatty. Keibir zymiiändary, ülkender qaiter i̇eken dep, meimandar jaqqa qaraidy. Sony añğarğan Rysqūlov pen Kobozev bir-birine qarap alyp, tañdailaryn taqyldata tamsanyp qoiyp, älgi «bal tatyğan balyq sorpasyn» soraptai soqty. Tūzdalğan aşy balyqtyñ auyzdy aiazdai qaryğanyna qaramastan, jalap-jūqtap, tipti tärelkede qalğan jūğyndyny basyna kötere jūtyp qoidy.
Rysqūlov oramalmen auzy-basyn sürtip bolyp:
– Qalai, balaqailar, toidyñdar ma? – dep qaldy.
Özderimen birge märtebeli meimandardyñ dastarqandas bolğanyna riza bolğan keibir i̇estileri:
– Toidyq, toidyq, – dedi. Köbi tomsyraiyp qaldy.
– Şydañdar, balaqailar. Az künde astyq pisedi. Aşynğan qaryn toiynar, aşylğan i̇etek jabylar, ainalaiyndar, şydañdar. Oqularyñdy jaqsy oqyñdar, – dep ornynan tūrdy.
Bylai şyğa bere pansionat direktoryna Rysqūlov:
– Mäz i̇emes i̇eken, – dedi.
Anau şarasyzdyq keiip añdatyp, i̇eki qolyn jaidy.
– Bary osy, joldas Rysqūlov. Kaspiidiñ kilkasyna da şükirşilik dep otyrmyz. Ağartu komissariatynyñ bergeni sol.
– Balalarğa tym bolmasa kökönis berseñizşi. Äzirşe nan joq, al atqūlaq pen raugaş, şalqan pisti ğoi... Myna bökterlerde ne köp, qozyqūiryq köp. Jaraidy, azyq-tülik komissariatymen özim söileseiin. Kömektesemiz. «Jas Türkistan» pansionaty respublika qamqorlyğynda boluğa tiıs,–dedi Rysqūlov qoştasarda.
Artur būlardyñ arasynda joq. Ony būrynnan biledi. Sūrau saldyrğan. Joq bolyp şyqqan. Bile tūra, äiteuir bir üzilmegen ümit ünsiz izdep, ünsiz aiqailaidy. Artur jauap qatpaidy. Rysqūlov üşin mynalardyñ bäri Artur. «Aman bolyñdar, adam bolyñdar!» – dep tiledi. Biraq bauyrdyñ aty bauyr ğoi. Jüregi bar bolğyr syzdap tūryp aldy.
Jolğa şyğar aldynda, döñeste tūryp, Rysqūlov aqbas taular jaqqa tağy da köz qadady. Alystan mūnartyp köringen taular jasyl mūhitta jüzip bara jatqan aq jelkendi kemelerdei teñseledi. Mūhit qiyrynan ağarañdap köringen aq jelkendei sağynyşty, mūñdy äuen qaida bar? Ümit düniesi sol. Artur sol taularda jürgen siiäqty i̇elesteidi Rysqūlovqa. Biraq qai tasynan izdersiñ? Bükil respublikağa sūrau salyp tappağan bala közi tiri bolmauy da bir kädik.
Rysqūlov pen Kobozev qara maşinanyñ art jağyna, şopyr men Läziz kömekşi aldyñğy jağyna ornalasyp, pansionatpen qoştasyp, aşyq avtomobil kürk-kürk i̇etip ornynan qozğalyp, Şyrşyqty jağalap, qara jolğa şyğa bergen...
Qosarlana atylğan myltyq dausy tau töñkerilgendei gürs-gürs i̇ete qaldy. Qos tütin būrq-būrq i̇etip, Şyrşyqtyñ arğy betindegi qabajal ülken şynardyñ tasasynan kölbedi.
Komissarlardyñ alda körer jaryq säulesi bar i̇eken, ysqyryq qūlaqtarynyñ tübinen zu-zu i̇ete şyqty.
İendi olar būğyp ülgirgen. Nagandaryn, mauzerlerin şyğaryp, atys bastalğan. Tūrqy bir-aq tūtam qysqa qarudyñ oty arğy jağağa jetpei, suğa tüsip, şyj-byj i̇etip jatyr. Sony körgen ağylşyn vinçesterli basmaşylar qara avtomobildi atystyñ astyna aldy. Aldyñğy qalqan äinek külparşasy şyğyp, onyñ jañqalary şopyr men Läzizdiñ betin jaralap ketti.
– Balonğa timese i̇eken, – dep qauip aitty şopyr.
– Oi, oñbağan, adamğa timese i̇eken de! – dep Läziz ysyldady būğyp jatyp. – Qoi, büitip tūra bersek, būlar maşinany jañqağa ainaldyrady, – dep şopyr gazğa basty. Maşina äli «tiri» i̇eken, qara joldyñ şañyn būrqyratyp, toñqañdap ala jöneldi.
Özenniñ arty betinen üş atty şynar tasasynan şyğyp, maşinamen jarysa şauyp, at üstinen atysa bastady.
Maşina joldan şyğyp, özen boiynan būryla tartqanda üş salt atty da äri būrylyp, Alai taularyn betke alyp, josyp bara jatty.
– Pansionattan ne jeidi būl bandylar? – dep qaldy qabağy tüiüli Kobozev. – Kilkağa qyzyğyp jür dep oilaisyz ba?
– Taşpulat baiğa kilka kerek i̇emes, ärine, – dedi Rysqūlov közin alysqa, Alai jaqqa qadai otyryp. – Onyñ i̇endigi äreketi – ziiänkestik. Balalarğa ziiäny tiıp jürmese. Ol qazir Uiasyn aldyrğan qasqyr siiäqty. Aianbaidy da, aiamaidy da.
– Taşpulat bai i̇ekenin qaidan bildiñiz?
– Astyndağy atynan tanydym. Ataqty jirenqasqa ğoi. Auyzdyğyn jūlqyp, jer tarpi beretin ädeti, äli laqsa bolmağan i̇eken.
Kobozev Rysqūlovqa bağdarlai qarap qaldy.
– Qalai oilaisyz, bizdiñ mūnda i̇ekenimizdi bilip keldi me, älde kezdeisoq ūşyrasu ma?
– Sony men de oilap otyrmyn. Bilip kelui de mümkin. Öitkeni şynar tasalap, joldyñ ūrymtal jerinen kütip tūrdy ğoi. Biraq anyq bilse, köp küşpen kelip şabuyldar i̇edi. Maşinany körgen soñ ğana qamdandy-au deimin.
Betin şyny synyğy jyrğan Läziz artyna būryldy:
– Ol bizdi küni būryn bilgen joq. Ol keluge mäjbür bolğan. Būrynğy mekeninde äldenendei qoimasy bar. Sony alyp ketuge kelgen.
– Qandai qoimasy bar?
– Qaşanda alyp ülgere almağan qazynasy boluy mümkin.
Kobozev pen Rysqūlov bir-birine qarady.
– O da mümkin, – dedi Rysqūlov oilanyp otyryp.
– Bylai bolsyn, – dedi Kobozev tūjyrymdai söilep. – Birinşiden, äulijaiğa mūqiiät tekseru jürgizip, qarauyl qoiu kerek. İekinşiden, Tūrar Rysqūloviç, siz ben bizge Taşkentte otyra beru jaramas. Būlarğa qarsy joryq bolsyn. Otriad jasaqtañyz. Jaqsy komandir tabyñyz. Keşikpei jolğa şyğaiyq. TürkTsİK basşysymen men özim kelisemin.
VIII
– Teñbil torğai, men şarşadym, – dedi bala jylarman bolyp, auzy kemseñdep. Tüiejapyraqtyñ tübirtegine sürinip ketip, i̇etpetinen qūlady. Qūlağan qalpy qaita köteriluge äreket qylmai, i̇eki qoly jaiylğan küii, japyraqtardy qarmap jatty da qaldy. Mūrnyna tüiejapyraqtyñ aşqyltym iısi keldi. Alaulağan alaqandary jerdiñ syzynan raqat tapqandai byldyrap qaldy.
Şarşaudan göri, aştyq jaman. Bala tüiejapyraqtyñ tuyrlyqtai şetinen jūlyp alyp auzyna saldy. Artynşa tükirip tastady: kermek däm auzyn aşutastai quyryp jiberdi.
Teñbil torai şyr-şyr i̇etip, şolpankebis güldiñ basyna baryp qondy. Qanatyn qobyratyp, mamyğyn dürditip, silkinip-silkinip qoidy. Jan-jağyna qarap, jan-jaqqa jar salğysy kelgendei, aianyşty, jalynyşty jiñişke ünmen ūzaq şyryldady. Qūr şyryl i̇emes, bir sätte myñ qūbylğan hor qyzynyñ üni siiäqty i̇edi.
Qauyrsyny säl qūlpyrğan: sary, qyzyl, jasyl, kök tüsti mamyğy kempirqosaqtan jaralğan teñbil torğai:
– İei, tyñdañdar, mūnda aş bala jatyr! Bir üzim nan beriñder, bir jūtym airan beriñder! Keliñder! Keliñder! – dep zar qaqty.
Onyñ tilin tüsingen i̇eşkim joq. Äri dese, bala da adamdarmen ūşyrasqysy kelmeidi. Aulaq jüredi. Ūstap alyp, qaitadan detdomğa alyp ketedi dep qorqady.
Al mūnyñ jūmysy qatty. Ol şeşesin tabuy kerek. Jer betinde ne köp – adam köp i̇eken. Al oğan ardaqtysy jalğyz-aq adam. Ol – anasy i̇edi. Myna Teñbil torğaidy oğan Qūdai jolyqtyrdy. Osydan aiyrylyp qalmai, şeşesin tabu kerek. Detdom şeşesin tauyp bere almas.
Tömende şu-şu i̇etken dybys i̇estiledi. Bala basyn köterip, sol jaqqa qarady. Özenniñ ar jağynda jan-jağy biık dualmen qorşalğan kök şatyrly däu üi tūr. Ainalasy būira jasyl bau-baqşa. Aula işinde balalar şulaidy. Birin-biri qualap oinaidy. Qağaz aşylğan kezde topyraq būrq i̇ete qalady. Bir-birine topyraq şaşyp oinağandaryna qarağanda, qaryny toq bolmasa da, aş bolmau kerek.
Bala tüiejapyraqtan boiy säl-säl ğana körinip tūryp, däu üige tesile qarady. Barğysy keldi. Barsa qumasyn biledi. Biraq qaqpanğa tüsetinin de biledi. Onyñ üstine, Teñbil torğai şolpankebis güliniñ üstinde şoqiyp otyryp alğanyn qoiyp, gülden säl köterilip, qanatyn dirildetip, şyr-şyr i̇etip tūrdy da qoidy. Būl «jür» degeni. Teñbil torğaidyñ būl tiline bala tüsingen. Däu üige aqtyq ret bir qarady da, bir basyp, i̇eki basyp Teñbil torğaidyñ soñynan i̇ere berdi.
Şolpankebistiñ quysqūlaq gülderi altyndai sap-sary i̇edi. Bala üzip alyp auzyna salğysy keldi. Mümkin, jeuge jarar dedi. Teñbil torğai şar-şar i̇ete qaldy. Bala seskenip, gülden qolyn tartyp aldy.
Bala būl güldiñ şolpankebis dep atalatynyn, onyñ qyzyq ta qaiğyly hikaiasy baryn bilmeuşi i̇edi. Şeşesin tapsa, aityp berer i̇edi, şeşesi bilmese, äkesi biler i̇edi. Şeşesi aitqan äkeñ jaqsy kisi dep. Onyñ bilmeitini joq dep. Şeşesiniñ aituynşa, äkesi İtjekkendi de körgen.
Şeşesi balanyñ äkesin köp izdedi. Aqyry tauypty. İendi ol i̇ekeuin bala izdep tabuy kerek. Balanyñ bağy bar i̇eken. Teñbil torğai jolyqty. Teñbil torğaidy äkesi men şeşesi jūmsap jibergen boluy kerek: bar, Armandy tauyp i̇ertip kel dep. Äueli ony Rysqūlovtyñ üiinen i̇ertip şyqqan da osy Teñbil torğai. Teñbil torğai äkesi men şeşesiniñ asyrandy qūsy bolu kerek. Basqa i̇eş jerde, i̇eşkimde mūndai qūs joq.
Bala aştyqtan basy ainalyp, közi qarauytyp, qūsqysy keldi. Biraq jūmyrynda qūsatyn i̇eşteñe joq i̇edi. Qūrğaq loqsyp, zoryqty da küşengennen közinen jas şyqty. Közi jasaurap otyryp, jerde ösip tūrğan jelkekti kördi. Üzip alyp auzyna saldy. Tağy üzip alyp, būralaqtap tağy saldy. Qoijelkek düniedegi i̇eñ tätti tamaq siiäqty körindi. Mūndai tätti dämdi ol komissar Rysqūlovtyñ üiinen de tatqan joq. İeki ūrtynan köpirip kök nil aqty. Būl jalğanda joq tätti şyryn i̇edi. Jetimdi Jer-Ananyñ özi aiap, meiirimi tüsip, i̇emeşegi i̇ezilip, i̇emşegi iıp kök nil sütin bergen i̇edi.
Balanyñ uildegen işi tynşyğandai, uanğandai boldy. Qoijelkek jolğa kerek bolar dep üzip-üzip, qoltyğyna qystyrdy. Söitse, özektiñ boiy tūnyp tūrğan qoijelkek i̇eken. Balanyñ aş közi toğaiğandai boldy.
İendi birde bala ūrşyq basyndai appaq qozyqūiryq tauyp aldy. Qozyqūiryq i̇ekenin birden tanydy. Öitkeni ötken jyly şeşesi i̇ekeui Tülkibastan Äulieatağa jaiau tartqan ūzaq jolda, Qarataudyñ jonynan osy qozyqūiryq terip jep, jandary qalğan. Qoijelkekten de qozyqūiryq şyryn körindi. Şikidei jese de dämdi i̇edi. Aq mai asağandai boldy.
Būl kezde Teñbil torğai da tamağyn asyrap, şiq-şiq i̇ete jürip, balyq közdiñ dümbil dänin şoqyp, i̇ebi kelse keuli jai masairağan köbelekti qaqşyp jep, öziniñ tamağyn özi asyrap otyr i̇eken.
Balanyñ äli aqyl toqtatpağany, miynyñ äli olqy-tolqy balqyp tūrğany jaqsy boldy. Mi pisken saiyn adamdy uaiym sarğaita bastaidy. Aqyl toqtatqan adam – kinämşil, nasybai şaqşasy tabylmai qalsa da äldekimge, tipti Qūdaidyñ özine nalyp, qala berse, qatynyn boqtap, şekesi tyrysyp otyrady.
Bala äli auyr tağdyrdyñ kinäsin kimge artaryn bilmeidi. İeşkimge salar nalasy joq, tek ölmeu kerek i̇ekenin oilaidy. Oilamasa da, ölmeuge tyrysady.
Aqyly tolmağan bala ömirdiñ tozağyn oñai köteredi. Ony köbinese aqyl i̇emes, sezim jetekteidi. İeger bala aqylğa salsa, Rysqūlovtyñ qolynda tūra bermes pe i̇edi, kiımi kök, tamağy toq, tösegine deiin aq seisep, Rysqūlov ony oqytpaqşy i̇edi. Bir-i̇eki ret tipti qos arğymaq jekken bylqyldaq päueskege de minip jürdi. Sonda oğan jūrttyñ bäri qyzyğa, qūrmetpen qarady. Aqylğa salsa, ärine, Taşkentte qalar i̇edi.
Biraq äli dümbil midy sezim jeñgen i̇eken. Taşkentten birte-birte alystai berdi. Alystai bergen saiyn aldynan bir jaqsylyq jarq i̇ete qalatyndai asyğa berdi. Aş qarynğa qaramai, keudesin tauğa süiep, tabanyn qiiäq tas tilimdedi.
Bala qaladan ūzağan saiyn jer bederi, tal-daraq, ösimdik, qybyrlağan qūrt-qūmyrsqa, yzyñdağan ara, kök şybyn, şyryldağan boztorğai, syldyrağan şyny būlaq būrynnan bir körgen, oqys ūianyp ketip, ūmytyp qalğan tüsi siiäqty bola beredi. Qaşan, qaida körgenin döp basyp i̇esine tüsire almady. Balanyñ miy äli kök dümbil i̇edi.
Myna jasyl būira taulardyñ teriskei betinde özi tuğan auyl baryn bala bilmeidi. Bar şamalağany: Rysqūlov aitqan aq bas şyñdar. Aq bas şyñdar alystan, jasyl teñizdiñ arğy qiyrynan qyltiyp köringen aq jelkenderdei kölbep qana baiqalady.
Birde bala bir ainalğan jerin şyr ainalyp, bidaiyqtyñ şalğynyn i̇edäuir şiyrlap tastady. Söitse, onyñ Teñbil torğai degeni qyzyl şūbar tüie köbelek i̇eken. Mausymda köbelek i̇ekeş köbelekke deiin qūtyrady. İen dalada i̇erigip jürgen sänqoi neme, qañğyrğan balany körip, biraz mazaqtağysy kelgendei aldyna tüsip, būlt-būlt i̇etip, būryla qaşyp, teñge japyraqtyñ qyzemşek güline jalp i̇etip qonyp, qaita ūşyp, köp äure i̇etti.
Mūny baiqağan Teñbil torğai balanyñ köz aldyna kelip, qanatyn qaltyratyp şik-şik i̇etkende ğana, bala köbelek quğanyn qoidy.
Keñ bidaiyqqa maltyqqan bala tez şarşady. Sonda da keudesin alğa süirep, i̇eki qolymen şalğyndy i̇eskekşe i̇esip, bir attap, i̇eki attap ilgeri ūmtyldy. Keñ bidaiyq balany qanşa älsiretkenimen, jūpar iısi uyz auasyn aiamai, küş-quat berip tūrğandai. Keñ bidaiyqtyñ jynys toğaiyn topandata atyrylyp balaly i̇elik aldynan tūra qaşty. Bala qorqyp qaldy. Biraq añnyñ özinen seskenip zytqanyn körip, qaitadan qairattandy. İeliktiñ lağy, närestemisiñ degen, qūlağyn seltitip tūryp, balağa jäudirei qarady. İenesi tUiağyn tarpyp aşulanğanda ğana selk i̇etip, yrşyp tüsip, artyna qarai-qarai zymyrady.
Lağyn i̇ertken i̇elikti körip, bala şeşesin sabyrsyz sağynğanda:
– Apa! – dep aiqailap jiberdi. Bala tağy da aiqailaiyn dep i̇edi, bidaiyqtyñ arasynan aulaqta tasyrlata şauyp bara jatqan attylardy körip, ünin öşire qoidy. Attylar da aq bas şyñdarğa qarai şoqytyp ötti. İyqtaryna asynğan myltyqtary köpke deiin şoşañ-şoşañ i̇etti.
* * *
Balanyñ kişkentai jüregi dirildep ketti. Myna myltyq asynğandar onyñ äke-şeşesin ūstamaqqa bara jatqandai körinedi. Päleniñ betin qaitaryp, äke-şeşesine tezirek habar bermek üşin bala baryn salyp, jasyl dariiäğa maltyp kele jatty.
Balanyñ kenet jan sala jürgenine Teñbil torğai tañğalğandai bolyp, äri şoşynyp, balany saqtandyrmaqqa ärekettenip, aldynan ary-beri ūşyp şyr-şyr i̇etti.
– Toqta, jaiyraq jür, jaiyraq jür.
Biraq bala tüsinbedi.
Adam balasy añ-qūstyñ tilin tüsinse, dünie didary äldeqaida ajarlana tüser i̇edi. Adamnyñ tilin adam tüsinip bolmağan būl ğalamnyñ qasiretine qarai, adamdy añ men qūstyñ tilin biluge jazbağan.
Aiağynyñ astynan «pyrr» i̇etip bödene ūşa jönelgende ğana bala qalşiyp, ökpesi köriktei köterilip-basylyp, alqynyp tūryp qaldy. Bödene zar jylap baryp, taiaq tastam jerdegi betegege jasyryndy. uia basyp jatqan bödene i̇eken, bala barmaq basyndai sepkil jūmyrtqalardy jyp-jyly küiinde alaqanyna salyp tūryp, şekesinen şertip-şertip, şetinen simirip şyqty.
Bödeneniñ kelte qanaty i̇endi balağa bitkendei, tağy da ūşa jöneldi. Aqyry, ökpesi öşip, mūrnynan qan ketip, közi qarauytyp baryp, kögiljim koñyraugüldi şeñgeldei i̇etpetinen qūlap tüsti.
Teñbil torğai ary şyryldady, beri şyryldady. Şolpankebis güline qonyp alyp, kökpeñbek aspanğa qarap şyryldady.
Kögildir aspan jüzimen ūlpa būlttar syrğanap bara jatty. Teñbil torğaidyñ zaryna olar qarailağan joq. Kögildir aspan qarauytyp, alqarakök tartty. Jasqanşaqtap, jylt-jylt i̇etip jūldyzdar şyqty. Jūldyzdar birte-birte batyldanyp, jamyrai jarqyrady.
Biraq olardyñ arasynda Teñbil torğai izdep şaqyrğan jūldyz äli joq i̇edi. Şolpan jūldyz tañ aldynda ğana ūianady.
Teñbil torğai Şolpan ūianğanşa şyryldady. Teñbildiñ tilin Şolpan tüsinse kerek, kebisin aluğa rūqsat i̇etse kerek. Kenet Teñbil torğai qonyp otyrğan şolpankebis güli iılip baryp, qūlap jatqan balany köterip alyp, ūşa jöneldi.
Balany säske tüstiñ kün säulesi qytyqtap ūiatty. Qalyñ japyraqtardyñ sañylaularynan syğalağan altyn säule balanyñ közine şağylysyp, äueli qaida jatqanyn bağdarlai almai, añyryp, alaqanymen közin basty. Köz qaryqtyrğan altyn säule Izbaişa apasynyñ külkisinen şaşyrap tūrğandai körinedi. Izbaişa apasy köp küle bermeuşi i̇edi, köp kületin jağdai da joq i̇edi. Al äldeqalai bir baqytty sät şalyqtap ötip, küle qalğan şaqta, onyñ külkisinen marjan şaşyrağandai bolatyn.
Bala: «apam kelip tūrğan joq pa» dep jüregi tulap tüsti. Alaqany arasynan abailap qarap i̇edi: künniñ altyn jiptei jiñişke säuleleri japyraqtar arasynan şanşyla şaşyrağan i̇eken. Kün säulesi būl şatqalğa säske tüste ğana tüser i̇eken. Jan-jağy aspanğa şanşylyp tūrğan naiza şyñdar bolatyn. Balanyñ jatqan jerinen qarağanda aspannyñ aiasy şap-şağyn, tuyrlyqtai ğana i̇eken. Naiza şyñdar uyq siiäqty da, aspan maqpal kök tuyrlyqtai i̇eken.
Balanyñ äueli baiqağany jañğaq ağaşy i̇edi. Jalpaq-jalpaq japyraqtardyñ arasynan köp tüinekter tönip tūr. Qol sozyp, bireuin jūlyp alyp, auzyna salyp, azuğa basyp i̇edi: ap-aşy bolyp şyqty. Tükirip tastap, jan-jağyna qarady. Ainala jaiylyp-jaiylyp ketken jañğaq ağaştary. Rysqūlovtyñ aitqanyndai bar i̇eken: jan-jağy asqar tau, ainala tyrbyq arşalar men tarbiğan jañğaq ağaştary. Baiağy şolpankebis güli, baiağy Teñbil torğai balanyñ tirilgenin körip, kişkentai kümis kömeiinde hrustal şarik qūbyljyp oinağandai qūiqyljyta şyrqap-şyrqap jiberdi.
Bala bir-bir basyp, qyldyryqtai moinyn sozyp, Rysqūlov aitqan kürkeni izdedi.
Şatqaldy örlep säl jürgen soñ, däu şynardyñ tübinen auzy üñireigen kürke körindi. Bala quanyp ketti. Rysqūlov aldamağan i̇eken. Bir mezgil bala ökindi de: kökemdi i̇ertip kelmegenim-ai dedi. Biraq kökesi mūnda keluge asyqpady ğoi: äli qartaiamyz, saqal-şaşymyz ağarady, sodan soñ baramyz dedi ğoi. Demek onyñ Rysqūl men Izbaişany sağynbağany da.
Al bala şydamady. Balanyñ ağara qūiatyn äli saqaly da şyqqan joq qoi. Sonşa ūzaq kütuge tağaty jetpedi. Kürkege jaqyndağan saiyn tūla boiy bir qyzyp, bir suydy. Apasy qazir mūny körip, bas salyp qūşaqtap: «ainalaiyn, Armanym!» – dep aiqailap jylap jiberer me i̇eken? Keşegi bir adyra qalğan aştyqta senen men sorly adasyp, qaldym-au, – dep añyrap jiberer me i̇eken? Äkesi mūny körgende qaiter i̇eken? Tanyr ma i̇eken? «O, meniñ Armanym, jigit bolyp qalğan i̇ekensiñ ğoi!»–dep qorbañdap qalar ma i̇eken? Şeşesiniñ aituy boiynşa, Rysqūl äkesi aiudai küşti, qabylandai qaharly, jolbarystai köz ilespes jyldam. Mūny jerden şüike jündei köterip alyp, bauyryna basar ma i̇eken? Qaulap ösken saqal-mūrty tamağyn qytyqtasa qaiter i̇eken?
Bala da bolsa, dümbil miy qara qūmandağy qara sudai saqyr-sūqyr qainap, san türli oi-joramal jetektegen bala qara kürkeniñ üñireigen qarañğy i̇esiginen baspalap işke ünildi.
Kürkeniñ işi tūñğiyq aspan quysyndai tüpsiz bolyp körindi. Äueli balanyñ közi üirenbedi. Birte-birte qarañ-qūrañ äldeneler belgi berdi. Kökireginiñ kirin arşyğan arşa iısinen keiin, kürkeniñ işinen qolqany atyp, qūsyq şaqyrğan sasyq iıs müñkip qūia berdi. Bala seskenip qaldy. Äke-şeşesin äldekimder öltirip ketip, solar jidip jatqandai körindi. Bala aştan ölip, jidip jatqandardy Äulieatadan, Şymkentten, Taşkentten de körgen. Adamdardyñ aştan qalai öletinin bala biledi. Biledi.
Qolymen töñirekti sipalap körip i̇edi, bylq i̇etken äldenege tidi. Kerme ağaşqa ilip qoiğan i̇et siiäqty. Maiy tamşylap tūr. İıs sonyki boldy. Bala üreiden qaitty.
Älsin-älsin ainala alaköbeñdenip, kürkeniñ işi kömeski de bolsa körine bastady. Tar quystyñ i̇eki irgesinde i̇eki böstek jatyr i̇eken. Bireui äkemdiki, bireui şeşemdiki dep şamalady bala. Bireui arqardyñ, bireui älde aiudyñ, älde qabannyñ terisi siiäqty. Bala ol añdardy jyğa tanymağandyqtan, anyqtap ajyrata almady. Biraq būl qūjyrada i̇eki adam tūratynyna közi jetti.
Bosağa jaqta syrty küie-küie ydys tūr i̇eken. Işine qol salyp i̇edi, qoltoqpaqtai jilik ilindi. Bala qarny uildep tūrğanyn sonda sezip, jilikti auzyna qalai aparğanyn bilmei de qaldy.
Bala öziniñ şyqşytynyñ dybysynan şoşyp, i̇et şainağanyn qūia qoiyp, älgi dybysqa qūlaq türdi. İeşteñe i̇estilmedi. Tek şatqaldan alqynyp aqqan tau suynyñ gürili ğana jañğyryp jatty.
Syrtyna küieden qalyñ qaspaq tūrğan ydystağy i̇etti i̇edeuir i̇eñsergen soñ, baryp balanyñ i̇esine äke-şeşesi qaitadan oraldy. «Būlar qaida jür i̇eken?» – dep uaiymdady. Köpten beri şöpten basqa tamağy bolmağan balanyñ buyn-buyny bylbyrai bastady. İetke toiyp, i̇eñsesin kötere almai, arqar böstekke qisaia ketti. Közi qonaqtap otyrğan bala qorazdyñ közindei kilegeilenip ūiyqtap bara jatyp, töbede iluli tūrğan bir deste şaişöpti kördi. Äke-şeşesi şaişöp qainatyp işedi i̇eken ğoi. Közi ilinip bara jatyp baiqady: kürkeniñ bir qanaty ağaş bağanadan i̇eken de, bir jağy tūtas jartas i̇eken. Syrtyn arşanyñ būtağymen qymtapty. Maiy tamşylağan jaiuly i̇ettiñ müñkis iısi bolmasa būl şaila – nağyz jūmaqta tūratyndardyñ mekeni siiäqty.
Kürkeniñ aldyna abailap basyp i̇ekeu keldi. Jan-jağyna qarap, i̇eşkim joq i̇ekenine äbden közderi jetkende baryp, jasyrağy arqasyndağy taueşkini bylq i̇etkizip tabaldyryqqa tastady. Qartañdauy äli de bolsa, jañğaq toğai jaqqa qarap, syrtta qarauyldap qaldy da, jasy alasa i̇esikten i̇eñkeiip işke kirdi. Qarny aşqan i̇eken, birden ydysqa üñildi. Işinde müjilgen jalañaş jiliktiñ jatqanyn körip, «būl qalai?» degendei añqiyp qaldy da, jan-jağyna qarady. Arqar böstektiñ üstinde qannen-qapersiz pysyldap ūiyqtap jatqan balany körip, jan dausy şyğyp aiğailap jiberdi.
– Äke!
– O, ne?! – dep qartañ kisi myltyğyn kezene bosağada tūryp qaldy.
Dauystan şoşyp ūianğan bala, böstekten ūşyp tūryp, til-auzy bailanyp, sileiip, üni şyqpady. Basy ülken, biraq ilmigen aryq bala jauğa ūqsamaidy.
Qartañ kisi sonda da myltyğyn kezengenin qoimai, saqtana basyp işke i̇endi.
– Äi, kimsiñ öziñ? – dep barq i̇etti.
– Armanmyn, – dedi bala äkem osy ma degen ümitpen.
– Armany kim? Kimniñ balasysyñ?
– Men Armanmyn ğoi, bilmeisiz be?
– Mynau ne dep tūr? İesi dūrys pa? Adam ba, jyn-peri me? Bala qartañ adamdy sendirgisi kelip, jan-tänin sala däleldep baqty.
– Tanymai qaldyñyz ba? Men sizdiñ balañyzbyn ğoi. Arman. Men sizdi köp izdedim.
Qartañ adam şydamy ketip, küiip-pisip:
– Äi, Jorabai, mynau ne sandyraqtap tūr? Tük tüsinsem būiyrmasyn, – dep basynan qalpağyn jūlyp alyp, mañdaiyn, bet-auzyn sürtti.
Jorabai iyğyn qiqañ i̇etkizdi. Biraq äldekimdi i̇esine tüsire almai qinalğandai, balağa bylai bir, olai bir oqyrana qarap şyğyp:
– Äkeñniñ aty kim? – dep qaldy.
– Rysqūl, – dedi bala aiylyn jimai. – Mine tūr ğoi mynau. Siz Rysqūlsyz, ä?
Qartañ adamnyñ onsyz da alaq-jūlaq alasy köp badyraq közi tas töbesinen şyğa jazdady. «Mynau adam i̇emes, aruaq, – dep jorydy. – Rysqūl deidi. Bişaranyñ aruağy meni qualap jür me? Ne jazyp i̇edim? Ua, Qūdai! Ne jazyğym bar i̇edi?!» – dep kübirledi.
– Äi, jügirmek, qai Rysqūldy aityp tūrsyñ? Şeşeñniñ aty kim?
– Izbaişa.
Qartañ adam mülde şatasty. Sandyraq deiin dese, atağan adamdary tura keledi.
Biraq Rysqūldyñ Izbaişadan balasy bar ma i̇edi?
– İe, – dedi Jorabai älden soñ. – Ottap tūr. Bül Moldabektiñ balasy ğoi. Bäse-i̇e-i̇e!
İendi bala tüñile bastady. Mynalar şynnan böten be degen oidan oisyrap, işi-bauyry älem-jälem bolyp, jännaty dünie bir sätte sänsiz, sūryqsyz jalmauyzdai sūñqiyp şyğa keldi. Bala köñil i̇endi suyi bastady: bäse, äkesi Rysqūl myna öñkigen üñirek mūryn, badyraq köz, şalğy mūrtty şalduar şal bolmasa kerek. Sonda mūny Rysqūlov aldağan boldy ğoi.
– Joq, men Moldabektiñ balasy i̇emespin, Rysqūldyñ balasymyn. Jäkem qaida? Apam qaida? Olar osynda dep i̇edi ğoi? Qaida jasyryp qoidyñdar? – dep bala şar-şar i̇etip jylap jiberedi.
– Öşir ünin! – dedi şal Jorabaiğa bağjiiä bir qarap. – Osynyñ bir pälesi bolyp jürmesin. Jasyryn jansyzdary bar osynyñ, – dep myltyğyn kezenip, jañğaq toğaiğa qadala qarady.
Jorabai balanyñ auzyn basa qoidy. Jasyrynyp jatqan jau belgi bere qoimady.
Sonda baryp, Omar men Jorabai balany ortağa alyp, sūraq jaudyrdy.
– Seni mūnda kim jūmsady?
– İeşkim de.
– Onda neğyp sandalyp jürsiñ?
– Jäkem men apamdy izdedim.
– Olar osynda dep kim aitty?
– Kökem aitty.
– Kökeñ kim?
– Tūrar Rysqūlov.
– Oh, Qūdaidyñ ūrğany-ai! – dep Omar küñirene küizelip, tas qabyrğağa arqasyn süiep otyra ketti. – Qaida barsañ – Qorqyttyñ köri! Orazbaq pūşyq itti bolys sailatqyzyp, bir talatty. İendi Qūdaidyñ qu medien qurağan tauynyñ işinen de tynyştyq bermeiin dedi-au būl Tūrar! Äkesi Rysqūldy öltirgen men i̇emes i̇edim ğoi. Nege tüsti sonşa soñyma? Myna i̇es bilmeitin küşigin jūmsağany ne sūmdyq? Ne zymiiändyq oilady tağy da? Äi, juärmek, şynyñdy aitşy, qalai keldiñ būl adam aiağy baspağan şaitan şatqalğa?
Bala oiynyñ, tiliniñ jetkeninşe bäri-bärin bastan-aiaq aityp berdi. Rysqūlov ädeii jūmsamağanyna köz jetkendei, biraq kökiregi qūrğyr senbeidi.
– Qoi, Jorabai, būl jerden keteiik. İergeş itke qosylğym joq-aq i̇edi. Aqyry Allanyñ būiryğy i̇eken, soğan baryp panalaiyq. Men onyñ qoly jatqan jerdi künde körip jürmin. Jolamai, aulaqtan añduşy i̇edim, i̇endi bolmady. İelge de bara almaimyz, mūnda da qala almaimyz, – dep Omar törttağandap jer taianyp baryp, kökiregin köterip, ornynan tūrdy.
– Mynany qaitemiz? – dedi Jorabai balağa iegin köterip.
– Būl jynnyñ balasyn ala ketemiz. Jalğyz jiberip bolmaidy. Jau i̇ertip kelip, üstimizden tüsirui kädik. Nede bolsa İergeştiñ qolyna tapsyraiyq, ar jağyn özderi bilsin...
Äkeli-balaly i̇ekeui qorjyndaryna syryqta jaiuly tūrğan i̇etti syqita salyp, qanjyğağa qara küie mosyny bailap, atyp äkelgen taueşkini aldaryna öñgertip, balany Jorabaidyñ artyna mingestirip, küngei jaqty betke alyp, şatqal qualap, i̇eki atpen jolğa da şyğyp ketti.
Bala barmaimyn dep baqyryp-aq i̇edi, Däu Omar şapalaqpen bir-i̇eki tartyp jibergen soñ, üni öşti. İendi ol ünsiz jylap kele jatty.
Oñ qaptaldan da, sol qaptaldan da qiiäq-qiiäq tarğyl tastar tüksidi. Balanyñ bir tañ qalğany: Teñbil torğai da, şolpankebis te ūşty-küili joq boldy. Osyndai qysylğanda kelmei qoidy. Bala olarğa qatty ökpeledi. Kelip qalar ma i̇eken dep äli de ümittenip, artyna būrylyp jaltaq-jaltaq qarady, artynda myltyğyn i̇erdiñ qasynda köldeneñ salyp, töbedei töñkerilip Däu Omar kele jatyr. Dalanyñ jaryğyna şyqqan soñ şyramytty. Osy öñkigen şaldy bala būryn bir jerden körgen, biraq qaida i̇ekeni i̇esinde joq. Myna Jorabai degen balasy da i̇emis-i̇emis i̇esinde, Jorabaidyñ artynan aqyryn jyljyp tüsip, qaşyp keteiin dese, artynda Däu Omar kele jatyr. Äkesi men şeşesi myna būlym-būlym, quys-quys şatqaldyñ bir jerinde jasyrynyp qalyp bara jatqandai:
– Apa! – dep aiqailap jiberdi.
– Öşir üniñdi! – dep yşqyndy Däu Omar. – Qaidağy apa, sorly! Sen Rysqūldyñ balasymyn dep tantyma! Moldabektiñ balasysyñ, i̇eger adamnyñ balasy i̇ekeniñ ras bolsa. Äli köñilim senbeidi, perimisiñ dep qorqamyn. Rysqūl qaida, bireu qaida? O, qu zaman!
Zañğar köktiñ astynda tau qyrany qalyqtap, būlardyñ töbesinen tönip jürdi de qoidy. Jorabaidyñ aldynda öñgeruli jatqan tau tağysyn közi şalğan, sirä. Taudyñ tasyr özeni būlarmen jarysyp būralañdady da otyrdy.
Jalğyzaiaq tar taban jolda at i̇ekeş at ta abailap, aiağy taimas üşin sanap basyp, saq keledi. Ylği i̇eñis bolğan soñ, i̇er moinyna ketedi. Jorabai şyntağymen balany büiirinen tüiip kep qalady:
– İeñkeime. Şeşeñ mağan asylyp tuyp pa i̇edi?
– Şalqaiyp otyr!
Däu şaldan göri, Jorabai i̇eptep imanjüzdi körinedi. Osy bir şyndyqty aitar-au degen ümitpen bala baiğūs:
– Ağatai, meniñ şeşem qaida? – deidi. – Ol osy tauda, kürkede dep i̇edi ğoi.
– Ottapty! – dep ars i̇etti arttan Däu Omar.
Bala köñili qaltyrap, qañtarda qalğandai jüregi mūzdap, attyñ üstinen anau sarqyrama qūzğa qūlap tüskisi keledi. Töbeden qyran şañq i̇etkende aspanğa qarap baryp Uialağandai, köktiñ jüzi meiirli i̇eken, bala işi i̇eljirep ketti.
* * *
Taşpulat bai İergeştiñ «nūiandarynyñ» biri i̇edi. Alataudyñ küngei jağyn jailağan Soltüstik Ferğana qauymyn Taşpulat bai bolşevikterge qarsy köteruge tiıs. «Qoqan avtonomiiäsynyñ būrynğy raiysy İergeş Qoqannan aiyrylğanmen, ümitinen aiyrylmağan. Keñesti qūlatyp, raiys tağyna qaita oralu onyñ armany.
İergeşti izdep kele jatqan Däu Omar İergeşke i̇emes, Taşpulatqa tap boldy.
– Öziñ qartaiyp qalypsyñ. Biraq myltyq ūstauğa jarasañ boldy. Balañdy alyp kelgeniñ aqyl bolğan. Būl nağyz jauynger, al myna boqmūryn kimge kerek? – dep Armandy qūlağynan bir būrady. Bala tyjyrynyp qaldy da, jylamady. Tek kömek tilep Däu Omarğa qarady. Däu Omar ony qorğamaq oiynda joq, qaita balany orğa iterdi.
– O, Taşpulat myrza, būnyñ hikaiasy qyzyq. Būl Taşkenttegi bolşevik Tūrar Rysqūlovtyñ inisi. Biraq bolşevik ağasynyñ üiinen qaşyp ketipti. İelin izdep, tauda adasyp jürgen jerinen tauyp aldyq, – dep jalpañdady. – İelimiz bir ğoi.
– İeliñ qalai, tynyş pa? – dedi Taşpulat bai Rysqūlovtyñ inisi degenge sener-senbesin bilmei.
– Arqa tynyş bolsa, arqar auyp nesi bar, myrza. İel bülinip tūr ğoi. Bolşevik Rysqūlov öziniñ jaqyn tuysyn bolys sailattyryp, sonyñ tepkisine şydai almai, i̇endi sizdi panalap kelip tūrmyn, myrza. Ädilettik izdep keldim, – dep Däu Omar opyryla qūlap, Taşpulattyñ aiağyna jyğyldy.
Rysqūlovtyñ aty qaita-qaita atalğannan sekem alyp, Taşpulat tasyraia qaldy.
– İe, tūr! – dedi ilikpegen küii kebisiniñ tūmsyğymen Omardy türtip qoiyp. Jağynamyn dep jirendirip alğanyn Omar sezbei, Taşpulattyñ syqyrlaq ämirken mäsisiniñ qonyşyn sipalady. Omarğa mūndai mäsi ömiri bitpegen. Taşpulatqa jağynyp tūrğany da, älde mäsige qyzyğyp tūrğany da beimälim. – Qaşyp ketpesin, baiqañdar, – dep tapsyrdy Taşpulat nökerlerine.
Omar anyqtap tūryp i̇endi baiqady: Taşpulattikindei ämirken mäsi nökerlerden körinbedi, kiım kiısteri alabajaqtau i̇eken. Biri basyna kir-kir sälde salğan bolsa, bireuleri baiağy Rysqūl qūsap kiız qalpaq kiıp alypty. Būirasy közine tüsken señseñ böriktiler, döñgelek telpektiler de bar. İınine ilgenderi de är türli: bireudiki biqasap şapan, bireulerdiki syrma şapan, bireulerde tüie jün şekpen; şapany, şekpeni joqtar jünin syrtyna qaratyp jeñsiz teri kökirekşe kiıp alypty. Äsirese aiaq kiımderi keiipsiz. Qiiäq tasty tau tasalağan adamdardyñ i̇etikteri aq jūlyq, qoñyltaq jyrtyq kebis ile salğandary da tūr. Biraq bir närse bärinde birdei su jaña: ol myltyq, myltyqtary būryn körmegen i̇erekşe «ağylşyn vinçesteri» i̇ekenin Omar bilmeidi, tek jarq-jūrq i̇etken sūr bolat, suyq temirden seskenedi.
Adamdardyñ ajary tüsken, qar jaumai, qazan ūrmai, suyq sorğan japyraqtai öñderi qarauytyp, myj-myj bolyp, saqal-şaşy ösip, mūrty basylmağan. Taşpulat būlarğa qarağanda zäitün maiyna quyrğan bidaidai byrtiyp, i̇eki beti alau küreñ tartyp, jylt-jylt i̇etedi. Buryly bar mūrty da maily siiäqty.
Omar kelgeli Taşpulat oiğa kömildi. Biraq syryn syrtqa şyğarmaidy.
– Bala Rysqūlovtyñ inisi i̇ekeni ras pa? – dep qaitalap qadaldy.
– Mine, imanym, mine, janym. Qalp aitsam, osy tūrğan jerimde aram qatyr, – dep qarğandy öñkigen Omar.
– Öziñde sonda Rysqūlovtyñ tuysqany boldyñ ğoi. Solai ma?
– Qaidağy tuysqan?! Alys ağaiyn. Biraq qazir jauymnan jaman. Körsetpegen qorlyğy joq. Ol tuysqan bolsa, men tau kezip, tas jastanyp nem bar? Jatpaimyn ba öz üiim – öleñ tösegimde. Törimnen körim jaqyn şaqta men i̇erigip asar ma i̇edim myna asqar taudy!
Omar küiinip aitty. Sözi äser i̇etti.
Asqar dese asqarlanyp, teristikte Alatau jatty. Torğyn kök aspanğa şanşyla qadalğan şyñdar adamdardyñ şynjau şaruasymen isi joq, tek Täñirimen til qatysardai kegjiıp tūr.
Qadim grekter ädemi i̇ertegiler oilap şyğarğan. Ol jöninde talas joq. Olardyñ aituy boiynşa, qūdailardyñ kökesi Zevs bolğan. Zevs Olimp degen tauda tūrady i̇eken. Söitse, ol Olimpke jai pendeler i̇eşki jaiatyn körinedi. Jai töbeşik i̇eken. Alataudyñ zañğar şyñdary Olimpke qarağanda Qūdai mekenine äldeqaida köbirek ūqsaidy. Biraq qadim grekter qūsap körkem, qiiäl oidyñ qisynyn keltire almağan şyğarmyz. Alataudyñ i̇eñ biıgi – Han-Täñirini türkilerdiñ tüp atasy Kök Türik jailapty degen söz bar. Osy taudyñ tağy bir şyñyna külikpen Manas şyğypty degen söz bar. Al Qūdai tūrypty degendi i̇eşkim bilmeidi.
Täkappar taularğa Taşpulat ūzaq qarady. Myna sandalğan qazaq osy taudan tekten-tekke asyp kelgen joq, – dep oilady, şynynda qorlyq körgen bolu kerek. Myna nökerlerimniñ köbi sondai ğoi. Olar da Keñeske ökpelep, oidan-qyrdan qaşqandar.
– Ä, aqymaqtar, – dep tabalaidy i̇endi Taşpulat. – Kedei ökimeti kedeilerdi jarylqaidy degenge senip, kerdeñdediñder-ai kelip. Sauap boldy. İestidiñder me, bizdiñ qasietti Ferğana ğana i̇emes, qazaqtardy da qan qaqsatqan bolşevikter. Myna qazaqtyñ aitqanyn i̇estidiñder me? Qatyn-balasyn asyrap otyrğan jalğyz qap bidaiyn, Qūdaiğa qūlşylyq i̇etip bes ret namaz oqityn jainamazyn tartyp alğan keñester. Al tartyp al dep tärtip bergen älgi Rysqūlov. A-a sender bilmeisiñder ğoi Rysqūlovty. Al men ğoi ony baiağydan bilemin. Meniñ mäue ağaştarymdy kütip-bağyp, tiyn-teben tauyp, tentirep jüruşi i̇edi. Är isti Qūdai qylady da, i̇endi sol bau-baqşamdy, äuli-jaiymdy tartyp alyp, tasyrañdady-ai kelip. Qap!
Taşpulat közine dürbi tosyp, künbatys jaqqa zaryğa qarady. Qanşa qarağanmen öziniñ äuli-jaiyn köre almady. Tym alys i̇edi. Osy dürbimen äneküni Rysqūlovty jyğa tanydy. Amal ne, atqan oğy darymady. Maşinasynyñ äinegin qiratty. Oğan da şükir. Jany şoşynyp jürsin. Bälkim, i̇endi Taşpulattyñ äuli-jaiyna kelip, sairan qūrmaityn bolar. Qasyndagy qaba saqal komissary da seskengen şyğar. İendigi jerde kezdesse, Taşpulat mült jibermeuge tyrysady. Rysqūlov siiäqtylar jer jastanbai, Taşpulat tynyş ūiyqtai almaidy. Al myna jügermek inisi...
Taşpulat balağa tesile qarady.
Rysqūlov pen balanyñ arasynan ūqsastyq izdedi. Rysqūlovty äneuküni Şyrşyqtyñ bergi jağasynda tūryp dürbimen kördi. Mūrt qoiğan siiäqty ma? Közildirigi bar i̇ekeni anyq. Közildirigi mūnyñ bağbany bolyp jürgende de bar bolatyn. Ol on besinşi jyl i̇edi. Sodan beri tört jyl ötti. Köñilinde būldyr i̇eles qana qalypty. Jūmysqa berekeli, tyndyrymdy i̇edi. Torğai toq i̇etip, tañ syz bergennen tūryp, tirşilikti tyndyryp tastap, taldyñ köleñkesinde otyryp, şūqiyp arai-arai kitap oqityn. Ne kitap dep būl sūramapty, ne kitap i̇ekenin ol aitpapty. Söitse, kileñ din būzar, bolşevik kitap i̇eken ğoi. Ony bilse, Taşpulat Rysqūlovty sol kezde-aq politsiiäğa ūstap berer i̇edi-au. Ättegen-ai köp. İeger bilse...
İendi aldağyny oilau kerek. Myna bala bir qajetine jarap qaluy. İeptep ūqsaityn siiäqty. Qalyñ qabaq, közinde qanjardyñ jüzindei suyq jarqyl bar. Tūnjyr, Rysqūlov ta sazaryp, köp söilemeitin. Inisi deidi, zor komissardyñ inisi bolsa, qañğyryp nesi bar? İelin sağynypty deidi. İelin sağynsa Tülkibasqa Taşkentten sairap jatqan tura jol bar i̇emes pe? Tauda adasyp ne jyny bar?
Taşkentte otyrğan jaqyn adamdardan astyrtyn habar bilmek kerek. Rysqūlovtyñ inisi joğalyp ketkeni ras pa, ötirik pe, ony anyqtau asa qiynğa da tüspeidi.
* * *
Taşpulat bai bolşeviktermen tikelei aiqasqa şyğuğa da beiil i̇emes. Äzireiildei jek körse de, qorqady. Ol meken-jaiyn qaitaryp aludy köksegenmen, oğan däl qazir qolym jetedi dep oilamaidy. Tüptiñ tübinde bir qaitar dep ümittenedi.
Biraq Şyrşyqtyñ jağasynda jatqan jaiyna qaita-qaita ūrlanyp barğyştauynda basqa qasiret jatyr. Şyrşyqtyñ boiyndağy şynardyñ tasasynda tūryp, ol dürbimen ūdaiy bir noqatty izdeidi. Tarbiğan üidiñ jelkesinde käri jañğaq ağaşy bar. Käri jañğaqtyñ tübinde döñkigen qoitas jatyr. Sol tas ornynda ma, joq jyljyp ketti me? Onyñ janyn jep jatqan qylqūrt sol qoitas. Baiağy zamandar tasqynymen taudan köşken tüietas, qoitas az i̇emes. Otan bireu tiktep nazar salyp, astyn tinte qoimas ta. Al sol tasty bireu jyljytpai, özi būryn audarğany oñdy bolar i̇edi. Sonda ol būl bülik şalğan Türkistandy talaq i̇etip, İergeştiñ de i̇enesin ūryp, Auğan, tipti İran, tipti Ündi asyp keter i̇edi.
Äldeneşe oqtaldy, jete almady. Senimdi adam da az. Altyndy körse perişte de joldan şyğady. Janyndağy jalañaiaqtarta senbeidi. İendi myna añqau da kiriptar Däu Omarğa oqtalyp otyruy sodan.
Däu Omar aldyna öñgerip kelgen kiıkti Taşpulatqa ä degende-aq tartu i̇etken. Taşpulat semiz kiıkke qyzyqsa da syr bermegen. Kiıkti körip, közderi qyzyp, qūlqyndaryn qaqqan nökerlerine:
– Toqta! – dep tyiym salğan.
İendi jön sūrastyryp, biraz närseniñ perdesi türilip, biraz närse äli jūmbaq qalğan kezde baryp, Taşpulat jigitterine:
– Al, käne Omar akanyñ kiıgin qaqtañdar! – dep parman berdi.
Sol – sol i̇eken, jalanyp tūrğan jigitter lezde qurağan kiık-otynan tamyzyq tūtatyp, qu arşanyñ tübirtegin laulatyp, kiıktiñ özeginen zomby-taiaq ötkizip, aşamaiğa tirep, ätir tütindi alauğa äueli jünin üitip, qanjarmen küigen jünniñ qağyn bir qyryp tastap, bütindei qaqtai bastady.
Jan-jağy jasyl mük, qyzyl qyna jamylğan jarlauyt tas zümiret kilem töselgen alañqai, tastan-tasqa keudesin soqqan asau özen, alasa arşa men biık şynar aiqasa i̇esken ūry şatqal. Ūrynnan jau tüse almas, ūly qamal.
Taşpulat sonda da saqtyqta qorlyq joq dep, adyrañ nökerlerin nyqyryp tastady:
– Otty lapyldatyp, jalpyldaq qurai jaqpa, arşanyñ būtağyn jaq, aqymaq!
Arşanyñ tütini aua tüstes möldir bolady. Anşa-mūnşadan közge körinbeidi, jau sezbeidi. Taşpulat sony aityp tūr.
Obaly ne kerek, kiıktiñ i̇eti patşalardyñ dastarqanyna Uialmai qūiarlyqtai, öte dämdi pisirildi. Basqasy – basqa, tamaq daiyndauğa kelgende būl ağaiyndar aldyna jan salmas i̇edi.
– Maldy qazaq baqsyn, jeuin özbek jesin, – degen mätelde şyndyq ta, zil de jatyr.
– A, Omar aka, bizge östip ylği i̇elik atyp berip tūrsañ, biz osylai pisiremiz, – dep aqsidy auzy-basy küie-küie bolğan nökerler.
– Qarauyldarğa da qaldyryñdar-i̇ei, – dep keiidi Taşpulat qūnan kiıktiñ myna jalmauyzdardyñ jūğynyna jūq bolmai bara jatqanyn jaqtyrmai.
Taşpulat būl arany aşylğan alba-jūlba tobyrdy jek köredi, öitkeni senbeidi. Jalpy, İergeştiñ tirlik-äreketine de senbeidi. Öitkeni bügin be, i̇erteñ be, äiteuir būl tobyr toz-toz bolyp, i̇eskirgen boz köilektei ydyrap jöneledi. Mūny Taşpulat biledi. Ağylşyn qanşa qarulandyrğanmen, osy tobyr Keñes ökimetin qūlatady degen uağyz Taşpulattyñ kärtämiş kökiregine qonbaidy.
Būlardy asyraudyñ özi bir qasiret. Būlar özi aştyqtan qaşyp keldi, al būl jerde tağy aşyqsa, «atasyna nälet İergeş pen Taşpulattyñ», – dep taiyp otyrady. Jönimen ketse – qūldyq, öltirip ketpese de, sondyqtan būlardyñ tamağyn tyğyndau üşin töñirektegi qyşlaqtarğa tüsip, jazyqsyz, beibit i̇eldi tonau kerek. Bir tonarsyñ, i̇eki tonarsyñ, sonan soñ öziñ tonalarsyñ.
Mūny Taşpulattyñ zymiiän oiy biledi...
Sondyqtan i̇erteletip, būl tülen türtken Türkistannan taiğan lazym, ol üşin käri jañğaqtyñ tübinde jatqan qoitasqa bir jetu arman. Jäne jedel, öitkeni äne-mine İergeşten jauşy jetip, tağy da bir qandy joryqqa attandyrar.
Taşpulat bai işiniñ jylany säl de bolsa tynşyğan jasağynyñ ärqaisysyna är türli parman berip, jan-jaqqa jūmsady da, Däu Omarmen oñaşa qaldy.
– Al, Omar aka, – dedi ol būltalaqtatpai, tötesine köşip, – seniñ adaldyğyña bir syn. Bügin tünde i̇ekeumiz saparğa attanamyz. Myna i̇eki bala meniñ jigitterimniñ qolynda qalady. İeger aitqanymdy oryndasañ: kimsiñ – Omar bolasyñ, al böten niet tanytsañ, öz balañdy anau şynardyñ anau qisyq būtağyna asyp öltiredi. Tüsindiñ be?
– Tüsindim, Taşeke, – dep jalpañdady Omar tük tüsinbese de japalaq köziniñ sabaudai kirpigi jalp-jalp i̇etip.
* * *
Qyzyl küreñ qyna basqan tarğyl tastan marjan şaşyp, sarqyrap aqqan kümis su bala köñilin audaryp äketti de, alba-jūlba tobyrdyñ tirşiligine qyzyqpai, biık-biık, sandyq-sandyq tastarğa zaryğa qarap otyryp qalğan. Kiıktiñ qūiqasynan oğan bir japyraq tigen. Aştyqqa köndikken köñil, azdy qanağat tūtyp, qaityp közin telmirtpegen. Onyñ zadalyğyn Taşpulat baiqamai qalğan joq. «Būl küşiktiñ atasy da osyndai, ūsaq-tüiekten biık tūratyn syrbaz, közin satpaityn. Mynasy bizdiñ bärimizdi adam dep otyrğan joq. Oilağany mülde basqa närse».
Sūñğyla Taşpulat balanyñ kökeiin dürbimen körgendei tanyp qoiğan. Balanyñ jan düniesi jylap otyrğany ras i̇edi. Ol Teñbil torğaidy sağyndy. Biraq Teñbil torğai körgen tüs siiäqty zym-ziiä. Älde Däu Omardan şoşydy, älde myna qanjar qairap, myltyq tazalağan alabajaq tobyrdan ürikti, äiteuir joq.
Bala kürkeni oilady. Soğan qaitar joldy oilady. Äke-şeşesinen äli ümit üzbei, olar joqta kürkeni Däu Omar äldeqalai iemdenip aldy dep oilady. Bala säti tüsse, kürkege oralmaq. Mümkin, äke-şeşesi i̇endi sonda şyğar. Öitkeni Omar mūnda ğoi. Däu Omardan qoryqqany nesi dep bir kez äkesine renjidi. Şeşesi ötirik aitpasa, äkesi myltyğy bar on soldatty jairatyp, aiağyndağy zildei kisendi qolymen qañyltyr qūsatyp bir būrap, syndyryp kete barğan körinedi. «Meniñ mūnda i̇ekenimdi äkem de, şeşem de bilmeidi, – dep mūñaiady bala. – Äitpese myna sūmyrailardy sonau saiğa sypyra laqtyryp, laqtai bauyzdap, meni qūtqaryp alar i̇edi. Bälem, Däu Omar sonda Taşpulattyñ aiağyn i̇emes, äkemniñ aiağyn qūşaqtap jylar i̇edi».
Äldeqalai äkesi myna jaqpar tastardyñ arasynan baiağyda Saimasaiğa aqyrğandai aqyryp şyğa keletindei, bala tauğa zaryğa qarady. Taudyñ sarqyrama su qūlağan qarly basyna taman jalğyz noqat qyran qalyqtap jürdi de qoidy. «Qyran nege ylği jalğyz qalyqtaidy i̇eken?» «Jalğyzdyq Qūdaiğa ğana jarasqan. Sen ağañdy tap», – deuşi i̇edi şeşesi. Mümkin, ağasynyñ tilin alğanda dūrys bolatyn ba i̇edi? Biraq äbden qartaiamyz, saqal-şaşymyz ağarady, sodan keiin baramyz dedi ğoi. Oğan deiin būl qalai şydaidy? İendi ne bolady? Ağasymen kelgende ğoi, myna silimtikter mūnyñ qūlağynan tartpaq tūrmaq, şekesinen de şerte almas i̇edi.
Ärkimniñ öz dittegeni, öz uaiymy, öz opyğy bar. Balanyki bärinikinen de alys, bärinikinen de ötkir, bärinikinen de aşy.
Şatqaldyñ küni kelte. Ymyrt mūnda i̇erte üiiriledi. Köz bailanyp, qūj-qūj tastar birtūtas qarauytyp, ara-jigi bilinbei tüksie tüskende ğana bala baiqady: Taşpulat körinbeidi. Däu Omar da joq. Däu Omardyñ balasy Jorabaidyñ qol-aiağy bailauly. Myltyğyna taianğan bireu özine töne qarap, köz almai otyr. Bala selk i̇etti.
– Qozğalma, – dedi myltyqty adam. – Qaşyp ketem dep oilama. Atyp tastaimyn.
Jorabaidan būl qalai dep sūramaqşy i̇edi:
– Söileme! – dedi myltyqty adam.
Tastan qūlağan qasqa sudan basqasynyñ bäri qap-qarañğy. Qyran da körinbei ketken. Tün keldi de qyzyl, jasyl, sary, kök, külgin, qoñyr būiaudyñ bärin jūtyp jiberdi. Biraq aspannan jymyñdap jūldyzdar körindi. Birte-birte şatqaldyñ üsti badanadai jap-jaryq jūldyzdarğa tolyp ketti. Bala jūldyzdardyñ mūnşama jaqyn jerden jarqyrağanyn būryn körgen joq i̇edi. Jūldyzdyñ bireuine qoly ilikse, i̇ekinşisinen tağy ūstap, birte-birte myna şatqaldyñ ar jağyna aspaly köpir arqyly ötip ketuge bolatyn siiäqty. Bala aspanğa qarai qolyn sozyp körip i̇edi, i̇eşteñe ilikpedi.
– Tynyş otyr! – dep jekidi myltyqty adam.
