İmani gül

KIRISPE
I KITAP
AQİQAT ŞUAĞY
II KITAP
KÜDIKPEN KÜRES
PAİDALANYLĞAN ƏDEBİETTER

Qazaqstan mūsylmandary dini basqarmasynyŋ caraptau komissiiäsy
maqūldağan

İslamtanuşy Qairat Joldybaiūlynyŋ būdan būryn birneşe
ret basylğan «Aqiqat şuağy» jəne
«Küdikpen küres» atty kitaptary biriktirilip, qaita öŋdelip, «İmani
gül» degen jaŋa atpen jaryqqa şyğyp otyr. Kitapta iman negizderi
men bügingi qoğamdy mazalap jürgen türli kürdeli saualdardyŋ
tūşymdy jauaptary qamtylğan. İeŋbek köpşilik qauymğa arnalğan.
İslam mədenieti men bilimin qoldau qorynyŋ syiy retinde tegin
taratylady.
KIRISPE
Külli madaq pen maqtaular Ūly Rabbymyz
Allağa ğana tən. Adamzattyŋ ūly ūstazy əz
Paiğambarymyzğa (s .a .u .) səlem joldap, sansyz
salauat aitamyz. Sondai-aq Alla i̇elşisiniŋ pək
otbasy men ardaqty ashabyna Jaratqannyŋ
jaqsylyğyn tileimiz.
3
İman – aqyl men jürektiŋ kelisip tüigen ortaq nətijesi men arojdannyŋ qūba-qūptağan jemisi. İman
–adam balasyn i̇eki düniede de baqytty i̇etetin ğajaiyp tylsym qazyna.
Ūly Jaratuşy əu basta adamdy aina- lasyna qarap Ūly İesin tapsyn,
tanysyn, iman i̇etsin, Jaratuşysynyŋ qūdiretiniŋ, ūlylyğynyŋ,
şeberliginiŋ aldynda taŋ qalyp bas isin dep myna düniege jibergen.
Demek, İman – adamnyŋ jaratyluynyŋ mən-mağynasy, myna düniege
jiberiluindegi asyl maqsūty. Mine, adamnyŋ jaratyluynyŋ negizgi
maqsūty Ūly İesin tabu bolğandyqtan, oğan basqa jaratylystardan
erekşelendirip «aqyl-oi, sana» berilgen. Ūly J a r a t u - şy
ainalamyzdy qorşağan myna jalpy ğalamdy Özin tanytatyn ğajaiyp
alyp kitap ispetti jaratqan. Ondağy ərbir jaratylys oqi bilgen adam
üşin öz bolmysy- men, boiynda mörlengen ğajaiyp naqyştarymen
Ūly Ūstasyn meŋzep tūr. Adam osy ğalam degen kitaptyŋ sy- ryn
tüsinip oqi bilse, onda sözsiz Ūly İesin tapqany. Sondyqtan Alla
Tağala soŋğy paiğambar Mūhammedke (s.a.u.) tüsirgen alğaşqy aiatta:
«İqra...» iağni, «Oqy! jaratqan Rabbyŋnyŋ atymen», – dep köz
aldymyzdağy osy jaratylys kitabyn oqudy būiyrğan.
Ūly Jaratuşymyz bizge raqym i̇etip, meiirimdilik jasap osy
alyp kitapty qatesiz tüsinuimiz üşin jer betine paiğambar jiberip,
kitap tüsirgen. Qūran osy bir ğajaiyp
«ğalam» atty kitaptyŋ tüsindirmesi men mən-mazmūny bol- sa,
Mūhammed (s.a.u.) ony adamdarğa tüsindiruşi ūstazy bolmaq.
Qūrmetti oqyrman qauym! Osydan birneşe jyl būryn islam
dinindegi iman negizderin qamtyğan «Aqiqat şuağy» men türli
şübəli sūraqtarğa jauap retinde jazylğan «Küdikpen küres» aty
kitaptarym jaryqqa şyğyp, oqyrmanğa jol tartqan i̇edi. Küdikten
arylyp,
imani gülge qol jetkizu adamzattyŋ basty maqsaty bolğandyqtan,
atalğan i̇eki kitap ta oqyrmannyŋ mol sūranysyna ie bolyp, birneşe
qaitara basyldy. Mūny kitaptyŋ kemeldiginen i̇emes, halqymyzdyŋ
ruhaniiätqa degen qūştarlyğynan dep tüsindik. Alaida jiyrma bes
myŋğa jeter jetpes az ğana taralymnyŋ ūzaq jyldar boiy islam
būlağynan jyraq ğūmyr keşken halqymyzdyŋ, ru- hani azyğyn
izdep, şöl qysqan ərbir qazaq balasynyŋ qolyna timegeni aitpasa da
tüsinikti. Mine būl jolğy basylymda osy i̇eki kitap biriktirilip
«İmani gül» degen jaŋa atpen İelbasynyŋ qoldauymen aşylğan
«İ s l a m bilimi men mədenietin qoldau qory» tarapynan qaita
jaryqqa şyğyp otyr. Kitaptyŋ «İmani gül» dep ataluy danyşpan
Abaidyŋ myna bir öleŋ şumaqtarymen baila- nysty:
Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de süi ol
Allany jannan tətti. Adamzattyŋ bərin süi bauyrym
dep, Jəne haq jol osy dep ədiletti.
Osy üş süiü bolady İMANİ GÜL, İmannyŋ asyly
üş dep sen tahqiq bil. Oilan dağy, üşeuin taratyp
baq, Basty baila jolyna, malyŋ tügil.
Həkim Abai mūnda pendeniŋ əueli jaratqan iesi Allany, sosyn
barşa adamzatty jəne ədilettikti süiüdi, iağni osy üş ūly
süiüdiŋ jiyntyğyn «ima- ni gül» dep
atağanyn
köremiz.
Şyndyğynda, iman aqiqaty o s y üş mahabbattan taraidy desek,
artyq aitqandyq i̇e m i̇e s . Keibir ğalymdardyŋ Abai öleŋderin
qoljazbadan oqyğanda būl sözdi «imani kül» - «tolyq iman» dep
transliteratsiiälağan dūrys degen pikiri de osyny aŋğartsa kerek.
Demek, «İmani gül» būl kemel
imanğa aitylğan söz. Alla i̇elşisiniŋ (s .a .u.): «İman i̇etpeiinşe
jūmaqqa kirmeisiŋder, al bir-biriŋdi jaqsy körmeiinşe kemel
imanğa qol jetkize almaisyŋdar» degen hadisinen osy «İmani
güldiŋ» jūpar isi aŋqyp tūrğanyn sezu qiyn i̇emes. Kitapta
qamtylğan taqyryptar negizinen iman töŋireginde bolğandyqtan,
oğan osy atty berudi jön kördik.
Əsilinde, iman bezbeni – mahabbat. İman būl tek tildiŋ ūşymen
aityla salatyn jai söz ia bolmasa dini rəsimderdi oryndaumen ğana
ölşenetin jeŋil dünie i̇emes. Ony da kemeŋger Abaidyŋ özi:
«Alla degen söz jeŋil, Allağa auyz qol i̇emes.
Yntaly jürek, şyn köŋil, Özgesi haqqa jol
emes.
Deneniŋ barşa quaty Önerge salar bar
küşin. Jürektiŋ aqyl suaty,
Mahabbat qylsa təŋiri üşin»- dep tüigen.
Ras, adamnyŋ jüregindegi Allağa degen mahabbaty, kökiregindegi
barşa jaratylysqa degen meiirimdiligi men janaşyrlyğy
qanşalyq tereŋ bolsa, imany da sonşalyq kemel. Ol qanşalyq taiaz
bolsa, imany da sondai jūtaŋ. Olai bolsa, adamzat o s y «imani
gülge» qol jetkizgende ğana jahandy jailağan jauyzdyq men
qatigezdikten arylyp, şynaiy baqytqa qol jetkizedi.
Allany süiü üşin Ony jaqsy tanymaq kerek. Oida- ğy türli
şübə, küdikten arylmaq ləzim. Allanyŋ qūdiret qalamynan şyqqan
«Ğalam» atty alyp kitapty oqu arqyly Ūly Jaratuşynyŋ
şeberligi men şeksizdigin, qūdireti men qūziretin, teŋdessiz öneri men
ölşeusiz bilim iesi i̇ekenin moiyndau qajet.
Adam balasy özin joqtan jaratyp, ainalasyndağy barşa
jaratylysty qyzmetşi i̇etip bergen Ūly Allanyŋ pendesine degen
mahabbatyn sezinuge tiıs. Sonda «Ma- habbatpen jaratqan
adamzatty, sen de süi ol Alla- ny jənnan tətti» degen bailamğa
keledi. İerikti türde qūlşylyqqa jügiredi.
Tereŋ imanğa qol jetkizgen kisi Allanyŋ jalpy jaratylysqa
degen meiiriminen ülgi alyp, meilinşe meiirban boluğa ūqsap
bağady. Özi qanşa ret künə ja- sasa da, dereu jazalamai, təube i̇etui
üşin mūrsat berip, keşirim jasağan raqym iesi Rabbysyn oilağanda,
pen- de retinde özgelerdiŋ de jaza basyp, jaŋylys ketken
qatelikterin keşiruge ūmtylady. Osylai jasau joğaryda Abai
aitqan «ədildikti süiüdiŋ» nətijesi. Sebebi biz özimiz qateleskende
Jaratqannyŋ keşirimine yntyzar bolamyz. Al bireudiŋ aldynda
ağattyq jasasaq, onyŋ da keşkenin kütemiz. İendeşe, bizdiŋ de
basqalardyŋ qatelikteri men kemşilikterin keşire biluimiz būl nağyz
ədildik. Sondai- aq, özimiz üşin tilegendi ainalamyzdağylarğa da
tilei bilu
– būl da ədildik. Biz özimiz üşin köp jaqsylyqty tileimiz.
Qiynşylyqtan tezirek qūtyludy, jamanşylyqtan aulaq jürudi de
qalaimyz. İendeşe, basqanyŋ, qinalğanyn körip seniŋ de jüregiŋ
qinalsa, ar-ojdanyŋ syzdasa būl da ədildikti süiü bolmaq. Mūndai
ədildiktiŋ adam jüregindegi mahabbattan tuyndaityny aitpasa da
tüsinikti. Osy tūsta Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.): «Öziŋ üşin jaqsy körgen
nərseni basqalar üşin de jaqsy körmeiinşe kemel imanğa jete
almaisyŋdar» degen mübərak hadisi oiğa orala- dy. Olai bolsa,
Abaidyŋ ədildikti süiüdi «imani gül» deui tegin i̇emes.
İə, «imani gülge» jetken jan Təŋiri üşin barşa adamzatty gültikenine qaramastan jaqsy köredi. İeŋ bol- masa janaşyrlyq
tanytyp, aiauşylyq bildiredi. Sebebi
bəri Allanyŋ jaratqan tuyndysy bolmaq. Tağy da Abai- şa aitsaq:
«Jürektiŋ aqyl suaty, Mahabbat qylsa təŋiri üşin». Sebebi
rauşan güldiŋ jūpar isine yntyq jan onyŋ tikenine de şydaidy.
Jaratylys suretindegi ərbir köleŋkeniŋ negizgi beineni aiqyndap
tūrğanyn köredi. Aqyrynda Alla üşin Onyŋ jaratqan ərbir tuyndysyna meiirim közimen qaraidy. Sondyqtan ol adam tügil janjanuar, qūrt-qūmyrsqağa da mysqaldai da ziiä- nyn tigizbeidi.
İman
şuağyna şomğan
adam myna dünieden keiin
ekinşi bir dünieniŋ bar i̇ekenine ilanğandyqtan Rabbysynyŋ
rizalyğy üşin tek igi isterdi atqaruğa ty- rysady. Ömirin saliqaly
ötkizip, bar ğūmyryn izgilik amaldarmen kestelep bağady. Ana
düniede ərbir isine i̇esep beretinin oilap ūrlyq-qarlyq, kisi aqysyn
jeu, ar-namysyn aiaqqa taptau siiäqty zūlymdyqtardan aulaq jüredi.
Jaratylystyŋ mənin tüsinip, iman nūryna şomğan osyndai adamnyŋ
köŋili ərdaiym şattanyp, igilik atau- ly men barlyq körkem minez,
tamaşa qasietterdiŋ qainar közine ainalady. Mūndai jan əlemge
beibitşilik tuyn jelbiretip, ainalasyna tek meiirimdilik nūryn
şaşady. Al, imansyz adam būl düniedegi barlyq aqyl iesi
adamdy mazalamai qoimaityn «Men qaidan keldim? Ömir sürudegi
maqsatym ne? Qaida baramyn? Jan-jağymdy qorşap jatqan
myna alyp, şeksiz dünie qaidan, onyŋ mağynasy nede?» degen
oryndy da kürdeli sūraqtardyŋ jauabyn taba almağandyqtan ünemi
mazasyz, baqytsyz. Öitkeni mağynasyz, maqsatsyz ömirden şarşau,
mazasyz- danu – aqyl iesi adam üşin tabiği nərse. Baqytsyzdyğy,
şarşağany sonşalyq – işki mazasyzdyqtan uaqytşa bolsa da
arylu üşin ziiänyn bile tūra, kazino siiäqty tüngi oiyn-sauyq
oryndarynda uaqyt ötkizip, miyn, denesin ulaityn naşa, araq
siiäqty i̇esirtkilerge salynady.
Dertiniŋ şipasyn osylai izdep, jüreginiŋ tynyştyğyn osylai
tapqysy keledi.
İmannan nəsibin a l a almağan jan ğalamğa qarap, ondağy ər
nərseni mağynasyz, maqsatsyz dep tüsinedi. Mysaly, «Kün öz-özinen
eşbir maqsatsyz, kezdeisoq jerge səulesin şaşyp tūr. J i̇e r özözinen əiteuir şyr köbelek ainalyp jatyr» dep paiymdaidy.
Ğalamdağy barlyq nərseni iesiz dep oilağandyqtan, özin de iesizbin
dep paiymdaidy. Ömir süruinde i̇eşbir mağyna, maqsat taba almağan
mūndai imansyz jan ünemi ruha- ni şarşap jüredi. İekinşi bir
dünieniŋ bar i̇ekendigine de ilanbağandyqtan, ölimdi şirip, joq bop
ketu dep oilaidy. Söitip, myna qysqa, pəni ömirinde nəpsisin
qanağattandyrudy, qūrsağyn toidyrudy maqsūt tūt ady. Aqyry
ölemin, olai bolsa, «o s y qysqa ömirimde barlyq nərseniŋ dəmin
tatyp, qyzyğyn köreiin», – dep jaqsy- jaman, aram-adal dep
ajyratyp jatpai nəpsisiniŋ qūlyna ainalyp, künəğa belşesinen
batady.
İə, nəpsisiniŋ qūlyna ainalğan mūndai jan: «Tek men işeiin, men
jeiin, men köreiin» degendikten qara basyn ğana oilaityn özimşil
keledi. Özgelerdi bir sət bolsyn oilamaidy. «Özim jaqsy bolaiyn,
seni qaidam»
– deidi. Būndai tüsinikke ie bolğan adamnan körkem minez, saliqaly
is, önegeli ömir kütudiŋ özi beker.
İmansyz adam ömirde belgili bir jetistikke jete qalsa «Men
istedim, men jasadym», – dep paŋdanyp şyğa keledi. Öitkeni onyŋ
seniminde özin qoldap, jərdem berip, sol jetistigine jetui üşin
səttiligin salyp tūrğan Ūly Jaratuşysy joq. Al təkapparlanyp,
paŋdanğan mūndai jan özi jetken jetistikke jete almağan özgelerdi
ünemi tömen sanap, qorlaidy da, jetkenderge qyzğanyş közi- men
qarap, ünemi bəsekelesedi de tūrady. Işin qyzğanyş örti şalyp,
osyndai ruhani dertke şaldyqqan pendeler- den qūralğan qoğam –
eŋ baqytsyz qoğam.
Qysqa aitsaq, imani gül – barlyq igilik atauynyŋ qainar közi,
külli körkem qasietterdiŋ kəusar būlağy bolsa, imansyzdyq –
barlyq ruhani aştyqtyŋ, soraqy is əreketter men jağymsyz
qylyqtardyŋ Uiasy.
Qadirli oqyrman! Qolyŋyzdağy kitaptyŋ «Aqiqat şuağy» atty
birinşi böliminde «Ūly Jaratuşy – Allağa, Ūly Rabbymyzdyŋ
periştelerine, kitaptaryna, paiğambarlaryna, aqyret künine
jəne tağdyrğa iman» sekildi
iman
negizderi
jeke-jeke
qarastyrylyp, məselelerdi aqyl həm naqyl (aiat pen hadis)
joldarymen ğylymi türde dəleldeudi közdedik. Sebebi, iman, senim
bar nərseniŋ aldynda tūrady.
Adam jüreginde imani güli jaiqalyp öspese, onda onyŋ jasağan
ğibadattary da şiki bolmaq. Abaişa aitsaq:
«Ruza, namaz, zeket, haj – talassyz is, Jaqsy bolsaŋ,
jaqsy tūt bərin tegis. Bastapqy üşin bekitpei, soŋğy
törtti Qylğanmenen tatymdy bermes jemis.
Bas joğary jaralğan, moiyn tömen, Qaraşy, dene
bitken retimen.
Istiŋ basy – retin tanymaqtyq, İman bilmes tağatty
qabyl demen».
Sondyqtan senimi myqty, imany berik jan ğana nağyz
mūsylmanşylyqtyŋ ökili bolyp, islamnyŋ özine jüktegen
mindetterin sanaly tüsinip, saliqaly oryndauğa ūmtylady. Al,
sanasy ər türli küdikke toly, imany əlsiz jannyŋ
mūsylmanşylyğy da sonşalyq əlsiz, şübəli keledi.
Kitaptyŋ «Küdikpen küres» atty i̇ekinşi bölimi türli dini,
pəlsapalyq kürdeli sūraqtarğa berilgen jauaptar- dan tūrady.
Keşegi keŋestik zūlymat köptegen jandardyŋ jandüniesin
jaralap, köŋiline türli şek, şübəli oi qaldyrdy. Metafizikalyq
əlemdi moiyndamai bar nərseni tek közben körip, qūlaqpen i̇estuge
negizdelgen materialistik közqarastyŋ əserinen köptegen aqiqat
kümənğa ainaldy. Dinge qarsy aşyq dūşpandyq – dinnen beihabar
jandardyŋ sanasyn ulau maqsatynda qasaqana türli küməndi saualdar
men sūraqtardy tudyrdy. Əitpese, Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) tolyq
ömirbaianyn bylai qoiğanda, aty-jönin de dūrys bilmeitin
jandardyŋ Onyŋ (s.a.u.) köp əiel alğandyğynan habardar boluyn əri
onyŋ astaryna üŋilmei jatyp, birden nəpsiqūmarlyqqa joru- yn
basqaşa tüsinu əste mümkin i̇emes?
Sondai-aq, kitaptağy «Jaratuşyny ne üşin közben köre
almaimyz?», «Alla Tağala adamdardy ne üşin bai- kedei ğyp
jaratqan. Onyŋ syry nede?», «Alla Tağala bizdiŋ ğibadatymyzğa
zəru me? Nelikten bizdiŋ ğibadat i̇etuimizdi talap i̇etip,
oryndamağandardy azaptaity- nyn i̇eskertude?», «Namaz, azan
siiäqty ğibadattar tek qana arab tilinde oryndalady. Ər ūlt öz
tilinde oryndasa jeŋil bolmas pa i̇edi?», «Doŋyz i̇eti nelikten haram?» sekildi köptegen sūraqtar dinimizge jaŋa bet būryp jatqan
kisilerdiŋ işki izdenisi men kökeilerindegi tabiği saualdary. Öitkeni
adam aqyly dini ükimderdiŋ hikmeti men mənisin tüsinuge ərdaiym
ūmtylyp, jan düniesi jaratylystyŋ jasyryn qatparlaryn ūğuğa
qūştar. Abaidyŋ:
«Köŋilge şek, şübəli oi almaimyn, Sonda da ony
oilamai qūia almaimyn. Aqyldyŋ jetpegeni arman
emes,
Qūmarsyz qūr mülguge tūia almaimyn» nemese,
«Adamdy süi, Allanyŋ hikmetin sez,
Ne qyzyq bar ömirde onan basqa», – deui de sondyqtan.
Alaida, adam sanasy Ūly İemizdiŋ tüpki maqsaty men igi
isterindegi hikmetti tolyq tüsine almasy a q i q a t . Öitkeni, adam
sanasy şekteuli. Əri ne nərseni de ainalasyndağy özi körgen,
bilgen dünielermen ğana salystyryp paiymdai alady. Köbinese
myna dünieniŋ fizikalyq ölşemderinen şyğa almai, oiyn qysqa
qaiyrady. Al, Ūly Jaratuşynyŋ isterindegi hikmetteri myna
dünieniŋ fizikalyq zaŋdarymen, iaki, adamnyŋ körgen, bilgen
dünielerimen şektelmesi anyq. Sondyqtan mūsylman balasy Ūly
Jaratuşyğa qatysty nemese dini məselelerdi tüsinu barysynda
ərdaiym bai- yp saqtap, Qūran men sünnetti temirqazyq i̇etken nūrly
aqylğa jüginuge tiıs. Oiyna küdik salğan sūraqtardyŋ dūrys
jauabynyŋ bar i̇ekenin əu bastan qabyldau qajet. İeger tapqan jauaby
sanasyna siŋbei jatsa, onda ol məseleni tüsindirudiŋ kemşildiginen,
iaki deŋgeiimizdiŋ tömendigenen, ne bolmasa sezimimiz ben nəpsimizdiŋ
jeteginde ketken tüisigimiz ben tepe-teŋdik saqtap oilau- dan
maqūrym sanamymyzdyŋ saryny dep ūqqan jön. İa bol- masa, adam
aqylynyŋ şekteuliginen, Ūly Jaratuşynyŋ qūpiiä syrlarynan dep
qabyldau qajet. Al basqaşa oilap, Ūly Jaratuşy jaily küdikke
baru – asa qaterli!
Būrynğy qoğamnyŋ jarasy jeŋil bolatyn. Öitkeni, ondağy
saualdar men küdikter bilimsizdikten tuyndaityn. Al qazir olai i̇emes.
Köbine küdikter men jaŋsaq pikirler özinşe bir ğylym men keibir
tüsiniksiz terminderdiŋ tasa- syna tyğylyp, «əiel teŋdigi»,
«mədeniet», «jahandanu»,
«adam qūqyğy» «sezim i̇erkindigi» «azamattyq neke» sekildi
ūrandarmen bezendirilgen. Sondyqtan m ū n y ŋ bəriniŋ ara-jigin
ajyratyp, dūrys tüsinu üşin Qūran aqiqatymen nərlengen «nūrly
aqyl» men jan-jaqty
bilimmen susyndağan parasat-paiym qajet i̇ekenin i̇esten
şyğarmauymyz ləzim.
Izgi oqyrman! Qolyŋyzdağy kitap keŋestik dəuirden keiin öz
qūndylyğyna qaita oralyp, asyl dinine bet būryp jatqan
halqymyzğa, ərbir qūştar jürekke aŋsağan
«imani gülin» syilai almaityny anyq. Alaida sol jol- da az-kem öz
ülesin qosyp jatsa, būl biz üşin bağa jetpes baqyt, ğūmyrymyzdyŋ
şuaqty səti bolmaq.
Alla Tağala barşamyzdyŋ jüregin iman nūryna bölep, ihsan
dərejesine jetkizsin! Kitaptyŋ jazy- luy men jaryqqa şyğuyna
septigi tigen barşağa i̇eki dünieniŋ jaqsylyğyn tileimin! «İslam
mədenieti men bilimin qoldau qorynyŋ» aldağy atqarar jūmystary
sətti bolğai!
Qairat JOLDYBAİŪLY
03/12/2010
I KITAP
AQİQAT ŞUAĞY
(İman negizderi)
ŪLY JARATUŞYĞA İMAN
«Jer men köktiŋ jaratyluynda jəne kün men tünniŋ almakezek özara almasuynda aqyl ieleri üşin (Allanyŋ bir həm
bar i̇ekendigin) bildiretin
aiqyn dəlelder bar»
«Əli Ğimran» süresi
«Jalpy jaratylys – Ūly Jaratuşymyzdy tanytar i̇erekşe
alyp kitap»
Qanatty söz
ALLA TAĞALANYŊ
BAR İeKENDIGINIŊ DƏLELDERI
Ar-ojdan dəleli
Adam balasy öziniŋ taza jüregine, būzylmağan ar- ojdanyna bir
sət nazar audarsa, onyŋ əu bastan Ūly Al- lany qabyldauğa jəne
qūdailyq dinge degen beiimdiligin aŋğarady. İə, adam balasy jan
düniesine köz jügirtken uaqytta ar-ojdany men jüreginiŋ ərdaiym
bastauy əri soŋy joq məŋgi Ūly Allamen tereŋ bailanysta i̇ekenin
sezedi. Ar-ojdanynyŋ, işki düniesiniŋ tek məŋgi Ūly Jaratuşymen
ğana jai tauyp, tynyştalatynyn, Odan basqa i̇eş nərseniŋ ony
qanağattandyra almaityndyğyn tüsinedi. Öitkeni közin aşqannan
beri jan-jağyndağy barlyq jaratylystyŋ adamğa qyzmet i̇etip
tūrğanyn jəne ainalasynda ər türli ğajaiyp isterdiŋ atqarylyp
jatqanyn sezgen taza jürek pen būzylmağan, kirlenbegen ar-ojdan
öziniŋ Ūly İesin, Qūdiretti Jaratuşysyn izderi haq. Sondyqtan
jalpy tarihqa köz jügirtsek, i̇eşbir qoğamnyŋ dinsiz, nanym-senimsiz
ğūmyr keşpegenine kuə bolamyz. Demek, adamnyŋ jaratylysy,
jalpy bolmysy öziniŋ əlsizdigi men mūqtajdyğyn moiyndauğa ua
həm özin jaratqan Ūly Qūdiretti izdeuge beiim jaratylğan. Mine,
sondyqtan imansyz jandar da qinalyp, qiynşylyqqa tap bolğan
mezette Ūly Qūdiretke syiynuğa məjbür bo- lady. Bastaryna
qiynşylyq tüskende ğana özderiniŋ əlsizdikterin tüsinip, kirlengen
ar-ojdandary ūianyp Ūly Jaratuşy – Alla Tağaladan medet tilei
bastaidy. Qiynşylyqtan qūtqarylğan sətte köpşiligi özine kömek
bergen Alla Tağalany ūmyt qaldyryp kete barady.
Qūranda būl turaly: «Adamdarğa bir qiynşylyq kel- gen
uaqytta Rabbylaryna şyn yqylaspen jalbary- nady. Sosyn
Alla öz tarapynan olarğa raqymdylyq (sol qiynşylyğynan
qūtqaryp) tattyrsa, olardyŋ keibireui Rabbysyna serik1
qosady»2 – delinedi.
Kimnen jərdem sūraidy?
Ke z kelgen qūdaiğa senbeitin adam teŋizde saiahat- ta jürip,
kemesi batyp, taqtaiğa jabysqan küide bir özi s u d y ŋ ortasynda
jalğyz qaldy delik. Taudai-taudai asau tolqyndar taqtaidy olai da,
bylai da yrğytuda. Aina- la tas tünek. Künniŋ kürkireui men
naizağaidyŋ jarqyly üreige ürei qosqan. Qol ūşyn berip,
qūtqaryp alar tiri jan körinbeidi. Qolynan keler i̇eşbir ailasy, ne
bir şa- rasy joq. Kez kelgen uaqytta suğa batyp iaki balyqqa jem
bolyp nemese jaurap qatyp qaluy əbden mümkin. Mine, osyndai bir
zamatta qūdaiğa senbeimin degen əlgi adam Ūly Qūdiretke jalyna
jalbarynyp, bar yqylasymen jərdem tilei bastaidy. Sebebi
bylaiğy uaqytta adam balasy öz qajettiligin özi ötei alady. Auyrsa
dəri işedi. Qaltasynda aqşasy bar, qajetin satyp alady.
Məselelerin telefon arqyly şeşe alady. Üi salyp, qala
tūrğyzady. Zauyt qūrady. Qysqasy, Qūdai Tağala tarapynan özine
berilgen osyndai mümkinşilikterdiŋ bərin ol özim jasap jatyrmyn
dep oilaidy. Sondyqtan Allağa degen mūqtajdyğyn da ūmytady.
T i̇e k qaryzğa ba- typ dağdarysqa tap bolsa, iaki qaterli isikke
şaldyğyp şarasy qalmağanda ğana ar-ojdanyna yryq bermei tūrğan
mendigi joğalğandyqtan, Ūly Jaratuşyğa bas iedi. So- syn
qiynşylyqtan qūtylsa, köbisi Rabbysyn qaitadan ūmyt qaldyryp,
dünie rahatynyŋ soŋynda kete barady.
1
2