– Jūldyz köpir, – dep sybyrlady bala. – Meni arğy jaqqa alyp öt. Basqa şatqaldağy jalğyz kürkege jetkiz.
Jūldyzdar onyñ janyn ūqqandai jaqyndai tüsip, jäudirep tūrdy. Tipti qol sozym jerge tüser i̇edi-au, myna myltyqty adamnan olar da qorqatyn bolar.
Bala közi ilinip, kirpikteri aiqasyp bara jatyp, än i̇estigendei boldy.
– Qaitar i̇edim, jolym joq.
Sular būğan jolymdy.
Jūldyzdarğa köpir salar i̇em.
Būğaulady jazmyş qolymdy, –
dedi äkesi.
– Jūldyzdarğa köpir salar i̇em, Būğaulady jazmyş qolymdy, – dep äkesiniñ änine jūldyzdar syñsyp qosyldy.
Jūldyzdar syñsyp, syñğyr-syñğyr qoñyraular birine-biri tiıp ketip, bükil älem asty «Jūldyz köpir» änin jyrlady.
Söitse, ar jaqtağy armandağan kürkesine jete almai jürgen jalğyz bala i̇emes, ärkim-aq Jūldyz köpir arqyly añsarlyq jerge jetkisi keledi i̇eken. Añsarlyq jeri bolmağan adam än aita almaidy i̇eken, jūldyzdardyñ sūlulyğyn baiqamaidy i̇eken. Olardyñ közine i̇eş zaman Teñbil torğai da körinbeidi i̇eken. Olar şolpankebis gülimen ūşa almaidy i̇eken. Olardyñ atyn Beiuaiym pendeler deidi i̇eken. Beiuaiym pendelerge Jūldyz köpir juyqtamas. Jūldyz köpir juyqtamas.
Oñtüstiktegi has sūlu Ferğananyñ ystyq lebi i̇esip tūrsa da, şatqal işi boi şimiriktirer salqyn i̇edi. Tipti jaqyndap-jaqyndap kelgenmen, jūldyzdar da jylyta almaidy. Zorlyqtan qaraqşy bolğan qañğybastardyñ attary pysqyryndy. Jartas jaqtan ūlar jylap, ūiyqtamaidy. Kündiz qalyqtap jürgen qyran onyñ qosağyn ilip äketken şyğar. Alysta i̇elik mañyraidy, mümkin kündiz Taşpulattyñ nökerleri qaqtap jegen tau tağysynyñ serigi şyğar.
Älemniñ bütindigi syrttai ğana. Al işine üñilseñ, kileñ ketikten tūrady. Köñili bütin bireu joq. Bala äke-şeşesin izdeidi. Taşpulat aiyrylyp qalğan altynyn añsaidy; Jorabai joryqqa ketken käri äkesin uaiymdaidy. Jūldyz i̇ekeş jūldyzdyñ da köñili ketik. Äitpese kebisin jerge tüsirip alğan Tañ-Şolpan tañ aldynda nege qaltyraidy?
Bala salqyn tünde jaurap jatyr. Jaurap jatyp körgen tüs öñindegiden de mūñly keledi. Apasy özenniñ arğy betinde, būl bergi betinde. Apasy qūiannyñ terisinen tikken kökirekşe ūsynady. Bala qolyn sozsa – jetpeidi. Äkesi siiäqty onyñ da jolyn sular buğan.
Sonda bala jūldyzdarğa jalynady: köpir bolyñdarşy! – deidi.
Jūldyzdardy adam tilin tüsinuge jazbağan.
Şatqalda jūldyzdar jarqyrap, tūrğanmen, jazyqqa şyğa, aspandy ala şarby būlt basty. Ketik ai men jūldyzdar sol būlttardyñ arasyna süñgip ketip, qaiqañ i̇etip qaita şyğyp, jasyrynbaq oinap tūr.
Taşpulat ai qarañğy bolsa i̇eken dep tiledi. Dünieniñ tükpir-tükpirin jaryq qyluğa jaraityn qazynany alyp qaituğa attanyp bara jatqan Taşpulat Qūdaidan osy tünge qarañğylyq qalap i̇edi. Iştei jylap aitqan minäjaty Qūdaidyñ qūlağyna şalynğandai, şarby būlt birte-birte tünerip, tüidektele bastady. Ketik ai dülei tüidekten körinbei qaldy. Ketik ai sonda jer astynda, qarañğyda jatqan altyndy tağy da i̇eske saldy. Būlttyñ qoiulanğanyn Taşpulat jaqsylyqqa joryğan.
Soñyna i̇ergen bes-alty nökerlerden oqşaulanyp, alğa jeldirte tüsken Taşpulat Däu Omarğa jol-jönekei käri jañğaq ağaştyñ soqpağyn qaita-qaita täptiştep aityp kele jatty. Sansyz i̇ejikten mezi bolğan Omar öziniñ täueldi pende i̇ekenin bir zamat ūmytyp ketip, Taşpulatqa ojyraia qarap:
– İe, ūqtym ğoi i̇endi! – dep atynyñ basyn kegjeñ i̇etkizip, tizgindi tartyp qalğanda, taqymyndağy qairauly kürek küñgirt säule tartyp jarq i̇etti.
– Sağan myltyq jaramaidy. Yñğaisyz. Bir qolyñda kürek, bir qolyñda myltyq, būl bolmaidy. Myna nagandy alasyñ. Būryn ūstap körip pe i̇eñ?
Nagandy Däu Omar baiağyda, Talğarda pristavtyñ qolynan talai körgen.
– Altyatar, – dedi Taşpulat. – Öte bir qaterli jait bolmasa, dybysyn şyğarma.
– Maqūl, iä! – dedi Däu Omar añşy myltyqtyñ balapanyndai ğana tūqyl tapanşany qoinyna mūp-mūzdai qylyp tyğyp jatyp. Qoinyna jylan kirip ketkendei tūla boiy titirkendi. Özinen özi atylyp, qarnyn aqtaryp tastaityndai körindi. Jele jortqan attyñ basyn tartqyştai berdi. Attyñ tekireginen nagan atylyp keter me i̇eken degen qaupi bar.
Taşpulat kerisinşe «tezirek»,–dep astyndağy tory qasqağa qamşy basty.
Tün ortadan aua būlar Şyrşyq boiyndağy däu şynarğa da jetken i̇edi.
Ar jaqtan qarauytyp «Jas Türkistan» üii körinedi. «Jas Türkistannyñ» tūrğyndary balbyrap ūiyqtap jatqan kez i̇eken, qybyr i̇etken tirşilik bilinbeidi.
«Ataña näletter, – dedi Taşpulat işinen. – «Jas Türkistan» dep qoiypty. Äli «Ūly Türkistandy» körersiñ. Zamana kezek. Men qaita oralarmyn äli».
Biraq qalai oralatyny būldyr.
Būl saparğa Taşpulat Däu Omardy ädeii tañdap aldy. Omar oğan zalym i̇emes siiäqty körindi. Şyn japa şekken, özin qorğauğa därmensiz, qulyq-sūmdyğy joq, jaqsylap as berseñ, dastarqanyñdy attap ketpei, adal qyzmet i̇etetini auzyn aşqannan añqyldap körinip tūr. Omar – arqasynan qağyp tamaq bergenniñ qūly. Ol käri jañğaq ağaştyñ tübindegi bailyqty alyp qaşyp keter i̇emes.
Alyp qaşa almaidy, öitkeni tūtqynda balasy otyr. Öz balasyn özi oqqa bailamas. Tabiği qazaq ondai ozbyrlyqqa barmaidy.
Al i̇eger jazataiym qolğa tüsse, basqa i̇emes, anau jerde otyrğan Rysqūlovtyñ tuysqany. Tuysqany basmaşylardyñ qatarynda jür i̇eken degen Rysqūlovqa jaqsy ataq i̇emes. Taşpulat üşin būl «dūşpannan tük tartsañ da paidamen» birdei. Kömir küidiredi, küidirmese qaralaidy. Al dūşpannyñ bedeline daq tüsiru – az şarua i̇emes. Basmaşylardyñ qosynda Rysqūlovtyñ i̇eki birdei inisi jatyr, o da näpaha. Jauğa qarsy ärekettiñ aramy joq.
Älbette, i̇eñ abzaly – käri jañğaq tübindegi qazynany aman-i̇esen alyp qaitu ğoi. Ondai atty kün tusa, Taşpulat Rysqūlovyña da, İergeşiñe de pysqyrmaidy. Odan soñ ne Būhar ämiriniñ qanatynyñ astynda bolady, ne Auğan asady. Asyly, Auğan asqan. Öitkeni Būhardyñ özi özgerip ketpesine bū zamanda kepil joq. Ämir Seidälimhannyñ özi osy künde i̇eki şoqyp, bir qarap otyr.
«Taşpulat bai, jai solai, – dedi özine-özi. – Qūdaiym osydan jol bergei. İendigi bir ümit osy Tülkibas qazağynda».
Käri jañğaq ağaşqa özi barar i̇edi, qaqpannan qorqady. Bolşevikterdiñ qandai tor qūryp qoiğanyn qaidan bilesiñ?
Taşpulat soñğy sätte Däu Omardy öz tuğan bauyryndai arqasynan qağyp:
– Al, Omar aka, Alla jolyñdy bersin. Osydan oljaly qaitsañ, öle-ölgenşe qolyñdy altynğa malyp ötesiñ, – dedi.
Omardyñ käri jüregi attai tulady. Ne qorqynyş, ne quanyş i̇ekenin tüsinip jatpady. Qopalaqtap baryp, Şyrşyqtyñ salqyn suyna qolq i̇etip tüsti de ketti. «İa su perisi Süleimen, qoldai gör»,–dedi, su beluaryna kelip, däu denesin iterip-iterip tältirektetip jibergende i̇eki qoly i̇erbeñdep baryp, i̇etpetinen qūlai da jazdady. Kürekpen su tübin tirep, äreñ qaldy.
Älgide tüidektele bastağan tūnjyr būlt qaitadan ydyrap ketti. Biraq jartykeş ai batypty. Adamdardyñ tünde de qyrqysqan, qu dünie üşin alysyp-jūlysqan tynymsyz tirşiligin körmei-aq qūiaiyn degen şyğar, ai batypty.
Jūldyzdar būlttan arşylyp, aisyz tünde jandana tüsken i̇eken. Qylköpirdiñ üstinde tūryp, Taşpulat bozbala kezi bir şalyqtap ötkenin özi de bilmei qaldy. Myna nau şynar sol bozbala kezinde bar i̇edi, jaryqtyq. Taşpulat ol kezde adalyraq i̇edi, qyzdy oilaityn, jas bozymnyñ qyzyq däurenin oilaityn. Osy nu şynar tübinde kezdesuge uäde bailasyp, tün ūiqyny qiyp, qyz kütetin.
Ai bolmasa jūldyzdar bar,
Kelgin, i̇erkem, kelmei qalma,
dep yñyldap tūratyn.
Qazir ai batyp, jūldyzdar jamyrai tüsken sätte jigit kezi onyñ äli būzylmağan şağyn i̇eske tüsirgisi kelgendei, bir jarq i̇etip ötkende, Taşpulat ötkendi añsap, özegi örtenbedi. Al i̇endi zaryğa kütkeni qyz i̇emes, Däu Omardyñ oraluy i̇edi. Däu Omar temir qobdişany äreñ köterip, myqşyñdap kele jatqanyn bir körse, düniede odan artyq qyzyq bolmas i̇edi. Qylyqty qyz ornyna omyraiğan däu şaldy kütken tün. Däu Omar oljaly oralsa, Taşpulat nebir sūlulardyñ qūşağyna äli de jatpaq. Biraq sol aldan aldamşy köringen bar jūmağy baiağy-baiağy tünde qyz kütken şaqtyñ bir sätine tatyr ma?

* * *
– Şynyñdy ait, kim jiberdi?
– Özim, özim, sadağañ bolaiyn.
– Öziñ bolsañ, mūnda ne izdep jürsiñ?
– Adasyp kettim, sadağañ bolaiyn.
– Adassañ şarbaqtan asyp tüsip neñ bar? Qolyndağy küregiñ ne? Myna altyatar kimdiki?
– Jalğyz-jarym adam osy zamanda qarusyz jürip bola ma? Öz qaruym, sadağañ bolaiyn.
– Qaidan keldiñ, şynyñdy ait?!
– İelden kelemin, ainalaiyn, i̇elden. Aryzdanyp, ökimetke kelemin.
– İeliñ qaida? Qai ökimetke barasyñ?
– İelim – Tülkibas.
Ökimetten Rysqūlovtan basqa i̇eşkimdi bilmeitin paqyr qatty sasty. Auzyna söz tüspei tūtyğyp qaldy. Jötele berdi, kök jötel qysqandai öñeşi üzilgenşe jöteldi. Ötirik jötel jöndi şyqpady. Jeñimen közin sürtken boldy.
Şoşaq börikti, mūrtty soldat şeginip baryp, myltyq kezendi.
– Ait şynyñdy! Sanaimyn. Üşke deiin. Bir!
Däu Omar gürs i̇etip jerge qūlap ketti. Mañdaiyn taqtaiğa tars i̇etkizip soğyp aldy. Ol i̇edendi taqtailap tastağandy körgeni osy.
– İeki!
Däu Omar qalş-qalş i̇etip, i̇eñbektep soldatqa qarai jürdi. Soldat keiin şegindi. Besatardyñ oqpanyn saqyr-sūqyr qaiyrdy.
Däu Omar jan alqymğa kelgende:
– Rysqūlov, – dedi üni qyryldap.
– Ne Rysqūlov? Ne dep tūrsyñ öziñ?
– Rysqūlovqa baramyn. Ol meniñ tuysqanym.
Soldat myltyğyn tartyp aldy. Dümin jerge qoidy.
Däu Omar bir qaterden qalğanyna täuba dedi. Qūdaiğa jalynyp i̇edi, bolmady. Rysqūlovty atap şatasqanyn sezedi, biraq atylmasyna közi jetti. İendi osy betinen qaitpauğa bekindi. İerteñ būl äñgime Rysqūlovqa jeter, bälkim betpe-bet jüzdeser. Jüzi küier. Biraq tübi birge tuğan ğoi. Jamandyqqa qimas. Ätteñ, bala qaldy jau qolynda, äsirese Rysqūlovtyñ inisi qaldy. Sony bilse, Rysqūlov mūny aiar ma i̇eken? Onda bir sebep tabar, äzir aman qalğany olja.

Şoşaq börikti äsker qarauynda qalğan basqa äskerdi dauystap şaqyrdy. Anau keldi.
– Rysqūlovtyñ tuysqanymyn deidi. Ne isteimiz?
– Mynau alamanşy ma? Ottapty! Rysqūlovtyñ tuysqany osyndai tünde kezgen qaraqşy bolar ma i̇edi? Äi basmaşy, sen öitip bizdiñ ökimettiñ syily basşysyn bylğama! Bildiñ be? Äitpese jañağy jañğaq ağaşyna aiağyñnan ilinip qalasyñ! – dep i̇ejireidi i̇ekinşi şoşaq bas.
Däu Omar i̇endi qairattana bastady.
– Äi ainalaiyn, men ötirik aitsam, alyp bar Rysqūlovqa. Al sonda ötirigim şyqsa, atyp tastau qiyn i̇emes qoi.
– Osynyñ aityp tūrğanynyñ jany bar. Şynynda da Taşkentke jöneltu kerek. Biz ūstauyn ūstadyq, ar jağyn özderi bilsin.
Qyzyläskerler osylai kelisti de, Omardy Taşkentke jöneltti.
* * *
Däu Omar i̇ertede Almatyny körgen. Merke men Äulieata şaharlaryn biraz aralağan. Al Taşkentti körui tūñğyş i̇edi. Būrynğy bilgen qalalary mūnyñ qasynda qystaq siiäqty i̇eken. Taşkent turaly i̇el adamdarynan, jolauşylardan, saudagerlerden talai i̇esitetin. Ätteñ, bir körer me i̇edi dep te qūiatyn. Taşkentke barsañ aldyña salyp, yñyrantyp mal aidap bar. Äne, sonda qadirlisiñ. Biraq ömir-baqi Omardyñ i̇esiginiñ aldyna i̇eñ köbi bes i̇eşkiden artyq mal bitpei qoidy. Sonyñ özin tölinen ösirip köbeiteiin-aq deidi. Biraq qysqa jip kürmeuge kelmeidi. Qyzylsyrap qūlqynyn qaqqan qatyn-balanyñ tilenişti közderin körgende, Däu Omar däti şydamai, i̇eşkiniñ şyrmaiy baryn baqyrtyp bauyzdaidy da tastaidy. Sirek keletin sondai bir «aq tüieniñ qarny jarylğan» zamanda qatyn-balasynyñ közderiniñ jainap şyğa keletini-ai. Däu Omardyñ qol toqpaqtai jūdyryğynan talai i̇esi tanyp qūlap, köziniñ aldy kögerip, ūdaiy kirtiıp jüretin qatyny baiğūs, i̇eşki soiylğanda baiynyñ bar qorlyğyn ūmytyp ketip, qara tabaqty bauyzdalğan i̇eşkiniñ tamağyna tosyp, bir tamşysyn tökpei, qanyn sarqyp alyp, dereu şyj-myj pisirip, köbelektei ūşyp-qonar i̇edi. Balalary dereu jalpyldaq otyn jağyp, qara i̇eşkiniñ siraqtaryna köseu sūğyp, köseu jetpegeni taiaq sūğyp, jalynğa üiite bastaityn.
Sonyñ ülkeni, ümit artary Jorabai i̇edi. Taşkenttiñ üilerine tañdana qarap kele jatqan Omar sürinip kep ketti. Özegi üzile jazdağandai boldy. Soñynda kele jatqan qyzyläsker:
– Köziñe qara! – dedi.
Taşkent şaharynyñ qily-qily kepietine tañdanyp kele jatqannyñ özinde, oiynan Jorabai ketpei, jolyn kes-kestei berdi.
İendi ol Rysqūlovpen kezdeser sättiñ jağdaiyn jantalasa qattady. «Ol bylai deidi, men bylai deimin...» Aqyr soñynda bir bailamğa keldi: «Barlyq bolğan jaidy jasyrmai aitamyn. Jañyldym, jazdym deimin. Özimdi öltirseñ – öltir, Jorabaiymdy qūtqar deimin. Jorabaiğa jany auyrmasa da öziniñ inisi üşin äsker şyğartady».
Tolyp jatqan topandai oidyñ işinen tapqan bir tüiir däni osy boldy. Osyny ūmytyp qalmaiyn dep qūrannyñ süresindei jattady. Jas kezinde molda «Mūqtasardy» qanşa jattatsa da i̇esinde qalmağan, tili synbağan, sonysynan qorqady.
«Aldyna barğanda asyp-sasyp abdyrap, auzyma söz tüspei qara baspasyn», – dep özin-özi qairady.
«Tūrarğa täueldi qylğan Qūdai!» – dedi.
Rysqūldyñ osy ūlynyñ bala bolğany Omardyñ i̇esinde qalmapty, Qūdanyñ qūdireti. Besağaşta, baiağyda üiimen üii irgeles otyryp, Tūrardyñ bala bolyp oinağanyn baiqamapty. Anadan jastaiynan jetim qalyp, tūnjyrañqy jüretin säbidiñ bolar-bolmas i̇elesi ğana bar i̇esinde. Ras, bir körinis anyq äli künge deiin köz aldynda. Ol sol Talğardyñ Basağaşyna pristav kelip, Tau-Şilmembettiñ üş arysyn dar ataşqa aiağynan asyp qoiğan säti. Rysqūl Saimasaidy atqan künniñ i̇ertesi. Pristav sonda Rysqūldyñ balasyn qardyñ üstine jalañaiaq tūrğyzyp qoiyp tergeuge alğan. Omar sonda qūjyra i̇esiginen baspalap qarap tūrğan. Sondağy qasarysqan, jaq aşpağan, qar qaryğan aiağyn kezek-kezek köterip qoiyp, bezireigen kökbet bala köz aldynda.
Sol balany i̇endi i̇el bileidi dep kim oilağan? Bilse, Omar sol kezde ony moinyna mingizip oinatar i̇edi ğoi. Bilse, onyñ äkesimen üzeñgi ajyratpas i̇edi-au. Türmede jatqanda artynan künde barar i̇edi-au. İendi oilasa, bir ret te at izin salmağan i̇eken. Ol – ol ma, Tau-Şilmembetti Rysqūlğa qarsy qoiyp, özeurep baqqan i̇eken. Tau-Şilmembettiñ bar pälesi Rysqūlmen ketsin dep, sadaqağa şyğarğan, şirigen jūmyrtqağa balağan i̇eken.
«Ötken iske ökinbe» degen i̇eken būrynğylar. Soidiyp soryñdy qainatyp, aldyñnan şyğyp tūrsa, qalai ökinbessiñ?
Köz aldanğyş. Oirany şyqqan oidy köz aldaidy. Ömiri öñi tūrmaq, tüsinde körmegen aişyqty, oiu-örnekti ğimaratty körip:
– Mynau ne, şyrağym? – dep sūrady qyzyläskerden, tūtqyn i̇ekenin ūmytyp ketip.
– Hurriet üii, – dedi qyzyläsker.
Tüsinbedi. «Hurriet» – «qūdiret» bolyp i̇estilgendei. «Onda ökimet osy boldy ğoi», – dedi. Tūtqynnyñ tüsinbegenin baiqağan äsker:
– Azattyq üii, – dep qazaqşalady.
– Rysqūlov osynda ma, şyrağym?
– Joq, kelesi köşe, – dedi äsker.
– Tileuiñ bergir, meni soğan apar, – dedi basqa bireudiñ qolyna tüsermin dep qoryqqan Omar.
Köp keşikpei TürkTsİK-tiñ asqardai aibyndy üii de körindi.
– Mine, – dedi äsker, – kelip te qaldyq.
Omardyñ jüregi dürsildedi. Zäulim üi i̇eñsesin basyp jibergendei boldy. Mynandai ökimetke qarsy şyqpaq bolyp, basmaşyğa qosylğany ittik bolğanyn sezdi. Mynandai ökimetti kim qūlata alady dep täubağa keldi.
– Rysqūlov osynda ma, şyrağym?
– Osynda.
Bizdiñ äulettiñ de qoly jetken i̇eken-au alystağy Aiğa, – dedi işinen. Rysqūlovty balağattağany i̇esine tüsip, tūla boiy bir suyp, bir ysydy.
Märmär baspaldaqtyñ är tepkişegine köterilgen saiyn şala dūğasyn yşqyna işten qaiyrdy: «Bismillä rahman-rahym, bismillä rahman-rahym!» – Odan arysyn adasyp i̇esine tüsire almady. «Älhamdüllä» ma, «hūlhu-alla» ma – şatasty.
Būlardy mūzdai kiıngen äsker toqtatty. Özin aidap kelgen äsker onyñ qasynda jabaiy körindi. Öziniñ aidauyly jağdaidy aitty.
– Rysqūlov qazir mūnda joq. Ferğanağa jürip ketken. Bir aptadai bolyp qaldy, – dedi mūzdai äsker.
– Myna... – dep öz aidauyly toqtap qaldy. «Tūtqyn» dep aitaryn, iağni «kisi» dep aitaryn oilady. – Rysqūlov joldaspen jolyqpaqşy. İerekşe jağdai.
Osy kezde mūzdai soldat qolyn şekesine şalt köterip, tili bailanyp qalşidy da qaldy. Aidauyl soldat ta qolyn şekesine japsyra salğandai boldy.
İesikten közi tüimedei, qozy qaryn, i̇eñkiş adam, jap-jaltyr, qyzğyltym basyn sol izep, örge qarai öte şyqty.
– Joldas Kuşekin, – dep sybyrlady mūzdai soldat Omardyñ aidauylyna.
Sol sybyrdy i̇estip qoiğandai, kilem töselgen basqyşpen örge köterilip bara jatqan Kuşekin, kenet artyna būrylyp qarap:
– Būl neğylğan kisiler? – dep sūrady.
– Joldas Rysqūlovty sūraidy.
– A-a, – dep Kuşekin köterile berip, qaita būryldy, – Rysqūlov? «Rysqūlovqa kelgişter köp-ak osy, – dedi lezde özine-özi. – Äsirese mūsylmandar. Būlar Kraikomdy i̇emes, TürkTsİK-ti i̇emes, Rysqūlov basqaratyn Musbiurony biledi. TürkTsİK-ke kelgenderi de köbinese Rysqūlovqa barady».
– Qaidan?
Kuşekin bir-bir basyp, tepkişekpen tömen tüsti.
– Bilmeimin. Myna qyzyläsker alyp keldi, – dedi mūzdai soldat.
– Baiandauğa rūqsat i̇etiñiz, joldas Kuşekin! – dep aidauyl äsker qolyn şekesine köterdi.
– Al ait.
Kuşekinniñ salbyrağan qabaq i̇etiniñ astynan tüime közderi būrynğydan beter kişireiip, syğyraiyp, būrşaqtai qaly küreñite tüsip, külimsiregen keiippen, mysyqtabandap jaqyndai tüsti.
TürkTsİK basşysynyñ özi nazar audarğanyna tanauy deldigen aidauyl oilanyp jatpai, mektepte taqpaq aitqan baladai taqyldap, bärin baiandap şyqty. Kuşekin alaqandaryn
uqalap, raqattanğannan közi mülde jūmylyp qaldy.
* * *
Taşpulat Şatqalğa qaityp tañ aldynda jetti. Borbailatqan jiren qasqa januar toqtağan jerde tilersegi dir-dir i̇etip, artqy i̇eki būtyn äreñ alşaityp, yşqynyp-yşqynyp, qan şaptyryp jiberdi. Tañğy taza saf auada zapyrandy iısi älemdi alyp ketti.
Attyñ hali anandai bolğanda, iesiniñ qaljyrauy orasan i̇edi. İeñseli, iri süiekti bai alaman şabyspen bükil süiek-süiegi uatylyp, tūla boiy mylja-mylja qantalağan i̇etke ainalyp ketken siiäqty.
Ony i̇eki nöker attan audaryp äreñ tüsirdi. Arqasyn şynar ağaştyñ diñine süiep, tili auzyna simai ketken Taşpulat birer ūrttam su jūtyp, sözge äreñ keldi. Tamağy qyryldap äuelgi aitqany:
– Älgi ittiñ balalary qaşyp ketken joq pa? – dedi.
– Joq, taqsyr, qarauyly qatty, – dep jūbatty ony nökerleri.
– İt qazaq qolğa tüsip qaldy.
– Kelisiniñ özi jüdä kümändi i̇edi, jansyz bolyp jürmesin. Myna küşikteriniñ közin qūrtaiyq,–dedi nökerlerdiñ biri Taşpulatty jūbatpaq bolyp.
– O-o-o, toba! – Taşpulat qyryldap baryp közin jūmdy. Köziniñ ainalasy kögistenip ketipti. Nöker seskenip qaldy: küni bitken pendeniñ közi i̇estip ajalköktenip ketedi deuşi i̇edi.
– Äpendi, siz syrqatsyz, şailağa kirip jatyñyz, men qazir şai daiyndataiyn, – dedi nöker qalbalaqtap.
– Ol ittiñ küşikterine saq bolyñdar! Timeñder! Öz qolymmen bauyzdaimyn... Qasqyr apannan suyrğan böltiriktei bauyzdaimyn... A mümkin, bauyzdamaspyn. Äliptiñ aiağyn bağamyz. Qyran şybyn-şirkei aulamaidy, aqymaq!
Osyny aityp Taşpulat bai iırimge batqan zilqara tastai tūñğiyq ūiqyğa ketti.
Biraq tynys köpke sozylmady. Äueli qarauyl kerneiletip belgi bergende, basmaşylar jau kelip qaldy dep apyl-ğūpyl qaru-jaraqqa jarmasqan. Artynşa syrnai tartyldy. Syrnai üni – beibitşilik belgisi. Demek, kele jatqan qonaq adal nietti bolğany. Seskenseñ, kernei üninen sesken. Kernei üni şatqal işin saqtandyrğanymen artynan syrnai üni basmaşylar şoğyryn sabasyna tüsirdi.
Säl köz şyrymyn alyp, sonyñ özinen i̇edäuir tyñaiyp qalğan Taşpulat şailadan tysqa şyğyp, biık märtebeli İergeş hannyñ aldynda qol qusyryp, bük tüsip tūryp sälem berdi.
İergeş han jeke-dara i̇emes, janynda nökerleri jäne beitanys, öñ-tüsi basqa bireuleri bar: älde ağylşyn, älde orys.
İergeş tanystyrğanda baryp bildi: dänin ügitip alğan jügeriniñ sobyğyndai qatpasy – ağylşyn Beili myrza boldy. Beili turaly Taşpulattyñ habary bar. Türkistan millätine janaşyr adam, myna özi asynyp jürgen vinçester myltyq sol Beili arqyly kelgen.
İekinşisin İergeş: – Arkadii Prihodko, TVO-nyñ belsendi qairatkerleriniñ jäne keşegi Osipov oiranyn ūiymdastyruşylardyñ biri. Soğys kezinde bolşevikterdiñ qolyna tüsip qalyp, Taşkenttegi «dostardyñ» arqasynda tūtqynnan qaşyp şyqqan beti, – dep tanystyrdy.
İergeş, Beili, Prihodko, Taşpulat törteui oñaşa qaldy. Taşpulat şağym aitty:
– Jigitterdi äreñ ūstap otyrmyn. Olarğa jūmaqty uäde i̇ettik. Biraq äli tamūqtan şyğa almai, tyğyryqta, myna lağynet şatqalğa qamalyp otyrmyz. Ainala alys-jaqyn auyl men qyşlaqtardy jortuyldap, joq-jūtañyna qaramai, baryn tartyp alyp boldyq. Jamiğatqa jaqsylyq jasaimyz dep jürip, tonai-tonai jekkörinişti boldyq. İendi i̇el qaharlansa, qaida baramyz? Qaşanğy alamanşy bolamyz? Alatyn Taşkentti alyp tynbaimyz ba? Kün ötken saiyn keñes küşeiip barady. Äli de küşeie tüspei tūrğan kezde, nege ūrmaimyz ūrymtal ūtqyr jerden?
İergeş hannyñ mūrty jybyrlai bastady. Nadan bai myna giaurlerdiñ közinşe ottap otyr. Taşkentti basyp aludyñ op-oñaiyn. Baiağy Şyrnai-paşanyñ zamany i̇emes, Taşkentti lezde alatyn.
İergeş han bir kürsinip aldy. Sonda onyñ qiiälynda qandai arman qanatsyz ūşa almai maqrūm jatqanyn janyndağylar bilgen joq. Ol general Çerniäevtiñ rölinde boludy armandar i̇edi. Qolastynda i̇eki myñ äskeri, on i̇eki zeñbiregi ğana bar general Çerniäev, (iağni Şyrnai-paşa) otyz myñ äskeri, i̇elu zeñbiregi bar Taşkentti 1865 jyly mausym aiynyñ on törtinen on besine qarağanda, tüngi sağat on birge auğanda, qaqpalaryn qan qylyp, qaqyrata būzyp kirgeni-ai. Sondağy Çerniäevtiñ bar şyğyny jiyrma bes soldat ölgen, seksen toğyzy jaralanğan, jiyrma segizi i̇eseñgirep qalğan. Şyrnai-paşağa qarsy tUiaq serpip, biraz mazalap, qarsylyq körsetken qyrğyz Älimqūl men qazaq Sadyq sūltan ğana boldy. Älimqūl maidan dalasynda oq tiıp, sol jaradan qaza tapty. Sadyq sūltan Taşkent qūlağannan keiin de küşigin aldyrğan arlan böridei ainalaqtap, Çerniäev, odan keiin Kaufman qolyn jiı-jiı şabuyldap, keide lapyldai tönip, keide qaşa soğysyp, köpke deiin mazalady. Aqyry Şyğys Türkistanğa asyp ketti. Janynda nağyz berilgen şap-şağyn ğana qol qalsa kerek. Şyğys Türkistan şekarasyna jete bere, Sadyq sūltan aqboz atynan tüsip, özi tastap kele jatqan Batys Türkistan jaqqa qarap otyryp, namaz oqydy deidi. Batyp bara jatqan künniñ qyzyly jiren saqalyn juyp aqqan köz jasyn qyzyl säulege būiağanda, Sadyq sūltannyñ janarynan parlap-parlap qan aqqandai köringen.
İergeş kimniñ kebin kiedi? Çerniäevtiñ jolyn bere me oğan tağdyr? Älde Sadyq sūltan siiäqty myna qara küiek saqalyn qandy jas jua ma? Būl oidyñ bäri İergeştiñ köñilinde qas qağym sätte jügirip ötti de, sol syrdyñ auzyn syğymdap buyp, myna baryldaq baiğa zil qadady:
– Taşpulat aka, tausylmañyz. Ūly paiğambarymyz Mūhammed Mūstafanyñ (sallallahu aleikü-uässäläm!) jasyl tuyn jarqyratyp, dūşpanğa şabar kün jaqyn. Myna bizdiñ dosymyz Beili myrza jağymdy habar jetkizip otyr. Orynbordan Dutov şyğady. Aşğabad jaqtan ağylşyn, Horezmnen Jünäid han, Ferğanada – biz. Madamin-bek aqymaq, mağan qosyla salmai, Kolçaktan polkovnik şenin alğanğa maqtanyp, özinşe qol jinap jür. Meili, bolşevikterden göri, o da dūrys.
İesinegisi kelgendei auzyn maiystyryp Beili myrza sözge aralasty.
– Mister Taşpulat, sizdiñ talabyñyz dūrys. Men sizderge jaña qaru-jaraq ala keldim. Meniñ ūly märtebeli korolim men Ūlybritaniiä ükimeti sizderdiñ jeñisiñizge öte qūştar. Ūlybritaniiä Türkistannyñ bolşevikterden azat boluy üşin öz kömegin aiamaidy. Siz aşulysyz, aqylğa jeñdiriñiz.
Beili i̇esine bir i̇erekşe jai tüskendei, alaqandaryn sart i̇etkizip:
– Oll rait! Aitpaqşy, İergeşbaidy qūttyqtap qoiyñyz, Taşpulat myrza, – dedi. – Ol ataqty, alğyr ataman Dutovtyñ özinen hat alyp otyr. İergeş myrza, bere tūryñyzşy, tağy bir oqyp, qanattanyp qalaiyq.
İergeş kök mäuiti frençtiñ tös qaltasynan aq jibekke oralğan hatty qūntsyzdau alyp Beilige ūsyndy. Beili orysşa baldyr-batpaqtau bolğan soñ, hatty dauystap oqudy Prihodkoğa jüktedi. Dutovtyñ hatyn oqudyñ özin däreje körgen Prihodko qoqilanyp, dauysyn maqamdap ala jöneldi.
Pohodnyi ataman vseh kazaçih voisk,, komanduiuşii Orenburgskoi Armiei i voiskovoi ataman Orenburgskogo kazaçego voiska № 11g. Omsk.
NAÇALNİKU
Musulmanskogo partizanskogo otriada v Ferganskoi oblasti İrgaş-baiu.
Mne, atamanu kazaçih voisk Rossiiskoi armii, izvestno, çto Vy, doblestnyi vojd Ferganskih djigitov, buduçi vernym hranitelem interesov Rossii vedete neustannuiu i upornuiu borbu s bolşevikami, prestupno zahvativşimi vlast v Turkestane i popravşimi pravo, çest i religiiü predkov vseh narodov, naseliaiuşih Velikuiu Rossiiü.
Vremia ih torjestva tak je korotko, kak vremia tmy ot zakata do voshoda solntsa, ibo ni odin izmennik Otçizne i gonitel very eiä ne mojet vyderjat oslepitelnogo bleska luçei solntsa-pravdy i svobody, kakovia nesut vsei Rossii i Fergane vernye syny Rodiny i eiä moguşestva. Ças osvobojdeniiä Rossii – blizok. Russkaia Armiiä pobedonosno priblijaetsia k serdtsu Rossii – Moskve.
Ne segodnia – zavtra pridet podderjka i k Vam so storony Orenburgskih kazahov i vsego kazaçestva.
V zasedenii Vaşih zaslug pered Rodinoi i Vaşim Kraem iz-za osobye otliçiiä v borbe s vragami i̇ee – bolşevikami, proizvoju Vas v Sotniki s zaçisleniem po Orenburgskomu kazaçemu voisku i vruçaiu Vam svoi portret i boevye podarki, kak naihrabreişemu voinu v Fergane.
Da pomojet Vam Allah i velikii prorok İego Magomet v dalneişei borbe s nasilnikami i huliteliami Boga – bolşevikami, kotorye derznuli posiagnut na religiiü predkov, prinesli miru golod, nişetu i razorenie.
General-leitenant Dutov.
– Qalai, tüsindiñiz be, Taşpulat myrza?
Taşpulat basyn şūlği-şūlği tizerlep tūryp, atlastai jyltyr qağazdyñ betinen süidi. Taşpulat saudager orysşa täp-täuir biletin. Sauda-sattyq babymen keruen tartyp, i̇erterekte Orynborğa da baryp qaitqan. Orynbordan magazin, dünie-mülik dükenin de aştyrğan. Qairan zaman. Ataman Dutov kömekke kelmekşi, demek säti tüsip, aruaq-Qūdai qoldasa, Orynbordağy sol düken qaita aşylar.
Taşpulat i̇eñsesin köterip, ornynan tūryp baryp, İergeştiñ qolyn aldy. İergeş solyqtau i̇edi.
– Quanbaisyz ba, İergeş-bai? – dedi Taşpulat.
– Ataman – aqymaq! – dedi İergeş quanudyñ ornyna. Taşpulat qorqyp qaldy.
– Kolçak anau sümelek Madamin-bekke polkovnik şenin bergende, myna Dutov meni jüzbasy qylmaqşy. Äi, şyn aqymaq. Meniñ on bes myñ sarbazym bar. Qaidağy jüzbasy?! Atamannyñ basy – bas i̇emes, i̇esektiñ källäsi. Ol general bolsa, men de general. Közin aşyp qarasyn, azğyn ataman.
İendi Beili sasaiyn dedi. İergeştiñ paryqsyzdyğyna yza boldy. «Būlarda i̇eki qoşqardyñ basy bir qazanğa syimaidy» degen mätel bar i̇edi, sol ras boldy-au. Dutovpen tize qosyp, ortaq jauğa küş biriktirip şabuyldaudyñ ornyna şen-şekpenge ökpelep, imany ketip tūr.
– Siz onsyz da generalsyz, İergeş myrza, – dedi Beili. – Ol ataqty sizge orys atamany qimasa, būiyrsa, ağylşyn ükimeti qiiädy. Ötiniş hatty özim jazamyn. Al, Taşpulat myrza, siz de qapalanbañyz. Uaiymğa berilmeñiz. Täuekel tūlparynan tüspeñiz. Siz uaiymğa jeñilseñiz, ana sarbazdaryñyzğa ne daua? Olardyñ aldynda müjilmeñiz. Qaita, qairattandyryñyz. Ataman Dutovtyñ sälem-hatyn aityp tüsindiriñiz. Bilsin olar qorğansyz i̇emes i̇ekenin. Köp ūzamai, jeñiske jetemiz. Ağylşyn imperiiäsy sizderdiñ būl ğazauatkerligiñizdi ūmytpaidy. Sizderdiñ i̇esimderiñiz tarihqa altyn ärippen jazylady...
Beili Taşpulatqa köñil aityp, jūbatyp otyrğanda İergeştiñ sūñğyla köñilinen tağy bir jylan jylmañdap ötti. «Būl suait ingiliş i̇elinen, jerinen bezip, jer tübindegi Türkistannan ne izdeidi? Qatyn-balasy qaida? Sağynbai ma? Osy myna men Ingliiäğa baryp, myna Ferğanany, qatyn-balamdy tastap, dariiänyñ ortasynda, ğalamnyñ bir qiyrynda jatqan aralğa tüsip: «Men senderdi koroldiñ qūldyğynan qūtqarğaly keldim», – desem ne der i̇edi? Ündistannyñ inju-marjanyn jalmap jatqan it ingiliş Türkistandy da tügimen jūta salmaqşy ğoi. Tūra tūr, äueli kömektes, tizgin bizdiñ qolğa bir tisin. Sodan arğysy bola jatady!»
Beilidiñ auzy qisañdai berer me i̇edi, İergeştiñ jüreginiñ basynda şūbar jylan jorğalai berer me i̇edi, kenet Taşpulat mülde ädepsizdik tanytyp, ornynan alaq-jūlaq atyp tūrdy. Biık märtebeli meimandar da mūny körip sasyp qaldy.
– Ne boldy, Taşpulat äpendi?
– Būl jerden ketu kerek! – dedi Taşpulat apyl-ğūpyl. – Tünde bir it meniñ qolymnan qaşyp ketipti. Ol dūşpanğa habar berip, jaudy üstimizden tüsirui mümkin.
– Kele sala nege aitpaisyñ? – dep İergeş lezde qaharyna mindi. Älgi mäimöñke jaiyna qaldy. Közi qūtyryp, mūrty tikireiip, düleidei tünerip şyğa keldi.
– Kele sala jaman habarmen qarsy aludy jön körmedim. Äli de keş i̇emes. Ol suait Taşkentke jetip, ol jaqtan qol jetkenşe äli bir palau pisirip jeuge bolady, saspañyz, joğary märtebeli İergeş myrza, – dep, Taşpulat öziniñ ağattyq jasap alğanyn juyp-şaimaq boldy.
Degenmen degbir ketti. Qyryq qūrau qūrandy qol jolğa jinala bastady.
– Mynalaryñ kim? – dep sostidy İergeş qol-aiağy bailauly Jorabai men kişkene jüdeu balany baiqap qalyp.
Taşpulat būltara almai şynyn aitty:
– Myna ülkeni sol älgi qaşyp ketken qazaqtyñ balasy. Al myna küşik, ras bolsa, Rysqūlovtyñ inisi deidi.
– Qai Rysqūlovtyñ???
Kelgen biık märtebeli meimandardyñ üşeui birdei bir mezgilde jamyrap ketti. İergeş te, Beili de, Prihodko da.
– Qai Rysqūlov boluşy i̇edi? Kädimgi TürkTsİK-tiñ bastyğy, Musbiuronyñ raisy.
– Käne, käne, – dep Beili balağa aldymen jaqyndap bardy. Älemde sirek kezdesetin maqūlyq körgendei, tañyrqap, o jağyna bir, bū jağyna bir şyqty. «Ras pa?» – degendei janyndağylarğa qarady.
– Degenmen, ūqsaidy, ittiñ balasy! – dedi Prihodko syzdanyp.
– Siz Rysqūlovty jaqsy tanisyz ba? – Beili Prihodkoğa ümittene, özeurei telmirip qaldy.
– Sūraisyz-au siz de, Beili myrza, Rysqūlovty men tura osyndai küninen bilemin, – dep Prihodko balanyñ ösiñkiregen qap-qatty şaşynan ūstap, basyn özine kegjite qarap, betine üñildi. – Däl osy küşik qūsap o da bedireiip tūratyn. Mynau sonyñ tuysy.
– Ğajap! – dedi Beili i̇eki alaqanyn sart soğyp. – Būl Türkistanda jüre berseñ, neşe türli sūmdyqtarğa kezdesesiñ. Rysqūlovty men de bilemin, birneşe ret kezdestim de. Onymen betpe-bet kelu ūnamsyz-aq. Tūrpaiy tip. Mynau şynynda da ūqsaidy-i̇ei. Sonda mūnyñ ne syry bar? Inisin razvedkağa jibergeni me? Būl boqmūryn ne bitiredi? Osy Rysqūlovtardyñ sizge bir jaqyndyğy bar-au deimin, Prihodko myrza? Sizge būl bala şynnan tanys boluy. Osynda ne syr bar, aityñyzşy?
Prihodko buynyp ölgisi keletin tūs osy i̇edi. Qūdaidan osyndai sūraqtyñ bolmauyn tileitin. Al i̇endi sol sūmdyq sūraqty dūşpannan i̇emes, dos sanağan ağylşynnan, öziniñ araşaşysynan i̇estigeni qandai azap?!
Prihodkonyñ tüsi būzylyp ketkenin sezgen Beili sūm, patşa ofitseriniñ namysyna tigenin juyp-şaimaq boldy:
– Tūnjyramañyz, Prihodko myrza. Jaman aitpai, jaqsy joq degen. İeger sizdiñ süiikti qaryndasyñyz Rysqūlovtyñ äieli bolmağanda, sizdiñ bolşevikter şeñgelinen qūtylyp şyğuyñyz i̇ekitalai i̇edi. Uspenskii myrzağa aryz aitqan qaryndasyñyzğa myñ da bir raqmet deñiz. Al qaryndasyñyz Rysqūlovtyñ jary bolmasa, Uspenskii sizdiñ qaşyp şyğuyñyzğa jağdai jasamas i̇edi. Mūny da oilañyz.
Prihodkonyñ doğaldau basyna būl jaqauratpa söz birden qona qoimai dal boldy. Myna ağylşyn mūny keketip tūr ma, älde şynnan Nataşanyñ Rysqūlovqa şyqqanyn qūptap tūr ma? Rysqūlov sonda ara tüskeni me? Joq, ol mümkin i̇emes. Äiteuir Rysqūlovqa jürağattyğy bolğandyqtan qūtylğany ma? Älde... älde Rysqūlovqa tañba tüsiru üşin şyğar? Ärine, solai, şaitan alğyr. Mūny nege birden añğarmağan?
Prihodko kezdesse, öz qaryndasyn buyndyryp öltirmekşi bolğan. İendi işi jyli bastady. Qas jauyna küieuge şyqqanyn keşiretindei de bir sezim şalyqtap ötti. Demek, Nataşa Rysqūlovqa janymen qalap barmai, jansyz bolyp, janap barğan boldy ğoi. Bäse, Kolosovskaia sondai bolsa kerek i̇edi. Polkovnik Kolosovskii. Uezd bastyğy. Şirkin, sol zaman-ai...
Ögizdei möñirep, kernei üni janaza şyğarğan imamnyñ dauysyndai küñirene i̇estildi. Bäri satyr-sūtyr atqa qona bastady.
Tobyr sarbaz topyrlap, şatqal auzyna qarai lap qoidy. Taşpulat atqa qonyp bolyp, aiqai saldy:
– Balany mağan ber!
Apas-qapasta äldekim balany jerden şüike jündei jūlyp alyp, Taşpulattyñ aldyna qondyra saldy.
– Anany qaitemiz? – dedi bireu Jorabaidy nūsqap.
Taşpulat jalt qarady. Omardan älde bolsa, ümit üzbegen.
Balasyn atyp tastasam, kesiri tier dep, myltyqqa ūmtylğan qolyn qaitadan tartyp aldy.
– Aldyña öñger! – dep būiyrdy da, jönsiz toptyñ soñynan şauyp ala jöneldi.
Taşpulat tūtqyndarğa alañ bolyp tūrğanda İergeş, Beili, Prihodko qarasyn üzip ketipti. Bai qatty yzalandy: «İt İergeş, basyñdy dop qylyp teber me i̇edi!» – dep tistendi.
Aldyñğy jaqtan lek-lek myltyq dausy jamyrai şyqty da, şatqalğa töngen qūj-qūj qūzdar qūlap bara jatqandai, jihan jüzi küñirenip, jañğyryq jaryp jüre berdi.
Arty – tūiyq, aldy – jau, ne de bolsa jaryp ötu kerek. Taşpulat tobyr sarbazdaryna aiqai saldy:
– Toqtamai, jaryp ot!
Biraq onyñ sözi jan balasyna zäredei äser i̇etpei, tobyr top bir sot qaqalyp, qañtarylyp tūrdy da, tūiyqqa qarai keri lyqsydy.
– Alğa! – dep aiqailady Taşpulat.
Onyñ özin taptap kete jazdap keiin şegingen attylar i̇esi şyğyp, artta tyğyryq qamau i̇ekeni i̇esterine i̇endi tüskendei ne ary, ne beri i̇emes, oşaryldy da qaldy.
Alğaşqy qalyñ atystyñ tütini seiilgen kezde, kezeñniñ üstinde samsap tūrğan qol körindi. Qyzyl jalau jelbireidi. Qyzyl jalaudyñ tübinen moiyldai qara aiğyr mingen komissar alğa şanşyla şyğyp aiqai saldy:
– İei, aldanğan mūsylmandar! Tyñdañdar! Būl kelip tūrğan ataqty qyzyl komandir Abdolla Jarmūhamedovtyñ jeñimpaz qoly. Onyñ i̇esimin barlyq basmaşy jaqsy biledi. Odan qūtylğan jau joq. İendeşe, qarsylasu bolmasyn! Ağaiyndar, sender basmaşy i̇emessiñder! Sender jaulardyñ aldauyna tüsken kembağalsyñdar. Qarsylyq körsetpei, qarularyñdy tastap, beri qarai şyqqandaryña Keñes ökimeti keşirim jasaidy. Öz üiiñe qaitasyñ. Keñes sağan jer beredi. Köktem ötip, jaz şyğyp keledi. Basmaşy bolyp, sandalyp jürgenşe, öz qyşlağyña, öz auylyña qaityp, şaruaña kiris. Jer öñdep, i̇egin sal, şöp oryp, malyña azyq jina. Keşirim senderge. Mūny aityp tūrğan Türk-TsİK törağasynyñ orynbasary, Musbiuro törağasy, Kraikom prezidiumynyñ müşesi Tūrar Rysqūlov! Meniñ būl sözime Tötenşe komissar Kobozev joldas kuä. Mine, ol kisi!
Astyndağy jiren aiğyrdy tebinip alğa Kobozev şyqty:
– Rysqūlov joldas ras aitady. Qarularyñyzdy tastañyzdar, bäriñizge keşirim bolady. Men mūny Ortalyq Keñes Ükimetiniñ atynan aityp tūrmyn!
– Aldasañdar, ant ūrady! – dedi aldyñğy saptan bireu.
– Keñes ökimeti antyna adal.
– İendeşe, keñestik belsendiler nege bizdi jäbirledi? Aqyrğy bir qadaq jügerimizge deiin tartyp aldy!
– Ol Keñes i̇emes, keñes tonyn jamylğan jaular. Arandatu üşin ädeii jasağan äreketi. Keñes ökimeti bailardy konfiskatsiiälap, dünie-mülkin kedeilerge, kembağaldarğa ülestirip beru turaly pärmen i̇etken. Ony būrmalap, kedeilerdi bizge öşiktirip jürgen alaiaq jau tūqymy. Seniñder būl sözge, mūny aityp tūrğan men, Rysqūlov.
– Köke! – dep şar i̇etken bala dausy şañq i̇etti, demde öşti. Taşpulat onyñ auzyn basa qoiğan.
– Lağynet atsyn! Senbeñder ol dinsizdiñ sözine! – dep barqyrady Taşpulat. Tittei balanyñ auzyn basyp, tūnşyqtyryp tūrğany özderin tūnşyqtyrğanmen birdei köringen sarbazdar qarularyn laqtyryp, oiqastap arğy jaqqa öte bastady. Aldyñğy bir-i̇ekeui bastaluy mūñ i̇eken, lezde Taşpulattyñ jan-jağy jalañaştanyp qaldy.
Qaqpanğa tüsken qasqyrdai qyñsylağan Taşpulat suğa ketken tal qarmaidynyñ kerine tüsip, balany keudesine qysyp aldy. Bir qolyna altyataryn alyp, näresteniñ şekesine tiredi:
– Rysqūlov!
Rysqūlov jalt qarağan.
– Mynau seniñ iniñ, Rysqūlov! Meni bosat. Toqtausyz ötkizip jiber! İeger ūstauğa äreket i̇etseñ, bauyryñdy atyp tastaimyn. Özim ana qiiäğa tüsip qaşyp qūtylamyn. Äne, sol qiiämen İergeş qaşyp ketti. Sen ony körmei qaldyñ. Qasynda ingiliş Beili men seniñ qainağañ Prihodko da bar. Tüsindiñ be meniñ şartymdy?
Rysqūlov sener-senbesin bilmei, dağdaryp qaldy.
– Köke! – dep şyryldağan şekesine altyatar tirelgen bala.
İendi i̇eşqandai kümän qalmady. Biraq tañğalyp, dal bolğany: Arman qaidan jau qolynda jür?
Balanyñ şekesine tirelgen tajal öz şekelerine kirgen şöñgedei qanşa halyq, sonyñ bäri qylköpirdiñ üstinde tūrğandai qiyn hal keşti. Jüikesi şydamağan bir qyzyläsker Taşpulattyñ baladan ozğan basyn közdep tūryp, şürippeni basyp kep qalğanda, «Apa!» – degen jiñişke dauys perişteniñ ünindei şyñ-qūzdy şaiqaltyp baryp, kilt üzildi.
Öziniñ atpağanyna közi jetken Taşpulat bylq-sylq i̇etken näreste deneni qūşaqtap tūryp:
– Jauyzdar! Özderiñ attyñdar! Özderiñ öltirdiñder! Senderde ne pätua bar! – dep baqyryp jiberdi.
Ol öli deneni bylq i̇etkizip jerge tastai salyp, astyndağy dir-dir i̇etken arğymaqtyñ basyn jalma-jan keri būryp, qūiğyta jöneldi. İeşki qiiäğa o basta tüspegenine ökindi. İergeş it sol qiiämen ötip ketti. İeskertpedi de. Būiyrsa, qūtylyp ketermin degen sorly ümittiñ qanatynda ūşyp bara jatty. İendi bir būlym ozsa, i̇endi säl şydasa, i̇endi bir qas qağym ozsa... Tüngi joryqtan zoryqqan arğymaqtyñ adymy tym qysqa siiäqty körindi. Şyda, januar, baryñdy sal! – dep jalyndy.
Arttan gürsildep atylğan dauys, satyrlağan şabys oğan i̇endi äser i̇etpegendei. Tek būlym ainalsa, tek qiiä jolğa ilinse...
Kenet i̇eki jauyrynnyñ arasy tyz i̇etkendei boldy. Tek būlym ainalsa, tek Şyrşyqtyñ boiyndağy biık şynar nege körindi? Boijetken qyz şaşbauy syldyrai ma? Şyñnan öz mekenine ūşyp jetip qalğan ba? Omar qaida? Altyn qaida?
Köziniñ aldynan sary jalqyn jarqyldady. Bükil aspan astynan sap-sary tillä jauyp tūrğandai, qolyn sozyp, alaqanyn tospaq boldy. Alaqandary jaiylğan küii arğymaqtan qūlap bara jatty. Alaqany jaiuly. Äldene tileidi? Tilenşilikpen ötkenin sezgen joq. Äli de ümitker, alaqany jaiuly.
Adamdar kelip jetip, attarynan tüsip, közi aşyq jatqan Taşpulattyñ janaryn jappaq bolyp, qabağyn tüsirmekşi i̇edi, jabylmady. Zeñgir kökke qadalyp, alaqany jaiuly jatty. Jau da bolsa, jüzin jasyru paryz. Jauyngerler jer qaza bastady. Rysqūlov qazylğan topyraqtan bir şymşym alyp, Taşpulattyñ jaiuly alaqanyna abailap qana aparyp saldy. Taşpulattyñ közderi baiau jūmylyp baryp, kirpikteri aiqasty.
Rysqūlov onyñ bağbany bolyp jürgende jalaqyñ dep jas jigittiñ alaqanyna qoly qaltyryp, jalğyz jarym jetim tiyn salatyn. İendi onyñ paryzy ötelgendei. Taşpulat degenine jetip, jebir dünieden toiynyp attanğandai ajary nūrlanyp jatty. İeşqandai keiis, ökiniş belgisi joq. «Osynyñ bäri ne üşin?» – degen jalğyz sūraq qana auzynan şyğa jazdağandai äntek aşyq.
* * *
Bala bişara işin basyp, i̇eki tizesi bauyryna jiyrylyp, bükşiıp qana jaurap jatqan siiäqty i̇edi. Rysqūlov kökirekten qainap şytyp jatqan ystyq jasyn toqtata almady. «Köke!» degen perişte dauys qūlağynda i̇emes, jüreginde şyñyldady da tūrdy. Taşpulattyñ altyatarynan i̇emes, qyzyläskerdiñ jauğa dep atqan oğynan jazataiym ketkeni Rysqūlovtyñ janyn qatty küizeltti. Özi bauyr basyp ta ülgirmegen tuysynyñ būl opaty tym seskendirip, talai ölimdi körgen Rysqūlovqa şyn ajaldyñ qandai i̇ekenin i̇endi añğartqandai, añyryp qaldy.
Osynyñ bäri bir tymyrsyq tüs siiäqty. Balany alğaş körgeni on jetinşi jyldyñ alasapyran aşarşylyq küzi. Äulieatanyñ şandaq köşesi, odan Atşabardyñ ün bazary; Mirza-auftyñ qorasy, sodan biylğy köktem; İeski Taşkent, nan ūrlağan bala; Qabylbek Sarmoldaevtyñ telefonymen aitqan jauaby; balanyñ ūşty-küili joğalyp ketui.
Qalyñ jūrt özine nazar audarğanyn baiqap, Rysqūlov qataimaq boldy.
– Jeroşaqtai ğana şūqyr qazyñdar, – dep qatu aitty. Bäribir beki almady. Sälden keiin jer qoinynda, Alataudyñ jalğyz jaq betindegi şatqal auzynda mäñgi qalatyn jalğyz bauyryn betinen, mañdaiynan sipap, tizerlep otyryp aldy.
Kobozev şoqşa saqalyn uystap, ary-beri jürdi de qoidy. Parasatty adam: «Būl qalai?» – dep Rysqūlovtan däl qazir sūrap jatpady. Oqys atylğan myltyqtyñ ürei üninen, tasyrlata şapqan attardyñ şaqyldağan taqalarynan, şañqyldağan dauystardan şoşynyp, jon arqasy dürdiıp qalğan şoqylar sol jatyrqau jauğa qarau qalpyn saqtap, suyq bettenip tūr. Tek aspan maujyrap, kögiljim tarta, kölgirsip qalğan.
Atystan soñ ajal bolatynyn, ajal barda jemtik bolatynyn biletin qartamys qaraqūstar sonau biıkten jerdi toryp jür.
Biıkten alasarmaidy, tömendese adamdar ata salatynyn sezedi. Adamdar özin-özi atyp jatqanda, tipti säbi balany da sūlatyp salğanda, qalbiğan qaraqūs degen nemene! Olar oq jetpeitin jerde jüredi. Tasyr-tūsyrdan arqarlar da aulaq ketedi, ūlar ünin öşiredi. Balaly i̇elik i̇eñ aldymen şyñğa şyğyp, bezip ketedi. Tau täñirisi – teñbil barystyñ özi qūlağyn jymyraityp, qūiryğymen jer sabalap, şūbartasqa jabysyp jatyp alady. Adam qūdiretiniñ aldynda tipti qūzdan qūlağan asau özen de şuyn bäseñdetken siiäqty. Dünie sūrqailanyp, jap-jasyl japyraqtar zäitün tüstenip, topyraq şalğandai, kişkentai mürdeniñ şañy zümiret älemin qapqandai, külli şatqal külbettenip bara jatty.
Rysqūlov kökiregi qars aiyrylyp, tizesi qaltyrap, ornynan tūrdy.
Düniege nege kelip, nege ketip bara jatqany belgisiz osy balanyñ bolmysynyñ özi neğaibyl. Jūmbaq jan. Būl ölmeui kerek i̇edi. Tiri jüre bergende jūmbağy şeşiler i̇edi. Rysqūlovtyñ bir baiqağany: bala öte zerdeli bolatyn. Tiri jürip, jigit bolyp öskende, kim biledi, halqyna qadirli azamat boluy. Qolynda az kün tūrdy – balalyq, şalalyq minez tanytpady. Balalyq minez degende, tek äsker beldikke asa qūmar i̇edi. Rysqūlovtyñ jalpaq äsker beldigin kökesi üide joqta küni boiy, beline keñ bolğan soñ, bir iyğynan asyra buynyp jürip, keşke ağasy üige qaitarda qaitadan ornyna ilip qūiatyn. Bäribir bir küni Rysqūlov onyñ beldik asynyp jürgeniniñ üstinen tüsti. Bala qatty qysyldy.
– Ūnasa, ala ğoi, – dedi Rysqūlov.
Sonda onyñ quanğany-ai! Ağyl-tegil quanğannyñ özinde tüsi säl jylyp, jymiyp qana qoiğan.
Qazir sol beldik belinde. Beline şaqtap tesik jasap alypty. Qanşa jer sandalyp jürse de tastamapty. Beldiktiñ būrynğy tesikteri men keiingi bala jasağan tesiktiñ arasy kereqarys jäne süiem i̇eken. Besjūldyzdy beldik balanyñ aş belin i̇eki orap alypty.
Jeroşaqtai kişkene mürdege balany salarda, älgi basmaşylar jağynan ötken alaşapandy bireu:
– Au, mūsylman balasy ğoi, juyp qūiaiyq ta, su jaqyn ğoi, – dedi.