Allahqa ortaq qosu, şirk keltiru.
Rum süresi /33
Keiinnen paida bolu dəleli
Bükil əlem, ondağy ülkendi-kişili, jandy-jansyz barlyq nərse
özgerude, auysuda, i̇eskirude, jaŋaruda, qozğaluda, toqtauda. Būl
özgerister – keiinnen pai- da bolğannyŋ belgisi əri i̇erekşeligi. Al
keiinnen paida bolğan ərbir nərse məŋgi i̇emes, uaqytşa, iağni, joq
boluğa bas ietin pəni bolmaq. Keiinnen paida bolğan barlyq
nərseniŋ bastauy bar degen söz. Al bastauy bar nərseniŋ soŋy, iağni
aqyry da boluğa tiıs. Barlyq əlemniŋ keiinnen paida bolğanyna
qarağanda būlardy joqtan bar i̇etken, joqtyq əleminen tirşilik
əlemine şyğarğan bastauy əri aqyry joq – məŋgi, qūzireti şeksiz bir
Qūdirettiŋ bo- luy ləzim. Öitkeni joq nərse syrttan basqa bir
küştiŋ yqpalynsyz öz-özinen paida bola almaidy.
İə, əlemdegi ülkendi-kişili nərselerdiŋ keibireui ər ğasyrda,
endigileri ər jylda, tağy bireuleri ər köktemde, ər aida, ər künde
tipti ər sağatta, ər sətte auysyp, tirşilik əlemimen qoş aitysyp,
ornyn basqalarğa qaldyruda. Olardyŋ ornyna kelgender de
özderiniŋ jaratyluyndağy mindetterin təmamdağannan keiin ornyn
basqalarğa bosa- tuda. Biraq būl özgeruler men auysular qanşalyqty
köp bolsa da, əlemdegi tepe-teŋdikti, keremetjüienibūzbai, i̇eş
aqausyz iske asyp tūr. Demek, būlardyŋ bərin qadağalap,
jaratylystağy ər nərsege öz būiryğyn tyŋdatyp, qūdiretine bas
idirip, qalauyna boiūsyndyryp tūrğan bastauy əri aqyry joq məŋgi
bir Jaratuşy boluğa tiıs. Mine, osy Ūly Jaratuşy əlemdegi ər
nərseni jaratuy arqyly Öziniŋ barlyğyn bildirse, i̇eskiniŋ ornyna
jaŋany jaratu arqyly ər nərseniŋ uaqytşa, pəni, ötkinşi i̇ekenin, al
Öziniŋ məŋgi i̇ekendigin aqyly bar ərkimge körsetude.
Jaratylystağy özara jərdemdesu dəleli
Jalpy jaratylysqa üŋilip qarasaq, barlyq nərseniŋ bir-birimen
tyğyz bailanysta, özara jərdemdesu arqyly keremet jüie qūryp
tūrğanyn baiqaimyz. D i̇e - mek, aqyldy-aqylsyz, jandy-jansyz
tirşilik əleminiŋ barlyğyn bir-biriniŋ jərdemine jügirtip, ər
nərseniŋ qajetin uaqytynda jibertip, olardy Öziniŋ qalauyna bas
idirip, əlemdegi tepe-teŋdikti saqtap tūrğan meiirimdi de qūdiretti
Ūly Jaratuşynyŋ boluy tiıs. Sebebi, syrttan bir qūdiretti küştiŋ
yqpalynsyz myna əlemniŋ fabri- ka maşinalarynyŋ kertik-kertik
tisteri arasyndağy üilesimdilikke ūqsas keiipte bir-birimen tyğyz
bai- lanysta boluy, bir-biriniŋ qajetine sai jūmys istep, belgili
bir tepe-teŋdikti, keremet jüieni saqtauy mümkin i̇emes. Atom, kletka
siiäqty i̇eŋ kişkentai materiiälar men i̇eŋ ülken ai, jūldyz, kün tərizdi
alyptardyŋ jəne jaryq, aua, s u , topyraq sekildi nərselerdiŋ
jansyz, sanasyz bolğandaryna qaramastan düniedegi myna keremet
jüieni, ər nərsedegi mən-mağyna, paidaly maqsatty jasau üşin
sanaly adamdai bir-birleriniŋ jərdemine jügiruleri, bir- birleriniŋ
jūmysyn tolyqtyryp, qolğa qol jalğaulary
– būlardyŋ barlyğyn mahabbatpen, meiirimdilikpen basqaryp tūrğan
Ūly Qūdirettiŋ barlyğynyŋ aiğağy.
İə, Ūly Rahman Alla Tağala əlemdegi qoiğan jərdemdesu
erejesimen būlttardy jəne jerdegi mine- raldardy ösimdikterge,
ösimdikterdi jan-januarğa, al olardy adamdarğa kömek retinde
jiberip tūr. Analardyŋ aq sütin səbilerge, ər türli tağamdardyŋ
atom, moleku- lalaryn denedegi kletkalarğa medet i̇etip jiberude. Ər
satydağy barlyq tirşilik ieleriniŋ qajetterin kütpegen jerden,
mūqtajdyqtaryna qarai jetkizude. Ər nərsedegi
mūqtajdyq Onyŋ i̇eşkimge mūqtaj i̇emestigin meŋzeidi. Qar men
jaŋbyrdy birneşe şaqyrym biıktikten, tüsken jerin japyryp,
tigen jerin opyratyn tomardai-tomardai, iri- iri kölemde i̇emes,
japalaqtatyp, tamşylatyp jaudyryp jerdegi suğa mūqtajdarğa
meiirimdilikpen kömek b i̇e r i p , medet jibergen Ūly Qūdiretti
tanymauğa bola ma?
Əlemdegi teŋdessiz jüie dəleli
İə, töbemizdegi bas ainaldyrar taŋğajaiyp üilesim- di jüiemen
jürgen sansyz jymyŋdağan j ū l d y z d a r men
jan-jağymyzdy
qorşap jatqan myŋ bir mağyna- hikmetke toly jalpy jaratylys –
Ūly Jaratuşymyz- dy tanytatyn i̇erekşe alyp kitap. Aspan
əleminiŋ ərbir qabaty – būl ülken kitaptyŋ jeke-jeke betteri, ərbir
galaktika – sol bettegi je ke -je ke mağynaly söilem, sol
galaktikalardağy ərbir jūldyz – tom-tom kitaptarğa para- par
mağynaly jaryq söz. J i̇e r şary būl ülken kitaptyŋ mazmūnyn
qamtityn negizgi beti bolsa, adam balasy sol bettiŋ negizgi mazmūnmağynasy. Barlyğy Ūly Jaratuşy Allany öz bolmysymen
tanytyp, Onyŋ bar i̇ekendigin həm bir i̇ekendigin külli əlemge əigilep
tūr.
Jalpy jaratylysqa qarağanymyzda ondağy ər nərseniŋ orynornynda tūrğanyn, arnaiy özindik mən- mağynamen bezendirilip,
ərqaisysyna belgili bir mindet jüktelgenin köremiz. Ər nərseden
sūlulyq, kemeldik, jüielilik baiqaimyz. Jalpy jaratylys sağat
siiäqty keremet i̇eseppen, nəzik jüiemen istep tūr. Tipti bizder
sağatymyzdy osy jalpy jaratylystağy jüiege qarai i̇esepteimiz.
Endeşe, özindik mağyna-mindeti bar kişkentai ineniŋ de belgili bir
ūstasynyŋ bolatyny sekildi, jaratylystağy sūlulyqtyŋ,
kemeldiktiŋ, jüieniŋ, mən- mağynanyŋ da bir jaratuşysy,
qoiuşysy boluğa tiıs.
Keibireuler aitatyndai, būl əlem öz-özinen, kezdeisoq paida
bolğan joq. Nege deisiz be? Öitkeni kezdeisoqtyq myna öte keremet
jüiemen, nəzik te ğalamat i̇eseppen istep tūrğan ūşy-qiyry joq
şeksiz əlemdi, jaratylysynda i̇eş mini joq türli-tüsti, san al- uan
jan-januardy, közdiŋ jauyn alatyn sansyz ösimdik əlemin jəne
myŋ bir syrly, ğajaiyp jalpy jaratyly- sty jasaityndai küş
pen aqyldan maqūrym.
Aspan əlemi
Alla Tağala «Təbərak» süresinde: «Jeti qabat aspandy birbirine üilesimdi i̇etip jaratqan – Ol Alla. Rahmannyŋ
jaratuynda i̇eşbir aqau, jüiesizdik köre almaisyŋ. Sal köziŋdi,
köre alasyŋ ba bir aqau? So- syn köziŋdi qaita-qaita būryp
qara! Köziŋ i̇eşbir aqau taba almağandyqtan şarşap, talğan
küide sağan qaita oralady» – dep aspan əlemindegi keremet
jüieni, aqausyzdyqty baiandaidy.
A s p a n əlemi, iağni sansyz planet alar m i̇e n jymyŋdağan
jūldyzdar bir-birimen qaqtyğyspai öte nəzik i̇eseppen, öte keremet
jüiemen milliardtağan jyldar boiy istep tūr. Būlardy birbirimen qaqtyğystyrmai, osynşa jyldar boiy iske qosyp tūrğan
küş
qandai
küş?
«Tartylys»
küşi
delik.
Tartylysküşindeginəzikteğajaiyptepe-teŋdiktiqoiğantyl- sym küş
qandai qūdiret? İeger bir planetanyŋ tūraqty tartylys küşi bir
mezet kezdeisoqtyqtyŋ əserinen azaisa nemese köbeise, kök əlemi
q a l a i tas-talqan bo- laryn bir sət oilandyŋyz ba? Barlyq
planetalar men jūldyzdardyŋ ülkendi-kişili kölemderi men birbiriniŋ ara-qaşyqtyqtaryna qarai özindik tartylys küşteri bar.
Tartylys küşindegi būl i̇esep, kezdeisoqtyqtyŋ i̇emes, arnaiy bir
Ūly Qūdirettiŋ jaratqanyn meŋzeidi.
Jer şary
Biz otau tigip, ömirsüripjatqan jer şary menjyluyn külimdei
tökken künniŋ arasy jaz jəne qys mezgilderine bailanysty 135
nemese 149,5 million şaqyrym. İeger osy atalmyş araqaşyqtyq
kezdeisoqtyqtyŋ əserinen az mölşerdeazaisa, toŋyp, mūzbolyp
qatyp qalatynymyzdy nemese az mölşerde köbeise küiip-janyp
keterimizdi bir mezet oiladyq pa? Oilanyp, Jer men Künniŋ
arasyndağy osy yŋğaily araqaşyqtyqty belgilep, ony ğasyrlar
boiy būljytpai ūstap tūrğan qūdiretti küşti tani aldyq pa?
Aspandağy ərbir deneniŋ özine tən belgili, tūraqty ainalu
orbitasy, qozğalu jyldamdyğy bar. Mysaly, Jer şary sağatyna 1
670 şaqyrym jyldamdyqpen öz-özin ai- nalsa, Kündi sağatyna 108
000 şaqyrym jyldamdyqpen
ainalady. İeger
osyndai
jyldamdyqpen jüretin kölik jasalğan jağdaida jalpy dünieniŋ
şeŋberin 22 minutta ainalyp şyğuğa bolady i̇eken. Körsetilip
otyrğan būl san- dar tek J i̇e r şary üşin, al Kün jüiesiniŋ
jyldamdyğy mülde taŋ qalarlyq. Ğaryştyq (kosmosta) jüielerdiŋ
kölemi ūlğaiğan saiyn qozğalu jyldamdyqtary da arta
tüsedi.
Kün jüiesiniŋ Qūs j o l y galaktikasy ortalyğyn ainaludağy
jyldamdyğy sağatyna tūp-tura 720 000 şaqyrym. Al, şamamen
qūramynda 200 milli- ard jūldyzdy qamtityn osy Qūs joly
galaktikasynyŋ ğaryştağy jyldamdyq mölşeri sağatyna 950 000
şaqyrym3. Mūndai bir-birimen tyğyz bailanystağy əri öte
joğary jyldamdyqtağy jüielerdiŋ soğysyp, qaqtyğysuy əbden
mümkin bola tūra ğaryşta i̇eşbir aqauğa
kuə
bolmadyq.
İə,
milliardtağan jyldar boiy
3

Adem İakup, Kuran Mujizeleri, 23-bet. Nesil Matbajylyk, 2003 j.
İMANİ GÜL
jyldamdyqtaryndağy tūraqty mölşer i̇eş özgermesten jalğasuda.
Mysaly, biz avtokölikpen sağatyna 200 şaqyrym jyldamdyqpen
kele jatyp, oqys toqtatsaq, tereze əinegin byt-şyt qyp syrtqa
tesip şyğarymyz anyq. Al i̇endi bizdiŋ senimdi besigimiz – Jer şary
bir mezet oqys toqtamai-aq qoisyn, tūraqty jyldamdyğyn az ğana
azaitsa, jer betindegi külli zat atauly ğaryşqa tarydai şaşylyp
keter i̇edi. Demek, milliard jyl- dar boiy J i̇e r anamyzdy jəne
basqa da jūldyzdardy bir mezet toqtatpastan, ərqaisysyn özindik
tūraqty jyldamdyqtarymen ainaldyryp, terbetip tūrğan Ūly
Jaratuşy boluğa tiıs. İeger mūnyŋ bərin kezdeisoq jüzege asyp
jatyr desek, nege biz tağy da sol senimsiz kezdeisoqtyqtyŋ əserinen
Jer anamyzdyŋ toqtap nemese jyldamdyğynda kidirip qaluynan i̇eş
qoryqpastan, ua- iymdamastan, üstinde jaibaraqat jürmiz?
Beitanys bir adam qolyndağy mehanikalyq jüiemen
isteitin
qol sağatyn
bizge tanystyru barysynda:
«Öz-özinen, kezdeisoqtyqtyŋ əserinen, iağni, jerdiŋ astyndağy
mineraldar öz-özinen i̇erip, temirge ainalyp, odan jiŋişke i̇esepti
işindegi ər türli kertik-kertik qūraldary, körsetkiş sandary jəne
betindegi əinegi öz- özinen jasalyp, iske qosylyp paida boldy» –
dese, sener me i̇edik? Ərine, senbes i̇edik. Al i̇endi jai bir uaqytty ğana
körsetetin kişkentai qol sağattyŋ öz-özinen, kezdeisoq paida
bolğanyna senbeimiz de, jüie jağynan sağatpen salystyruğa
müldem kelmeitin myna keremet ūşy-qiyry joq şeksiz əlemniŋ özözinen paida bolğanyna qalai senbekpiz?

24
Ekologiiä
Tabiğatta qūstar (bürkit, qarşyğa, qūzğyn, t .b .) öltirilgen
jağdaida jylandar köbeiedi i̇eken. Al jy- landar qyrylsa,
qūrbaqalar köbeiedi. Qūrbaqalar qūryğan jağdaida, şybyn-şirkei
köbeiedi i̇eken. J a n - januarlardyŋ ömir sürulerin bir-birine
bailanystyryp, tabiğattağy ekologiiälyq tepe-teŋdikti, osy taŋ
qaldyrar jüieni qūrğan kim?
Jyl mezgilderi
Jer şarynyŋ öz-özin jəne Kündi ainaluynan kündiz ben tün
jəne jyldyŋ tört mezgili jaz, küz, qys, köktem bolyp alma-kezek
üzdiksiz özgerip tūratyny bərimizge məlim. Jazdyŋ qainağan aptap
ystyğynan keiin dereu qystyŋ qaqağan aiazy men ysqyrğan borany
bolmaidy. İeki mezgildiŋ ortasynda küz atty qoŋyr salqyn mezgil
bar. Mine, osy küz mezgiliniŋ arqasynda adamdardyŋ jazdyŋ jyly
aua-raiyna üirenip q a l ğ a n ağzalary birtindep qystyŋ qaqağan
suyğyna boi üiretedi. Sol siiäqty qystyŋ qaqağan aiazynan keiin aua
raiy kürt özgerip, dereu köktemsiz jaz bolğanda qandai küide bolar
edik? Bəlkim, ağzalarymyz kürt özgeriske daiyn bolmağandyqtan
bərimiz jappai auruğa şaldyğar ma i̇edik? İendeşe, jyl
mezgilderindegi osyndai keremet ret pen üilesimdikti jəne Jer
şarynyŋ ainaluyndağy dəlme-dəl i̇esepti qoiğan kim?
Gülder əlemi
Neşe türli gül, japyraq, Ərbireuin qolyŋa
al. Qūry körip qoima biraq, Onda ne bar
oiğa sal.
Şəkərim
Baqşamyzda ösetin sary-qyzyl, türli-tüsti, san aluan hoş iısin
aŋqytyp, adam balasyn özine tamsan- dyryp qaratpai qoimaityn
gülderge bir ret bolsa da, oilana-tolğana, ğibrat közimen
qaraiyqşy.
İə, gülder kişkene tüiir dənnen jer qoinauyn jara şyğyp, būl
düniege keledi. Sabağy men japyrağy jasyl tartyp, güli şoqtai
bolyp myŋ bir türli reŋmen būiana- dy. Ülbiregen nəziktigine, adam
balasynyŋ qiiälyna kele bermeitin ər türli oiu-örnegine, ondağy
körkem estetikağa, mültiksiz simmetriiäly ğajaiyp formasyna,
aŋqyğan san aluan jūpar iısine, qauyrsynyndağy ömirin
jalğastyrar mūrageri – ūryğyna qaraŋyzşy... Qandai ğajap?!
Netken ədemilik? Jerge qaraŋyzşy, gülderdegi san aluan, türlitüsti reŋderdi köre alasyz ba? Gülderden aŋqityn, bir- birine
ūqsamaityn ər türli jūpar iısti topyraqtan iıskep seze alasyz ba?
Je r betindegi jaiqalğan barlyq gül ataulynyŋ nər qoinauy
sanalatyn topyrağy, aimalağan kün səulesi, işetin sulary men
jūtatyn aualary birdei bolğanymen, özderi ər türli, san aluan. Būl
taŋ qalarlyq nərsege taŋ qalmai, qolymyzben jasağan plastmas
gülderge taŋ qalaiyq pa? Būl da kezdeisoqtyq pa, joq, əlde qūdireti
küşti Ūly Jaratuşynyŋ bizge ūsynğan syiy ma? İeger mūny
da
kezdeisoqtyqtyŋ tüsiniksiz kezdeisoqtyğy ja-
sady desek, sol kezdeisoqtyŋ jasağanyn adam balasy aqylymen
asyp tüsip, odan da keremetin jasauy kerek i̇edi ğoi. Öitkeni aqyl
kezdeisoqtyqtan əldeqaida üstem i̇emes pe? Biraq adam balasy osy
künge deiin nəziktikten maqūrym, qoqaiyp, qatyp qalğan, önipöspeitin jansyz, jasandy plastmas gülderden asyryp, artyq
eşnərse ja- sai almady, jasauy da mümkin i̇emes!
Kezdeisoqtyŋ jasady degen nərselerin laborato- riiäda türlitürli qūraldardyŋ kömegimen aqyl iesi – adam balasy jasai almasa,
oilap qaraiyqşy, aqylsyz kezdeisoqtyq qalai jasamaq?! Olai
bolsa, barlyq jara- tylysty, adamnyŋ aqylyn da jaratqan tylsym
qūdiret
– Ūly Alla jaratqan dep moiyndau aqyldynyŋ joly bolsa kerek.
Köbelekter
Baqşamyzdağy ūşyp jürgen san aluan türli-tüsti köbelekterge
ğibrat közimen alğaş ret körip tūrğandai bir mərte bolsa da zer
salyp qaraŋyzşy. Ondağy kere- met estetikany, nəziktikti,
qanattaryndağy qiiälymyzğa kelmeitindei oiu-örnekterdi, oiuörnekterindegi i̇eşbir qatesiz simmetriiäny, ər türli reŋderindegi
üilesimdikti körip, taŋ qalyp, taŋdai qağasyz. Qarapaiym surettiŋ,
kez kelgen oiu-örnektiŋ belgili bir jasauşysy, dizaineri bar da,
köbelekterdegi myna teŋdessiz sūlulyqtyŋ, oiu- örnektiŋ nege
jasauşysy, jaratuşysy bolmasyn?!
BAL ARASY
«Rabbyŋ bal arasyna:

«T au l a r d a n , ağaştardan
jəne
adamdardyŋ
salğan
kürkelerinen Uia jasap al. Sosyn ər türli jemisterden je de,
Rabbyŋnyŋ sağan oŋtailastyrğan jolymen jür», – dep uahi
etti. Aranyŋ qarnynan adamğa şipa- ly türli-tüsti bal
şyğady. Əlbette, mūnda oilanğan qauym üşin ğibrat bar».
(«Nahl» / 68-69).
Bal arasy myŋdağan gülderge ūşyp-qonyp jürip bal jinaidy.
Ondağan şaqyrymdarğa ūşyp baryp, kompas- syz-aq künge qarap
qaita ainalyp Uiasyn taba alady. Ke- remet injener siiäqty alty
būryş i̇etip, geometriiälyq pişinde bal Uiaşyqtaryn jasaidy.
Aralar bal Uiaşyqta- ryn nelikten alty būryştyetipjasauda? Nege
segizbūryş nemese üş būryş iaki bes būryş i̇emes? Matematikterdiŋ
esebi boiynşa alty būryşty bal Uiaşyqtaryn jasauda i̇eŋ az
material qoldanylyp, oğan i̇eŋ köp mölşerde bal
İMANİ GÜL
syiady i̇eken. İağni, alty būryşty bal Uiaşyqtary ara- lar üşin i̇eŋ
tiımdisi bolmaq. Bal Uiaşyqtaryn jasaudağy aralardyŋ qoldanğan
təsili öte taŋ qalarlyq. Aralar bal Uiaşyqtaryn jasağan uaqytta
bölek-bölek i̇eki-üş jerden birden bastaidy. İağni, bir top ara bölekbölek jerden bastap, birdei ölşemde alty būryş jasap, būlardy
so- syn bir-birimen biriktire otyryp bal Uiaşyqtaryn toqyp, sosyn
barlyğy ortada kezdesedi i̇eken. Alty būryştardyŋ bir-birimen
biriktirilgen tūstary öte şeberlikpen iske asqandyqtan keiinnen
biriktirilgendikteri müldem baiqalmaidy.
Al i̇endi osy aqylsyz arağa qai gülderde bal bar i̇ekenin, künge
qarap ūşqan Uiasyn qaita tabudy, keremet i̇eseppen i̇eseptelgen bal
Uiaşyqtaryn jasaudy kim üiretti? uialaryndağy tazalyq, būzylğan
jerlerin jöndeu, jas aralardy qorektendiru isteri jüieli türde iske
asady. İeger Uianyŋ işi ystyq bolsa jūmyrtqalardy salqyndatu
üşin qanattaryn qağyp, al suyq bolsa jūmyrtqany jan- jağynan
kölegeilep jylytady. K i̇e z kelgen bir bal arasy bal jasauğa
jaramdy gülderdi tapqan jağdaida, alystağy basqa aralarğa özderi
ğana tüsinetin keibir is-əreketteri arqyly habar beredi. Bal arasy
mūnyŋ bərin qaidan, kimnen üirendi? Bal arasy u l y denesinen
qūramynda myŋ bir türli mineraldar men vitaminderi bar şipaly
baldy jasaudy kimnen üirenip, qai zerthanada jasady. Baldyŋ
formulasyn qaidan aldy?
Jarqanat
Bərimizge belgili, jarqanattyŋ közi körmeidi, iağni kör. Ol
dybys tolqyndaryn jiberu arqyly jan- jağyndağy nərselerge
qaqtyğyspaidy. Tipti, qoregin osy arqyly aul a i d y . Adam balasy
radardy jarqanatqa
32
qarap tapty. Radardyŋ keremettiginiŋ aldynda taŋ qalyp, şapalaq
ūrğan bizder jarqanatqa osy dybys tolqynyn jiberu qabiletin,
önerin üiretken Ūly Jaratuşynyŋ qūdiretine nelikten taŋ qalyp,
bas imeimiz?
Auanyŋ qūramy
Ər tynys alğan saiyn jūtatyn auamyzdyŋ qūramyn oilanyp
köreiik! Auanyŋ qūramynda 21% ottegi, 78% azot, 1% basqa
gazdardyŋ qosyndysy bar. Auanyŋ qūramyndağy 21% otteginiŋ
mölşeri kişkene köbirek bolğanda kün səuleleri arqyly keletin
radiatsiiälar sal- darynan Jer beti tūtanyp, laulağan otqa ainalyp,
al atalmyş mölşerden kişkene azyraq bolğanda, otteginiŋ
azdyğynan tynys ala almai, būl düniemen qoş aitysyp keter i̇edik.
Bizder auadağy ottegini jūtyp, kömirqyşqyl gazyn bölip
şyğaramyz. Al ösimdik əlemi bolsa, kerisinşe, kömirqyşqyl gazyn
jūtyp, ottegi bölip şyğarady. Osy- laişa aua üzdiksiz alma-kezek
tabiği jolmen tazalanyp, adamnyŋ igiligine ainalady. Ösimdikter
de biz siiäqty ottegini jūtyp, kömirqyşqyl gazyn böler bolsa, auamyzdy qalai tazalar i̇edik? Ər nərsede öziniŋ qūdiretin sezdirgen Ūly
Jaratuşy qandai ūlyq!
Şaş, qas, kirpikterimiz
Şaştarymyz ūdaiy ösip otyrady. Şaştyŋ būlai ünemi ösuin
kezdeisoqtyq dep qabyldasaq, nelikten şaş tektes qastarymyz
ben kirpikterimiz öspesten bir qalypty tūr? Al būlar da şaş
tərizdi ūdaiy ösip otyrsa, jağdaiymyz qalai qiynğa soğar i̇edi.
Būğan qosa kirpigimizdegi estetikağa, nəziktikke, sūlulyqqa
qaraŋyzşy, olar da kezdeisoq i̇emes, basqa bir tylsym
İMANİ GÜL
34
küş tarapynan ədeii jasalğandyğyn aŋğarasyz. Al mūrnymyzdyŋ
işindegi tükterdi şe? Onyŋ auany jy- lytu, filtrleu, odan da
basqa qyzmetterin i̇eskermesten, öz-özinen, bostan-bosqa kezdeisoq
ösip tūr dep kim aita alady?!
Qar
Sipatyn kör, tosyp al da, Japalaqtap
jausa qar. Taza tekser, közdi sal da,
Qandai onyŋ türi bar?
Şəkərim
Kədimgi qardyŋ ərbir qalauşasynda Ūly Jaratuşymyzdyŋ
şeberliginiŋ möri bar. Jai közimizben qarağannyŋ özinde ərbir qar
tüiirşiginiŋ bir-birine ūqsamaitynyn köremiz. 1 m2 qarda 350
million qar tüiirşigi bar dep jobalanuda. Būlardyŋ ərqaisysy ər
türli simmetriiäly oiu-örnekpen bezendirilgen hrustal tərizdes
alty būryşty pişinde i̇ekenin bilesiz be? Qar tüiirşikteriniŋ būl
ğajaiyp syry soŋğy 100 jylda ğana belgili boldy. Uilson Bertlei
1885 jyly fotomikrofik fotoapparaty arqyly 46 jyl qar
tüiirşikterin tüsiripti, artynan «Qar tüiirşikteri» atty kitabyn
jazady. Uil- son Bertlei özi tüsirgen 5300 surettiŋ işinen bir-birine
ūqsaityn i̇eki surettiŋ kezdespegenin taŋ qala aitady.
Jer betindegi barlyq qar tüiirşiginiŋ bir-birine ūq- samaityn
alty būryşty əri geometriiäly pişinde boluy
– Ūly Jaratuşymyzdyŋ teŋdessiz şeberligi men barlyq qardyŋ
pişinin biletin şeksiz iliminiŋ belgisi bolsa kerek. Jer betine tüsip,
erigenge deiin ğana ömiri bar ərbir qarda öziniŋ qūdireti men
şeberliginiŋ mörin naqyştağan Alla qandai ūly! Mūny da
kezdeisoq deitinderge ne deiik?
Ösimdikter
Ösimdik ömiriniŋ negizgi qoregi – s u. Qurap nemese so- lyp
qalmauy üşin baqşamyzdağy ösimdikterdiŋ tübine belgili mölşerde
su qUiamyz. Ösimdik qūiylğan būl su- dan öz tirşiligin jalğastyruğa
jetetindei ğana kölemin denesine qabyldaidy. Al qalğan su buğa
ainalady nemese basqa ösimdikterdiŋ qajetin öteidi. Ərbir ösimdik
işilgen sudy denesiniŋ tükpir-tükpirine, japyraqtarynyŋ i̇eŋ
ūşyna jiberedi. Mysaly, ağaştar s u d y i̇eşqandai
nasostyŋ
kömeginsiz 15-20 tipti 30 metr biıktiktegi būtaqtarynyŋ tükpirtükpirine, japyraqtarynyŋ ūşyna jetkizedi. Aqyl iesi bizder 15-20
metr biıktiktegi üilerge sudy nasostyŋ kömeginsiz şyğara almai
jatqanda, ağaştar sudy osynşama biıkke qalai köteredi?
Būdan da taŋ qalarlyğy, ösimdikter jazdyŋ aptap, mi qainatar
ystyğynda az mölşerdegi sumen-aq jap-jasyl qalpyn saqtap
qalady. Bir güldiŋ boiynda 50 gramm su, tipti kişkentai bir şöpte
bir nemese i̇eki tamşy su bolady i̇eken. Jazda bir apta boiy 35 gradus
ystyq bolğanyn oi- lap köriŋiz. Topyraq qūrğap, tastar qyzyp
jatqan osyn- dai ystyqta ösimdik əlemi qalai ğana boiyndağy az
ğana sumen öziniŋ jasyldyğy men tirşiligin saqtap qaluda? Güldiŋ
boiyndağy 50 gramm su mūndai ystyqtyŋ astyn- da köp bolsa 5-6
sağattyŋ işinde, şöptiŋ boiyndağy b i r - i̇eki tamşy su birneşe
minuttyŋ işinde-aq bu ğ a ainalyp ketuge tiıs. Biraq qalai ğana
ösimdik əlemi qūrğamastan jasyl tüsin, ömirin saqtap tūr?
Oilanğanğa ğibrat.
Tisterimiz
Tisterimizdiŋ ornalasu retin oilaŋyzşy. Aldyŋğy kürek
tisterimiz ötkir bolyp keledi. Al artqy azu tisterimiz
jalpaq. Demek, kürek tisterimiz jeitin qoregimizdi qyrqyp, üzu üşin
ötkir i̇etip, al azu tisterimiz sol aldyŋğy ötkir tisterimizben qyrqyp,
üzgen qorekterimizdi şainap, ügituge qolaily jalpaq i̇etip
jaratylğan. İeger barlyq tisimiz jalpaq nemese, kerisinşe, barlyğy
ötkir bolsa jağdaiymyz qalai bolar i̇edi?
Astyŋğy tister men üstiŋgi tisterdiŋ arasynda ke- remet bir
üilesimdilik bar. Jağymyz jabylğan uaqytta astyŋğy tisterimiz ben
joğarğy tisterimiz bir-birimen qabysady. Mysaly, azu tisimizdiŋ
bireui səl ūzyndau bol- sa, tamaq jeu, söileu siiäqty keibir isterimizdi
eş aqausyz atqara alar ma i̇edik?
Jas nəreste sütpen ğana qorektengendikten onda tis bolmaidy.
Biraq basqa qatty nərselermen qorektenetin şaqqa jetkende, dereu
tisi ösedi. Tisterdiŋ öte şeber ornalasu retteri men bir-birimen
üilesimdiligi jəne qajetine qarai der kezinde ösu uaqyty
kezdeisoqtyq i̇emes, Allanyŋ teŋdessiz şeberligi men ər nərsedegi
dəlme-dəl i̇esebi i̇ekeni anyq.
Dürsildegen jürek
Düniedegi i̇eŋ keremet motor – kökiregiŋizdiŋ sol jağynda
ornalasqan jüregiŋiz. Jüregimiz i̇erekşe jüiesimen, toqtausyz
soğuymen təuligine denemizdegi qandy 1000 ret tolyq ainaldyryp
şyğady i̇eken. Jürek bir sağatta ortaşa kölemdi jeŋil kölikti 1 metr
joğary köteretindei quat bölip şyğarady. Jürektiŋ qandy aidağan
kezde qoldanatyn küşi öte quatty. Osy küş arqyly qandy 3 metr
biıktikke ytqyta alady. Jürektiŋ i̇eŋ bir i̇erekşe qasieti – ömir boiy
üzdiksiz jūmys isteui. Osy tūrğydan alğanda, ony düniedegi
toqtamai, demalys- syz jūmys isteitin teŋdessiz motor deuge
bolady. Jürek
– şamamen minutyna 70 ret, bir jylda 37 million ret
soğyp, ünemi qozğalysta bolatyn jalğyz ağza. Adamnyŋ orta ömiri
boiynşa 2,5 milliard ret soğa otyryp, 300 million litrdei qan
aidaidy. Ūiyqtap jatqan uaqyttyŋ özinde jüregimiz sağatyna 340
litr qan aidaidy i̇eken.
Alaqanyŋyzdy qanşa minut üzdiksiz aşyp-jūmyp tūra alasyz?
Alaqan birneşe minuttan keiin-aq talyp, būl əreketiŋizdi toqtatuğa
məjbür bolasyz. Al i̇endi ömir boiy jüregiŋizdi bir mezet
toqtatpastan, denemizdiŋ tükpir-tükpirine sağatyna jüzdegen litr
qandy aidatqyzyp tūrğan qandai küş? Tağy da kezdeisoqtyq pa?
Joq əlde...
Nelikten?
Eger barlyq nərse kezdeisoq paida bolsa...
Nelikten jaratylystağy barlyq nərse i̇erekşe
keremet?
Nelikten jaratylysta i̇eşbir aqau, kemşilik joq?
Nelikten i̇eŋ ozyq apparattar sütti, baldy jasai
almaidy?
Nelikten i̇eŋ damyğan qalalar ormandağy tazalyqqa
jete almaidy?
DARvİNİzMNIŊ JALĞANDYĞY
Negizinde darvinizm naqty dəleldengen ğylymi jetistik i̇emes,
bar bolğany gipoteza, boljam, iağni osy- lai boluy mümkin degen oipikir ğana. Gipoteza ğylymi türde dəleldengen jağdaida ğana
teoriiälyq boljamnan şyğyp, şyndyqqa, ğylymğa ainalady.
Al darvinizm teoriiäsynan bastau alğan «Adam mai- myldan
paida boldy» degen pikir bir ğasyrdan astam uaqyt ötse de, ğylymi
türde dəleldenip, naqtylyq tūğyryna jete almady. Olai bolsa, būl
pikir qara dürsin boljam ğana. Sondyqtan ony talqylap jatudyŋ özi
artyq. Desek te, oqyrmanğa paidasy bolar degen nietpen keibir
negizgi ūstanymdaryn taldap körelik.
Darvinizm teoriiäsynyŋ negizgi ūstanymdaryn qoryta aitsaq,
tömendegidei:
1. Jan-januar, ösimdik əlemi jəne jalpy jan ieleri bir-birinen
paida boldy. Barlyq jan ieleriniŋ tüpki tegi b i r i̇e u . Janjanuarlar men ösimdikter uaqyt öte kele bügingi pişinderi men
türlerine ainalğan. Bastauy milliondağan jyldarğa baryp
tireletin jan ieleriniŋ qazirgi türleri – maqsatsyz, mağynasyz,
kezdeisoqtyqtyŋ əserinen kişkentai bir jan iesinen satylaisatylai da- myp, paida bolğan.
2. Jan-januarlar men ösimdikter ömir sürip, tirşilik betinde qalu
üşin öte ülken küş jūmsap, küres jürgizip, bir-birimen
qyrqysuda. Ömir üşin jürgizilgen būl küreste i̇eŋ küştileri tiri
qalyp, al əlsizderiniŋ tūqymy qūryp, jan ieleriniŋ qatarynan
şyğuda. Tiri qalğandardyŋ ūrpaqtary köbeiip, uaqyt ozğan
saiyn bir türden i̇ekinşi türge auysyp, özgerude. Būl özgerister
jaŋa ūrpaqtarğa da ötude.
Jansyz materiiä qalai jan iesi boldy?
Darvinşilerdiŋ
birinşi ūstanymdarynda
aitylğandai,
jan-januarlar men ösimdikterdiŋ şyğu tegi bir boluy mümkin be?
Darvinizm pikirin qoldaityndar būl sūraqqa «iə» deidi.
Dəlelderi – tek boljam ğana.
Olardyŋ pikirleri boiynşa qazirgi jan ieleriniŋ bəri jalğyz
kletkanyŋ damuy arqyly satylai-satylai pai- da bolğan. Al i̇endi
barlyq jan ieleriniŋ bastauy bolğan kişkentai kletka qalai paida
boldy? Olardyŋ aituynşa kletka da satylai damu joly arqyly
paida bolğan.
Jansyz materiiä men jandy nərseniŋ arasynda taŋ qalarlyq
ülken aiyrmaşylyq bar i̇ekendigi bərimizge belgili. Al i̇endi jansyz
bir zat qalai ğana öz-özinen, syrttan, basqa bir küştiŋ əserinsiz
jandy kletkağa ai- naluy mümkin? Būl sūrağymyzğa tağy da
«kezdeisoqtyŋ əserinen» degen j auap alamyz. Alaida sol bir
qarapaiym kletkanyŋ özi kezdeisoq öz-özinen paida bola almaidy.
Sebibi ol asa keremet, tamaşa jüiege ie. Al sanadan maqūrym,
bilimnen ada, jansyz, kör materiiädan kezdeisoq sanaly adamnyŋ
paida boluy tipten mümkin i̇emes.
Professor, doktor Klaus Dous (Germaniiädağy Johannes Gutenberg
universitetiniŋ biohimiiä institutynyŋ rektory): «Soŋğy 30 jyl
boiğyöte tereŋ zertteulerge qaramastan alğaş jandy
kletkanyŋ pai- da b o l u y turaly i̇eşqandai ğylymi dəlel
tabylmady»,– dep, alğaşqy jandy kletkanyŋ öz-özinen paida
boluynyŋ i̇eşqandai ğylymi negizge süienbeitinin aitsa, Keits
Graham: «Alğaşqy ömirdiŋ (jandy kletkanyŋ) basta- uy dep
eseptelgen elementter qazir de bar. Biraq qazir nelikten olardan
jandy nərse paida bolmaidy?» dep,
jansyz elementterden öz-özinen jandy nərse paida bol- maitynyn
dəleldeidi.
Batystyŋ belgili ğalymy Maks Plank materiiänyŋ qalai paida
bolğandyğy jaily bylai deidi:
«Materiiä belgili bir küş-qūdiret arqyly tirşilik betine
şyğyp, paida bolady. Materiiänyŋ işinde kişkentai-kişkentai
kün jüiesi tərizdes jüieler bar. Atom jəne elektron dep
atalatyn būl jüieler ma- teriiäny ydyrap ketuden qorğaidy.
Ğaryşta mūndai keremet küş-quat bolmağanyna qarağanda külli
ja- ratylysty belgili bir jüiede ūstap tūrğan keremet ilim,
şeksiz qūdiret iesi boluğa tiıs. Mine, materiiänyŋ bastauy – osy
qūdiret. Būl qūdirettiŋ Ūly Jaratuşy i̇ekeni kümənsiz».
Eski qaŋqalar darvinizmniŋ qateligin
əşkereleidi
Evoliutsiiä teoriiäsy boiynşa, barlyq jan ieleri bir- birinen
tarağan. İerterek paida bolğan belgili bir jan iesi uaqyt öte kele
ekinşi bir jan iesiniŋ türine ainalğan. Mine, osylaişa barlyq jan
ieleriniŋ türleri paida bolğan. Būl teoriiä boiynşa, jan ieleri
türleriniŋ
bir-birine ainalulary
milliondağan,
tipti
milliiärdtağan jyldarda satylai- satylai jüzege asqan-mys. Olai
bolsa, osy jan ieleriniŋ bir-birine ainalğan jüz milliondağan
jyldar işinde i̇eki türdiŋ bir-birine ainalu kezinde sansyz «aralyq
türlerdiŋ» paida boluy jəne ömir süruleri tiısti. Mysaly, sudağy
balyqtyŋ birden bauyrymen jorğalaityn jan iesine ai- naluy
mümkin bolmağandyqtan, i̇ekeuiniŋ arasyn jalğaityn jartylai
balyq, jartylai bauyrymen jorğalaityn
«aralyq tür» jan ieleriniŋ nemese bauyrymen jorğalai- tyn jan
ieleriniŋ qūsqa ainalu kezinde jartylai bauyry- men jorğalaityn,
jartylai ūşatyn qūstardyŋ i̇erekşelik-
teri bar «aralyq türi» paida bolyp, ömir süruleri kerek i̇edi. Būl
aralyq türler ötpeli kezeŋ üşin bolğandyqtan auru, kemşilikke toly
boluğa tiıs. İeger şynymen-aq atalmyş aralyq türler ömir sürgen
bolsa, olardyŋ ömir sürgenin dəleldeitin milliondağan, tipti qazir
ömir sürgen jan- januar, qūstardyŋ sanynan da köp qaŋqa süiekteri
tabyluğa tiıs i̇edi ğoi. Biraq tabylmady. Çarlz Darvinniŋ özi de
«Türlerdiŋ tübiri» atty kitabynda bylai deidi: «Eger te- oriiäm
dūrys b o l s a , türlerdi bir-birine bailaityn sansyz aralyq
türlerdiŋ ömir süruleri tiıs. Būl aralyq türlerdiŋ ömir
sürgendikterin dəleldeitin jalğyz dəlel – atalmyş aralyq
türlerdiŋ fosilderi (tasqa ainalğan qaŋqalary) bo- lar i̇edi». Biraq
Darvin öziniŋ teoriiäsyn dəleldeitin aralyq türlerdiŋ qaŋqalaryn
tereŋ zertteulerdiŋ nətijesinde de taba almağanyn bylai dep
moiyndaidy: «Eger şynymen-aq barlyq jan ieleriniŋ türleri birbirinen satylai-satylai dami otyryp paida bolsa, nege sansyz
aralyq türlerdiŋ qaŋqalaryna kezikpeimiz? Nelikten jalpy
jaratylys kemşiliksiz tamaşa jüiege ie?!»4.
Darvin:
«Qazir
būl
aralyq
türlerdyŋ
qaŋqalary
tabylmağanymen keleşekte mindetti türde tabyluğa tiıs» degen
ümiti arqyly özin-özi jūbatty əri oŋbai qatelesti. Ümitsiz şaitan
degen evoliutsionerler Darvinniŋ būl ümitine senim artyp, 19
ğasyrdyŋ ortasynan bastap osy künge deiin dünieniŋ ər-ər jerinde
öte qyzu türde aralyq türlerdiŋ qaŋqalaryn izdeu jūmysyn
jürgizdi. Biraq osynşama qyzu zertteulerdiŋ nətijesinde ümitteri
bosqa şyğyp, i̇eşbir aralyq türlerdiŋ qaŋqasyn taba al- mai diŋkesi
qūrydy. Kerisinşe, jürgizilgen zertteulerden tabylğan qaldyqtar,
evoliutsionerlerdiŋ kütkenindei i̇emes, barlyq jan ieleriniŋ tirşilik
betine satylai-satylai i̇emes, birden kemşilik, qatesiz türde paida
bolğandyğyn taiğa taŋba basqandai dəleldedi. Osylaişa
evoliutsionerler öz
4

Çarlz Darvin, Türlerin kökeni. Onur İaiynlary, Ankara 1996.
teoriiälaryn dəleldeimiz dep jürip, ony öz qoldarymen küirete
qūlatty. Būl şyndyqty evoliutsioner bolğanyna qaramastan ataqty
ağylşyn, i̇eski qaŋqalardy zertteuşi pa- leontolog Derek Ager
bylai dep moiyndaidy: «Problema- myz mynandai: qaŋqalardy
keŋinen, tereŋinen zerttegen uaqytymyzda, ərdaiym satylaisatylai damyğan i̇emes, tirşilik betine birden paida bolğan jan
ieleri türleriniŋ kezdeskenin köremiz».
Qazirgi ömir sürip jatqan jan ieleri men olardyŋ
ejelgi qaŋqalary

Qazir ömir sürip jatqan köptegen jan ieleri men olardyŋ
milliondağan jyl būryn ömir sürgen türleriniŋ qaŋqalary
arasynda i̇eşqandai aiyrmaşylyq, özgeristiŋ joq. Būl barlyq jan
ieleriniŋ satylai damu joly arqyly i̇emes, Ūly Alla tarapynan
arnaiy jaratylyp, jer betinde birden paida bolğandyğyn
körsetedi.
100 million jyl būryn ömir sürgen qūmyrsqanyŋ tabylğan
fosili (tasta qalğan qaŋqasy) men qazirgi kezdegi qūmyrsqanyŋ
arasynda i̇eşqandai aiyrmaşylyq joq.
Milliondağan jyl būryn ömir sürgen aranyŋ tabylğan qaŋqasy
men qazir ömir sürip jatqan aranyŋ arasynda i̇eşqandai
aiyrmaşylyq joq.

410 million jyl būryn ömir sürgen tselekant balyğynyŋ tasta
qalğan qaŋqasy. Evoliutsionerler osy- nau qaŋqağa süiene otyryp,
tabylğan būl balyq türin jan ieleriniŋ sud a n qūrlyqqa ötu
kezeŋindegi «aralyq türiniŋ» ülgisi dep qabyldağan.
Biraq qaŋqasy tabylğan osy tselekant balyğy 1938 jyly tiridei
birneşe ret aulandy. Soŋğy jyldary būl balyq türiniŋ jiı-jiı
aulanuy evoliutsionerlerdiŋ ötirik tūjyrymdaryn əşkere i̇etti.
135 million jyl būryn ömir sürgen ineliktiŋ tasqa ainalğan
qaŋqasy men qazirgi inelik i̇eş özgerissiz birdei.
Evoliutsionerlerdiŋ qaŋqalardy ğylymi negizsiz joramaldap,
halyqty aldauy
Evoliutsionerler tabylğan süiektiŋ bir böligi arqyly belgili bir
jan iesiniŋ suretin iaki maketin öz
maqsatta-ryna orailastyryp ğylymi negizsiz qiiäli jo- balau
arqyly halyqty özderine sendirudi közdegen. Gazet- jurnal,
kitaptardağy darvinizmdi dəleldeuge qoldanğan köptegen suretter
men maketter, mine, osyndai suret, ma- ketter.
Evoliutsionerlerdiŋ būl tūrğyda şekten şyqqandary sonşalyq,
«Zinjanthropus» dep atala- tyn adamnyŋ bas süiegin negizge alyp
bir-birine mülde ūqsamaityn üş türli qiiäli suret salğan.

Bir bas süiekten üş türli suret

Būl turaly Garvard universitetinen Erist A. Huten bylai deidi:
«Denedegi jūmsaq jerlerdi jobalap, qaita jasau öte qiyn jūmys.
Erin, köz, qūlaq, mūryn siiäqty jūmsaq müşelerdiŋ astyndağy
süiekterimen i̇eşqandai bailanysy joq. Mysalğa, «Neandertal» bas
süiegin joba- l a u arqyly ony bir maimyl türine nemese bir
filosofqa ūqsatyp suretin nemese maketin jasai alasyz. Baiyrğy
adamdardyŋ qalğan süiek qaldyqtaryna süiene otyryp jasalğan
suretter men maketterdiŋ i̇eşqaisysy ğylymi
negizge süienbegendikten senimdi i̇emes jəne halyqty özderine sendiru
üşin qoldanylatyn aila».
Evoliutsiiä – ğylym i̇emes, aldau
Evoliutsionerler maimyldyŋ adamğa ainalu kezeŋindegi «aralyq
tür» jartylai maimyl, jartylai adamnyŋ bolğandyğyn
dəleldeitin süiek qaŋqalaryn taba almağandyqtan, būl
problemalaryn maimyl men adamnyŋ süiekterin qūrastyru arqyly
şeşuge bel bailağan.
Ataqty doktor, i̇eski süiekterdi zertteuşi Çarlz Douson 1912
jyly: «Angliiädağy Piltdaun dep atala- tyn jerdiŋ maŋaiyndağy
bir şūŋqyrdan bir jaq süiek pen bas süiek tauyp aldym» dep
əlemge jar salady. Jaq süiek maimyldikine ūqsağanymen, bas süiegi
men tisteri adamdikine ūqsaityn būl süiekterge 500 myŋ jyldyq jas
berildi. Söitip «Piltdaun» dep atalğan būl süiekterdi ər türli
mūrajailarğa qoiyp, adamnyŋ maimyldan sa- tylai damu joly
arqyly paida bolğanyn rastaityn naqty dəlel retinde qoldandy.
Būl süiekke bailanysty 40 jyldam astam uaqyt ğylymi maqalalar
jazylyp, su- retter syzyldy. Əlemdegi ər türli universitetterden
500-ge juyq doktorlyq i̇eŋbek qorğaldy. Alaida, 1949 jyly Kennet
Okli atty ğalym süiekterdiŋ naqty jasyn anyqtaityn «Flor test»
təsili arqyly «Piltdaun adamyn» da zerttep kördi. Nətije öte taŋ
qalarlyq, bir sözben aitqanda, masqara! «Piltdaun adamynyŋ»
süiekteri adam men maimyldyŋ süiekterin öte şeberlikpen
qūrastyru arqyly jasalğandyğy əşkerelendi. 500 jyl būryn ömir
sürgen adamnyŋ bas süiegine 60 jyl būryn ömir sürgen Orangutan
maimylynyŋ jaq süiegi, jaq süiegine adamnyŋ tisteri jasandy türde
öte şeberlikpen ornatylğandyğy anyqtaldy. Süiekterdiŋ janynan
tabyldy delingen
qūraldardyŋ qoldan jasalğany da belgili boldy. Osydan keiin ğana
40 jyldai Britan mūrajaiynda tūrğan būl qūrastyrylğan süiek
dereu şyğarylyp tastaldy. İə, öz maqsattaryn dəleldeu üşin
osyndai aila, qulyqtarğa jügingen ğalymsymaqtardyŋ qandai
dəlelderine senuge bolady?5

Adam bas süiegindegi orangutannyŋ jaq süiegi

5

Gerçege dogru jurnaly № 13, 10-bet. Gufran Koiunsu. 1996 j.
Ər jan iesiniŋ i̇erkek-ūrğaşysy qalai paida
boldy?
Evoliutsionerler satylai damu arqyly maimyl- dan adam paida
boldy dep jar salyp, onyŋ qiiäldan maketi men suretin saldy. Bir
taŋ qalarlyğy, maimyl- dan satylai damudyŋ i̇eŋ aqyrğy kezeŋinde
paida bolğan adam retinde orta jastağy nəsili batystyqqa jatatyn
er adamnyŋ beinesi taŋdalğan. Būl ərine batys nəsildi adamdardy
özge adamdardan üstem i̇etip körsetudiŋ aiqyn körinisi. Maimyldan
adamğa ainalu kezeŋindegi damudyŋ i̇eŋ soŋğy ülgisi retinde batys
nəsildi i̇er adamnyŋ beinesin körsetken evoliutsionerler əiel
adamnyŋ qalai paida bolğanyna kelgende, derek körsetpek tügili ol
turaly jaq aşpauda. Osy paida bolğan i̇er adamğa işki-syrtqy bar
jağynan üilesimdi türde özgeşe damu joly arqyly əiel balasy
qalai jəne qai jerde paida boldy? Būğan baila- nysty
qanağattanarlyq ğylymi qandai dəlelder bar?
Ğalamdağy barlyq jan iesiniŋ i̇erkekteri milliondağan jylda
satylai damu arqyly paida bol- dy dei tūrğanmen, solardyŋ
ərqaisysynyŋ ūrğaşy tekteri qalai paida boldy degen sūraq
bəribir mazalamai qoimaidy. Ər jan iesi bölek-bölek damu
joldarymen paida boldy desek, olardyŋ i̇erkek-ūrğaşylary qalai
bir-birimen üilesetindei tamaşa küide paida bolğan? Öz ūrpaqtaryn
jalğastyratyndai mümkinşilikke qalai ie boldy? Būl sūraqtarğa
«kezdeisoq» dep jaltarudan özge tūşymdy jauap tabu da mümkin
emes.
Ömir degenimiz qyrqys, küres pe?
Darvinizm pikirin qoldaityndardyŋ ūstanatyn i̇ekinşi negizderi:
«Jan-januarlar men ösimdik əlemi tirşilik üşinülkenküres
jürgizip, bir-birimenqyrqysuda. Ömir üşin jürgizilgen būl küreste
eŋ küştileri ğana tiri qalyp, al əlsizderiniŋ tūqymy qūryp,
joiyluda. Tiri qalğandardyŋ ūrpaqtary köbeiip, uaqyt ozğan
saiyn bir türden i̇ekinşi türge auysyp, özgeredi. Būl özgerister
jaŋa ūrpaqtarğa da ötude».
Olardyŋ aitqanyndai, i̇eger ər jan iesi tirşilik üşin basqa jan
ielerimen ünemi qyrqys, küres üstinde bolsa, analardyŋ balalaryna
degen meiirimdiligin, aqylsyz tauyq siiäqty qūstardyŋ
balapandaryn qūtqaru üşin jyrtqyştardyŋ auzyna tüsip, öz
jandaryn balalarynyŋ jolynda pida i̇etulerin qalai tüsinuge
bolady? Mysa- ly, teŋizdegi keibir ülken balyq türleri
tamaqtanğannan keiin auzyn aşyp tūrady. Al i̇ekinşi bir kişkentai
balyq kelip tisteriniŋ arasyndağy i̇etterdi tazalap, qorek i̇etedi.
Demek, ömir – qyrqys, küres i̇emes, özara jərdemdesip, kömektesu.
Əitpese kişkentai balyq qoryqpastan, i̇emin- i̇erkin jyrtqyş
balyqtyŋ auzynda jüre almasy anyq. Ülken balyq ta kişkentai
balyqtarğa tiıspesten au z y n aşyp jai ğana tūra almas i̇edi.
Darvinniŋ aitqanyndai, jan ieleri arasynda ömir üşin jasalğan
būl qyrqys, küreste əlsizderdiŋ tūqymy qūryp, tek qana küştileri
qalatyn bolsa, jer betindegi əlsiz milliondağan jan- januar,
ösimdikterdiŋ osy künge deiin öz ömirlerin saqtap, ūrpaqtaryn
jalğastyruyn, kerisinşe, i̇eŋ küşti sanala- tyn dinozavrlar sekili
iri jyrtqyştardyŋ tūqymynyŋ tūzdai qūruyn qalai tüsinuge
bolady?
TABİĞAT JƏNE TABİĞAT zAŊDARY JARATUŞY
BOLA ALMAS
Zaŋ men sol zaŋdy qoiuşynyŋ birdei bolmasy anyq. Tabiğat
zaŋdarynyŋ tabiğatty jaratuy mümkin i̇emes. Tabiğat özinde
bolmağan qasiet pen i̇erekşelikterdi basqa bir jaratylysqa berui
tipti mümkin i̇emes. Mysaly, adamdağy sana men türli sezimder
tabiğatta joq. Olai bolsa, özinde joq nərseni tabiğat adamğa qalai
bersin? Adamdy tabiğat qalai jaratsyn? Körmeitin, i̇estimeitin,
sezbeitin su, topyraq, auadan qūralatyn tabiğat özinen de keremet
adamdy jəne basqa jaratylysty jaratuy müldem mümkin i̇emes.
Jaratylysty tabiğat jaratty deu
–tabiğat öz-özin jaratty deumen birdei. Sebebi tabiğat degenimiz, ol –
topyraq, su, aua, ağaş, tas. Al i̇endi sudy, auany, ağaşty, topyraqty,
tasty tabiğat jaratty deuimiz, öz-özin jaratty degen külkili jauap
emes pe?
Tabiğat zaŋdary men nətijeleri jəne jaratylystağy
sebepter men saldarlary Tabiğat zaŋdary men sebepteri öte
əlsiz, ilimsiz, sanasyz, sezimsiz bola tūra nətijeleri öte keremet, jüieli,
tamaşa. Demek, tabiğat zaŋdary men jalpy sebepter- den paida
bolatyn nətijeleriniŋ arasynda bailanys bolğanymen, jer men
köktei səikessizdik bar. Mysalğa, kişkentai bala sausağyna ilgen
jippen bir jük maşi- nasyn süiregenin körsek, sebep pen nətije
arasynda səikessizdik bolğandyqtan, əlgi maşinany süirep bara
jatqan keşkentai bala i̇emes, basqa bir jasyryn q u a t bar
degen
tūjyrymğa keler i̇edik. Mine dəl osy sekildi jan-jağymyzda bolyp
jatqan sebepter men saldarlar,
nətijeler arasynda bizdi taŋ qaldyryp, tamsandyratyn öte ülken
səikessizdik bar. Jibek tərizdes, öte jiŋişke tamyrlarymen nəzik
ösimdikter qatty tastar men qara jerdi qaq jaryp şyğady. Öte
jūqa, nəzik japyraqtar mi qainatar aptap ystyqqa küimesten,
quramastan tirşiligin, jasyldyğyn saqtap qalady. Öte əlsiz sperma
men adam balasynyŋ myna düniege kelui arasynda baila- nys
bolğanymen, öte ülken səikessizdik bar. Olai bolsa, mūndai keremet
jaratylystardy jaratqan əlsiz, soqyr, bilimsiz sebepter men
tabiğat zaŋdary bola almasy anyq.
Tabiğat zaŋdary men sebepterdiŋ özi de basqa
sebepterge mūqtaj
Tabiğat zaŋdary men jalpy sebepter ərqaşan basqa sebepterge,
zaŋdarğa mūqtaj. Mūqtaj bolğan sebep pen zaŋdardyŋ özi basqa
sebepter men zaŋdarğa mūqtaj. Şeksizdikke sozylyp kete beretin
sebep, zaŋdardyŋ bir jerde nüktelenip, tūraqtauy tiıs. Mysalğa,
ağaştyŋ pai- da boluyna ağaştyŋ dəni sebep delik, al sol dənniŋ
paida boluyna ne sebep? Tauyqtyŋ paida boluyna jūmyrtqa sebep
bolsa, jūmyrtqağa ne sebep?
Alma paida boluy üşin sebep retinde alma ağaşynyŋ güldeuine,
alma ağaşynyŋ güli ağaşqa, būtaqqa, ağaş, būtaqtyŋ özi alma
ağaşynyŋ dənine, al dən topyraqqa jəne topyraq qamtityn
mineraldarğa, jyluğa, jaryqqa, auağa təueldi. Osylai almanyŋ
paida boluyndağy sebepterdi tartylys küşine deiin sozyp, ūzata
bersek te, məsele şeşilmeidi. Sūrağymyz bitpesten almanyŋ paida
boluy üşin körsetilgen soŋğy sebepke de, basqa se- bep izderimiz
anyq. Demek, sebepterdi sebepterge bailau- men məsele aiqyndalyp,
tolyq şeşilmeidi. Sebepterdi negizgi jaratuşysyna, iağni Alla
Tağalağa bailağan kezde ğana sūrağymyzğa qanağattanarlyq jauap
alyp, köŋilimiz
jai tabady. Əitpese, ər sebepke qūdailyq sipattar taŋuymyz qajet
bolady. Al ər sebepke qūdailyq sipat- tardy taŋu qisynğa qaişy.
Endeşe, barlyq sebepterdi jaratqan negizgi sebep bar. Ol, i̇eş
kümənsiz, Alla Tağala.