Onyñ janyndağy kök şalmaly qaba saqal:
– Äi, ol şeit qoi. Äri dese, näreste ğoi. Ol perişte i̇emes pe? Qūdai ärkimge-aq osyndai aq ölim bergei. Myna biz ğoi bir kündik ömirde myñ kündik künäğa batyp jürgen. Bizdiñ künämizdi juyp tazalauğa dariiänyñ suy da jetpeidi. Al balaniki ne? Onyñ jaiy – jannat qoi! – dedi. – Al i̇eger myna hakimder rūqsat i̇etse, men bir auyz yqylas i̇eter i̇edim. Rūqsat pa, ortaq Rysqūlov?
Kobozev: «Ne dep tūr?» – dep sūrady.
– Mūsylmanşa fatiha jasamaq, – dedi Rysqūlov.
– Nesi bar, onda tūrğan oğaştyq joq, – dedi Kobozev. Kök säldeli balanyñ tūsyna kelip, tizerlep qaiyrym sūrady. Sodan soñ, fatiha süresin añyratyp äketti. Onyñ sözin köp adam tüsingen joq. Biraq ünindegi zar men mūñ tek balanyñ ğana qaiğysy, Allağa da, adamdarğa da muzykamen jetkizgen aryzy siiäqty i̇edi:
– Bismilliahir-Rahmanir-Rahim Äl-hamdu lilliahi Rabbilälemin İr-rahmanir-Rahim Maliki iaumid-din iuiaki nabudu uä iuiake nästein İhdines-Siraatal – miustahiume Siraatal – läzine änämte äleihum ğairlmağduu-bi äleiküm uä l-äzzaalin! Aumin!
Kök sälde basyn köterip alyp, qos alaqanyn aspanğa qarata jaiyp jibergende, közinen şañ tūtqan jüzin aiğyzdap, i̇eki jolaq jas atyp ketti.
Osy jerde tötenşe komissar Kobozev jūrt kütpegen bir qylyq jasap, o da qolyn jaiyp, batağa qosyldy! Mūsylman qauym arasynda kübir-kübir söz jügirip, komissarğa bäri de süisine qarap qaldy.
Lezde kişkentai tömpeşik paida boldy. Küngeidiñ qoñyrküreñ topyrağy señseñ qozynyñ terisindei būiralanyp, qūlpyra qaldy.
Mūsylmandar jağalaryn ūstady. Jaña Taşpulatty kömgen jer şaqyldağan tastaq i̇edi: balanyñ jatqan jeri – jūp-jūmsaq, būira topyraq.
Rysqūlov bir taqtai taptyryp, oğan:
«Rysqūlov
Arman-Artur
1911 –1919 j.j.
revoliutsiiä qūrbany» –
dep jazdy da, basyna besjūldyzdy beldikti ilip, topyraqqa qadap qoidy.
Qym-quyt küres jolynda jürgen Rysqūlov öziniñ az kün balalyğyn joğaltyp alyp, äldeqalai ğajaiyptan sol uyz däurenmen qaita tabysqandai bolyp i̇edi. İendi sol kermek uyz kezeñmen mäñgi qoştasqanyn, ony suyq jerdiñ qoinyna berip, köñili mülde suyğanyn sezdi.
Tastüiin bolyp tüiildi de, qauymietke qarap:
– Jamiğat! – dep sañq i̇etti. – Jaña düniiä jolynda küres äli jürip jatyr. Būl küres qūrbandyqsyz bolmaidy. Jaqsylyq zaman özinen-özi beinetsiz kele salmaidy. Būl küreste adasqandar, aldanğandar köp. Jau kim? Dos kim? Ajyrata tanymai, türtinektep jürgender köp. Älgi İergeş pen Taşpulattyñ şeñgeline tüskender sondai. Sol şeñgelden bosanğan bauyrlar! Adaspa i̇endi! Beikünä adasyp qalğan qūrbannyñ biri, mine, aldaryñda jatyr. Ol äli közi aşylmağan arystannyñ balasyndai i̇edi, abaisyzda orğa jyğyldy. Ol meniñ bauyrym, tap jauynyñ kesirinen şetinedi. Onyñ äkesi, iağni meniñ äkem zūlymdyqpen, zorlyqpen arpalysyp ötken adam. Näreste beiittiñ aldynda ant i̇eteiik: i̇eşqaşan aq joldan, adaldyq pen şyndyq jolynan taimaiyq!
– Ant!
– Ant!
– Ant! – dep jañğyryqqan ünge, üş dürkin qalyñ myltyq dauysy qabattasty.
– Adamnyñ qany tögilgenşe, beti qyzarsyn. Sender, adasqandar, qyzaryñdar. Aiyptaryñdy moiyndañdar. Senderdi jau dep jala jauyp, atyp tastap, qandaryñdy töguge de bolar i̇edi. Biraq Keñes ondai ozbyr i̇emes. Jau aitqandai, qūbyjyq-qūqai i̇emes. Keñes senderdiñ qandaryñdy tökpeidi. Öitkeni betteriñde iman bar. İman degen adamgerşilik degen söz. Sony i̇eş zaman joğaltpañdar. Al i̇endi qoştasamyz. Abdolla Jarmūhamedovtyñ jaña jeñimpaz otriady älgide qaşyp ketken İergeştiñ i̇esin jiğyzbai, tas-talqanyn şyğarady. Sodan keiin senderdi i̇endi qaityp İergeş te, Taşpulat ta mazalamaidy. Joldaryñ bolsyn, jamiğat!
Osyny aityp, Rysqūlov Kobozevti i̇ertip, Abdolla Jarmūhamedovtiñ otriadyna qarai bettedi.
– Ortaq Rysqūlov! – dep aiqalady kök säldeli dalbaqtai jügirip.
Rysqūlov sylañ qaranyñ tizginin tartty.
– Bū qyzyl qaharmandar qataryna qosyluğa parman ber! İergeşte ketken kegimiz bar. Ony öz qolymyzben soqpaiynşa, ökiniş taramas. Äri künämizdi şaiqas dalasynda şaiğymyz keledi.
Rysqūlov män-jaidy Kobozevqa tüsindirdi.
– Dūrys, – dedi Kobozev. – Senu kerek. İeger rūqsat i̇etpesek, senbegenimiz bolady.
– Qalai, Abdolla, qabyldaisyñ ba? – dep Rysqūlov Jarmūhamedovke qarady.
Ai qasqa tory aiğyr mingen Abdolla jarqyldap:
– Tūreke, siz aitsañyz, qabyldaimyz da. Kiımi jamandy it qabady, nieti jamandy myna men tabamyn. Äldeqalai bolad dep qam jemeñiz. Biraq änebir qaudyrağan qarttary qatyn-balasyna qaita bersin. Nağyz jigitteri ilessin. Özim üiretip alam, – dep aiylyn jimai añqyldady.
Rysqūlov būrynğy «basmaşylarğa» qarap:
– İendi komandir Abdolla Jarmūhamedovtyñ qaramağynda bolasyzdar. Būl jau degende jasyl naizağai bop tüsetin nağyz qolbasşy. Äne, anau omyrauyndağy jauyngerlik Qyzyl Tu ordenine qarañyzdar. Ony bükil keñes i̇eli boiynşa birinşi alğan alğyr komandir Bliuher men myna arystan Abdolla.
Qarasy molaiğan otriad alystai berdi.
Rysqūlov artyna būrylyp qarap i̇edi: jas qabirdiñ üstine şanşyğan taqtai ağaş i̇emes, şolpankebis gülin kördi. Oğan qonyp otyrğan Teñbil torğaidy kördi. «Meniñ balağa aitqanym i̇ertek i̇edi ğoi!» – dep tañ qaldy.
Ol sonda baryp tüsindi. Bala şydamsyzdyq jasap, ata-anasyn tym i̇erte izdep şyqqan i̇eken. «Men kinäli boldym-au, nege aldadym bişarany» dep özegi jandy.
Rysqūlov sonda pendeşilikpen: «Osydan qalt i̇etip qolym bosasa, balany sonau Tömengi Talastağy äke-şeşesiniñ janyna aparyp qūiarmyn» dep oilady. Bala aldaqaşan äkesi men şeşesin tapqanyn, qūlyndai qūldyrap, jasyl jailau jannatta asyr salyp jürgenin komissar qaidan bilsin?!
IX
– Rysqūlovty şaqyryñdar. Basqa i̇eşqaisyña i̇eş närse de aitpaimyn. Aqyry öltiredi i̇ekensiñder, tilimdi tistep ölemin. Mağan Rysqūlovty ūşyrastyryñdar!
Taşkentke kelgeli üş kün boldy. Üş künnen beri Omar sūraq astynda. Biraq qanşa saual bolmasyn, aitatyn jauaby älgi.
– Rysqūlovty şaqyryñdar!
Tipti sūraq tyiylyp, jeke kamerağa aparyp, syrtynan qūlyp salynğan kezde de japadan-jalğyz otyryp:
– Rysqūlovty şaqyryñdar! – dep älsin-älsin aiqai salatyndy şyğardy.
Biraq Rysqūlovty i̇eşkim şaqyrmaidy. Ferğanağa ketken, juyqta kelmeidi deidi. Japadan-jalğyz otyryp, Omar oiğa qaldy: «Osy Tūrar ökimet degen jai laqap şyğar. Ökimet bolsa, ornynda, tağynda otyrmai ma? Ökimetti de qol bala qūsatyp aylaqqa jūmsap jibere me i̇eken?»
Jüresinen tüsip, sidiğan tizesin qūşaqtap, sūr qabyrğağa qadalyp, otyryp-otyryp, tağy da batpağyna maltyğady:
«Tūrar ökimet bolsa, Rysqūlov degen atyn i̇estigennen-aq seskenip tūrmai ma basqalar? Qaita men Rysqūlov degen saiyn būlar örşi tüsedi. Al Tūrar ökimet i̇ekeni jalğan bolsa, Orazbaq pūşyqtiki ne? Ony qalai qoqañdatyp qoiyp jür?».
Qabyrğağa qadala-qadala közi būldyrai bastaidy; qabyrğa qimyldap, teñselip tūrğandai bolady; itere salsa, qūlap ketetindei körinedi. Omar i̇eki-üş ūmtylyp, öñkeñdep baryp, qabyrğany iyğymen iterip kep qalady. İyğy qaqsap auyrady, qabyrğa bylq i̇etpeidi.
– Apyrai, abaqty degen albasty osyndai bolady i̇eken ğoi, – dep auyrğan iyğyn sipalap, añyraiyp otyryp qalady.
– Tabalama, Rysqūl! – dep qolyn sermep kep qalady. Rysqūldyñ joq i̇ekeni i̇esine tüsip, odan beter şoşidy, «osy men aqylymnan adasa bastağan joqpyn ba?» – dep özin-özi synai bastaidy. Joq, aqyly sairap tūr. İesin bilgen kezden bastap, jürgen jolynyñ, kezdesken adamdarynyñ bäri köñilinde jattauly. İeşbir jañylyspapty. Ūzynnan ūzaq jol i̇eken, biraq köñilge minip şapqanda şolğañ i̇etip, lezde osy türmege kelip tireldi. Sonşama ūzaq ömirde i̇este qalarlyq i̇eleuli i̇eşteñe joq. Jüretin şym i̇etkizetin bir tätti qiiäl, sağynyş mūñğa batyratyn i̇eles bolsaişy... Būl özi nesine itşilep jüre bergenmin?»–dep tūñğyş ret oiğa qaldy. Bireuge bir qylaudai jaqsylyq jasamağan qu- qūrsaq ömir şyğyp, i̇endi aqyrğy jeter jerine jaqyndağan i̇eken. Omar būl jaryq dünie i̇endi basynan bastalyp qaita kelmeitinin oilady, ömiri zaia ketkenine ökindi. Türmedegi jalğyzdyq – oi maidany. Ğūmyr boilaryna Omar bir oñaşa qalyp, öz tirşiligine özi bir oqşaudan oqşiiä qarap, köz salğany osy i̇edi. Jañağy Rysqūldyñ i̇eles bergenin de i̇endi tüsindi. «Tabalama, Rysqūl!» – dep abaisyzda auzynan qalai şyğyp ketkenin de i̇endi ūqty. Rysqūl, söitse, türme men sürginde jyldar boiy tūtqyn halin keşkende, būl Omar büiiri bir bülk i̇etpegen i̇eken de. «Sonyñ jazyğy osy-ay» dep i̇endi täubağa keldi. Qystyküni üñgirinde jym-jyrt ūiqyda jatyp, abaisyzda aqyryp qalğan aiu qūsap:
– Rysqūlovty şaqyryñdar! – degen öz dauysynan özi selk i̇etti. Nege aitty, nege şaqyrdy? Özi tañyrqady.
Biraq däl osy şaqyrudy kütip tūrğandai qapastyñ i̇esigi aşylyp, mūny tağy da tergeuge aidap äketti.
Būl jolğy tergeudiñ täsili basqaşa keldi. Kamerağa qaitip, qalai kirgenin bilmeidi.
Biraq «Jas Türkistanğa» kisiler şapty. Qyzyläskerler i̇ertken işki ister komissary Nysanbaevtyñ özi bastap bardy. Omardyñ aitqany keldi: käri jañğaq ağaştyñ tübindegi tüie tastyñ astynan qūrym kiızge orağan qūmyra tabyldy. Işi tolğan altyn tillä. Taşpulattyñ jantäsilim sätinde de köz aldynda jaltyrap tūryp alğan sary altyn.
Komissar Nysanbaev bir tilläsine deiin şaşau şyğarmai, kuälerdiñ közinşe bärin hattap, aktilep, qazynağa ötkizdi de, TürkTsİK törağasyna mälimet-aqpar jazdy: osylai da osylai, Omar tūtqyn Taşpulat baidyñ basmaşylar otriadynda bolğan. Taşpulat baidyñ altynyn almaqqa kelgen, biraq alyp ülgirmei qolğa tüsken, solai da solai. Būl mälimetpen tanysqan Kuşekin komissar Nysanbaevqa riza bola tūra, tağy bir sūraq qoidy:
– Tūtqyn ūdaiy Rysqūlovpen kezdestirudi talap i̇etedi. Rysqūlovtyñ tuysqanymyn deidi. Sonda qandai syr bar?
Nysanbaev oilandy-oilandy, oi tübine jete almady, aqyry:
– Būl sūraqtyñ jauaby Rysqūlov joldastyñ özi oralğan soñ tabylar, – dedi.
Kuşekin qanağattanbai qaldy.
– Rysqūlovtyñ tuysqany basmaşy bolyp şyğady, Rysqūlovtyñ äieli patşa ūiazynyñ qyzy bolyp şyğady, ol äieldiñ ağasy Osipov büligine qatysady, qolğa tüsip, keñes türmesinen op-oñai qaşyp ketedi; Rysqūlovtyñ tağy bir tuysqany Mailykent-Tülkibasta bolys bolyp sailanyp, Keñes ökimetiniñ bedelin tüsiredi – osynyñ bäri az ba?
– Sonda ne būiyrasyz? – dedi komissar Nysanbaev Kuşekinniñ nietin tanyp tūrsa da.
– Ferğanağa attanyp, Rysqūlovty sol jaqtan Taşkentke tūtqyn retinde jetkizu kerek.
– Ol mümkin i̇emes, joldas Kuşekin.
– Nege mümkin i̇emes?
– Ol üşin TürkTsİK-tiñ prezidiumynyñ qaulysy kerek. Rysqūlov köptiñ biri i̇emes, op-oñai tūtqyndai salatyn, ol biregei.
Kuşekinniñ qabağy salbyraidy.
* * *
Şatqaldan Aqsu-Jabağylyğa asudyñ jolyn Jorabai bolmasa, basqa adam bilmes i̇edi. Jorabai jol bastady. Äkesine i̇erip, bir körgen izinen jas jigit jañylmağan i̇eken.
Jorabai ajaly joq i̇eken, äupirimmen aman qaldy. Būrynğy basmaşylardyñ bir toby Abdolla Jarmūhamedovtiñ otriadyna qosylyp, İergeşke attanyp, käri-qūrtañdy auylyna qaitardy, bailauly jatqan Jorabai i̇esterine tüsti. Onyñ tağdyryn özderi şeşe almaityn bolğan soñ, Rysqūlovqa şyndaryn aitty.
Jas jigitti Rysqūlov tanymady, biraq jüregi tüskir äldeneni sezdi me, joldan qalmaiyq dep, at üstine tūrsa da säl aialdap, tūtqynmen til qatysty.
Söilese kele, bir i̇elden, bir atadan, ataly-inili bolyp şyqty. Oilap tūrsa, Jorabai da qasietti Talğar taudyñ bauyrynda, Besağaş, Tau-Şilmembet auylynda tuğan i̇eken. Jorabai tuğanda, Rysqūlov bes-alty jasar bala i̇eken, Omardy jaqsy biledi, al Jorabai i̇esinde qalmapty.
Sūrasa kele, Omar hikaiasyn tügel tyñdaidy. İelden nege qaşqany, basmaşylarğa nege qosylğany, Taşpulattyñ qolyna balanyñ qaidan duşar bolğany, birte-birte qylañ bere bastaidy.
«Omar tau asyp, tas basyp, basmaşylarğa qosylyp jürse, myna taudyñ teriskei beti de tynyş bolmağany», – dep oilady. Bärinen de tosyny: Orazbaqtyñ bolys bolyp, i̇eldi aş bitşe buyp bara jatqany i̇edi.
Rysqūlov qalyñ jūmbaqtyñ, şatysqan şielenistiñ tüiinin şeşe almai dal bolyp, äri qatty küdikke tireldi. Sodan janyndağy Kobozev pen Nazym Hodjaevty Teriskeige ötuge köndiredi.
Ferğana jağdaiy belgili boldy, kesirinen saqtasa, Abdolla otriady İergeştiñ silesin qatyrady. Al teriskei jatqan Äulieata uezi men Şymkent ueziniñ jağdaiatyn bilip qaitu, Ferğana tüiininen kem soqpas i̇edi.
Äri dese, ata-baba mekenin bir köru köpten kökeide jürgen tilek i̇edi. Onyñ üstine myna Jorabaidyñ äñgimesinen seskenip tūrğan da jaiy bar. Äldeqalai bir qasköi tirliktiñ baryn aqylymen i̇emes, köñil dürbisimen körip qalğandai boldy da, tau asuğa bel bailady. Tötenşe komissardyñ kelisimi bolğan soñ, Taşkentke jağdaidy aityp, şabarman attandyrdy.
Jorabaidy aldyğa salyp, bes-alty atty arağa bir tünep, Aqsu-Jabağylynyñ arşaly älemine de iligip i̇edi. Aqsu-Jabağyly jetken soñ, Tülkibas taiaqtastam jer siiäqty.
Taşkentten Ferğana asyp, Mailykent bolysyna kelgen tötenşe komissar Kobozev pen Türkistan basşysy Rysqūlov qaida toqtau kerek? Ärine, bolystyñ üiine. Būl i̇eldiñ bolysy – Orazbaq.
Biraq Rysqūlov Jorabaiğa:
– Būrynğy bolystyñ üiine basta, – dedi.
Būrynğy bolys Dauylbai äuleti. Kümisbastaudy jailağan alpauyt tūqym, būl künde bilikten aiyrylsa da baiyrğy däuletten aiyrylmai, özge qazaq qūsap aşarşylyqtyñ aranyna ūrynbai, aşyqpai, arymai otyr i̇edi.
Mūndai därejeli ūlyq kelerde aldyn ala habarlar i̇edi, tötennen sau i̇ete tüsken saqyr-sūqyr qaru-jaraqty jasaqty körip, Dauylbai auyly şoşyp qaldy.
Rysqūlov Dauylbai jatqan qūba kiız üidiñ mañdaiyna at basyn tiredi.
– Oibai, Rysqūlov kele jatyr, Rysqūlov Tūrar! – degendi i̇estigende Dauylbai:
– O, zaual! Aqyry tübime jetken osy bolar, – dep işinen öz imanyn özi üiirgendei kübirlei berip, degbiri ketken.
Biraq Rysqūlov ony atyp tastaityn syñai tanytpady. Qaita amandyq-i̇esendik jönine kelip, hal-jai sūrasty. Birte-birte boiy üirengen käri qaqsal:
– Şyrağym, Tūrar! Būrynğynyñ ūlyqtary kerneiletip, şabarman şaptyryp, külli älemdi azynata keler i̇edi jäne Şymkent jaqtan şyğatyn. Seniñ myna kelisiñe tüsinbei otyrmyn. Ūrynnan, tym tysqarydan, tau arasynan cay i̇etip, tosyn tüskenderiñ ne syr? – dep sypaiylady.
– Däke, jol būralañ bolğanmen köñil tüzu. Syrnai-kernei – daraqylyq. İel aşyğyp, jan şetinen qinalyp tūrğanda saltanat jüris – saudaiy jūmys. Biz is basty adamdarmyz, – dedi Rysqūlov jaiymen.
«Ä, būl äkesinen asyp tuğan boldy. Söz saptasy – saqpannyñ oğyndai i̇eken, qandy basyn ary tart,–dep Dauylbai iştei qaltyrap qaldy. – Äkesi adyr i̇edi, mynau sabyrly sabaz boldy, demek būl asa qauipti».
– Jön-jön, Tūrar balam. Tau asyp tüskende, qatty bolğan qandai is?
– Bolystyqty Orazbaqqa kim berdi?
– Jaña ökimet berdi, şyrağym Tūrar. Dünie kezek. Būl i̇elge äkimdik, öziñ bilesiñ, atadan balağa auysyp Dauylbai tūqymynda kelgen. İendi basyña baq qonğan şaqta, alystan äuletiñe säuleñ şaşyrap, Sälik atamnyñ Alsai balasyna da bilik tidi. Orazbaqty bolys sailatqan öziñniñ şapağatyñ. Ony menen göri, öziñ jaqsyraq bilseñ i̇edi...
«Käri tülki şaldyrmaidy,– dedi işinen Rysqūlov. – Uezdik sovdeptiñ bastyğyn şaqyrtu kerek». Būl oiyn orysşalap Kobozevke jetkizdi. Būl otyrğan üidiñ iesin tanystyryp ötti.
– Būl orysyñ kim, şyrağym Tūrar? Janyña i̇ertip alğan nökeriñ be? – dedi Dauylbai appaq ūlpa mūrtyn sipap otyryp. Būl tülki mūrt bir kezde moiyldai qara bolatyn. İendi sipai-sipai ağaryp ketken siiäqty. Dauylbaidyñ būl sūrağy kölgirsu i̇emes i̇edi. Sondyqtan Kobozevtiñ lauazymyn i̇esitkende senerin de, senbesin de bilmedi.
– Leninniñ jibergen tötenşe ökili dediñ be, Tūrarjan?
Rysqūlov būrynğy aitqanyn rastady. Dauylbai qalyñ körpeşeniñ üstinde jüresinen tüsip, tizesine qonaqtap, i̇eñkeiip otyrğan küii közin jylt i̇etkizip, Kobozevke bir qarap qoidy.
– Qūdanyñ qūdireti i̇eken, i̇endi patşanyñ atyn atasañ pälege qalasyñ, al sol patşanyñ äkimderi, sonau Peterbordan kelgen şonjarlaryn bylai qoiğanda, osy ūiazdyñ nökerleriniñ özi jarq i̇etkende jarq i̇etip tūrar i̇edi. Būl kündeginiñ ökimeti kenepten basqa kiım tappai qalğan ba? Lenin de östip jür me, Tūrarjan? – Tağy da tūzaq tastap otyr. Zymiiändyğyna naiza boilamaidy.
– Däke, orystyñ ūlyqtarymen köp dämdes-tūzdas boldyñyz, sol orystyñ myna bir mätelin i̇estigen de bolarsyz: «Kelgen meimandy kiımine qarap kütip alyp, aqylyna qarap şyğaryp salady» deidi. Äñgime kiımde i̇emes qoi. Jol kiımi osyndai bolady. Lenin jarqyldaqqa äues i̇emes, biraq taza kiınedi.
Syrly tabaqtyñ syry ketse de syny ketpeidi, Dauylbai taqtan tüsse de, i̇el işi qiynşylyq bolsa da, bereke belgisin tanytyp, däu aq samauryn kirgizildi. Jol qağyp, qatalağan jolauşylar terlep-tepşip şai işuge kiristi.
Birer şyny tausylyp, şöliniñ beti qaitqan soñ, Kobozev kiız üidiñ şañyrağyna şalqaia qarap, dödegesin tamaşalap, jelbau, basqūr siiäqtylardy qyzyqtap otyrdy. «Köşpendiler mädenieti joq, olar tirşilikke beiimsiz keledi, sondyqtan jer betinen joiylyp ketuge tiıs», – dedi-au Kuşekin. Al mynau nağyz öner tuyndysy i̇emes pe? Özi salqyn, özi saraidai saltanatty. Biraq mūndai üi būl köşpendilerdiñ bas-basynda bola bermeui mümkin. Bäribir mūny tapqan halyq qoi».
– Kuşaite, kuşaite, – dedi taza orysşamen Dauylbai Kobozevtiñ köñili aidalağa auyp ketkenin baiqap.
– Rahmat, rahmat, – dep Kobozev özbekterden üirengenin aityp küldi. – Mūnda da solai dei me? – dep Rysqūlovtan sūrady.
– Aiyrmasy bir-aq ärip: raqmet dep aitady, – dep Rysqūlov tüsinik berdi.
– Alyp otyryñyzdar, dastarqan mäzirin jūqasynbañyzdar. Näubätşilik kez. Aitsaq – tağy bälege qalasyñ, äitpese, qalai patşa qūlady, solai näubet keldi ğoi. Üş jyl qatarynan quañ qūbyjyq i̇eldi sansyratyp boldy. Qalğanyn keñes sypyrdy, sonymen, şyqpa, janym, şyqpa dep otyrğan. Tağy da bolsa, biyl köktem şyraiy jaman i̇emes. Arpa basy sary ala bolğan bilem, aş adamdar malşa jalmap jatyr ğoi, aqyry ne bolaryn?
Aiylyn jimai otyrğan atasyna Qorabek ala közimen ünsiz qarap qoidy. Būl ornynan tüsip, bilikti Orazbaqqa bergen bolys. Bağanadan sazaryp, ünsiz otyr.
– Arpa basyn uqalap jep jatqan joq-jūtañğa sizdiñ qandai qaiyryñyz tidi, Däke? – dedi Rysqūlov.
– İe, Tūrarjan, Qūdai oñdap, baq qalap, şyğanğa şyqqan qyransyñ, jäi sūraisyñ ğoi, äitpese öziñ de bilip otyrsyñ: joq-jūtañdy Qūdai aiasyn, men aiağannan qanşasyn qūtqaryp qalmaqpyn. Men barymdy aiamadym – qaumiet kuä. Al biraq näubetke köbirek ūşyrağan da men. Mende de qazir köp qatarly tirşilik, būrynğy däulet te, däuren de köşken.
Dauylbai bolşevik basşylardy mülde baurap alu äreketine tikelei köşti.
– Senbeseñ, halyqtan sūra, Tūrarjan. Senbeseñ, Ahat atañnan sūra. Äueli Qūdai, odan soñ men saqtap qaldym Sälik ata balasyn aşarşylyq ajdahasynan. Äsirese Orazbaq bolys halqyña qyrğidai tiıp, qyryp bara jatqanda, tapqan-taianğanymdy aştardyñ tamağyna tostym. Tuysqanyñ Omar qūsap basmaşylarğa qaşpai, äuletimizden bilikti zorlyqpen tartyp alsañdar da i̇elmen birge bolyp, qiyndyqty birge köteristim. Sonda da jaqpaimyn keñesterge. Ne jazdym sonşa, Nikolai zamanynda bolys boldyñ deidi. İe, men qaidan bileiin, Nikolai qūlap, keñes keletinin. Bol dedi – boldym. Äkeñ Rysqūlğa qiiänat jasağanym ras. A biraq i̇elden bezdirgen men i̇emes. Bärin öz minezinen tapty. Ūiaz aitty: Qaraqoiyn qūnarly i̇eken, sol jerdi pereselenderge ber dep. Men aitqanyn istedim. Äkeñ i̇elin tau jaqqa köşire salsa da bolatyn i̇edi. Biraq täkapparlyğy taudan da biık i̇edi, menimen, tipti ūiazben boi talastyrğysy keldi; onymen qoimai ağaiyn i̇eldi mağan qarsy kötermekşi boldy. Ol jağynan mağan zil saqtasañ öziñ bilesiñ, biraq Qūdai aldynda men aq. Aqqa Qūdai jaq. Bügin sen qudalağanmen, äiteuir tübinde jūrt meni jaqtap şyğady.
Tündiktiñ tüstik jaq qiyğynan qiiälap, sol jaq keregege säule tüsip tūr. Qūlan jaqqa qarağan üidiñ i̇esiginen i̇etektegi i̇el alaqandağydai tügel körinedi.
Osylai qarai kele jatqan biren-saran adamdar qaraiady. Taiağymen aldyn jasqağan appaq qudai bükir qartty bir bala jetektep keledi. Rysqūlovtyñ jüregi zyrq i̇etti de, ūiyp qalğan aiağynan aqsañdai basyp, i̇esikke bet aldy. Bükir qart anadaidan aiqailaidy:
– Ua, Rysqūldyñ balasy Tūrar keldi osy auylğa degeni ras pa? Ras bolsa, Ahat degen adamdy tani ma i̇eken, sūrañdarşy?!
Rysqūlov şydai almai:
– Aha, men keldim, mine men aldyñda tūrğan, – dep qarttyñ bala jetektegen qolyn bosatyp aldy. Jalbyrağan aq şuda qastyñ astynan janar körinbeidi, tek dymdanyp, qyzyl i̇etten şypşyp aşy su şyqty. Bitelip qalğan qainar būlaq siiäqty. Rysqūlov qūşaqtağanda qu süiek iyq dir-dir i̇etti. Bulyğyp üni şyqty:
– Almatyny ūmytqan i̇ekensiñ, balam, Merkeni de ūmytqan siiäqtysyñ. Äitpese osy uaqytqa deiin «i̇elim bar i̇edi-au» dep bir moiyn būrar i̇ediñ. Hal-jaiyñ qalai? – dep sūrar i̇ediñ. Ony istemediñ, qaita moinymyzğa Orazbaq täitikti qydityp mingizip qoidyñ. Baiağynyñ Ūltanqūly däl özi boldy. Basqañ – basqa, däl osyñdy keşpeimin, Tūrar!
Qart i̇entigip, kökiregi syryldap, demigip qaldy. Demi tüzelgende baryp:
– Taşkentke öziñdi izdep barmaq i̇edim, därmen joq. Osy zūlmattyñ bäri seniñ ämiriñmen bolyp jatyr degenge bir jağynan sengim kelmeidi. Senbeiin desem, talai päleni köre-köre soqyr bolğan közimniñ aldynda neşe sūmdyq oinaq salady.
– Keşir, Aha, – dedi bir sūrqiiälyqty sezgen jüregi mūzdap bara jatqan Rysqūlov. – Men halyqqa jamandyq jasaityn adamğa ūqsaimyn ba?
– Qaidam. Özime senuden qalyp baramyn. Keşegi qoi auzynan şöp almaityn müsäpir Orazbaq qanypezer bolyp şyğad dep kim oilağan? Ony bolys sailatqanda, ondai zalym bolaryn sen de oilamağan şyğarsyñ.
– Mağan sener me i̇ekensiz, Aha, qaidan bileiin?
– Sener i̇edim, seni periştedei päk şağynda bilgenimnen beri, arada talai jel i̇esip, talai būlttar köşti. Zamannyñ raiy seni büldirmese de bylğañqyrap ketti me dep qorqamyn. Desede, sūrap tūrsyñ ğoi, seneiin.
– Senseñ, Orazbaqty bolys sailatqan men i̇emes. Būl qastandyqpen istelgen boldy. Rysqūlovty i̇elge jeksūryn i̇etip körsetu bireulerge öte tiımdi. Solai. Şymkentten sovdep bastyğy keluge tiıs. Kelip qalatyn uaqyty boldy. Äne, sonda bäri anyqtalady.
Ahattyñ aq seleu qasy jelp-jelp i̇etip, qabağyn köterip, közin aşyp, Rysqūlovty dūrystap körmek boldy, biraq tūman-tūman, būldyr arasynan körinbeidi.
Tülkibasqa Tūrar kelipti degen habar jer-jerge lezde tarağan. İeski bolystyñ aulyna tüsipti degendi i̇estigen i̇el oilanyp qaldy. «Joq, Dauylbai äuletin qaitadan taqqa otyrğyzady», – dedi. Neşe türli boljam pişilip jatty. Rysqūlov keldi degende pūşyq Orazbaq Kökirektiñ bazarynan qaityp, i̇es-tüsin bilmei, üiine kelip, ūiyqtap jatyr i̇edi. Şeşesi ary jūlqylady, beri jūlqylady:
– Baiğūs-au, tuysqanyñ kelipti, tūrsañşy, baryp sälem berseñşi, sonyñ arqasy i̇emes pe, östip qaraiyp adam bolyp jürgeniñ, – dedi.
– Qai tuysqan? – dep Orazbaq kelesi jambasyna aunap tüsti.
– Tūrar tuysqanyñ, oibai. Seni qoldaityn basqa qai tuysqanyñ bar i̇edi?
– Tūrar? Ol qaida? – dep Orazbaq lezde i̇esin jidy.
– Kedei dep seniñ üiiñe tüspei, i̇eski bolystyñ üiine tüsipti.
Orazbaq şoşyp qaldy. «Onysy nesi? Barsam ba, barmasam ba? Meni nege şaqyrtpaidy? Özim jetip barğanym qalai, şaqyrtusyz?».
Barar-barmasyn boljamasa da, aina aldynda tūryp, kirleu däkemen mūrnyn taña bastady.
Bireu körmek üşin, bireu aryz aitpaq üşin, bireu auqat sūramaq üşin Rysqūlovqa jolyğamyz dep i̇eski bolys aulyna ağyla bastady. Yñyrşağy ainalğan laqsa mingen Medeu aqyn da jetken i̇eken, bosağadan attai bere aşy dauyspen aiqailap öleñdete sälemdesti.
Köpten beri mūndai jiyn bolmağan, köpten beri köptiñ köñili qatalap qalğan. Medeu aqynnyñ marapattau öleñine keu-keulep, jöndep kötermelei de almady. Rysqūlov Kobozevke aqyn tileginiñ mazmūnyn jetkizdi.
Kobozev tañdaiyn taqyldatyp qoidy.
– Jazyp almai, tabanda qiystyryp aita beredi, ä.
– Būl bizdiñ qazaq aqyndarynyñ i̇erekşeligi. Myna Medeu aqyn būryn ötken nağyz jaisañ aqyndardyñ soñy ğoi. Būlardyñ baqyty – tabiği talanty, sory – sauatsyzdyğy. Jaña mağan arnağan jyry aitqan jerde qaldy. Zeiindiler jattap alyp, birine-biri jetkize jüredi, halyqqa taraidy. Halyq qalasa, ony qasterlep öñdep, ärlep, äri qarai alyp kete beredi. Äitpese ūmytylady. Bälkim, būlar öleñdi jaza bilse, soğan süienip, tabanda qiystyryp şyğarudy ūmyta bastauy da.
Qadirli meimandar otyrğan bozañ üidiñ ainalasyna qauymiet jinalğan. Irgege qūlaq türip, aqynnyñ ünin i̇estigileri keledi. Äueli oilağany qaryn qamy bolğanmen, öleñ sözdiñ qūdiretine tabyna bilgen jamiğat jym-jyrt ūiyp, äuenge qūlaq salyp qalypty. Būlar aqynnyñ sözin bölmei ädep saqtap, aş ta bolsa, ajaryn joğaltpai, tözim sauytyn kiıp alğandar. Aqyn da şarşaidy, sonda būlar söilemek. Daiyndalyp otyr.
Olar:
– İä, joldas Rysqūlov! – demekşi. – İel basqaruyñ qaiyrly bolsyn. Biraq i̇elge qaiyrym qaşan bolady?
Äzirşe ädep saqtap, saltanatty būzbaiyn deidi. Būlardyñ işinde Rysqūlovty biletinder de bar, bilmeitinder de bar. Biletinder: baiağy Talğar taudyñ Besağaşynan Tülkibasqa aryp-aşyp äreñ jetkender i̇edi: Şyny, Jüsip, Qorğan bolatyn. Ahat qoi būlardan būryn jetip, Tūrar tuysqanynyñ oñ jağyna otyryp alypty.
«Meili, – dedi Şyny irgeden syğalap. – Men basqaşa sälemdesemin».
Aqyry Medeu aqyn dombyrasyn keregege süiep, özi aldyndağy sūiyq şaiğa qol soza bergende, tabaldyryqtan işke qarai Şyny attady:
– Meni tanisyñ ba, Rysqūldyñ balasy? Men Şyny atañ bolamyn. Apañ aştan öldi, senimen jasty Qadirim aştan öldi, küni keşe i̇eñ kenjem – Janysbekti de jer qoinyna berdim. Keñes-keñes degenge, keñes ökimeti kedeige jaq degenge, i̇entelep bir sonyñ tileuin tiledik-ai kelip. A olai bolmai şyqty, sen basqarğan ökimet, Rysqūldyñ balasy. Mūndai ökimetke lağynet. İt te bolsa, būdan göri keşegi Nekalaidyñ özi täuir i̇edi ğoi. Ol köpe-körneu ölip bara jatqanda, auzyndağy bir uys talqanyñdy tartyp almauşy i̇edi ğoi. Sender söittiñder ğoi. Ne boldyq i̇endi?! Otyrasyñ Taşkentte, oilamaisyñ i̇eliñdi! Qūrysyn büitken ökimet!
Şynyny jūrt äreñ basty. Tildi tügel tüsinbese de Kobozev ne mäsele i̇ekenin ūqty. Ūqpağanyn Rysqūlov jetkizdi.
– Keñes ökimetine lağynet aitady, o? Kedei me? Taqyr kedei me? Onda qalai? Qai jerden qate jiberdik?
– Siz alğaş kelgende meniñ Kuşekinmen aitysymnyñ üstinen tüskensiz, Petr Alekseeviç, i̇esiñizde me? Mine, sodan köp būryn bastalğan. Aştarğa qolymyzdy keşteu sozdyq. Odan qalsa – arandatu, qastandyq. Kedeiler narazylyğyn qozdyryp, keñesti qūqai-qūbyjyq körsetu. Mine, mynau sonyñ tiptik elementi. Osynda meniñ bir tuysymdy bolys sailapty. Jäne meniñ atymnan sailatypty. Al ol özi kedei – kedeilerge şabuyl jasapty. Nūsqau oğan solai berilgen. «Asyra silteu bolmasyn – aşa tUiaq qalmasyn» – mine, jau printsipi. O, būdan sūmdyq printsip bolmas.
– Qalai-qalai dediñiz: «asyra silteu bolmasyn?..»
– Asyra silteu bolmasyn, aşa tUiaq qalmasyn! İağni, ökimettiñ zañyn būzbau kerek, biraq kedei halqy kün körerlik tyşqaq laq ta qalmauy kerek. Demek, asyra silteuden de asyryp tüsiru kerek. Äne, sonda halyq narazylyğy qozady, halyq narazylyğy qozğan jerde, dūşpandardyñ aiy oñynan tuady. Mine, mynau Şyny, mynau Ahat ömiri büiiri tompaimağan kedei. Patşa zamanynda jer auyp, Jetisu asyp, jiyrma jyldan keiin tuğan i̇eline jetkender. Olar patşany añsaityn jandar i̇emes. A biraq keñesten göri, patşa jaqsy i̇edi-au, dep zarlap otyr, äne. Olardyñ bir tuysy balasymen basmaşyğa qosylğan. Ony, Petr Alekseeviç, öziñiz de bilesiz, bailyğyn qorğaiyn dep jürgen joq, keñes bolysy kün körsetpegen. Al ol bolys meniñ bauyrym. Mine, mäsele qaida jatyr. Atyma kir jūqtyru äldekimderge öte-möte tiımdi.
– Bolysty nege şaqyrtpaisyz? – dedi Kobozev. – Köreiik keñes bolysynyñ keremetin.
– Bolysty şaqyrtpaimyz, Petr Alekseeviç. Özi kelip sälemdespedi. Qazaq joralğysy boiynşa, men baruym kerek! Öitkeni onyñ äkesi Moldabek qaitys bolğan. Men köñil aitqan joqpyn.
– A sizdiñ äkeñiz Rysqūl qaitqanda, ol köñil aityp pa i̇edi?
– Joq. Ondai reti kelgen joq.
– İendeşe, siz i̇elpektei beretin däneñe de joq. Būl jerde siz qalyssyz, Tūrar Rysqūloviç. Jūmys tizginin men öz qolyma alamyn. Käne, tez arada bolys osynda jetsin! – dedi Kobozev i̇esik jaqtağy qyzyläskerge qarap.
Qyzyläsker qalt tūryp, qolyn şekesine apardy. Jalt būrylyp, tysqa şyqty. Bolystyñ üiin sūrady. Yñyrşağy ainalğan, azğan, tozğan, közderi iriñdegen, bet-auzy üsigen almadai dombyqqan, irkildep isken adamdar qyzyläskerge äreñ-äreñ qaq jarylyp jol berdi.
– Bolys keler, Petr Alekseeviç, bolys kelgende ony myna antalağan aştarğa soiyp, i̇etin bölip bermeimiz ğoi. Būlarğa tabanda qandai kömek bolady, sony oilastyraiyq ta. Būl şamasy kelip jetkenderi. Jete almai jatqandary qanşa? Mal bolyp jaiylyp, şöp terip jep jürgenderi qanşa? Olar bügin bar, i̇erteñ joq boluy mümkin ğoi. Sondyqtan bügin qol ūşyn beru kerek.
– Ne ūsynasyz?
– Ūsynys, myna būrynğy bolys äuletin konfeskalap, azyq-tüligin, malyn aştarğa taratyp beru.
Kobozev Rysqūlovqa ünsiz qaraidy: «dämin tatyp otyrğan joqpyz ba?» – degendei.
Äñgimege Dauylbai özi aralasty.
– Ūsynysyñ dūrys, Tūrarjan. Biraq konfeskağa jatqyzbai-aq qoi. Öz i̇erkimmen beremin. Jaña astyqta bergenim qaitatyn bolsyn.
– Ne dep sandalyp ketti myna qaqbas? – dep osy uaqytqa deiin sazaryp otyrğan Qorabek ornynan atyp tūrdy.
– Äi, aqymaq! Otyr, – dedi ağasy renjigen qabaqpen. – Mūrnyñnyñ ūşynan arğyny köziñ körmeidi. İerteñgi küniñdi oila! Bügin öz yqtiiärymyzben kedeiine kömektessek, i̇erteñ atu jazasynan aman qalasyñ. Būl ökimettiñ yğyna qarai jyğyla ber, sorly. İendi qarsylassañ, aram qatasyñ.
– Aqyldy qart, – dedi Kobozev.
– Köregen, – dedi Rysqūlov.
– Mine, sizdiñ taban astynda tabu kerek degen tilegiñiz oryndaldy, Tūrar Rysqūloviç.
* * *
Dauylbai bir qamba tarynyñ auzyn aşyp, bir şelektep aştarğa ülestire bastady.
– Şikidei jeme, sorly, keuip ölesiñ, – dedi ol auzyna şiki tary qūiğan bireuge.
Osy kezde qyzyläsker aldyna salyp, bolysty alyp keldi. Bolys sändi kiıngen, aiağynda jaltyrağan qyrym i̇etik, galifeli sūr şalbar, qalyñ beldik buynğan sūr jeide. Qylyş asynğan, nagan asynğan. Basynda döñgelek qūndyz börik. Tek mūrnyn däkemen tañyp tastağan. Auzy qosa tañylğan. Maskaly adamdai. Közderi yzaly. Rysqūlov özi kelmei, soldat jiberip, şaqyrtyp alğanyn jaqsylyqqa jorymağan.
– Amansyñ ba, Orazbaq, – dedi Rysqūlov qol ūsynyp. – Bir-birimizge köñil aitpağanymyzğa sen de kinäli i̇emessiñ, men de kinäli i̇emespin.
– Sizdi bolys sailağan kim? – dedi Kobozev.
– Sovdep.
– Nege kedeilerdiñ auqatyn, malyn tartyp aldyñyz?
– Nūsqau solai boldy. Men – oryndauşy.
– Al sizge anau Ahat qartty at dese atasyz ba?

– Joq.
– Nege?
– Künä.
– Al aştan öltiru künä i̇emes pe?
Orazbaq tömen qarady. Belindegi qylyşty, nagandy şeşip Kobozevtiñ aldyna tastady. Galife şalbarynyñ qaltasynan aq qaltaşa alyp şyqty. Auyzyndağy bürme jibin şeşti. Mördi de Kobozevke ūsyndy. Būrylyp jüre berdi.
– Toqtañyz, – dedi Kobozev. – Siz bizben birge bolasyz. Osydan Şymkent baramyz. Mümkin, Taşkentke de qajet bolarsyz.
Dauylbai aştarğa tary ülestirip berip jatty. Keşe ğana soñğy qadaq dänin Orazbaq tartyp alğan auyldas ağaiyndar jürek jalğar talğajauğa da mäz.
– Raqmet, Tūrar, – dedi dorbasyna tary salğan Ahat qart. – Seni jamandyqqa qimauşy i̇edim, käri jürek aldamağan i̇eken. Rizamyn, bauyrym. Adal i̇ekensiñ. Qūdai seni ämanda aq joldan aiyrmasyn. Äumin!
Kobozev pen Rysqūlovty Taşkentte qūşaq jaia qarsy alğan adam bolmady. İekeui de astanağa i̇eleusiz, tündeletip kelip, tañerteñ TürkTsİK-te kezdespek bolyp kelisip, Kobozev öziniñ rezidentsiiäsyna, Rysqūlov üiine qarai ketti.
Mūhsina kempir i̇esik aşty:
– İ-i-i, Tūrarjan, kelip qaldyñ ba, at-köligiñ aman ba? Köp jürdiñ ğoi, tegi? – dep jasqanşaqtai amandasyp, közi taiqi berdi.
Rysqūlov Nataşa dybys bermegenge tañ qaldy. Äldebir jaqqa şyğyp ketken bolar dep jorydy. Salğan jerden sūrauğa: «İ-i-i, bişara, qatynyn sağynyp qalğan i̇eken», – dep oilaidy-au dep tejeldi. Al Nataşany añsağany ras i̇edi. Älginde Kobozevti rezidentsiiäğa deiin şyğaryp salmai, üidiñ tūsynan tüsip qalğanda da Nataşağa asyğyp i̇edi. İesikten kire bas salyp, qūşaqtap, bauyryna qysyp-qysyp süimekşi bolatyn. Ras, soñğy kezde aralarynda azdağan kirbiñ bar-dy. Biraq bir aiğa jaqyn birin-biri körmei, yntyqqan soñ, ol kirbiñdi Rysqūlov ūmytqan. Nataşa da kütken şyğar dep oilağan.
Mūhsina kempirdiñ äldenege kinäli adamdai közin jasyryp, kümilji bergeni ūnamady. uiatty qoiyp:
– Keliniñiz qaida, Mūhsina apa? – dedi.
Kempir bir sät kemseñdep, tömen tūqşiyp tūrdy, basyndağy kögildir şälisin mañdaiyna taman tüsirip, bir betin bürkemelei berip, kädimgidei dauys şyğaryp:
– İ-i-i, Tūrarjan, käitip qana aitamyn, ony aitqanşa kesilgir tilim kesilseişi!
– Ne boldy. Ait tez! – dep Rysqūlov qorqyp ketti. Nataşa ölgen i̇eken degen oi sap i̇etti.
– Orys kelin ketip qaldy. Şabadanyn köterip ketti de qaldy. – Mūhsina i̇eki büiirin taianyp, közin tars jūmyp, teñselip tūryp, kädimgidei bulyğyp-bulyğyp jylady.
– Tiri ketti me, äiteuir?
– Tiri, tiri, Tūrarjan.
– İe, onda nesine joqtap jylaisyz? Keler, Mankenttegi şeşesine ketken şyğar köp bolsa, onyñ nesine sonşa qinaldyñyz, – dep Rysqūlov külip jiberdi.
Rysqūlovtyñ külgenine tañdanğandai, Mūhsina kempir üp-ülken közderin şarasynan şyğara aşyp, til-auzy bailandy da qaldy. Qastarynyñ arasyna qoiğan sürmesi köz jasy jūğyp, i̇ezilip, battasyp qalypty. Kempirdiñ būl halin Rysqūlov tüsine qoidy. Şyğys äielderiniñ, äsirese Orta Aziiä äielderiniñ ūğymynda, i̇erkektiñ rūqsatynsyz äieli üiden ketip qalu – qojaiyndy qorlau, masqaralaumen barabar.
Rysqūlov Mūhsinanyñ arqasynan qağyp:
– İeş oqasy joq, qinalmañyz, qaityp keledi, – dedi. Aituyn aitsa da işi alaulap, köñili mülde päs tartty. Būl tegin ketis i̇emes i̇ekenin sezdi, biraq syr bildirmegensidi.
– İ-i-i, Tūrarjan, sol äiel seniñ sadağañ bolyp nege ketpeidi?! uiat qoi, Uiat, i̇endi qaittim? İendi ne betimdi aittym, – dep qinala-qinala, sary samauryndy köterip, dälizge bettei berdi.
Üidiñ ortasyndağy diñgek tireudiñ köleñkesi qabyrğağa i̇ebedeisizdeu tüsip, soraia qalğan i̇eken.
– Arkadii Prihodko! – dedi Rysqūlov köleñkege qarap. – Zalym it, seniñ kesiriñ boldy-au osy. Nataşanyñ sözi i̇esine tüsti: «Jaraidy, komissar, Arkaşany bosatatyn basqa adam izdeimin. Bolşevikterdiñ bäriniñ jüregi birdei qañsyp qalmağan şyğar», – dep i̇edi. Prihodkony türmeden qaşyryp jibergen Nataşa boldy ma? Onda sūmdyq şyğar? Sonda sen, Rysqūlov, kimmen birge bir tösekte jatqansyñ? Būl ne tozaq?
Tar üidiñ işin ainala közben şolyp şyqty. Tar tösektiñ astynda sary safiiän şabadan körinbeidi. Būryştağy üsteldiñ üstinde kitaptar qaz-qalpynda. Hat jazyp qaldyrmady ma i̇eken dep qarap i̇edi, i̇eşteñe baiqalmady. Student kezinde kitaptan qyrqyp alyp, ramağa salyp qoiğan Robesper sureti qaharlana qarap tūr. Robesperdi jaulary qatygez, qatal, tasjürek dep kinälady-au, al ol süigen qyzyn körgende düniedegi näzik adam bolğan.
Robesper... Rysqūlov ol turaly student kezinde nege qūnyğa oqyp, ömiri istemegen i̇ersi ädetti istep, kitaphananyñ kitabyn büldirip, qaişymen Robesperdiñ suretin qyrqyp alğanynyñ sebebin i̇endi oilady. Ol turaly oqyğandaryn i̇eske tüsirdi. Frantsiiänyñ bir tükpirinen şyqqan, i̇eşkimge belgisiz jas jigittiñ japadan-jalğyz, aş-jalañaş jürip, özine-özi soqpaq jol salğany... Halyq üşin, revoliutsiiä üşin, özin-özi örtep, özgege jylu bergen... Jaularyn aiausyz qyrğany... Aqyry öz jaqyndary qolynan qaza tapqany...
Rysqūlov Robesperdiñ basyn gilotinge salyp kesken sätin köz aldyna i̇elestetti. Tūlaboiy dür-r i̇etti. Robesperdiñ denesinen bölingen bas domalap kelip, osy üidiñ būryşynda jatqandai körindi. Bir-bir basyp qarasa, Arturğa özi satyp äpergen ülken rezinka doby i̇eken.
Üige samauyr alyp kirgen Mūhsina kempir būryşta qolyna dop ūstap, oramalmen köziniñ jasyn sürtip, ünsiz öksip tūrğan Rysqūlovty kördi.
Mūhsinanyñ qolynan qainap tūrğan samauyr tüsip kete jazdady. Kempir şar-şar i̇etip:
– Qūia ğoi, Tūrarjan, basyña bäle şaqyrma! Köz jasyñdy körsetpe! Qatyn ketse, i̇erkektiñ sendei sūltanyna qalağan qyzyñ qazir-aq tabylady, – dep jalbaryna söiledi. – Qatynğa bola köz jasyñdy qor i̇etpe! İ-i-i, onysy nesi?!
– Men äielge bola jylap tūrğan joqpyn, Mūhsina apa, – dep kürsindi Rysqūlov. – Bizdiñ joğalyp ketken Arturdy bilesiñ ğoi. İe, bilseñ, sol Arturdy jaular öltirdi, öltirdi...
Kempirdiñ şaradai közderi şaqşiyp mañdaiyna deiin şyğyp ketti. Jas kezinde közderi tostağandai körkem bolğan äieldiñ sol janary äli de aialy i̇edi.
– İ-i-i, hodaem-i̇em, – Mūhsina betin basyp, teñselip tūrdy-tūrdy da, tireudiñ tübine şökelep otyra qalyp, qūbylağa qarap qol jaiyp, kübirlep dūğa oqydy.
– Näresteniñ periştedei aq janyn peiişte i̇ete gör! – dep äjim-äjim betin sipady.
Şai qūiyp otyryp, kempir özine-özi kübir-kübir söilei berdi. Rysqūlovqa qarağan joq, sözin aidalağa, iaki Jasağannyñ jasyryn mekeni jaqqa bağyştağandai betaldy aita berdi:
– Ülkender jaulassa bir säri. Periştedei balada jaulardyñ nesi bar? Baiağyda meniñ jalğyz balam üş jasynda qara şeşekten şetinedi. Sodan men ūrpaqsyz, qubas qaldym. O, hodaem, näresteniñ janyn aluğa qūmar bolmai-aq qoisañ netedi?
Kempir kenet Rysqūlovqa būrylyp, betin qiğaştai otyryp:
– Qūdai sağan i̇endi tuğan bauyr bermes, biraq bala berer, balañnyñ bireuin iniñdei kör. Bosai berme, bosau Rysqūlovqa jaraspaidy, – dedi. – İarami! – dep tatarşasyn qosyp qoidy.
Rysqūlov būl jağdaidy jūrtqa qalai jariiälaudyñ jaiyn bilmei, oilanyp qaldy. Organdar arqyly izdeu saldyraiyn dese, şabadanyn alyp, ädeii ketken adam. Al i̇eger Prihodkonyñ türmeden qaşuy osy Nataliamen bailanysty bolsa, qaitpek? Prihodko İergeştiñ bandasyna qosylğanyn Rysqūlov TürkTsİK-ke Ferğanadan şabarman arqyly aityp jibergen. İendigi mäsele i̇erteñ şeşiledi. Tün işinde qatynym qaşyp ketti dep jūrtty dürliktirmeudi dūrys kördi. Joldan qaljyrağan komissar yqylassyz şeşinip, jetimsiregen tösekke qisaia ketti. Nataşanyñ bos orny suyq tartty. Äldeqalai jazataiym ölip aiyrylsa bir jön, tiridei üñireigen oryn üreilileu körindi. Bir sät būrynğy ädeti boiynşa, janynda jatqan sūlu äielin qūşaqtai beremin dep qoly seisepti sipalap qaldy. Seiseptiñ astynan birdeñe qytyrlağandai boldy. Ary-beri sipalap i̇edi, qağaz siiäqty sezildi. Seisepti türip jiberip, astynan tört büktelgen aq paraq alyp şyqty. Ornynan atyp tūryp, qaitadan şam jağyp, jalma-jan közildirigin izdedi. Asyqqanda, közildirik birden qolyna iline qoimady. Pidjaktiñ qaltalaryn qağyp şyqty, üsteldiñ üstin, terezeniñ aldyn baryp qarady, tabylmady. Mūndai ūmytşaqtyğy joq i̇edi, būl qalai dep tañ qaldy. Qolymen şekesin sipai bergende, sausağy közildiriginiñ bauyna baryp tidi. «Men şarşağan i̇ekenmin. Mynau sūmdyq şyğar» dep köñili jabyrqap qaldy.
«Süiiktim Tūrar!
Osy üidiñ tabaldyryğynan attap keterde aqylym airan, oiym oiran boldy. Būl qyrsyğy köp qysqa ğūmyrda senen artyq jar tappasymdy bilemin. Men sağan i̇endi öz paidasy üşin, seniñ biık mansabyñ üşin, özi kelip ūrynğan aldamşy, jädigöi äiel bolyp körinermin. Bir i̇esepten, solai dep oilağanyñ da jön. Birjolata köñiliñ suyğany jaqsy. Biraq men seni şyn jaqsy körgenim ras i̇edi. Mümkin, seniñ bala keziñdi, sol jalğansyz, aila-şarğysyz, kiriptar tūtqyn, därmeniz säbi şağyñdy bilmesem, men sağan būlai qūmartpas ta i̇edim. Äiteuir, Taşkentke seni alğaş izdep kelgende, köñilim taza, nietim aq i̇ekenine, bar bolsa, Qūdai kuä. Degenine jete berse, adamdardyñ bäri baqytty bolyp ketpei me? Onda baqytta qūn qala ma? Qūdai solai oilağan boluy kerek, men degenime jettim-au dei bergende Arkaşanyñ qyrsyğy şyqty. Al oğan araşa tüspeuge meniñ tuysqandyq dätim şydamady. Sen könbediñ. Men būl üşin seni aiyptamaimyn. Sen ardyñ ala jibin attai almadyñ. Öitpeseñ, Rysqūlov bolasyñ ba?! Öitpeseñ, osy därejege jete alasyñ ba? Al men osaldyq jasadym. Sen Arkaşağa qaiyrymsyz i̇ekeniñe közim jetken soñ, basqa bir bastyqqa baryp aryzdandym. Äiteuir, Qūdai jarylqap, Arkaşa ajal tūzağynan qūtyldy bilem, aqyry ne bolaryn boljai almaimyn. Ketpenniñ basyn bassañ, saby mañdaiyña sart i̇ete qalady. Men sondai hal keştim. Sen i̇endi meni jek köretiniñdi, kirşiksiz bolşevik retinde, tipti menen jiırkenetiniñdi sezdim. Öitip birge tūryp qaitemiz? Meniñ sağan bälem jūğatyn siiäqty. Arkaşanyñ qyrsyğyn paidalanyp, äldekimder seni arandatatyn siiäqty. Sondyqtan ketuge bel bailadym. Qyrsyğym timesin. Jolyñdy bumaiyn. Ümitiñdi üz. Izdeme. Äurelenbe. İeger basyña is tüsse, meni qaralai ber. İer-azamattyñ sendei sūltanyna äli äiel zatynyñ asyly kez bolar. Sodan baqytyñ aşylsyn. Qūdai aldynda aitar sözim: seni süigenim ras. Būiyrmağanyñ da ras. Qoş, Tūrar!
Natalia».
İerteñinde TürTsİK Kobozev pen Rysqūlovtyñ Ferğana, Şymkent sapary jaily i̇esebin tyñdady. Kuşekin törağalyq i̇etti. Ol baiandama jasap tūrğan Rysqūlovqa qarap: «Būl TürTsİK-te soñğy söziñ bolar, sabazym», – dedi işinen. Al solşyl eserler tobynyñ kösemi, İerekşe bölimniñ bastyğy Uspenskii TürTsİK mäjilisi bitisimen Rysqūlovty tūtqynğa alyp tribunalğa beru jönindegi orderge qol qoiyp, qaltasynda saqtap otyrdy. Ondai qaqpannan qapersiz Rysqūlov kösile söilep, i̇ekpin alyp tūrğan kez i̇edi:
– Ferğana, jer jannatyndai qūt meken bolğan Ferğana, būl künde basmaşylar oiran salğan, halqy qyrylyp, qañğyrğan jūt mekenge ainaldy. Hege? Basmaşylardyñ negizgi böligi öziniñ tuyn nege osy Ferğanağa tikti? Osynyñ sebebin aşyp almai, biz i̇eşuaqytta şyndyqqa köz jetkize almaq i̇emespiz. Al ol şyndyq, joldastar, mynandai: Ferğanada äzirge Keñes ökimeti joq. Bar bolsa, tek orys selolarynda ğana bar, al mūsylman halqyna Keñes ökimeti äli ornamağan. Olar äli Nikolai zamanyndağy tärtip boiynşa tirşilik i̇etip jatyr. Baiağy pristavtardyñ, baiağy bolystardyñ zamanynan i̇eş aiyrmaşylyğy joq. Pristavtardyñ atyn komissarlar dep özgertkeni bolmasa, zaty bäz-baiağydai. Al bizdiñ kommunist joldastar mūsylman qauymyna, onyñ işinde kedeilerge de senbei kelgen. Kerisinşe, jergilikti halyq ta kommunisterge senbeidi. Bizdiñ kommunist dep jürgen kisilerimiz i̇el arasynda patşanyñ generaldarynşa minez körsetedi. İeşqandai partiiälyq jūmys, yqpal joq. Äsirese Namangan, Ändijan audandarynda jağdai osyndai. Mūsylman qauymyn partiiäğa tartpaidy, ol – ol ma, qaita keibir kommunist mūsylmandardy partiiä jinalystaryna da qatystyrmaidy. Mūsylman qauymynyñ, äsirese kedeilerdiñ mal-mülkin tartyp alyp, tipti öltirip, qyruğa deiin barğan. Bizdiñ soldattarymyz olardy qorğaudyñ ornyna, özderi tonauşy haline tüsken. Qyşlaqtan jūrt bezip ketken. Sonda qaida barady? Ärine, basmaşylarğa barady. Keñes ökimetiniñ ökilderimiz dep jürgenderdiñ älgindei jügensiz qylyqtaryn jau jağy qalai paidalanğan deseñizşi! Keñes ökimetinen pana tappağan baiğūstar basmaşylarğa baryp tyğylyp, qolyna qaru alyp, i̇endi bizge qarsy oq atyp jür. Mūsylmannyñ kedei qauymy i̇eki ottyñ ortasynda qalğan. Bir jağynan Keñes ökilderi, orys kommunisteri senbei, şetqaqpailady, i̇ekinşi jağynan qaraqşylar, basmaşylar tonaidy. Mūsylman qauymy ūltşyl bolyp alğan. Nege deseñiz, İeuropalyq joldastardyñ qorlauyna ūşyrağan. Olardy ūltşyl i̇etip otyrğan özimiz, joldastar. Kommunisterdiñ programmasy, myna bizdiñ, Keñes ökimetiniñ şyğaryp otyrğan zañymyz bäri dūrys. Būl programma boiynşa ökimet kedeidi jaqtauy kerek. Jarlylardy jarylqauy kerek. Al şyndyğynda qalai? Qanişer Nikolaidyñ kezinde kedeidiñ körgen küni qandai bolsa, äli solai, tipti kei jerlerde odan da ötip ketken. Aştyqtan, qorlyqtan ölgender qanşama. Aituğa auyz barmaidy. Proletariattyñ ükimeti nege sol proletariaty osynşama qorlyqqa, basmaşylarğa, İergeşke, Madaminbekke i̇eruge mäjbür i̇ettik? Küni keşe: «Jasasyn, Keñes!» – dep qolyna qyzyl tu alyp, quanyştan jüregi jarylğan jūrt nege bügin keñeske qarsy şyğyp jür? Kim kinäli? Türkistan ökimetiniñ basşylary kinäli.
Rysqūlov osyny aityp, säl tynystady. Jan-jağyna köz tastady. Otyrğan jūrt qozğalaqtap qaldy. Äldekim:
– Bärimizge topyraq şaşpai, dälirek ait! – dep qaldy.
Rysqūlov qap-qara şeviot kostiuminiñ qaltasynan appaq bätes oramal alyp, altyn jiek közildiriktiñ äinekterin asyqpai sürtip, ündemesten tūryp aldy. Būl tūrys jūrttyñ degbirin alğandai, barlyğy da bir-birimen kübir-kübir, sybyr-sybyr söilesip, äldebir tosyn söz kütkendei Rysqūlovqa sabyrsyz qarailai berdi.
Kuşekinniñ oñ köziniñ aldy jybyr-jybyr i̇ete qaldy. Jyltyrağan közderin janynda otyrğan Uspenskiige qadady. Qoqilanyñqyrap otyrğan Uspenskii Kuşekinniñ nazaryn baiqap, iyğyn qiqañ i̇etkizdi.
Jūrttyñ nazary özine äbden yntyğa auğan kezde, abyr-sabyr basylyp, kabinette şybynnyñ yzyñy i̇estilgen şaqta, Rysqūlov közildirikti kiıp, işki tos qaltasynan bükteuli qatqyl qağaz şyğaryp, dauystap oqi bastady:
Türkistan ükimetiniñ atyna RKP Ortalyq Komitetiniñ radiogrammasy...
Rysqūlov osy jerge bir toqtap, basyn qağazdan şalt köterip alyp, otyrğandardy ainala közben tizip ötti. Kuşekin örtenip bara jatqandai qyp-qyzyl bolyp, qopalaqtap qalğan i̇eken. Uspenskii i̇ejireiip, oñ qolymen jambasyn sipalai beredi. Jambasynda mauzer salğan qaiys qalğa bar. Sol älde jambasyna batyp barady, älde alaqany qyşyp, mazasyn alyp otyr.
– Oqy, Tūrar! – dedi Nizametdin Hodjaev şydamy ketip.
Radiogramma mätini:
RKP Ortalyq Komitetiniñ Türkistan ükimetiniñ atyna radiogrammasy.
12-şilde 1919 jyl
Kommunisterdiñ Ortalyq Komiteti Türkistan Respublikasy Sovetterdiñ Ortalyq Atqaru Komitetine, Kommunisterdiñ Ölkelik Komitetine habarlaidy:
VIII sezd qabyldağan Kommunistik partiiänyñ programmasy negizinde, jūmysşy-şarua ökimetiniñ Şyğystağy saiasatynyñ müddesi üşin Türkistannyñ tüpkilikti halqyn, partiiäda bar-joğyna qaramai, mūsylman jūmysşy ūiymdarynyñ ūsynysyn qanağat tūtyp, memleket qairatkerlik isine keñ türde tepe-teñdikpen qatystyru kerek.
Ölkelik Mūsylman ūiymdarynyñ yqtiiärynsyz mūsylman halqynyñ mal-mülkin rekvizitsiiälau tyiylsyn, antagonizm tudyratyn qaqtyğystardyñ qandaiy bolsyn qozdyrylmasyn.
Türkistannyñ aldyñgy qatarly revoliutsiiälyq kadrlary, orys proletariaty öziniñ revoliutsiiälyq boryşyn aqtaidy, Ortalyq ökimet belgilegen maqsattarğa jetu üşin, osy joldagy qiyndyqtardy jeñu üşin bar mumkindikterdiñ bärin iske asyrady dep senemiz.
Osy pärmenniñ oryndalu barysy Kommunistik partiiänyñ Ortalyq Komitetine habarlansyn.
Lenin, Stalin.
– Lenin, Sta-li-i-in, – dedi Rysqūlov süreniñ soñğy sözin sozyp aitqan moldadai sozalañdatyp tūryp, Lenin i̇esimin ap-anyq sañq i̇etkizip aitty. Stalindi sonşalyqty sozyp tūryp alğanyn köp adam tüsinbedi. Bälkim, Rysqūlovtyñ özi de tüsinbedi.
Radiogramma qağazyn qoly jetken jerge deiin joğary köterdi.
– Mine! – dedi qolyn silkilep tūryp. – Bizdiñ köpten beri zaryğa kütken şyndyğymyz! Şyndyq bar! Bar şyndyq!
Komissarlar du qol şapalaqtap, oryndarynan türegelip ketti. Sasqanynan Kuşekin de ūmtylyp-ūmtylyp baryp türegeldi.
– Joldastar, tynyştalyñyzdar, – dedi Rysqūlov radiogrammany äli jalaudai joğary köterip tūryp. – Al osy radiogramma qaşan kelgen dep oilaisyzdar? Bilmeisizder. On i̇ekinşi şilde küni kelgen. Al bügin qanşasy? Ūmytpasam, aidyñ aiağy. Sol uaqyttan beri habarsyz jatqanymyz qalai? Mynau radiogrammanyñ Kobozev joldastyñ atyna kelgen kopiiäsy. Al birinşi danasy kimde dep oilaisyzdar? Kuşekin joldastyñ qaltasynda. Kobozev joldas i̇ekeumiz Ferğana saparynan ötken tünde oraldyq. Kobozevke arnalğan kopiiä bolmasa, biz būl radiogrammanyñ düniede baryn bilmei äli qanşa jürerimiz bir Kuşekinniñ özine ğana aian.
– Dūrys i̇emes, jala būl, Rysqūlov, – dep yşqyna türegeldi Kuşekin. – Men senderdiñ Sobolevten, to i̇est Ferğanadan oralularyñdy küttim. TürkTsİK pen Sovnarkom, Kraikom, Musbiuro birikken mäjilisinde bir-aq jariiälaudy oiladym.
–TürkTsİK, Sovnarkom, Kraikom, Musbiuro bäri de ornynda. Olardy Kobozev pen Rysqūlov Ferğanağa arqalap ketken joq qoi, – dep Rysqūlov Kuşekindi lezde toitaryp tastap, halyqqa qarady: – Aspandağy jap-jaryq kündi qaltağa, iaki üsteldiñ tartpasyna salyp, jasyryp qoiuğa bolmaityny siiäqty, myna Qūjatty da, Leninniñ qoly qoiylğan Qūjatty jasyryp qoiuğa bolmaidy. Būl Qūjattyñ nūry Türkistannyñ tükpir-tükpirine lezde tarauy kerek. Men älgide ğana baiandap ötken Ferğanadağy adam tözgisiz jağdai, jalpy Türkistandağy ädilet tuynyñ Türkistan törinde äli de köterilmegendiginen tuyp otyr. Ferğanadağy auyr jağdaiğa basqa faktorlarmen birge Türkistan basşylary kinäli degen sebebim sol.
– Türkistan basşylary i̇emes, basşysy de! – Nizametdin Hodjaevtyñ dausy qattyraq şyğyp ketti.
Rysqūlov qyzbağa qyzba jauap bermei, sabyrmen ğana:
– Solai-solai, Hodjaev joldas. Biraq sol basşynyñ jeteginde mūrnyn tesken tailaqtai jüre bergen bärimiz de kinälimiz, – dedi de, negizgi mäselege köşti:
– Men jaña ğana oqyğan radiogramma Kobozev joldastyñ qolyna bügin tañerteñ tigen. Al onyñ män-mağynasyn bäriñiz de jaqsy tüsinip otyrsyzdar. Būl radiogramma boiynşa bizdiñ partiiämyzdyñ Ortalyq Komiteti Türkistan Kommunistik partiiäsyna, Türkistan ükimetine düniejüzilik mäni bar ülken mindet jüktep otyr. Būl mindetterdi dūrys tüsinip, is jüzinde dūrys oryndau Türkistannyñ işki tirşiliginiñ müddesi üşin ğana i̇emes, jalpy Keñes ökimetiniñ Şyğystağy saiasaty üşin de orasan zor mäni bar. Äleumettik revoliutsiiä bir halyqtyñ, iaki bir ūlttyñ ğana müddesin közdep qoimaidy, ol bükil dünie jüzi i̇ezilgen tabynyñ müddesin ditteidi. İezilgen proletariattyñ jauynger organy – III İnternatsionaldyñ negizgi kindik maqsaty tek Batystyñ ğana i̇emes, Şytystyñ da revoliutsiiälyq küşterin biriktiru. Sonda ğana bir ūlttyñ bir ūltty, iaki üstem taptyñ kedei tapty janşuy tübegeili joiylmaq. Reseidiñ Federativti Respublikasy, mäselege, mine, osy tūrğydan kelip otyr. Sondyqtan RSFSR-diñ ärbir böligi de mäselege, tek öz tūrğysynan ğana i̇emes, jalpy federativtik, düniejüzilik problemalar tūrğysynan qarauy kerek. Būl tüpki mäseleniñ Türkistanğa da qatysy bar, öitkeni Türkistan RSFSR-diñ bir böligi. Al Türkistan bolatyn bolsa, bükil Şyğystyñ qaqpasy ispettes. Türkistan Şyğys pen Rossiiäny jalğastyryp tūr. Türkistan – patşalyq Reseidiñ otary boldy. İezildi, qanaldy, qorlyqty da, zorlyqty da kördi. Al sotsialistik revoliutsiiä Türkistanğa Keñes ökimetin ornatty. Osynyñ bärine bükil Şyğys köz tigip otyr. Qaitalap aitamyn, köz tigip otyr. Türkistanğa Keñes ökimetin ornatyp, kommunister keldi. İendi olar ne ister i̇eken? Türkistannyñ patşadan qorlyq körgen, japa şekken halqyna ne berer i̇eken? – dep ärbir qimylyn qalt jibermei qarap otyr. Al biz, Kommunistik partiiänyñ saiasatyn iske asyruğa mindetti basşylar ne istep otyrmyz? Aityñyzdarşy, ne istep otyrmyz?
Soñğy sözdi Rysqūlov yşqynyñqyrap aitty. Türkistan basşylary siltidei tynğan.
– Partiiä aitady, onyñ Ortalyq Komiteti aitady: «Kommunistik partiiänyñ VIII sezde qabyldağan programmasynyñ negizinde jūmysşy-şarua ökimetiniñ Şyğystağy saiasatynyñ müddesi üşin, Türkistannyñ jergilikti halqyn memleket isine keñinen jäne halyq sanyna qarai proportsionaldy türde qatystyru kerek, – deidi. Jäne būl rette, olardyñ partiiä müşesi boluy mindetti i̇emes, tek olardyñ kandidaturasy mūsylman jūmysşy ūiymdary arqyly ūsynylsa, jetkilikti» dep otyr. «Mūsylman qauymynyñ mal-mülkin ölkelik mūsylman ūiymdarynyñ kelisiminsiz tartyp alu üzildi-kesildi tyiylsyn dep otyr. Arada arazdyq tudyratyn alauyzdyq tyiylsyn» dep otyr.
Mine, radiogramma osylai deidi.
Al biz şe? Biz ne istedik? Ne istegenimizdi jaña ğana men Ferğana ainasy arqyly körsettim. Ol az bolsa, Kobozev joldas körsetti. Bizdiñ osynymyz partiiä saiasatyn oryndağandyq pa? Joq, joldastar, partiiä saiasaty Türkistanda öreskel būrmalandy. Özderin «maksimalister», «qart kommunister» dep ataityn Türkistan basşylary jergilikti mūsylman halqyna (Mūsylman halqy degen ūğym dini tūrğydan aitylyp tūrmağanyn özderiñiz bilesizder. Mūsylman degen ūğym – özbek, qazaq, qyrğyz, türikmen, täjik, tatar, ūiğyr, düngen t.b. degen söz), iä, mūsylman halqyna älgi «maksimalister», «qart kommunister» senimsizdik bildirdi. Oğan jauap retinde mūsylman halqy da Türkistan basşylaryna, iağni Türkistandağy Keñes ökimetine senbeitin halge jetti.
Älgi «maksimalister» basşysy Kuşekin joldas bolyp, armiandardyñ «daşnaktarymen» «dostasyp», olarmen qūian-qoltyq aralasyp, qoldaryna qaru berdi. «Basmaşylarmen» soğysyñdar dedi. Al «daşnaktar» qarulanyp alğan soñ, özderiniñ Kavkazdağy istegen sūmdyğy az bolğandai, Ferğanadağy «basmaşylarmen soğysyp jatyrmyz» degendi jeleu i̇etip, beibit halyqty qyryp berdi. Būl jöninde Kobozev joldas i̇ekeumizdiñ būltartpas faktilerimiz bar.
Al i̇endi basmaşylarmen soğysyp jürgen bizdiñ keibir jauynger otriadtardyñ äreketine nazar salyñyz. Bir dokument keltireiin.
«Samarqan jauynger otriadynyñ būiryğy. Namangan qalasynyñ halqyna, 4-säuir 1919 j. Namangan qalasy.
...Ferğana oblysynda jäne Namangan qalasynda İergeş, Madamin-bek jäne basqalardyñ basşylyğymen oiran salyp jürgen qaraqşylar proletariattyñ ökimeti i̇emes, demek olar senderdiñ, kedeilerdiñ müddesin közdemeidi, öitkeni būl qaraqşylardyñ qūramy bailardan, orys kapitalisterinen, ofitserlerden jäne basqa oñbağandardan qūralğan.
Namangannyñ mūsylman halqyna būiyramyn: Aralaryñda jasyrynyp jürgen qaraqşylardy dereu ūstap beriñder. İeskertemin: i̇eger osy būiryq jariiälanğannan keiin 24 sağattyñ işinde atys toqtalmasa, qaraqşylardy ūstap bermeseñder, onda barlyqtaryñnyñ üileriñ qaraqşylarmen birge jer betinen joiylady.
Mūsylman joldastar, i̇esteriñde bolsyn, i̇eger qarsylasa berseñder, tüp-tügel joiylasyñdar. Sondyqtan da 24 sağattan qalmai, Namangan stantsiiäsyndağy Samarqan jauynger otriadynyñ ştabyna kelissöz jürgizu üşin delegat jiberiñder. İeger aitqan merzim işinde delegat kelmese, būiryq oryndalady, bäriñ de joiylasyñdar.
Samarqan jauynger otriadynyñ komandiri Guşa, otriad adiutanty Busverov».
Mine, Ferğanadağy tragediiänyñ bir türi. Basmaşylardy ūstap ber, ūstap bermeseñ, aqsyñ ba, qarasyñ ba, kinälisiñ be, kinäli i̇emessiñ be, – bäribir, jer betinen joiylasyñ. Būdan ötken soraqylyq bola ma, joldastar!
Rysqūlov säl kidirip baryp, öz sūrağyna özi jauap berdi: – Bolady i̇eken. Jäne bolğanda qandai? Jalalabad audanynda bizdiñ jergilikti ökimet mūsylman halqyna senbesten, kulaktardy qarulandyrğan. Al qarulanyp alğan kulaktar Keñes ökimetine qarsy köterilgen, nätijesinde tağy da jergilikti mūsylman kedeileri qyrylğan.
Mine, joldastar, aita berse, būl tragediiäly äñgime äli ūzaqqa sozylady. Uaqyttaryñyzdy da köp aldym, i̇endi tūjyrymdaiyn.
Sonymen, älgi aitylğan kartinalardan keiin Türkistanğa köz tigip otyrğan bükil Şyğys ne körip otyr dep oilaisyzdar? Osyndai sūmdyqtardy körip otyrğan Şyğys halyqtary: auğandar, irandar, ündiler, qytailar Keñes ökimetine işi būra ma, joq pa? Kommunisterdiñ isi adal i̇ekenine sene me, joq pa?
Mine, bizdiñ «maksimalisterdiñ» partiiänyñ Ortalyq Komitetiniñ saiasatyn Türkistan tirşiliginde būrmalap, öz ökimetimizge asa ziiän keltirgen jeri osy. «Maksimalister» osy uaqytqa deiin partiiänyñ ūlt saiasatyn öreskel būrmalap, tabanğa salyp, taptap keldi. Al i̇endi myna radiogramma jağdaidy kürt özgertse kerek.
Jaña siz «Skoblev, Skoblev» dep qaldyñyz, joldas Kuşekin. Aldymen türikmenderdiñ Gek-Tepesin, soñyra Ferğananyñ töl halqyn qanğa böktirgeni üşin, patşa «Ferğana» degen atty joiyp, qalanyn atyn «Skoblev» qoiğany ras. Türkistanda Keñes ökimeti ornağannan keiin, TürkTsİK-tiñ jarlyğy boiynşa, otarşyldyqtyñ ozbyr qanişeri Skoblev aty öşirilip, qalağa qaitadan «Ferğana» aty berilgenin siz qalaişa ūmyttyñyz? Ol az bolğandai «Skoblev» atyn qaita jañğyrtu turaly astyrtyn parman bergensiz. Mūny halyqtan nesine jasyrasyz? Patşa zamanynyñ i̇eñ zalym otarşylyn tu i̇etip köteru de «maksimalister» programmasyna kiretin bolğany ma? Osynyñ bärinen keiin sizde jäne sizdiñ tobyñyzda kommunistikten ne qaldy?
– Boldyñyz ba, joldas Rysqūlov?
Kuşekin şyn aiqasqa aqyrğy küşin jinap alğandai, şiyrşyq atyp, şiraq söiledi.
– Äzirşe boldym, – dedi Rysqūlov ornyna otyra berip.
– Siz kinälap otyrğan myna biz, maksimalister, sizge senbeimiz, Rysqūlov. Älgi aitqan i̇ertegiñizge de senbeimiz. Nege senbeitinimizdi qazir TürkTsİK, Kraikom, Musbiuro, Sovnarkom müşelerine TürkTsİK törağasynyñ orynbasary, İerekşe bölim bastyğy Uspenskii aityp beredi. Söileñiz, joldas Uspenskii.
İeñgezerdei i̇eñseli Uspenskii oryndyqty satyr-sūtyr serpip tastap, ornynan atyryla tūryp, qos qolymen jalpaq beldikti qynap, mauzerdiñ qabyn bir sipap qoidy.
– Joldastar! – dedi Uspenskii qoiu dausymen gür i̇etip. – Baiqaimyn, bäriñiz de Rysqūlovtyñ syldyrağan sūlu sözderin ūiyp tyñdap qaldyñyzdar. Söitip qalularyñyz da mümkin. Rysqūlov özgelerdi qaralap, özi sütten aq, sudan taza bolğysy keledi. Älgi aitqan aiyp sözderiniñ bäriniñ negizi bolmağany bylai tūrsyn, öziniñ astyrtyn jürgizgen äreketteriniñ qanşalyqty qauipti i̇ekenin sizder, tipti sezip te otyrğan joqsyzdar. Rysqūlov – Keñes ökimetine jūrtty qarsy qoiu üşin öz tuysqanyn bolys sailatyp, kedeilerdiñ mal-mülkin talan-tarajğa saldyryp, köpşiliktiñ narazylyğyn tudyrdy. Rysqūlovtyñ tuysqandary basmaşylar qatarynda jür. Rysqūlov olar arqyly basmaşylarmen bailanys jasap otyrady. Rysqūlov patşa şeneunigi, Çerniäev ueziniñ būrynğy bastyğy general Kolosovskiidiñ qyzyna üilenedi, ol qyzdyñ böle atasy patşa polkovnigi Prihodko Osipovtyñ oñ qoly bolyp, Taşkenttegi buntqa qatysyp, bizdiñ komissarlardy atady, tūtqynğa alynady. Tūtqynnan ony Rysqūlov bosatyp, qaşyryp jiberedi. Prihodko baryp, basmaşylarğa qosylady. Ağylşyn şpiony Beili i̇ekeui Ferğanada Rysqūlovtyñ tūmsyğynyñ astynan tağy qaşyp ketedi. Rysqūlov ökimet basyna öz tamyr-tanystaryn jinauğa tyrysady. Ūlt mäselesi degendi öz bas paidasyna şeşkisi keledi. Ökimetti öz qolyna tartyp alğysy keledi. Mūnyñ aty bir sözben aitqanda: kontrrevoliutsiiä!
Uspenskii däu jūdyryğymen üsteldi qoiyp qalğanda, otyrğandar selk i̇etti. Üstel üstindegi şyny sauyt şorşyp tüsip, işindegi kök siiä tūqşiyñqyrap otyrğan Kuşekinniñ bet-auzyna, qolyna, kiımine şaşyrap ketti.
Uspenskii jeli şyğyp ketken doptai jiyrylyp, bük tüsip, dereu oramalymen Kuşekinniñ üstin sürtip:
– Keşiriñiz, keşiriñiz... – dei berdi.
Kuşekin bet-auzyn aiğyzdap, aq oramalmen sürtip tūryp:
– Üzilis, – dedi.
Dälizge şyqqanda Kobozev Rysqūlovty qoltyğynan alyp:
– Saspa, bäri jala, – dedi.
– Jala da küie siiäqty, küidirmeidi, biraq qaralaidy, – dedi Rysqūlov i̇ezu tartyp.
Būlardyñ janynan säl ğana bas izep Näzir Töreqūlov öte berdi. Anadaidan aiqailap Tūrsynhodjaev taiandy:
– Mūndai ospadarsyzdyq qaida bar? Bas köterer bireu şyqsa, dereu tobyqtan ūryp qūlatpaq. Bola qoimas, könbespiz, Tūrar! Äi, Nizamedin, būl ne qyzyq? Ündemei qalmaiyq.
– Ärine, ärine, – dep Nizamedin şyqşytyn būltyldatty.
– Äi, Tūrar-ai, patşanyñ qūiyrşyğynyñ qyzyn alyp neñ bar i̇edi, sağan basqa qyz tabylmady ma? – dep tilin şainai söilep Sūltanbek Hodjanov jetti.
Sanjar Aspandiiärov sabyrly, aqyldy kisi ğoi:
– Sūltanbek mūndaida da qyrşañqy söileidi, – dep qaldy.
– Sūltekeñ meni su tübine ketti dep oilaidy ğoi, meni su tübine patşa da batyra almağan. Al özimniñ Keñes ökimetim meni qorlatpas, – dedi Rysqūlov i̇eñsesin tüsirmei, qasqaia qarap.
Adamdardyñ tabiğaty qyzyq. Jaña ğana Rysqūlov söilegende onyñ būltartpas faktilermen aitqan logikasy küşti, saiasi tūğyry myqty baiandamasyna bäri tänti bolğan. Bäri de işinen, Kuşekin revoliutsiiäğa qanşa i̇eñbegi siñgenmen, i̇eski minez-qūlyqtan, otarşyldyq ädettiñ sarqynşağynan aryla almağan, jergilikti halyqtyñ arman-tilegin, mūñ-mūqtajyn bile bermeitin dañğalaqtau, dañğazalau adam. Sondyqtan onyñ ökimet basynda otyruy retsiz, – dep otyrğan. İeger sol kezde dauysqa salyp jiberse, olar oilanbai-aq, Kuşekindi ornynan aluğa daiyn i̇edi.
Al i̇endi, älgi Uspenskiidiñ Rysqūlovqa üiip-tökken aiybynan keiin, onyñ bärine tügel sene bermese de, ärkimniñ köñilinde bir daq qaldy. Revoliutsiiäğa päruana berilgen adam i̇emes i̇eken ğoi dep bireuler iştei oilanyp qalsa, i̇endi bireuler «kontrrevoliutsioner» degennen şoşyp ketip, Rysqūlovtan boilaryn aulağyraq sala bastap i̇edi.
İendi bir parasy, mysaly, Sūltanbek Hodjanov siiäqtylary aşyqtan-aşyq tabalap ta qaldy. «Patşanyñ qūiyrşyğynyñ qyzyna üilenip» deidi-au, ol qyz turaly ol ne biledi? Rysqūlovtyñ ony bala kezden, köktemdegi aspandai jäudir, tap-taza säbi şaqtan beri süietinin Sūltanbek ne qylsyn?
Qairan äkesi Rysqūldyñ:
Alystan jylqy aidadym jirenmenen,
Dünie bir qisyq jol ireñdegen.
Basqa qyzyq degenniñ bäri jalğan,
Şyn qyzyğy dünieniñ süigenmenen, –
degen änin Sūltanbek i̇estimegen ğoi, äldeqalai i̇elden i̇estigenmen onyñ tübirine üñilip, mänin ūqpağan ğoi.
«Sūltekeñ jaryqtyq jalyndy adam, – dedi Rysqūlov onyñ säl daraqylau külkisin alystan qūlağy şalyp. – Orator deseñ – orator, şeşendikti oğan Qūdai tabiğatynan bergen, aqköñil añqyldaqtyğy da bar. Biraq bir qyñyraiyp, syñar i̇ezulep ketetin qu minezi jaman. İeski auyldyñ qazaqbaişylyğy, top qūryp, jik jasaqtap jüretini jaman. İer minezdi tiktigi, şirkin, auyl jaqtyqtan arylsa ğoi».
Rysqūlov töñirekke köz salady.
İä, adamdardyñ äşeiinde bäri sypaiy-sylañ, syryn bile bermeisiñ. Kimniñ kim i̇ekeni amalsyz seziletin bir sätter bolady ömirde. Türkistan qauymynyñ qaimağy ispettes qairatkerleri qazir keñ vestiublde i̇ekeu-i̇ekeu, üşeu-üşeu – bireuleri top-top söilesip, şotyrlanyp tūr da, bireuleri arly-berli qydyrystap jür. Köbisi temeki tartady. Ara-tūra Hydyr-Aliev siiäqty nasybai atatyndary da bar. Özbek ağaiyndardyñ işinde būl da suyrylyp şyğyp kele jatqan talantty qairatker. Ras, Rysqūlovpen qyñyr kele beretini de bar.
Taşkentke Marydan taiauda jaña qyzmetke auysqan türikmen tuysqan Qaiğysyz Atabaev osyndağylardyñ köbinen i̇eresekteu körinedi. Būl äueli solşyl-eserler partiiäsynda jürdi de, Osipov soiqanynan keiin, eserlerdi tastap, bolşevikter partiiäsyna kirgen. «Adasqannyñ aiyby joq, qaityp üiirin tapqan soñ» demekşi, anadan tuğannan marksist bolmadyñ dep aiyptau, ärine, josyqsyz. Äitpese, Kuşekinniñ özi äueli 1905 jylğa deiin «Bund» partiiäsynda bolar ma i̇edi? Bolşevikter qataryna sol atyşuly 1905 jyly kirgen. Özin «i̇eski kommunist, maksimalist» sanaityny sondyqtan.
Osy toptyñ işinde öziniñ symbatymen, i̇erekşe inabattylyğymen, jüris-tūrys mäneriniñ jūmsaqtyğymen birden köz tartar jigit – būharalyq Faizolla Hodjaev. Būhara äli Türkistan respublikasyna qosyla qoimasa da, Faizolla Taşkentpen jiı bailanysyp, Būhara ämiri Seid-Älim hannyñ tamyryn bosatyp, onyñ qūlau sätin jaqyndatyp jürgen i̇erdiñ biri. Şyqqan tegi solai, bai-millionerdiñ balasy. Mäskeude, şetelde oqyğan. Söite tūra, bolşevikter ideiäsyn ūstanyp, revoliutsiiä jolyna birjola berilgen azamat. Ūly revoliutsiiä müddesi jolynda şyqqan tegimen at qūiryğyn kesisken adamdar az bolğan joq. Mysaly, Kollantai patşa generalynyñ, dvoriannyñ qyzy. Sondyqtan Faizolla Hodjaevtyñ Seid-Älim handy i̇emes, bolşevikterdi jaqtap şyğuy – uaqyttyñ sarynyn tani bilgen darynnyñ nyşany i̇edi.
Būlardyñ işinde Rysqūlovtyñ közine asa jyly ūşyraityn i̇eki adam bar. Biri – Qabylbek Sarmoldaev, i̇ekinşisi – Töreqūl Aitmatov. Qabylbekpen sonou bala jastan, Merkeden bir mektepte, bir partada otyryp oqyp, birge tuğandai bolyp ketken. Ol qazir Syrdariiä gubispolkomynyñ törağasy. Oğan Äulieata, Şymkent, Aqmeşit uezderi qaraidy. Būl qyzmetke auysqanyna i̇eki üş aidai bolğan. Qabylbek jaña üziliske şyğa salysymen:
– Ou, Tūrar, myna solşyl-eser neğyldep ottap tūr? Jalanyñ da bir ölşemi bolmai ma? Men söilesem qaitedi? – dep abyrjyğan syñai tanytty.
– Qūia tūr, aptyqpa, – degen oğan Rysqūlov.
Töreqūl Aitmatov – osy köptiñ işindegi bärinen jasy. Ony Rysqūlov Äulieatadan biluşi i̇edi. Qyrğyzdyñ Talasynda atyşuly Dmitrievka köterilisi deitin kulaktar köterilisin Rysqūlov özi bastap tūnşyqtyrğanda, qyzyl jasaqşy jastardyñ jetekşisi osy Töreqūl Aitmatov bolatyn. Äulieatadan otyz şaqyrym joğary tau betinde, Manas batyr şoqysynyñ tübinde, Şeker deitin aiyl bar. Sol Şekerdegi Aitmat Äulieatağa tartylğan temir joldyñ jūmysşysy bolğan közi aşyq adam. Töreqūldy Äulieatağa aparyp oqytqan.
Töreqūl Aitmatov bir ğana Rysqūlovty, Äulieatada Keñes ökimetin işki jaudan, kulaktar men bailardan qorğap qalu üşin keudesin oqqa tosqan, revoliutsiiä üşin janyn aiamağan Rysqūlovty biledi. Rysqūlovtyñ revoliutsiiäğa adal i̇ekenin öz közimen körgen. İendi kelip, myna Türkistan basşylary Kuşekin men Uspenskii Rysqūlovty kontrrevoliutsioner dep jariiälamaq. Būl qalai?
Balañ jigittiñ közinen osy tilsiz sūraqty ūqqan Rysqūlov Töreqūl Aitmatovtyñ arqasynan qağyp:
– Bärine äli köziñ jetedi, jien. Tañdanbai-aq qoi. Būl da revoliutsiiä. Al revoliutsiiä maidansyz bolmaidy, – dedi.
Jez qoñyrau syñğyrlady. Qoñyrau dausy i̇estilse, selk i̇etetin ädet Rysqūlovtan äli qalmady. Baiağy äkesiniñ aiağyndağy temir kisen syñğyry sap i̇etip qūlağyna, köz aldyna kele qalady. Biraq lezde boiyn jinap, basyn kötere ūstap, zalğa bettedi. Qai kezde de, qai zamanda da şyndyqty tu i̇etip ūstağan adamnyñ jüzi jarqyn, basyn tik köterip jüredi. Rysqūlovqa älgide tağylğan aiyptar qanşa auyr bolğanmen i̇eñsesin i̇eze almady. Mūny körip Rysqūlovtyñ dostary ğana i̇emes, iştei jek köretinder de süisindi. Kuşekin kiım auystyryp kiıpti. Galstuksiz, kesteli jağa aq köilek, sūr pidjak, betin ysqylap juğannan bolar, qyzara börtiñkirep tūr.
Birinşi bolyp sözdi Kobozev aldy.
– Men bilemin, joldastar qazir sözdi, dūrysyraq aitsaq jauap sözdi Rysqūlovtan kütip otyr. Rysqūlovtyñ jauapqa daiyn i̇ekenine meniñ kümänim joq. Biraq özara salğylasyp, kinä tağysudan qandai paida? Biz būl jerde bir-birimizge ahirettiñ auyr jazalaryn arqalatpai, i̇eñ aldymen i̇el qamyn, respublika jağdaiyn, onyñ tağdyryn oilauymyz kerek qoi. Ärine, Rysqūlov joldas baiandağan jağdaidyñ tolyq şyndyq i̇ekenine men özim kuä. Sondyqtan Kuşekin, Uspenskii joldastar jeke bastyñ kegi üşin, i̇esep aiyrysu üşin aramter bolmai, ketken kemşilikti qalai tezirek joiu jağyn oilastyrğany aqyl bolar i̇edi dep oilaimyn. İeñ aldymen, radiogrammany jedel türde jariiälap, jaryqqa şyğaryp, jer-jerde osyğan bailanysty jinalystar ötkizip, partiiänyñ ūlt saiasatynyñ män-mağynasyn halyqqa meilinşe tüsindiru kerek.
Men būdan biraz uaqyt būryn Musbiuro konferentsiiäsynda söilep bylai degen i̇edim: «Türkistan respublikasyndağy halyqtyñ 95 paiyzy mūsylmandar, tek 5 paiyzy ğana orystar. Al osy 5 paiyzy bükil ökimetti öz qolynda ūstap otyr. Azdyq köptikke üstemdik i̇etip otyr. Biraq būl uaqytşa jağdai. Mūsylman qauym tolysyp, jetilgen kezde respublikaly basqarudy solardyñ qolyna beremiz de, olarğa biz kömektesip otyramyz», – degen i̇edim. Odan beri birşama uaqyt ötti, mūsylman halyqtardyñ arasynan nebir talantty qairatkerler şyqty. Demek, radiogrammada aitylğandai, respublikanyñ halyqtar sanyna qarai, proportsionaldy türde basqaratyn kez keldi. Partiiä i̇erkin is jüzine asyra bastauymyz kerek. TürkTsİK-tiñ qūramyn, Sovnarkom, Kraikom qūramdaryn qaita qarauğa tura keledi. Jäne būl qūbylys guberniiälyq, uezdik, bolystyq zvenolarda tügel jürgiziluge tiıs. Sondyqtan būl jerde ūsaq-tüiek, yryñ-jyryñ äñgimeni qoiyp, tübegeili mäseleler şeşuge kiriseiik. Mäseleni TürkTsİK-ten bastağan jön ğoi dep oilaimyn. RSFSR-diñ Ortalyq ökimetiniñ Tötenşe ökili retinde barlyğyñyzğa ūsynys jasaimyn: Türkistan ökimetiniñ basynda osy uaqytqa deiin Türkistannyñ negizgi halyqtarynyñ birde-bir ökili otyrmapty. Būl ädilettilik i̇emes. Būryn daiar kadr joq degen jeleu aityp keldik. İendigimiz tym öreskel. Sondyqtan Kuşekin joldasty TürkTsİK törağasy mindetinen bosatyp, ornyna prezidum müşesi Rysqūlov joldasty sailau turaly ūsynys qūiamyn.
– Provokatsiiä! – dep Kuşekin ornynan atyp tūrdy. Denesi auyr, ornynan üş ūmtylyp äreñ tūratyn kisiniñ būl joly sonşama atyrylğany tañğaldyrarlyq. Jez qoñyraudy üsteldiñ şetinen şeñgeldep alyp qağyp i̇edi, qoñyraudyñ üni tūtyğyp, şyqpai qaldy. Sonda baryp Kuşekin şeñgelin jazyp, qoñyraudy töbesindegi tūtqasynan ūstağanda, syñğyrlap ala jöneldi. – Tynyştalyñyzdar! Būl kontrrevoliutsiiä! Ökimetti basyp alu degen osy. Būl üşin tribunalda jauap beresizder äli. Kobozev – kontra. Rysqūlov qylmysty adam. İekeuiniñ de isin tribunalğa ötkizu kerek. Işki ister komissary Nysanbaev! Tūtqyndañyz i̇ekeuin de!
– Tūtqyndai almaimyn, joldas Kuşekin! – dedi komissar Nysanbaev ornynan ūşyp tūryp. – Qūqym joq. TürkTsİK-tiñ şeşimin şyğaryp beriñiz. Sonda tūtqyndaimyn.
– Ne degen masqara! Biz qaida otyrmyz? TurkTsİK qaşannan beri jazalau organy i̇edi! Toqtatyñyz būl jügensizdikti! – dep Nizameddin Hodjaev qalş-qalş i̇etip, ūşyp tūrdy. Ony körip Sağdulla Tūrsynhodjaev köterildi.
– TürkTsİK – myna bizbiz. Äueli dauysqa salyñyz. Sizdi kim jaqtar i̇eken, joldas Kuşekin? – dedi ol zildene söilep.
– Būl ne, zagovor ma, bunt pa?! –dep Kuşekin bulyğyp bara jatty. – Meni jaqtaityn adam tabylmaidy dep oilaisyz ba? TürkTsİK müşesi Kleventsov, qaidasyz? Söz Çerniäev ueziniñ ökili, TürkTsİK müşesi Kleventsovqa beriledi. Tynyştalyñyzdar! Tyñdañyzdar! Sizder qyzğyştai qorğaityn Rysqūlov turaly ne aitar i̇eken?
Kleventsov – jağy sopaq, şekesi quşyq, jūdyryqtai basynda sirek şaşy bar, qūlaqtary i̇edireigen, i̇eşkibastau kisi i̇edi, orynan yldym-jyldym tez tūryp, auzy süireñdep ala jöneldi.
– Qūrmetti joldastar! Men, Kuşekin joldas aitqandai Çerniäev uezinenmin. Bylaişa aitqanda, Rysqūlov joldastyñ jerlesimin desem de bolady, – dep mekirene bir külip aldy. Kekesinmen aitqany bilinip qaldy. – Al Çerniäev ueziniñ patşa kezindegi bastyğy general Kolosovskii i̇ekenin barlyğyñyz jaqsy bilesizder. Sol generaldyñ tuğan qyzyn Rysqūlov alyp otyr. Generaldyñ özi qazir joq, bir derekterge qarağanda, Kaspii mañaiynda, ağylşyndarğa qosylyp, Keñes ökimetine qarsy äreket jasap jür degen laqap bar. Meili, oğan Qūdai jar bolsyn. Al i̇endi Rysqūlov generaldyñ qyzyn tegin aldy dep oilaisyz ba? Jo-joq, qalyñmal berip aldy. İä, iä, senbeisizder me?
– Tūrardyñ äkesinen qalğan üiir-üiir jylqy, qora-qora qoi, kele-kele tüie joq i̇edi ğoi, nesin beredi?! – dep Sūltanbek Hodjanov äzil-şyny aralas qarq-qarq külip aldy. Söitti de janynda otyrğan Sanjar Aspandiiärovqa auzyn qolymen qalqalap sybyrlady.
– Äi, Tūrar-ai, äiteuir, ūiazdyñ qyzyn alyp ne jyny bar, qyz tabylmai qalğandai...
Aspandiiärov qabağyn bir köterip, jaqtyrmağan yñğai tanytyp, nazaryn Kleventsovqa būrdy.
– Sūlteke, sabyr i̇etiñiz, sabyr tübi sary altyn degen, – dep Kleventsov qazaqşa sudai söilep, maqaldap ala jönelgende, Kobozev jağasyn ūstai tañğaldy. – Sūlteke sabyrly jeter mūratqa, sabyrsyz qalar Uiatqa degen. Ras aitasyz, Rysqūlovtyñ äkesi balasyna bai mūra qaldyrmağan. Biraq Rysqūlov amalyn tapqan. Generaldyñ bäibişesine, iağni generalşağa, iağni qalyñdyqtyñ şeşesine Rysqūlov ne bergen dep oilaisyzdar?
Kleventsov közin jyltyñ-jyltyñ i̇etkizip, jan-jaqqa qarap alyp, saltanatty ünmen:
– Mankent mañynan jer bergen! Vot! Al qanşa jer dep oilaisyz? Tūp-tura jiyrma desiatina! Al jer degenimiz memleket menşigi dep jürgen joqpyz ba? Leninniñ özi «Jer – şarualarğa!» dep Deklaratsiiä jariiälağan joq pa? Al Rysqūlov ne isteidi? Jerdi şaruağa i̇emes, bylaişa aitqanda, generaldyñ qatynyna beredi. Öziniñ i̇enesi, bylaişa aitqanda. Al būl, bylaişa aitqanda, jaña zamanğa sai qalyñmaldyñ jaña türi i̇emei, nemene, o?
Kürjigen Uspenskii qol soqty. Biraq ony i̇eşkim qostai qoimady.
– Solai, joldastar, – dedi Kleventsov öziniñ şabyttana aitqan sözine jūrt i̇enjarlau qarağanyna qanağattanbai. Äli de bir qainauy işinde şyğar dep sözin qaita jalğady. – Ol Mankent mañy būryn da general Kolosovkiidiñ menşigi bolatyn: Keñes ökimeti ony generaldan tartyp aldy, al Rysqūlov qaitadan qaitaryp berdi. Kördiñiz be, qalai?..
– Äi, Tūrar-ai, ūstalmaityn jerden ūstalasyñ-au, – dep kübirlep Sūltanbek Hodjanov däu basyn qozğap-qozğap qoiyp, qos judyryğymen alşysynan tüsken saqadai mañdaiyn tirep, tömen qarap otyr.
– Bos söz, – dedi Sağdulla Tūrsynhodjaev tük bolmağandai jaibaraqat söilep. – Jerdi qazir şarualar igere almai jatyr. Küş-köligi joq. Jerdi uaqytşa jalğa bere tūru turaly TsİK-tiñ dekreti bar. Ony Kleventsov şynnan bilmei tūr ma? Sol dekretke qol qoiğandardyñ biri Uspenskii kimge qol soğyp otyr qazir? Bos söz! – dep qolyn bir-aq siltedi.
Bas közir i̇etip ūstap otyrğan Kleventsovty Tūrsynhodjaev bir-aq sözben toitaryp tastağanyn körgen Kuşekinniñ qabağy salbyrap tüsip ketti.
Rysqūlov söz sūrady.
Kuşekin «meili» degendei, basyn samarqau izedi.
– Joldastar, meniñ söilemei qoiuyma bolar i̇edi, men üşin Tūrsynhodjaev jauap berip te qoidy. Degenmen, köñilderiñizde tüitkil bar. General Kolosovskiidiñ qyzyna üilengenim ras. Onyñ tarihy ūzaq. Bärin aityp jatuğa uaqyt joq. Jäne bärin aityp jatu mindet i̇emes. Ärkimniñ basqağa aita bermeitin syry bolady. Bärin basynan bastap aitsam, ol tarih sonou meniñ türmede otyrğan balalyq şağyma, 1905 jylğa ketedi. Ony tügel qoparyp qaitemin. Biraq men general qyzyna üilengennen kommunistigim özgergen joq. Dünieniñ bar sūmdyğyn meniñ basyma üiip-tögip jatqan jandar mahabbat turaly ne biledi? Älde kommunisterde mahabbat sezimi bolmaidy dep oilai ma? Ondai oilaityn kisiler Leninniñ Armandqa mahabbat, otbasy turaly jazğan hattaryn oqyğany, oqyp qana qoimai, tüp-tügel tüsingeni dūrys bolar i̇edi dep oilaimyn. İä, meniñ i̇enem Kolosovskaianyñ TsİK dekreti negizinde jazğan aryzyna jer berilsin dep qol qoiğanym ras. Kolosovskaia kisi jaldamaidy, öziniñ i̇eki qolymen tastaq jerdi öñdep, azyn-aulaq ogorod salady, qalğan uçastogi jemisi az i̇eski alma ağaştary. Meniñ i̇enem qazir Kleventsov aitqandai «generalşa» i̇emes, orystyñ nağyz şarua äieli. Onyñ alaqanynda küstiñ taby bar. Al i̇endi jerdi, şyn mäninde, kim bauyryna basyp otyrğanyn bilgileriñiz kelse, ol myna – Kleventsov. Aqsu-Sairam boiynyñ nebir jänneti, şūraily jerlerin Kleventsov äuleti Stolypin reaktsiiäsy kezinde, jergilikti qazaqtardy qyryp-joiyp, tamtyğyn tauğa, su şyqpaityn örge qarai ysyryp, ornyn basyp alğan.
Sizder, añğardyñyzdar ma, joq pa, bilmeimin? Kleventsov qaita-qaita «Çerniäev uezi, Çerniäev uezi» dei beredi. Çerniäevtiñ soñynan birazdan keiin «Turkestanskie vedomosti» degen gazet bylai dep jazdy: «Kirgizdardyñ jerin tartyp aluğa Uialyp-qyzarudyñ keregi joq. Öitkeni būl jer üşin orys soldatynyñ qany tögilgen. Al köşpeli kirgizdarğa keletin bolsaq, olar i̇erte me, keş pe, Lena özeniniñ sağasynda bir kezde ömir sürgen voguldardyñ kebinin kiedi. Otarşyldyq bolmasa, kirgizdiñ jerin almasa, būl jabaiy ölkege mädeniet qalai i̇enbek? Būğan dau aitqan adam kirgizdardyñ mädeniettiligin moiyndağany. Al kirgizdarda mädeniet bar ma? Ol mädeniet būl jabaiylarğa slavian tūqymynyñ lekildep ağyluy arqyly keledi. Mūnda tağy bir jağdai – tarihtyñ aiausyz qatal zañy bar: ömirge beiim, mädenietti, daryndy näsilmen janasqanda, meşeu jabaiy halyq ne sol ömirşeñ mädenietti näsilge siñisip ketedi, ne jer betinen joiylyp ketedi...». Mine, joldastar, Kleventsov osyndai ideologiiänyñ sütin i̇emip ösken otarşyldar tūqymynan. Çerniäev uezine Şymkent degen tarihi aty qaita berilgenine qaramai, qasarysyp «Çerniäev, Çerniäev» dep tūrğanynan-aq qaqsal kolonizatordyñ iısi müñkip barady. Al kolonizatorlar qaşannan ūlt kadrlaryn ösiruge öşige qarsy bolyp kelgen, sonyñ bir aiğağyn bügin qūlaqpen i̇estip, közben körip otyrsyzdar. Meniñ ötinerim: būl jiyndy aiqai-süreñge ainaldyrmai, mäseleniñ aq-qarasyna äbden köz jetkiziñizder. Rysqūlov aiypty bolsa, onyñ qandai bir qyzmetine qaramai, jazalañyzdar. Bolmasa, Kleventsov siiäqtylardy auyzdyqtañyzdar. Partiiälyq, keñestik ädil şeşim kütemin. Mağan tağylğan aiyptar öte auyr, onyñ anyğyna jetetin komissiiä qūrudy talap i̇etemin. Būl şielenis şeşilgenşe, meniñ kandidaturamdy törağalyqqa ūsynu retsizdeu dep sanaimyn.
– Men bir närseni tüsinbeimin, – dep şydamai ketken Nizameddin Hodjaev söz sūrap jatpai-aq ornynan atyp tūrdy: – Biz radiogramma talqylau üşin jinaldyq pa, joq, Kobozev pen Rysqūlov joldastardan jau izdeu üşin jinaldyq pa? Radiogrammany nege osy uaqytqa deiin jasyryp kelgen? Nege jauap bermeidi Kuşekin men Uspenskii?..
Kobozev tağy da aiqai-şu şyğatynyn baiqap, äñgimeni basqa arnağa būrdy:
– Oğan älgide Kuşekin joldas jauap bergen. İendi şeşim qabyldaiyq: radiogramma baspasözge jariiälansyn, jer-jerde talqylansyn, iske asyrylsyn. İekinşi Ferğana jağdaiy boiynşa qauly qabyldansyn: aldanyp, zorlyq körip basmaşylarğa qosylğandarğa keşirim jasalsyn. Olarğa kömek körsetilsin. Azyq-tülik, jer berilsin. Al Rysqūlov pen Kobozevke qoiylğan kinälarğa bailanysty komissiiä qūrylsyn. Taiau künderi TürkTsİK-tiñ sessiiäsy şaqyrylsyn.
X
Äkesiniñ tüsine sirek kiretin bolyp ketkenine nazalanyp jüretin. Äldeqaşan ölgen äkeñniñ anda-sanda tüsiñe kirgeniniñ özi kädimgidei quanyş. Qym-quyt arpalystyñ alys saparynda jaqynyñmen bir kezdesip, sağynyşyñdy jūbatqandai bolasyñ. Ärine, öñiñ i̇emes, tüsiñ i̇ekeni ökinişti, biraq tüstiñ özi de medeu. Tüstiñ aty – tüs. Ol ölgeniñdi tiriltip, säl sätke bolsa da birge jürgendei bolasyñ.
Bügingi tün ortasyna deiin sozylğan qiiän-keski aitystan keiin Rysqūlovtyñ tüsine äkesi i̇emes, Kuşekin iaki Uspenskii nemese Kleventsov kirse kerek i̇edi. Joq, olai i̇emes, äkesi keldi.
Äkesi Rysqūl Qyzyl Jebege mingen i̇eken deidi. Talğar taudyñ Soldat saiynda, alma ağaştyñ aşasynda otyrğan Tūrardy bir qolymen köterip, artyna otyrğyzdy da Qyzyl Jebeniñ basyn Talğardyñ kök mūz şyñyna būrdy. Qiiälap keledi, qiiälap keledi. Biıkte jaltyr şyñ, tömende – şyñyrau şatqal. Äkesi ündemeidi, sirä, tili joq. «Būl nege söilemeidi? Biz körispegeli tūtas bir dünie ötken joq pa? – Köke? Aitsañşy, Sahalinnen qaşan qaittyñ? – deidi. Äkesi ündemeidi. Qyzyl Jebe jap-jaltyr mūzben tike tartty. Talğardyñ kök süñgi şyñy – jalğyz aiaq jolğa ainalyp, aspanğa şanşylyp ketip barady, ketip barady. Aldynda qaraiğan bir būldyr joq. – Köke-ay, aitsañşy, qaida baramyz? – Rysqūl ündemeidi. Jaltyr mūzdy jalğyz aiaq saty jolmen ketip barady. Kenet mūz süñgi ūşynan pristav şyğa kelip, tars-tars degizip atady. Äkesine oq darymaidy, biraq Tūrar attyñ qūiymşağynan syrğyp tüsip bara jatady. Äkesi şap berip, Tūrardyñ şynaşağyna ğana qoly ilinip, ūstap qalady. Äkesiniñ temirdei qatty qolynan şynaşağy syrğyp şyğyp ketedi-au... Tars-tars myltyq atylady.
Rysqūlov ūianyp ketedi. Ne bolğanyn tüsine almai meñ-zeñ küide biraz jatady.
İesik şynynda da tarsyldap tūr i̇eken.
– Ağatai, bireu i̇esikti ūryp tūr, – dedi i̇erbigen jarğaq qūlaq qūda balasy mūnyñ tösegine taiap kelip.
– İestidim, Bekei. Būl kim boldy i̇eken, tün işinde?
Bala şamdy jaqty. Rysqūlov şalbaryn kiıp, üstine jeidesin salyp, i̇esikke barady:
– Kim?
– Rysqūlov joldas, i̇esikti aşyñyz! – dedi öktem dauys. Revolveri jastyqtyñ astynda qalyp i̇edi. «Alsam ba i̇eken, şynymen atysamyz ba?»
İesiktiñ kürşegin ağytyp jiberdi.
Olar üşeu i̇eken, üşeui de nagandaryn oqtana kirdi.
Çekister qūjattaryn körsetti. Rysūlovty tūtqynğa alu turaly orderdi körsetti. Bäri dūrys.
– Qaruyñyzdy tapsyryñyz.
Revolverdi alyp berdi.
– Kiıniñiz.
Kiıne bastady.
– Joq, beldik taqpañyz.
Qara şeviot şalbarynan qaiys beldikti suyryp aldy.
– Joq, galstuk taqpañyz.
Aq syzyq, qara şäii galstuk ağytylyp alyndy.
– Joq, saqal qyratyn aspap almañyz. Ūstara aluğa bolmaidy.
– Saqaldy nemen qyramyz?
– Tabylady.
Rysqūlov ürpiıp tūrğan jarğaq qūlaq qūda balasyn kördi.
– Qoryqpa, Bekei, – dedi. – Būlar äli köredi kimmen oinaitynyn, Rysqūlovpen oinau oñai bolmas. Biraq işinen: «Osipov oiranynda Votintsev pen Figelskii osylai ketken joq pa?» – dedi. Bekeige qarap qazaqşalap:
– Keşe üige kelgen saqaldy orystyñ qaida turatynyn bilesiñ ğoi? – dedi. – Osy köşede, üş üiden keiin. Qazir biz ketken soñ, sol kisige jet. Myna jağdaidy ait.
– Söilespeñiz.
Rysqūlovtyñ balağa ne degenin üşeui de tüsinbedi.
– Mūhsina apañ tamaq berip tūrar. İerteñ keledi ğoi. Üreilenbesin. Qoryqpa, men kelemin.
– Söilespeñiz! Söilespeñiz, orysşa aityñyz.
– Bala orysşa tüsinbeidi.
– Jüriñiz!
– Kettik.
Olar Sadovaia kelte köşesin ainalyp ketkende, bala i̇eki ökpesin qolyna alyp, Kobozevtiñ päterine jetken. Şala-pūla orysşasymen oqiğany aityp bola bergende, tağy da üş-tört qaruly kisi Sadovaia kelte köşesiniñ arğy basynan sereiip-sereiip beri qarai kele jatyr i̇edi.
Rysqūlovty «qamqorlyqqa aluğa» törtinşi adam qosylğan. Ol terezeden qaşyp ketpesin dep syrtta tūr i̇edi. Aldyda – bireu, artta – bireu, i̇eki büiirinde – i̇ekeu. Ortada – Rysqūlov. Jan-jağy qymtauly, jan-jağy tūiyq. Taban asty qara jer. Ol qaq jarylmas. Tek töbedegi aspan aşyq. Qūs i̇emes, qanaty joq. Aspannyñ aşyqtyğynan ne paida? Şeti kemirilgen ai körinedi. Dünie şeksiz degen beker şyğar, – dedi Rysqūlov tūtqyndağy uaqytyn da bos ötkizbei oiğa ketip. – Ai qyltiyp jaña tuady, tolyqsi tolady. Sodan soñ qaita bastaidy, kemi bastaidy. Meniñ de tolysyp jetken jerim osy bolğany ma? Şynymen qaitu joly bastaldy ma? Uspenskii Osipovtyñ ädisine salsa, ai-şai joq, atyp tastaidy. Sot joq, tergeu joq, şyndyq joq. Bişara Rysqūlov bauyzdağan qoi siiäqty tyrp i̇ete almai kete bergeniñ be? Degenmen Uspenskii Osipov i̇emes. Tribunalsyz atyp tastai almas. Tribunal, ärine, Uspenskiidiñ, Kuşekinniñ yqpalynda keter. Biraq äiteuir sot aty bar ğoi. Rysqūlovtyñ soñy sūraqsyz qalmas. «Rysqūlov qaida?» – dep sūraityn partiiä bar. Rysqūlovty Lenin biledi, Sta-al-i-i-n biledi. Rysqūlov pen Kobozevtiñ dabyly boiynşa olar radiogramma jibergen. Demek, Rysqūlov izdeusiz qalmas.
Rysqūlov izdeusiz-sūrausyz qalmas-au. Biraq ol ölgennen keiin özin-özi qorğai almaidy ğoi. Tribunal öziniñ ükiminde onyñ basyna neşe türli sūmdyqty üiip-töger: kontrrevoliutsioner der, pantiurkist der, keñes ökimetin qūlatpaqşy boldy der. Jabatyn jalasy, jağatyn küiesi köp qoi dūşpannyñ.
Partiiä: būl qalai boldy? Rysqūlovty nege atyp jiberdiñder? – dep sūrağanda şyndyqty aitar azamat bar ma?
Rysqūlovty i̇endi osy oi qinady. Üzeñgi qağysyp, keide kerildesip jürgen joldastaryn közben tizdi. İestisi Näzir Töreqūlov, öte sauatty, şetel tilderin de biledi, arabşa, parsyşa, tipti nemisşe de üirengen. Söz joq, talant. Biraq atylğan Rysqūlovqa ol araşa tüse qūiar ma i̇eken? Küni keşe Orynborda «Alaşordanyñ» bosağasynan syğalap, «Qazaq» gazetin şyğarysyp jürgen Näzir i̇endi sol kezeñniñ «künälarynan qūtylmaq» bolyp, qaitsem jağynamyn dep, «maksimalister» aulyn jağalap jüretin, aşyq aiqasqa şyqpai, būğynyñqyrap otyratyn minezi bar.
Mūnda aşyq aiqasqa jalañtös şyğatyn Sūltanbek Hodjanov qoi. Nağyz dodanyñ apaitös Alpamysy siiäqty. Des bermei ketedi. Biraq aldynda op bar ma, jar bar ma – bas būra almai qalady, i̇ekpinin toqtata almai qalady. Öziniñ aldyna tüsip ketken qara körinse, kündegiştigi bar, baiağy auyl ädetinen aryla almağan: tek özim bolsam deidi. Al alda qaraiyp jüretin Rysqūlov i̇edi. Sūltanbek onyñ aiağynan şala beruge beiim tūrady.
Rysqūlovtyñ partiiä aldynda adal i̇ekenin, halyq üşin öz basynyñ qamyn jemei, kün-tün demei beinet keşetinin jastaiynan biletin Qabylbek Sarmoldaev. Biraq «maksimalister» men eserler ony Rysqūlovtyñ kadry dep qudalaidy. Rysqūlovtyñ basy qisaiğan küni Sarmoldaevqa da zobalañ tuady. Rysqūlovty Äulieatadan biletin Töreqūl Aitmatov äli jas, ony köbisi äli balasynady.
Nizameddin Hodjaev pen Sağdulla Tūrsynhodjaev... Şyndyqty bir aitsa, osylar aitady. Būlar Rysqūlovty ärdaiym quattap, sözin söiledi. Qalys qalyñqyrap jürse de, bir adal adam Sanjar Aspandiiärov.
İeger tūtqynnan aman qalsa, i̇eñ senimdisi – Kobozev. Qolynda Leninniñ mandaty bar adam sol.
Al Kuşekin men Uspenskii Kobozevti de osy joly tūtqyndap, atyp jiberse, şyndyqtyñ şymyldyğy köpke deiin jabylyp qaluy mümkin. Bekei bala ony tapty ma, i̇eskerte aldy ma, joq pa? İendigi sūraq osy. Tağdyrdyñ tälkegi-ai deseñşi, Leninniñ serigi, Ortalyq ökimettiñ ökili Kobozevtiñ ömiri qyl üstinde qyltyldap, öli bolary, tiri bolary mūrynboq Bekei balağa qarap qalğannan keiin ne şara? Rysqūlovtyñ öziniñ de öli bolary, tiri bolary osy jaman Bekeige bailanysty şyğar. İeger ol Kobozevke der kezinde i̇eskerte alsa, Kobozev qūtylyp ketse, söz joq, Rysqūlovty da qūtqaruğa tyrysady, al qolğa tüsse, bäri bitti.