ALLA TAĞALANY TANU
Əlemdegi i̇eŋ ülken aqiqat – Ūly
Jaratuşyny tanu, Oğan degen mahabbatty
ūiatu.
Alla Tağalağa iman keltirgen mūsylman balasy Ony körkem
sipattary arqyly tanuğa tiıs. Ūly Jaratuşyny tanu dərejesine
qarai adamnyŋ Oğan degen mahabbaty ar- typ, ümiti men qorquy
küşeie tüsedi. Ony tanyğan saiyn imany küşeiedi. Ūly
Jaratuşysyna degen jaqyndyğyn sezinip, taqualyğy men təuekeli
arta tüsedi. Ūly İesin jetkilikti türde tanyğan adam ğana künə
ataulydan bo- iyn meilinşe alys üstap, türli küdikti oilardan aulaq
jüredi. Adam aqyly Ūly Allany tolyq tanyp, bile al- maidy.
Öitkeni adam şekteuli, al Ol – şeksiz. Decek te, Ony Qūranda əri
hadisterde aitylğan sipattary arqyly tanyp-biluge mindettimiz.
Ūly Allanyŋ sipattary
Ūly Alla bar əri bir jəne barlyq kemel sipattardyŋ şynaiy
iesi. Oğan tek qana kemel sipattar tən. Nūqsan sipattardan Ūly
İemiz pək.
Alla Tağalanyŋ sipattary səlbi jəne subuti bolyp i̇ekige
bölinedi.
Səlbi sipattary
Būl sipattar tek qana Alla Tağalağa tiesili, Odan basqa i̇eşkim
būl sipattarmen sipattalmaidy. Jaratylys- ta būl sipattardyŋ
qarama-qaişylary bar. Səlbi sipat- tar beseu.
1. Əl-Qidam.
Alla Tağalanyŋ bar boluynyŋ bastauy joq degen mağynany
bildiredi. Būl sipat Alla Tağalanyŋ əzəli i̇ekendigin, iağni, Ūly
İemizdiŋ barlyğynyŋ aldynda i̇eşqaşan joqtyq bolmağandyğyn
bildiredi. Onyŋ bar bolmağan i̇eşbir zaman, uaqyt tipti bir mezet joq.
Z a - man, uaqyt degen tüsinikti Ol özi jaratqan. Öitkeni Alladan
basqanyŋ bəri keiinnen paida bolyp, Onyŋ şeksiz qūdireti men
bögetsiz qalauy arqyly tirşilik betine şyqqan. İə, Alla Tağalanyŋ
bar boluynyŋ ba- stauy joq. Kerisinşe, Ol – keiinnen jaratylğan
barlyq jaratylystyŋ jal-ğyz bastauy. Qidam sipatyna qaişy
mağynada keletin «hudus» sipaty, iağni keiinnen paida bolu – Ūly
Jaratuşy üşin əste mümkin i̇emes. Sebebi Alla Tağalanyŋ özi
keiinnen paida bolsa, Ony jaratqan bireu boluğa, ony jaratqandy
jaratqan tağy bireu boluğa tiıs. Osylaişa şynjyrlanyp kete
beretin i̇edi. Al būlai kete beru mümkin i̇emes, əri qisynğa da qaişy.
2. Əl-Bəqaa.
Bar boluynyŋ soŋy, aqyry joq – məŋgi degen mağynany
bildiredi. Būl sipat Alla Tağalanyŋ məŋgi i̇ekendiginiŋ, iağni,
barlyğynyŋ soŋy, aqyry joq i̇ekendi- gin bildiretin sipat. Alla
Tağala əzəli iağni, barlyğynyŋ bastauy bolmağany sekildi soŋy da
joq məŋgi. Sondyqtan
Onyŋ joq bolatyn i̇eşbir uaqyt, i̇eşbir zaman, tipti i̇eşbir mezet
boluy mümkin i̇emes.
Barlyq jaratylystyŋ belgili bir uaqyttan keiin joq bolyp, köz
aldymyzdan ketui – olardy joq i̇etken Ūly Jaratuşymyzdyŋ
məŋgiliginiŋ belgisi.
3. Əl-Uəhdaniiä.
Būl sipat «bireu, jalğyz, dara» degen mağynany bildiredi. Alla
Tağala zatynda, barlyq sipatta- ry men isterinde jalğyz, bireu.
Onyŋ ortağy, serigi, teŋdesi joq. Ūly Alla köbeiüden, azaiudan,
biriguden, bölinuden, ajyraudan pək. Öitkeni būnyŋ bəri keiinnen
jaratylğandardyŋ i̇erekşelikteri. Alla Tağala būndai nūqsan,
kemşilik sipattardan pək əri joğary. Külli jaratylystağy barlyq
jaratu, tiriltu, öltiru, ryzyq beru siiäqty t .b . isterdiŋ negizgi
boldyruşy sebebi, iağni, sebepterdiŋ sebebi – i̇eş teŋdesi joq Ūly
Allanyŋ Özi ğana.
• Jalpy əlemniŋ, ondağy ərbir nərseniŋ bir-birimen tyğyz bailanysta
boluy – Jaratuşynyŋ bir i̇ekendiginiŋ belgisi. Mysaly, bir ğana
almany jaratu üşin jalpy əlemdi jarata alatyndai küş-qūdiret
kerek. Demek, alma- ny kim jaratsa, oğan kerekti topyraqty,
topyraqtağy mi- neraldardy jəne Jerden birneşe i̇ese ülken Kündi,
auany, sudy da jaratqan – Sol Alla boluğa tiıs. Kündi kim jarat- sa,
Kün jüiesindegi oğan bailauly bükil jūldyzdardy da jaratqan –
Sol. Kündi kim jaratsa, közimizdi de jaratqan
–Sol boluğa tiıs. Sebebi, közdi jaratyp, jaryqty jarat- pasa, közimiz
köre almas i̇edi ğoi. İeger köz kletkalarynyŋ atomdary Kün səulesine
üilesimdi i̇etip jaratylmağanda, közimiz i̇eş aqausyz köre alar ma i̇edi?
Myna əlemdegi barlyq jemis-jidekterge ər türli dəmdi kim berse,
adamdy jara-
typ, oğan sol dəmdi tatu üşin dəm tatu qabiletin de bergen
–Sol. İer adamdy kim jaratsa, oğan üilesimdi i̇etip, beine bir minus pen
plius ispetti bir-birin tolyqtyratyn keiip- te əiel zatyn jaratqan da
Sol bir Alla boluy ləzim.
İə, jalpy ğalam, ondağy ərbir nərse bir adamnyŋ denesindegi
ağzalardai bir-birimen tyğyz bailanysta bolyp, bir kisidei əreket
etude. Tipti olardyŋ bireuiniŋ aqau keltirui basqalarğa əser i̇etedi.
Endeşe, būlardyŋ barlyğyn jaratqan jəne basqaryp, baqylap
tūrğan qūdiretti Jaratuşy – bireu.
• Əri külli jaratylystağy ūqsastyq b i r Jaratuşynyŋ qūdiretinen
şyqqandyğyna dəlel. My- saly, barlyq adamdardyŋ, jan-januardyŋ
ağzalarynyŋ ūqsastyğy jəne atomnyŋ ainalasyndağy elektrondar men
Kün jüiesiniŋ ūqsastyğy sekildi sansyz ūqsastyqtar
– bəriniŋ de jaratuşysy bir i̇ekendigin bildiredi.
• Əlemdegi teŋdessiz de üilesimdi taŋğajaiyp jüie olardyŋ
Jaratuşysynyŋ bir i̇ekendigin taiğa taŋba basqandai aiqyn bildiredi.
Eger Alladan basqa təŋirler bolğan jağdaida, əlemdegi būl keremet
jüieniŋ tas- talqany şyğar i̇edi. Mysaly, bir təŋir Künniŋ Jerdi ainaluyn qalasa, i̇ekinşi biri Jerdiŋ Kündi ainaluyn qalauy mümkin. Al
ekeuiniŋ de qalauy bir uaqytta jüzege asuy mümkin bolmağandyqtan,
myna əlemdegi jüie, tepe-teŋdik būzylar i̇edi. Qūranda būl aqiqat
bylai dep baiandalady:
«Eger jer men kökte Alladan basqa təŋirler bolğanda jer men
kök tas-talqan bolyp būzylar i̇edi»6.
Eger təŋirlerdiŋ i̇ekeui de birdei bir qalauda toğysyp, kelisedi
delinse, onda i̇ekeui de qalaulary şekti, bir- birleriniŋ qalauynan tys
əreket i̇ete almaityn jəne bir-birine təueldi əri ər qalağanyn istei
almaityn əlsiz
6

Ənbiiä süresi/22.
bolmaq. Al ər qalağanyn istei almaityn əlsiz, qalauy basqalarğa
təueldi nərse i̇eşqaşan Alla bola almaidy.
• Bir mektepte i̇eki direktor, bir qalada i̇eki əkim, bir memlekette i̇eki
prezident boluy mümkin i̇emes. Öitkeni i̇eşkim öziniŋ isine basqanyŋ
aralasuyn, i̇ekinşi bir ortaqty qalamaidy. Qalauy men küş-quaty
şekteuli adam balasynyŋ özinde osylai bolyp jatsa, külli
ğalamnyŋ jaratuşysy Alla Tağala öziniŋ saltanatty patşalyğyna,
teŋdessiz qūziretine basqa bireudiŋ ara- lasuyn qalai ma? Əlbette,
qalamaidy. Sebebi, şynaiy Alla, nağyz patşalyq basqanyŋ
būiryğyna bas imeidi, özgeniŋ ineniŋ jasuyndai aralasuyn
qalamaidy. İeşbir ortaq pen serikti qabyldamaidy.
4. Əl-Muhalafatul lil-hauadis.
Keiinnen paida bolğandarğa i̇eş ūqsamau de- gen mağynany
bildiredi. Būl sipat – Alla Tağalanyŋ keiinnen jaratylğandardyŋ
eşqaisysyna müldem ūqsamaityndyğyn nemese i̇eşbir nərseniŋ Oğan
ūqsamaityndyğyn bildiretin sipat.
Alla Tağaladan özge barlyq nərseniŋ, külli jaratylystyŋ
bastauy jəne soŋy bar. Ūly Jaratuşy- dan basqanyŋ bəri keiinnen
paida bolğan. Mine, Alla Tağala osy keiinnen paida bolğandardyŋ
eşqaisysyna ūqsamaidy. Əri olardan bölek, özgeşe. Sondyqtan
ğūlamalar: «Aqylğa, qiiälymyzğa, oilau keŋistigimizge qandai nərseni
paiymdasaq ta Alla Tağala odan basqa, əri özgeşe», – dep Haq
Tağalanyŋ i̇eş nərsege ūqsamaityndyğyna nazarymyzdy audarğan.
Öitkeni barlyq nərse Alla tarapynan keiinnen jaratylğan. Al
jaratylğan nərse dene, tür, uaqyt, meken siiäqty i̇erek- şelikterge
təueldi bolğandyqtan ünemi özgeredi, auysa-
dy jəne bir-birine ūqsaidy. Soŋynda bəri pənilikke bas iedi.
İə, jaratylğandar köptegen nərsege mūqtaj. Olar öz
erekşelikterine qarai tuyp-ösuge, zaman men meken- ge, işip-jeuge,
toqtauğa jəne qozğalysqa, otyryp-tūruğa, quanyp-qaiğyruğa,
şarşauğa, dem aluğa mūqtaj. Al Ūly Alla Tağala būlardyŋ
eşqaisysyna mūqtaj i̇emes. Kerisinşe, bəri Oğan mūqtaj. Öitkeni
jaratylystyŋ i̇eşqaisysy joq kezde de Ol bar i̇edi. Öitkeni Alla
Tağalanyŋ barlyğynyŋ bastauy joq – əzəli, soŋy joq – məŋgi.
Alla Tağalanyŋ i̇eş teŋdesi joq əri şeksiz bolğandyqtan, bizder Ony
tolyq tüsine almaimyz. Sebebi, biz kez kelgen nərseni körgen, bilgen
nərsemizge salystyru arqyly ğana tüsine bilemiz. Alla Tağala
Qūranda: «Onyŋ i̇eş ūqsasy joq»7. «Onyŋ i̇eş teŋdesi joq»8 –
deidi.
5. Qiiäm bi nəfsihi.
Bar bolu üşin basqa bireuge mūqtaj bolmau degen mağynany
bildiredi. Alla Tağala bar bolu üşin basqa bir jaratuşyğa iaki,
belgili bir mekenge, arnaiy bir uaqytqa, jalpy sebepke mūqtaj i̇emes.
Eger Alla da bar boluy üşin basqa bir sebepke mūqtaj bolsa,
jaratuşy i̇eme s jaratylğan bolar i̇edi. Al Haq Tağalanyŋ jaratuşy həm jaratylğan boluy aqylğa teris. Allanyŋ bar boluy syrttan
basqa bir küştiŋ jaratuy arqyly i̇emes. Öitkeni Onyŋ barlyğynyŋ
bastauy joq, iağni, keiinnen paida bolmağan − əzəli.
Alla Tağala i̇eş nərsege mūqtaj i̇emes. Kerisinşe külli jaratylys
Alla Tağalağa mūqtaj. İeger Alla Tağala myna ūşy-qiyry joq
əlemnen bir mezet baila7
8

Şura süresi/11
Yqylas süresi/4.
nysyn üzse, külli jaratylys byt-şyt bolyp tarydai şaşylyp,
əlemdegi jalpy jüie būzylar i̇edi.
Alla Tağala «Fatyr» süresinde bylai deidi: «Ei, adamdar,
Allağa mūqtaj bolğan sendersiŋder. Al i̇eşkimge mūqtaj i̇emes,
əri külli maqtauğa laiyq tek Alla ğana».
Subuti sipattary
Alla Tağala – barlyq kemel sipattardyŋ şynaiy iesi. Ondağy
barlyq sipattar şeksiz jəne keiinnen paida bolmağan əri soŋy joq,
məŋgi. Jaratylystağy əsemdik pen sūlulyq – Ūly Jaratuşynyŋ
eş teŋdessiz körkemdiginiŋ belgisi. Ər nərsedegi şeberlik
– Onyŋ teŋdessiz şeberligi men qūdiretiniŋ dəleli. Jaratylystağy
tirşilik – Onyŋ tiri i̇ekendiginiŋ aiğağy. Ğalamdağy ülkendi-kişili
barlyq tirşilik ataulynyŋ ryzyqpenqamtamasyzetilui– Onyŋ
«Razzaq» iağni, ryzyq beruşi i̇ekendiginiŋ körinisi. Adamğa ilimdi,
qalaudy, küş- quatty, ömirdi bergen Ūly İemizdiŋ ilimsiz, qalausyz,
qūdiretsiz, tiri bolmauy mümkin i̇emes.
Subuti sipattar segiz. Olar mynalar:
1. Haiat.
«Tiri bolu» degen mağynany bildiredi. Alla Tağala tiri əri tiriligi
məŋgi. Ər nərsege, öli topyraqqa, jalpy jaratylysqa jan berip,
tirşilik iesi i̇etken Alla i̇ekeni sözsiz. Būl sipat Ūly Alladan bir
mezet bolsa da ajy- ramaidy. Öitkeni Onyŋ kemeldigi tek qana məŋgi
tiri bolu arqyly jüzege asady. Būl sipatqa qarama-qaişy
mağynadağy öli bolu – Alla Tağala üşin əste mümkin i̇emes. Alla
Tağalanyŋ Tiri bolu sipaty Ilim, Qalau, Qūdiret jəne basqa
sipattarymen tikelei bailanysty. Öitkeni
tiri bolmağannyŋ bir nərseni biluden, qalaudan jəne ja- ratudan
maqūrym qalatyny aitpasa da tüsinikti.
Ūly Jaratuşymyz tiri əri məŋgi dedik. Sebebi, jaratylystağy
kez kelgen jansyz nərseniŋ öz-özinen tirşilik iesi boluy mümkin
emes. Demek, Ūly Jaratu- şymyz – barlyq jan ielerine ruh berip,
tirşilik betine şyğarğan tirşiliktiŋ şynaiy iesi, əri qainar
būlağy.
«Furqan» süresiniŋ 58-şi aiatynda: «Məŋgilik ölmeitin tiri
Allağa təuekel i̇et» - delingen.
2. Ilim.
Būl sipat «bilu» degen mağynany bildiredi. Ūly Allanyŋ ilimi
jaratylğandardyŋ ilimi sekildi taiaz, şek- t i̇eul i əri keiinnen
jinalğan i̇emes. Onyŋ ilimi şeksiz, i̇eş qūraldy qajet i̇etpeidi jəne
barlyq nərseni qamtityndai ölşeusiz. İə, Alla Tağala – ər nərseni
biluşi. Ol jariiäny bilgeni sekildi qūpiiäny da biledi. Jalpyny
bilgeni sekildi jalqyny da biledi. Ülkendi bilgeni sekildi kişi de
biledi. Barlyq ötken zamandy tolyq bilgeni sekildi keleşekti de
biledi. Jerdiŋ astyndağyny bilgeni siiäqty köktegini de biledi. Közge
körinetindi bilgeni siiäqty körinbei ja- syryn kömes qalğandy da
biledi. Barlyq bolyp-ketkendi bilgeni tərizdi bükil bolatyndy da
biledi. Sebebi, onyŋ ilimi keiinnen üirenu, oqu arqyly paida
bolmağan. Onyŋ iliminiŋ bastauy joq – əzəli. Mine, sondyqtan Onyŋ
ilimi üşin ülken men kişini, jariiä men qūpiiä arasynda i̇eş
aiyrmaşylyq joq. Onyŋ iliminen i̇eşbir nərse tys qalmaidy.
Qūranda: «Ğaib əleminiŋ (kömestiŋ) kiltteri tek Onyŋ qūzyrynda.
Ony Özinen basqa i̇eşkim bilmeidi. Jəne Ol jerdegi, teŋizdegi
barlyq nərseni biledi. Tipti bir japyraq tüsse de Ol mindetti
türde odan habardar. Jerdiŋ qaraŋğy qabattaryndağy bir tal dən
de, qūrğaq
jəne dymqyl barlyq nərse de aşyq kitapta bar»9, - delinedi.
İə, Allanyŋ iliminen i̇eşbir nərse tys qalmaidy, qaluy da
mümkin i̇emes. Öitkeni bükil nərseni bilmegen, olardyŋ ərbir
jağdaiynan habardar bolmağan qūdiret şynaiy Alla bola almaidy.
Osynşama tamaşa da kere- met mağynaly əlemdi, əlemdegi ərbir
nərseni jarata al- maidy. Ər türli qajetteri bar sansyz
jaratylğandardy basqaruy da mümkin i̇emes. Mysaly, Alla
Tağalanyŋ barlyq jas səbilerge ananyŋ qaraŋğy qūrsağynda
yŋğaily qoregin berip, düniege kelgennen keiin qoregin özgertip,
anasynyŋ omyrauynan oğan i̇eŋ kerekti vitaminderdi qamtyğan aq
sütti berui – balanyŋ qajetin, oğan neniŋ kerek, neniŋ kerek i̇emes
ekenin biletin şeksiz iliminiŋ dəleli bolsa kerek. Balanyŋ qajetin
bilmegen Allanyŋ oğan osy i̇eŋ yŋğaily qorekti berui mümkin be?
Myna əlemdegi tamaşa tərtip pen aqau-kemşiliksiz jüie,
teŋdessiz sūlulyq pen körkemdik – Ūly Allanyŋ ər nərseni
qamtyğan şeksiz iliminiŋ belgisi əri dəleli.
Ūly Allanyŋ ər nərseni biletinine bek sengen jan ərqaşan ər
qadamyn baiqap basyp, ərbir istegen isin abailap atqarady. Mūndai
adamnyŋ auzynan i̇eşqaşan bylapyt söz şyqpaidy, i̇eşbir adam
turaly jaman oi- lap, i̇eşkimge ziiänyn tigizbeidi. İeşkimniŋ aqysyn
jep, zūlymdyq jasap şekten şyqpaidy.
Öziniŋ ərbir isin, ərbir qimyl-əreketin, tipti ərbir oiyn bilip
tūrğan ilimi şeksiz Allağa iman keltirip, jüregine bekem tüigen
jandar i̇eşkim köre almaityn tasa jerde bolsa da, Onyŋ
būiryqtaryna qarsy şyğyp, ty- iymdaryn būzbaidy. Mūndai
jandar Allanyŋ jerdegi əri köktegi süiikti qūl tūğyryna köterilip,
adamdardyŋ arasyndağy i̇eŋ senimdi tūlğağa ainalady.
9

Ənğam süresi/59.
3. Səmğ.
Alla Tağalanyŋ körmegi, i̇estimegi biz sekildi
közbenen, qūlaqpenen i̇emes.
Abai
Būl sipat «estu» degendi bildiredi. Ūly İemizdiŋ i̇estip, bilui
jaratylğandardiki siiäqty şekti, nūqsan əri sebep-qūral, dənekerge
mūqtaj i̇emes. İə, Alla Tağala ər nərseni i̇estip biledi. Onyŋ bir
nərseni i̇estui basqa nərselerdi i̇estuine böget i̇emes. Öitkeni Allanyŋ
būl sipaty keiinnen paida bolmağan. Alla Tağalanyŋ i̇estui
jaratylğandardyŋ i̇estuine müldem ūqsamaidy. Sebebi,
jaratylğandardyŋ i̇estui keibir ağzalardyŋ, qūraldardyŋ kömegi
arqyly jüzege asady. Al Alla Tağala i̇eşbir qūralğa, i̇eşbir sebepke
təueldi i̇emes. Mine, sondyqtan i̇eŋ jasyryn, i̇eŋ qūpiiä dybystar da
Onyŋ i̇estuinen tys qalmaidy.
Alla Tağalanyŋ özine jalbarynğan qūldarynyŋ ja- syryn jəne
qūpiiä ər türli zikirlerin, dūğa-minəjattaryn qabyl i̇etip, hikmetine
sai mūqtajdyqtaryn qamtamasyz i̇etui – Onyŋ ər nərseni tolyq
estitindiginiŋ dəleli.
Estu sipatyna qarama-qaişy mağynadağy – i̇estimeu, saŋyrau
degender kemşilik bolğandyqtan, barlyq kemel sipattardyŋ
şynaiy iesi, külli nūqsan sipattardan pək Alla Tağala üşin
mümkin i̇emes.
4. Basar.
Būl sipat «köru» degen mağynany bildiredi. Alla Tağala
öziniŋ ūlylyğyna əri şeksizdigine laiyq dərejede köru sipatymen
sipattalady. Ūly Alla Tağala ər nərseni kemel türde i̇eş nərseniŋ
kömeginsiz, i̇eşbir qūral-jabdyqsyz bilip, i̇estitini sekildi ər nərseni
eş kemşiliksiz, i̇eş nərseniŋ kömeginsiz köredi. Onyŋ
ilimi jəne i̇estui şeksiz bolğany sekildi körui de şeksiz. Onyŋ bir
nərseni körui basqa nərselerdi köruine böget i̇emes. Onyŋ köruinen i̇eŋ
kişkentai atom da, basqa da tys qalmaidy. Onyŋ nazarynda
jasyryn men qūpiiä, jaryq pen qaraŋğy, alys pen jaqyn, ülken men
kişiniŋ arasyn- da i̇eşbir aiyrmaşylyq joq. Qūranda: «Eş
kümənsiz Alla köktegi jəne jerdegi ğaiypty (kömes nərselerdiŋ
bərin) biledi. (būlardy bilgen Alla) Əlbette, senderdiŋ barlyq
istep jatqan isteriŋdi körude»,10 - delinedi.
5. İradə.
Būl sipat «qalau» degen mağynany bildiredi. Ūly Allanyŋ
qalauy əzəli jəne i̇eş bögetsiz. Qalağany i̇eş kümənsiz oryndalady.
Qalamağan nərsesin külli əlem jinalyp iske asyrmaq bolsa da,
jüzege aspaidy. Onyŋ qalauyna i̇eşkim tosqauyl bola almaidy.
Joqtyqtan tirşilik əlemine şyğarylğan san- syz
jaratylystyŋ milliondağan tür-tūrpat, tüsterge bölinip, ər türdiŋ
özine tən i̇erekşelikterge ie boluy – Onyŋ i̇eş bögetsiz qalauynyŋ
dəleli. Mysaly, sansyz ağaştardyŋ, milliondağan gülderdiŋ, türli
jemis-jidek, jalpy ösimdikterdiŋ bir su, bir topyraq, bir auamen, bir
künniŋ jaryq-jyluymen qorektengenderine qaramastan ər türli
bolyp, san aluan reŋge būialuy, neşe türli hoş iıs, dəmmen bezenui
– Onyŋ əzəli qalauynyŋ belgi- nyşany.
Jappar İemiz hikmetine orai qalağanyn qalağan türde, qalağan
uaqytynda jaratady. Sondai-aq qalağanyn qalağan uaqytta özgertip,
qalağan uaqytta joq i̇etedi. Qalağanyna bailyq berip, qalağanyna
kedeilik şapanyn kigizedi. Qalağanynyŋ dərejesin köterip,
10