Kuşekin men Uspenskii Kobozevti ä degennen ūnatpady. Äiteuir, arandatuğa äues bolyp aldy.
Kobozev Taşkentke alğaş kelgen soñ, biraz künnen keiin oğan habarşy jetedi:
– Sizdi äskeri garnizon kezdesuge şaqyrady.
– Bara almaimyn, – dedi Kobozev ne i̇ekenin tüsinbei.
– Garnizon äskeri sapqa tizilip tūr, – deidi habarşy.
Kobozev oilanyp qaldy: «Barmasam, mensinbedi dep jürer» deidi de garnizonğa tartady. Kobozev garnizonğa jaqyndai bergende orkestr oinaidy. Äskerlerge Kobozev sälem beredi. Garnizon tügel sañq-sañq i̇etip, Kobozevqa densaulyq, amandyq tileidi. Kobozev olardyñ aldynda qysqaşa ğana söz söilep, revoliutsiiä qorğany jolynda qyrağy bolularyna tilek bildiredi.
Dūrys-aq. Onda tūrğan ne bar?
Nebary sol. Kuşekin alady da Mäskeuge telegramma soğady. Sizderdiñ tötenşe ökiliñiz Kobozev kommunist siiäqty i̇emes, patşa generaly siiäqty. Özin-özi marapattap, garnizondy tik tūrğyzyp qoiyp, parad ötkizdi deidi. Türkistanğa mūndai «general» kerek i̇emes deidi. Ärine, Mäskeu Kobozevti biledi, biraq şala kömir küidirmese de küieleidi. Al i̇endi Mäskeumen Kobozev bailanysaiyn dese, bizdi jamandaidy dep, Kuşekin bailanysqa rūqsat i̇etpei qūiady.
Taşkenttiñ tas tösegen köşesi aidauyldardyñ taqasymen taqyldaidy. Aidauyldar tün jamylyp, Rysqūlovty köptiñ közinen jasyryp äkele jatqanmen, taqalary tarsyldap Taşkentti ūiqysynan ūiatqysy keledi.
– Dürs, dürs, dürs... Rys... Rys... Rys-qūl-ovty ūstady. Rys... Rys... Rys-qūl-ovty at-a-dy. Tars... tars... Dürs... dürs... dürs...
Kündizgi mi qainatqan ystyqtan keiin, buyndyrğan keşki qapyryqtan keiin, Taşkenttiñ samal şalqyp, salqyn tüsip, tynys alar, qalyñ ūiqyğa keter şağy – osy tañsäriniñ aldyndağy jeti qarañğy.
Tipti tün balasy tynym körmeitin «Grand Otel» meimanhanasy da melşiıp qalyp barady.
«Kolizei» teatrynyñ aldynda ülken jarnama tūr. «Mūz köşkin» spektakli. Arğy küni Ostrovskii «Kedeilik kemistik i̇emes». Jaqynda – «Demon». Sözi Lermontovtiki. Muzykasy Rubinşteindiki. Rysqūlov ötkende Nataşamen kelisip, «Demonğa» kelmekşi i̇edi. Kenetten Ferğanağa ketip qalady. Ferğanadan oralsa Nataşa joq.
Köşede birde-bir jan ūşyraspaidy. Oğan Rysqūlov tañdanbaidy. Sağat tüngi on birden keiin köşede jüruge bolmaityny turaly Sovnarkom qauly şyğarğanyn Rysqūlov jaqsy biledi.
«Kolizei» artta qaldy. Aldydan alyp atqa mingen general-gubernator qylyşyn köterip qarsy aldy.
Rysqūlovty tribunal i̇emes, general-gubernator fon Kaufman qylyşpen şauyp öltiretin siiäqty. Zäulim qola müsin jan bitip, ary-beri qozğalğandai bolady.
Rysqūlovqa Kaufmannyñ aruağy da kekti. Generaldyñ i̇eskertkişin qūlatu kerek dep TurkTsİK-ke Rysqūlov ūsynys jasağan.
– Qylyşyn i̇endi kimge siltep tūr? – degen.
Kuşekin ūrsyp, könbei qoiğan.
– Mädeni i̇eskertkişterdi qūlatu – varvarlyq, jabaiylyq. Jabaiy köşpendiniñ tūqymy, tegiñe tartyp tūrasyñ. Kontra! – dep Rysqūlovty jerden alyp, jerge salğan.
Tars-tūrs i̇etken taqaly aiaqtar jaqyndai bergende, generaldyñ iyğynda ūiyqtap otyrğan qarğalar par-par i̇etip, ūşa jöneldi. Tün işinde mazany alğan būlar kimder? degendei bir-i̇ekeui qarq-qarq i̇etip, qarañğyda türtinektep, qonys oryn izdep, qalbañ-qalbañ ary-beri ūşyp jürdi.
Qarğalar par-par i̇etip ūşqanda, aidauyldar säl-päl bolsa da sasyñqyrap qalğan. Sonda Rysqūlovqa: «qaşsam qaitedi» degen oi keldi. Qaşuğa beiimsiz de, beiilsiz de i̇edi. Jai oilady da qoidy. Äkesin i̇eske aldy. Jaryqtyq Aqköz batyr aitar i̇edi:
– Seniñ äken Rysqūl patşanyñ on soldatyn jalğyz özi jairatyp, qatyrğydan qaşqan, – dep.
Kim körip tūrğan deisiñ? Rysqūl qanşa ataman bolsa da, on soldatty oisyratu oñai şarua i̇emes qoi. Halyq sondai batyrdy armandaidy, sondai bolsa ğoi deidi. Sodan Rysqūl on soldatty japyrğan bolyp i̇elge tarap, añyz būrynğydan da göri qompiyñqyrap kete barady. Rysqūlovtyñ aiaq-qolynda äzir kisen joq. Al Rysqūldyñ aiaq-qolynda zilmendei kisen bolğan.
«Jyrtityp köz aşqannan patşanyñ türmesiniñ de dämin tattym. İendi eser Uspenskiidiñ türmesine tüskeli kele jatyrmyn. Rysqūl äuletiniñ mañdaiyna tağdyr «türme» degen jazu jazyp qoiğan ba?» – dep qoryndy Rysqūlov bir mezgil.
Diırmende tuğan tyşqannyñ balasy dürsilinen qoryqpaidy, – dep sybyrlağandai boldy qūlağyna äkesi.
General-gubernatorlardyñ bir «tektiligi» – jaña qalağa, iağni İeuropalyq Taşkentke türme salğyzbağan. Türmeniñ bäri i̇eski Taşkentte, iaki Aziiä Taşkentinde.
Sondyqtan da tört aidauyl Rysqūlovty ūzaq alyp jürdi. Ärine, kölik dūrys bolar i̇edi, Uspenskii Rysqūlovty jaiau aidatyp, ädeii qorlağysy keldi me, äiteuir kölik bergizbegen.
Rysqūlovtyñ köpten beri jaiau jürmegeni i̇endi i̇esine tüsti. Jaman üirenip alğan i̇eken, şarşaiyn dedi. «Ūlylyqtan pendelikke deiin bir-aq qadam» degen Napoleon sözin i̇eske aldy. Özin Napoleon sanamağan, ärine. Biraq jaiau aidatyp, qorlap qoiğan Uspenskiidi işinen balağattap jatyr.
Aldydan Şaihan-Täuir körindi. İendi türme de alys i̇emes. Şaihan-Täuir tasasynan kümbezi istikteu, biıktigi on bes-on alty metrdei mazar asqaqtaidy. Sibirlep atyp kele jatqan tañnyñ ala-köbeñinde mazar sūsty siiäqty. Ol äigili Töle bidiñ kümbezi i̇ekenin Rysqūlov biledi. Öziniñ arğy babasy i̇ekenin de biledi. Baiağy Täuke hannyñ tūsynda qazaqtyñ üş jüziniñ basyn qosyp, berekeli, bätualy i̇el boluyna aianbai qyzmet i̇etken asa iri qairatker i̇ekenin de biledi. Joñğar siiäqty jauğa qarsy tūrarğa qazaq, qyrğyz, özbek, qaraqalpaqty biriktirudi, bir i̇el i̇etudi Töle bi Rysqūlovtan i̇eki jüz jyl būryn armandağan, äreket qylğan.
Biraq qazaq, qyrğyz, özbek, qaraqalpaq tūrmaq, qazaqtyñ öziniñ üş jüziniñ basyn äreñ-äreñ qabystyryp, Täuke han ölgennen keiin odan da aiyrylyp qalyp, Ūly jüzdi ğana bilegen, Taşkentte on i̇eki jyl bilik qūryp, aqyrğy talqany toqsan üş jasynda tausylyp, osy Şaihan-Täuirge qoiylyp i̇edi ğoi.
Rysqūlov Töle bidiñ kümbezin sonou on besinşi jyly Taşkentke oqu izdep kelgende ädeii baryp körip i̇edi. Kümbezdiñ mañdaişasyndağy arabşa «Qarlyğaş bi» degendi oqyp tañğalğan. Söitse, Töle bidi mūndağy i̇el Qarlyğaş bi dep ataidy i̇eken. Demek, qarlyğaş qūstyñ qasieti bolğany da. Ört şalğan halqyna qarlyğaş siiäqty qanatymen su sebelep, şyryldap ötken bir sabaz.
Rysqūlov ta aşarşylyq alğan, ört şalğan halqyna qarlyğaşşa qanatymen su sebelep jürgenin, i̇endi mine, ädiletsizdik tasyrañdap, qiiänat qylyşy moinyna tönip, tūtqyn bolyp kele jatqanyn Töle bi babasy sezgen joq. Şoşaq bas biık kümbez tüksiıp qalyp bara jatty. Töle bi tirşiliginde öziniñ azamattyq paryzyn aqtap, halyq aldyndağy qaryzyn ösimimen ötep ketken adam. Keiingige keiingi ūrpaq jauap bersin. Töle bi büginginiñ tirligine aralaspaidy. Solai, Rysqūl balasy Tūrar, Töle bidiñ tuajaty. Öziñniñ qamyñdy öziñ oila? Ölgen Töle bi sağan qol sozbas.
«Rahat» parkindegi «Tūran» jazğy kinoteatrynyñ tūsyna taianğanda ağaş arasynan qarañ-qarañ adamdar jürgendei boldy da, aidauyldar myltyqtaryn kezenip, öte saq qimyl tanytty.
«Tūran» degen teatr baryn Kuşekin bilmei jür-au, – dedi Rysqūlov. – Bilse, teatrdyñ atyn özgerttirer i̇edi. Tūran degen i̇ertede ūly türik i̇eli i̇edi ğoi. İä, Tūran. Ötken sondai bir i̇el i̇er-te-de, i̇er-te-de... Qai-qaidağyny oilama, Rysqūlov. Köziñe qara, i̇eski qalanyñ köşesi qisyq-qisyq oily-şūñqyrly. Sürinip ketseñ, aidauyldar tabalar. Qai-qaidağy Tūrandy oilama, Tūrar. Aiağyñnyñ astyna qara. Jürip kele jatqan köşeñ qisyq bolsa da, jürisiñdi tüze, jüruiñ tüzu bolsyn. Qalğany tağdyrdyñ isi. Qalğany tağdyrdyñ i-s-i-i. Kobozev qūtyldy ma, tūtyldy ma? Qū-tyl-dy ma, tū-tyl-dy ma?
* * *
Öñi i̇ekeni de belgisiz, tüsi i̇ekeni de belgisiz. Anda-sanda bireu «Rysqūlov Tūrar», – dep aiqailağandai bolady. Dauys talyp i̇estiledi. Rysqūlov tüs i̇emes i̇ekenin tüsindi. Koikada kiımşeñ jatqan jerinen türegelip otyrdy. Älgi dauysty tosyp, qūlaq türdi.
«Almatynyñ türmesinen äldeqaida jaqsy, – dedi neğaibyl dauysty tosyp otyryp. – Almatynyñ türmesi tas i̇edi, mynau – temir. Jan-jağynyñ bäri temir tor. Zooparktegi arystannyñ tory siiäqty. Bilektei-bilektei juan temirden soğylğan tor. Äri dese, bir adamdyq temir tösegi, jūpyny bolsa da tösenişi bar.
Almatynyñ türmesinde janynda Rysqūl boluşy i̇edi, Aleksandr degen orys boluşy i̇edi. Mūnda olar joq. Rysqūl jalpy jer betinde joq. Aleksandr Bronnikovtyñ tağdyry belgisiz. Ökimet basynda otyryp, osy uaqytqa deiin sūrau saldyrmağanyna ökindi. uiattan lap i̇etip örtenip kete jazdady. Türmede otyryp Uialğan adamda iman bar.
Oiyn älgi neğaibyl dauys bölip ketti. Şiryğyp tyñdai qaldy:
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñdar!
Anyq i̇estidi. İeles i̇emes, şalyqtau i̇emes. Anyq adamnyñ dauysy.
«Meni tergeuge aparatyn şyğar. Qazir äketetin şyğar. Qazir äketetin şyğar».
İedäuir uaqyt ötti, – i̇eşkim kelgen joq...
Tağy da:
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñdar!
«Türmeniñ äkimi qazaq bolğany ma? Qazaqşa ğoi sözi».
İedäuir uaqyt ötti, i̇eşkim kelgen joq. «Älde şalyqtau ma? Şynnan demde-aq i̇esimnen adasa bastağanym ba?»
Ap-anyq:
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñdar!
«Joq, būl türmeniñ äkimi i̇emes. Äkim būlai jalynyşty ün şyğarmaidy. Myna dauysty men būryn qaidan i̇estidim?»
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñda-a-ar!
Soñğy sözin äuenniñ qaiyrmasyndai sozyñqyrap, mūñğa ainaldyryp, jylamsyratyp jiberdi. «Mine, jūmbaq. Uspenskiidiñ psihologiiälyq şabuyl üşin ädeii ūiymdastyryp qoiğan kontserti me? Onda ne maqsat? Al dauys tanys siiäqty».
Osyndai bir düdämal ötken ömiriñniñ jyqpyl-jyqpylyn, tükpir-tükpirin tintkileidi. Būryn ötkendi oilap, ärneni i̇eske ädeiilep tüsirip jatuğa uaqyt jete bermeidi. Rysqūlovtyñ jūmyssyz, jaibaraqat küni bolğan i̇emes. İendi mine, Kuşekin-Uspenskii oğan jağdai jasap, asyqpai oilanuğa mümkindik berip qoidy. Türme qol-aiaqqa türme, al oi oilanuğa mūnda nağyz i̇erkindik.
Sonda būl dauys kimdiki? Nege bozdai beredi? Botasyn joğaltqan ingenniñ ünindei bozdap şyğady. Rysqūlovty zaryğa şaqyrtqanynda ne syr bar? Kimniñ dausy? Rysqūlov jiyrma tört jasağan ğūmyrynyñ işinde talai-talai dauys i̇estigen şyğar. Qaisybirin i̇este saqtaisyñ. İeñ alğaş i̇estigeni, i̇esinde qalğany äkesiniñ dausy i̇edi. Äkesiniñ dausy qatqyldau bolatyn. Tisteniñkirep söileitin. Ömiri solai şyğar. Tistenbeske, qatu bolmasqa amaly qalmağany ğoi. Ahat atasynyñ dausy jūmsaq, maida qoñyr i̇edi. Dauys köterip söilegenin i̇estigen i̇emes. Tau-Şilmembet aulyndağy basqa adamdardyñ üni i̇esinde qalmağan siiäqty. Jüirik oi jağalap otyryp Merkege jetti. Qyrğyzbai atasy, jaryqtyq, jasqanşaq-ty, ūdaiy sybyrlañqyrap, bireu i̇estip qoimasyn degendei, ūrlanyp söileitin. Ol üidegi Saliha apasy kerisinşe sampyldap tūratyn. Salihanyñ siñlisi Taitaqai-Talbübi marqūm da añqyldap söileuşi i̇edi. Taitaqaidy Arkadii atyp tastady.
«Osy aiqailap jatqan Arkadii Prihodko i̇emes pe, biraq ol osy jerde tusa da, qazaqşa «belmes» qoi? Dausy barqyrañqyrağan sonyki siiäqty. Arkadii Prihodko Rysqūlovty izdep ne qylsyn? Aitpaqşy, Rysqūlov oğan küieu bala i̇emes pe? Äi-äi, Rysqūlov-ai! Seniñ de tep-tegis jerde sürinetiniñ bar-au. Ūiazdyñ qyzyna üilenip... Sūltanbek Hodjanovtyñ tabalağanyndai bar-au özi de. Biraq Sūltekeñder Tūrar men Nataşanyñ hikaiasyn qaidan bilsin? Qaida barmas, neler körmes i̇er jigit pen at basy?! Başqūrttağy Ğaisa duananyñ jyry ğoi.
Qaida lä ginä barmas,
Nilär kürmäs,
İr i̇egät vä at başy...
Rysqūlov on besinşi jyly Aq Samardyñ qalasyna bilim quyp barğanda, özi siiäqty oqu izdep kelgen başqūrt balasy Aqmar aitqan Ğaisa duana... O da sonou Ärusälimde Mariiä qyzdan äkesiz tuyp, özin «Qūdaidyñ ūly» jariiälap, din uağyzdağan Ğaisanyñ jalğasy siiäqty. Ğaisa paiğambar da osyndai temir türmede otyrğan. Türme degen jaryqtyq Ğaisa paiğambardan būryn jaralğan. Bibliiä boiynşa, Ğaisa aiqyş ağaşqa şegelenip öltirilgen. Qūran boiynşa türmeniñ tündik tesiginen şyğyp, aspanğa ūşyp ketken.
Rysqūlov özi otyrğan türmeniñ töbesine qarady. Tündik tesik joq i̇eken.
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñda-a-a-r!
Tağy sol dauys. Bozdauyq dauys. İeles i̇emes. Şalyqta-a-au i̇eme-i̇e-s. Būl tegin i̇eme-i̇e-s.
Ärusälimnen şyqqan Ğaisa paiğambar:
– Biriñdi biriñ süi, – deidi. Başqūrttan şyqqan Ğaisa duana:
– Qaida barmas, Neler körmes,
İer jigit pen at basy, – deidi.
«Biriñdi biriñ süi». Aqyldy uağyz. Adam balasy biriñdi biriñ qinama, azapqa salma, ösek aitpa, jalğan aryz jazba. Jaulyq qylma. Qastandyq oilama. Dūrys-aq. Biraq Arkadii Prihodkony qalai süiesiñ? Jauyzdy qalai jaqsy köresiñ? Keñes zañynyñ, konstitutsiiänyñ omyrtqasyn opyryp, ozbyrlyqqa baryp otyrğan Uspenskiidi qalai süiesiñ? Aş «kirgizdarğa», iağni qazaqtarğa auqat, aqşa berme, qyrylsa – qyryla bersin degen Kuşekindi qalai süiesiñ? O, Ğaisa paiğambar! Adamdar birin-biri süiü üşin jer betinde jauyzdyq, ädiletsizdik, köre almauşylyq, qyzğanyş, äldiniñ älsizge, ülkenniñ kişige zorlyğy, qiiänaty joiyluy kerek qoi. Nege aidaladağy ağylşyndar alystağy Ündistanda jaulap alyp, tiline deiin ūmyttyryp, öziniñ öktemdigin jürgizedi? Nege? Sonda ündi halqynan göri, ağylşyndar ardaqty ma, nemene? Ündiler şäii şapan kiıp jürgen bağzy zamanda, ağylşyndar öz aralynda äli añnyñ terisin jamylyp, jabaiy halde jürmep pe i̇edi? «Süi», – deidi Ğaisa paiğambar. Sonda ündiler ağylşyndardy süiüi kerek pe? Bizdi qorlağandaryñ üşin, zorlağandaryñ üşin, typ-tipyl tonağandaryñ üşin raqmet deui kerek pe?
Faisa paiğambardan göri, Ğaisa duananyñ sözi Rysqūlovtyñ köñiline qonyñqyraidy. Neler körmes, qaida barmas i̇er jigit pen at basy. Keşe ğana Rysqūlov TürkTsİK-tiñ prezidiumynda otyr i̇edi, bügin pende bolyp, türmede otyr. Jarty sağattan keiin ne kütip tūrğany belgisiz? Tribunal ne şeşip jatyr? Mūny sūraqqa qaşan şaqyrady?

– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñda-a-ar!
Ğajap türme! Aitary joq. Rysqūlov qaraptan-qarap otyryp, oidan şarşaiyn dedi. Mūndai azapqa salyp qoisa, Uspenskiiden aramdyq artylmas.
* * *
«İzvestiiä TürkTsİK-a» gazeti i̇erteñinde TsİK-tiñ būiryğyn jariiälady:
«Ortalyqtan kelgen Kobozev şyn mäninde tötenşe ökil bolmai şyqty. Ol Ortalyq ökiliniñ atyn jamylyp jürgen kontr-revoliutsioner. Öziniñ osy qylmysy aşylyp qalğanyn bilgen soñ, Kobozev qazir zañ aldynda jauap beruden qaşyp, jasyrynyp jür. Osy būiryq arqyly TsİK mynany habarlaidy: Kobozevtiñ qolyndağy mandaty men ökimettigi büginnen bastap dūrys i̇emes dep tanylsyn. TsİK törağasy Kuşekin».
– Mine, Rysqūlov, sizdiñ sybailasyñyz, aralaryñyzdan qyl ötpeitin dosyñyz kim bolyp şyqqanyn köriñiz, quanyñyz! – dep Uspenskii gazetti Rysqūlovtyñ aldyna jaiyp saldy.
Rysqūlovty sūraqqa alu üşin Uspenskii türmege özi kelgen. Tūtqyndy Taşkenttiñ işimen ary-beri alyp jüruden jasqanğan. Sūraqty tek türmede, Rysqūlovtyñ öz kamerasynda almaqqa kelgen beti. Gazettegi habar tūtqynğa qalai äser i̇eter i̇eken dep añdyp otyr. Rysqūlov älgi būiryqty şūqşiiä oqymastan jügirtip ötti de, gazettiñ basqa betterin audaryp, o jer bū jerine köz sala bastady. Soñğy bettiñ aiağyna nonporelmen terilgen habarlandyrudy dauystap oqyp şyqty: «Tofiliiä degen qyz bala joğalyp ketti. Jasy 12-de. Üstinde aq jağaly torköz sūr bluzasy, kök iubkasy bar. Şaşy qysqa qyrqylğan».
– İä, Rysqūlov, qyz balanyñ joğalyp ketkeni aianyşty. Al dosyñyz Kobozevtiñ joğalyp ketkenine ne aitasyz? Qaida boluy mümkin?
– Demek, siz basqaratyn i̇erekşe bölimniñ jūmysy osal, Uspenskii. – Rysqūlov gazettegi basqa bir materialdy oqi bastady.
– «Akramhan Sūltan Saidhanovtyñ atyna berilgen nan kartoçkasy joğalğan. Joğalğan kartoçka boiynşa nan berilmesin». Mine, būl da ülken qaiğy, Uspenskii. Bir otbasy aş qaldy. Qalada ūrlyq köp.

– Rysqūlov, spektakldi qoiyñyz. Meniñ sūrağyma jauap beriñiz. Kobozev qaida boluy mümkin?
– «Poltoratskii atyndağy auruhanada 1-şi polktiñ soldaty Barbulov qaitys boldy. Auruhana kassasynda marqūmnyñ 400 som aqşasy, nikeldengen sağaty qaldy. Aqşa men sağatty tuysqandary kelip aluyn sūraimyz». Būl da qaiğyly habar, Uspenskii. Tüsinesiz be, Barbulov degen azamattyñ ornyna tuysqandary 400 som aqşa men bir sağat alyp qaitady.
Uspenskii gazetti Rysqūlovtyñ qolynan jūlyp aldy. Rysqūlovtyñ qolynda jyrtyndy qalyp qoidy. Uspenskii sypaiylyqty jiystyryp, şabuylğa şyqqanyn sezdi.
– Uspenskii, beker qyzbalanasyz. Kobozevtiñ qaida i̇ekenin türmede otyrğan men qaidan bilemin? Onyñ menimen aqyldasuğa uaqyty bolğan joq qoi. Meniñ otyrysym mynau. Ne üşin otyrğanymdy da bilmeimin.
– A, siz äli bilmeisiz?
Būryşta kişkentai üstelde otyrğan közildirikti hatşy Rysqūlov pen Uspenskiidiñ auzynan şyqqan sözderdi qaqşyp alyp, qağazğa tüsirip otyr.
– Kobozev i̇ekeuiñiz äskerbasy Safonovty öz torlaryñyzğa tüsirip, äsker küşimen Taşkentte memlekettik töñkeris jasauğa äzirlendiñizder. Solai ğoi? Osipovtyñ büligin qaitalağylaryñyz keldi. Solai ğoi?
– Uspenskii, siz is tekseruşi bola almaisyz. Osyndai döreki sūraq bola ma i̇eken? Tribunal qaida? Üş adamnan qūramy bar tribunal qaida? Jauapty men sonda beremin. Sūraq qoiyp äure bolmañyz.
– İerekşe bölimniñ bastyğy sizdiñ taqiiäñyzğa tar kele me? Tribunal – myna men!
– Memleket – myna men! – degen baiağyda bir korol.
Rysqūlovtyñ aiyl jimauynda sebep bar. Ondai küşti abailamai Uspenskiidiñ özi äkep berdi. Gazettegi Kuşekinniñ būiryğy Rysqūlovty qatty quantqan. Kobozev qūtylyp ketipti. İendi ol qarap jatpaidy. İeger Uspenskii ozbyrlyqpen atyp tastamasa, Rysqūlov būl qapasta köp otyrmaidy. Aiyptauşy men aiyptynyñ arasynda äñgime önbeitin dauğa ainalğanda:
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñda-a-a-a-r! – dep yñyrsyğan ün şyqty.
– İestidiñiz be? – dedi Rysqūlov Uspenskiige. – Ärbir jarty sağatta äldekim meni ylği şaqyrttyrady. Mūnda ne syr bar dep oilaisyz?
– Şynnan bilmeisiz be? – dep Uspenskii tañğaldy.
– Şynnan, Uspenskii.
– Öz tuysyñyzdyñ, öz agentiñizdiñ dauysyn qalaişa tanymai qaldyñyz? Ol basmaşylar kösemi. İergeşpen, ağylşyn agenti Beilimen sizdi bailanystyryp tūratyn öz tuysyñyz... aty kim i̇edi?.. – dep Uspenskii hatşyğa būryldy.
– Omar.
– İä, Omar. Ondai kisi sizge tanys pa?
Rysqūlov mandaiyn sipalap otyrdy da qaldy. «O, sory aşylmağan Omar. Däu Omar!». Omardy ol körmegeli on bes jyldai bolypty. Talğardağy Tau-Şilmembet mekeni Besağaşta soñğy ret 1905 jyldyñ basynda körgen.
– Men onymen kezdespegeli on bes jyl bolypty. Ol kezde mülde bala i̇edim, – dedi Rysqūlov özimen-özi söileskendei.
– Mine, būl jalğan, – dedi Uspenskii.
– Onymen kezdesuge bola ma?
– O, oğan da uaqyt keledi. Onyñ siz turaly, basmaşylarmen bailanysyñyz turaly öte qūndy mağlūmattary bar. Būltartpaityn faktiler. Odan da göri uaqytty ozdyrmai, bastapqy sūraqqa jauap beriñiz.
– Uspenskii, biz bala-şağa i̇emes, dap-dardai kisilermiz ğoi. İekeumizdiñ osy otyrysymyz şalağailardyñ isi siiäqty. Añğarasyz ba? Tekseru-tekseru siiäqty, sot-sot siiäqty boluy kerek. Al siz baiağy eserligiñizge salyp, zañdy belinen basyp jüre bergiñiz keledi. Bolmaidy ğoi ol.
– Bolğannyñ äkesin körsetermin äli. Meni eser dep mūqata berme. Bolşevikterdiñ satqyndyğynan eserlerdiñ aiyby zor i̇emes. Brestiñ masqara şartynan habaryñyz bar ma özi? Mine, satqyndyq dep osyny aitady. Al bäleni bastap otyrğan bolşevikter. Eser, iağni sotsial-revoliutsionerler mūndai qorlyqty şartqa qol qoimaidy.
– Brest şarty – Leninniñ danalyğy. İeşqandai satqyndyq joq.
– Keşirip qūiasyz, Rysqūlov. Sol Leninniñ özi satqyndardyñ däu bastyğy.
Rysqūlovtyñ basyna qan şapşydy. Közi şoq janyp, örtenip bara jatqandai i̇edi. Ädepten şyqqanyn baiqamai da qaldy:
– Uspenskii, sen – svoloç!
Közildirikti hatşy myna sözderdi qağazğa tüsirer-tüsirmesin bilmei, säl añtarylyp, basyn köterdi. Sondağy körgeni: Uspenskii i̇eñgezerdei bolyp ornynan tūrdy. Koburadağy naganğa qol saldy. İesikke qarai bir adym keiin şegindi. Koikanyñ jieginde otyrğan Rysqūlov ta türegeldi. Bir adym alğa jyljydy. Uspenskii nagannyñ qūlağyn japyrdy. Sūq sausağyn şürippege tiredi. İendigi mäsele sūq sausaqta qaldy. Uspenskii sūsty i̇edi. Obaly ne kerek, aibyndy adam. Aiyr bitken iegi auzyna qarai imiıp, alğan betinen qaitpaityn dülei minez tanytady.
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñda-a-a-a-r!
Däu Omardyñ dauysy küñirene şyqty.
Uspenskii selt i̇etip qūlaq türdi.
– Äne, seniñ janazañdy şyğaryp jatyr, – dep nagandy qolymen Däu Omardyñ dauysy şyqqan jaqty nūsqady.
* * *
Jarğaq qūlaq sary bala Kobozevtiñ köz aldynan ketpei qoidy. «Sol taqyrbas sary bolmağanda men de Rysqūlovtyñ kebin kietin i̇edim, – dep özine-özi toba aitty. – Mäskeudiñ mandatymen kelgen meni būlar qaşqyn halge tüsirdi. Basqalar ne bolmaq? «Tüieni jel şaiqasa, i̇eşkini kökten izde» dep i̇edi-au Rysqūlov. Rysqūlov, ärine, i̇eşki tūqymdas i̇emes... Bäse-i̇e-i̇e, Kuşekinniñ keşegi bir sözi jaman i̇edi. «VTsİK-tiñ qandai qūqysy bar bolsa, TürkTsİK-tiñ de sondai qūqysy bar», – dedi-au. Sonda VTsİK-ke bağynbaimyn degeni ğoi. Būlar sūmdyq şyğar... Rysqūlov jazym bolmasa i̇edi. Būlardan bärin kütuge bolady. Atyp tastaidy da, anau i̇edi, mynau i̇edi dep aqtalyp şyğa keledi. Nysanbaev üiinde bolsa igi i̇edi-au...».
Işki ister komissary Gruşevaia köşesinde tūratyn. Kobozev pen Rysqūlovtyñ mekeni bolğan Sadovaiadan üş keşe tömen. Ortalyq sanalsa da būl jaqtyñ köşelerinde jaryq joq. Kobozev revolverin qysyp ūstap, tas köşeni tasyrlatpauğa tyrysyp, aryq jağalap, asyqsa da abailap keledi. Tün işinde, ai jaryqta köleñkesinen seskenip qalğanyna bir mezgil qorlandy da. Qaltasynda qūdiretti mandat bola tūra, Taşkenttiñ köşesinde qaşqyn halde kele jatqany qorlyq i̇edi.
Ätteñ, Mäskeu men Türkistan arasyn ataña nälet ataman Dutov bölip tastap, joldy bailamağanda, Kuşekin-Uspenskiiler aldaqaşan aiaqtary aspannan keler i̇edi, ne şara? Mäskeumen radio arqyly şifrly bailanys jasauğa Kuşekin tyiym salyp tastady. Kobozev i̇endi Mäskeudiñ Kuşekin qolynda qalğan tūtqyn ökili. Tötenşe ökil!
Kobozev yzalana jerge bir tükirdi. Dybysy da şyğyp ketti. Äldekim i̇estip qaldy ma dep, jan-jağyna qarady.
Kobozev, abyroi bolğanda, būryn bir-aq ret körgen üidi adaspai tapty. Būl da küigen qyzyl kirpişten soqqan jaidaq üi bolatyn. Syrty symtemirmen torlanğan terezeni äueli sausaqtarymen tyqyldatty. Ar jağynan aq perde tūtylğan tereze tūsy tyrs i̇etpedi. Kobozev, körşiler i̇estip qala ma dep seskense de, tereze şynysyn i̇endi revolver dümimen tarsyldatty. Sälden soñ aq perde säl syryldy, biraq ar jağynan adam sülbesi körinbedi. Tek:
– Kim? Kto? – degen aşuly ün i̇estildi.
«Tegin komissar i̇emes, tasada tūryp söilesedi. Ärine, Qūdai saqtanğandy saqtaidy», – dep küldi Kobozev.
– Düisenbai, men Kobozevpin.
– Kobozev? Ne deidi? Qai Kobozev?
– Kobozev, Petr Alekseeviç. Tötenşe komissar.
– Apyr-ai, şynnan Petr Alekseeviç! Ğajap!
Nysanbaev terezeniñ jaqtauyn aşty.
Jartykeş ai batyp bara jatty. Tañ aldynda tün qarañğysy boi jasap qoiulana tüsti. Teriskei, Keles jaqtan lekildep samal soğyp, Taşkenttiñ tal-darağy sarğaiğan japyrağyn jamyratyp, san qyrly qalany äldi-äldi besik jyryna bölegendei bolady. Ne körmegen Taşkent?! Jaryqtyq. Qūlaniek bozalañda Qarlyğaş-Töle bidiñ şoşaiady. Öziniñ tağdyrlas, zamandas, aqyldas, jürektes bauyry Qaz dauysty Qazybek bidi Orta jüz Türkistan qalasyndağy Qoja Ahmet äzireti kümbeziniñ astyna aparyp qoiğanda, Ūly jüzdiñ igileri Töle bidi äzireti Sūltannyñ janyna nege aparyp qoimağan? Ony myna kele jatqan Kobozev te, komissar Nysanbaev ta bilmeidi. Onyñ syryn Rysqūlov biledi. Kindik qala Taşkenttiñ tağdyryn sol biledi.
* * *
– Rysqūlov, oqqağaryñ bar seniñ, jaña men şyn atyp jibere jazdadym. Ana körşi kamerada jatqan basmaşy tuysqanyñ aiqailamağanda, atylyp-aq ketip i̇ediñ. Bäribir, i̇endi oq darymaidy i̇eken dep oilama. Revolver oqtauly. Oq ūiau. Kontrağa degende būl dülei otalmai qalmaidy. Käne, odan da Kobozevtiñ qaida i̇ekenin ait.
Kökşil diagonaldan tiktirgen frençtiñ alqym tüimesin ağytyp, barlyqqan juan moinyn oramalmen sürtip bolyp, revolverdi qaitadan qolyna aldy. Şynjau hatşy Rysqūlovtyñ auzyna qarap, innen tyşqan añdyğan aş mysyqtai miz baqpai, ünsiz otyr. Rysqūlov ä dese, qaqşyp alyp, qağazğa tüsiredi.
– Rysqūlov, tağy qaitalamaimyn: Kobozev qaida?
– Kobozev menimen bir tūrmaidy ğoi, üiinde bolar.
– Üiinde joq. Bizdiñ jigitter barğanda qaşyp ülgeripti. Tipti küldeuişte qalğan temekisiniñ ūştyğy da sönbepti.
– Ou, sen qyzyqsyñ, Uspenskii. Kobozev temeki tartyp üiinde otyrğanda, meni aidauyldar türmege alyp kele jatpady ma? Sonda men onyñ qaida qaşyp ketkenin qaidan bilemin? Oilaşy öziñ.
Uspenskii oilanyp qaldy.
– Al sen aidauda kele jatqanda, onyñ öz üiinde otyrğanyn qaidan bilesiñ? Mümkin jigitter onyñ üiine seniñ üiiñnen būryn barğan şyğar.
– Sonda qalai? Kobozevke aidauyldar būryn barady. Ol kezde men qannen-qapersiz ūiyqtap jatamyn. Kobozevke men qai uaqytta jolyğyp, söilesip ülgiremin? Logika qaida?
– Ūstatpaisyñ. Būlandaisyñ. – Uspenskii jöni tüzu söz tappai, äri tek tūrmai revolverdiñ aranyn özine qaratyp, üñgirine üñildi.
– Seniñ şyndyğyñ mynanyñ işinde jatyr, äne. Aitqyzamyn bäribir.
Rysqūlov qūsa boldy. Tağdyr būğan tym bolmasa aqyldy jau da jolyqtyrmady.
Uspenskiidiñ topastyğynan tüñildi. Äldeqalai tağdyrdyñ tälkegimen şynnan-aq halyqtyñ küni osy Uspenskiilerge qarap qalsa, ne bolmaqşy dep şoşydy. Almatynyñ türmesinde äkesi Rysqūl tergeuden qaityp kelgen saiyn:
– Äi, özderi bäle-ai, atasyna nälet! Aldap otyryp, bar syryñdy aitqyzady, – dep jauynyñ özine tänti bolyp oraluşy i̇edi. – Äsirese Ostaşkin deitin däui syrbaz-aq, – dep gubernatordyñ orynbasaryn maqtap otyratyn.
«Kökem marqūm otyrsa, patşanyñ türmesinde otyrdy. Al Türkistanda, özim ornatysqan Keñes ökimetiniñ türmesinde özim otyrğanym qai dalbasa?».
Osyny oilağanda Rysqūlovtyñ özegi örtenedi. «Şyndyq üşin alysqannyñ bärin atyp tastai berse, ne bereke? TürkTsİK-tiñ mäjilisinde jeñilgender öşin oqpen ala berse, ne bolmaq? Osynyñ özi, ärine, topastyqtan. Lenindik printsipten äli de auyldyñ alystyğynan, Uspenskii, Kuşekinderdiñ äreketi – marksizmnen maqūrym adamdardyñ äreketi. Söite tūra, būlar jergilikti mūsylman halyqtarynan şyqqan kommunister marksizmdi sezbeidi dep dauryğady-au. Osyndai doğaldardyñ obaldy ozbyrlyğynan şyndyqqa qol ūşy ilinbei, ömirimdi patşa türmesinen bastap, keñes türmesimen aiaqtasam, tağdyryñ netken aianyşty, bişara Rysqūlov! Onda, sonou Merkedegi Qyrğyzbai atamnyñ būzauyn, qozy-lağyn bağyp, Qyrğyzbaev bolyp, qaryn toisa, uaiym joq, nege jüre bermegenmin, atasyna nälet?! Keñes ökimeti! Keñes ökimeti! – dep keudemdi oqqa tosyp, osynşama üzdigetin ne bar i̇edi?! Ärine, Kuşekin men Uspenskii äli tüp-tügel Keñes ökimeti i̇emes. Mäsele, sol şyn Keñes ökimetiniñ äli Türkistanda ornyğyp bolmai jatqanynda. Solai, Rysqūlov».
Uspenskiidi qaitadan tülen türte bastady. Myna Rysqūlovty ne sözden jeñe almağanyna, ne atyp tastai almağanyna, tym bolmasa jūdyryq jūmsai almağanyna iştei yza buyp, tūtqynğa zähärlana tağy bir qarady. Aiylyn jiiär Rysqūlov joq: sol baiağy salmaqty, sabyrly qalpy. Köziñe közi taisalmai, taiqaqsymai tik qaraidy. Köziñdi amal joq, öziñ būryp äketesiñ. Rysqūlovtyñ osy közqarasy Uspenskiidi ylği da kijindiretin. Şarasyz, taiqyp şyğatyn. Būl joly ol küşti. Rysqūlov pende. İendi köz taiqityn ne jöni bar?!
Uspenskii közinen totiiäiyn tozañyn şaşyp, ädeii şaqşiyp qarady. Rysqūlovtyñ aialy qoñyr közi Uspenskiidi öziniñ tūñğiyğyna tartyp bara jatqandai boldy. Uspenskii şydai almai:
– Uh, közildirikti jylan! – dedi.
Rysqūlov balaşa mäz bolyp külip jiberdi. Ol öte sirek küler i̇edi. Şyn külgende – külkisi säbidiñ külkisindei bolatyn.
– Uspenskii! Sen Dobroliubov degen demokrat synşyny biluiñ bar ma? Öte ädil, turaşyl, batyl synşy bolğan.
– İe, bilsek-bilermiz. Onyñ būl jerge qandai qatysy bar?
– Uspenskii! Sol Dobroliubovty jaulary syrtynan közildirikti jylan dep myñqyldasady i̇eken.
– Al men syrtyñnan i̇emes, köziñşe aitamyn. Köp sandyraqty qoi, Kobozev qaida?
«Öresi tar-au, sorlynyñ. Totydai bir sūraqty qaitalai bergenşe, säl de bolsa, özgertiñkirese qaitedi?»
– Kobozev qaida? – Uspenskii aiqaiğa basty.
İesik saqyr-sūqyr i̇ete qaldy.
– Mine Kobozev! – dep tötenşe komissardyñ özi birinşi bolyp kirip keldi.
Soñynan komissarlar: Nysanbaev, Tūrsynhodjaev, Hodjanov, Aspandiiärov, Hūsaiynov, Safonov körindi. Äsirese Safonovty körgende Uspenskii sazaryp sala berdi. Safonov äsker komissary bolatyn. Al äsker bar jerde – küş te bar. Öziñnen zor şyqsa, i̇eki köziñ sonda şyğady. Uspenskiidiñ şaqşiğan közderi bozara bastady.
– Qaruyñyzdy tapsyryñyz! – dedi komissar Nysanbaev.
– Qūqyñ joq! – dedi Uspenskii tünerip. – Men TurkTsİK Prezidiumynyñ müşesimin.
– Al Rysqūlov kim? Ony qandai negizde qamauğa aldyñyz? TurkTsİK – mine! – Ol komissarlardy nūsqady. TurkTsİK şeşimi solai. Rysqūlov joldas, kameradan şyğyñyz. Joq, Uspenskii, i̇endi būl kamerada siz otyra tūrasyz. Qalğanyn sot şeşedi. Solai!
Kameranyñ i̇esigi saqyr-sūqyr qaita jabyldy.
– Tūra tūryñyzdar, – dedi Rysqūlov. – Osynda bir adam otyr. Ūdaiy dauystap meni şaqyrady. Ne qūpiiäsy bar, sony bilgim keledi. Mümkin bolsa, soğan soğa keteiik.
Üş qaqpadan keiingi temir i̇esik aşylğanda, ar jaqtan jağdaisyz, qoimaljyñ qolañsa iıs müñk i̇ete qaldy. Komissarlar i̇eriksiz oramaldaryn alyp, mūryndaryn basty. Qaraköbeñ küñgirt tūraq, kameradan göri, aiudyñ üñgirine köbirek ūqsaidy. Şynynda da tor jaqta aiu keiiptes bir däu neme, ary-beri teñselip otyr i̇eken. Şökelep alyp, i̇eki qolymen büiirin taianyp, jan-jağyna alma-kezek teñsele beredi, teñsele beredi.
Älgi adamnyñ aspandata qarağany ärkimge-aq qorqynyşty körindi. Būrynğydai bireu i̇emes, i̇ekeu i̇emes, bir top adam i̇engenin közden göri, tyqyrdan sezgen tūtqyn bir sät teñselgenin qūia qalyp, tük basqan auzyn añqaita aşyp, aspandata qarap:
– Rysqūlov Tūrardy şaqyryñdar! – dep barq-barq i̇ete qaldy.
– Men keldim, Omar ağa, men Tūrarmyn.
Qorbiğan tūtqyn dauys şyqqan jaqqa oqys būryldy. Biraq adasqaq közderi alaiyp, Rysqūlovty däl taba almai, aspandai berdi.
– Aldama men şermendeni. Rysqūlov Tūrar kerek mağan! Aldap qol qoidyrmaqsyñdar ğoi tağy da.
– Men Tūrarmyn, Omar ağa. Men Rysqūldyñ balasymyn. Men sizdi tanydym. Sonou Talğardağy Besağaştan bilemin. Ras, Besağaştan keiin körgen i̇emes i̇edim. Özgerip ketipsiz.
Tūtqyn senerin-senbesin bilmei añqaiyp, tūraqsyz közi alaq-jūlaq adasa berdi.
– Būl Rysqūldyñ balasymyn degender – periden jaratylğan siiäqty. Şatqalda da bir jügermek Rysqūldyñ balasy men dep şatastyrğan. Äbden anyğyna jetpei, senu qiyn senderge.
– Onda qaitip sendireiin? Onda myna meniñ qasymdağy ülken kisiler aitsyn. Men şynymen Tūrarmyn.
– Ras, ras, aqsaqal, – dep Nysanbaev qostady.
– O, Tūrar osy ğoi, – dep qaldy Hodjaev ta.
– Meni körmegeli köp boldy, tanymai otyrsyz ğoi,– dedi Tūrar şaldyñ közinen sekem alyp.
– Köz bolsa tanyr ma i̇edim, közdi qūrtty ğoi.
– Qūrtqany nesi? Qalai qūrtty?
– Qalai qūrtuşy i̇edi! Sen şynnan Tūrar bolsañ tūraiyn ornymnan. Oibai! – Şökelep otyrğan adam qolymen jer taianyp, ūmtyla berip, qaita şögip qaldy. Rysqūlov qoltyğynan demedi. Qolañsa iıs qolqasyn atyp bara jatsa da şydady. Tūtqyn töbedei töñkerilip, äreñ türegeldi. Tältirektep, Tūrardy bauyryna baspaq boldy. Buyn-buynynan äl ketken bolar, qūlap qala jazdap, salmağyn Rysqūlovtyñ iyğyna sala bergende, mūndai zilmauyrdan Rysqūlov ta şaiqalaqtap, arqasyn dymqyl dualğa tirep baryp, äreñ jyğylmai qaldy.
– Myna üñgirde tynys alar dem joq, syrtqa alyp şyğaiyq, – dedi Kobozev i̇esiktiñ syrtynan. İeki-üş adam süiemeldep jatyp, Däu Omardy ūzyn dälizge alyp şyqty.
* * *
Qaraköleñkede asa bilinbegen i̇eken, Däu Omardyñ saqal-şaşy appaq qudai bolypty. Pil süiek neme, i̇et taiğan soñ sylynyp, arsa-arsa qañqasy qalypty.
– Meni Qūdai alar deimisiñ? Nemenege şyr-pyr bolasyñ, Rysqūl balasy. Onan da meniñ Jorabai degen balam, seniñ älgi jügermek iniñ jau qolynda qalyp i̇edi. Olardan derek bar ma? Sony aitşy.
– Jorabai aman-i̇esen, auylda, Tülkibasta. Al meniñ inim şeiit boldy.
Däu Omar «qalai?» – dep sūramady. İejiktep sūrauğa qaljyrap otyr. Tek bolar-bolmas i̇ernin jybyrlatyp, alaqanymen betin sipady.
– İe, Jorabai auylda de. Jarade-i̇e-i̇e. Bolymsyz tuğan myryq neme, meni bir izdep kelmedi. Ölgenim ne, tirim ne – oğan bäribir bolğan ğoi. Ağaiyn, ainalaiyn, aitqanğa bar, degenge joq, Däu Omarğa ne boldy dep bireui izdemedi. Aruağyñnan sadağa keteiin, Rysqūldyñ jağdaiyn men beibaq i̇endi tüsindim. Almatynyñ türmesinde pende bolyp jatqanynda, artynan bir barmappyn ğoi. Bäleni basyña tüskende bilesiñ. Basyma tüsti, qaiteiin? Tüsindim, tüsindim. Keş meni Rysqūl! Ua, aruaq! Bar bolsañ, keş men beibaqty!
– Köziñe ne boldy, ağa, sony aitşy?
Däu Omar tañyrqağandai keñ kabinetti alaq-jūlaq ainala qarap şyğyp, basyn şaiqady.
– Körmesem de, baiqaimyn. Töreler otyratyn üi i̇eken. Tynysym aşylyp, arqa-basym keñigeninen sezip otyrmyn. Köz deisiñ be, Tūrar? Közdi qūrtty. «Rysqūlov seni basmaşylarğa qosqany ras pa? İergeş pen ağylşyndarğa ūştasyp, Rysqūlovtan aqşa aparyp bergeniñ ras pa?..». Qoişy, osy siiäqty sandyraqty töpei berdi, töpei berdi. Qanşa jaman bolaiyn, jalğan aituğa jaratylmağan sorly basym:
– Ne ottap tūrsyñdar? Rysqūlovty körgen i̇emespin. Odan i̇eşqandai tapsyrma alğan i̇emespin. Basmaşyğa barsam, äzäzil ailandyryp, tülen türtip, özim bardym. Būğan Rysqūlovtyñ ineniñ jasuyndai da qatysy joq, – dep könbedim. Sodan i̇eñgezerdei bireui, Uspenskii degeni ğoi deimin, toqpaqtai qara myltyqpen qaraqūsymnan perip kep jibergenin bilemin, basqasyn bilmeimin. İesim kirip, közimdi aşsam, i̇eşteñe körinbeidi. Qap-qarañğy. İe, būrynğydan da tastai körge qamağan i̇eken ğoi dep özimdi özim jūbatyp otyrğanymda qarauyl keldi. Atalasyn äkeldi. Körmeimin. – Mä! – dedi. Körmeimin. Qūr dalbasalap qolymdy soza beremin. Ydysyn ūstai almai, atalasy tögilip qaldy. Sodan baryp, şyn soqyr i̇ekenimdi sezip, aqyryp jibersem kerek, qarauyl qaşa jöneldi. İesikti tars japty. Jağdai solai, sodan beri körmeimin.
– Petr Alekseeviç, qalai oilaisyz, būl jazylatyn jara ma? – dep būryldy Rysqūlov bağanadan beri äñgimeni ünsiz tyñdap otyrğan Kobozevke.
– Därigerlerge qaratu kerek. Qiyny – qiyn. Qaraqūstan ūrsa midağy köz tamyry ketken şyğar. Ai, aiuan-ai, qazir ğoi osy ittiginiñ bärin öziniñ aldyna keltirse qaiter i̇edi, eser it?
– Ne deidi? – dedi közin Rysqūlovtyñ basynan asyra qarağan Däu Omar Kobozevtiñ orysşasyna tüsinbei.
– Doktorğa qaratamyz deidi, ağa. Sätin salsa, jazylyp ketesiz. Taşkentte jaqsy därigerler bar.
– İeki düniede jamandyq körme, bauyrym. Bäse, Ahat baiğūs seni adal deuşi i̇edi, ras i̇eken ğoi. Bizdiñ i̇el azyp-tozdy. Tozğan i̇eldiñ topyrağyn Orazbaq bolys bolyp suyrğanda, būl qalai, Rysqūl ūly Tūrar Orazbaqty bolys sailatqany nesi? – dep seni jek körgenim ras i̇edi. Tūrardyñ töreliginen ne paida, tuysqanğa qaiyry joq dep i̇edim. Öitsem, sen tuysqannyñ ğana Tūrary i̇emes, telegei Türkistannyñ Tūrary i̇ekensiñ ğoi. Seni tuğan anañnan, aruağyñnan ainalaiyn, Qalipa jeñeşemnen, seni syzğan äkeñnen, aruağynan ainalaiyn, Rysqūl bauyrymnan ainaldym. Seni solardyñ aruağy qoldai jürsin, Tūrar. Tuğan jeriñniñ topyrağy, tuğan aspanyñnyñ ai-jūldyzy, qazaqtyñ qara besigi Qarataudyñ kiesi jebesin seni. Päleden, jaladan, qyrsyqtan, qiiänattan aman bol! Päleqor, jalaqordyñ jazasyn bersin, Qūdai. Märtebeñ biıktep, Türkistannyñ jūldyzy bol! Men siiäqty adasqan şermendege jol tüzer temirqazyq jūldyz bol, bauyrym. Seni bir jolyqtyrsam dep armandap i̇edim. Jettim armanyma...
XI
Tarbiğan alma ağaşynyñ tübindegi köne skameikada gazet oqyp otyrğan ajarly aq kelinşek kenet:
– Mama, mama! Mynany qara, küieu balañyz prezident bolypty! – dep dauystap jiberdi. Anadai jerde pomidordyñ qyzarğanyn terip alyp, şelekke jinap jürgen i̇etjeñdi qartañ äiel añyra qarap säl tūrdy da: «Nesi bar, qyzym, Tūrar prezident bolsa, äbden oryndy, qūtty bolsyn! – Basyna kün ötpesin dep säldeşe orağan oramalyn qolymen oñdap qoidy. – Sen arazdasyp jürgende qandai jañalyqtar bolyp jatyr, kördiñ be?! Jūrt ne dese, o desin, şaş al dese, bas almaityn, bärin baiyppen isteitin aqyldy adam. Bizdiñ kesirimiz tiıp, onyñ jolyna kese-köldeneñ tūryp, kesapat boldyq pa dep qorquşy i̇edim, Qūdaiğa şükir, oñdy bolğan i̇eken. Prezident sailasa, sengeni ğoi. Bizdiñ ziiänymyz timegeni ğoi. Meniñ nan-tūzym atqyr Kleventsov baiağyda qolymnan talai-talai däm tatyp, şyrağdannan şyğa almağan jyndy köbelektei, bizdiñ üige qaita-qaita kelgiştep, äkeñniñ aiağyna jyğylyp, tabaldyryğymyzdy tozdyruşy i̇edi. Äkeñ arqyly osy Sairamnyñ boiynan qanşa jer almady ol! Odan äri onyñ ürim-būtağy, tuysqandary Tülkibastan da şūraily jerlerdi qazaqtardan tartyp aldy. Qūdai biledi dep aitaiyn, Rysqūl qūdanyñ jerin de osylar iemdengen. Söitken sümelek Kleventsov basymyzğa is tüskende dereu tonyn ainaldyryp kiıp, keñesşil bola qalyp, Tūrardy mūqatu üşin arağa bizdi aralastyryp, masqarasy şyqty ğoi. Sonyñ jalasynyñ kesiri tiıp, i̇esil i̇er jazyqsyz jaza tartar ma i̇eken dep qorqyp jüruşi i̇edim, aqyry TürkTsİK-tiñ bastyğy boldy de. – Qartañ äiel söilep jürip, şärkeiin süiretip, jüiektiñ basyna şyqty da, qyzynyñ qasyna jaqyndady.
– İendi Kleventsovtardyñ tamağyna tas kepteletin şyğar. Sol i̇eşkibastyñ özin jazalasa i̇edi. Bizdiñ de tynyştyğymyzdy i̇endi i̇eşkim ala qoimas, Nataşenka. Mūndai oqiğany i̇eleusiz qaldyrmas bolar. Potrebte i̇eskiden qalğan bir şarap bar i̇edi, sony alyp keleiin.
Kleventsov küni keşe TürkTsİK-te Rysqūlovpen aitysta, onyñ i̇enesin tilge tiek i̇etip, «generalşa» dep atağan äiel qoly-basyn juyp, pogrebke qarai bettedi. İelizaveta Petrovna – keşegi Çerniäev ūiazynyñ äieli, qazirgi Türkistan prezidenti Rysqūlovtyñ qaiyn i̇enesi osy kisi bolatyn. Natalia qazir osy şeşesiniñ qolynda tūryp jatqan. Natalia būrynğydai i̇emes, denesi tolysqan, jüris-tūrysy auyrlağan, qyz künindegi denesine i̇eki köilek şyğatyn keñ sarafan kigen. Biraq aqsary jüzi i̇erekşe nūrlanyp, jasyl-kök közderinen säule şaşyrap, bolaşaq ananyñ nobaiyn tanytyp, didary airyqşa arailana tüsken i̇eken. «Turkestanskie izvestiiä» gazetinen ol tağy da tötenşe komissar Kobozevtiñ Mäskeuge oralğanyn, al Mäskeuden Taşkentke Eliava bastağan Türkkomissiiä kele jatqanyn oqydy. TürkTsİK-tiñ būrynğy törağasy Kuşekinniñ Türkistannan ketkeni, eser Uspenskiidiñ tūtqyndalğany turaly habarlardy oqyp otyryp, öziniñ Uspenskiidiñ qabyldauynda bolğanyn, Arkadii Prihodkoğa keşirim sūrap, aryz aitqanyn i̇eske aldy. Sonda Uspenskii üstiñgi i̇ernimen kök tirep, astyñğy i̇ernimen jer tirep tūrğandai asa kesirli keiipte i̇edi. Dünie onyñ basynan ainalmaityndai köringen. Söitse, bäri beker i̇eken, Uspenskiidiñ özi de pende bolyp, türmege tüsipti. Nataşa aryz aituyn aitsa da, is oñalar, Arkadiige keşirim bolar dep kütpegen. Öitkeni Uspenskii tym kesirli i̇edi. Biraq Rysqūlovtyñ äieli i̇ekenin bilgende birtürli qutyñdap, alaqandaryn uqalap:
– Jaraidy, madam, öte auyr qylmys. İeşqandai uäde bere almaimyn, – dep şyğaryp salğan.
Sondağy «madam» degeni Nataşanyñ qūlağynda qalyp qoiypty. «Joldas», «azamat» degen resmi attarğa berik bolşevikterdiñ arasynan «madam» degen sözdi qoldanatyn adamnyñ tabylğanyna tañğalğan. Älde kekesinmen aitty ma dep te küdiktengen. Keiin gazetten Arkadii Prihodkonyñ türmeden qaşqany turaly habar oqydy da, «madam» degen sözdiñ syryn tek tüisikpen ğana sezgendei boldy. Sol Uspenskiidiñ öziniñ bir şikiligi bar i̇emes pe dep te küdiktendi. Ondai jağdaida Rysqūlovqa bir taiaq tierin de añdağandai i̇edi. Sonymen, Taşkentten boi tasalai tūrğandy jön körip, Mankent tübindegi şeşesiniñ qolyna kelip jatqan. Nede bolsa, Arkadii ajal tūzağynan qūtylğan i̇eken, i̇endi jer betinde tiri jürse bolğany dep qoiğan.
İelizaveta Petrovna podnosqa şarap pen i̇eki bokal salyp äkeldi. Jinalyp qalğan bir deste «Turkestanskie izvestiiä» gazetiniñ bireuin alyp, podnostyñ astyna tösedi. Būrynğy ūiaz bolyp tūrğan kezdegi mol däuletten tirnektep saqtap qalğan jūrnaq – hrustal bokaldarğa qūiylğan şarap, küngeidiñ şuağyna şağylysyp, lağyl tastai qūlpyryp ketti.
– Öz qolymmen ösirgen jüzimniñ şyryny i̇edi, bir quanyşty sätte aşarmyn dep jüruşi i̇edim. Kel, Nataşenka, Tūrar üşin, seniñ aman-i̇esen bosanuyñ üşin, Tūrar i̇ekeuiñniñ ūrpağyñ üşin! İekeuiñniñ qaitadan tez tatulasyp ketuiñ üşin! – dep İelizaveta Petrovna şarapty közin jūmyp işip saldy da, şafran sary almany qarş degizip tistedi. Nataşa da şarabyn alyp qoiyp, şeşesi siiäqty o da alma tistemek bolyp, dastarqan i̇esebinde jaiuly gazetke qol soza berip, közi:
«Atylu jazasyna būiyryldy» degen jazuğa tüsip ketti. Bos bokaldy qolyna ūstağan küii älgi maida ärippen terilgen habardy oqi bastady.
«Būdan būryn habarlağanymyzdai, Osipov oiranynyñ basty belsendileriniñ biri polkovnik Arkadii Prihodko belgisiz jağdaida türmeden qaşqan bolatyn. Juyrda Namangan tübinde İergeş bandylaryn talqandağan jauynger Qyzyl Tu ordendi komandir Abdolla Jarmūhambetov A. Prihodkony tūtqynğa alyp, äskeri tribunalğa tapsyrdy. Tribunal A. Prihodkony atu jazasyna kesilsin dep ükim şyğardy. Būl ükimdi TürkTsİK törağasy T. Rysqūlov bekitti. Ükim jazasy oryndaldy».
Qyzynyñ nege şūqşiiä qalğanyna asa män bermei otyrğan şeşesi bir kezde Nataşağa közi tüsip ketip, şoşyp qaldy: qyzynyñ közi şarasynan şyğyp, talyqsyp barady i̇eken.
– Nataşa, ne boldy? – degenşe bolmai:
– Mama! – dep şyñğyryp jiberdi. Qolyndağy hrustal kümis podnosqa tüsip ketip, kül-talqany şyqty.
«Tolğağy kelip qaldy ma? – degen oi sap i̇etip, şeşesi qyzyn qūşaqtai aldy. Äli ai-küni jete qoimap i̇edi ğoi», – dep tağy şübälandy.
– Mama, Arkadiidi öltirdi! Öltirdi! Qara ana gazetke! – dedi qyzy i̇endi közinen jas parlap. – Küieu balañ Rysqūlov...
İelizaveta Petrovna tez-tez şoqyna salyp, i̇eski sary ala halatynyñ janqaltalaryn qaqqylap, közildirik izdep, qaltyrağan qoly qaltağa birden sūğylmai, taiğanaqtai berdi. Aqyry qara habardy da oqyp şyqty. Qyzynyñ basyn keudesine qysyp, sazaryp otyryp qaldy. Ol Arkadiidiñ öliminen göri, qyzynyñ jağdaiynan şoşynğan syñaiy bar. İeki bişara maiyp bolar ma i̇eken? – dep seskenip, Nataşany jūbatyp, tynyştandyruğa tyrysty.
– Nataşenka, qūia ğoi, janym, jaryğym meniñ! Tynyştal kişkene. Sağan qatty küizeluge bolmaidy, janym. Tağdyr şyğar. Ne istersiñ, amal qanşa? Äkeñnen de tiridei aiyrylyp, ölmei otyrmyz ğoi. Tağdyr solai şyğar. Tynyştal, periştem. Tūla boiyñ qaltyrap bara jatyr ğoi, Qūdaiym-ai! İei, Jasağan-ai, jar bola gör! Tynyştal, kögerşinim, periştem meniñ. Mä, mynadan bir jūtşy, jeñil bolar ma i̇eken? – dep anasy baiğūs syñarynan airylğan hrustal bokalğa şarap qūiyp, Nataşanyñ auzyna tosty. Şynynda da bop-boz tozğan şüberektei bolyp ketken betine qaitadan şyrai kire bastady:
– Arkadii İvanoviç, marqūm, tuğan böleñ, tuğan ağañ i̇edi. Ony i̇erekşe jaqsy köretiniñdi de bilemin, janym, tynyştal. Bäri Qūdaidan. İekeuiñ titteiiñnen birge östiñ. Ärine, qiyn. İe-i̇e, zaman-ai deseñşi. Kimsiñ – Prihodko bolyp, Vernyidy dürildetip tūrdy. Aqyry İvan İegoroviç, marqūm, bolşevikterdiñ qolynan qaza tapty. Meniñ äpkem küiikten öldi. Meniñ omyrauymnan süt şyqpai auyrğanymda, seni i̇emşegin berip asyrağan sol sorly i̇edi. Balasy Arkadiidiñ aqyry mynau. Prihodkolar äuleti qūryp bitti. Bäriniñ de ruhy salauat bolsyn. Aqyryn bersin. İendi öz jağdaiyñdy oila, qyzym. Sağan qatty küizeluge jaramaidy. Qinalyp qalasyñ, balağa zaqym keledi.
– Balasy qūrysyn, mama. İendi men Rysqūlovtyñ özi tūrmaq, qūrsağymda jatqan balasyn da jek köremin, – dep Nataşa būlqynyp-būlqynyp qalğanda, aqsary altyn şaşy jan-jaqqa şaşyrap, qobyrap ketti.
– Qoi deimin, jyndanba, ğaibat söz söileme.
Däti berik, bäle körgen, qazymyr qartañ äiel qyzynan göri aqyldyraq i̇ekenin añğartty.
– Rysqūlovqa tiliñdi tigizbe. Onyñ ornynda sen bolsañ, sen de söiter i̇ediñ. Jaudyñ aty – jau. Arkadii İvanoviç, marqūm, anau-mynau käkir-şükir i̇emes, iri jau boldy. Özi de qandy köp tökti ğoi.
– Olai söileme! – dep qyzy tağy jūlqynyp, közi aqilanyp, atyzdanyp ketti. Ädemi jäudir jasyl köz tūz tüstenip şyğa keldi.
– Būl lağynet zamanda kimniñ qanyn kim tökpei jatyr?! Tökse – ol soldat, ūlyqtyñ būiryğyn oryndauşy ğana.
– Tynyştal, künim, küizelme. Sen i̇ekeumiz tüsine bermeitin talai-talai sūmdyq bar düniede. Bäri ainalyp kelip peşenedegi jazuğa bailanysty. Peşenesindegi jazu solai şyğar. Marqūmnyñ özi de basyn tauğa, tasqa da soğyp jüretin jūlymyr i̇edi, sol qu minezinen tapty ma, kim bilsin?
– Mama! Qūiamyz ba, joq pa, Arkadiidiñ aruağyn qorlağandy?!
– Qoidym, qoidym, periştem, i̇endi söilemeiin.
Şeşesi qyzyn qūşaqtap, qobyrağan boz qyrau şalğan samai şaşyn keri ysyryp tastap, dymdanğan köz janaryn möldiregen kögildir aspanğa qadady. Aspannan risalat nūry jauyp tūrğandai, ainala mamyrajai. İelizaveta Petrovna osyndai dünie mülgigen sätte Qūdaitağala dūğañdy i̇esiter degen ümitpen «Psaltyrden» Däuit (ğ.s.) paiğambardyñ dūğasyn kübirlep aita bastady. İeñ soñynda ünin qattyraq şyğaryp; «Uslyş, gospodi, molitvu moiu i vnemli glasu moleniiä moego. V den skorbi moei vzyvaiu k tebe, potomu çto Ty uslyşiş menia...» – dep baryp qaiyrdy.
Dūğadan qyzy tynşyğandai bolyp i̇edi, şeşe qoly qyzynyñ büiiri bülk-bülk i̇ete qalğanyn sezdi. Sol-sol i̇eken, Nataşa bezildep ala jöneldi:
– Ai-küni äli jete qoimap i̇edi. Äli i̇eki aidan astam kem i̇edi. Biraq tolğaq şyndap keldi, qatty keldi. İelizaveta Petrovna qyzyn üige de jetkize almady. Tolğaqty bişara sol tarbiğan alma ağaştyñ tübinde qaldy.
– O, Qūdai, ne jazdym! – dep qinalğanda Nataşa sarafanynyñ omyrauyn aiyryp jiberdi. Kempir şärkeiine sürinip-qabynyp, üige qarai ūmtylyp, körpe-tösek alyp kelip, qyzyn soğan jatqyzyp i̇edi – tynyş tabar i̇emes.
– İe, Jasağan, öziñ saqta! – dep jalyna-jalbaryna jürip, daladağy peşke ot jağyp, saqtyqta qorlyq joqtyñ kebimen, qazanğa su jylytty.
Jaqyn jerde däriger joq. Şymkent alys. Oğan daiyn tūrğan kölik qaida? Qyzy jantalasyp, töseniş üstinde domalap, kögerip bara jatqan soñ, oşaq basyn tastai berip, Nataşağa jügirdi. Janyna jetkeni sol i̇edi:
– Mama, öldim! – dep şeşesiniñ bileginen ala tüskende, kempirdiñ qolyn jūlyp äkete jazdady.
Näp-näzik äielde mūnşama dülei küş bolaryn kim bilgen? Kempir qyzyn i̇eki qoltyqtyñ astynan qapsyra köterip:
– Myna būtaqtan myqtap ūsta, bişara! – dep būiyrdy. Tarbiğan alma ağaştyñ astyñğy juan būtağyna asylğan kelinşek, i̇endi sodan airylsa, jerge öli qūlaityndai, sausaqtary bez būtaqty bürip, qatty da qaldy. Kempir kelinşektiñ işin sipalap, saumalai berdi. Ağaşqa asylyp qalğan aqsary äieldiñ tüsi kökpeñbek bolyp, közin tars jūmyp alğan.
– Ne üşin? Ne kinäm üşin, Qūdai! – dep şyñğyrğan dauysynan kökserek töbet te şoşyp, şynjyryn saldyr-güldir tasyrlatyp, äri-beri jūlqynyp, arsyldap qūia berdi. Su ağyp jatqan aryqtyñ bergi jağynda bailauly tūrğan aq i̇eşki tosyn dauystan şoşyp tüsip, közderi i̇ejireñ i̇ete qalyp, jip bailanğan jalbyzdy tübimen jūlyp ketip, aryqtyñ arğy betine sekirip şyqty.
– Säl şyda, künim, säl şyda, periştem, – dep anasy da qara sorpa bolyp jantalasqan. İekiqabat äiel bir ölip, bir tirilip, äl ketken qoly bez būtaqtan i̇endi syğylyp şyğyp bara jatqanda, bükil Sairam dalasy men taularyn jañğyryqtyra näresteniñ şar-şar i̇etken dauysy saqpanşa atyldy.
Tūrardyñ tūñğyşy pysqyrynyp, tūnşyğyñqyrap baryp, jaryq düniege şaryldai kelip, şaranaly küiinde kempirdiñ qolynan şyğyp ketip, jerge top i̇ete tüsti. Kelinşek i̇eki büktelip, körpeniñ üstine sylq i̇ete qaldy. İelizaveta Petrovna sasqanda pyşaq tappai, üidiñ işin astan-kesteñin şyğaryp, qaitadan oşaq basyna jügirdi. Qolyna ağaş jarğan balta ilindi. Baltanyñ jüzin qazandağy qainağan suğa batyryp-batyryp alyp, ana men balany jalğastyryp jatqan qandy qyzyl şektiñ astyna kespek qoiyp, baltamen qiyp tüsti. Ana men bala sol sätten bastap i̇ekige bölindi.
Sol sätten bastap, olar i̇endi jeke-jeke tağdyrğa bağynar. İendi ärqaisysy jeke-jeke dem jūtar. Bala äli öziniñ şala tuğanyn da bilmes. Düniege merziminen būryn asyğys kelgenin sezbes. Asyğys kelip, asyğys ketpese, sol olja. Äiteuir, aşyq aspannyñ astynda, tar qūrsaqtan şyğyp, keñ dünieniñ qūşağyna i̇engen. Dünie oğan keñ bolaryn, kem bolaryn boljap bolmas. Būğan deiin ana men bala bir dene bolsa, i̇endi şyğarğa jan basqa-basqa. İendi olardy mahabbat deitin közge körinbes kindik-işek jalğastyrsa kerek i̇edi. Älgi doğal baltanyñ jüzimen sol közge körinbes kindik-işek te qiylyp ketpese jarar.
Kempir:
– Ūl bala, ūl, ūl! – dep jarqyldai quandy.
Jyly suğa şomyldyryp, su jaña appaq jaialyqqa orap, maujyrap tynyştalğan Natalianyñ janyna abailap aparyp qoidy. Közin şart jūmyp alğan jūdyryqtai balanyñ sirek qaryn şaşy qap-qara, jüzi barlyqqan küreñqyzyl i̇eken. Natalia jai ğana basyn būryp äketti. İezu tartqan joq, i̇emirenbedi. Tek salqyn ünmen:
– Özinen aumaidy i̇eken. Qaita-qaita aita beretin İeskendiri osy, – dedi. Şeşesi tüsinbei:
– İskander degeni ne? – dedi.
– Tūrardyñ tilegi: İeskendir bolsyn deitin. Demek, bizdiñşe, Aleksandr degeni. Baiağyda ol Prihodko türmesinde Aleksandr deitin Peterburg revoliutsionerimen birge äkesi i̇ekeui otyrğanyn bilesiñ ğoi. Sonyñ qūrmetine balanyñ atyn İeskendir qoi dep Rysqūl amanat aitypty.
– Peterburgtiñ revoliutsionerimen dos bolyp jürgen bizdiñ Rysqūl qūda da oñai i̇emes şyğar. Meili, sol qūdanyñ aitqany bolsa, bola qoisyn. – İelizaveta Petrovna näresteniñ betine üñile qarap, basyn şaiqap-şaiqap qoidy. – Nataşenka, öz bauyryñnan şyqqan perzent qoi, jöndep nazar salsañşy.
Nataşa qaljyrağan qalpy, basyn äreñ būryp, balağa köziniñ qiyğyn tana saldy.
– Artur siiäqty, – dedi qinalyp.
– Arturyñ kim tağy?
– Aityp i̇edim ğoi, Tūrardyñ inisi. Meni jek köretin. Aqyry qaşyp ketti.
Ah ūryp qatty kürsindi. Közinen jyljyp, samaiyna qarai ünsiz-tünsiz jas aqty.
– Oh, sorly Arkaşa, oh, sorly-sorly... Seniñ aqyryñ osyndai bolar dep kim oilağan?
Mynadai oqiğa üstinde, tūñğyş perzenti düniege kelgen şaqta da qyzynyñ basqa jaiğa qinalğanyna şamyrqanğan ana şart ketti.
– Jetti, qyzym! Küiine bergennen ne paida? Soğan bola, ai-küniñnen i̇erte bosanyp, ajalyñnan būryn öle jazdadyñ. Aman-i̇esen, tiri qalğanyñ olja. Jan olja! Sony oilasaişy. Däriger joq, däneñe joq, jaña tipti üzilip ketuiñ mümkin i̇edi ğoi. Şükirşilik kerek. Arkadii marqūmğa bir Qūdai özi o düniede jaqsylyğyn bersin.
Näreste äli qaimağy būzylmağan sary ala japyraqty dalanyñ auasyn anasynyñ uyzynan būryn jūtyp, sol auağa mas bolğandai, ūiyqtap qalyp i̇edi. Äzir tamaq tilegen joq. Qūrtaqandai qarny da aşar. Häp tilep, äli şyñğyrar. Tuğan jerdiñ auasymen auyzdanğan jaqsy. Biraq adam balasy tek auamen ğana qorektenbeidi. Ony bala köp keşikpei seze bastaidy. Sonda tuğan anasynyñ tösi iımei qūiatynyn, söitip uyzğa jarymai qalatynyn bala äli bilmeidi. Ol äli tük te bilmeidi. Ülkenderdiñ köp biletinin, sol köp bilgeni keide qasiret bolyp jabysatynynan da tük habary joq.
Onyñ tūñğyş ret qūlağyna anasy men äjesiniñ dauly äñgimesi, japyraqtardyñ sybdyry, Aqsu özeniniñ saryly, kökserek ittiñ ürgeni, atyz şetinde arqandauly tūrğan aq i̇eşkiniñ mañyrağany şalynğan. Biraq bala olardyñ i̇eşqaisysyn i̇elegen joq. İeseigende de būl sätten oiynda i̇eş i̇eles qalmas. Düniege nege, ne üşin kelgenin de bilmeidi. Öitkeni ol būl düniege öz i̇erkimen kelmegen. Al ony düniege keltirgender arasynda äzir bereke bolmai tūrğan kez.
* * *
Arada qanşa kün ötti. Natalianyñ omyrauynan aq tambai, aşarşylyq jylğy meşel aspandai bezireidi de qaldy. Şeşesi baiğūs bilgen i̇em-domyn istep, qyzynyñ i̇emşegine taba qyzdyryp basty. Taudan qazyp äkelgen «altyn tamyrdy» qainatyp, sonyñ sölimen bulady, kökemaraldyñ, kiıkotynyñ keptirip alğan gülin i̇ezip jaqty, – i̇eşteñe bolmady, süt şyqpai qoidy.
– Apyr-ai, öziñ de ūlym i̇eken dep i̇emirenbeisiñ ğoi, sodan şyğar süt şyqpai jatqany, – dep qyzyna şeşesi bir küñkildedi, i̇eki küñkildedi, sodan aqyry şydai almai ketken Natalia kempir baiğūstyñ betinen qauyp tastady:
– Meni tuğanda seniñ de sütiñ tyiylyp qalğan. Men öletin bolğan soñ, tuğan äpkeñniñ omyrauyna salğansyñ. Sonda, sol marqūm Sofia Petrovnanyñ bir i̇emşegin men, bir i̇emşegin Arkadii i̇emip öskenbiz. Demek meni tapqanda sen de i̇emirenbegen boldyñ ğoi?!
İelizaveta Petrovna küiinip basyn şaiqaidy.
– Äi, äi qyzym, aiamaisyñ anañdy. Meniñ sen degende şyğarğa janym basqa i̇ekenin bile tūryp, küidiresiñ adamdy. Meniñ jaiym basqa i̇edi ğoi, omyrauyma jaman bez tüiindep, aqyry äkeñ baiğūs Taşkentten doktor aldyryp, men beişara pyşaqqa tüsken joqpyn ba? Sony seniñ ūmytatyn jöniñ joq i̇edi ğoi. Seniki de sondai soiqan ba dep oilasam, Qūdai betin aulaq qylsyn, jaman beziñ joq, mine, bäri jūp-jūmsaq, şala tuğan jeti ailyq bala tūrmaq, i̇egiz balany asyraityn äuleti bar omyrauyñnyñ. Älde doktorğa qaralyp qaitasyñ ba?
– Özim de sony oilap jür i̇edim, – dedi qyzy şeşesiniñ būl ūsynysyna işinen quanyp ketip.
Köp keşikpei Natalia jolğa jinaldy. Nūqyl qaradan, basyna qara şilterli qalpaq kidi.
– Tūrarğa oralsañ qaitedi? Jaqsy-jaqsy därigerlerge qaratar i̇edi, – dep şeşesi imenşektep, tağy bir tilegin aitqan. Qyzy ilikpedi:
– Meniñ i̇emşektes bauyrymdy attyrğan adamğa ne dep baramyn? Raqmet aita baramyn ba? Men baisyz qalady i̇eken dep qoryqpa. Meniñ basyp ketken izime zar bolyp i̇eñiregen i̇erler az i̇emes. O basynda bir qatelik ketti, men sezimniñ qūly boldym, i̇endi aqyldyñ qūly bolamyn.
Şeşesi kürsinip-kürsinip, küizele basyn şaiqady.
– Aqyldyñ qūly bolsañ, janymyzdy saqtap otyrğan Tūrardyñ i̇eteginen ūstap aiyrylma. Ol qarailaspasa, bizdiñ künimiz ne bolady? Myna bir alaqandai jerden de aidap şyğady ğoi bizdi. Kleventsovtar az i̇emes qoi, balam.
– Mama, sen bir närseni tüsinbeisiñ. Rysqūlov prezident boldym i̇eken dep i̇endi sabasyna tüse qalmaidy. Men biletin Rysqūlov bolsa, ol i̇endi būrynğydan beter arpalys jolyna tüsedi. Sol prezidenttikte köp otyratynyna da kümänim bar. Öitkeni ol ymyrasyz adam, al ymyrağa kelmeitin, tik jol, birbet adamdar köpke şydamaidy. Ne özi örtenip öledi, ne bireuler öltiredi. İekiniñ biri. Al künköris bolsa, qaitemiz, bir amaly bolar. Men de jūmys izdermin, iaki jibi tüzu bir adam tabylar. Qam jeme, jalğyz i̇emessiñ, i̇endi i̇ermegiñ bar. Balany baq. İeskendirdiñ i̇endigi anasy sensiñ, menen oğan i̇endi qairan joq. Osy zamanda soñynan bala i̇ertken äieldi kim alady? Men äli aldağy künimdi oilauym kerek. İeskendir ölip qalmasa, seniñ jaqsylyğyñdy qaitarar. Būl tūqym – moinyna kisi aqysyn artyp jüretin tūqym i̇emes. Bergenge – beredi, alğannan – alady. Aqysyn almai tynbaidy. Äne, Rysqūlov ta aqyry Arkadiidi öltirdi ğoi. Al Arkadiige onyñ qanjary sonou bala küninde-aq qairauly bolatyn. Solai, İelizaveta Petrovna...
Söitip, «generalşa» İeskendirdi bauyryna saldy. Aq i̇eşkiniñ sütimen asyrady. Tağdyrda tälkek siiäqty jailar kezdese beredi. Osy İeskendiri – Aleksandr atalğandardyñ sonou-sonou atasy Aleksandr Makedonskii, iağni İeskendir Zūlharnai da osyndai näreste şağynda i̇eşkiniñ sütin işip ösken i̇eken degen laqap bar.
Bala üş-tört ailyğynda İelizaveta Petrovnağa qarap, yrjiyp kületindi şyğardy. Oğan kempir baiğūstyñ işi i̇eljireitin boldy.
– Uh ty, basurman, İskander Turaroviç, – dep balany qūndağymen qosa jūlmalap oinap, bauyryna qysyp-qysyp qūşyrlanatyndy şyğardy.
Balada äzir qaiğy-mūñ joq. Aspany aşyq, jan-jağy jannatydai dala, ärirekte asqaqtağan taular, Teñbil torğai şyryldağan, şolpankebis güldegen oidym-oidym jaziralar...
XII
Şalva Zuraboviç Eliava, Valerian Vladimiroviç Kuibyşev, İan Ernestoviç Rudzutak, Mihail Vasileviç Frunze... Filipp İsaeviç Goloşekin – VTsİK pen RSFSR Sovnarkomynyñ atynan, Lenin mandatymen kele jatqan Turkkomissiiäsynyñ qūramy osy. Būlardyñ arasynda Frunzeden özgesi Turkistan ölkesin būryn körmegen. Frunzeniñ özi türkistandyq, dälirek aitqanda, jetisulyq, odan da dälirek aitqanda, tuğan jeri Pişpek. Türkkomissiiänyñ alğaşqy kelgen tobynyñ işinde qazir Frunze joq. Ol äli Kolçakpen şaiqasyp jatyr. Al Kuibyşev te qazaq dalasynda tuyp ösken. Biraq Qazaqstannyñ ol jaq beti Türkistan ölkesine qaramaidy. Sol sebepti Kuibyşev te Türkistanğa tūñğyş ret kele jatyr deuge bolady.
1919 jyldyñ sarala küzi – qatarynan i̇eki jyl qatty soqqan aşarşylyqtyñ betin qaitarğandai kez i̇edi. Tura vokzal basynda, qalağa şyğaberis betinde tizilip i̇esek arbalar tūr. Üime-üime qauyn-qarbyz, töbe-töbe alma, almūrt, şabdaly, anar...
Ala taqiiä, qara taqiiä kigender, kök sälde, aq sälde salğandar jan-jaqtan aiqailaidy:
– Alyñdar! Alma alyñdar! Arzan alma.
– Keliñder, küläbi qauyn jeñder! Arzan qauyn.
– Myna şuyldaqtardy tyia tūrsaq qaitedi? Bärin taratyp, militsiiä qoiyp qūialyq, – dedi Tūrsynhodjaev.
– Timeñder, – dedi Rysqūlov. – Kelgen meimandar Türkistandy, onyñ astanasy Taşkentti tabiği qalpynda körsin. Būiama bolmasyn. Qazir köz būiağanmen, i̇erteñ-aq olar özderi köredi.
– Myna i̇esekteri tezek tastap, joldy bylğap bolypty. Tym qūrysa, jüretin joldy tazalataiyq.
– Onyñ dūrys. Qalanyñ raiysyna tapsyr. Stantsiiä bastyğyn şaqyryp ait, – dep kelisti Rysqūlov.
Türkistan basşylary Türkkomissiiäsyn kütip alu üşin vokzaldyñ aldyna, perronğa şyqty. Perronda syrnaişylar, oquşylar tizilip tūr i̇eken.
Taşkentke poiyz tañsyq i̇emes. Biraq jasyl-sary bau-baqşa būlymynan būlañ i̇etip, «otarba» köringende, taşkenttikter poiyzdy tūñğyş ret körgendei:
– O-o-o-o! – desti.
Kerneiler men syrnailar qarlyğyp baryp, üni aşylyp, lekildep berdi. Biqasap kök şapan, ala taqiiä kigen, küiek saqaldy, jalpaq mūryn qara şal jorğalai basyp, bilep ala jöneldi. Onyñ soñynan jigitter de şyqty.
Türkkomissiiä Eliava bastap vagonnan şyqqan kezde, perron üsti şat-şadyman küi men bi bolatyn. Şalva Eliava vagonnyñ tūtqasynan ūstap, baspaldaqqa aiağyn sala berip, myna tamaşağa tañyrqağandai, bir aiağy salbyrağan küii tūrdy da qaldy. Janyna jaqyndap kelip, qolyn sozğan Rysqūlovty Eliava qūşaqtai tüsip:
– Jasasyn, keñestik Türkistan! – dep dauystap jiberdi.
Būira şaşty, typ-tyğyz qoiu qara saqal-mūrtty, şağyn boily Eliavadan soñ, i̇eñgezerdei i̇eresen deneli, ūzyn boily, sary şaşty Rudzutak, odan soñ mañdaiy kereqarys, jaisañ jüzdi, şaşy dudardai Valerian Kuibyşev tüsti. Soñyn ala kibirtiñkirep, basqyştyñ özine sidañ aiağyn bir salyp, bir tartyp alyp, vagon tūtqasynyñ özin qolymen sürtip körip, sodan soñ baryp ūstap, qabağy kirtiıñkirep, jylmağai şaşty, tekesaqal Filipp İsaeviç Goloşekin sazaryñqyrap baryp, tabany tise Türkistannyñ jeri oiylyp ketetindei, abailap qana perronğa aiaq tiredi.
Rysqūlov işinen: «Myna kisi ūzaq joldy kötere almai, syrqattanyp qalğannan sau ma?» – dep sekemdenip qaldy. Onymen amandasyp tūryp, özin tanystyryp bolyp, Rysqūlov:
– Qalai, joldan aryğan joqsyz ba? – dep sūrady.
– Aitpañyz, joldas Rysqūlov, azap... azap... – dep Goloşekin sidiğan salaly sausaqtarymen masa jasqağandai, auany jelpip-jelpip qoidy. Sodan soñ u da şu perron üstine mölie qarap, aty belgisiz araldağy jabaiy adamdarğa tap bolğandai, tapjylmai tūryp aldy.
Al būl kezde Şalva Eliava äli jalpaq mūryn, küiek saqal, añqyldaq şalmen jarysa bilep jür i̇eken. Ras, onyñ biı şaldikinen qimyly bölekşe; aiaq-qoly qanjardai qadalyp, dik-dik i̇etedi i̇eken. Zurnaişylar men kerneişiler qūrmetti meimannyñ özi bilep ketkenine keremet mäz bolyp, muzykany qūtyrta tartyp, lekildetip ala jöneldi.
Būl qyzyqqa külip tūrğan Kuibyşev pen Rudzutakqa älgi şal bilep kelip, bige şaqyryp jür i̇edi, ana i̇ekeui qoldaryn keudesine basyp, izet körsetip, bi bilmeitinderin aitty. Jalpaq mūryn şal da kempiri ūl tapqandai i̇elirip alğan i̇eken, ary-beri oiqastap jür, Goloşekinniñ aldynan qoqilanğan qorazdai şyqpai qoidy. Goloşekin azarda-bezer bolğan adamdai qos qolmen jasqap:
– Net, net! – dep bezek qaqty. Şal da qiqarlanyp, qaita-qaita «bikezek» tastap, ainaldyryp aldy.
– Joldas Rysqūlov, Qūdai üşin aityñyzşy mynağan birdeñe, – dep jalynğandai boldy Goloşekin. Jalpaq mūryn şal Goloşekinge közin qysyp qalyp, töbesindeti taqiiäsyn qūiqasymen qimyl-qimyl i̇etkizip qoiyp:
– Şom dilä, täueriş näşändik, ne nurautsa, dä? – dep tepsinip qalyp, keudesin aşyp kete bardy.
Rysqūlov vagonnyñ tepkişegine köterilip, qolyn köterdi. Kernei, zurnai pyşaq keskendei sap boldy. Bişi şal omyrauy aşylyp, pora-porasy şyğyp terlep, i̇entigin basa almai, auzy añqaiyp, Rysqūlovqa qarady.
– Joldastar! Taşkentke Leninniñ dostary, serikteri keldi. Leninniñ tapsyrmasymen keldi. Būl kelis keşegi patşa generaldarynyñ kelisinen basqa. Türkistan i̇elin i̇el i̇etemiz, i̇ezilgenderdiñ i̇esesin alyp beremiz, teñdikke qolyn jetkizemiz dep keldi. Keşegi patşadan zorlyq körgen, qorlyq körgen Türkistan üşin būl zor tarihi oqiğa. Türkkomissiiädan biz köp jaqsylyq kütemiz, kömek kütemiz. Ümitimiz aqtalady dep senemiz. Hoş keldiñizder, qūrmetti dostar! – dep Rysqūlov tepkişekten tüsip, ornyn Şalva Eliavağa berdi. Eliava jauap söz söiledi.
– Bauyrlar! – dep Şalva Eliava būira şaş basyn şalqaityñqyrap şattana şañq i̇etti. – Biz sizderge, Türkistan halqyna Leninniñ sälemin ala keldik. Biz bir-birimizge senuimiz kerek. Jaña Rysqūlov joldas dūrys aitty: biz patşanyñ generaldary i̇emespiz. Patşa generaldary Türkistandy jarty ğasyr boiyna tonap, sizderdiñ i̇eñbekteriñizdi qanap, bar bailyqty soryp keldi. Olarğa Türkistannyñ şeksiz bailyğy, şūraily jeri kerek boldy, al adamdary arzan jūmys küşi retinde ğana qajet boldy. Patşa generaldary Türkistan halqyn kögerteiin dep oilağan joq. Mektepter ornyna türmeler saldy. Halyqty qarañğylyqqa ūstauğa barynşa yqylas qoidy. Al biz bolsaq, Türkistan basşylarymen birlese otyryp, halyqtyñ äl-quatyn, mädenietin köteruge atsalysamyz. Türkistan tizginin Türkistan halqynyñ özine beremiz. Jergilikti halyqtyñ ädet-ğūrpyn, saltyn, dinin syilaimyz. Türkistandy işki-syrtqy jaulardan qorğauğa barynşa küş salamyz. Men Türkkomissiiä atynan keñestik Türkistanğa zor äleumettik tabys tileimin, Jasasyn revoliutsiiä! Jasasyn Türkistan!
Kerneişiler men zūrnailar tağy da vokzal basyn jañğyryqtyryp äketti. Bağanağy küiek saqal, jalpaq mūryn şal Şalva Eliavağa aiqailap:
– Dat! – dedi.
– Ne deidi? – dep sūrady Eliava Rysqūlovtan.
– Sūrağym bar, rūqsat i̇etiñiz, – deidi.
– Sūrasyn.
– Datyñ bolsa, ait, – dedi Rysqūlov.
– Siz, ortaq näşändik, jaña bizdiñ ädet-ğūryptarymyzdy, saltymyzdy syilaimyz dediñiz. Jäne öziñiz quanyşymyzğa qosylyp bi bilediñiz. Būğan biz jüdä qūrsan boldyq. Al myna ortaq, atyn bilmeimin...
– Goloşekin.
– İä, ortaq Koloşekin... Koloşekin dei me?.. – dep şal Goloşekinniñ betine bajyraia qarady. – Osy juyqta ğana Kuşekin degen bireu ornynan alynbap pa i̇edi?
– Joq, ol basqa, būl kisi Goloşekin.
– A-a, meili-meili, biraq osy kisi bizdiñ bi bilep, quanğanymyzdy, Leninniñ dostaryn şattana qarsy alğanymyzdy nege jaqtyrmai qaldy?
– Jaqtyrady, nege jaqtyrmasyn. Jäi, änşeiin joldan şarşap kelgen ğoi, – dep külip Rysqūlov şaldyñ arqasynan qaqty.
– Laiym solai bolsyn, ortaq Rysqūlov. Laiym solai bolsyn, – dep, şal dese de Goloşekinge äli de seziktene qarap kete bardy.
Meimandar rezidentsiiäsyna ornalasyp, demalyp alğan soñ, TürkTsİK-ke kelip, Rysqūlovtyñ qabyldauynda boldy. Eliava resmi türde Leninniñ Türkistan kommunisterine jazğan hatyn tapsyrdy.
– Joldastar! – depti Lenin hatynda. – Mağan sizderge Sovnarkom men Qorğanys Keñesiniñ törağasy retinde i̇emes, partiiänyñ müşesi retinde hat joldauğa rūqsat i̇etiñizder.
Türkistan halyqtarymen dūrys qatynas ornatudyñ qazir RSFSR üşin, äsirelemei aitqanda, orasan zor bükil düniejüzilik tarihi mañyzy bar.
Keñes jūmysşy-şarua respublikasynyñ osy uaqytqa deiin qanalyp kelgen älsiz halyqtarğa qatynasynyñ bükil Aziiä üşin, dünie jüziniñ otarlary üşin, myñdağan million adamdar üşin praktikalyq mañyzy bolmaq.
Rysqūlov Eliavanyñ qolyn qysyp tūryp:
– Sizdiñ rūqsatyñyzben būl hat Türkistan gazetterinde jariiälansyn, – dedi de kömekşisin şaqyryp alyp, – Myna hat «Kommunist», «Turkestanskie izvestiiä», «İştrakiun», «Aqjol» gazetteriniñ i̇erteñgi sanynda, birinşi betterge körnekti i̇etip jariiälansyn, – dedi.
Eliava Türkkomissiiä müşeleriniñ mindetterimen tanystyrdy. Mysaly, Goloşekin joldas partiiä qūrylysy mäselesimen şūğyldanady i̇eken, Kuibyşev äskeri-soğys salasymen ainalysady.
Rysqūlov Türkistandağy jağdaimen tanystyryp ötti. Köptegen qiynşylyqtardy atady. Türkkomissiiä müşelerinen naqty jäne jedel kömek kütetinin bildirdi. Mysaly, bükil Türkistanda jalğyz mūğalimder instituty bar. Onyñ özi Taşkentte. Sony universitetke ainaldyru mäselesi. Jer-jerde instituttar, mektepter aşu mäselesi.
– Türkistannyñ soñğy general-gubernatory Kuropatkin myrza būl i̇eldi sauatty i̇etu üşin äli myñ jyl kerek degen, – dedi Rysqūlov. – Baqytymyzğa qarai, qazir Kuropatkin joq, ol kelmeske ketti. Biraq Türkistannyñ keibir kommunist basşylary mūndağa deiin sol Kuropatkinnen asa ūzai almai keldi. İendi sol qateni tüzetip, tez iske kirisuimiz kerek.
– Sizdiñ aityp otyrğan mäseleñiz dūrys, – dep sözge Goloşekin aralasty. – Mädeniet joq jerdi jabaiylyq jailaidy. Mädenietti i̇endiruimiz kerek. Men älgide tura bazar basynda qolymen plov, sizderde qalai, iä, palau jep otyrğandardy kördim. Sūmdyq qoi būl! Naqty kömek degende men öz mindetime – Reseiden tezdetip birer vagon qasyq, şanyşqy jetkizdirudi moinyma alaiyn.
Eliava basyn şaiqady. Kuibyşev pen Rudzutak tömen qarap, qyzaryp ketti.
– Būl – önerli i̇el, Filipp İsaeviç. Qasyqtyñ neşe türin jasai alady. Siz kömekteskiñiz kelse, Reseiden tez arada on myñ temir soqa aldyryñyz. Bizge soqa kerek. Jer jyrtyp, i̇egin i̇egip, i̇eldi asyrau kerek. Siz bizden maqta sūrap otyrsyz, sol maqtany ösiretin qūral-saiman jetkiziñiz. İegistik maqtağa ainalğan soñ, astyq alynbaidy, maqtanyñ i̇esesine Reseiden astyq jetkiziñiz. Halyqqa tamaq kerek, halyq onsyz da i̇eki jyl qatarynan aşarşylyqqa ūşyrady. İeki millionğa juyq adam qyryldy. Onyñ köpşiligi sizder äli qazaq dep öziniñ şyn atymen atauğa dağdylanbağan kirgizdar. Jetisu, Äulieata, Şymkent qazaqtarynyñ jeri äli kulaktardyñ qolynda. Siz bolyp, biz bolyp, sony qazaqtardyñ özderine qaitaryp bereiik. Olardy i̇eginşilikpen ainalysuğa maşyqtandyraiyq. İendeşe, olarğa da qūral-saiman bereiik. Keşegi patşanyñ 16-jylğy jazalau otriadtarynyñ tepkisinen, kulaktardyñ qudalauynan köp qazaqtar Qytai asyp ketti. Solardy keri qaitaraiyq. Jer bereiik, üi-jai bolyp ornalasuyna kömekteseiik...
– Siz mäseleni temir soqadan bastap, aiağyn ülken-ülken saiasi-äleumettik talaptarğa äkelip tirediñiz, joldas Rysqūlov, – dep Goloşekin şydamsyzdyq tanytyp aldy. – Siz qazaqtar dep otyrğan kirgizdar turaly oqyğanym bar. Olar tabiğatynan jalqau, i̇eñbekke beiimsizdeu, tek köşip-qonyp, oiyn-toimen kün keşip, jūt kelse maldan aiyrylyp, qyrylyp qala beretin halyq qoi. Halyq qyrylmas üşin jantalasa bilui kerek. İeñbek i̇etui kerek. Al qazaqtar, iaki kirgizdar i̇eñbekke joq. Sondyqtan i̇eñ aldymen i̇eñbekke baulu kerek.
– Sizdiñ oqyğanyñyz, joldas Goloşekin, keşiriñiz, general-gubernatordyñ patşağa jylma-jyl jazyp tūrğan raport-i̇esebi boldy ğoi. Onda siz äli qisyq ainalar zalynda jür i̇ekensiz.
Goloşekin qyzaraqtap qaldy. Aşu qysqanda sönik közderine qan qūiylyp ketkendei qyzaryp şyğa keledi i̇eken. Özin-özi ūstauğa yqtiiäry jetiñkiremei, jeñiltektik tanytyp alady i̇eken. Teke saqaly selkildeñkirep otyryp:
– Siz de keşiriñiz, joldas Rysqūlov, – dedi, – men kirgizdar jaily keibir derekti, siz aitqandai, general-gubernatorlardyñ patşağa jazğan aqparynan i̇emes, osy Türkistannyñ öz gazetinen oqyp bildim. «Naşa gazeta» degen sizdiñ gazet bolar, sirä. Goloşekin ädemi sary safian portfelden betoramaldai ğana gazet qiyndysyn i̇eki sausağymen ğana abailap alyp, aldyna jaiyp qoidy. Tipti Türkistannyñ gazetiniñ özinen bir zalaldy mikrob jabysa qalatyndai meilinşe saq ūstaidy. – Mine, kerek deseñiz oqyp bereiin. Sirä, siz öz qolastyñyzda şyğyp jatqan gazetterden beihabar siiäqtysyz... İä, sonymen, «Naşa gazeta» 265-sany. Avtory G.Agarevskii degen. Kim i̇ekenin bilmeimin. Taqyryby: «Kirgiz intelligentterine».
– Filipp İsaeviç, ony Rysqūlov joldas özi de biledi ğoi, uaqyt almaiyq, – dep qynjyldy Eliava.
– Jo-joq, Şalva Zubaroviç, sabyr i̇etiñiz. Mäsele printsipte bolyp otyr. Tyñdañyzdar, sizderge de ziiän i̇emes. Bylai dep jazady: «Mal baqqan köşpendiler deitinderdiñ bäri i̇ejelden kedei, beiqam keletini ekonomika ğylymynyñ tarihynan belgili. Olai bolmasqa laj joq qoi: ğūmyr boiy köşip jürseñ, qaidan baiisyñ? «İeki keşte – bir jūt» degen i̇eski mäteldi i̇eske alsaq, köşi-qondy kezinde köp närse qiraidy, bülinedi, al kirgizdardyñ köşi-qonynda san joq, olar qaidan däulettensin? Al ekonomikalyq äl-quaty naşar i̇elde ruhani bailyqtyñ bolmaityny da belgili. Olardyñ ğylym men öner tudyruğa jağdaiy da joq... Köşpendiler otyryqşylarmen i̇eşuaqytta teñese almaq i̇emes. Köşpendiler ekonomika jağynan otyryqşylarğa täueldi bolady, tipti qūly bolady dese de keledi. Al ekonomikalyq täueldilik saiasi täueldilikke äkelip soğatyny sizderge belgili...
– Jaraidy, Filipp İsaeviç, tüsinikti boldy ğoi, – dep būl joly Eliava qatañdau aitty.
Goloşekin qyñbady. İeregisken saiyn qyñyrlana tüsetin minez baiqatty. Tūla boiy taramystan tūratyn adamdardyñ ädeti. «Tynyş otyryñdar!» – degendei salaly sausaqtaryn i̇erbeñdetti. Rysqūlov oilady: «Sausaqtaryna qarağanda, osy kisi muzykant i̇emes pe i̇eken? Sausaqtary Paganinidikine ūqsaidy. Al muzyka önerin süigen adam qatygez bolmasa kerek».
– Säl sabyr, joldastar, qyzyğy äli alda, – dep Goloşekin oquyn sabaqtai berdi: – «Köşpendilerdiñ otyryqşylar qūptamas i̇erekşe minezderi bar. Köşpendiler üşin adam ömiri qymbat i̇emes. İeger bireudi bireu öltirse, qūn tölep qūtyla salady. Mal barymtalau, qyz alyp qaşu i̇erliktiñ belgisi sanalady. Al mūndai jolmen tabylğan maldyñ qadiri az. Ony tögip-şaşady, aqyrynda tonalğan tozady, tonağan baiymaidy. Köşpendiler ekonomikalyq iaki saiasi zaualdar soqpai tūrğan kezde älaulailap jüre beredi. Jer jetedi, taza aua, kün jyly, şuaq mol. Al jūmysqa qūlyqsyzdyq pen beiqamdyqtyñ jazasyn jūt kezinde tartady-aq: mal qyrylady, artynşa özderi qyrylady.
Men bilgim keledi: au, kirgiz ziiälylary! Osy uaqytqa deiin ne bitirip keldiñizder? Aryz, şağym jazğannan basqa ne bitirdiñizder? Köşpendilerdi otyryqtandyruğa nege küş salmadyñyzdar? Patşany būl jöninen kinälai almaisyzdar. Patşa tärtibi – otyryqtandyrudy talap i̇etken jäne sony qoldağan. Jer şūqylap, i̇egin i̇egip, bos jatqan jerdi paidalansa, i̇eşkim tyiym salğan joq qoi. Zañ qaita ondailarğa sol jerdi bekitip berer i̇edi. Otyryqtanu kerek pe, kerek i̇emes pe degen dau tuyp jatqanda, sizder qaida boldyñyzdar, kirgiz ziiälylary? Keñse jağalap jürdiñizder me? Au, tipti byltyr jūt jalmañdap kele jatqanda qaida boldyñyzdar? Gazet betinde nege dabyl soqpadyñyzdar? Qoğamnan, ükimetten kömek sūrap, ün kötergen qaisyñyz bar?..».
Goloşekin kilt üzdi de, otyrğandarğa qarady. Öziniñ serikteri mülde riza i̇emes siiäqty. Al Rysqūlov, sirek kületin Rysqūlov jymiyp otyr i̇eken. «Tisteriniñ ädemisin-ai, – dedi işinen Goloşekin, öziniñ i̇ejelgi mamandyğy tis tehnigi i̇ekeni i̇esine tüsip ketip. – Tisteri iri-iri marjan siiäqty. Men qūsap Sibirge aidalyp, qyrqūlaqpen auyrsañ, Rysqūlov, körer i̇edim, tisteriñniñ qandai bolaryn». Söitti de, öziniñ protez tisteri ornynda ma, joq pa degendei jağyn uqalap qoidy.
– Raqmet, joldas Goloşekin, – dedi Rysqūlov jymiğanyn qoiyp, atylatyn sadaqtai şiryğa tüsip. – Būl atyşuly maqalany tağy da i̇eske salğanyñyz üşin raqmet. Onyñ avtory Türk-TsİK-tiñ būrynğy törağasy Kuşekin ğoi. Agarevskii bürkenşik familiiäsy. Būl maqala Kuşekinniñ TurkTsİK prezidiumy mäjilisteriniñ birinde aitylğan sözi dese de bolady. Däl osy gazette meniñ Kuşekinge aitqan jauabym da jariiälanğan. Uaqyttaryñyz bolsa, rūqsat i̇etiñizder, men ony oqyp bereiin. Mine, gazettiñ ol nömiri... – Rysqūlov üsteldiñ i̇eñ astyñğy tartpasynan «Naşa gazetanyñ» bireuin suyryp aldy.
– Keşiriñiz, Tūrar Rysqūloviç, özi säl yñğaisyzdau boldy. Biz sizden oqudy talap i̇etpeimiz, – dep Eliava ädeppen ğana qyzuly äñgimeni aiaqtamaq boldy.
– Nege, Şalva Zubaroviç? – Rudzutaktyñ qoiu dausy i̇estildi. – «A» aitylğan soñ «B» da aitylu kerek qoi. Filipp İsaeviç köşpendiler turaly maqala avtorymen kelisetinin bildirip otyr. İendi Rysqūlov joldasty da tyñdaiyq. Būl mäseleni aşyp alğanğa jaqsy ğoi, solai i̇emes pe, Valerian Vladimiroviç?
Kuibyşev aqyryn ğana arystan jal basyn izedi.
– Oqimyn, – dedi Rysqūlov altyn jiek közildirigin aq bätes oramalmen mūqiiät sürtip bolğan soñ. – Maqala «Kuşekinge jauap» dep atalady. «Keşikken saual, joldas Kuşekin. Mūndai sūraqty būdan i̇eki jyl būryn qoiu kerek i̇edi. Aştyqtyñ belgisi şyğa bastağanda-aq ün şyğaru kerek i̇edi. Meniñ Densaulyq saqtau komissariatynan öz i̇erkimmen bosanyp, Aştyqpen kürestiñ Ortalyq komissiiäsyn tez qūrudy talap i̇etip, özim soğan tötenşe komissar bolyp tağaiyndalğanymdy, aştardy aman alyp qalu amaldaryn aityp, TürkTsİK-tiñ mäjilisterinde talai-talai jantalasa aiqai salğanymdy, siz qalai demde ūmytyp qaldyñyz? Köşpendilerdiñ küni bitken, olardyñ bäribir bolaşağy joq, sondyqtan memleket qarjysyn olarğa böludiñ de qajeti joq dep siresken siz i̇emes pe i̇ediñiz, joldas Kuşekin? Aştar qyrylyp jatqanda siz qaida boldyñyz? Olardyñ janyna jaqyndauğa jiırkenip, mūrnyñyzdy basa qaşqanyñyz qaida? Auru jūqtyryp alamyn dep şoşynğanyñyz qaida?
Patşa zamany dediñiz-au, patşa qazaqtardy, iağni, siz aitqandai, kirgizdardy otyryqtandyruğa jağdai jasady dediñiz-au. Siz, maksimalist Kuşekin, Stolypin premer bolğan kezeñdi şynnan ūmyttyñyz ba? Birinşi dumany qūlatqan tolqynnyñ köbiginen paida bolğan Petr Arkadeviç Stolypin premer bolğan 1906-1911-jyldar – qaratünek reaktsiiä jyldary dep atalyp ketkenin bükil sauatty qauym bilgende, siz qalai bilmeisiz? Stolypinniñ agrarlyq saiasatyn qalai ūmytasyz? Suly, nuly, şūrat jerlerdiñ bärin tartyp alyp, pereselenderge berip, qazaqtardy, iağni siz aitqandai, kirgizdardy qu taqyrğa, şölge, tauğa, tasqa türip tastağanyn siz şynnan ūmytyp qaldyñyz ba? Sol jerlerge ol beibaqtar myna keñes zamanynda da jete almai otyrğanyn siz şynnan bilmeisiz be? Mysaly, Jetisudy, Äulieatany, Şymkentti alyñyz. Şūraily, suly jerlerde qazir kimder otyr?
Köşpendilerde ğylym, bilim, mädeniet boluy mümkin i̇emes dediñiz-au. Köşpendilerdiñ jan düniesi, onyñ kökiregin jaryp şyqqan mäñgilik jyr men muzyka turaly siz ne bilesiz? Däl osy halyqtyñ arasynan şyqqan bükil älemge äigili «İekinşi Aristotel» – «Äl-Farabi, asa daryndy ğalymdar, dana aqyndar, kompozitorlar Mūhammed Haidar Dulati, Qadyrğali Jalaiyri, Asan Qaiğy, Būhar, Abai, Mahambet, Qūrmanğazy, Yqylas, tağy basqa tolyp jatqan jäuharlar turaly siz ne bilesiz?
Jaratylysynda bir halyq daryndy, basqa bir halyq darynsyz bolyp tumaidy. Qazaq halqynda akademiiä, universitet, mektep bolmasa, ol onyñ basqa halyqtardan göri aqylynyñ azdyğynan i̇emes, joldas Kuşekin! Qazaq halqy öziniñ toqsan tarau tarihynda qily-qily zamandar keşti. Jan-jağynan qamalağan jaularmen jağa jyrtysyp, jerin, i̇elin saqtap qalu qamymen ol akademiiä aşa almady. Köşpendi-köşpendi dei beresiz. Sol köşpendiler otyryqşy da bola bilgen. Bir kezde Syrdyñ boiy, Talas pen Şudyñ, Ileniñ boiy syñsyğan qalalar bolğan. Olar jer betinen özinen-özi joiylyp ketken joq, zilzala iaki mūz köşkinine de ūşyrağan joq. Olardyñ qalai qirağanynan siz habardar bolsañyz kerek i̇edi, joldas Kuşekin...».
Rysqūlov gazetten basyn oqys köterip aldy da, meimandaryna qarady:
– Keşiriñizder, men sizderdi jalyqtyrdym bilem. Ar jağyn oqymai-aq qūiaiyn.
– Siz bizdi jalyqtyrğan joqsyz, Tūrar Rysqūloviç, – dedi Şalva Eliava rizaşylyq pişinmen,–qaita biraz närsege bizdiñ közimizdi jetkizdiñiz.
– Bäri de älgi qasyq pen soqadan şyğyp ketti ğoi, – dep jymidy Rysqūlov. – Qalai, Goloşekin joldas, i̇endi soqa beresiz be? Qasyq özimizden de tabylady.
– İä, iä, meniki äbestik, «kultrtregerlik» bolğan i̇eken, – dep Goloşekin sūiaudai sausaqtaryn syrt-syrt syndyryp, qytyrlatyp jiberdi.
– Ondai-ondai bolady, joldas Goloşekin, sizdi kinälau da qiyn. Siz būl i̇eldiñ tūrmysyn, salt-sanasyn, psihologiiäsyn äli bilmeisiz. Ä degende sizge köp närseler i̇ersi körinui äbden mümkin. Qolymen palau jep otyrğandar, ärine, sizge odağai, oğaş körinedi. Biraq däl bügingi tañdağy zärulik tamaqty qalai jeudi üirenu i̇emes, sol tamaqty qalai tabu äreketi. Osyğan kömektesiñizder. Biz Musbiuronyñ üşinşi jäne aqyrğy konferentsiiäsyn, ölkelik partiiä ūiymynyñ besinşi konferentsiiäsyn ötkizuge daiyndalyp jatyrmyz. Men, özderiñiz bilesizder, TürkTsİK-tiñ törağasy ğana i̇emes, Musbiuronyñ da törağasymyn. Musbiuro bir jyl işinde özine jüktelgen mindetti atqaryp şyqty. İendi ony jauyp, barlyq partiiälyq basşylyqty Kraikomnyñ qolyna beretin kez keldi. Osy konferentsiiälardyñ jūmysyna sizder belsene qatysady dep senemin.
Türkkomissiiä müşeleri Rysqūlovtyñ būl pikirine qosylatyndyqtaryn aitty. Biraq aldağy besinşi konferentsiiänyñ barysynda talai aiqastyñ bolaryn olar äli añğara qoiğan joq. Aldarynda otyrğan Rysqūlov qiiän-keski aitysta konferentsiiä delegattaryn tügeldei derlik öz jağyna tartyp alyp, bükil konferentsiiädan qoldau tauyp, öz ūsynysyn ötkizip jibererin Eliava da, Kuibyşev te, Rudzutak ta, tipti Goloşekin de äzir sezbeidi.
* * *
Rysqūlov şyrt ūiqydan ūianyp ketti. Äldekim büiirinen türtip-türtip jibergendei boldy. Jan-jağyn sipalap i̇edi, Nataşanyñ orny būrynğydai bos i̇eken. Jüreginiñ tūsy şym-şym i̇etti de basyldy. İendi qaityp ūiyqtai almasyn bildi de, sipalap, janyndağy oryndyqtan közildirigin tauyp aldy. Yñ-şyñsyz kiındi de dalağa şyqty.
Qytymyr aiaz jyp-jyly tösekten şyqqan betti şymyrlatty. Taşkent qanşa jyly dese de, qañtar tañy qatu i̇eken. Aulada qyrbyq qar qyrşyldaidy. Baqtağy ağaş bitkenge aq qyrau tūryp, qybyr i̇etpei mülgip qalğan. Äli tañ qarañğysy bolsa da dünie süttei ağaryp körinedi. Tek däu şynardyñ keibir būtaqtaryna qyrau jūqpaityndai, qarañ-qūrañ bolyp tūr.
Rysqūlovtyñ ūiqysy şaidai aşylyp, boiy sergip sala berdi. Onyñ tirligin, onyñ jer basyp jürgenin älemge, myna ūiqy qūşağynda jatqan bükil Taşkentke äigilegisi kelgendei, aiaq astynan qyrbyq qar qarşyldaidy. İä, Rysqūlov tiri. Rysqūlov jer basyp jür. Jiyrma tört-aq jasağan jas ömirde ol talai ret ölip ketui mümkin i̇edi. Basqanyñ bärin qoiğanda, būdan däl bir jyl būryn, däl osyndai aiazdy qañtar tüninde Osipov on tört komissardy atyp jiberip, orasan oiran saldy. Rysqūlov sonda ğajaiyptan aman qaldy. Osipov oisyrap jeñildi, biraq Rysqūlovqa arnalğan oq bir myltyqtyñ oqpanynda äli tyğuly jatqan şyğar. Ol qaşan atylady, Rysqūlovtyñ tynym bilmes, dülei ot jüregin qaşan tesedi – boljap bolmas.
Mine, sol tynyşsyz, tynjyly jürek ony qazir de tösekten beimezgil tūrğyzyp, atar tañda tağy bir täkappar iske bastap tūr.
Tynyşsyz jürek tañğy tätti ūiqyny Rysqūlovtan tartyp aldy. İejelgi ädet. «Ūian, Tūrar!» – der i̇edi äkesi oğan Almatynyñ kök qaqpaly türmesinde jatqanda. Titteiinen süiekke siñip qalğan sergek ūiqy. Basyndağy sūr furajka aiaz şymşylağan qūlağyn qorğai almağan soñ, sūr şineldiñ jağasyn köterdi. Keşe ol Mūsylman kommunisteriniñ III sezinde delegattardyñ ötinişimen suretke tüsti. Onda da üstinde osy sūr şinel, basynda sūr furajka bar i̇edi. Jüzge tarta delegattar Musbiuro üiiniñ aldyna şyğyp, fotograftyñ oimaqtai obektiviniñ işine syiyp ketti. Jalğyz üsteldiñ basynda Rysqūlov, Tūrsynhodjaev, Nizam Hodjanov, Sanjar Aspandiiärov otyrdy da, basqalar sol törteuin töñirektep, aldyñğy qatardağylar jambastap jatysty. Basqalary satylardyñ i̇eñ biıginde, i̇eki delegat «Barlyq i̇elderdiñ proletarlary birigiñder!» dep arap ärpimen ūran jazylğan qyzyl matany kerip ūstap tūrdy. Bir delegat Markstiñ, bir delegat Leninniñ, tağy bireui Zinovevtiñ portretterin köterip alğan. Zinovev Leninmen jaulasyp, partiiäğa qarsy şyğaryn olar äli bilmeidi. Uaqyt nyşanynyñ biri osy surette saqtalğan. Adamdardyñ köptigine qaramastan, suret tas-tüiindei jyp-jinaqy bolyp şyqty.
Mūsylman kommunisteriniñ auyzbirligi osy suretten ap-aiqyn köringendei. «Nege mūsylman kommunisteri?» – dep Rysqūlov sūraq qoiğaly qaşan. «Hristian kommunisteri degen joq qoi. Kommunisterdi dinine qarap aidarlai ma i̇eken? «Orys kommunisteri» iaki «Resei kommunisteri», «nemis kommunisteri» iaki «Germaniiä kommunisteri» demei me? Demek, biz «mūsylman kommunisteri» i̇emes, «türik kommunisteri» boluymyz kerek qoi. O basta Kuşekinder «mūsylman kommunisteri» atağan da, sodan baspasöz qağyp alyp, auyz üirenip ketken.
İä, sol mūsylman kommunisteriniñ III sezi keşe birauyzdan qarar qabyldady: «Būdan bylai Türkistan Kommunistik partiiäsy – Türik Kommunistik partiiäsy, Türkistan respublikasy – Türik keñestik respublikasy bolyp atalsyn».
III sezdiñ delegattary bügin aşylatyn Türkistan kommunisteriniñ V sezine tügeldei delegat. V sezd «Mūsylman kommunisteri» III seziniñ qararyn bekituge tiıs. Mine, synğa tüser sät osy. V sezd atalğan qarardy bekite me, bekitpei tastai ma? Dauysqa salğanda kim jeñedi?
Sezd bügin tañğy sağat toğyzda aşyldy. Ūlt mäselesi jönindegi baiandamaşy Rysqūlov. Onyñ tezisterimen Türkkomissiiä müşeleri tanys. Eliava kelisetin siiäqty. Goloşekin men Kuibyşev i̇ekiūdai. Äsirese Goloşekin qipaqtai beredi. Rysqūlovqa üzildi-kesildi qarsy bolğan Rudzutak.
İan Erneustoviç Rudzutak jas jağynan Rysqūlovtan i̇edäuir ülken. Söite tūra, Rysqūlovpen qūrdasşa qaljyñdasyp aşyq jarqyn jüretin, ağynan jarylyp tūratyn dospeiil adam. Al is müddesine kelgende – ymyrasyz. Būltañbaiğa salmai, turasyn bir-aq aitatyn kisi. Kurliandiiäda tuğan latyş, bala küninen «Sūrqai baron» degen baiğa jalşy bolğan. On alty jasynda qaltasynda kök tiynsyz, jalşylyqtan qaşyp, Rigağa kelip, köşelerge tas tösep kün körgen. Bağban da bolğan. «Otto Erbe» degen zauytta jūmysşy da bolğan. Atyşuly 1905 jyldan bastap revoliutsiiä jolyna birjolata tüsken i̇eken. 1907 jyly tūtqynğa alynyp, atu jazasyna kesilip tūrğan jerinen äupirimmen aman qalğan. Quğyn-sürgin, tūtqyndardyñ neşe aluan qiiämetinen ötip, aqyry ökpe auruyna şaldyğypty.
– Türkistannyñ ystyğy mağan maidai jağady, – dep i̇edi ol Rysqūlovqa.
– Sizdiñ dertiñizdi sap tyiatyn i̇em tabylady. Köktemge deiin tosasyz, sonda men sizdi Şymğan, Ögem taularyna jailauğa alyp şyğyp, qymyzben i̇emdetkizemin. Qūlantaza jazylyp ketesiz, – degen Rysqūlov. İekeui az künde dostasyp ketken. Biraq söite tūra, Rudzutak bügin sezde Rysqūlovqa qarsy şyğatyn i̇eñ pärmendi küş. Onysyn jasyrğan joq.
– Meili, İan Ernestoviç, sezd qalai şeşedi, solai bolsyn, – dep Rysqūlov ta ilikken joq.
Jaratylysynan şalqaq bitken keñ-qūlaş keudesindegi jūlymyr jürek janyp bara jatqandai qyz-qyz qainaidy. Sol alau otty saiabyrsytpaq bolyp, Rysqūlov aiaz toñazytqan auany simire jūtady.
Salqyn aua sekseuil şoğyn qozğağandai, oidy ūiatyp, kenet oiyna osydan bir jyl būrynğy Osipov oirany tüsti. Ol da osyndai qañtar tañy i̇edi. Taşkent köşeleri qanğa būialğan. On tört komissardyñ qazasy. Votintsevtiñ ölimi... Kuşekinniñ ökimet basyna kelui. Kuşekin-Uspenskii saiasatymen saiys. «Otarşyl» kommunisterdiñ oisyrauy. Ökimet basyna Rysqūlovtyñ kelui... Rysqūlovqa būl qos ökimet siiäqty körinedi. Türkkomissiiä TürkTsİK-ke tizgin bergisi kelmeidi. TürkTsİK tek formaldi türde qalqaiyp tūrmaq pa? Bärin Ortalyqtan kelgen Türkkomissiiä atqara bermek pe? Al Leninniñ Türkkomissiiäğa bergen nūsqauy şe? Türkkomissiiä RK(b)P Ortalyq Komitetiniñ, Keñes ökimeti men ükimetiniñ Türkistandağy ökili. Ol ras. Ol – keñes beruşi, aqylşy äri dos. Biraq TürkTsİK-tiñ künbe-küngi jūmysyna aralasa berse, öz degenin ğana oryndatyp otyrsa, ne bolady? Tipti TürkTsİK-tiñ syrtynan bilik jürgizip, Respublika ökimetin belden basyp jüre berse, ne bolady? Ärine, keleñsiz körinis. Mine, bügin sezde tübegeili şeşiletin mäsele osy.