Hujurat süresi/18.
qalağanynyŋ abyroiyn airandai tögip, tömen tüsiredi. Qūrannyŋ
tilimen aitqanda: «Ei, barlyq müliktiŋ şy- naiy iesi – Alla
Tağalam! Sen mülikti qalağanyŋa berip, qalağanyŋnan qaita
alasyŋ. Qalağanyŋnyŋ mərtebesin köterip, qalağanyŋdy tömen
tüsirip qorlaisyŋ. Külli izgilik pen qaiyrly ister tek qana
Seniŋ qolyŋda. Əlbette, seniŋ barlyq nərsege qūdiretiŋ tolyq
jetedi»11, – dep ait.
6. Qūdiret.
Būl sipat «küş-quat» degen mağynany bildiredi. Ūly
Jaratuşymyz – şeksiz jəne məŋgi qūdiret iesi. Qalasa külli əlemdi
bir mezette bar i̇etip, bir sətte joq i̇etedi. Onyŋ qūdireti keiinnen
paida bolmağan, iağni, bastauy joq əri məŋgi. Onyŋ şeksiz qūdireti
üşin kişkentai atomdy jaratuymen sansyz galaktikalardy, ondağy
sansyz jūldyzdardy jaratu oŋailyq jağynan birdei. Sondyqtan
kök jüzindegi Kün, Ai, basqa da ūşy-qiyry joq jūldyzdar, jerdegi
jalpy jaratylys
–Onyŋ qūdiretine bas iıp, i̇eş aqau-kemşiliksiz myna taŋğajaiyp
üilesimdi jüieni būzbai əreket i̇etude.
Alla Tağalanyŋ şeksiz qūdiretin qabyldağan iman- dy adam
Onyŋ i̇eş teŋdessiz ūlylyğynyŋ aldynda bas iıp, tağzym i̇eteri
sözsiz. Qūdiretine tamsana taŋ qalyp, ruhy şat-şadyman bolady.
Onyŋ qasietti būiryqtaryn oryndap, tyiymdarynan alys boluğa
tyrysyp bağady. Būl isterimen tek Onyŋ rizalyğyn aludy maqsat
etedi. Sebebi būndai tüsinikke, imanğa ie bolğan asyl jandar
Rabbylarynyŋ rizaşylyğyna bölengen jağdaida, öziniŋ barlyq
arman-mūrattaryna jetetinin biledi. Sebebi, tek Onyŋ şeksiz
qūdireti ğana barlyq tilekterin oryndai alady.
11

Əli Ğimran süresi/26.
7. Kəlam.
Būl sipat «söileu» degen mağynany bildiredi. Ūly jaratuşymyz
Alla Tağala söileu sipatyna i̇ejelden ie. İə, Onyŋ kəlam sipaty
keiinnen paida bolmağan jəne ər türli ərip, dybystarğa mūqtaj
emes. Alla Tağala sözin Öziniŋ ūlylyğyna laiyq türde
periştelerine i̇estirtip jetkizedi. Ūly Jaratuşymyzdan tüsken
bükil kitaptar men uahiler osy sipattyŋ dəleli əri jerdegi körinisi.
8. Təkuin.
Būl sipat joqty bar i̇etip iaki bar nərseden i̇ekinşi bir nərseni
jaratu degen mağynany bildiredi. Alla Tağala barlyq əlemdi jəne
qalağan nərsesin kemşiliksiz hikmetine orai bar i̇etip jaratuy
tikelei osy sipatqa bai- lanysty. Əlemdegi sansyz əri san aluan
jaratylys – osy sipattyŋ aiqyn dəleli. Allanyŋ «kun!» iağni
«bol!» de- gen būiryğy arqyly kez kelgen nərse əpsətte bar bolady.
Jüsip Balasağūn Ūly Jaratuşynyŋ būl sipatyn myna bir jyr
jolymen tamaşa jetkizgen:
Qalady da, jaratty bar bolmysty,
«Bol!» – dedi de, birden bərin bolğyzdy.
PAİĞAMBARLARĞA İMAN
«(Ua, Mūhammed!) Biz seni barşa adamzatqa olardy tek
(jənnatpen) süiinşileuşi jəne (tozaqtan) i̇eskertuşi i̇etip
jiberdik. Biraq
adamdardyŋ köbi mūny bilmeidi»
«Səbə» süresi
«Biz bükil adamzat balasyna nūr şaşqan kieli Qūran –
tüsken Mūhammed (sallallahu aləihi uə səllam) paiğambarğa
məŋgilik qaryzdarmyz»
Gete
PAİĞAMBARLARĞA İMAN
Paiğambarlarğa iman – İslam dinindegi iman negizderiniŋ biri.
Paiğambarlarğa iman i̇etu – olardyŋ Ūly Jaratuşy tarapynan
arnaiy taŋdalyp, i̇elşi i̇etip jiberil- gendikterine jəne olardyŋ
jetkizgen barlyq habarlaryna küdiksiz senu degen söz. Alla Tağala
mūsylmandarğa jer betine kelip-ketken barlyq paiğambarlarğa iman
etudi būiyrady. İağni, Qūranda aty aitylğan paiğambarlardyŋ
keibireuine iman i̇etip, keibireuine senbeuge qataŋ tyiym salynady.
Biz, mūsylmandar, özimizdiŋ soŋğy paiğambar Mūhammedtiŋ (s.a.u.)
Alla Tağala tarapynan jiberilgen arnaiy i̇elşi i̇ekenine qalai iman
keltirsek, basqa paiğambarlarğa da dəl solai iman keltiremiz.
Qūranda:
«Kimde-kim Allağa jəne Onyŋ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret künine iman keltirmese, qatty
adasady...»,12 - delinedi
Jer betin nūrlandyryp, adamzatqa tura joldy nūsqap, aqiqat
perdesin aşyp, i̇eki dünie baqytyn körsetu üşin Ūly Jaratuşy
tarapynan jiberilgen jalpy paiğambarlardyŋ tolyq əri naqty sany
bir Allağa məlim. Qūranda tek jiyrma besiniŋ aty atalğan. Qūranda
esimi körsetilgen Uzair, Luqman, Zulqarnain atty üş kisiniŋ
paiğambar iaki ülken əulie i̇ekendigi jaily ğūlamalardyŋ arasynda
ər türli pikir bar.
Jer betine jiberilgen barlyq paiğambarlar arnaiy bir qauymğa
belgili bir uaqyt üşin ğana kelse, əz i̇elşi Mūhammed (s.a.u.) qiiämetke
deiingi barlyq adamzat üşin aqyrğy paiğambar retinde jiberiluimen
erekşelenedi. Ol (s.a.u.) özine deiingi barlyq paiğambarlardyŋ
12

Nisa süresi/136.
erekşelikteri men mərtebelerine ie bolsa, Onyŋ (s.a.u.) alyp kelgen
islam dini aldyŋğy barlyq dinderdiŋ mən-mazmūnyn qamtidy.
Paiğambarlyq mindeti onyŋ i̇elşiligimen nüktelengendikten odan
keiin i̇eşbir paiğambar kelmek i̇emes. Alla i̇elşisi (s.a.u.) kelgennen
keiin barlyq paiğambarlardyŋ alyp kelgen dinderiniŋ ükimi
toqtady.
Qūranda aty atalğan paiğambarlar
1. Adam (a.s.)
2. İdris (a.s.)
3. Nuh (a.s.)
4. Hud (a.s.)
5. Salih (a.s.)
6. İbrahim (a.s.)
7. Lut (a.s.)
8. İsmail (a.s.)
9. İshaq (a.s.)
10. Şuğaib (a.s.)
11. İaqub (a.s.)
12. İusuf (a.s.)
13. Əiiub (a.s.)
14. Zulkifl (a.s.)
15. İunus (a.s.)
16. Mūsa (a.s.)
17. Harun (a.s.)
18. İlias (a.s.)
19. Əliasa (a.s.)
20. Dəuid (a.s.)
21. Süleimen (a.s.)
22. Zəkariiä (a.s.)
23. İahiiä (a.s.)
24. İsa (a.s.)
25. Mūhammed (s.a.u.)
Adamzattyŋ paiğambarğa mūqtajdyğy
Adam balasy – sanasy men i̇erik-qalauy bar jaraty- lys. Qalağan
nərsesin söilep, qalağan jağyna bara ala- dy. Jalğyz i̇emes, qoğam
bolyp ömir süredi. Basqalarmen ünemi qarym-qatynas, bailanysta.
Boiynda ər türli qasietterdiŋ közi bar. Tas siiäqty qatty, maqta
siiäqty jūmsaq ta bola alady. Meiirimdi de, qatigez de bola ala- dy.
Al basqa jaratylys olai i̇emes. Mysaly, arystan ərqaşan
jyrtqyş, al qoi ünemi juas, momyn. Alma ağaşynda örik, örik
ağaşynda alma öspeidi. Qarğa būlbūl sekildi ən salyp, būlbūl
qarğadai qarqyldai almaidy. Öitkeni barlyğy özgermeitin tūraqty
qasietterge ie. Al adam jaqsy-jaman ər türli qasietterdi boiynda
ji- nai alatyndai keiipte jaratylğan. İman i̇etui de, i̇etpeui de öz
qolynda. Qalasa sauatsyz, qalasa ğalym bola ala- dy. Tilinen
turalyq ta, jalğan da şyğuy mümkin. Qolyn qanğa bylğap,
qatigezdikte jyrtqyştardy da artqa qaldyruy mümkin. Dəl osy
adam meiirimdilikti tu i̇etip, şartarapqa beibitşilikti jaiuy da
yqtimal. Mine, adam balasy osyndai türli qalau men san aluan
qasietterdiŋ iesi bolğandyğy üşin myna düniede ol üşin synaq əri
ana düniede jənnat, tozaq bar. Mine osyndai ər türli jolğa bağyt
būruğa beiim adam üşin tura joldy körsetetin, əlemniŋ syryn
aşyp, onyŋ qaidan paida bolğanyn, kimniŋ jaratqanyn,
jaratyluyndağy negizgi maqsat- mindetin tüsindirip, jauabyna qol
jetkize almaityn nebir sūraqtaryna qatesiz jauap beretin, ərbir
isinde ülgi bo- latyn şamşyraq kerek. Ol – Ūly Jaratuşy
tarapynan jiberilgen paiğambarlar i̇ekeni şübəsiz. Jalğyz ğana aqyl
būlardy i̇eş qatesiz, kəmil türde şeşuge jetkilikti i̇emes. Din nūryn
şyraq
tūtpağan
nebir
zerek
aqyldylardyŋ,
ataqty
pəlsapaşylardyŋ jaratylystyŋ syryn aşa al-
mai orta jolda şaŋ qauyp qalğany nemese qate tüsinip adasqany,
adasyp tyğyryqqa tirelgende aqylynan aiy- rylyp, jyndy bolyp
ketkenine tarih kuə.
İə, adamnyŋ bügin tura degeni i̇erteŋ qate bolyp ja- tady. Būğan
kün saiyn özgerip otyrğan sansyz «izmder» dəlel. Dəlirek aitsaq,
köbine «aqyl» adamdy tek birjaqty bağalaidy. Aqyldyŋ oilap
tapqan «kommunizm» sekildi basqa «izmder» de adamdy tek
materialdyq tūrğysynan əri osy düniemen şektep qana
qarastyrady. Onyŋ ru- hani jan düniesin jəne məŋgilik i̇ekinşi
düniesin ūmyt qaldyrady. Mine, din adamdy həm ruhani, həm zattyq,
həm i̇eki dünie tarazysynyŋ basyn teŋ ūstap bağalağandyqtan, adam
dinge, dindi jetkizetin paiğambarlarğa ərdaiym mūqtaj. Dini joq
eşbir qauymnyŋ joqtyğy osynyŋ belgisi. Qysqasy, Qūran tilimen
aitqanda: «Jaratuşy jaratqanyn bilmeidi me?»13.
• İeger paiğambarlar kelmegende Ūly Jaratuşy- ny tolyq, kemel
sipattarymen qatesiz tanu mümkin bol- mas i̇edi. Jaratuşy dep tükke
tūrmaityn nərselerge qūlşylyq jasap, tabynuy əbden mümkin.
Paiğambarğa senbegen qauymdardyŋ jaratuşy dep öz qoldarymen
jasağan pūttarğa, Ai, Kün, jūldyzdarğa syiynğandary, mine, osy
tūsty aiqyndai tüsedi.
• Adamnyŋ aqyly «Düniege ne üşinkeldim? Mindetim, maqsatym ne?
Jaratuşym menen neni talap i̇etedi?» degen sūraqtardyŋ jauabyna
jete bermeidi. Adam «özin maqsatsyz, basym bos» dep paiymdaidy.
Jaqsy-jaman, adal-aram dep talğamai, qalağanyn isteidi. Sondyqtan
adamğa jaratyluyndağy maqsatyn, adamdyğyna s a i mindetin
tüsindirip, Ūly Jaratuşysynyŋ būiryqtary men tyiymdaryn
jetkizetin paiğambarlar kerek.
13

Təbarak süresi/14
• Adam balasyna öliminen keiingi qūbylystar mülde beiməlim.
Sondyqtan paiğambarlar adamğa ölgennen keiin qaita tiriletindigin,
düniede istegen ərbir isinen sūraq alynyp, jənnatpen marapattalyp
iaki tozaqpen ja- zalanatynyn tüsindirip, i̇eskertu üşin jiberilgen.
• Paiğambarlardyŋ jiberilu maqsatynyŋ biri – ümbetterine
qaitalanbas ülgi-önege körsetu. Alla Tağala Qūran Kərimde: «Mine,
solar (paiğambarlar) nağyz Allanyŋ tura j o l ğ a salğan
qūldary. İendeşe, sen de olardyŋ tura jolyna iles!»14 – delinse,
basqa bir aiat- ta: «Rasynda, senderge, Alladan jəne aqyret
küninen ümit i̇etkender men Allany köp zikir i̇etkender üşin
Allanyŋ İelşisinde jaqsy ülgiler bar», - delinedi15.
Paiğambarlar – biz üşin jolbasşy əri imam. Na- mazda imamğa
ūiyğanymyzdai, ömirdiŋ ər qadamynda Ony ülgi tūtyp, Onyŋ
jolymen jüremiz. Bizge nağyz şy- naiy ömirdi paiğambarlar ğana
körsete alady. İslamnyŋ alğaşqy dəuirin körgender Alla i̇elşisiniŋ
(s.a.u.) qas- qağym sətterin de qalt jibermei mūqiiät qadağalap, Odan
ülgi-önege alyp otyrğan.
• Paiğambarlar dünie men aqyret tepe-teŋdigin qūru üşin kelgen.
Olardyŋ əkelgen tepe-teŋdigimen adam balasy ömir jolynyŋ
astamdyğy men nūqsandyğynan qūtylyp, dūrys bağytyn tabady.
Būl – poptar men mo- nahtardai dünieni tərk i̇etip, monastyrlarğa
qamalyp, i̇elden bölektenu, tūmşalanğan əlemge kirip, ğūmyr boiy
jalğyz ömir süru i̇emes, kerisinşe, ünemi orta joldan ai- rylmai,
dünie men aqyrettiŋ özindik salmağyna qarai tepe-teŋdik saqtai
ğūmyr keşu. Būl – uahidyŋ (Alla- dan kelgen habar) nūrly əleminde
ğana qol jetkizuge bolatyn tabys. Paiğambar jetkizgen aqiqattan
maqūrym
14
15

Ənğam süresi 90-aiat.
Ahzap süresi 21- aiat.
jalaŋ sana arqyly mūndai tepe-teŋdik ornyğuy əste mümkin i̇emes.
Qūran Kərim osy tepe-teŋdik jaiynda:
«Allanyŋ sağan bergen bar mümkinşiligimen aqyret jūrtyn
izdep, soğan ūmtyl. Biraq düniedegi nesibeŋdi de ūmytpa. Alla
sağan jaqsylyq i̇etkendei, sen de özgelerge jaqsylyq iste.
Sondai-aq, jer jüzinde bülikke ilespe. Küdiksiz Alla bülikşiler
men sodyr- lardy jaqsy körmeidi»16 - deidi17.
• Aqyrette «bizge paiğambar jiberip, tura joldy körsetkeniŋde
adaspaityn i̇edik» dep syltauğa basqysy keletinderdiŋ auzyna qūm
qūiyluy üşin, olarğa haq pen nahaqty tüsindirip, jetkizetin
paiğambarlar jiberilgen. Osylaişa syltaularynyŋ aldy alynğan. Bir
aiat būl məseleni bylai baian i̇etedi: «Elşilerden keiin Allağa ai- tar
jeleui bolmas üşin paiğambarlardy süiinşileuşi əri i̇eskertuşi
etip jiberdik: Alla Aziz (asa üstem), Ha- kim (hikmet iesi)»18.
Paiğambar sipattary
Adamzat paiğambarlarğa qarap, jalpy isterinde bağyt tüzep,
bağdar alady. Olar – adamğa ərbir iste qaitalanbas ülgi, izgilikte qol
jetpes biık şyŋ, adasqanğa jol silteitin jaryq jūldyz. Adamzat
üşin osyndai asyl mindettermen jüktelgen paiğambarlardyŋ
boiynda mindetti türde tabyluy tiıs sipattar bar. Būlar beseu:
1. İ s m ə t . Barlyq paiğambarlar paiğambarlyq mindetpen
jüktelmes būryn da, keiin de barlyq künə ataulydan pək.
Qysqasy, künə paiğambardyŋ tüsine
Qasas süresi 77-aiat.
M. Fathullah, Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul- insaniiä, muassisatulRisələ, 1-tom, 69-77 bet. Bəirut. aud: Ahmet Əşen.
18 Nisa süresi 165-aiat.
16
17
de kirmeidi. İeger adamzatqa tura joldy körsetip, ərbir isterinde
şamşyraq, ülgi bolu üşin jiberilgen paiğambarlar da künə isteitin
bolsa olardyŋ artynan i̇eşbir adam ümbet bolyp i̇ermes i̇edi. Mine,
sondyqtan barlyq paiğambarlar künə ataulydan Ūly Jaratuşy tarapynan arnaiy qorğalğan.
2. Sidq. «Turalyq» degen mağynany bildiredi. Bar- lyq
paiğambarlar söilegen ərbir sözderi men istegen ərbir isinde
turalyqty tu i̇etedi. Olar i̇eşqaşan bolğan jaidy būrmalap
aitpaidy. Qandai jağdai bolsa da, i̇eşqaşan jalğan
söilemeidi. Rabbysynyŋ baianyn jetkizetin paiğambardyŋ
jalğan söilep, halyq aldyndağy senimdilikterin aiaqqa taptauy,
osylaişa öz mindetterine aqau keltirui mümkin i̇emes.
3. A m a n a t. «Senimdilik» degen mağynany bildiredi. Ərbir
paiğambar adamdar arasyndağy i̇eŋ senimdi tūlğa. İeşkimdi
aldamaidy, i̇eşbir amanatqa ineniŋ jasuyndai da qiiänat
jasamaidy. Qysqasy, paiğambarlardy jer betine senimdilikti
ornatu üşin jiberilgen senimdiliktiŋ jarqyn ülgisi.
4. Fətənat. «T i̇e k qana paiğambarlarğa tən zerektik, i̇erekşe
zeiindilik» degen mağynany bildiredi. Alla Tağalanyŋ dinin
jetkizuşi barlyq i̇elşiler paiğambarğa ğana tən i̇erekşe zeiinge,
asqan zerektikke ie. Sebebi, paiğambarlyq – öte auyr mindet.
Qoğamdağy öte zerek, əri oqyğan bilgir ğalymdarğa, türli
qabiletke ie tūlğalarğa Allanyŋ baianyn jetkizip, sūraqtaryna
qanağattanarlyq jauap beru üşin i̇eş kümənsiz būl mindetpen
jüktelgen paiğambarlardyŋ i̇erekşe zeiin, zerek qisynğa ie
boluy ləzim.
5. Təbliğ. «Jetkizu» degen mağynany bildiredi. Barlyq
paiğambarlar Alladan alğan uahidi i̇eş özgertip- būrmalamastan
qaz-qalpynda jetkizuge mindetti. Qūranda
būl turasynda bylai delinedi: «Ua, Rasulym! Sağan
tüsirilgendiadamdarğajetkiz.Egermūnyoryndamasaŋ, i̇elşiligiŋdi
(paiğambarlyq missiiäŋdy) jetkizbegen bolasyŋ...»19.
Aqyrğy paiğambar – Mūhammedtiŋ (s.a.u.) haq i̇ekendiginiŋ
dəlelderi
Tilimiz ben jüregimizden tereŋ oryn alğan «Lə iləhə illallah»,
«Alladan basqa təŋir joq» söziniŋ ajyramas böligi «Muhammədurrasulullah» iağni, «Muhammed Onyŋ İelşisi» sözi – islam dininde
negizgi senimderdiŋ biri. Tömende Onyŋ Allanyŋ adamzatqa jibergen
şynaiy i̇elşisi i̇ekendigin bildiretin naqty dəlelder keltirilgen.
Onyŋ şynaiy paiğambarlyğynyŋ dəlelderin qamtyp jazu
eşkimniŋ qolynan keler is i̇emes i̇ekeni anyq. Öitkeni Onyŋ (s.a.u.)
kieli auzynan şyqqan ərbir sözi, ərbir is- qimyly, qysqasy,
ömiriniŋ ərbir səti – kündei jarqyrap ğalamğa səule şaşqan nūrly
elşiligine dəlel.
Onyŋ (s.a.u.) adamzatty tənti i̇etken körkem minez-qūlqy –
paiğambarlyğyna dəlel
Adamzat Onyŋ (s.a.u.) minez-qūlqyna tənti. Ğasyrlar ozyp, ğylym
damyp, mədeniet örkendese de, külli adam- zat Onyŋ (s.a.u.)
boiyndağy asqaq ta, biık qasietterine qairan qalumen keledi. Onyŋ
künnen-künge köbeie tüsken ümbeti qaitalanbas ömir jolyn,
körkem minez-qūlqyn
«qasietti sünnet», dep önege i̇etip ūstanuda. Tarihta Onyŋ
ömirindei i̇eşbir daq tüspegen taza da pək, ğibratqa toly i̇ekinşi bir
ğūmyr joq. Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.) dünie salğanyna on tört ğasyrdan
astam uaqyt ötse de, Ol bar19

Məida süresi 67-aiat.
şa mūsylmannyŋ jüreginde tiri, tipti sünnetimen birge jür. Onyŋ
mübərak i̇esimi ərbir azan men qamatta ünemi qaitalanyp, jüregimizde
jaŋğyruda. İman nūrynan nər alğan ərbir adam Alla i̇elşisiniŋ
(s.a.u.) tek bir sünnetimen ömirin örnekteu üşin qolyndağy bar
qūndysyn jūmsauğa, tipti janyn pida i̇etuge daiyn.
Abai atamyz halyqty Paiğambarymyzdan (s.a.u.) ülgi aluğa bylai
dep ündeidi:
«Alla minsiz, əuelden paiğambar haq, Mümin bolsaŋ
üirenip sen de ūqsap baq.»
İə, on tört ğasyr būryn ğūmyr keşken Alla Rasulynyŋ körkem
de əsem minez-qūlqy ərbir mūsylman balasynyŋ aŋsaryna ainaldy.
Sebebi, Ondağy būl asyl qasietter – adamzatty adamdyqtyŋ asqar
şyŋyna şyğarar i̇eş özgermes i̇ereje-qağida, barlyq jaqsylyq
ataulyğa bağyt körseter temirqazyq ispetti.
Paiğambarymyzdyŋ boiyndağy qasietter müldem i̇erekşe dedik.
Ke z kelgen adam bir-birine qarama-qaişy i̇eki körkem qasietti birbirine aralastyryp, şatas- tyrmastan alyp jürui öte qiyn.
Mysaly, bir adam jomart boluy mümkin, biraq būl jomarttyğyn
asy- ryp, ysyrap dərejesine deiin aparuy mümkin nemese
qolyndağysyn ünemdeimin dep jürip saraŋdyqqa boi aldyruy da
yqtimal. Batyr, qaharman boluy mümkin, biraq būl i̇erjürektik
qasieti öz arnasynan şyğyp, aldy-artyn aŋdamaityn, jaqsy-jaman
dep talğamaityn soqyrlyq dərejesinde qatigezdikke ūlasuy ğajap
emes. Al, Paiğambarymyz bolsa, i̇eşbir jaqsy qasietti i̇ekinşi bir
qarama-qaişy qasietpen aralastyrmağan. Öz ar- nasynan asyrmağan.
Alla i̇elşisi i̇erjürek, batyr jəne mūnysymen qosa qūmyrysqany
baiqamai basyp ketse, jüregi i̇eljirep, diril qağatyndai asa
meiirimdi, raqymdy jəne kişipeiil i̇edi. Öte kişipeiil, meiirimdi
bolamyn
dep i̇eşqaşan qorqaqtyq pen qorlanuğa bas imegen. Alla i̇elşisi öte
salmaqty, baisaldylyğymen qosa janyndağy adamdarğa şattyq
syilai alatyn jarqyn jüzdi i̇edi. Jal- py ğalamğa ūstazdyq i̇etip,
ülken
məselelerdi
qozğağan
Paiğambarymyz
kişkentai
büldirşindermen qūmda oty- ryp oiynşyq oinaityndai qarapaiym
əri kişipeiil i̇edi. Qysqasy, ər qasietti öz arnasynan asyryp i̇ekinşi
bir j a - man qasiettiŋ jağasyna aparmağan. İağni, tarazynyŋ i̇eki
basyn teŋ ūstap, tepe-teŋdik saqtağan.
Ər qasietti öz ornynda qoldanbağan jağdaida da ol qasiettiŋ
mağynasy özgermek. Mysalğa, əkim qyzmet ornynda körsetken
salmaqtylyğyn otbasynda körsetse, təkapparlyqqa ainalady.
Əskerdegi jauyngerdiŋ halyqqa körsetken meiirimdiligi men
keşirimdiligin jauğa, dūşpanğa qoldansa, halqyna degen zūlymdyqqa
ainalmaq.
Jan-jaqty jetilgen kemel adamnyŋ boiynan tabyluğa tiıs
köptegen körkem qasietterdi i̇eŋ joğarğy dərejede əri ərqaisysyn öz
ornynda bir-birimen şa- tastyrmastan i̇eŋ keremet türde qoldanyp,
ümmetine is jüzinde körsete bilgen adam – paiğambar bolmasa, kim
bolmaq?
Tarihta kelip-ketken köptegen ūly tūlğalardy zert- tegen
uaqytymyzda olardyŋ boiynda tek keibir jaqsy qasietterdiŋ ğana
oryn alğanyna kuə bolamyz. Keibireui atymtaidai jomart, biraq dəl
sondai dərejede keşirimdi, kişipeiil i̇emes. Keibireui keşirimdi,
kişipeiil, biraq aşuğa bas ietin sabyrsyz. İerjürek batyr, biraq dəl
sondai dərejede meiirban i̇emes. Al, Paiğambarymyz – jaqsy degen
qasietterdiŋ bərin boiyna jinai bilgen əri ərbir qasietti i̇eŋ biık
şyŋynda is jüzinde qoldana bilgen jalğyz adam. Alla Tağala
Qūranda: «Sen keremet minez- qūlyqqa iesiŋ» – dep Alla i̇elşisiniŋ
boiyndağy osy qasietterdi nūsqaidy.
Amerikandyq ğalym Maikl Hart öziniŋ «Adam- zat
tarihyndağy ūly jüzdik» atty
kitabynda
adam
balasynyŋ
tarihynda önegeli de ğibratty iz qaldyrğan ūly tūlğalardyŋ
ömirbaiandaryn jazğan. Maikl Hart i̇eŋbekte Aristotel, Platon,
Evklid, Arhimed bastağan toptyŋ aldynda i̇eŋ birinşi bolyp
Mūhammed (s.a.u.) paiğambardy körsetken i̇eken. Būltartpas ğylymi
tūjyrym jasau üşin Mūhammed Paiğambardyŋ (s.a.u.) ömirbaianyn
basqa tūlğalarmen birge kompiuterdegi a r - naiy bağdarlamağa
engizgen Maikl Hart taŋdanysyn ja- syra almağan. Sebebi
kompiuterge tüsken 100 adamnyŋ işinen Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.)
esimi birneşe mərte birinşi bolyp şyqqan.
İə, Paiğambarymyz boiyndağy on tört ğasyr ötse de i̇eş i̇eskirip,
tozbaityndai əri qiiämetke deiin kelip- keter külli adamzatty tənti
etken osynau ūly qasietter men körkem minez-qūlyqty kimnen
üirenip, qaidan aldy? Ony (s.a.u.) osyndai i̇etip kim tərbielep
jetildirdi?
Būl sūraqtyŋ j au a b y retinde əke-şeşesi deiin de- sek,
Paiğambarymyz əkesinen anasynyŋ qūrsağynda alty ailyq kezinde,
şeşesinen alty jasynda aiyrylyp, tūl jetim qaldy. Demek, Alla
elşisiniŋ (s.a.u.) təlim- tərbieni əke-şeşesinen aluy i̇eş mümkin
emes. Al, oğan būl körkem minez, jalpy təlim-tərbieni ösken ortasy,
ömir sürgen qoğamy berdi deiin desek, ol qoğamnyŋ tarih- ta
«nadandyq, qaraŋğylyq dəuiri» degen qara taŋbasymen oryn tepkeni
bərimizge məlim. Nadandyq pen qaraŋğylyq, zūlymdyq pen qatigezdik
bilik i̇etken būl qoğamda qyz ba- lasy tiridei kömilip, əiel atauly
qorlanyp, bazarlarda beine bir zattai saudalanyp, zinaqorlyq
aşyqtan-aşyq jasaldy. Tipti, zina jasauşy osy Uiatty isimen
halyq al- dynda maqtanyp, ataq-abyroiğa keneldi. Ata-tek, şejire
şatasyp, köptegen balalar öz əkesinen beihabar-dy. Aq
qara dep sanalyp, aqiqat jalğanğa būrmalanyp, zalymdyq beine bir
ədildiktei köringen būl qoğamda əlsizder qūlğa
ainalyp,
bar
qūqyqtary bəzbir adam beinesindegi jyrtqyştardyŋ aiağynda
taptalyp jatty. Mine, osyn- dai bir qoğam – qiiämetke deiin kelipketer külli adam- zatty boiyndağy asyl qasietterimen taŋ
qaldyryp, körkem de sūlu minez-qūlqymen tənti i̇etken Alla i̇elşisin
(s.a.u.) tərbielep, jetildirui mümkin be? Jai qatardağy bir adam būl
qoğamnyŋ tynys alğan ziiändy virusynan i̇eş zaqymdanbai din-aman,
sau-salamat qūtyluy mümkin be? Mūndai qaraŋğy qoğam özinde joq
qasietterdi basqağa qalai bermek? Demek, Paiğambarymyzğa būl
körkem de əsem qasietterdi berip, arnaiy tərbielep jetildirgen
Əlemderdiŋ Rabbysy – Alla i̇ekendigi i̇eş kümənsiz. Adam balasyna
qystyŋ küni mūz betinde bəişeşek syilağan Rabbymyz «nadandyq
dəuirde» Paiğambarymyzdai nūrly tūlğa jetildirip, ğalamğa raqym
syilady. Paiğambary- myz (s.a.u.) bir hadisinde: «Rabbym Meni Özi
tərbieledi jəne tərbie bolğanda da i̇eŋ keremet ülgide» – dep osy
aitqanymyzdy aiqyndai tüsedi.
İə, Onyŋ boiyndağy keremet minez-qūlqy – Onyŋ
paiğambarlyğynyŋ belgisi, nyşany i̇ekeni i̇eş şübəsiz.
• Adam balasynyŋ minez-qūlqy jas kezinen qalypta- sa bastaidy. İer
jete kele boiyna əbden siŋip, otyz jastan keiin tūraqtap adam
tabiğatyna ainalady. Al, qyryqtan keiin boiyndağy qalyptasyp,
tūraqtağan minezdi özgertu öte qiyn. İendi paiğambarymyzdyŋ qyryq
jasyna deiingi (paiğambarlyq jüktelgen şaq) ömirine köz jügirtip
köreiikşi. Ol (s.a.u.) qyryq jasyna deiin adamdardyŋ arasynda i̇eŋ
senimdi tūlğa dep qabyldanğandyqtan, Mekke halqy ony «Muhammadun
Amin», iağni, «Senimdi Mūhammed» dep atağan. Mekke halqynan kez
kelgen adam saparğa şyğar bolsa, qolyndağy i̇eŋ qūndy zatyn i̇eş
küməndanbastan Paiğambarymyzğa amanattap tapsyra- tyn.
Paiğambarymyz (s.a.u.) i̇eşbir amanatqa qiiänat i̇et- pegen. Öitkeni
onyŋ dininde amanatqa qiiänat i̇etu, uədede tūrmau jəne jalğan söileu
– i̇ekijüzdiliktiŋ naq belgisi. Tipti, Paiğambarymyz Mekkeden
Mədinağa köşuge məjbür bolğan kezde de qolyndağy Mekke
halqynyŋ amanatyn ielerine tapsyru üşin hazireti Əlidi ornyna
qaldyrğan. İə, Ol (s .a .u.) osylaişa özine qarsy şyğyp, tipti
öltirudi josparlap, i̇elinen, jerinen ketuge məjbür i̇etken pendelerdiŋ
de amanattaryna qiiänat i̇etpegen. Ne de- gen senimdilik, ne degen
turalyq deseŋizşi!
Mekke halqy Onyŋ qyryq jasyna deiin bir ret bol- syn jalğan
söilegenine kuə bolmağan. Əbu Bəkir Syddyq:
«Qyryq jasyna deiin bir de bir ötirik söilemegen adam minezqūlyqtyŋ özgermestei tolyq qalyptasyp, tūraqtağan osy
jasynan keiin qalaişa ötirik ait- syn?», – dep Paiğambarymyz
əkelgen jaŋa dinge iman keltirip mūsylman bolğan. İə, kişkentai
bir məselede, az ğana bir qoğamnyŋ aldynda ötirik aitpağan adam
qalai ğana boiyndağy berik bop, qalyptasqan qasietin bir künde
özgertip, din siiäqty ülken bir məselede düiim jūrtqa, tipti, qiiämetke
deiin kelip-keter adamzatqa şimirikpesten
«Men paiğambarmyn» – dep ötirik aitsyn?!
«Nağyz şyndyq – dūşpannyŋ da moiyndağany» demekşi, din
dūşpandary
da
Paiğambarymyzdyŋ
(s .a .u .) turalyğyn,
şynşyldyğyn i̇eriksiz moiyndağan. Əli mūsylman bola qoimağan
Əbu Sufiiän Onyŋ (s.a.u.) turalyğyn bylai baian i̇etedi:
Alla i̇elşisi körşi i̇eldiŋ patşalaryna hat jibergen bolatyn. Osy
hattardyŋ biri Rim imperatory Geraklge arnalğan-dy. Gerakl hatty
basynan aiağyna deiin oqyp şyğyp, sol kezderde Şam aimağynda
jürgen meni (Əbu
Sufiiän) şaqyrtyp aldy. Sosyn i̇ekeumizdiŋ aramyzda my- nandai
sūqpat jürdi:
– Oğan i̇eŋ köp qosylyp jatqan kimder, bailar ma, ke- deiler me?
– Kedeiler.
– Oğan iman i̇etkenderdiŋ işinen bas tartqandar bol- dy ma?
– Qazirge deiin bola qoiğan joq.
– Sandary artyp jatyr ma, əlde kemip jatyr ma?
– Kün saiyn artuda.
– Ömirinde jalğan söilegenin i̇estip körip pe i̇ediŋder?
– Joq, Onyŋ jalğan söilegenin i̇eşqaşan i̇estimedik.
Hattyŋ ğajaiyp əserimen qosa sol kezdegi mūsylmandardyŋ qas
dūşpany Əbu Sufiiännyŋ joğarydağydai jauaptaryna tap bolğan
Gerakl:
–Osy uaqytqa deiin adamdarğa jalğan söileuden boiyn aulaq ūstağan
jannyŋ i̇endi kelip Haq Tağalağa jalğan söileui əste mümkin i̇emes, –
deidi20.
Onyŋ (s.a.u.) nūrly jüzi – paiğambarlyğyna dəlel
Kez kelgen jannyŋ bet-əlpeti – tani alatyn adam üşin iesi
jaily mağlūmat beretin kitap tərizdi. Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.)
nūrly jüzinde tek turalyq körinetin. Mūny baiqağan iahudi
ğalymdarynan Abd ul l a h ibn Səlam Paiğambarymyzdy bir
körgennen: «Myna jüzde i̇eş jalğandyq joq» dep dereu iman
keltirse, Abdullah ibn Rəuuaha bylai deidi: «Eger Onyŋ (s.a.u.)
paiğambarlyğyn quattaityn aiqyn mūğjizalar bolmağan
jağdaida Onyŋ n ū rl y jüziniŋ özi – körgen adamnyŋ iman
keltiruine jetkilikti i̇edi» deidi.
20

Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
Eger Paiğambarymyzdyŋ paiğambarlyğyna deiin, ia bolmasa
paiğambarlyğynan keiin sözinde nemese is- əreketinde tittei de
jalğandyq, közbūiauşylyq bolsa, dos-dūşpan tarapynan sezilip,
baiqalatyn i̇edi. Söitip, tyrnaq astynan kir izdeitin dūşpandar
qylyş, naizağa jüginbesten tapqan oljalaryn əlemge jariiä i̇etu
arqyly kün saiyn üdep bara jatqan jaŋa dinge tosqauyl qūiar i̇edi
ğoi. Alaida, Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) ömirinen i̇eşbir qate, i̇eşbir
közbūiauşylyq taba almai diŋkelegen din dūşpandary amalsyz jaŋa
dinge qylyş, naizamen tosqauyl qoiuğa tyrysty.
• Köz būiauşy, ötirikşi, alaiaq adamnyŋ senimdi serigi, bar
mümkinşiligin jolynda pida i̇ete alatyn jora-joldasynyŋ boluy
mümkin i̇emes. Al i̇endi bir mezet Paiğambyrymyzdyŋ (s.a.u.)
ainalasyna şoğyrlanğan nūr jüzdi sansyz sahabalarğa, keiingi
ğasyrlarda ömir süre kelgen əulie, ğalymdarğa, jalpy Onyŋ dinimen
nūrlanğan qiiämetke deiin kelip-keter adamzatqa qaraŋyzşy. Olar Ol
(s.a.u.) üşin mal-mülik dünieleri i̇emes, kerek bolsa, jandaryn da pida
etuge əzir. Olar Onyŋ (s.a.u.) i̇esimi atalğanda, Oğan (s.a.u.) salauat
aityp, səlem joldaudy özderine boryş sanaidy.
Əz sahabalardyŋ ömirinen bir-eki üzindi keltirip, Onyŋ (s.a.u.)
qanşalyqty qadir-qūrmetke, mahabbat pen süiispenşilikke ie
bolğanyn baiandap körelik.
Alğaşqy kezde mūsylmandar qūlşylyqtaryn i̇erkin oryndau
üşin hazireti Ərkəmniŋ üiine qūpiiä ji- nalatyn. Onyŋ üii kiripşyğuğa qolaily, közden tasa, əri syrttan kelgen-ketkenderdi
baqylauğa oŋtaily i̇edi. Künderdiŋ birinde osy üige jinalğan
sahabalar Allanyŋ bir i̇ekendigin müşrikterge aşyq türde jariiä i̇etu
üşin Paiğambarymyzdan (s.a.u.) rūqsat sūraidy. Aralarynda Əbu
Bəkir de bar bolatyn. Alaida, paiğambarymyz onyŋ
uaqyty əli kelmegendigin, būl üşin əli mūsylmandardyŋ az i̇ekendigin
aityp alğaşynda rūqsat bermegen-di, biraq Əbu Bəkirdiŋ
tabandylyq tanytuynan keiin olardyŋ aitqandaryna könedi.
Barlyğy jūptaryn jazbai Qağbağa barady. Əbu Bəkir müşrikterge
qarap:
–Haq həm jalğyz Allağa madaq! Məŋgi baqyt – Allağa iman keltirude.
Ony moiyndamai pūtqa tabynu – öte jaman ədet. Mağynasy joq
jahiliiä
ədetterin
tastap,
Alla
elşisiniŋ
şaqyruyna
moiynsūnyŋyzdar!– dedi.
Müşrikter alğaşynda tolqysa da, tez arada i̇esterin jinap,
mūsylmandarğa qarsy şyğady. Əbu Bəkirdi jerge jatqyzyp alyp,
qoldaryna tüsken nərsemen ūryp-soğa bastady. Qanypezer müşrik
Ūtba ibn Rəbiğa tabanynda şegesi bar aiaq kiımimen tepkilep onyŋ
nəzik betin qan- josa qylady. Sol arada Ə bu Bəkirdiŋ tuystary
kömekke kelip ony ölim auzynan əzer alyp qaldy.
Ölimşi halde i̇esin jiğan Əbu Bəkirdiŋ i̇eŋ alğaşqy sūrağy: «Alla
elşisinen habar bar ma?» boldy. Ol i̇esi kiresili-şyğasyly jatqanyn
elemei, Paiğambarymyzdy (s.a.u.) uaiymdap: «Oğan ne boldy?» – dep
sūraumen bol- dy. Anasynyŋ: «Balam, bir nərse işip-jeisiŋ be?» –
de- gen sūrağyna: «Allanyŋ İelşisi qaida? Onyŋ jağdaiy neşik?» –
dep bəribir köŋili jai tappady. Anasy i̇eş nərse bilmeitinin aitqan
kezde, ol: «Anaşym, Hattabtyŋ qyzy Ümmü Jamilge baryp, Haq
elşisiniŋ jağdaiynyŋ qandai i̇ekenin sūratyŋyzşy» – dedi.
Paiğambarymyzdyŋ jağdaiynyŋ jaqsy i̇ekendigin aityp kelgen
habarğa da köŋili tolmai, Onyŋ (s.a.u.) halin öz közimen körgisi kelip
tağaty tausyldy. Ainala biraz tynyştalğannan keiin qasyndağylar
Əbu
Bəkirdi qoltyqtap Ərkəmniŋ üiine alyp barady.
Paiğambarymyzdy (s.a.u.) öz közimen körgen kezde: «Əke-şeşem seniŋ
jolyŋda qūrban bolsyn, i̇ei, Rasulallah!» – dep jylai bastady.
Paiğambarymyz
(s .a .u.) ony qūşaqtady. Onyŋ būl hali Paiğambarymyzğa (s.a.u.)
qatty əser i̇etip, közderinen möldir jas monşaqtai tögildi21.
Mūsylman qauymnyŋ alğaşqy azanşysy hazireti Biləldiŋ
paiğambarlar səruary – hazireti Mūhammedke (s .a .u .) degen
süiispenşiligin tilmen aityp jetkizu mümkin i̇emes. İslamdy
qabyldağannan keiin bir sət bol- syn qasynan ajyramady.
Eki dünieniŋ sūltany Mūhammed (s .a .u.) aqyretke attanğanda,
köptegen sahabalar siiäqty qabyrğasy qaiysa qaiğyrğan ol
Mədinada qala almady. Alla i̇elşisiniŋ ketui oğan jaryq künniŋ
sönuimen bara-bar keldi. Öitkeni Mədinanyŋ ər tasy men topyrağy
onyŋ i̇esine Alla i̇elşisin tüsiretin. Biləl sol tūstağy halifa hazireti
Əbu Bəkirden basqa jaqqa ketuge rūqsat sūrady. Əbu Bəkirge baryp:
–Ei, Alla i̇elşisiniŋ halifasy! Men Paiğambarymyzdyŋ: «müminniŋ
eŋ qaiyrly isi – Alla jolynda küresu» – degenin i̇estigen i̇edim. Men
de ölgenge deiin Alla jolynda janymdy pida i̇etkim keledi,– dedi.
Əbu Bəkir:
–O, Biləl! Bizge kim azan şaqyrady? - degende, i̇eki közge i̇erik
bergen hazireti Biləl:
– Men Alla i̇elşisinen keiin i̇eşkimge azan şaqyra al- maimyn, – dedi.
Biləldiŋ alysqa ketkenin qalamai, qanşa jibermeuge tyryssa da
Hazireti Biləl:
–Ua, Əbu Bəkir, ras sen meni qūldyqtan qūtqardyŋ. İeger meni öziŋ üşin
azat i̇etken bolsaŋ, onda alyp qal. Al, i̇eger Allanyŋ rizalyğyn
közdep, satyp alğan bolsaŋ, i̇erkime jiber, – dedi.
21

əl-Bidaia, 3:30
Hazireti Əbu Bəkir rūqsat bergen soŋ hazireti Biləl Habaşi
Şamğa baryp, İslam tuyn biıkte jelbiretuge jigerin saldy.
Şamda jürgen kezinde bir tüs körip, Mədinağa keldi.
Paiğambarymyzdyŋ qabiriniŋ qasynda hazireti Hasan men Hūseindi
kezdestirip, Allanyŋ Süiikti İelşisimen (s.a.u.) birge ötkizgen tətti
künderdi i̇eske aldy. Əlemderdiŋ Pa- dişasy (s .a .u.) dünieden
ozğannan soŋ, Mədinada azan şaqyrmağan i̇edi. Ğalamnyŋ raqym nūry
(s.a.u.) aqyrettik bolğannan keiin azan şaqyruğa tağaty da jetpedi.
Öitkeni, azandağy «Əşhədu ənnə Muhammadan Rasulullah»
(Mūhammedtiŋ Alla i̇elşisi i̇ekendigine kuəlik i̇etemin) degen söilemdi
aita almai irkilip qalatyn. Dausy şyqpai köz jasyna bulyğyp,
aiaqtarynyŋ buyny bosap ketetin.
Paiğambarymyzdyŋ «meniŋ düniede iıskegen i̇eki raihanym»
degen nemereleri Hasan men Hüsəiinniŋ ötinişinen keiin, soŋğy ret
Mədinada azan şaqyruğa bel budy. Közin kökke qadap tūryp, bükil
jan düniesimen azan şaqyrdy. Bükil Mədinada Alla i̇elşisine
(s.a.u.) degen sağynyş jaŋğyrdy. İel tegis köşege şyqty. Alla
Rasulynyŋ nūrly ömirin köz aldaryna i̇e l i̇e s t i̇e t i p , Paiğambarymyz
qaita tirilip kelip, Biləlge azan şaqyrtqandai əserde boldy. Sol
küni közine jas alyp iyğy selkildemegen tiri jan qalmady22.
Ainalasyndağy zaŋğar tūlğalardyŋ Oğan degen mūnşalyq tereŋ
süiispenşiligi men mahabbaty – Onyŋ köz būiauşylyğynyŋ i̇emes, tek
şynaiy paiğambarlyğynyŋ dəleli bolsa kerek.
• Ərbir nərseniŋ şynaiysy men aldamşysy, tabiğiy men jasandysy
eşqaşan birdei bolmasy anyq. Sauatsyz adam ğalymnyŋ rölin,
qarapaiym adam memleket bas22

Alau Ədilbaev, Saŋlaq sahabalar, 175-bet. Dəuir baspasy, Almaty, 2004 j.
şysynyŋ rölin, mindetin qanşa uaqytqa deiin i̇eşkimge
bildirtpesten, sezdirmesten jürgize alady? Bəlkim, s auat - syz
adamnyŋ alğaşqy jüris-tūrysy ainalasyndağylarğa kümən tudyrsa,
qarapaiym adamnyŋ basqa memleket bas- şylarymen bir-eki
kezdesuinen keiin-aq jalğandyğy su betine qalqyp şyqqan maidai
jariiä bolady. Al i̇endi oqu-jazu bilmeitin bir adamnyŋ
paiğambarlyq siiäqty ğalymdyqtan da, memleket basşylyğynan da
auyr bir röldi, mindetti jiyrma üş jyl boiy ainalasyndağy öte
zerek te aqyldy adamdarğa i̇eş bildirtpesten oinauy, jürgizui mümkin
be? Tipti, jiyrma üş jyl i̇emes, qiiämetke deiin kelip-keter sansyz
kemeŋger, oişyldarğa, ğalymdar men əulielerge, jalpy adamzatqa
öziniŋ jalğandyğyn i̇eş sezdirmesten jalğastyra berui mümkin be?
Ərine, joq. Olai bolsa Ol (s.a.u.) – şynaiy paiğambardyŋ dəl özi.
• Tarihta i̇ereje-qağida qoiyp, jaŋa jüie qūrğan köptegen tūlğalar
bar. Olardyŋ köbi özderi qoiğan i̇erejelerdi basqalarğa ülgi
bolarlyqtai dərejede is jüzinde atqarmağandyqtan, adamdar
tarapynan şy- naiy janaşyr, i̇eşbir qoldau tappağanyn
köremiz. Al i̇endi paiğambarymyzdyŋ «Namaz oqyŋdar!» – dep
adamdardy namazğa şaqyryp, i̇ereje qoiğannan keiingi Onyŋ oqyğan
namazyna qaraŋyzdarşy. Bes uaqyt na- mazdy jamağatpen, jylap
tūryp oquy bylai tūrğanda, tün jarymda tūryp «təhəjjud»
namazyn i̇egile jy- lap, aiaqtary talyp-isigenşe oqityn. Aişa
anamyzdyŋ:
«Ua, Rasulallah, öziŋdi nege mūnşa qinaisyŋ?» – de- gen sūrağyna: «Allağa şükir i̇etken qūl bolmaiyn ba?»

– dep jauap qatqan Alla i̇elşisiniŋ namazynan qandai jalğandyq
köruge bolady? «Zeket beriŋder!» dep i̇ereje qoiğan
Paiğambarymyzdyŋ qolyna tigen mal-müliktiŋ birin de qaldyrmai
mūqtajdarğa bölip beruinen nen- dei közbūiauşylyq baiqauğa
bolady?! «Haramdar-
dan aulaq bolyŋdar!» – dep i̇eskertip tünde töseginen tauyp alğan
qūrmany aş bolğandyqtan baiqamai jep qoiyp, sadaqadan23 kelgen
qūrma boluy mümkin degen küdikpen tüni boiy döŋbekşip, ūiyqtai
almai şyqqan Paiğambarymyzdyŋ haramğa degen is-əreketinen
qandai jalğandyq, nendei köz būiauşylyq köruge bolady?!
Onyŋ (s.a.u.) i̇erekşe ömir salty – şynaiy
elşiligine dəlel
Paiğambarymyz i̇eger (haşa uə kəlla) jalğan paiğambar bolğan
bolsa, mal-mülikke ie bolu, mansap- bilikke qol jetkizu, ataqabyroiğa kenelu siiäqty pendelik maqsat-mūrattary bolatyn i̇edi.
Jalğan paiğambar boluda i̇eger dünielik i̇eş maqsat-mūrat joq bolsa,
öz ömirin qauip- qaterge, qiynşylyqtarğa duşar i̇etetin mūndai auyr
da jauapty jükti nelikten sau basyna tilep alsyn? Al i̇eger dünielik
eş maqsaty joq bolsa, sözsiz Ol adam – şynaiy Allanyŋ jibergen
haq paiğambary bolmaq.
Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.) nūrly ömirin zerttep körsek, atalmyş
maqsattardyŋ i̇eşbirin kezdestirmeimiz. İ ə , Ol
eger jalğan
paiğambar b o l u a r q y l y m a l - mülikti, ataq-abyroidy, bilikti
mūrat i̇etken b ol s a , ə u b a s t a būlardyŋ bəri Paiğambarymyzğa
ūsynylğan i̇edi. Künnen-künge qanat jaiyp bara jatqan jaŋa dinniŋ
aldynda
ne
isterlerin
bilmei
abdyrağan
qūraiyştar
Paiğambarymyzdyŋ nemere ağasy Əbu Təlipke kelip:
«Biz oğan qalağan bailyğyn berelik, qalasa Mekkeniŋ bar biligin qolyna ūstataiyq, əiel qalasa, i̇eŋ ədemi
qyzymyzğa üilendireiik, auyryp jürse, dünieniŋ i̇eŋ ataqty dərigerin şaqyrtyp i̇emdeteiik. Tek atababamyzdyŋ dinin joqqa şyğarmasyn. Myna jaŋa dinin tastasyn» – dep ūsynys tastağan i̇edi.
23

 Sadaqany jeu, iaki qoldanu Paiğambarymyzğa haram i̇etilgen.
Əbu Təlip qūraiyştardyŋ būl ūsynystaryn Alla i̇elşisine
jetkizdi. Paiğambarymyz ūsynystaryn i̇estir- i̇estimes: «Uallahi,
eger meniŋ oŋ qolyma kündi, sol qolyma aidy ūstatsa da men būl
dinimdi uağyzdaudan bas tartpaimyn», – dep jauap berdi. Al, i̇endi
Paiğambarymyz jalğan paiğambar bolğan bolsa, aspan- nan izdegeni
jerden tabylğan myna ūsynystardyŋ al- dynda jauaby
joğarydağydai bolar ma i̇edi?
Qūranda jalpy paiğambarlardyŋ i̇esimderi şa- mamen 500-ge
juyq ret atalsa, Paiğambarymyzdyŋ
«Mūhammed» i̇esimi tört-aq ret atalady. Al i̇endi bəzbireuler aitqandai,
Alla i̇elşisi (s.a.u.) Qūrandy özi qūrastyryp, paiğambarlyğy arqyly
ataq-abyroi izdegen bolsa, onda ondai adamnyŋ kitapta özin osylai
körsetui mümkin be?
Alla i̇elşisi mūsylmandardyŋ arasynda i̇eŋ qadirli adam bola tūra
ünemi qiynşylyqtardyŋ bel ortasynda jürdi. Üş kün boiy nər
tatpastan aş jürgen künderi jiı kezdesedi. Tipti keide aştyqtyŋ
auyrtpalyğy sonşalyq
–ony az da bolsa jeŋildetu üşin işine tas bailady. Denesi əlsiregeni
sonşalyq – namazdaryn otyryp oquğa məjbür bolatyn.
Əbu Huraira (r.a.) aitady: «Bir küni Alla i̇elşisin meşitte
kördim. Namazyn otyryp oquda i̇eken.
«Paiğambarym, syrqattanyp qaldyŋyz ba?» – dep sūradym.
«Joq, Əbu Huraira, aşpyn. Aştyqtan türegelip oqityn
dərmenim qalmady», – dedi. Men jy- lai bastadym. Ol sonda meni
jūbatyp: «Jylama, mah- şarda i̇esep qiynşylyğy aş bolğandarğa
timeidi», – dedi.
Tağy da bir küni Haq Paiğambar, hazireti Əbu Bəkir jəne Omarmen
tün ortasynda Mədinanyŋ bir būryşynda oilamağan jerden
kezdesip qalyp, bir-birinen sūrady:
«Tün jarymynda syrtqa nege şyqtyŋyz?». Üşeuiniŋ
de jauaby bir jerden şyqty. «Aştyq...». İə, üşeui de Alla üşin
baryn berip, i̇endi azyq bolarlyq bir tilim nan taba almağandyqtan
döŋbekşip, ūiyqtai almai, syrtqa şyqqan betteri i̇edi.
İslam şartarapqa qanatyn jaiyp mūsylmandar küşeiip,
jağdailary jaqsarğannan keiin de Paiğambarymyz (s.a.u.) jəne onyŋ
Əbu Bəkir, Omar sekildi has şəkirtteri de öte qarapaiym, jūpyny
ömir sürdi.
Bir küni Paiğambarymyzdyŋ: «Omar, nege jylaisyŋ?» – degen
sūrağyna ol: «Paiğambarym, dəl qazir patşalar qūs tösekterde
jatqanda, Sen şi üstinde jatyrsyŋ. Şi deneŋe batyp iz
tastapty. Alaida Sen Allanyŋ İelşisisiŋ. Rahat ömirge bərinen
de laiyqsyŋ!» – dep jauap beredi. Sonda Raqym Paiğambar (s.a.u.):
«Omar, myna dünie – olardyŋ, al aqyret – bizdiki boluyna riza
emessiŋ be?»24 – dedi.
Paiğambardyŋ otbasynda üş ai boiy qazan asylyp, ystyq tamaq
işilmegenin Aişa anamyz riuaiat i̇etedi. Alla i̇elşisi (s.a.u.) dünieden
ozğan uaqytta artynda i̇eşbir dünie qaldyrmağan. Öitkeni Ol –
«Bizder

Paiğambarlar
artymyzğa
dünieni
miras
qaldyrmaimyz», - degen tek paiğambarlarğa tən qasietti sözdiŋ iesi
edi.
Ol (s.a.u.) aludy i̇emes, berudi, işip-jeudi i̇emes, işip- jegizudi
ūnatatyn. Kiiüdi i̇emes, özgeni kiındirudi, quanudy i̇emes, basqany
quantyp, jaraly jürekterine şattyq syi- laudy mindet dep bildi.
Qysqasy, Ol (s.a.u.) özi üşin i̇emes, özge üşin ğūmyr keşti.
İə, jalğan paiğambarlyğy arqyly mal-mülik, dünieni közdegen
közbūiauşy bir adamnyŋ ömiri joğarydağydai bolar ma i̇edi? Jauabyn
öziŋiz beriŋiz.
24

Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
Onyŋ (s.a.u.) i̇erekşe sabyry – haqtyğyna dəlel
Belgili bir mektepte mūğalim nemese bir mekeme- de bastyqsyz.
Oquşylardyŋ, iaki qaramağyŋyzdağy adamdardyŋ jürekterine jol
tauyp, oiyŋyzdağy asqaq pikirdi, tereŋ təlim-tərbieni bergiŋiz keldi
delik. Būl maqsatyŋyzğa jetu jolynda kez kelgen qiynşylyqqa, ər
türli ruhani jəne zattyq ziiän, qauip-qaterge, öte auyr qorlaityn
sözder men is-əreketterge şydaitynyŋyzdy oilap, tipti būl jolda
janyŋyzdy da pida i̇etemin degen niettesiz. Al, i̇endi tömende
körsetilgen paiğambarymyz- dyŋ basyna kelgen qiyn da şytyrman
jağdailar kez- desken sətte, qandai küide bolasyz? Jolyŋyzdy i̇eş
özgertpesten, paiğambarşa sabyrmen jalğastyra bilesiz be? Jalpy
öziŋizge, jüregiŋiz ben sezimderiŋizge bir köz salyp, qūlaq türiŋiz...
Sizge būlar ne deidi?
Adamdar:

«Ata-babamyzdyŋ osy uaqytqa deiin tabynyp kelgen pūttaryna
qarsy şyğatyn mynau qaidan şyqty?» - dep betiŋizge tükirse...
Əbdimüttəliptiŋ jetiminen basqa paiğambarlyqqa adam tabylmai
qalyp pa? – dep janyŋyzğa batatyn auyr söz aityp, qorlasa...
Köpşilik arasynda: Siqyrşy, közbailauşy – dep keleke i̇etip,
mysqyldasa...
Əieliŋizge ər türli auyr jalalar jauyp, halyq ara- synda arnamysyŋyzdy qorlaityn ösek taratsa...
Namazda basyŋyzdy səjdege qoiyp, Rabbyŋyzğa
minəjat i̇etip
jatqanda,
maldyŋ
işek-qarnyn
əkep
basyŋyzğa audaryp, kelemejdep, qarqylğa basyp külse... İelmen
aralasuğa qataŋ tyiym salyp, sauda-sattyq,
jalpy qarym-qatynasty üzip, boikot jariiälap aş qaldyrsa...
Aştyqtyŋ auyrtpalyğy sonşalyq ailar boiy nər tatpağan
dostaryŋyz aştyqtan japyraq jep ketse...
Eŋ jaqyn tuysyŋyzdy öltirip, qūlağyn kesip, közin oiyp,
denesin tilgilep, bauyryn suyryp alyp, şaina- sa....
Jüretin jolyŋyzğa tiken şaşyp, būryş-būryşta qoldaryna
şoqpar alyp sizdi aŋdysa...
Süiikti otanyŋyzdy tastap ketuge, tuğan-tuystan aiyrylysuğa
məjbür i̇etip, öltiruge ant işse...
Barğan jeriŋizde de tynyştyq bermei əsker jiberip,
janyŋyzdan da jaqsy köretin dostaryŋyzdy öltirse...Ne ister
ediŋiz? Olarğa qandai jauapta bolar i̇ediŋiz? Osylardyŋ bərine
sabyr saqtap, i̇eş moiymastan, şaiqalyp-teŋselip, kümənğa boi
aldyrmastan jolyŋyz- dy jalğastyra bilesiz be? Olardyŋ osy isəreketterine keşirimmen, meiirimmen qarap: «Rabbym, olardyŋ būl
isterin keşire gör! Olar ne istep jatqandaryn bilmeidi. Olardy
sen tura jolğa sala gör!» -dep olar üşin izgi tilek tilep,
jamanşylyqtaryna jaqsylyqpen jauap bere alasyz ba?
İə, adamzattyŋ ardaqtysy Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) olardyŋ
barlyq zūlymdyqtary men qorlyqtar- yna şydap, ər türli
kesirlerine qarsy sabyrdy qaru i̇etti. Olarğa anadai meiirim qūşağyn
aşyp dittegen maqsatyna jete bildi. Mine būl – adamzat ardaqtysy
Mūhammedtiŋ (s.a.u.) şynaiy i̇elşi i̇ekendiginiŋ tağy da bir aiqyn
dəleli bolsa kerek. Onyŋ (s.a.u.) qasietti ömirbaianyn oqyp oty- ryp,
közge i̇eriksiz jas alyp «Mūhammed, Sen tek Allanyŋ şynaiy
elşisisiŋ» – dep imanyŋa nər tamyzasyŋ.
Ər sala öz tilimen Onyŋ (s.a.u.) paiğambarlyğyn
paş i̇etedi
Tek bir ğana salada jetistikke jetip, sol salada bilik- ti maman
bolu üşin arnaiy jağdaidyŋ qajettiligi aitpasa da tüsinikti. Kez
kelgen bir ğana salada kəsibi mamandyq- qa qol jetkizu üşin ondağan
jyl uaqyt ketiremiz. Tipti sol salada ğūmyr boiy jūmys isteimiz.
İə, tek bir sa- lada ğana belgili bir jetistikke jetu üşin arnaiy
qūral- jabdyqtyŋ, tynyş ortanyŋ, yŋğaily ahualdyŋ, belgili bir
uaqyttyŋ kerektigi sözsiz. Al bir adamnyŋ ər salada jetistikke
jetip, barlyq salada besaspap maman boluy mümkin i̇emes. Mysaly,
bir adam joğary dərejede tərbie- şi, psiholog, həm tamaşa bir
qolbasşy jəne asa bilgir meditsina ğalymy, əri fizik jəne t.b.
ğylymdardy igerui ine közinen nar tüieniŋ ötuimen parapar. Biraq
osyndai mülde bolmaityndy i̇eşbir qūral-jabdyqtyŋ kömeginsiz, ər
türli qym-qiğaş qiyn jağdailardyŋ bel ortasynda jürip jüzege
asyrğan jalğyz adam – Mūhammed (s.a.u.). Öitkeni Ol jai adam i̇emes,
adamzatqa ər nərsede ülgi bo- luy üşin jer betine jiberilgen Alla
Tağalanyŋ arnaiy i̇elşisi i̇edi. Sondyqtan Paiğambarymyz ər
salanyŋ asqar şyŋyna tuyn tigip, qiiämetke deiin özgermeitin,
tozbai- tyn jaŋalyqtar əkelip, i̇ereje-qağida qoidy.
• İə, Paiğambarymyz – keremet ūstaz, tama- şa tərbieşi. Onyŋ
(s.a.u.) teŋdessiz ūstazdyğy men tərbieşiliginiŋ aldynda bükil
əlem bas iedi. Paiğambarymyzğa deiin arab tübeginiŋ jağdaiy
qalai i̇edi? Aituğa auyz barmaityn jaman ədetter men isqylyqtardyŋ, zūlymdyq pen t a ğ y l y q t y ŋ qaraŋğylyğynda
tūnşyğyp jatpap pa i̇edi? Mine, Paiğambarymyz sol qaraŋğy
qoğamdy bar-joğy jiyr- ma üş jyl işinde tərbielep, jetildirip
əlemge ülgi bo-
l a r qoğamğa ainaldyrdy. Əbu Bəkir, Omar, Osman, Ə l i sekildi
jūldyzdai jaryq ta biık sansyz tūlğalardy jetildirip ğalamğa
kəmil adamnyŋ ülgisin körsetti. Taipa-taipağa jiktelip, bir-birimen
qyryq pyşaq bo- lyp qyrqysyp, bitpeitin q a n dauyna boi
aldyrğan būl qoğamda nağyz bauyrmaşyldyq pen ağaiyndyqtyŋ
beibit tuy jelbiredi. Bir-biriniŋ mal-mülkin talan- tarajğa salğan
būl qoğam Onyŋ (s.a.u.) arqasynda bir- birine «Bauyrym! S i̇e n aş
jürgende, meniŋ būl jürisim qalai?» – dep mal-mülkiniŋ jartysyn
şyn köŋilimen bölip berdi. Tipti özi aş bolsa da, üiindegi az ğana
tamaqpen basqany toidyru üşin şamdy baiqamai öşirip alğan
bolyp, özi tabaqtağy tamaqtan qasyğyna i̇eş nərse ilmesten auzyna
alyp-kelip, qaita tabaqqa aparyp, işip-jep otyrğandai köringen
perişte tərizdes sahabalarğa ainaldy. Qoğamnyŋ denesine boilap,
qanyna siŋgen adamgerşilikke jat ədet-ğūryptardyŋ tamyryna
balta şauyp, qamyrdan qyl suyrğandai joq i̇etti. Paiğambarymyz
(s.a.u.), mine, osyndai tərbieşi, osyndai ūstaz i̇edi.
Paiğambarymyz (s.a.u.) adamdarğa i̇eşbir isti zorlap- zombylap
istetpegen. Ainalasyna jinalğan nūr jüzdi sahabalar Onyŋ
auzynan şyqqan ərbir sözdi jan- jürekterimen qabyldap, jüzege
asyru üşin kerek bolsa, jandaryn da pida i̇etuge daiyn tūratyn.
Ərbir sözi men is-əreketi janyndağy adamdar tarapynan i̇erejeqağida tūtylğan būl tūlğa paiğambar bolmasa kim i̇edi?
Onyŋ ūstazdyğyna tənti bolğan Muğauiiä ibn Hakam atty sahaba:
«Odan asqan keremet mūğalimdi būryn- soŋdy körmedim. Ol meni
zekip ūryspady jəne qol jūmsap ūrmady»25 – deidi.
25

Abdul-Fattah Əbu Ğudda, Ər-Rasulul-muğallim, 12-bet. Dərul- başairul-İslamiiä,
Bairut. 1997.
Əlemdegi barlyq saladağy ğalymdar jinalyp adam balasyna
temekiniŋ ziiänyn aityp, türli təsilderdi qoldansa da, ony
tastatuğa şamalary kelmedi. Al i̇endi adamdardyŋ qanyna siŋisip
ketken temekiden de soraqy ədetterdi tastatyp, olardyŋ ornyna ər
türli körkem qasietterdi üirete bilgen Mūhammedtiŋ (s.a.u.)
paiğambarlyğynyŋ, ūstazdyğynyŋ aldynda qalai bas imessiŋ?

TƏRBİENIŊ TÖRT TIREGI
Paiğambarymyz balany qalai tərbielegen?
Birde mədinalyq bir kisi baqşasynda ösip tūrğan qūrmasyna tas
laqtyrğan balany süirep otyryp Paiğambarymyzğa əkeldi. Bala jas ta bolsa İslam dinin qabyldağan Rafiğ ibn Amr i̇edi. Kelgen kisi
qatty keiigen syŋaida. Qabağy qatuly. Paiğambarymyz bolsa, öziniŋ
sabyrly qalpyn saqtap: «Balapanym, qūrma ağaşyna nege tas
laqtyrdyŋ?»,- dep sūrady. Bala: «Qarnym qatty aşty. Qūrma
jegim keldi»,- degennen artyq söz aitpady. Əz Paiğambar (s.a.u.)
balağa: «Jerge tüskenin jeseŋ je, biraq i̇endigəri qūrmalarğa tas
laqtyrma, jarai ma?»,-dedi. Sosyn balanyŋ basynan sipap, oğan
bylai dep dūğa jasady: «Ua, Alla Tağalam! Būl balanyŋ qarnyn
toidyra gör!»26
Al i̇endi osy oqiğağa psihologiiälyq taldau ja- sai otyryp,
astaryndağy pedagogikalyq təlim-tərbie negizderin ūğuğa
tyrysaiyq.
Birinşiden aldyna aşumen alyp kelgen balağa, onyŋ kinəli i̇ekenin
bile tūra nege Paiğambarymyz salğan jerden ūryspady? Öitkeni,
balağa ūrysqannan göri oğan jaqsy
26

Tirmizi, buiu’, 54. İbn Məja, Tijarət, 67.
köretiniŋdi bildiru asa maŋyzdy. Psihologiiä ğylymynda dəleldengen
osy bir əreketke toqtalyp öteiik.
Balağa meiirimdilik tanytu men
süiispenşiligiŋdi körsetu
Tərbie berudiŋ negizgi məiegi – meiirim men süiispenşilikte.
Əsirese, kişkene balalar üşin meiirim men süiispenşiliktiŋ orny
erekşe. Būl mahabbatqa olar qaşanda şöldep tūrady. Olar tek
süiispenşilikpen ğana ösip-jetiledi desek artyq aitqandyq i̇emes.
Bala kimnen meiirim körse, sol adamdy i̇erekşe jaqsy köredi.
Ərdaiym sony izdep tūrady. Ony renjitpei, meiirimi men
süiispenşiliginen ajyrap qalmau üşin onyŋ aitqandaryn oryndauğa
tyrysady. Özi jaqsy körgen kisige i̇eliktegiş keledi. İendeşe,
süiispenşilik – bala tərbiesindegi negizgi qağida. Paiğambarymyz
barlyq adamzattan süiispenşiligin aiamağan. Jan jüregimen jaqsy
körip, ərqaisysyna jeke-jeke köŋil böletindikten, ər sahaba özin
«Paiğambardyŋ i̇eŋ jaqsy köretin ada- my men şyğarmyn» degen
oiğa qalatyn. Alaida, Alla i̇elşisiniŋ balalarğa degen meiirimi
tipten i̇erekşe i̇edi. Joğarydağy «Rafiğ ibn Amr oqiğasy» – osynyŋ
naqty dəleli. Dedektetip Paiğambarymyzğa əkele jatqanda būl bala
qandai üreidi bastan keşti deseŋizşi?! «Qap, mağan i̇endi ne ister
eken? Ne dep ūrsyp, qalai jazalar i̇eken» dep qatty qorqyp kelgen
balağa paiğambarymyz «balapa- nym!» degen jalğyz-aq auyz
süiispenşilikke toly jyly sözin arnady. Sol jyly sözimen qarsy
alyp, basynan si- pap, meiirlene qarady.
Balanyŋ qatesin tüzetip, dūrysyn üiretude jazalau təsiliniŋ
erekşe ornynyŋ bar i̇ekenin joqqa şyğarmai- myz. Biraq jazalaudan
būryn qatelerdi tüzetude i̇eŋ əueli
meiirim men nasihattyŋ əseri mol i̇ekenin i̇eskergenimiz jön. Sebebi,
balalar köbine jasağan qatelikteriniŋ parqyna bara bermeidi.
Mūndai jağdaida balalarğa ūrsyp-zekudiŋ paidasynan ziiäny basym
boluy kədik.
Ülkenderdiŋ balanyŋ basynan sipauy, maŋdaiynan süiip, iıskeui
iaki qūşaqtap arqasynan qağuy, köterip qūşağynda terbetui – bəribəri balağa oŋ əserin tigizedi. Bala ülkenniŋ būl iltipatynan özin
jaqsy köretindigine senedi əri sol kisige degen qūrmeti de artady.
Qūşaqtap, basyn sipağan kisini öziniŋ qorğauşysy dep biledi.
Zertteuşiler qūşaqqa alynyp, qūştarlana süiilmegen, basynan
sipalyp,
maŋdaiynan
iıskelmegen
balalardyŋ
keibir
psihologiiälyq aurularğa ūşyraitynyn dəleldeude.
Ata-ana iaki kez kelgen pedagog üşin balağa köp ūrsyp, oğan ūzaq
aqyl aitqannan göri onyŋ basynan si- pap, meiirim körsetip,
arqasynan qağuy əldeqaida əserli. Būnyŋ astarynda qūrğaq
sözdermen jetkizuge kelmeitin nebir sezimder bar. Joğaryda
keltirilgen oqiğada «qate is-əreket üstinde ūstalyp, i̇endi ne ister
eken» degen üreimen kelgen balağa paiğambarymyz, i̇eŋ aldymen,
«balapanym!» degen jyly sözin arnağan. Qorqyp kel- gen balağa
jyly söz ğana aityp qoimai, «qoryqpa, men seni qorğaimyn»
degendei basynan sipauy, ərine, bala jüregindegi qorqynyştyŋ
ornyna quanyş syilady. Özine janaşyr jan tauyp, onyŋ qasynda
özin senimdi sezingen bala oiyndağysyn bükpesiz aitty.
Balağa qūlaq asu
Balany əueli tyŋdai bilu kerek. Söilegen bala öziniŋ işki
düniesin aşyp beredi. Ər nərseni dūrys tüsinuge bala aqyly jete
bermeidi. Sol sebepti balanyŋ ne oilap tūrğanyn bilu qajet. Biz
köbine balany qatelikke
ūryndyrğan sebepterdi izdemeimiz. Dereu özine ūrsa jönelemiz.
Joğarydağy Rafiğ ibn Amr oqiğasynda paiğambarymyz oğan dereu
dürse qūia bergen joq, «Əi, oŋbağan! Bireudiŋ baqşasynda neŋ bar?!
Endi t a s laqtyrady i̇ekensiŋ köreseŋdi körsetem, qolyŋdy tura
şağam!» dep ūrysqan joq. «Nelikten tas laqtyrdyŋ?» dep, onymen
tildesti. Bala sebebin aitty. Qarny aşqany, qūrma jegisi kelgendigi
anyqtaldy. Aş balanyŋ mūndai əreketke baruy tabiği jağdai i̇ekeni
sözsiz. Ne istese de dereu jazalauğa jügirmei, aldymen balany
söiletip, tyŋdai bilu qajet.
Balalar balalyqpen qate jasaidy. Al ülkender bolsa, olardan
ülken kisiniŋ isteitin isin kütedi. Qate jasasa dereu ūrsyp, jazğyra
jöneledi. Köbine balala- ryn tyŋdaudy qajettilik dep te
oilamaidy. Bala bol- sa, öz isiniŋ qateligin tüsinbegendikten ataanasynyŋ iaki ülkenderdiŋ ne üşin ūrysqanyn, iaki jazalağanyn
tüsinbei dal bolady. Söitip, ülkender mağan jamandyq jasady iaki
ata-anam meni jaqsy körmeidi degen o i ğ a qalady. Mine, sondyqtan
balanyŋ işki düniesimen syr- laspastan, onyŋ oiyn bilmesten,
jasağan isiniŋ dūrys i̇emestigin tüsindirmesten oğan ūrysu, jazalau
dūrys i̇emes.
Balama nərse körsetu
Ata-analardağy qatelikterdiŋ biri – balany ne bol- sa sodan
tyiyp, is-əreketin şektei berui. Balanyŋ qate qylyğyn tyiğan
kezde, ornyna basqa bir dūrys nərseni körsetu kerek. Olai
bolmağanda bala baiağy istegen qatelikterine qaita basuy ia bolmasa
qyrsyq minezdilikke beiimdeui mümkin. Mysaly, bala ydys-aiaqpen
oinağysy kelgende, dereu qolynan ydysty jūlyp alğannan göri
«oinasaŋ, mə, myna synbaityn ydyspen oina» dep oğan
basqa ydys beru kerek. Üidiŋ keregelerin syzğyştap oinağan
balanyŋ qolyna dereu basqa bir dəpter iaki qağaz ūstatyp nemese
arnaiy taqta men qalam satyp alyp be- rip: «syzsaŋ mynağan syz»,
«jügirseŋ, mūnda i̇emes ana jerde jügir», «körseŋ, būl filmdi i̇emes
ana filmdi kör» degen sekildi balamalardy körsetuimiz qajet.
Joğarydağy oqiğada paiğambarymyz «Qūrmalarğa tas laqtyrma!
Jeseŋ, jerge tüskenderin je!» dep, tyiym- men qosa balağa basqa
balama is ūsyndy.
Qazirgi kezdegi qalada balalar baratyn oiyn zal- dary men kino
teatrlarda körsetiletin filmder bala tərbiesine, minez-qūlqyna
zalaldy boluy mümkin. Sondyqtan balalarğa ana jerge - myna jerge
barma de- gennen göri, olarğa basqa jağdai jasau kerek. Üige kompiuter alyp, ziiäny joq oiyndar men filmderdiŋ SD- lerin
daiyndap, oiyn oinap, kino köretin uaqyttaryn belgilegen jön.
Tilek tileu ne balağa bata beru
Ata-ana qaşanda balasynyŋ tilegin Qūdaidan sūrauy jön. Būl
pedagogtar üşin de maŋyzdy. Köptegen hadis- terde balasynyŋ
tileuin tilegen ata-ana dūğalarynyŋ qabyl bolatyndyğy aitylğan.
Paiğambarymyz joğarydağy oqiğada balağa dūğa i̇etu arqyly
dūğanyŋ maŋyzdylyğyn bildirude. Qolynan keler təlim-tərbie
bergen pedagogtar da būdan keiin balalar üşin ünemi Jaratqannan
tilek tilep jürgenderi dūrys27.
Qorytakelgende, adamğaərjasqa sai təlim-tərbie be- rude ūlağaty
mol tamaşa ūstaz, aqiyq Paiğambardan alar ülgimiz köp. Onyŋ bala
tərbiesine qatysty köregendigi joğarydağy bir oqiğamen ğana
şekteuli i̇emes. Kezinde
27

«İeni ümit» jurnaly, №73, B. 21, 2006 j.
tūtastai bir qoğamdy jamandyqtan tyiyp, jaqsylyqqa tərbielegen
hazireti Mūhammedtiŋ (s.a.u.) ömiri mūqiiät zerttelui tiıs. Ol – bala
tərbiesinde qiyndyq körip jürgen ata-analar men pedagogtar üşin
taptyrmas ülgi.
• Paiğambarymyz (s.a.u.) i̇erekşe qolbasşy i̇edi. İel əskeri ölimnen
qaşqan uaqytta Onyŋ (s .a .u.) jauyngerleri dindi, Otandy qorğau
jolynda ölimdi izdep, ölimge jügiretin. İağni, ölim olardy i̇emes, olar
ölimdi qorqytatyn. Onyŋ tərbiesinen ötken ərbir tūlğa, jas bolsyn,
kəri bolsyn meili əiel bolsyn: «Otanymdy bergenim – dinimdi
bergenim, dinimdi bergenim – barlyq nərsemdi aiaqqa taptatqanym.
Otanymdy, dinimdi, ar- namysymdy aiaqqa taptatyp, qorlanyp ömir
sürgenşe, qaharman şeiit bop ölgenim artyq», - deitindei i̇erjürek
batyrğa ainalatyn. Onyŋ (s.a.u.) jetildirgen qolbasşylary İslamdy
besikte tūnşyqtyrğysy kelgen sol kezdegi İran, Vizantiiä siiäqty ūly
derjavalardy özderine bas idirdi. Mūndai soğys təsilin jetik bilgen
küşti derjavalardy jeŋu arab halqynyŋ İslamnan būryn üş
ūiyqtasa tüsine de kirmeitin.
• Paiğambarymyz keremet psiholog i̇edi. Ol adamdardyŋ qoğamdağy
dərejesine, aqyl deŋgeii men tüsinigine jəne minez-qūlyqtary men
qūbylmaly köŋil- küilerine qarai söz taŋdap, uaqyt belgileitin. Mine,
sondyqtan Ol keide bir ğana sözimen zamanynyŋ zaŋğar tūlğalarynyŋ
jüregine j o l tauyp, köŋiline İslamğa degen süiispenşilik otyn
mazdatatyn. Barlyq sahabağa jüreginen jeke oryn berip, i̇erekşe nazar
audarğandyqtan, ərqaisysy özin «Paiğambardyŋ i̇eŋ jaqsy köretin
adamy şyğarmyn» degen oida qalatyn.
• Ol barlyq ğylymnyŋ negizin qalap, öşpeitin hat qaldyrğan –
ğalamnyŋ ğalymy. Onyŋ osydan on tört ğasyr būryn tüiindep
aitqan hadisteri men Oğan
tüsken Qūran aiattaryn – qazirgi tehnologiiä men zertha- na, jalpy
ğylym düniesi i̇endi ğana tüsinip, Onyŋ (s.a.u.) paiğambarlyğy men
Qūrannyŋ haqtyğynyŋ aldynda bas iiüde. Büginde ğylym öziniŋ san
ret jaŋylyp, neşe mərte qatelesken jerinde Qūrannyŋ əu bastan
döp ba- syp tura aitqanyn körip taŋ qaluda. Qūrandağy ğylymi
aiattar osy kitaptyŋ «Kitaptarğa iman» böliminde jeke beriletin
bolğandyqtan, qazir tek Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) ğylymdy on tört
ğasyr artqa tastağan birneşe hadisin mysal retinde keltireiik.
• Sündet. Alla i̇elşisi on nərseni adam tabiğatyna tən nərselerdiŋ
qataryna jatqyzady. Sonyŋ biri – sündettelu.
Qazirgi ğalymdar i̇er kisiniŋ jynys müşesiniŋ auzyndağy teriniŋ
lastyq pen türli mikrobtardy jinaityndyğyn, nətijesinde onyŋ
türli auyrularğa se- bep bolatyndyğyn dəleldeude. Al odan saqtanu
joly – sündet jasatu.
Bügin Amerika men Angliiäda sündet jasatqandardyŋ sany
millionnan
astam.
«Elefterom
Tinos»
grek
gazetiniŋ
habarlauynşa, AQŞ-tyŋ pediatriiälyq aka- demiiäsy jürgizgen
zertteuge qarağanda, ūl balalardyŋ 59,5 %-y sündetteledi i̇eken.
Osylai isteu arqyly olar köptegen aurulardan saqtanudy közdeidi.
Keselden qorğauşy28
Köptegen meditsinalyq zertteu jūmystary sündetteudiŋ
mynandai paidalary bar i̇ekenin dəleldedi:
1. Sündettelmegenderge qarağanda, sündettelgen i̇erler jynystyq
qaterli isikke (rak) anağūrlym az şaldyğady;
2. İeri sündettelmegen
əielderde jatyr
28

«Aŋsar» jurnaly. №5. B.10, 2007 j.
moiynşyğynyŋ qaterli isikke şaldyğu qaupi 6 i̇ese joğary;
3. Jynystyq
jūqpaly
aurulardy
jūqtyru
qaupi
sündettelmegenderde 8 i̇e se joğary; Zertteuşi ğalymdar būğan
qyzyqty dəlelder keltirgen. Aitalyq, balalardyŋ nebəri 10
nemese 30 paiyzy sündetteletin Keniiä, Zambiiä siiäqty i̇elderde
jynystyq jūqpaly auruğa şaldyqqandar jergilikti
tūrğyndardyŋ törtten birin qūrağan. Al, Benin jəne Kamerun
sekildi şamamen ər bala sündetteletin A f r i k a i̇elderinde
jūqpaly aurularğa şaldyqqandar tūtas alğanda 6-aq paiyzdan
aspağan. Avstriiälyq zertteuşi ğalymdar tipten ülken jaŋalyq
aşty. Olar «SPİD-ke şaldyqqan i̇er kisilerdiŋ basym
köpşiliginiŋ sündettelmegender» i̇ekendigin dəleldedi. Öitkeni
SPİD virusy i̇eŋ əueli jynys müşesiniŋ ūş qabatyn
zaqymdaityn körinedi. İeger ol tūs mikrozaqym alsa, qabynu
qaupi öte tez jüredi i̇eken.
4. Seksopatologtar da sündetteludiŋ qajettiligin moiyndauda;
5. Gigienalyq tūrğydan bakteriiälogiiälyq, stafi- lokokk (iriŋdi
mikrob), gonorei (jynystyŋ jiŋişke au- ruy) mikrobtarynan
taza bolu tūrğysynan sündet ja- satu asa kerekti. Oğan qosa,
smegmalardyŋ (qorğauşy aq tüiirşikter) qabynyp, jarağa
ainalmauynda ülken röl oinaidy.
6. Sündet fimoz (jynys ürpisiniŋ jiyrylyp aşylmai qaluy),
parafimoz, balanit, balanopostit keselderiniŋ aldyn alady.
• İmam Muslim «Sahihyndağy» hadiske köz jügirtsek: «İt jalağan
ydystaryŋdy tazalau üşin əueli ony topyraqpen, sodan soŋ sumen
alty ret juularyŋ qajet!» – delingen.
Ol dəuirde bügin keibir zattardy tazalau üşin qoldanylatyn
nərseler bolğan joq. Dezinfektsiiä orny- na Alla i̇elşisi (s.a.u.)
topyraqty paidalandyrdy. Keiin- gi ğylymi i̇eŋbekter nətijesinde
topyraqtyŋ su sekildi qyzmet atqarğany belgili boldy. Mūnymen
qatar topyraq tetralit pen tetratsiklin sekildi zattardy da
qamtyğan. Osy zattar keibir mikrobtardy öltirip dezinfektsiiä- lau
üşin paidalanylğan. Paiğambar topyraqpen j u ud y i̇eskertkende
ydystyŋ aldymen sterilizatsiiälanuyn əmir i̇etken.
Sondai-aq hadis şarifte myna məselelerge na- zar audarylğan.
İtte boluy yqtimal keibir aurular adam denesinde de ömir süre
alady. Būl öz aldyna bölek əŋgime.
Ekinşiden, it nəjisi adam densaulyğyna ziiän. Silekeii de.
Belgili bir uaqyttan keiin olardan jūğatyn aurulardyŋ aldyn alu
qiynğa soğatyndyqtan steriliza- tsiiä öte maŋyzdy.
Üşinşiden, alğaşqy topyraqpen juu əmiriniŋ na- zar saldyrğan
basqa jağy, topyraqtyŋ sol sətte steri- lizatsiiä qyzmetin atqaruy,
bir riuaiat boiynşa – alty, basqa riuaiat boiynşa – jeti ret
juyluy kerektigi i̇eskertildi. Aitqandai-aq, būl taqyryp Germaniiä
men Angliiäda şyqqan birqatar jurnaldarda jazylyp,
Paiğambarymyzdyŋ baianynyŋ şyndyğyn rastağan.
Süiikti Paiğambarymyz (s.a.u.) itter məselesine öte saq qarağan.
Tipti, bir kezderi öz şeşimimen öltiruge de əmir bergen. Biraq, keiin
būl əmirin qaityp alyp: «Eger itter öz aldyna jeke əlem
bolmağanda, öltiruge əmir beretin i̇edim», – deidi.
Mūnyŋ mağynasy: İeger it əlemdegi adam, haiuan, ösimdik, jansyz
zattar t.b. sekildi jeke öz bastaryna
ekologiiälyq tepe-teŋdikke qatysty negizderdiŋ biri jəne
jaratylysynyŋ qajeti bolmağanda, öltiruge əmir b i̇e r i̇e r i̇edim.
Öitkeni it – mikrob Uiasy. Osy tūsta bir i̇eskere ketetin jait qazaq
itti jeti qazynanyŋ birine kirgizse de i̇eş uaqytty bügingi
batystağy tərizdi üiine kirgizip, törine şyğarmağan. İtti aŋ aŋlau
men mal küzetu, üidiŋ qaldyq tamaqtaryn jegizu maqsatynda ğana
ūstağan. Al būğan islam boiynşa rūqsat.
Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) közqarasy – i̇erekşe mūğjiza. Qazirgi
zamanda bizdiŋ i̇endi-endi i̇ejelep oqi bastağan tabiğattağy jüie,
ekologiiälyq tepe-teŋdikti Paiğambarymyz (s.a.u.) sonau künderdiŋ
özinde, itterdi qyruğa bolmaitynyn qağida i̇etip ūstanyp
zaŋdastyrğan. Biz tek qana 1400 jyldan keiin kitter, pilder jəne
müiiz tūmsyqtylar nəsiliniŋ joğalmauy qajettigin, olardyŋ
əlemdegi tepe-teŋdikti saqtaitynyn i̇ejelei bastadyq. Alla i̇elşisi
san ğasyr būryn: «Eger itter öz aldyna j i̇e k i̇e dara əlem
bolmağanda» degen kezinde tirşilikke bailanysty öte tereŋ jaitty
qozğağan.
Ūly Alla əlemdi jaratyp, jalpy tepe-teŋdik qoi- ğan: «Ol
ölşeu qoidy. Ölşeude şekten şyqpaŋdar»
29 aiaty da osy jalpy qağidany i̇eskertude. Alla i̇elşisi tizgindi teŋ
ūstap, tepe-teŋdikti saqtağan. Bir-eki auyz söziniŋ özinde biz
anyqtağan birneşe mūğjizalyq jaqtary bar. Osy sözder keleşekte
talai aqiqattardyŋ şabyt qainaryna ainalatyn şyğar. Sol
zamanda bireu ömir boiy oilanyp, tolğanyp osy sözdi aitsa,
kemeŋger atanuyna jetip artylatyn i̇edi. Alaida, Alla i̇elşisiniŋ
osyğan ūqsas sözderi qanşama deseŋizşi.