İesik jai ğana aşylğan, iş jaqtan qūlağy qalqaiğan, jūqalañ sary bala, äñgelektei dop-domalaq, taqyr basyn qylqityp:
– Ağa, şai qainady, – dedi.
Rysqūlov äldeqaida alystan oralyp, beitanys jerge top i̇ete qalğandai, sary balağa «sen kimsiñ» degendei sūqtana qarap qaldy. Būryn Rysqūlovtyñ mūnşa sūsty türin baiqamağan bala seskenip, keiin şeginşekteidi. Rysqūlovtyñ közine bir mezgil, byltyr Şatqalda şeiit bolyp ketken Arman i̇elestedi. İeseiip qalğan Arman-Artur i̇esik aşyp tūrğandai körindi. «Sonyñ özi öñ be i̇edi, tüs pe i̇edi?» – dep te bir şübalandy.
Arman-Arturdyñ düniege kelui de, ketui de jūmbaq. «Mümkin sol meniñ özim şyğarmyn?».
Rysqūlov sary balağa:
– Qazir baramyn. İesikti jap, jaurap qalasyñ, – dedi. Sary bala jyltyñ i̇etip, i̇esikti jaba qoidy.
Būl Rysqūlovtyñ qolyna ötken küzde kelgen Bekei bala i̇edi. Onyñ Taşkentke kelui de bir jyr.
Birde tañerteñ darbaza tyqyldady. Rysqūlov äli qyzmetke kete qoimağan. Jaña ğana juynyp, kiınip, şaiğa otyrğan kezi i̇edi. Syrtqa qūlaq türip:
– Kim boldy i̇eken? – dedi.
– İi, qahar sūqqan qaiyrşy bit, – tatar kempir Mūhsina qolyn bir-aq siltedi. – Ber de maza bermi alar. Hodaem qarğağan alarny. Tañ şapaq atpağaş tarsyldatar iñde.
Mūhsina ornynan tūru qaperine kirmei, şai qūiyp otyra berdi. Biraq qaqpa bükil Sadovaia köşesin jañğyryqtyra tarsyldatty.
– Vot nahaldar! – dep kempir aşulandy.
– Joq, būl qaiyrşy i̇emes. – Tūrar ornynan tūrdy.
– Şaiin de tynyş iştirmilar, otyr inde, kitä alar, – dep Mūhsina şyr-pyr boldy.
– Qaiyrşy i̇esikti būlai qaqpaidy, olar jasqana jäi qağady, – dep Tūrar könbei syrtqa bettedi.
Ötken joly Uspenskiidiñ şabarmandary qaqpany osylai qaqqany i̇esine sap i̇ete qalğan. Bireuler tağy da özin tūtqyndai kelgendei, şamaly ürei bilegen. «Kuşekin –Uspenskii qūlap i̇edi ğoi. TürkTsİK törağasynyñ üiine būlaişa basyp keletin kim boldy i̇eken?» Küni keşe işki ister komissary Nysanbaev üiiñizge bir militsioner bölip, küzet qoidyraiyn degende, Rysqūlov üzildi-kesildi tyiym salğan. İendi sonysyna opyq jegendei de syñaiy bar. Üiden şyğyp, tepkişekten tüse berdi: «Būl kim?» – dep dauystamaqşy i̇edi, aiqailauğa arlandy da, asyqpai baryp, syrğauyldy tartyp, qaqpanyñ i̇esigin aşty.
Qaiyrşy deiin dese, qaiyrşyğa ūqsamaidy. Aq polotnoi kimeşek, aq kündik salğan, üstinde barqyt şapany, aiağynda jap-jaña kebis-mäsisi, iyğynda teñkigen ala qorjyny bar äiel, janynda jasy on tört şamasyndağy jyltyñ köz, qalqan qūlaq, qyzyl taqiiäly balasy bar. Nağyz qazaqy auyldan i̇ekeni körinip tūr. Būl mañaidyñ adamdary i̇emes. Kimeşekti äiel qaqpanyñ ar jağyndağy Rysqūlovqa qarap tūryp-tūryp, kenet añyrap ala jöneldi. İesikten beri ötip, qorjyndy jerge tastai salyp, Tūrarğa qūşağyn aşa ūmtyldy.
– O-o-o-u, jalğyz bauyrym-ou! Äkeden de, şeşeden de i̇emşektes jalğyzym-ou! Jalğanda jalğyz jaryğym-ou!
Būl añyrata kelgen Tüimetai i̇ekenin Rysqūlov sonda baryp bildi. Äitpese tanymai qalğan. Būlardyñ Talğar taudağy Uiasyn būza kelgen myñ toğyz jüz besinşi jyldan keiin Tüimetaidy körgeni osy. Odan beri de on bes jyldai uaqyt ötip ketipti. Tüimetai üş jastağy qyz i̇edi, Tūrar äkesimen birge Almatynyñ türmesinde otyrğanda, Tüimetai ögei şeşe Izbaişamen birge Merkege ketken. Al äkesi Sibir aidalyp, Tūrar Merke barğanda, Izbaişa Tüimetaidy alyp Tülkibas asqan. Sonda qainysy Moldabekke ağaiyny zorlap qosqan.
Qyz on altyğa kelgende, Merke botpailarynyñ biri aittyryp, ūzatyp jibergen...
– O-o-o-u, äkesiz armanda ösken bauyrym-ou! Şeşesiz ösken şerli jürek Tūrarym-ou! Seni de köretin kün bar i̇eken ğoi. Süieusiz ösken sūltanym, taiausyz ösken tūlparym, Tūrarym-ou! Sen meni tanymai da qaldyñ-au. Men seniñ jalğanda jalğyz bauyryñ, Tüimetai degen jetimiñ, ärkimderdiñ otymen kirip, külimen şyğyp, küñ bolyp jürip jetildim. Jatqan jeriñ jännaty bolğyr Qalipa anamyzdyñ qūrsağynan şyqqan jalğyz bauyryñ Tüimetai degen men i̇edim. Peiişte nūry şalqyğyr Qalipa anamyzdyñ tür-tüsin de bilmeimin, i̇elesin de bilmeimin. Äkemniñ de bet-jüzin tanymai qaldym men beibaq. Alaştan şyqqan arysym Rysqūldai äkemniñ didaryn bilseñ, sen bilesiñ, Tūrar-au. Seni körip, sol soiqan taudai äkemdi körgendei bolyp men tūrmyn... Nege ündemei melşiıp qaldyñ, men Tüimetaimyn ğoi. Älde tağdyr seni tasbauyr i̇etip jiberdi me? Jalğyz bauyryñ kelgende nege jibimeisiñ? Tuysyñ i̇emespin be?
Būl Tüimetaidyñ kökireginde köp jyldan beri tesik tappai bitelip jatqan zar-mūñy, sağynyşy, äri äke-şeşesin joqtauy i̇edi. Dauys salyp añyrağany Tūrarğa türpidei tigeni de ras. Ne qoi demedi, ne Tüimetaiğa qosylyp jylamady, bezerdi de qaldy. Qaita üiden şoşyp şyqqan Mūhsina şar-şar i̇etip, basu aitqan boldy. Äueli ne sūmdyq i̇ekenin tüsinbei, äldebireu opat boldy ma dep oilağan kempir, keiin-keiin būl kelgender Tūrardyñ tuysy i̇ekenin sezgen soñ:
– Buldy-buldy, sabyr itegez. Qyşqyrarğa būlmi inde, būl auyl tügel, qal bit. Äidägiz, üige kiriñiz, – dep Tüimetaidyñ qūşağyn Tūrardan äreñ aiyryp, üige zorlap kirgizgendei boldy.
Sodan Tüimetai bir aptadai jatyp, i̇endi i̇elge qaitarynda Tūrarğa:
– Myna bala meniñ qainym dedim ğoi. İeldegiler sağan amanat tapsyrdy. İeti Tūrardiki, süiegi bizdiki deidi. Oquğa tüsirsin deidi. Bizden de bireu-jarym oqu oqyp, közi aşyq bolsa, i̇elge sep şyğar deidi. Baiğūsqa Qūdai ömir bersin, bezildep tūrğan pysyq juärmek. Özi tilalğyş, bir myñ bolğyr. Osy bala bolmasa, men Taşkentti sonou Merkeden tauyp keled degen qaida... Balany alyp qal da, meni masyl qylmai i̇elge qaitar. Töre törkininiñ üiine baryp jatyp aldy degen sözge qalarmyn, tirşilik bar, – dedi.
Tüimetaidyñ qainysy Bekei bala Taşkentke osylai tap bolyp i̇edi.
Rysqūlov ony oquğa ornalastyrdy da, jalğyzilik bolğan soñ, öz üiinde qaldyrdy. Meilinşe tyzyldağan pysyq Bekei oqudy da ülgeredi, zyr jügirip bazarğa da barady, üidiñ işin sypyryp, jinap qūiady.
Tañğy aua boiyna quat qūiğandai boldy. Tüngi qysqa ūiqyda körgen şym-şytyryq tüsterin i̇esine tüsirmek i̇edi, bäri būlyñğyr bir närse. Tek Äbekeñ i̇esinde anyq saqtalypty. Äbekeñ i̇ekeui Ögem tauynyñ bir biıginde tūr i̇eken. Būl aradan basqa biıkter tolqyn-tolqyn telegei teñiz bolyp aibyndanyp jatyr. Şeti, şegi joq. Äbekeñ qūşağyn jaiyp jiberip, keñ dünieni sol qūşaqqa syidyrğysy kelgendei, ūly düniege ūmtylyp tūr i̇eken. Onyñ ne söilep, ne aitqany Rysqūlovtyñ i̇esinde qalmapty.
Al öñinde Äbubäkir Divaevpen kezdeskeni tügel jadynda... Ötken jyldyñ jazy bolatyn. Kraimusbiuro törağasy Rysqūlovtyñ qabyldauyn ötinip, Divaev degen kisi keledi.
– Şynymen Äbubäkir Divaev pa? – dep anyqtap sūrady Rysqūlov kömekşisinen.
– İä, özi.
– Onda küttirip qoiğanymyz äbes boldy ğoi, – dep Rysqūlov ornynan tūryp, kabinettiñ tabaldyryğynan äigili ğalym Äbubäkir Divaevty qarsy aldy. Üstine tik jağaly köksūr frenç kigen, kelisti qasqa mañdai, jarqabaqtyñ astynda qarşyğa közderi äli de ot şaşyp tūrğan qyr mūryndy, sūlu mūrtty, şoqşa saqal, meilinşe intelligent şal:
– Sälämatsyz ba, joldas Rysqūlov! – dep basyn iıp, qol ūsyndy. – Sizdiñ uaqytyñyz öte qymbat i̇ekenin bilemin. Siz qazir üş birdei basşylyq qyzmet atqarasyz: Kraikom, TurkTsİK, Kraimusbiuro... men tañ qalamyn: qalai ülgeresiz? Söitsem, jap-jas jigit i̇ekensiz ğoi. Ärine, jas adam şarşamaidy. Biraq memlekettik jūmys, onyñ jöni basqa. Ğafu i̇etiñiz jasyñyz?..
– Jiyrma törtke jaña şyqtym.
– Ä, bärekeldi! Bizdiñ Salauat jiyrma i̇ekisinde general bolğan. Jön-jön.
Rysqūlov tosylyp qaldy. Äñgime birden osylai bastalyp ketedi dep kütpegen. Divaev sözin tağy tasqyndatyp alyp ketti.
– Men sizdiñ musbiuroda bolatyn küniñizdi ädeii añdyp keldim. Kraikomda bolatyn küniñizde bara almaimyz. Öitkeni kommunist i̇emespin. Bolmaiyn dep bolmağanym joq, jasy tüskir tym ūlğaiyp ketti, iä... Musbiuro da partiiälyq mekeme, biraq siz däl osy qyzmette, däl myna kresloda meniñ ötinişimdi tyñdaidy dep keldim.
– Aityñyz, Äbeke, aityñyz.
– Aitsam, qazir bizdiñ Taşkentte bir-aq institut bar. Onyñ özi tolar-tolmas. Būrynğy uçitelskaia seminariiä ğoi. Qazir mūğalimder instituty. Türkistan siiäqty ölkege universitet kerek. Universitet! Ol bükil Türkistanğa ortaq, külli Orta Aziiänyñ bilim anasy boluğa kerek. İağni – SAGU. Osyndai igilikti is istep, universitet aşyp berseñiz, halqymyz riza. Halyq sizge qazirdiñ özinde qaryzdar. Falamat jaqsylyq jasap, i̇eldi aştyqtan qūtqaryp jatyrsyz.
Siz i̇endi halyq üşin basqa i̇eş närse istemeseñiz de, tek aştyq ajalynan alyp qalğanyñyz üşin ğana millät sizdi qūrmettep, töbesine köterip, tarihqa altyn ärippen jazyp qoiuğa tiıs. Men törimnen körim jaqyn şaqta tūrğan kezde, sizge jağympazdanyp, jalpañdaityn jağdaiym joq, iman şynymdy aityp otyrmyn. Halyq mūny äldeqalai ūmytyp ketse, taufihsyzdyq bolar i̇edi, ūmytpaidy, sirä.
– Raqmet, Äbeke, – dedi Rysqūlov sözden tağy da tosylyñqyrap qalyp. – Universitet bolady. Ortalyqqa, Leninge jazamyz. Biraq däl bügin aşylmaidy. Mümkin, kelesi – jiyrmasynşy jyldan aşylyp qaluy. Qazir aşarşylyq, jan-jaqta – maidan.
– Men däl qazir aşyp ber demeimin. Däl qazir negiz de joq. Äueli negiz kerek, mamandar kerek. Ol bizdiñ Türkistanda joq. Bügingi künniñ qiyn-qiyn jūmystaryn atqara jürip, bir mezgil bolaşaqty da oilap qoiğan lazym degenim ğoi. Şal adam aqylgöi keledi. Ğafu i̇etiñiz, şaruam bitti. Sizdiñ ärbir sekundiñiz zäru, uaqytyñyzdy aluğa haqym joq, – dep Divaev kreslodan tūra berip i̇edi, Rysqūlov:
– Asyqpañyz, Äbeke, – dedi. Kömekşisine qoñyrau qağyp şaqyryp, şai sūratty. – Älgi tilegiñiz oryndalady. Men sizge ökimet atynan uäde beremin. İendi öz jūmysyñyz turaly aityñyz. Osy siz ğoi, qatelespesem, başqūrtsyz. Al qazaq tilin, ädebietin, külli dastan, jyrlaryn qalai igerip aldyñyz? Men tañğalamyn.
Divaev Rysqūlovqa közin qysyñqyrap, synai qarap qaldy da:
– Başqūrt, qazaq degen bir i̇emes pe? Biz türikpiz ğoi, – dedi. – Siz şynnan Ūly Türik memleketinen beihabarsyz ba? Ūly Türik qağanaty mūhittai tasyğan bir däuirde. Al mūhittyñ tasuy bar da, qaituy bar. Türik qağanaty qaitqan kezde, är jerde oidym-oidym kölder men kölşikter qalğan. Sonyñ biri qazaq, biri başqūrt, biri özbek, biri qyrğyz, biri saqa, biri noğai, biri türikmen, biri malqar, biri qūmyq, tağysyn tağylar. Al negiz bir, tildiñ Uiasy bir. Til degenimiz – anamyzdyñ aq sütindei. Men mūny nesine aityp otyrmyn? Ğafu i̇etiñiz, mūnyñ bärin siz menen göri jaqsyraq biluiñiz mümkin ğoi.
– Şynyn aitsam, köp biletinim ras. Biraq sizge jetu qaida! Äsirese tarih tereñ ğoi.
– Ötkeniñdi ūmytsañ, keleşek seni de ūmytady. Aitpaqşy, tağy bir ötiniş. Men etnograf-folkloristpin ğoi. Halyqtyñ auyz ädebietin siz basqaryp otyrğan ökimettiñ gazeti «İştriakiun», «Ūlūğ Türkistan», «Aqjol» tağy basqalary jariiälap tūrsa, tipti kitap bolyp şyqsa igi i̇edi. Halyqtyñ öz qazynasyn özine qaitaruğa tiısti i̇emespiz be?
– Redaktorlarğa parman beriledi, Äbeke.
– Al sau-salamattyqta bolyñyz...
– Toqtañyz, Äbeke! On altynşy jyl, şilde aiy. Qara küime. Taşkent, Şymkent, Äulieata, Merke joly. Äulieatadağy keruen-sarai. Rotmistr i̇esiñizde me?
– Toqtai tūryñyz, toqtai tūryñyz. Sondağy jap-jas jigit sizsiz ğoi, joldas Rysqūlov.
– İä, men i̇edim. Etnograf-jolauşy siz i̇ediñiz ğoi, Äbeke.
– Aişa bibi kümbezi. Sol auyldyñ aty älgi Çerniäevtiñ bir ofitseriniñ atynda i̇edi toi. Golo... Golo...
– Golovaçevka.
– İä, Golovaçevka. Äli solai atala ma?
– Äli solai.
– Qiiänat qoi. İendi siz özgertersiz.
– Äueli qazaqtarğa qazaqtyñ şyn atyn alyp bereiik, Äbeke. Biz äli, Uiat bolğanda, «kirgizbiz» ğoi.
– Arada nebary üş-tört-aq jyl. Sonda küimedegi ornyn rotmistr tartyp alğan balañ jigit üş-tört jyldan keiin Türkistandy basqaryp tūrady dep kim oilağan?! Ğajap özgerister. Revoliutsiiä. Al cay tūryñyz, märtebeñiz öse bersin.
* * *
Äbubäkir Divaev solai dep ketti. «Biz türikpiz ğoi» degeni Rysqūlovtyñ qūlağynda būzylğan patefonnyñ tabağyndai qaita-qaita şyñyldap tūrdy da qaldy. Patefonnyñ qūlağyn būrai salsañ, dauys öşedi. Al myna ündi öşiretin aila tabylar i̇emes. Rysqūlov ūmytuğa tyrysyp i̇edi, tük şyqpady. Divaev mūny keremet qarapaiym, keremet senimmen aitqany sonşa, Rysqūlovtyñ miyna qaşap tūryp jazyp qoiğandai jattaldy da qaldy. Türkistannyñ prezidenti özimen-özi arpalysqan künder ötip jatty. Divaev aitqan Türik qağanaty qaityp kelmes. Ol – absurd. Irilik pen birlik joq jerde – ūsaqsyñ. Al ūsaqty ärkim ūryp kete beredi.
Al i̇endi keñes jağdaiynda şe? – deidi Rysqūlov tynymsyz oidyñ tolqynyna tūnşyğyp. – İendi biz i̇erkindik aldyq i̇emes pe? Dekret boiynşa teñdik te bar, i̇erkindik te bar. Dekret boiynşa. Al is jüzinde sol Dekrettiñ säulesin äldekimder Türkistanğa tolyq tüsirmei, äli tasalap tūrğan siiäqty. Ony tasalap qalatyn qara qūdiret bolmasa kerek i̇edi. Biraq künniñ özin de şala būlt keide kölegeilep qalady. Demek, sol şala būltty ysyryp tastauğa tyrysu kerek, ony qalai bilip, qalai ysyrarsyñ?
Ony Rysqūlovtar bilgen de, küresken de. Sol kürestiñ arqasynda Kuşekin toby qūlady. Al sol Kuşekin ideiäsyn quattaityndar Mäskeude de otyrmağanyna kim kepil? Buharin, mysaly, nege bizdi «quyrşaq respublika» dep aşyqtan-aşyq keketedi? Sol kekesinniñ ar jağynda bir sūmdyq jatqan joq pa? «Quyrşaq respublika», al Rysqūlov «quyrşaq respublikanyñ», «quyrşaq prezidenti» bolmaq pa sonda? Goloşekin kelip: «bylai iste, bylai iste, aiağyñdy qiiä baspa!» – dep jelkeñe istik temir piskilep otyrsa, ärine «quyrşaq prezident» bolasyñ. «Quyrşaq respublika» atanyp, külki bolmas üşin, Türik respublikasy atanu kerek, bölşektenbei, irilenu kerek.
Äitpegen künde Rysqūlov «quyrşaq prezident» küiinde qalady da, onyñ qol-aiağyn qimyldatyp, basyn bylai bir būryp, olai bir būryp otyratyn Goloşekin bolady. Sondyqtan bügingi konferentsiiäda Rysqūlov jeñip şyğuğa tiıs. Tek solai!
Rysqūlov qoranyñ tükpirine taman baryp, beti qatqyldau qardy qos qolymen kösip-kösip, tazasyn qos uystap alyp, aiaz süigen betin ysqylap-ysqylap jiberdi. Qaratory öñine işten bir jalyn teuip, didary nūrlanyp sala berdi.
* * *
Rysqūlov i̇eki-üş jañğaq şağyp, qant ornyna tistelep otyryp, şaidy qoiu qūiğyzyp, i̇eki şynysyn işti de, i̇eki qolyn üstelge tirep, dastarqandağy tandyr nan, mūzdağan i̇et, pisken jūmyrtqağa qadala qarap, tūnjyrap bir päs otyrdy da ornynan jūlqyna tūra berdi.
Bala seskenip qaldy: «Bir isim ūnamai qaldy ma?»
– Tamaq almadyñyz ğoi, – dep sostidy.
– İe, qūda, şabatyn attyñ jarauy jaqsy. Toq at barlyğyp qalady. Osy da jetedi, – dep Rysqūlov sary balanyñ taqyr basyn sipady. Bala sol alaqannan şaqşadai basy balqyp bara jatqandai yrjiyp küldi:
– Tüski tamaqqa Mūhsina apai ne daiyndasyn, ağa?
– Tüski tamaq deisiñ be? Äure bolmañdar. Tüski tamaqqa bir būiyrğany bolar.
Konferentsiiä tūp-tura sağat toğyzda bastaldy. Ony Kraikom, Turkkomissiiä, Musbiuro, Kraiinbiuro ūsynystary boiynşa Rysqūlov aşty. Prezidiumge Rysqūlov, Şakirov, Aliev, N.Hodjaev, Dombrovskii, Goloşekin joldastar sailansyn degen ūsynys tüsti. İekinşi jaqtan qarsy ūsynys şyqty. Älgi ūsynylğandarğa qosa Tūrsynhodjaevtyñ, Vroidonyñ, Vakstyñ, Solovevtyñ, Kuperdiñ, Rudzutaktyñ attary ataldy.
Ne kerek, i̇edäuir aitystan keiin, köpşilik dauyspen prezidiumğa Rysqūlov, Dombrovskii, N. Hodjaev, Şakirov, Aliev, Goloşekin ötti.
Rysqūlov sailanğan kisilerdi prezidiumğa şaqyrdy.
Zaldyñ aldyñğy qatarynan Valerian Kuibyşev, İan Rudzutak, Şalva Eliava oryn aldy. Üstelder, oryndyqtar äli syqyr-syqyr, abyr-sabyr äñgime üzile qoimady. Rysqūlov zalğa qasqaia qarap tūryp qalyp i̇edi, onyñ ünsiz tūrğanynyñ özin i̇eskertu dep tüsingen qaumiet lezde pyşaq keskendei sap tyiyldy da, läm-mimsiz bir tylsym tynyştyq, zildei auyr salmağymen i̇eñseni basyp tūryp aldy. Şybyn bolsa yzyñy i̇estiler i̇edi, qañtarda qaidan şybyn bolsyn, zyñ i̇etken dybys joq. Tūmau tigenderdiñ özi jötelip-jötkirinuge bata almai, buynyp bara jatqan bir kez i̇edi.
Rysqūlov osy bir tyrsyldağan tynyştyqty birauyq ädeii şym-şym ūstap tūrdy da, azaly da qaharly ünmen:
– Osydan tūp-tura on bes jyl būryn, 1905 jyly 9-qañtar küni, iağni jañaşa stilmen 22-qantar küni Peterburg, iağni Petrograd köşelerinde proletariat qany sudai tögildi, – dep bir toqtady. – Osydan tūp-tura bir jyl būryn, iağni 1919 jyldyñ 20-qañtaryna qarağan tañda Osipov bizdiñ i̇eñ tañdauly on tört komissarymyzdy dualğa tūrğyzyp qoiyp, attyryp jiberdi. Qasietti Taşkent köşeleri qanğa būialdy. Tūryñyzdar oryndaryñyzdan! Revoliutsiiä qūrbandarynyñ qasietti ruhyn qūrmettep, bir minut ün şyğarmai qalyñyzdar! Olardyñ jarqyn beinesin ün-tünsiz i̇eske tüsiriñizder!
Türkkomissiiä müşeleri bir-birine qarady. Konferentsiiä jūmysyn jürgizu üşin küni būryn daiarlanğan stsenariide būl element joq i̇edi, Rysqūlov özinşe ketti. Biraq Türkkomissiiä būl tapqyrlyqqa tänti boldy.
Nebary bir-aq minut. Keide sol bir minuttyñ işine jyldar syiyp ketedi. Ärkim-aq oiğa şomdy. Revoliutsiiä jolynyñ nebir sūrapyl soqpaqtary köz aldaryna zymyrap-zymyrap kele qaldy. Jetisu men Adaidan, Äulieata men Aşğabadtan, Şymkent pen Ferğanadan, Aqmeşit pen Samarqannan, Pişpek pen Oştan, Nükis pen Şalqardan kelgen delegattar revoliutsiiä dauylynan jaña ğana şyğyp, konferentsiiä zalyna i̇endi ğana i̇enip tūrğandai äser keşti.
Rysqūlovtyñ işarasymen delegattar oryndaryna otyrdy. Köbiniñ qiiüy qaşyñqyrağan i̇eski oryndyqtardyñ birazğa deiin syqyr-syqyry basylmady.
Rysqūlov birinşi sözdi Mūstafa Subhige berdi. Jasy qyryqty alqymdap qalğan, qasqabastau, qalyñ mūrtty, döñbek mūryn, şymyr deneli, biraq öñi jüdeu Mūstafa Subhi Komintern atynan Mäskeuden kelgen Türkiiä kommunisi i̇edi. Ol kelgen i̇eki-üş aidyñ işinde Rysqūlov i̇ekeui talai ret kezdesip, köp äñgime şertisken. Sodan beri biri Almaty mañynda, biri Anadolyda tuğany bolmasa, i̇ekeui ağaly-inili adamdardai bauyr basyp ketip i̇edi. Türkiiä kommunisteriniñ hali müşkil-tin. Qausağan Osman imperiiäsynyñ soñğy sūltany kommunisterdiñ soñyna şyraq alyp tüsip, tuğan i̇elden tūraq taptyrmady. Sonyñ biri – Mūstafa Subhi de, biri – aqiyq aqyn Nazym Hikmet i̇edi.
– Türkistandyq qany bir, tili bir, tilegi bir bauyrlarğa qazirgi tañda jalañaiaq ot keşip jürgen türkiiälyq tuysqan kommunisterden jalyndy sälem! – Mūstafa Subhi zalğa, sonan soñ prezidiumge basyn idi. Zaldyñ işi şapalaq dausynan jarylyp kete jazdady. – Marksizm ideiäsy Türkiiäny da kezip jür. Osman Türkiiäsy küizelistiñ şyñyna jetti. İmperializm men monarhiiä i̇ezgisinen Türkiiä türikteri sansyrap boldy. Būl şyñyraudan şyğu üşin Türkiiä kommunisteri ot pen sudy keşip, halyqty qaruly küreske köteruge äreket üstinde. Türkistandağy revoliutsiiä bizge ülgi. Türkistan revoliutsiiäsynyñ säulesi Türkiiäny da jaryq i̇etpek. Ūly Qazan revoliutsiiäsynyñ şapağatty äserimen onda qazir Mūstafa Kemel Atatürik bastağan qozğalys monarhiiäny joiyp, konstitutsiiäly respublika ornatu üşin qan tögip jatyr. Mūstafa Atatürik i̇erjürek türik jauyngerlerin bastap, qazir Stambūldyñ irgesinde tūr. Soñğy sūltannyñ qūlaityn küni jaqyn. Ağylşyn otarşylaryn tuğan i̇elimizden türip şyğatyn kün taiau. Ras, Mūstafa Kemel Atatüriktiñ ökimeti – burjuaziiälyq tärtiptiñ ökimeti. Biz, Türkiiä kommunisteri, qasiret keşken Türkiiäğa sotsializm ornatu üşin küresemiz. Biz sizderden üirenemiz, tuğandar. Sotsialistik revoliutsiiänyñ şūğylasy tünek basqan bükil Şyğysty jarqyratar äli! Sizderdiñ konferentsiiäñyzğa zor tabys tileimin, bauyrlar!
Delegattar qol şapalaqtap, oryndarynan tūryp ketti. Mūstafa Subhi minbeden tüsip baryp, Rysqūlovtyñ qolyn alyp, qapsyra qūşyp, tösine tös tüiistirdi. Zal şapalaqtan būrq-sarq qainap, jañğyryğy dalağa da i̇estilip tūrdy.
Rysqūlov delegattar atynan Subhige raqmet aityp, Türkiiä kommunisterine ädilet jolynda tabys tiledi. «Mūstafa Kemel Atatürikke sälem aityñyz», – deiin dep tūrdy da, aitpady. Mūstafa Atatüriktiñ Türkiiäny jaulardan tazartyp, halyq kösemi bolğany Rysqūlovqa ūnaidy-aq. Qiyn-qystau jağdaida keñes i̇eline qol sozyp, kommunisterden, Leninnen kömek sūrağany da aqyldylyq i̇ekenin Rysqūlov tüsinedi. Biraq Atatürik öz i̇elindegi kommunisterge i̇emeşegi i̇ezile qoimaityn. Ol monarhiiäğa, otarşylarğa tüsken naizağai da, Subhilerge de jaisyz.
Törağalyq tizgin Nizameddin Hodjaevtyñ qolyna tidi de, ol:
– Ūlt mäselesi jäne ūlttar sektsiiälary jöninde baiandama jasau üşin söz Tūrar Rysqūlovqa berildi! – dep aiqailap aitty. Delegattar qol soğyp, oryndarynan tūryp ketip i̇edi, prezidiumda otyrğan Goloşekin jan-jağyna qarap, jalğyz özi qalğanyna yñğaisyzdanyp, kirjiñ i̇ete tüskendei boldy da, yrğatylyp baryp özi de türegeldi.
Būl i̇eki arada Rysqūlov minbege şyğyp, appaq bätes oramalmen közildirigin mūqiiät sürtip, tazalap tūrdy. Aqyry zal tynyştalğan kezde, minbe tübindegi tükpirde otyrğan stenografistkalarğa būrylyp:
– Mümkindiginşe dälme-däl jazyp otyruğa tyrysyñyzdar. Meniñ qolymdağy qağazğa senip qalmañyzdar, – dep i̇eskertip aldy.
Sonyñ özinen-aq delegattar: «Ne aitar i̇eken? – dep yntyğa tüsti. Bireu-mireu sybyrlap-kübirlese «tynyş!» – dep köz alarta zekip tastap, i̇esil-derti minbege audy.
Aitsa-aitqandai, Rysqūlov qağazğa qarap şūqşimai, adamdardy arbap alğysy kelgendei, zalğa janaryn qadap, äueli tekirektegendei jai bastap, birte-birte bauyryn jazyp, aryndap ala jöneldi.
Türkistan halqynyñ basynan ötken auyr halder, patşa otarşyldyğy, üstem tap tepkini, halyqtyñ azattyq armany, aqyry... Qazan revoliutsiiäsynyñ tañy – Rysqūlov baiandamasynyñ jolbasy i̇edi.
Biraq halyq tarihi bir formatsiiädan i̇ekinşi formatsiiäğa bir künniñ işinde köşe salmaidy. Keñes ökimeti ornağanmen, būrynğy i̇ezilgen halyq birden jyly suğa qolyn mala qoiğan joq. Joqşylyq, joryqşylyq, aşarşylyq azaptaryn bastan keşirip jatyr. Türkistan respublikasyn basqarğan alğaşqy kommunister, solşyl eserler baiyrğy Türkistannyñ töl halqynyñ qamyn oilamaidy. Töl halyq keşegi patşa şeneunikteri men bügingi keñes belsendileriniñ arasyn alğaşqy kezde ajyrata almai sorlady. Ondai keleñsiz körinis äli de qylañ berip qalady. Ūlt saiasaty Türkistanda öreskel būrmalanyp jür. Basqany aitpağanda, ūlt mäselesi jöninde RK(b)P Ortalyq Komitetiniñ radiogrammasyn Kuşekin men Uspenskii kezinde jariiälamastan, jasyryp qoiyp otyrdy. Mūndai sūmdyqqa qarsy şyqqan Rysqūlov pen Kobozevty «kontra» dep tribunal arqyly atqyzyp tastai jazdady. Aqyry Kuşekin men Uspenskii Türkistannan quyldy. Olarğa qosa şovinistik iısi müñkip tūrğan biraz qyzmetkerler alastatyldy.
Rysqūlov tamağy qūrğap bara jatqanyn sezdi. Tamağy qūrysyp qūrğasa-aq boldy, «r» ornyna «l» tüsip ketip, tili kibirtiktei bastaidy. «Meni Sūltanbekke ūqsady demesin» dep Rysqūlov mūndaida staqandağy şaiğa qol sozady... Qyzyl Jebeniñ şabysynan jel yzyñdap, jer solqyldap jatqan sätte, qyzynyp, iştei qiqulap otyrğan jūrt, sol jüiriktiñ kenet kilt toqtağanyn körip, añyraiyp añ-tañ qalğan bir sät i̇edi.
Bala kezinde Tūrardyñ tamağynda baspasy bar bolatyn. Säl suyq tise, denesi qyzyp, tamağy qyryldap şyğa keletin. Ahat atasy bir küni balanyñ basyn i̇eki tizesiniñ arasyna qysyp alyp, auzyn aşyp, sausağyn kömeiine tyğyp jiberip, barlyğyp tūrğan baspany myjyp-myjyp tastağan. Auzynan iriñ aralas qan aqqan. Ahat onyñ tamağyn kökemaral qainağymen qaita-qaita şaiğyzğan. Biraq bala kezinde birtoğa, köp söilemeitin Rysqūlov, i̇eseie kele köpşilik aldyna şyğyp, sarnai-sarnai söz söileuge mäjbür boldy da (tağdyr şyğar), sondaida tamağy kenet keuip qala beretindi şyğardy. Adam jaratylysynda onyñ denesinde artyq-auys müşe bolmasa kerek, tamaq beziniñ de atqaratyn öz qyzmeti bolady i̇eken, ol tamaq qūrğatpai, ylğaldap tūrady i̇eken. Rysqūlovta ol joq...
– Mūnyñ bir sebebi, – dedi Rysqūlov sözin sabaqtap, – Türkistan Kompartiiäsy Kraikomnyñ osaldyğy. Kraikom därmensiz. Özderiñiz bilesizder, Kraikom üş tarmaqty: «Kraikomnyñ özi, mūsylman biurosy, şetel kommunisteriniñ (çeh, venger, nemis t.b.) biurosy. Musbiuroğa külli Türkistandağy mūsylman qauymynan şyqqan kommunister qaraidy. Būl – Türkistandağy kommunisterdiñ toqsan bes paiyzy. Sondyqtan da sol toqsan bes paiyz Kraikomdy i̇emes, Musbiurony tanidy. Mūny bizdiñ Ortalyqtan kelgen keibir joldastar, iağni Türkkomissiiä: Musbiuro Kraikomğa bağynbai ketken, öziniñ ökilettigin arttyryp jibergen dep aiypqa balaidy. Al Musbiurony men basqaramyn, demek meni aiyptaidy. Söitip, Türkistanda Kommunistik partiiänyñ üş ortalyğy, üş komiteti ömir sürip keledi. Formaldi türde basşylyq Kraikomda bolğanymen, üş komitet derbes tūryp jatyr. Būl, ärine, dūrys i̇emes. Būl qyrsyqty birjola joiu üşin, üş tarmaqty biriktirip, pärmendi birtūtas Kraikom qūru kerek. Birtūtas Kommunistik partiiä bolsyn!..
Eliava aldymen qol soğyp jiberdi. Ony basqalar da qostap ala jöneldi. Goloşekin tipti sekseuildiñ jigerindei qoldaryn tūñğyş ret aiamai şapalaqtady.
Partiiälyq birtūtastyq jolynda Rysqūlov özi basqaryp otyrğan öte pärmendi komiteti – ölkelik mūsylman biurosyn – Musbiurony qūrban i̇etuge daiyn. Musbiurony joiyp, Kraikomdy küşeitu ideiäsy Goloşekinge de, Kuibyşevke de, Eliavağa da, Rudzutakqa da qatty ūnady.
Biraq kelesi bir sätte būlar i̇eptep sekem ala bastady. Rysqūlov birtūtas kommunistik ortalyq boluyn talap i̇etti de, izinşe ol partiiänyñ atyn «Türik kommunistik partiiäsy» bolsyn dep ūran tastady. «Türkistan – Türik keñestik respublikasy» dep atalsyn dedi.
– Türkistannyñ özi «türik i̇eli» degen söz i̇emes pe?» «Türkistan» sizge nesimen ūnamaidy? – dep aiqai saldy äldekim.
Rysqūlov būl sūraqty kütken. Biraq kim qūiaryn bilmep i̇edi? Baiağy «dosy» Kleventsov i̇eken. Jauap beruge daiyn bolsa da, baiandamany belortasynan üzip tastap, beimezgil sūraqqa jauap beru kerek pe, joq pa? – degendei Prezidiumğa qarady.
– Sūraqqa jauap soñynan beriledi! – dep Nizameddin Hodjaev Kleventsovty tyiyp tastady.
Tegi, Kleventsov şoşañdamai tūra tūrğanda da bolatyn i̇edi. Äitpese, baiandamanyñ arğy jağy älgi sūraqqa i̇egjei-tegjeili, negizdelgen jauap i̇edi ğoi.
«Türkistan» degen ūğym bizge otarşyldyqpen birge kelgen. Qazirgi şekarasyndağy Türkistandy general-gubernator fon Kaufman qūrğan. Türkistan ölkesi fon Kaufmannyñ, odan keiin bilik qūrğan on i̇eki general-gubernatordyñ patşalyğy. Onyñ şekarasynan tysqary jerde köptegen türki halyqtary tūrady. Basqalaryn aitpağanda, myna irgeles jatqan «Kirgizskii krai» degenimiz – Qazaqstan. Onda qazaqtar tūrady. Patşa zamanynda da, Uiatymyzğa orai, äli de «kirgizy» dep jürgenimiz – qazaqtar. Al sol qazaqtardyñ jartysyna juyğy Türkistanda da, jartysynan köbi «Kirgizskii kraida». uiatymyzğa orai, biz äli künge deiin sol halyqqa patşa tartyp alğan töl atyn da qaitaryp bere almai jürmiz. Al i̇endi sonda qalai bolady? Älgi qazaqtar jarymy Türkistanda, jarymy «Kirgizskii kraida» jüre bere me?
Joq, birigui tiıs. Ol üşin Türkistan i̇emes, Türik respublikasy kerek. Qazaqtar da – türikter.
Sol «Kirgizskii kraida» tūratyn qazaqtar turaly tipti myna bizdiñ keñes däuirinde keñes gazeti ne dep jazğanyn bilesizder ms? Sizder «İzvestiiä TürkTsİK-a» degen gazetti oqityn bolarsyzdar? Ärine, oqisyzdar. Al i̇endi, äldekim i̇emes, sol gazettiñ bas redaktory, Sveşnikov ne dep jazady? Tyñdañyzdar, öte qyzyq äm qaiğyly: «Kirgiz dalasyn alğaşqy qoğam däuirindegidei jabaiy kirgizdar mekendeidi. Soñğy statistikalyq i̇esep boiynşa, olardyñ sany 12-15 millionnyñ arasynda auytqyp tūrady... Saharaly, köşpendi, mal bağyp, i̇egin i̇ekken kirgiz proletariaty nağyz jabaiynyñ özi. Olardyñ til qūramynda mal şaruaşylyğyna nemese auylşaruaşylyğyna bailanysty bir jüz nemese i̇eki jüz ğana söz bar». («İzvestiiä TürkTsİK-a», särsenbi, 30-säuir 1919 jyl.).
Mineki, i̇europaşa mädeniet alğan, joğary bilimdi, bilgir Sveşnikovtyñ sözi. Būl tek Sveşnikovtyñ sözi i̇emes. Sveşnikov redaktor bolyp tūrğan kezdegi Türkistan basşylary Kuşekin men Uspenskiilerdiñ, Gerjottardyñ sözi.
– Masqara! – dedi zaldan Sūltanbek Hodjanov aiqai salyp.
– Masqara bolsa, sol «tilinde jüz-aq sözi bar jabaiy kirgizdardyñ», iağni türki tūqymdas tuysqandaryñyzdyñ Türkistandağy tuystarymen biriguine nege qarsy bolasyz? – dep Sūltanbektiñ arynyn bir basyp tastap, Rysqūlov sözin äri qarai jalğady. – «Tili joq» sol «kirgizdar» dünie äleminde teñdesi az auyz ädebietin tuğyzdy, dünie jüzinde teñdesi az muzykalyq mūra qaldyrdy. Senbeseñiz, böten halyqtardyñ ökilderi, oqymysty-ğalymdar Zataeviç pen Divaevtan, orys ziiälylary Potanin men Dalden sūrañyzdar. Soñğy i̇ekeui qazaqtar turaly jazyp qaldyrğan tarihi i̇eñbekterinen sūrañyzdar! Qazaqtar haqynda, jalpy türki tūqymdas halyqtar haqynda oiy tüzikter Kuşekinder, Uspenskiiler, Sveşnikovtar i̇emes; Dalder, Potaninder. Til qūramynda jüz-aq sözi bar halyqtan Tsitserondar, Demosfender şyğar ma i̇edi?! Būl meniñ oidan şyğaryp tūrğan qisynym i̇emes, qazaq halqy asa daryndy, olardyñ arasynda nağyz Tsitserondar, Demosfender jiı kezdesedi dep ötken ğasyrda jazyp ketken poliak İanuşkeviç.
Al bizde äli künge deiin Sveşnikovtiñ sarynymen soğatyn, Sveşnikovşe paiymdağyş qairatkerler az i̇emes. Mine, būl nağyz masqara!
Saiyp kelgende būnyñ bärin nege aityp tūrmyn? Biz köp zaman boiy zorlyq, qorlyq körgen halyqpyz. İendi i̇eñsemizdi köterip, i̇el qataryna qosylatyn kün tudy. Bizdiñ Türkistan kompartiiäsynyñ köpşilik müşeleri – töl halyqtyñ ökilderi. Olar tek Musbiurony biledi. Musbiurony büginen bastap jauyp otyrmyz. Äli sana-sezimi markstik biık ilim deñgeiine köterilip jetilmegen mūsylman kommunisterin, jalpy qauymdy Musbiuro joiyldy dep ürkitip almas üşin, Türik kompartiiäsy degenimiz öte tiımdi bolady. Äri dese, şeteldik Şyğys halyqtary bizdiñ şyn mäninde teñdik alatynymyzğa senedi. Söitip, olar da, tipti myna irgemizdegi būharalyqtar men hiualyqtar da öz i̇elderinde Keñes ökimetin ornatuğa asyğady. Jalañ myñ nasihattan osyndai naqty körnekti bir nasihat artyq. İesteriñizde bolsyn, biz keñestik Reseidiñ iri bir böligimiz. Biraq äste «quyrşaq respublika» bolğymyz kelmeitinin Ortalyq ökilderi adamgerşilikpen, gumanistikpen tüsinedi jäne qoldaidy dep senemiz...
Rudzutak şyğyp söilep, Rysqūlov ideiäsyna üzildi-kesildi qarsy şyqty.
– Kommunistik partiiäğa ūltşyldyqty i̇endiruge bolmaidy, – dedi. – Halyqtar ūlttyq bailanysyna qarap i̇emes, taptyq tuystyğyna qarap odaqtasuy kerek. Mysaly, orystar şyğyp alyp: «Külli slaviandar, birigiñder!» – dep jatsa, jarasa ma? Ärine, ol ūltşyldyq, slavianofildik bolar i̇edi. Al marksşilderdiñ tuynda: «Barlyq i̇elderdiñ proletarlary birigiñder!» – dep jazylğan. Osy tūrğydan alğanda Tūrar Rysqūlovtyñ ūrany – ūltşyldyq ūran. Biz būl qağidamen kelise almaimyz.
Aitys aiqasqa bergisiz boldy. Rysqūlov tañerteñ qos jañğaqtyñ dänegi men qos piala şai işip, tym sypaiy şyqqanyna ökindi. Jarğaq qūlaq, taqyr bas sary balany i̇esine aldy. Konferentsiiänyñ būrq-sarq qainap, qyzğany sonşa, üzilis jariiälauğa da mūrşa kelmei ketti. Aqyry mäsele dauysqa kelip tireldi.
Mäseleni dauysqa salğanda, basym köpşilik Rysqūlovtyñ ūranyn qoldap, qol köterdi de, Rysqūlov ap-aiqyn jeñip şyqty. Eliava, Kuibyşev, tipti Goloşekin de, köpşilikke qosyldy. Tek Goloşekin Rysqūlovtyñ ūranyna qol kötere tūra, ūsynys aitty.
– Türkistan Kompartiiäsy V konferentsiiäsynyñ Rysqūlov jobasy boiynşa qabyldağan qaulysyn RK(b)P Ortalyq Komiteti men VTsİK bekitkenşe, respublika jalauyna «Türik Keñestik Respublikasy» dep jazylmai qūia tūrsyn, – dedi.
Rudzutak ilikpei qoidy. Biraq konferentsiiä jabylğanda, Rudzutak Rysqūlovty köp dauys aluymen qūttyqtap:
– Käne, Tūrar, bir-i̇eki partiiä biliard oinasaq qaitedi? – dedi.
– Maqūl, İan Ernestoviç, – dep Rysqūlov jarqyldap kelip, i̇eñgezerdei Rudzutaktyñ qolyn aldy.
* * *
Türkistannyñ kindik qalasy – Taşkentke Frunzeniñ özinen būryn jer jaryp dañqy jetken. Sol dañqtyñ izin ala atyşuly qolbasşynyñ özi kele jatqan. Kolçaktyñ bel omyrtqasyn syndyrğan Frunze. Dutovtyñ tūmsyğyn talqandağan Frunze. Būzylyq pen Bügirslan, Bügilme men Belebai, Oñtüstik Oral taulary, Aq İedil tolqyndary – qolbasşynyñ jūldyzy janğan jerler artta beles-beles dañq satylary bolyp qaldy.
Poiyz Türkistan şaharynan ötip, Arysqa jaqyndağanda, Frunze terezeden arqyrap şapqan aşañ jasyl dalany kördi. Temir joldyñ jarlauyt jağasynda äli kir basqan qar jatyr. Qary ketken jerden şoq-şoq bolyp külgin tañdai bäişeşek körinedi. Frunzeniñ keudesi dürsildep ala jöneldi. Kümbir-kümbir küi i̇estilgendei boldy. Dalanyñ tösin dübirletip, qalyñ qol şauyp bara jatqandai äser şalyqtap ötti. Bir top bala qyrda bäişeşek uystağan qoldaryn köterip tūr i̇eken. Solardyñ arasynan Frunze özin, öziniñ balalyq şağyn izdegendei terezeden basyn şyğaryp, qol būlğady.
«Bäişeşek tergen bala kezim senderdiñ aralaryñda jürgen joq pa?» – dep aiqailağysy keldi. Aty älemge äigili qolbasşy i̇ekenin ūmytyp ketken siiäqty. Ol däl qazir qiiän-keski maidan sūrapylyn, dūşpannyñ ozbyrlyğyn, soğys komissary Trotskiidiñ qiiänatyn – bärin-bärin ūmytqan.
– Tüsiñiz bir türli nūrlanyp kettiñiz ğoi, Mihail Vasileviç, – dep Furmanov Frunzeniñ betine tañdana qarap qaldy.
– Būl Türkistan ğoi. Mitiai, meni düniege keltirgen ölke ğoi, – dep Frunze aiqailap jiberdi.
Qyrqada qol būlğap, bäişeşek tergen balalar qaldy. Kiımderi jüdeu-jūqa, jalañaiaq balaqailar. Olar Frunze kele jatqanyn bilgen joq. Biraq poiyz körse, alystan qol būlğap, qoş alatyn ädetteri. Parovoz olarğa sälemdeskendei ūzaq aiqailaidy.
Poiyzdyñ būl kelui Türkistandy qylğyndyryp tūrğan qūrsaudy üzip jibergendei boldy. «Türkistanğa Frunze kele jatyr» degendi i̇estigen soñ, Ferğanadağy basmaşylar, Aşğabadtağy ağylşyndar, Jetisudağy Annenkov bandasy bir-bir qalşyldap qalyp i̇edi. Poiyzdyñ būl keluin Türkistan ükimetiniñ basşylary, Türkkomissiiä müşeleri, komissarlar, külli Taşkent kütip tūrğan.
Vokzalğa poiyz taiana bere, orkestr gürs i̇etti. Vagonnyñ baspaldağynda tūryp, Frunze i̇eñ aldymen Kuibyşevti tanydy. Basy i̇erekşe ülken, şaşy tolqyn-tolqyn i̇eñgezerdei Valerian Vladimiroviç sonadaidan közge tüsti. Döñgelek saqal qūiatyn, şaqpaq deneli Şalva Eliava da közge ottai basyldy. Köz tanystardyñ işinen qanşyrdai qatyp, teke saqal Filipp Goloşekin de körinip qaldy. Būlar Lenin mandatymen kelgen Türkkomissiiänyñ müşeleri i̇edi.
Perronda kütuşilerdiñ bärinen bir adym ilgeri tūrğanyna qarağanda, kömirdei qara şaşty, qara mūrtty, altyn jiek, döp-döñgelek közildirik kigen, arystan jal basy säl kegjiıñkiregen, keudesi keriñki, täkapparlau qaratory kisini, sirä, Rysqūlov-au dep şamalady.
Frunze Rysqūlovty būryn körmep i̇edi. Biraq ol turasynda jaqsy da, jaman da lebizder i̇estigen. Keibir «derekterge» qarağanda, Rysqūlov «taqyr bas, jylmañdap tūrğan jylpos, äzäzildei ailaker, qolyn keudesine basyp bük tüsip, iılip tūratyn müttaiym» bolu kerek i̇edi. Mynau oğan ūqsamaidy. Alystan jetken sipattamalarğa qarap Frunze TurkTsİK törağasy jöninde bir ūdai pikirge kele almai, ne de bolsa, «jüz ret i̇estigennen, bir ret körgen artyq» dep tüiip i̇edi.
İendi, mine, köristi. Bir-biriniñ qolyn qatty qysty. Boiy Frunzeden säl alasalau bolğanmen, Rysqūlovtyñ denesi şymyr, qoly qaruly i̇eken.
Mihail Vasileviç öziniñ i̇eski dostary Kuibyşevpen, Eliavamen qūşaqtasyp köristi. Goloşekinniñ tek qolyn aldy da, tez Rysqūlovqa būrylyp:
– Mine, men tuğan Türkistanymdamyn! – dep qoldaryn şattana jaiyp jiberdi. Sol qūşaqqa Türkistandy tügel syidyryp, qūşaqtağan tärizdi.
– Joldan şarşağan şyğarsyz, jüre söileseiik, Mihail Vasileviç, – dep Rysqūlov perronnyñ irgesinde tizilip tūrğan avtomobilderdiñ aldyñğysyn meñzedi.
Maşinalar ornynan qozğala bergende, orkestr üni üzildi. İekinşi maşinada kele jatqan Filipp Goloşekin qataryndağy Kuibyşevke şapşañ būryldy:
– Rysqūlov būl jerde de aldymyzdy orap ketti, – dep tyjyryndy.
– Filipp İsaeviç, i̇endi qalai oilaisyz? Sizdiñşe, Frunze bizben birge bir maşinada bolyp, Rysqūlov jalğyz qaituy kerek pe i̇edi? – dep aldyda otyrğan Şalva Eliava artyna būrylyp qarady. Goloşekinniñ şoqyraiyp tūrğan tizesin sol qolymen basyp-basyp qoidy. – Qoryqpañyz, Frunzeni pantiurkistke ainaldyru qiyn. Äri dese, Rysqūlovtyñ özi de siz oilağandai, qyzylköz pantiurkist i̇emes.
– Ol mümkin i̇emes, – dep Eliavany Kuibyşev qoldady. – Mūsylman kommunisteriniñ işinde asa talanttysy Rysqūlov. Mūny körmeuge bolmaidy. Ras, ūlttyq motivterge köbirek den qoiyp ketetin osaldyğy da bar.
– Onda keşegi partkonferentsiiäda onyñ jaqtastary beleñ alyp ketkenin nemen tüsindiresiz? – dep Goloşekin maşinanyñ irgesine tyğyla tüsti. Eliavağa da, Kuibyşevke de ökpelegen türi bar.
– Ol äli şeşiletin mäsele. Frunze keldi. Bärimiz bas qosyp, aqyldasyp şeşetin mäsele, – dep Eliava Goloşekinniñ tizesin tağy da basyp qoimakşy i̇edi, anau ūzyn aiaqtaryn tas şegirtkeniñ aiağyndai sart i̇etkizip, jiyp ala qoidy. Eliava külip jiberdi:
– Bala siiäqtysyz, Filipp İsaeviç, tez ökpeleisiz. Ot pen sudan ötken revoliutsioner de söite me i̇eken? Uaqyt sizdi tym qataldandyryp, tym seziktengiş i̇etip jibergen.
– İä, iä, aita tüsiñiz Şalva Zubaroviç, – dep Goloşekin saqaly selkildedi. – Men seziktengiş bolmasam, İekinşi Nikolai i̇endigi tūtqynnan qūtylyp, öziniñ tileulesteriniñ ortasynda otyrar i̇edi. Al İekinşi Nikolaidyñ tileulesteri joq dep oilaisyz ba?
– Onyñ ras, Filipp İsaeviç, Nikolai patşa dese, äli i̇etegi jasqa tolyp i̇eñireitinder bar. Al Türkistan jağdaiy bir basqa. Türkistan basşylarymen til tabysa bilu kerek degen Lenin qağidasyn ūmytpağan jön, joldas Goloşekin, – dep Eliava qatqyldau qaitaryp tastady.
* * *
– Söitip, i̇ekeumiz tipten jaqyn jerles bolyp şyqtyq-au, Tūrar. Men Pişpekte tuyp, Vernyida östim. – Frunze Rysqūlovqa jymiiä qarağanda közderiniñ ainalasy qobyzşa jiyrylyp, qairatty qysqa şaşy tikireie tüsti. – Men gimnaziiäda oqyp jürgen kezde, Tūrar, sen Talğarda boldyñ-au, sonda. Jañağy äñgimeñe qarağanda, Vernyi türmesine 1905 jyldyñ basynda tüskensiñ. Ol kezde men Peterburgte i̇edim.
– Ärine, «qandy jeksenbini» kördiñiz...
– Körgende qandai! Sol soiqannyñ arasynan özim aman şyqqanmen, janym jaraly i̇edi. Jataqhanağa kele sala alystağy anama hat jazğanym i̇esimde: «Mama, seniñ menen basqa Kostia syndy ūlyñ jäne qyzdaryñ bar. Toğyzynşy qañtarda aqqan qannyñ aqysy bar. Täuekelge bel bailadym. Maqsat aiqyn. Jan-tänimmen revoliutsiiäğa berildim. Men turaly qandai habar i̇estiseñ de tañğalma. Men tañdap alğan joldyñ soqpağy köp...» – dep jazğanym i̇esimde.
– Al däl sol kezde meniñ äkem Saimasai bolysty atyp öltirip, türmege tüsti, – dep Rysqūlov ülken üsteldi ainalyp, Frunzeniñ qarsysyna kelip otyrdy. – Saimasai bolys öziñiz biletin gubernator fon Taubeniñ i̇eñ jaqyn dosy i̇edi.
Frunze kenet Rysqūlovqa bağjiiä qarap qaldy.
– Fon Taube dediñ be?! – dep dausy oqys şyğyp ketti. – Ärine, bilem! Fon Taube. Ol seniñ äkeñdi Sahalinge aidasa, meniñ äkemdi asa alysqa aidamağan. Bilesiñ be qai jer i̇ekenin? Al tapşy käne?
Rysqūlov oilanyp qaldy. Qabyrğağa iluli tūrğan Türkistannyñ kartasyna qarady. Karta i̇eski i̇edi. General-gubernator Kuropatkinnen qalğan karta bolatyn. Rysqūlovtyñ i̇endirgen özgerisi–Türkistandy qyzyl qaryndaşpen qoldan būiap qoiğan i̇edi.
– Äkeñiz Pişpekte tūrsa, äri dese fon Taube ony alysqa aidamasa... Vernyi ma? Äulieata ma?
Rysqūlov būl jūmbaqtyñ şeşuin tappai, tek iyğyn qozğap qoidy.
– Tappadyñ, Tūrar, tappadyñ! – dep Frunze jas balaşa mäz boldy. – Älgide öziñ aitqan Merke şe?
– Merke?!
– İä, Merke. Sonyñ däl özi.
– Apyr-ai, Merkege de jer audarady i̇eken-au. – Rysqūlov jalma-jan aidai jazyq mañdaiyn alaqanymen basa qoidy, – Men ne dep otyrmyn? Ärine, jer audarady! Meniñ mūğalimim Andreev degen kisi Peterburgten Merkege jer audarylğan.
– Ä-ä, kördiñ be? Peterburgten! Al Pişpek degen Merkege tiıp tūr ğoi...
– Qyzyq i̇eken.
– Qyzyğy şamaly, Tūrar Rysqūloviç, – dep Frunze säl mūñaiyp qaldy. Kökşil közderin mūnar basty. Jasaurağan da siiäqty. Ornynan tūryp ketip, tereze jaqqa bardy. Näl qaqqan i̇etiginen kabinettiñ i̇edeni syqyrlady. Gimnasterkasyn qynai buğan jalpaq beldikke sausaqtaryn sūğyp jiberip, üstelden i̇esikke deiin, i̇esikten üstelge deiin teñselip jürdi de qoidy. İeden syqyrlaidy. General-gubernator Kuropatkin däuirinde būl i̇edende kilem jatuşy i̇edi. Rysqūlov ony detdomğa bergizip jibergen.
Frunze teñselip jüre beredi, kilemsiz i̇eden syqyrlaidy. Ornynan Rysqūlov ta tūrdy. Däl qazir Taşkentte, TurkTsİK törağasynyñ kabinetinde tūrğany bolmasa, oi-sanasy bala Tūrardyñ astanasy – Merke şaharyn aralap ketip i̇edi.
Frunze Rysqūlovqa betpe-bet kelip:
– Meniñ äkemniñ qabiri Merkede jatyr, – dep sybyrlady.
– Birinşi ret i̇estip tūrmyn, Mihail Vasileviç...
– Ärine, birinşi ret i̇estisiñ. Ony kim biledi? Merkeniñ irgesindegi ziratta belgisiz jatqan bir qabir. Basyndağy ağaş kresi de tozğan şyğar. «Vasilii Mihailoviç Frunze» degen jazuy da öşip qalmasa netsin.
Rysqūlovtyñ jüregi bülk i̇ete qaldy. Tūla boiyn bir dülei soğyp öte şyqqandai boldy. «Talas boiynda, Oiyq dalasynda meniñ äkem Rysqūl da belgisiz bir molada jatyr-au... Basyna belgi qūia almağan jalğyz ūldan ne qaiyr?!»
Rysqūlovtyñ reñi özgergenin baiqağan Frunze ony özinşe tüsindi.
– Ärine, birinşi ret i̇estidiñ. Men i̇eşkimdi de kinälamaimyn. Äkeler ruhy bizdi keşiredi. Öitkeni biz revoliutsiiänyñ ädilet jolynda jürdik.
– Äkeler ruhy azalanbasa jarar i̇edi, – dep Rysqūlov arqasynan zilmauyr jük tüskendei jeñileiip qaldy.
– Bäri de älgi fon Taubeden şyğyp ketti ğoi, – dep Frunze jaidary qalpyna tüse bastady. – Sol fon Taube Jetisudyñ gubernatory bolyp tūrğan zamanynda, bir küni Pişpekke keledi küimesin qoñyraulatyp. Qalany aralap jürip, auruhanağa köz salady. Qarasa, keibir koikalarda orystarmen aralas qyrğyzdar da jatyr i̇eken. Gubernator qasqyr körgen i̇eşkidei i̇ejireiip, şoşyp ketedi.
– Mynalar kim? – dep aiqaidy salady.
Auruhananyñ därigeri meniñ äkem bolatyn.
– Būlar qyrğyzdar, joğary märtebeli myrza, – deidi ol. – Auru qyrğyzdar.
– Joğalt közderin! – dep aqyrdy gubernator. – Auruhanany malqorağa ainaldyryp jibergensiñder!
– Olar da adam ğoi, joğary märtebeli myrza, – deidi äkem.
– İendeşe, öziñ joğal!
Söitip, Merkege aidap jiberedi. Al Merkeniñ ol kezde qandai i̇ekenin öziñ bilesiñ, Tūrar Rysqūloviç. Kördiñ be, söitip i̇ekeumizdiñ äkemiz de gubernatordyñ tepkisinen japa şekken. Teginde gubernatordyñ qyryna oñai adam ilikpeidi ğoi.
– Ras aitasyz, Mihail Vasileviç, panasyz qyrğyzdarğa jany aşyp, ara tüsu de i̇erlik. Äli künge deiin bizdiñ keibir kommunist joldastardyñ qolynan kelmeitin i̇erlik.
İekeui de ünsiz. İekeui de äkelerin köz aldaryna keltirip, alysqa, artta qalğan jyldardyñ ar jağyna köz tigip otyrğan siiäqty.
Sälden soñ Frunze til qatty:
– Talai maidanda boldym. Bir ret äkem Vasilii Mihailoviç köz aldyma tūryp aldy. Ufany alar aldyndağy jantalas. Aqtardyñ samoleti tüiilip kelip, bomba tastap ötkende, astymdağy atymnyñ kül-talqany şyğyp, özim sonyñ astynda qaldym, qūlağymnan qan ketti. Sol qolymnan jan ketti. Sonda äkemdi kördim...
– Siz tañ qalmañyz, Mihail Vasileviç, osyndai hal meniñ basymnan da ötip i̇edi. Ras, sizdikindei 1919 jyly i̇emes, 1916 jyly Merke tübinde, patşağa qarsy köterilis kezinde. Atyma oq tiıp, aiağym astynda qalyp, qolğa tüstim...
Frunze aitty:
– Merke tübinde... Merke tübinde meniñ äkem qaldy. Belgisiz jatsa sol jaman.
Rysqūlovtyñ keudesi bülk i̇etti:
– «Belgisiz jatsa, sol jaman. Talas boiy, Oiyq dalasy...»
Rysqūlovtyñ da köñilsiz oiğa ketkenin baiqağan Frunze kenet jaidarylandy:
– İä, jerles, – dedi qazaqşa-qyrğyzşany aralastyryp. – Men äli qazaq pen qyrğyz tilin mülde ūmytqan joqpyn. Sonymen, aruaqtardyñ qūlağyn biraz şulattyq. Osy da jeter. Al i̇endi qazirgi tirşilikke kelelik. Goloşekinniñ aityp jürgeni ne?
– Kelsek, keleiik! – dep Rysqūlov TurkTsİK törağasynyñ kreslosyna baryp şalqaqtai otyrdy da, Frunzeniñ közine tura qarap, mülde salmaqtana, sazara tüsti.
Rysqūlovtyñ bir qasieti de, bir qasireti de osy täkappar tiktiginde i̇edi.
– Sizdiñ «Türik halyqtarynyñ kommunistik partiiäsy», «Türik keñestik avtonomiiälyq respublikasy» degeniñiz, menimşe, qate ataular, Tūrar Rysqūloviç.
Frunzeniñ mañdaiy jiyrylyp, qysqa qyrqylğan qaisar şaşy tikireie tüsti. Kökşildeu közinde yzğar bolmasa da, öñmennen ötip, tesireie qarady. Rysqūlov miz baqpağan soñ, közderin basqa jaqqa audaryp äketti. «Jaña ğana i̇ekeumiz i̇egiz tuğan balalarlardai i̇emirenip otyr i̇edik, lezde jauyqqandai boldyq-au. Mynau qiyn adam ğoi», – dedi işinen Frunze.
– Ärine, revoliutsionerler de qatelesedi, Tūrar Rysqūloviç, äñgime sol qateni moiyndap, tez tüzetude ğoi. Qatelespeitin adam joq. Mysaly, men öz basym... Tipti i̇eske aludyñ özi Uiat, – Frunzeniñ i̇eki betine lyp-lyp i̇etip qyzyl reñ jügirip, tiken şaşty basyn şaiqap-şaiqap qoidy. – Nemese Valerian Kuibyşevti alaiyq. Brest şarty jöninde Leninniñ özine qarsy şyqty-au... İendi oilasam, osy künge deiin köñilim älem-jälem būzylyp, betim duyldap qūia beredi. Osy Valerian Kuibyşev Brest şartyna qarsy «solşyl kommunisterdiñ» qolyn qoidyryp, qūjat jinady ğoi. Qyzdy-qyzdymen qolymdy men de qoiyp jiberdim. uiat-ai! Leninniñ saiasatyn tüsinbei, jalğan namys jeteginde jeligip ketippiz de. Bizdiñ partiiänyñ i̇eñ qart müşeleriniñ biri Goloşekinniñ özi de oñbai sürindi ğoi. VIII sezd kezinde Trotskii «Voennaia oppozitsiiä» degendi dombazdap, Leninge qarsy şyqqany i̇esiñizde me? Būl «oppozitsiiänyñ» jospary boiynşa, birtūtas ustavy bar armiiä ūstap keregi joq i̇edi. Kördiñiz be, sūmdyqtyñ törkini qaida jatqanyn? Ustavqa bağynğan birtūtas armiiä bolmasa, keñes ökimetiniñ hali ne bolar i̇edi? Al Trotskiidiñ osy «Voennaia oppozitsiiäsyn» Goloşekin jaqtap, jağasy jyrtylğan joq pa? Qatesin keiin, ärine, moiyndady. Körip otyrsyz, jañylmaityn jaq, sürinbeitin tUiaq joq i̇eken. Mäsele qateni der kezinde tüzetude. Solai, Tūrar Rysqūloviç, oilanyñyz. Dostyq nietpen, syr bükpei şynymdy aityp otyrmyn.
– Mihail Vasileviç, men de syr bükpei, şynymdy aitaiyn, tek tüsinuge tyrysyñyz. Men qatelesken joqpyn. Älgi aityp otyrğan termin mäselesi – jalğyz men i̇emes, Musbiuronyñ üşinşi konferentsiiäsy qabyldağan şeşim, Türkkomissiiä müşeleri maqūldağan, kelisken şeşim. Al i̇endi Frunze kelip, sonyñ bärin joqqa şyğarğany qalai bolar i̇eken?
İendi Frunzege Rysqūlov tesile qarady. Frunze myrs i̇etip, basyn şaiqap qoidy. Tipti kreslodan tūryp ketip, ary-beri jüre bastady.
– Ol ras, – dedi Frunze sälden soñ. – İeki birdei konferentsiiä sizdi quattap şyqqany ras. Degenmen, qarsy şyqqandar da joq i̇emes i̇eken. Türkkomissiiänyñ müşeleri de köngen, kelisken. Eliava sizdi tolyq quattapty. Kuibyşev te kelisipti. Goloşekin biraz qipaqtasa kerek. Biraq aqyryna deiin şydas bere almapty. Al Rudzutak qasarysa qarsy bolypty. İeger Rudzutak i̇ekeuiñiz dos i̇ekeniñizdi i̇eske alsaq, onyñ qarsy boluy mülde tegin i̇emes. Mine, kördiñiz be, būl mäselede sizben kelispeitin jalğyz Frunze ğana i̇emes i̇eken. Şynyna kelsek, – dep Frunze bir közin qysyñqyrap, quaqylana söiledi. – Şynyna kelsek, Rysqūlovtyñ mysy basyp ketken. Jo-joq, dūrys tüsiniñiz. Frunze basqalardyñ bärinen aqyldyraq, iaki batylyraq bolğannan sizge qarsy şyğyp otyrğan joq. Nege i̇ekenin bilmeimin, siz meni dūrys tüsinesiz degen bir türli senimim bar. Älde jerlestigimizden be i̇eken. Älde tağdyrlas bolğandyqtan ba?.. Sizge şyndyqty aituğa batylym jetip otyr. Basqa joldastarğa osy jaqyndyq, syrşyldyq jetispegen-au deimin. Keibir mäselelerdi tek konferentsiiälardyñ minbesi arqyly i̇emes, osylai oñaşa syrlasu arqyly da şeşuge bolady. Sonymen, «TÜRIK» degen termin nege kerek?
Rysqūlov bir türli mūñaiğandai kürsinip saldy. «Mūnyñ da bosañsityn kezi bolady i̇eken-au?» – dep qoidy Frunze.
– Siz meniñ ornymda bolsañyz, tüsiner i̇ediñiz, Mihail Vasileviç, – dedi Rysqūlov qaitadan qataiyp alyp. – «Türik» degen sözdiñ keibir joldastarğa nege türpidei i̇estiletini tüsinikti de, tüsiniksiz de. Osy söz jürgen jerde pantiurkizm tirilip ketetindei körinedi keibireulerge. Al baiybynda mülde olai i̇emes qoi. Türkistan jerin türki halyqtary mekendeidi. Ol tarihi şyndyq. Qazirgi özbek, qazaq, qyrğyz, türikmen, başqūrt, tatar, äzirbaijan, ūiğyr dep jürgenderimizdiñ bäri tüptep kelgende – türikter. İeptegen jergilikti i̇erekşelikteri bolmasa, til de bir. Til bir jerde ūlttyq sana da bir. Al ūlttyq sana jürgen jerde, teñdik sezimi degen de birge jüredi. Mūny Lenin «Ūlttar jäne avtonomizatsiiä» turaly mäselege» degen hatynda ädil aitqan. Mäselen, ondağan jyldar boiy patşa otarşyldyğynyñ tepkisinde kelgen ūlttyq teñdik turaly seziminiñ, armanynyñ qandai bolatynyn otarlyq qanau körmegen ūlttardyñ ökilderi myna bizderşe sezinbeidi. Bizdi tüsinu üşin qan jylap, qanauda jürip köru kerek. Biz basqa iri-iri ūlttarmen terezemiz teñ bolğanyn armandaimyz. İyq tirestirip, küş salystyru üşin i̇emes, ärine. Bizdi küştiler ünemi kemsitip keldi. Ūlttyq kemsinu seziminiñ qandai qorlyq sezim i̇ekenin siz bilesiz be? Osydan tört-aq jyl būryn Türkistannyñ soñğy general-gubernatory Kuropatkin zañ jariiälady. Ol zañ boiynşa, jergilikti türki halyqtarynyñ adamdary orystyñ äkimin körgende basy jerge jetkenşe iıluge tiıs boldy. Küimede, iaki basqa kölikte ol baiğūstar orys adamyna ūşyp tūryp, oryn beruge tiıs boldy. İeger orys adamy ol baiğūstardy jäbirlep, ūryp-soğyp jatsa, qarsylaspauğa tiıs boldy. Bassauğalap, bügejektegen, jaltaq bolğan, qarğys tañbasy basylğan, qasam atqan qu ömir! Äne, Mihail Vasileviç, sol sorlylyq sezimnen būl halyqtar äli de arylyp bolğan joq. Sol qorlyq, bügejek sezimnen arylu üşin de biz iri-iri ūlttarmen teñ tūruymyz kerek. Ol üşin qazaq, qyrğyz, özbek tağysyn tağylar bolmai, bükil türki tildester birtūtas boluymyz kerek. Azğantai i̇eldiñ mañdaiynda yrys tūrmaidy, azğantai i̇el alysqa qūlaş ūra almaidy. Qysqa jip kürmeuge kelmeidi. Būl mäseleniñ bir jağy, – dep Rysqūlov Frunzege barlai köz tastady. Älgi aitqanynyñ oğan qandai äser i̇etkenin baiqağysy kelgen bolar. Frunze syr bermei sazardy. Tek:
– İekinşi jağy ne? – dep qaldy.
– İekinşi jağy būdan da kürdelirek, äri mañyzdyraq. Türkistan respublikasynyñ geografiiälyq ornalasuy asa i̇erekşe. Būl bükil Şyğystyñ qaqpasy tärizdi. İeuropağa «tereze» aşyp alğannan keiin I Petr Şyğysqa da «tereze» oiudy oilağan ğoi. Sondyqtan da Orta Aziiäğa ekspeditsiiä jibergen. İä, mūnyñ bäri sizge belgili, Mihail Vasileviç. Bä-ä-äri de si-i-izge bel-gili. Al i̇endi Şyğystyñ auzynda tūrğan Türkistan basyna kommunister keldi. Bükil Şyğys qolyna dürbi alyp qarap otyr. Kommunister ne ister i̇eken dep. Bükil Şyğystyñ betin beri qaratu üşin ne isteu kerek?
– Ne isteu kerek? – Frunzeniñ basy i̇eriksiz kegjeñ i̇ete qaldy.
– Şyğysty ürkitip almau kerek. Al bizdiñ keibir kommunister – «maksimalister» alğaşqy kezeñde oisyrağan olqylyqtar jiberip aldy. Ony siz bilesiz. Sondyqtan qaitalap aityp jatpaimyn. Tek aitarym: Türik Keñes respublikasy bolyp tūrsa, Şyğys şynymen bizge iş būrady. Al mūnyñ özi köp jeñis. Äri dese, biz qazir Musbiurony japtyq. Al Şyğys būryn Musbiurony tanityn. Musbiuronyñ jabyluyn Şyğys teris tüsinbes üşin de, i̇endi Türkistanda keñesterdiñ ädil isin dünie-älem tanu üşin de Türik respublikasy kerek. Söz joq, RSFSR qūramynda. Tek solai! Biz äueli derbes bölinip ketuge deiin ūlttar i̇erkindigin jariiäladyq. Men onyñ qai kezeñ, qai jağdaida tiımdi-tiımsiz i̇ekenin jaqsy bilemin. Al söite tūra, Stalinniñ «avtonomizatsiiäsyna» deiin şeginu, ärine, keleñsiz jağdai bolar i̇edi. Kördiñiz be, Mihail Vasileviç, ūlt mäselesiniñ teoretigi sanalyp jürgen Stalinniñ özi qalai qatelesedi? Bizdiñ de qatelesuimiz mümkin. Biraq qazirgi kezeñde i̇eñ dūrysy – Türik Keñes respublikasy. Būdan şoşymau kerek. Men bir kezde künniñ batysynan künniñ şyğysyna deiin örken jaiğan Türik qağanattyğyn äste armandap otyrğan joqpyn. «Tūrar Tūran däuirin añsaidy», – dep keibir joldastar beker aitady. Är däuirdiñ kelbeti basqa-basqa, ony tüsinbeitin men i̇emes. Ūly Türik qağanattyğy da, Tūran däuiri de kelmeske ketken tarihi bir kezeñder. Biraq türki halyqtary toz-toz bolyp, basy birikpei ketsin deu de qate.
Frunze qabağyn tüiip, tūnjyrap, jūdyryqtaryn qosaqtap, üsteldi jai ğana qoiğylap-qoiğylap qoiyp otyr i̇eken.
Rysqūlov barlap aldy da:
– Nemene, ūnamai ma? – dedi. Frunze jūdyryqtaryn jazyp, jaidarylana küldi.
– Joq, Tūrar Rysqūloviç, tek biz bir-birimizdi tüsinbeimiz-au dep qorqamyn.
– Öte ökinişti. Türki halyqtarynyñ halin Türkistanda tuyp-ösken siz tüsinbegende, Vitebsk guberniiäsynda tuğan Goloşekin tüsinedi dep mülde oilamaimyn. Onyñ üstine siz otarşy otbasynda i̇emes, patşadan quğyn körgen kedei otbasynda tudyñyz, qanalğan, qiiänat körgen, qyrsyq şalğan halyqtyñ psihologiiäsyn, arman-tilegin siz qalaişa ūqpaisyz? Biz de i̇eñsemizdi köterip, i̇el bolğymyz keledi, ozyq i̇eldermen terezemiz teñ bolğymyz keledi. Osy da qate me? Bizdiñ jüregimizge otarşyldyqtyñ tikeni qadalğan. Siz Qyzyl tikendi, şeñgeldi dalada jalañaiaq jürip kördiñiz be? Kördiñiz. Tabanğa tiken kirgende, keide suyraiyn deseñ, ūşy alynyp, tübiri qalyp qūiady. Söitip ol şirip, iriñdeidi. Keñes ökimeti bizdiñ jüregimizdegi tikendi suyrmaq boldy. Biraq tūqyly alynyp, tübiri qalyp qoidy. Äli tügel tazalap bolğan joq. Otarşyldyq ozbyrlyğyn keşken bizdiñ jüregimiz äli syzdaidy. Siz osyny da sezbeisiz be?
– Men Türkistanda tuğanym ras. Osy ölkeniñ auasyn jūtyp, suyn işip öskenim de ras. Biraq Türkistandağy türki deitin halyqty men bilmeimin. Men qyrğyzdardy, qazaqtardy, özbekterdi, türikmenderdi, täjikterdi bilemin. Aitpaqşy, täjikter türki tilinde söilemeidi ğoi.
Rysqūlov közildirigi jalt i̇etip, basyn şalt köterip aldy. Tosyn sūraq i̇edi. Säl kidirdi. Ile:
– Onyñyz ras, Mihail Vasileviç. Täjikter – parsy tildes halyq. Türik respublikasy köleminde olarğa avtonomiiälyq oblys beruge biz daiynbyz.
İendi Frunze basyn kegjeñ i̇etkizdi:
– Al täjikter avtonomiiäly oblys i̇emes, jeke respublika bolğysy kelse şe?
– Türik respublikasynan bölinip şyğamyz deuşilerge qarsylyq joq. Al biraq keşe Musbiuro konferentsiiäsynda da, Ölkelik V konferentsiiäda da täjik ökilderi mūndai mäsele kötergen joq, qaita bizdiñ programmany tolyq quattady.
Frunze qos qolymen şüideli basyn qysyp ūstap, tūnjyrap otyryp qaldy. Būl kim, aldynda otyrğan adam? Şynnan nieti būzyq adam ba? Şynnan qauipti me? Olai bolsa, revoliutsiiänyñ, taptyñ qas jauy retinde nege közin joimasqa? Teñiz tolqynyna bylq i̇etpei qasqaiyp tūra beretin qara jartas siiäqty netken dülei küş, netken şydamy berik, jigeri şarbolat qaisar jan? Aqylsyz, qūr dülei dep aita almaisyñ. Qaita aqyly asqaq. Būl şynnan jau bolsa, öte qiyn-aq. Al revoliutsiiä päruanasy bolsa, ondai revoliutsiiä baqytty. «Türkistanda tuyp-ösken siz tüsinbegende...» – dedi-au. Ol ras. Men mūny tüsinuge tiıspin. Qalai, qai jağynan? Kenet Frunzeniñ köz aldyna sonou alys Vernyidyñ Gubernator köşesinde körgen bir sūmdyğy kele qaldy. İerler gimnaziiäsy Gubernator köşesinde bolatyn. Däl gimnaziiä qarsysynda Gubernator bağy bar i̇edi. Täkappar jasyl i̇emenderi asqaqtağan sol baq jan-jağynan biık şoiyn şarbaqpen qorşauly tūrar i̇edi. Jai ğana şarbaq i̇emes, ärbir qarys saiyn sūiaudai-sūiaudai istik temirleri aspanğa şanşylyp tūratyn. Tört jağynda tört qaqpasy bar bolatyn. Är qaqpanyñ mañdaişasynda: «İtter men kirgizdarğa kiruge rūqsat joq» degen jazuy bar taqtalar qağuly tūratyn.
Bir küni sabaqtan şyğyp, i̇endi qaida barsaq i̇eken, Almatinka özenine ketsek pe, älde tauğa tartsaq pa i̇eken dep, Frunze öziniñ dostarymen parktiñ aldynda tūrğanda, köşeden saq-saq i̇etken dybys i̇estildi. Qarasa, börkin şekesine kigen salt atty qazaq, tas töselgen Gubernator köşesiniñ qaq ortasymen, tağaly attyñ tUiağyn tarsyldatyp, salyp ūryp keledi i̇eken. Parktiñ qaqpasy aşyq tūrğanyn körip qalyp, tizgindi tartyp alyp, atynyñ basyn kegjeñ i̇etkizip, baq işine aryndata kire bergende, ar jağynan myltyğyn kezenip, qabasaqal däu kazak şyğa keldi.
– Postoi, skotina! Qaida?
– Oi, tamyr, pişen bazarğa baramyn.
– Sen bilmeidi, çto-li, būl park tūrmaq, Gubernator köşesimen at mingen, tüie mingen, i̇esek mingen kirgizdardyñ jüruine bolmaitynyn.
– İe, qaidan bileiin, bäri Qūdaidyñ jeri i̇emes pe?
– Körsetemin men sağan Qūdaidyñ jerin!
Qabasaqal üskirik şalyp kep qaldy. Şirkeu jaqtan qylyşy salpañdap, sanyn soğyp, i̇edireñ mūrt uriadnik jetip keldi. Attyñ şaujaiynan ūstap tūrğan qabasaqaldan istiñ män-jaiyn sūrap jatpai-aq, uriadnik naganynyñ qabyn sipalai:
– Tüs attan, oñbağan! – dep aqyrdy salt attyğa.
– Ou, men seniñ qūdañ i̇emespin attan tüsetin, asyğys şaruam bar, i̇e bū jermen jüruge bolmasa, basqa jolğa tüseiin, jiber, – dep salt atty şylbyrdy qabasaqaldyñ qolynan jūlqyp qalyp i̇edi, däu neme bosatpady.
Ary tart, beri tarttan attyñ basy kegjeñ-kegjeñ i̇etip, közi oqşiiä bastady.
– A, sen äli ökimettiñ ökilin tyñdağyñ kelmeidi! – dep uriadnik nagandy qabynan suyryp aldy. Bir qolymen salt attynyñ şalğaiyna jarmasyp, jūlqyp-jūlqyp qaldy. Salt atty qozğala qoimady. Qaita qamşysyn yñğailap ūstap:
– Qūia ber! – dep aibat şekti.
Salt atty uriadnikpen älek bolyp jatqanda, qabasaqal bäkimen tartpany qyrqyp jiberdi de uriadnikke:
– Tart! – dep salt attynyñ tu syrtynan i̇er-toqymymen qosa qopara iterip tastady. İekeulegen küşke şydai almai, salt atty jerge süiretile qūlady. Jerde jatqan «kirgizdi» i̇esin jidyrmai ana i̇ekeui bet-auzyna qaramai tepkilei bastady.
– Jüriñder, mynau sūmdyq qoi! – dedi sonda Frunze joldastaryna. Bir top gimnazisterdiñ jügirip jetkeninen seskengen uriadnik:
– Myrzalar, äri jüriñizder, būl jerde i̇eşqandai qyzyq joq, – dep «kirgizdi» tepkileuin qūia tūrdy.
– Ökimet adamynyñ büitip jabaiylyqqa barğany Uiat i̇emes pe, mūnyñyz qalai? Bosatyñyz ony. Mümkin, ol qala tärtibin bilmeitin şyğar, qyrdan kelğen şyğar. Bir jolğa tüsindirip, ūrmai-soqpai-aq bosatyp jibermeisiz be? – dedi Frunze.
Auzy-basy qanap, ornynan tūryp, i̇etegin qaqqylady. Anadai jerge ūşyp tüsken börkin alyp, basyna kidi.
– Myrzalar, gimnazist i̇ekenderiñdi körip tūrmyn. Basbūzar kirgizğa ara tüskenderiñ üşin basşylaryñ bastaryñnan sipai qoimas, aulaq jüriñder! – Uriadnik qoqilana qaldy. Salt atty i̇er-toqymyn köterip, qabasaqaldyñ qolyndağy şylbyrdy tartyp i̇edi, qabasaqal:
– Atty bermeimin, aiyp töleisiñ, sonan soñ alasyñ atty, – dedi. Küiip ketken jolauşy i̇er-toqymdy attyñ üstine laqtyra salyp, qamşymen qabasaqaldy bastan ala tartyp kep jiberdi. Qabasaqaldyñ şekesinen qara qan būrq i̇ete tüsti.
– Mine, būl sottyñ isi! İendi türmede şirisiñ, aiuan! – dep uriadnik naganyn kezendi...
Qazir Rysqūlovtyñ aldynda otyryp, Frunze osy bir jaidy i̇eske aldy. Biraq ol zorlyq-zombylyq kelmeske ketti ğoi dedi özine-özi. Keñes ökimeti i̇endi ondai qiiänatqa jol bermeidi. Mūny Rysqūlov ta tüsinedi. Biraq psihologiiäny jaña zamanğa birden yñğailau oñai i̇emes. Qarğys atqyr i̇eskiniñ i̇elesi Rysqūlovtyñ i̇esinen şyqpai tūrğany sondyqtan. Mūny men, ärine, tüsinemin. Biraq ūlt mäselesi būl jolmen şeşilmeitinin būl tüsinbese amal ne? Äiteuir, türki tūqymdastar irilenip, küşti bolsa i̇eken degenine köne qoiu qate ğoi. Būl pantiurkizmge tartatyn jol ğoi. Oğan ülken tosqauyl kerek.
Rysqūlov däl qazir Frunzeniñ sonou alys Almatyny oimen aralap qaitqanyn bilgen joq. Biraq qolbasşynyñ kekşil közderin mūñ şalğanyn baiqady. Rysqūlov tağy biraz qasaryssa, Frunze iligetin siiäqty körindi.
– Al tüptiñ tübine kelsek, tipti ūltqa bölip jatudyñ keregi joq, – dedi Rysqūlov ünin jūmsartyp. – Bizge birlik, birlik arqyly irilik kerek. Öziñiz bilesiz, küni keşege deiin respublikada kommunister partiiäsy üş ūdai bolyp keldi: Musbiuro (ony men basqardym), kraikom, şeteldik kommunister sektsiiäsy. Kraikom ūitqy bola almady. Bedeli qalmady. Köpşilik, tipti Şyğys i̇elderi de Musbiurony moiyndap, tek sony ğana tanydy. Al būl keleñsiz jait i̇ekenin tüsinip, üş tarmaqty biriktirip, kraikom bedelin köteru jöninde mäseleni birinşi kötergen men bolatynmyn. Aqyry solai boldy da. Keşegi V konferentsiiä solai şeşti. Demek birtūtas partiiä bar, ony özbektiki dep, qyrğyzdiki, qazaqtiki dep bölşektemeimiz ğoi.
– Sondyqtan da «türik» degeniñiz tüsiniksiz. Ūsaq ūlttardan bezip, iri ūlt boluğa ūmtyluyñyz jūmbaq. – Frunzeniñ közi qaitadan qatulana bastady.
– Ony men älginde ğana tüsindirdim ğoi. – İendi Rysqūlovtyñ dausy qataia tüsti. – Bükil Şyğys aldynda «türik» degenimiz – jarnama. Şyğysty siz sotsializmge myltyqpen aidap äkele almaisyz. Şyğysty sotsializmge, Keñeske qarai ikemdeitin Türkistan, ondağy türki halyqtary. İeger siz sol türki halyqtarynyñ biriguine jol berip, özge iri halyqtarmen terezesin teñ i̇etseñiz, Şyğys, söz joq, sizge tänti bolady. Tänti bolady da keñeske qarai qol sozady.
– Ol ras ta şyğar. Biraq men «türik» iaki «türki» degen halyqty Türkistanda bar dep bilmeimin. Men bala kezden qyrğyzdy, qazaqty, özbekti bilemin.
– Sol aityp otyrğandaryñyzdyñ bäri de Türik deitin ūlttyñ jañqalary i̇ekenin tüsingiñiz kelmeitini ökinişti. Tarihty tüsingiñiz kelmeitini qalai, Frunze joldas? Tarih sizge Kolçak i̇emes qoi tas-talqanyn şyğaryp jüre beretin.
Frunze külip jiberdi. Közderinen säule şaşyrap, janarynyñ ainalasyn ūsaq äjim tūta qaldy. Ornynan tūryp kelip, Rysqūlovtyñ iyğyna qolyn saldy.
– Al biraq, Tūrar Rysqūloviç, sizdiñ Näzir Töreqūlov tuysqanyñyz özbek, qazaq, qyrğyz, türikmen, täjikti osy däl bügin jeke-jeke respublika i̇etip, şekaralaryn böludi talap i̇etedi. Būğan qalai qaraisyz?
– Küdikpen qaraimyn. Näzirler bir kündik ūrannyñ adamdary. Tyz i̇etpe jüirikter. Siz aityp otyrğan Näzir 1917 jyldyñ küzi men 1918 jyldyñ basynda Orynborda «Qazaq» gazetiniñ redaktsiiäsynda istedi. «Qazaq» gazeti «Alaşorda» partiiäsynyñ tiline ainalğan. Sonda Näzir bükil Qazaqstandağy qazaqtarğa «Tüsi birge Türkistanğa qosylaiyq» dep ūran tastağandardyñ qatarynda i̇edi. İendi kelip, däl qazir Türkistandy bölşektep, jeke-jeke respublikalar boluyn talap i̇etedi. Bir kündik ūran degen osy... Mäseleniñ törkini äride-i̇e-i̇e jatyr... Jarar, Mihail Vasileviç, siz meni, men sizdi ilandyra almadyq. Biraq men öz pikirimde qalamyn. Al siz qalasañyz, tağy da konferentsiiä şaqyrtaiyq. Köpşilik şeşsin. Köpşilik mağan:
– Rysqūlov, seniki qate! – dese, men köndim.
– İe, joq! On künde bir konferentsiiä şaqyryp otyruğa jağdai kötermeidi. Goloşekin dūrys istegen: sizben kelisuin kelisken de aqyrğy şeşimdi, iağni sizdiñ ūsynysyñyzdyñ bekitiluin RK(b)P Ortalyq Komitetiniñ, VTsİK-ten kütken. Sony biz de küteiik. Ortalyq ne der i̇eken...
– Kütsek – küteiik! İeñ dūrysy: Leninmen közbe-köz otyryp şeşken abzal. Lenin ne aitsa, soğan toqtau kerek. Al i̇endi, Mihail Vasileviç, türki halyqtarynyñ önerin tamaşalañyz. Osyndağy studentter kontsert berip, tüsken qarjyny aş halyqty asyrauğa bermekşi. Jüriñiz, Mihail Vasileviç...
* * *
Nauryz äli şyğa qoimai, säuir äli tua qoimai tūrsa da, Taşkent köktem qūşağynda i̇edi. Şymğan tauynan keşke qarai salqyn samal lekildep, kündizgi qapyryqty sypyryp-siyryp alyp ketip, tynys keñeigen kez. Terek, qaiyndardyñ syrğalary salbyrap, mäjnün taldar iılip, aşañ jasyl japyrağy zümirettei jainap, bir quanyş, bir mūñnyñ arasynda ün-tünsiz terbeledi. Gubernator parkindegi zau şynarlar ara-tūra böten daraqtardyñ arasynan būtaqtaryn ötkizip jiberip, bükil parkti, tipti külli aspandy qausyrğysy kelgendei, qūlaşyn keñge jaiyp, alyptyğyn tanytyp tūr.
Park törindegi aşyq estrada jaqtan kernei dausy tymyq keşti jañğyryqtyryp, qala halqyn mazasyz halge saldy. «Äldekim üilendi me? Köpten beri üzilip qalğan kernei üni qaita şyqty ğoi», – dep köşe-köşemen jūrt ağylyp, Gubernator bağyna jetkenşe asyqqan.
Aşy kernei üninen parktiñ ağaştaryna qonaqtap üirengen ūzaq-qarğalar da mazasyzdandy. Par-par i̇etip, üdere köterilip, iñir qarañğylyğynda qaida bararyn bilmei ulap-şulap, uda şu boldy.
Park qaqpasynyñ aldynda Rysqūlov pen Frunzeni sarğyştau tolqyn şaşy mañdaiyna tüsken, aşañ jüzdi, ädemi jigit kütip aldy.
– Ğani Mūratbaev – Türkistan komsomolynyñ jetekşisi, – dep tanystyrdy Rysqūlov jigitti Frunzege. – Bügingi keşti ūiymdastyryp jürgen osy Ğani.
Örim jigit jalt i̇etip qarap, Frunzeniñ qolyn aldy.
– Jüriñizder, – dep Mūratbaev atalaryn estrada jaqqa bastap jürdi. – Käne, jol beriñizder!
Mūratbaevtyñ i̇eskertuimen qaq jarylyp, jol aşqan halyq Rysqūlov pen Frunzeni biri tanyp, biri tanymady. Sybyr-sybyr köbeidi.
– Rysqūlov! Rysqūlov!
– Käne, käne!
– Qasyndağy kim?
– Ol ataqty batyr Frunze.
– Frunze? Ras pa?
Būlar estrada aldyna jetkenşe şyjandai adam Rysqūlov pen Frunzeniñ kelgeninen bäri habardar bolyp, körgisi kelip, moiyndaryn sozyp, alğa kimelep, birin-biri taptap kete jazdap, maza kete bastady. Äldekim:
– Jasasyn Frunze!
– Jasasyn Rysqūlov! – dep aiqai saldy.
Aiqai-şu, ūran köbeidi.
Frunze säl qysylyñqyrap:
– Qaidan bilip qoidy? Älde bizdiñ keletinimizdi küni būryn habarlap pa i̇edi? – dedi.
– Jaqsynyñ aty i̇elge özinen būryn jetedi. Halyq arnaiy habarsyz-aq tanyp, qūrmettep tūr ğoi, – dedi Rysqūlov. Ile Mūratbaevqa qarap:
– Bastañdar, – dedi.
Mūratbaev bastyrmaly estradağa tez köterilip, äli de ūrandap tūrğan halyqqa qolyn sozdy. Aiqai-şu basyla qoimady. Mūratbaev dauystap:
– Memleketimizdiñ asa körnekti qairatkerleri Frunze men Rysqūlov joldastarğa jalyndy sälem! – dedi.
– Sälem! Sälem! – degen ün Taşkentti dür silkindirip ötti.
Oryndyq jetkenderi otyryp, jetpegenderi iıntiresip türegep tūr.
– Sizderdiñ aldaryñyzğa qazir Türkistannyñ önerli student jastary şyğady, – dedi Mūratbaev. – Sonymen qatar, Türkistanda gastrolde jürgen tuysqan Qazan tatarlarynyñ «Säiär» ansambliniñ önerin tamaşalaisyzdar. Būl internatsionaldyq kontsertten tüsken qarjy aştyqqa ūşyrağan halyqqa kömekke beriledi...
Birinşi bolyp özbekter biledi. Jigiti men qyzy. Jigiti ala taqiiä, belin küldärimen buğan biqasap şapan, qyzy sary ala atlas köilek, tilersegine jetkenşe qyzyl ala atlas ştan kigen. Dağaraşy muzykany tañqyldata bergende-aq qyz ben jigit myñ būralyp, lypyldai jönelgen.
Rysqūlov Frunzege sybyrlap:
– Qyz bolyp bilep jürgenge zer salyñyz, – dedi.
Frunze qadala qarap, otyryp-otyryp:
– Nesi bar, öte ädemi, biiäzy bileidi, – dedi.
– Qyz bolyp bilep jürgen jigit qoi.
– Ä, solai ma? Aitpasañyz, oiyma da kelmes i̇edi. Oi, qu-ai, aumaidy ğoi qyzdan!
– Estradağa nağyz özbek qyzy şyqsa, jaqsy-aq bolar i̇edi. Biraq äzirşe qiyn. Paranjağa qarsy küres jürgizip jatyrmyz. Din, i̇eski ädet pärmeni äli küşti.
Kelesi top täjik biın biledi.
– Siz türki tūqymğa jatqyzbaityn täjikter osylar. Älgi özbekter biınen ne aiyrmaşylyğy bar?
Frunze ündegen joq. Tek bi bitkende qolyn qatty soqty.
Jünin közine tüsire señseñ börik kigen türikmender de bige basty. Tek appaq aiyr qalpaqty qyrğyz jigiti qūiqyljytyp qomūz tartty.
– Mine, būl meniñ nağyz jerlesim, – dep Frunze qomdanyp qoidy. Qomūzşy jigit jūrtqa qarap, tağzym i̇etip, iılgende Frunze qolyn būrynğydan da qattyraq soqty.
Qyrğyz ketken soñ şymyldyq jabylyp qalyp, sälden soñ qaita şyldy. Sahnada molağa ūqsas tömpeşik paida bolypty. Jūrt «mūnysy nesi?» – dep tüsine almai, añ-tañ bolyp tūrğanda, estradanyñ arğy betinen añyrağan aşy da zor dauys kerneiden de qatty i̇estilip, aqboz atty bireu sahnağa şauyp şyqty.
Halyq gu i̇etti. Asau aqboz ürke jazdap, tirsekteri dir-dir i̇etip, auyzdyqpen alysyp, şyr ainala bergende, sahna qaptalynan i̇eki jigit jügirip şyğyp, atty tizgininen, şylbyrynan ala berdi. Al añyrağan salt atty i̇er üstininen aunai tüsip, sahna ortasyndağy tilsiz tömpeşikti qūşaqtap qūlap, tūñğiyq tereñ, jürek jūlqyr qūdiretti änge basty.
O, Zäureş, seniñ üşin i̇elden keldim,
Baiağy öziñ körgen jerden keldim.
Sen nege men kelgende tebirenbeisiñ?
İıskep bir süieiin-au degen i̇edim... ai...
Rysqūlov Frunzege tüsindirmek bolyp, än mazmūnyn orysşalai bastap i̇edi, Frunze:
– Bilemin, bilemin, tüsinemin, – dedi. Rysqūlovqa Frunzeniñ dausy dirildegendei bolyp i̇estildi.
Ne kerek almas qylyş qyn bolmasa,
Ötirik nege kerek şyn bolmasa.
Sen qalğan otyz ūldan i̇ediñ Zäureş,
Basyñdy bir köterşi-ai tym bolmasa...
Tilersekten qan keşip, ölimniñ neşe türin körgen ūly qolbasşy galife qaltasynan oramal alyp, mūrtyn sipağan bolyp, bildirtpegensip, közin sürtti.
Rysqūlov oilady: «Meniñ jinalysta, aitysta qyzylkeñirdek bolyp, jüz ret söilegenimnen, myna jürek jegen bir-aq än äldeqaida qūdiretti-au».
Şeksiz, şetsiz ün Taşkent aspanynyñ astyn titirentip, demi tausylmastai, äri i̇eljirep, äri i̇eñirep, är jürekti tilimdep tūryp aldy.
– Oi, bauyr-i̇em! – dep äldekim qalyñnyñ işinen yşqyna aiqailap jiberdi. Bükil halyq işinen tynyp, tyğylyp-tyğylyp, ünsiz jylap tūrdy.
Älden uaqytta baryp, änşi bauyryn köterip, ornynan tūryp, halyqqa qarap täjim i̇etti. Sañq-sañq i̇etip söilep ketti:
– Men osy «Zäureşti» aştyqtan, obadan, süzekten qyrylğan bauyrlar ruhyna bağyştadym. İendi bizge aştyq, oba, süzek siiäqty tajaldar jolamaidy. Öitkeni Keñes ökimeti halyqty qorğaityn bolady. İendigi jerde men sizderge tek quanyş änin, ğaşyqtar änin ğana aitatyn bolamyn.
Jap-jas jigittiñ tūla boiynan şoq şaşyrap tūrğandai i̇edi. Jaña ğana düiim jūrtty jylatyp alyp, i̇endi birte-birte sol beibaqtyñ jüzin jadyratty.
Auyldan men şyqtym, kün de batty
Bozjorğa at, jamandatqyr, işin tartty.
Bolaryn bir sūmdyqtyñ bilip i̇edim,
Auyly qalqataidyñ qaşyqtapty...
Ala şapandar, biqasap şapandar, syrmaly qara şapandar, türikmen señseñ börikter, ala taqiiälar, aiyr aq qalpaqtar, döñgelek būira börikter, aq sälde, kök säldeliler japyryla qol soqty. Kirprostyñ şäkirti Qūrmanbek Jandarbekovtiñ «Zäureş» pen «Bozjorğa atynan» soñ söz «Säiärğa» berildi.
«Säiär» ansambliniñ jetekşisi İsmağūl Rämi döñgelek qara taqiiä kiıp şyğyp, köpşilikke tağzym i̇etip, tatar ärtisterin tanystyrdy: Gülsim Bolgarskaia, Ğabdelbäri Faizullin-Bolgarskii, Märfuğa Mūrtazina, Valiulla Mūrtazin, Korim Tinçurin, Ğabdolla Kamal, Ğabdolla Karim, Sara Baikina, Zäki Baiazitov, Ğabdrahman Manguşev.
– Şoqynğan tatarlar ma? Bolgarskiii qalai? – dep sybyrlady Frunze.
– Joq, Mihail Vasileviç, būlar da öz tarihyn ūmytpaudy oilaidy. Bolgar, iağni Būlğar memleketi bolğan baiağyda. İedil boiyn jailağan. Sony meñzep tūrğan familiiä ğoi, – dedi Rysqūlov. – Iri boludy kim añsamaidy? Būlğar – kezinde kemel memleket bolğan.
«Osy bir detaldiñ özimen de öz ideiäsyn şegelep jatyr. Ne degen bas?» – dedi işinen Frunze.
Būl arada «Säiär» Taşkent tünin än men bige böledi. «Ğaliiä-banu», «Sağynu»,«Sarman», «Täftiliau», «Ömirzaia», «Güljamal», «Märfuğa» birinen biri öterdei, özekti örtep, jandy jalynğa orap, dünieniñ uaiymyn ūmyttyryp, arman älemine, süiispenşilik, mahabbat i̇eline şaqyrady. İıntiresken, özge ömirdi ūmytyp, tek sahnağa moiyn sozğan jüzdegen jan tatar öner şeberlerin şetinen qaita-qaita şaqyryp, osy bir tätti kezeñ tausylyp qalmasa i̇eken dep üzdigip, meimandardy jibermeuge tyrysty.
Biraq läzzattyñ da şegi bar, äri dese sirek te kelte kezdesetin baqytty şaq qojyrar şaq ta tudy. İsmağūl Rämi şyğyp, Türkistan, Taşkent halqyna raqmet aitty. «Säiär» tügel qosylyp, «Salağyş» änine salyp, halyqpen qoştasty:
«Salağyş, Salağyş!
Min kitäm jyraqlarğa,
Bağyrem, huş! Bağyrem, huş!»
– Tüsinikti me? – dedi Rysqūlov Frunzege.
– Tüsinikti. Özimizdiñ «hoş» qoi. Tek «bağyrem» ne?
– Bauyrym, iağni tuysqanym, bir tuysqanym, qaryndasym, qardaşym, i̇emşektesim...
Frunze: «Tağy da öz ideiäsyn şegeledi», – dedi işinen.
Kontsert bitip, Rysqūlov pen Frunze qoştasarda, Frunze:
– Aityñyzşy, Tūrar Rysqūloviç, qazaqtardyñ köp qyrylğany ras pa? – dedi.
– Ras, Mihail Vasileviç, otyryqşy i̇el öitip-büitip jer sauady, sauda-sattyqpen ainalysady. Al mal baqqan qazaq i̇eki jyl qatarynan soqqan aşarşylyq soğysynan sansyrap ketti. Bir ğana Perovsk uezinde Gerjot millionğa juyq qazaqty qyrdy.
Frunze Rysqūlovqa köñil aitqandai, ünsiz ğana qos qoldap iyğynan qūşaqtap, tez būryldy da qaita-qaita jötkirinip kete bardy. Soñynan qarauyl soldat qarañdaidy.
* * *
Frunze jaña ğana körip-tyñdağan kontserttiñ äserinen äli aiyğa almai kelip, üstel basyna otyrdy. Qolyna qalamūş alyp, şyny däuittegi siiäğa bir batyryp, neden bastaryn oilap, aq qağazğa tesile qarady. Aq qağazğa tesile berseñ, ne jazaryñdy sol sybyrlap aitatyn siiäqty. Qalamūş äueli kibirtiktep baryp, kösilip jüre berdi.
«Qymbatty Vladimir İliç! – dep bastady Frunze Leninge arnağan osy hatyn. – Oraldan Taşkentke kelgenime de birşama uaqyt bolyp qalypty. Menen būryn mūnda Türkkomissiiänyñ basqa müşeleri kelgenin öziñiz bilesiz. Eliava, Rudzutak, Kuibyşev, Goloşekin joldastar i̇edäuir jūmys atqaryp ülgeripti. Turkistandağy jağdai kürdeli de ärqily. Ağylşyndardyñ timiski äreketi, basmaşylardyñ ozbyrlyğy, Jetisudağy kulaktar men aqtardyñ soiqany Türkistandağy tirşilikti qiyndatyp tūr. Biraq biz būl qiyndyqty köp keşikpei jeñip şyğatynymyzğa senimim mol.
Būdan göri kürdelirek qiyndyq – Türkistandağy mūsylman qauymynan şyqqan kommunist basşylarmen til tabysu. Būl rette biz tyğyryqqa tirelip tūrmyz...
Mūndağy, Türkistandağy, mūsylman kommunisteriniñ işinen i̇ekeuin airyqşa atauğa bolady. Birinşisi – özbekterden Tūrsynhodjaev, i̇ekinşisi – qazaqtardan Rysqūlov. Rysqūlov aqyldylyğymen qosa, asa iri de bai minezdiñ adamy. Mūnda Rysqūlov jäne onyñ toby öte belgili. Basqalardyñ bärinen de Rysqūlov i̇erekşe aqyldy. Onyñ tobynda isker adam köp. Rysqūlov halyqqa äbden tanymal, al būlai dep Atabaev pen Töreqūlov jöninde aituğa bolmas i̇edi.
Tūrar Rysqūlov – partiiä qairatkerleriniñ işinde asa üzdikteriniñ biri. Türkistanda Keñes ökimeti men kommunistik partiiänyñ damu tarihyndağy tūtas bir däuir Rysqūlovtyñ i̇esimimen tikelei bailanysty. Rysqūlov joldastyñ i̇esimi – töñiregine partiiä qyzmetkerleriniñ belgili böligi toptasqan jalau, tu siiäqty. Qajymas qairat-jigeri, asa iri ūiymdastyruşylyq daryny bar, printsipterine meilinşe berik, birbetkei Rysqūlov halyq arasynda mol bedelge ie bolyp, aty añyzğa ainaldy. Marksizmdi täp-täuir meñgergen, bilimdi deseñ bilimdi, şeşen deseñ şeşen.
Söite tūra, ūlttyq motivterge işi būra beredi. Mine, mağan qolyma qalam aldyryp, Sizge hat jazdyryp otyrğan da osy jağdai. Taiauda bolyp ötken Türkistan Kommunistik partiiäsynyñ besinşi konferentsiiäsynda (ol kezde men Türkistanğa äli kelmegen i̇edim) Rysqūlov bizdiñ isimizge ziiändy ūsynys jasap, ol ūsynysyn konferentsiiä arqyly ötkizip jibergen.
İeñ qiyny – Rysqūlovtyñ sol qauipti ūsynysyn konferentsiiä tügelge juyq qoldap, quattağan. Tipti bizdiñ Türkkomissiiänyñ müşeleri de, Rudzutaktan basqasy, Rysqūlovtyñ jeteginde ketken. İeger bizdiñ revoliutsiiä ot-jalynynda şynyqqan asa belgili qairatkerlerimiz Eliava, Kuibyşev, Goloşekin joldastar Rysqūlovtyñ aitqanyna bas şūlği bergen bolsa, onda Rysqūlovtyñ qandai pärmendi, sesti, logikasy temirdei berik, betqaratpas qairatker i̇ekenin öziñiz de tüsine beresiz.
Al onyñ «ūsynysy» degenniñ mänine keletin bolsaq, osyndai däti berik, aqyldy adamnyñ, iştei adal kommunist basşynyñ köpe-körneu qatesine qynjylmasqa bolmaidy. Ol Türkistan ornyna «Türik keñestik partiiäsy», «Türik keñestik respublikasy» degendi şyğaryp, ūltşyldyq, bälkim, tipti pantüriktik jolğa tüsip otyr. Rysqūlovtyñ imandai senimine qarağanda, özbek, qazaq, qyrğyz, türikmen t. b. türki tūqymdas halyqtardyñ bäri bir-aq ūlt, iağni türik... Mūnyñ ar jağy nege aparyp soğaryn öziñiz bilesiz. Men Rysqūlovtyñ būl qatesin betine aityp, tüsindirgen boldym. Biraq ol ilikpedi. Ony sözben jeñu qiynnyñ qiyny. İendi mine, bizben kelispegen soñ, Mäskeuge attanyp, Sizben jüzdesip, öz ideiälaryn sarabyñyzğa salmaqşy. İendigi mäsele öziñizge bailanysty, Vladimir İliç!
Kommunistik sälemmen Frunze».
* * *
Perronğa Rysqūlov, Nizam Hodjaev aldymen şyqty. Olardy şyğaryp saluğa Sağdulla Tūrsynhodjaev, Sanjar Asfandiiärov, Faizolla Hodjaev, Äkmäl İkramov, Qabylbek Sarymoldaev kelgen i̇eken. Rysqūlov perronğa şyqqan soñ, şyğaryp sala keluşilerdiñ arasynan Näzir Töreqūlovty, Sūltekeñdi – Sūltanbek Hodjanovty izdep i̇edi, olar körinbedi.
Būlardyñ soñyn ala Mäskeuge jüretinderdiñ i̇ekinşi toby kelip jetti. Olar Eliava men Rudzutak i̇edi. Attandyryp saluğa Frunze, Kuibyşev, Goloşekin kelipti.
– Demek, jüretin boldyñyzdar ğoi, – dedi Frunze Rysqūlovtyñ qolyn alyp tūryp.
– Solai boldy.
– Menimşe, Eliava, Rudzutak bäriñiz bir vagonda bolğandaryñyz dūrys i̇edi-au.
– Özi de solai. İeger olar qalasa, bir vagondamyz, – dedi Rysqūlov.
– Bäse, özim de solai senip i̇edim, – dep Frunze Rysqūlov pen Rudzutakty qosa qūşaqtap tūrdy.– İekeuiñiz – i̇eki polius siiäqty bolyp tūrğandaryñyzben aralaryñyzdy ajyratpas arqau baryna senemin.
Rysqūlov Frunzeni zeiinmen tyñdai tūrsa da, közi basqa bir jaqqa qadalğandai boldy. Azdan soñ:
– Keşiriñiz, – dep Frunzeniñ qūşağynan sytylyp şyğyp, perronnyñ şetine qarai kete bardy. Perronnyñ taqtai tösegen i̇edeni biter jerden ärirek, qarağai bağanağa bailauly i̇er-toqymdy, äbzeldi bir sūlu at tūr i̇eken, Rysqūlov soğan jaqyndap baryp, jügenin ūstai bergende, at basyn kegjeñ i̇etkizip, typyrşi berdi. Rysqūlov attyñ moinyn şapattap, jalynan sipağan soñ, januar tynşyğandai boldy. Rysqūlov onyñ jünin qasylap, tūmsyğynan sipalady. Attyñ moiny salbyrap, közin jūmdy. Tūmsyğyn Rysqūlovtyñ omyrauyna üikegendei boldy. Sol kezde Rysqūlov attyñ moinyna betin basyp, melşiıp tūrdy da qaldy.
Perrondağylar añ-tañ. Poiyz jüretin uaqyt boldy. Rysqūlov attyñ moinynan betin ajyratar i̇emes.
– Mine, nağyz kirgiz, būlar attyñ üstinde tuğan ğoi, – dep yrjidy Goloşekin. – Ras aitam, bir jerde oqyğanym bar.
– Sizdiñ oqyğanyñyz bar, al meniñ körgenim bar, – dep Frunze jaqtyrmai qaldy. – Birinşiden, Filipp İsaeviç, kirgiz i̇emes, qazaq. İekinşiden, osy qazaq, men bilsem, būl atty tanyp tūr. Äkesi turaly mağan aitqan bir äñgimesinde Tūrar surettegen at osyndai sūlu, süliktei mal bolatyn. Būl, sirä, sony tanydy.
– O-o, – dep Goloşekin i̇esesin qaitarmaq boldy, – Rysqūlovtyñ äkesiniñ zamanyndağy jüirik at äli tiri dep oilaisyz ba? Siz de qyzyq i̇ekensiz, Mihail Vasileviç.
– Goloşekin joldas, – dedi Frunze resmi maqamğa tüsip. – Nağyz i̇ereuil, qazanattar tūqymsyz ketpeidi. Tūrar Rysqūldyñ balasy i̇ekeni ras bolsa, sol Rysqūl mingen tūlpar attyñ tūqymy nege bolmauğa tiıs?
Osy kezde vokzaldyñ restoranynan qūndyz börik, şibarqyt kamzol, şoqaima kök i̇etik kigen bir qazaq qonyşyn qamşylai şyğyp, öziniñ atyna jabysyp tūrğan böten adamdy körip:
– Äi, būl qaisyñ? – dep alğa teñsele basyp ūmtylğan. Qamşysyn syğymdap ūstai ūmtylğan. Jaqyndap baryp, älgi adamnyñ ūry i̇emes i̇ekenine közi jetkendei bolğan soñ:
– Sağan ne kerek? – degen.
Rysqūlov attyñ iesine qarap tūryp:
– Aityñyzşy, būl attyñ tegin bilesiz be? – dedi.
Masañ adam oilanyp qaldy.
– Bilmeimin, äiteuir Äulieatadan ba, Merkeden be, joq-joq, Almatydan, iä, iä, Almatydan. Nağaşylarymyzdan qalap äkelgen. Äi, ony nege sūradyñ? Mal ūrlatyp pa i̇ediñ?
– İä, – dedi Rysqūlov bir kürsinip. – Baiağyda Qyzyl Jebe degen keremet at bolğan. Sol ma dep qaldym. Bälkim, sonyñ tūqymy şyğar, kim biledi?
– Joldas Rysqūlov! Joldas Rysqūlov! Poiyz, poiyz! – dep aiqailady perrondağylar.
Masañ qazaq «Rysqūlov, Rysqūlov» degendi i̇estip:
– Oibai, bauyrym, sen şynnan Tūrarsyñ ba? – dedi.
– İä, men Tūrarmyn. Äkem Rysqūldyñ tūlpary Qyzyl Jebe i̇edi. Qoş-sau bol.
Masañ qazaq auzy añqaiyp tūryp-tūryp, bir uaqyt Rysqūlovtyñ soñynan bir sürinip, bir qabynyp tūra jügirdi.
– Toqta, Tūrar! Mine ket Qyzyl Jebeñdi, mine ket, bauyrym.
Būl kezde Rysqūlov kök vagonnyñ üzeñgisine aiağyn sala bergen. Artyna būrylyp, älgi qazaqqa:
– Qai auyldansyñ? – dep aiqailady.
Parovoz ökirip-ökirip jiberdi.
Älginiñ ne aitqanyn Rysqūlov i̇esite almady...
Poiyz Taşkentten sytylyp, qazaqtyñ keñ dalasyna şyğyp, kösilip ala jönelgende, tereze aldynda tūrğan Rysqūlovtyñ janyna Eliava keldi.
– Tūrar Rysqūloviç, siz būryn būl jolmen jolauşy jürip pe i̇ediñiz?
Rysqūlov basqa dünieden oralğandai, Eliavanyñ betine bağdarlañqyrai qarap:
– İä, jürdim. Alğaş 1915 jyly osy jolmen Samarağa bardym. Oqu izdep... Sondağy auylşaruaşylyq institutyna tüspekşi i̇edim.
– Tüstiñiz be?
– Joq. İemtihannyñ bärin üzdik tapsyrdym. Pişpek orman tehnikumyn bitirgenim turaly attestat ta kileñ üzdik bağa i̇edi. İnstitutqa qabyldanu jöninde būiryq beruge kelgende, rektor meniñ qūjatymnyñ şekesine: «Mal baqqan nomad balasyna i̇egin şaruaşylyğymen ainalysudyñ keregi joq», – dep jazyp jiberipti.
– İä, sodan? – Eliava Rysqūlovty i̇endi tanyğandai i̇entelei tüsti.
– Sodan ne boluşy i̇edi, rektorğa közbe-köz jolyqpaqşy bolyp, qabyldauyn üş kün küttim – qabyldamady. Aqyry kabinetinen şyğatyn kezdi añdydym. Dälizde aldyn orap:
– Men öziñiz aitqan nomad balasymyn. Sonou jerdiñ tübinen Samarağa äreñ jetip i̇edim. Oquğa qabyldañyz, – dedim.
Rektor altyn şynjyr bauly közildirigin aq qolğapty qolymen tüzep kiıp, betime üñile qarap tūryp:
– İeliñe qait, jigitim, seniñ halqyñ i̇egin salmaidy, mal bağady. Malyñdy bağyp jüre ber, – dedi.
– Keşiriñiz, qazir bizdiñ i̇elde de i̇eginşilikpen ainalysady. Bilmeuşi me i̇ediñiz? Stolypin reaktsiiäsynan keiin jerge i̇egin salu bizde de jandandy.
– İe, jigitim, ondağy i̇egin saluşylar – Reseiden barğandar. İendeşe, solar ainalysa bersin. Sen malyña bar, – dep sypaiy ğana arqamnan qaqty da, jüre berdi. Jürip bara jatyp, aq qolğabyn i̇ekinşi qolymen qağyp-qağyp qoidy. Äñgime sonymen tämäm boldy, Şalva Zubaroviç.
Eliava kürsindi.
– Sonymen keri qaityp kettiñiz be?
– Qaitaiyn desem, qaltada soqyr tiyn joq. Orys tilinen menen i̇emtihan alğan mūğalim, äli atyn ūmytqan joqpyn, Viktor Vasileviç Bolotnikov degen kisi rektordyñ qylyğyna qatty aşulandy. Söitsem, orystyñ ūlyğy orystardyñ özin de tyñdamaidy i̇eken, Bolotnikov rektorğa sözin ötkize almady. Aqyry aqylyn aitty:
– Qarjyñ joq bolsa, pristanğa bar da jükşi bol. Jarty ai, bir aida qarjy jinap, i̇eliñe qait, – dedi.
Aqmar deitin başqūrt jigiti i̇ekeuimiz, o da nomad retinde oquğa qabyldanbağan, pristanğa baryp, İedil kemelerinde jük tüsirip, jük tiep, bir ai şamasynda jūmys istep, sodan tüsken tiynğa bilet alyp, Taşkentke äreñ jetkenmin...– Rysqūlov sözin aityp bitirmei:
– Anany qarañyz! – dep dauystap jiberdi.
– O ne? – Eliava Rysqūlov nūsqağan dalağa jalt qarady.
Älgide Taşkent vokzalynda jolyqqan qūndyz börikti qazaq qyzyl aiğyrdy kösiltip, poiyzben jarysyp keledi i̇eken. Qyzyldyñ jal-qūiryğy tūlpardyñ tūrqymen birdei şanşylyp, üstindegi adam jal qūşyp, soñynda būrq-būrq i̇etken şūbalañqy şañ qalyp, atqan oqtai zymyraidy. Şabandoz qūndyz börkin qolyna alyp, poiyz jaqqa qolyn būlğaidy. Jūrttyñ u-şuyna kupeden Rudzutak ta şyğyp, salt attyny körip:
– Mynau bağanağy vokzal basyndağy adam ğoi, – dedi.
– Äi, raqmet, bauyrym, i̇er i̇eken, i̇endi tüsindim, – dep Eliava süisindi. Poiyzben jarysqan qazaqty maşinist te baiqağan i̇eken, ozañdatyp, parovozdan ūzaq gudok berdi.
Qūryğanda on kilometrdei oqşa zulağan qyzyl aiğyr birte-birte qalyñqyrai berdi. Salt atty qūndyz börkin ozyp bara jatqan poiyzğa sozdy.
– Tūrar Rysqūloviç, siz baqyttysyz, – dedi Rudzutak. – Myna qazaq sizdi osynşa jerge deiin şyğaryp saldy ğoi.
Rysqūlov masattanudyñ ornyna birtürli mūñaiğan syñai tanytty:
– Qyzyl Jebeden tağy da köz jazdym, İan Ernestoviç.
– Qyzyl Jebe siz öziñiz ğoi. Jañağy qalyp qoiğan tek sizdiñ köleñkeñiz ğana. Türkistannan şyğyp, Mäskeuge zaulap bara jatqan Qyzyl Jebe – mine, siz... äli biıkke atylasyz.
– Ony siz ben bizdiñ Lenin aldynda kezdesetin sätimiz şeşedi. Biıkke atylu, iaki qūldilap qūzğa qūlau – bäri de Lenin aldynda belgili bolady.
– Onyñyz ras, Tūrar Rysqūloviç, Lenin bizdiñ aitysymyzdy ädil anyqtary haq.
– Joldastar, şai daiyn, kupege kireiik, – dep Şalva Eliava Rysqūlov pen Rudzutakty qūşağy jetkenşe qapsyryp, dastarqan basyna qarai ikemdedi...
(Üşinşi kitaptyñ soñy)