29

Rahman süresi/7-8.
Ər buynğa bir sadaqa
Paiğambarymyz Mūhammed (s.a.u.) buyndarğa qatysty birqatar
hadister aitqan. Tipti, adam denesinde qanşa buyn bolatyndyğyn
naqty bildirgen. Bir qyzyğy, sol hadisterde körsetilgen buyn
sandaryn qazirgi medi- tsina dəleldep şyqty.
Buyn jaiynda aitqan Paiğambarymyzdyŋ hadisteri mynalar:
«Ər adamnyŋ jaratylysynda 360 buyn bar. Olai bolsa, Alla Tağalany ūlyqtasa, maqtau aitsa, lə
iləha illallah, sübhanallah dese, Qūdaidan keşirim tilese, i̇e l jüretin joldan tas, tiken nemese süiek
sekildi nərselerdi jol şetine alyp tastap otyrsa ia bolmasa jaqsylyqqa şaqyryp, jamandyqtan tyisa,
osy jasağan jaqsylyqtarynyŋ barlyğy 360-qa jet- se, sol künniŋ keşine deiin tozaq otynan qorğalady».

«Ər buyn üşin adam kün saiyn bir sadaqa boryş- ty. İeki adam
arasynda ədil törelik aitu da – sadaqa, atyna minu üşin bireuge
kömektesu nemese qorjynyn artysu da – sadaqa. Jaqsy, ūnamdy
söz aitu da – sadaqa. Namazğa bara jatqandağy ər adymy da –
sadaqa. Adamğa ziiäny tietin nərselerdi joldan alyp tastau da
– sadaqa».
Tağy bir hadisinde səske uaqytynda oqylğan i̇eki rəkat namazdyŋ
da sondai şükirşilikke jatatyndyğy aitylğan.
Buhari men Müslimde riuaiat i̇etilgen osy üş hadis adamnyŋ
anatomiiälyq tūlğasyn aşumen qatar qūlşylyq pen sauaptyŋ keŋ
mağynasyn da qamtidy.
Eki bölek süiek arasyn jalğaityn bölikti «buyn» deimiz.
Buyndar tabiği türde mynadai toptarğa bölinedi.
1. Qimyldaityn buyndar: tize, tirsek, iyq, ortan jilik, aiaqqoldyŋ bilegi men jilinşigi sekildi.
2. Az qimyldaityn nemese müldem qimyldamaityn buyndar:
omyrtqa, qol-aiaqtyŋ taban men alaqan süiekte- ri, iağni:
A) aralaryn dəneker ūlpa (tkan) jalğağandar; Ə) aralaryn
şemirşek ūlpa jalğağandar;
B) aralaryn süiek ūlpa jalğağandar.
Osy i̇erekşelikterine qarai anatomiiä kitaptary men atlastaryn
zerdelegenimizde, adam denesinde 360 buyn bar i̇ekenin köremiz. (1-4
tizim). Paiğambarymyz (s.a.u.) aitqan būl san meditsinalyq
zertteulermen de dəl keledi. Paiğambarymyzdyŋ ony naqty
bildiruin qalai tüsindiruge bolady? Məiit iaki adam qaŋqasy mūqiiät
zerttelgen be, joq əlde, būl paiğambarlyq mūğjiza bolğany ma?
Məiit pen jeke süiekterdi zertteu arqyly buyndar- dy anyqtai
almaityndyğynyŋ dəleli mynau:
Adamnyŋ bas süieginde 90 qimylsyz buyn bolady. Alaida, būl
buyndar sanyn qaŋqadan bolmasa, ölikten anyqtau mümkin i̇emes. Al,
qaŋqa kezinde anyqtau üşin ol adam meditsina ğylymyn jaqsy
biletin əri təjiribeli boluy tiıs. Öitkeni, meditsinadan habary joq
jai adam bastağy bir-birimen astasyp, iiü-qiiü bop jatqan buyndardy bu y n dep te oilamaidy. Qūiymşaq süiegindegi buyndar
şorlanğan buyndarğa jatady. Meili ölik, meili qaŋqa küiinde qolğa
alğan künniŋ özinde meditsi- nany jaqsy meŋgermegen adamnyŋ būl
buyndardy tanuy mümkin i̇emes.
Keude süiegi (sternum) 3 bölek süiekten qūralady. Būlardyŋ bir
buyny şemirşek, bir buyny süiekke ainalğan buyn pişinin
qūraidy. Süiekke ainalğan bu- yndy bilu üşin de meditsinanyŋ
mamany bolu mindetti.
Būl i̇eki buyndy da ölik ia bolmasa qaŋqa küiinde ajyratu mümkin i̇emes.
Bas süiektiŋ ortalyğynda ornalasqan «Sfenoid» (Sfenoid) dep
atalatyn süiek, bölek-bölek 10 jūp bas süiegimen buyndy qūraidy.
Būl buyndar öte kürdeli, beineleri şym-şytyryq, retsiz pişinde
kelgen.
Quyst arynda «Diskas» (discus) dep atalatyn şemirşek
tompaqtary bar keibir buyndar da kezdesedi. Beti jai ğana süiek
sekildi. Adam qaitys bolyp, denesindegi jūmsaq tinder şirip,
qaŋqağa ainalğanda, būlar buyn i̇emes sekildi körinedi. Olardy qaŋqa
küiinde anyqtau da sol s ala mamandarynyŋ qyrağylyğyn qajet
etedi. (Keude süiegi – būğana süiegi buyny, moiyn omyrtqanyŋ
artqy jağyndağy buyn sekildi).
Basta ornalasqan kişigirim araldar sekildi «Os su- turarum» (os
suturarum) dep atalatyn süiekterdi ölik küiinde anyqtau qiyn. Ony
tek qaŋqa kezinde ğana anyqtap, sanauğa bolady. Jilinşiktegi «Talus»
(talus) dep atalatyn süiek pen tobyq süieginen (calcaneus) paida bolatyn buyn üş türli bolsa da, syrttai bir-aq buyn sekildi körinedi.
Būny tek qaŋqa küiinde bolmasa, ölik küiinde anyqtau öte qiyn.
Özderiŋiz de kuə bolyp otyrğandai, buyndardyŋ tobyn anyqtau
üşin asa şeber maman bolu qajet. İende- şe, türleri men toptaryna
qarai Hazireti Mūhammedtiŋ (s.a.u.) adam denesindegi buyndar sanyn
360 dep aituy – onyŋ paiğambarlyğynyŋ dəleli.
Būhari men Müslimde riuaiat i̇etilgen hadister
bir jağynan
mūğjizalyqty bildirse, bir

jağynan
qūlşylyqpen qosa i̇elge jaqsylyq jasaudyŋ mənin ūqtyruda.
Joğarydağy hadisterde keltirilgen ər buyn üşin sadaqa bop
eseptelgen is-əreketter mynalar: Alla Tağalany pəkteu, şükirşilik
etip, Oğan madaq aitu, ūlyqtau, jamandyqtan tyiyp, jaqsylyqqa
būru, səske uaqytynda oqylatyn i̇eki bas namaz, lə iləha illallah deu,
Qūdaidan keşirim tileu, i̇el jüretin jolda jatqan tas, tiken, süiek
siiäqty ziiändy nərselerdi alyp tastau, i̇eki adam daulassa, ədil
törelik aitu, bir adam atyna minerde demep jiberu nemese qorjynyn
artysu, jaqsy, ūnamdy söz aitu, namaz üşin meşitke baru.
Būl atalğan jaqsylyqtardyŋ ərbiri bir-bir buynnyŋ öteui,
şükiri, sadaqasy retinde qabyl bola- dy.
Buyndar qalaişa adam denesindegi süiekterdi bitistirip, tūtastai
bir ağza retinde qimyldauyn qamtamasyz i̇etse, hadisterde aitylğan
jaqsylyq ja- sai jüru de i̇el arasyndağy özara bauyrmaldyqty,
ağaiyndyqty, süiispenşilikti arttyratyn bailanystarğa jatady.
Hadis astarynan ğylymi şyndyqpen qatar qoğamdyq ömirdiŋ
tynyştyğy men beibitşiligin nyğaitatyn əri mol sauapqa
keneltetin is-şaralar jatqanyn köremiz30.
• Işip-jeu ölşemi. Salauatty ömir saltyn qalyptastyru meditsinağa
qatysty. Alla i̇elşisi:
«Tamaqtanğan şaqta asqazannyŋ üşten birin – tamaqqa, üşten birin – suğa, üşten birin – auağa
qaldyryŋdar. Allanyŋ qatty aşulanğan ydysy – toly asqazan», - deidi.
30

«Aŋsar» jurnaly. №2. B.27, 2006 j.
Basqa hadister de bar. Alla i̇elşisinen: «Ümbetim jaiynda i̇eŋ
qoryqqan nərselerim: ülken qaryn men köp ūiqy. Jalqaulyq pen
«iaqin» əlsizdigi».
Ömirin baqylausyz, i̇esepsiz, aŋğaldyqpen ötkizip, ğūmyrynyŋ
soŋyna deiin alaŋsyz ūiyqtap ötken adam- nyŋ semirip mai jinauy,
mai jinağan adamnyŋ semiz bola- tyny dausyz. Adam tolğan saiyn
köp jeidi. Jegen saiyn özin salğyrttyqqa salady. Öte köp jegen
adam, əlbette, köp ūiyqtaidy, köp ūiyqtağan adamda sözsiz «iaqin»
iağni tereŋ tüsinik nemese berik iman paida bolmaidy. Qai jağynan
alyp qarasaŋyz da, barlyğy Alla i̇elşisin qobaljytqan. Būl turaly
meditsina ğalymdarynyŋ ğylymi qorytyndylaryn oqyp qarasaŋyz,
Alla süiiktisiniŋ (s.a.u.) san ğasyrlar būryn aitqan sözderiniŋ kəmil
şyndyq pen aqiqat i̇ekenine köziŋiz jetedi.
• Şybynğa qatysty şyndyq. Būharidiŋ jetkiz- gen hadisine
süiene otyryp, Alla i̇elşisin (s.a.u.) tyŋdaiyq: «Kei adamnyŋ (su
nemese tamaq) ydysyna şybyn tüsse, batyryp jiberip, qaita
alyp tasta- syn. Öitkeni qanattarynyŋ birinde auru, i̇endi
birinde şipa bar».
Əueli, şybynnyŋ mikrob tasuy, sol kezdegi adamdar üşin
beiməlim nərse i̇edi. Şybyn bir sūiyq zatqa tüskende, qanattarynyŋ
birin saqtyqpen, joğaryda ūstauğa tyry- sady. İeki qanatyn birdei
batyrmaidy. Öitkeni qonğan jerinen qaita ūşqanda, qūrğaq qanaty
onyŋ ūşyp ketuine jeŋildik jasaidy. Osylaişa ūşyp ketedi, biraq
işken astarymyzğa qaldyrğan mikrobtarymen bizge de auru
jūqtyrady.
Ekinşiden, (mūndai jağdaida i̇eskertilgen nərse) şybyn tügeldei
ydysqa batyrylyp, qaita şyğarylyp tastalady. Öitkeni onyŋ bir
qanatynda mikrob, i̇ekinşi
qanatynda sol mikrobty jūiatyn antimikrob bar. Ölimmen
arpalysqan şybynnyŋ arqasynan nūqyp kep jibergende, saqtalğan
antimikrob qūtysy jarylyp ketedi. Osylaişa şybyn alğaşqy
qanatymen jūqtyr- ğan mikrobty dezinfektsiiälaidy. Būlai jasau
dini mindet bolmasa da, qajet jağdaida qoldanuğa bolatyn ğylymi
aqiqat.
Būl məseleniŋ ğylymi tūjyrymyn ğalymdar şybynnyŋ
arqasynan basqan kezde mikroskop arqyly keibir mikrobtardyŋ
kədimgidei qimyldap jürgenderin rastaidy. Büginde olardyŋ
sterilizatsiiä qyzmetşileri i̇ekenine ğalymdar tolyq köz jetkizip
otyr31.
• Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde: «Kimde kim mai (krem) jaqqysy
kelse, i̇eŋ aldymen qastarynan ba- stasyn. Öitkeni būl bas auyruyn
qaitarady. Adamnyŋ qasy – denesinde i̇eŋ alğaş paida bolğan
tükter» degen. Būl hadisten adamnyŋ qasy men bas auruynyŋ arasynda bailanys bar i̇ekenin əri qastyŋ adam balasynyŋ
denesinde paida bolğan i̇eŋ alğaşqy tük i̇ekenin tüsinemiz. Būl jaily
prof. Uveis Maskordyŋ «Embriologiiä»
atty dəris kitabynda bylai delinedi:
«Eŋ alğaşqy tükter embriondyq törtinşi kezeŋde paida
bolady. Ol tük – qastar».
Bügingi taŋda damyğan meditsina ğylymy dəleldep otyrğan būl
ğylymi şyndyq ta paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) şynaiy i̇elşi
ekendigin dəleldeude. Öitkeni Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) dəuirinde
ananyŋ jatyryndağy embriondy (ūryqty) tolyq zerttep biletindei
qazirgi taŋdağy mikroskop, rentgen siiäqty qūraldar joq i̇edi.
31

Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
Mūğjizalar – paiğambar dəleli
Alla Tağala jer betine jibergen ərbir paiğambaryna şynaiy
elşi i̇ekendigin dəleldeu üşin mūğjizalar ber- gen. Mūğjizanyŋ
erekşeligi – ədettegi tabiğat zaŋdaryna qarama-qaişy jəne
paiğambarlardan basqa i̇eşkimniŋ i̇enşisine būiyrmağan ğajaiyp taŋ
qalarlyq ister. My- saly, Aidyŋ Paiğambarymyzdyŋ işaraty
arqyly i̇ekige bölinui sekildi. Barlyq mūğjizany jaratatyn Alla
Tağala i̇ekenin i̇eskersek, «mümkin i̇emes» dep kümən keltirudiŋ özi beker.
Sebebi Allanyŋ ər nərsege biligin jürgizgen şek- siz qūdireti üşin
«Bolmaidy, boluy mümkin i̇emes» degen nərse joq. İeşbir mūğjiza
Allanyŋ qalauynsyz jüzege aspaidy. Paiğambarymyzdyŋ
paiğambarlyğyna dəlel retinde samsağan mūğjizalarynan
birneşeuin keltireiik.
• Paiğambarymyzğa berilgen i̇eŋ ülken mūğjiza
–Qūran. Sebebi Paiğambarymyz (s .a .u .) qiiämetke deiin ükimi
jalğasatyn aqyrğy paiğambar bolğandyqtan, oğan tüsken Qūran da
məŋgilik mūğjiza bolmaq. Basqa mūğjizalardy senimdi tūlğalar
tarapynan i̇estip bilsek, Qūrannyŋ mūğjizalyğyn qiiämetke deiin
kelip-keter barlyq adamzat öz közimen körude. Qūran Kərimniŋ za- man
eskirgen saiyn qazir tüsip jatqandai jaŋara tüsui, künnen-künge
artyna i̇erip, ər aiatyn şamşyraq i̇etken jamağat sanynyŋ köbeiüi,
tehnologiiä damyp, bilim ozğan saiyn ğylym düniesiniŋ biık
şyŋynan körinip, ny- sanany 14 ğasyr būryn nūsqauy – Onyŋ haq
ekendigin bildirse, Paiğambarymyzdyŋ haq i̇elşi i̇ekendigin paş i̇etedi.
Qūrannyŋ mūğjizalyğyna «Kitaptarğa iman» atty arnaiy bölimde
keŋinen toqtalamyz.
• Aidyŋ i̇ekige jarylu mūğjizasy. Bir küni Əbu Jəhil men Uəlid
ibn Mūğira bastağan bir top müşrik Paiğambarymyzğa kelip:
«Eger sen, şynynda da Allah Tağalanyŋ tara- pynan mindet jüktelgen paiğambar bolsaŋ, bizge
aspandağy aidy i̇ekige bölip körset… Aidyŋ jar- tysy Əbu Qūbaiys tauynyŋ, i̇ekinşi böligi Qūaiqan
jotasynyŋ üstinen körinsin» - dep talap qoidy.

Paiğambarymyz (s.a.u.) olardan:
– Osy tilekteriŋdi oryndasam, iman keltiresiŋder me?- dep sūrady.
Olar:
– Ərine, o ne degeniŋ! - dep jauap berdi.
Müşrikter süiikti paiğambarymyz Mūhammedke (s.a.u.) kelgen
tūsta aidyŋ döŋgelenip tolğan səti i̇edi, iağni on törtinşi tüni. Alla
elşisi (s.a.u.) Jarylqauşysynyŋ būiryğymen Aiğa qarai qolyn
sozyp, sūq sausağymen ortasynan bölgendei işara jasady.
Paiğambardyŋ osy əreketin kütip tūrğandai-aq, ai dəl ortasynan
ekige bölinip, müşrikterdiŋ sūrağanyndai, jartysy Əbu
Qūbaiystyŋ, jartysy Qūaiqannyŋ töbesinen körindi. Ardaqty
Paiğambarymyz ainalasyndağylarğa:
«K u ə bolyŋyzdar! K u ə bolyŋyzdar! Ənekei, töbeleriŋizge
qaraŋyzdar!» – dep dauystady32.
Müşrikter Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) būl aiqyn mūğjizasyna
siqyr dep qarsy şyğyp, syrttan kelgen- derge: «Aidyŋ i̇ekige
bölingenin kördiŋder me?» dep sūrağan uaqytta kördik degen
köŋilderine ūnamaityn jauapqa tap bolyp, amalsyz «Mūnyŋ siqyry
aiğa da əser i̇etipti», - dep tot basqan jürekteri miz baqpady.
• Paiğambarymyzdyŋ (s .a .u.) mūğjizasy arqyly bir uys tamaqtyŋ
berekesi artyp, myŋ adamğa deiin jetip asqandyğy33, su tapşy kezde
sausaqtarynyŋ arasynan
32
33

Buhari, manaqib/3636. (aud: Damira Ömirzaqqyzy, Adamzattyŋ asyl təji, 1-tom, 237.)
Buhari, manaqib/3578.
atqylap aqqan sudan üş jüzdei sahabanyŋ susyndap əri dəret alğany
34 jaily köptegen sahih riuaiattar bar.
• Aurulardyŋ i̇emdelip, jazylu mūğjizasy.
Paiğambarymyz (s.a.u.) Haibar şaiqasynda:
–Əli ibn Əbi Təlip qaida?-dep sūrady. Sahabalar:
–Ua, Rasulallah! Onyŋ közi auyryp jatyr, dedi.
–Dereu oğan habar beriŋder, - dedi. Sahabalar dereu Əlidi alyp keldi.
Paiğambarymyz (s.a.u.) kieli tükirigin Əlidiŋ közine jağyp, oğan dūğa
jasağany sol i̇eken Əli jazylyp şyğa keldi...
Mine, Paiğambarymyzdyŋ osy sekildi köptegen mūğjizalary
Onyŋ haq paiğambar i̇ekendigine kuəlik i̇etedi.
Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) keleşekke bailanysty habarlary
Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.) keiinnen bolatyn köptegen oqiğalardy
beine bir teledidar ekranynan körip tūrğandai aina-qatesiz habar
berui de – Onyŋ paiğambarlyğynyŋ dəleli. Paiğambarymyzdyŋ
bergen habarlarynan birneşe mysal keltireiik:
• Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.) Bədir şaiqasynyŋ aldynda Əbu Jəhil, Utba,
Şəiba jəne Uəlid siiäqty dinniŋ qas dūşpandarynyŋ osy soğysta
qaza
tabatyndyqtaryn,
tipti
ərqaisysynyŋ
qaida
jer
jastanatyndyqtaryna deiin döp basyp sahabalaryna habar berui35
jəne aitqandarynyŋ aina-qatesiz kelui – Onyŋ (s.a.u.) tek Haqtyŋ
pək i̇elşisi i̇ekendiginiŋ belgisi.
34
35

Buhari, manaqib/3576.
Muslim, Jənnat.
• «Menen keiin halifalyq otyz jyl jalğasady. Sosyn patşalyq
bolady» 36 – degen Alla i̇elşisiniŋ sözderi keiinnen dəl aitqanyndai
boldy.
1. Əbu Bəkir (r.a.) 2 jyl 3 ai.
2. Omar (r.a.) 10 jyl 6 ai.
3. Osman (r.a.) 11 jyl, 11 ai, 18 kün.
4. Əli (r.a.) 4 jyl, 9 ai.
5. Hasan (r.a.) 6 ai 22 kün. Barlyğyn
qosqanda 30 jyl 37.
• «Omar tiri kezde bülik bolmaidy. Omar barlyq bülik – fitna
esikterin jabady», «Osman Qūran oqyp otyrğanda öltiriledi»,
«Haibar qamaly Əlidiŋ qolymen alynady», «Əbu Zərr jalğyz ömir
sürip, jalğyz öledi», «Menen (s.a.u.) keiin əhli bəit işinen alğaş
qaitys bolyp, mağan qauyşatyn Fatima» sekildi
Paiğambarymyzdyŋ pək sözderi keiinnen «Sen i̇eş kümənsiz
Rasulullahsyŋ, Allanyŋ haq i̇elşisisiŋ» de- gendei dəlme-dəl bolyp
jatty.
Təurat pen Injil de aqyrğy paiğambar
Mūhammedtiŋ (s.a.u.) keletinin süiinşilegen
Jer betine kelip-ketken köptegen paiğambarlar özderine tüsken
kitaptarda soŋğy paiğambar Mūhammed- tiŋ (s.a.u.) keletini jaily
ümbetterine bildirip, aityp ketken. Alaida būl kitaptardyŋ zaman
öte kele adamdar tarapynan ər türli būrmalanuyna bailanysty būl
ha- barlar da özgeriske ūşyrağan. San mərte adamdar tara- pynan
ədeii būrmalanyp, özgeruge ūşyrasa da, işinde əli de
Paiğambarymyz Mūhammedtiŋ (s.a.u) keletini jai- ly işarat pen
süiinşi habarlarğa toly Təurat, Injil
36
37

Tirmizi, Əbu Dəəud.
Abdullah Aimaz, Kader ilmi isbaty, 10-bet.
kitaptarynyŋ tek bir-eki jerine toqtala ketudi jön kördik.
Təurat süiinşileri: Ysmail nəsili
Alla Tağala Təuratta Hazireti Mūsağa by- lai deidi:
«Olar (İzrail ūrpaqtary) üşin bauyrlarynyŋ arasynan sen
sekildi bir paiğambar şyğaramyn da, sözderimdi Onyŋ auzyna
salamyn. Ol əmirlerimniŋ barlyğyn olarğa aityp jetkizedi»
(Sifr:Təsniiä,18:18).
Təurattağy «İzrail ūrpaqtarynyŋ bauyry» de- gen söz
tirkesi Hazireti Ysmaildyŋ nəsilinen keletin paiğambarğa işarat
etilgen. Sebebi İzraiyl ūrpaqtary İbrahimniŋ balasy İshaqtan
tarağandyqtan, olardyŋ (izrail ūrpaqtarynyŋ) bauyry İbrahimniŋ
ekinşi ba- lasy İsmaildan tarağan ūrpaq boluğa tiıs. Al Hazireti
İsmaildyŋ nəsilinen kelgeni anyq jalğyz paiğambar
–Paiğambarymyz Hazireti Mūhammed (s.a.u.). Alla i̇elşisi de (s.a.u.)
Hazireti M ū s a (a.s.) s i̇e k i l d i jaŋa şariğatpen kelgen. Aiattyŋ
soŋyndağy «Sözderimdi Onyŋ auzyna s a l a m y n » sözi –
Paiğambarymyzdyŋ oqu- jazu bilmeitindigine jəne Qūrandy auyzşa
jatqa oqyp adamdarğa jetkizetindigine işarat. Təuratta aitylğan
paiğambardyŋ Hazireti İsa men Hazireti İuşa (a.s.) bolu yqtimalyna
kelsek, būl aqylğa qonbaidy. Öitkeni söz i̇etilip otyrğan
paiğambarlar İzrail ūrpaqtarynan kel- gen.
Injil süiinşileri: Faraqlit
İoganna Injilinde: «Məsih (İsa): «Rabb sendermen ərqaşan
birge boluy üşin senderge basqa Faraqlit beredi» – dedi.»
(İoganna, bab: 14, aiat: 15.)
«Faraqlit kelgen kezde men üşin kuəger bolady. Sender de
mağan kuəlik i̇etiŋder» (İoganna, Bab: 14, 26).
«...Men ketpesem Faraqlit kelmeidi» (İoganna, Bab:14, aiat: 78)
«Faraqlit» sözi grek tilinde «Priklitos» dep ötedi. Al
«Priklitos» sözi arab tilindegi «Ahmet» degen sözdiŋ mağynasymen
birdei. Bərimizge belgili Paiğambarymyzdyŋ bir aty «Ahmet»
bolğan. Tipti Qūranda paiğambarymyzdyŋ Injildegi i̇esiminiŋ
«Ahmet» i̇ekendigi aitylady38.
Joğaryda i̇eskertkenimizdei, būlardy adamdarğa oimaqtai oi salu
üşin aittyq. Qosymşa mynağan toqtalsaq deimiz. Künşildik pen
kekşildigi şyrmauyq- tai şyrmasqan iahudi men hristiandar bar
küşin salyp būrmalauğa qanşa tyryssa da, əli de Təurat pen
Injilden Alla i̇elşisiniŋ paiğambarlyğyna tən köptegen işarat pen
süiinşi tabyluy mümkin. Təurat, Injil jəne Zəbur- dan i̇eŋ az
özgeriske tüsken nūsqalary tabylsa, sol kezde şamasy i̇eşqandai
joramaldy da, təpsirdi de qajet i̇etpei, Alla i̇elşisine (s.a.u.)
bailanysty köptegen aşyq belgi- ler bar i̇ekenin qarapaiym adam da
anyq aŋğarady39.

38
39

İener Öztürik, İeni bir iorumla İslam inanç i̇esaslary. Yşyk iaiynlary.
Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
KITAPTARĞA İMAN
«Kimde-kim Allağa jəne Onyŋ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret
künine iman keltirmese, qatty adasady...»
«Nisa» süresi
«Allanyŋ özi de ras, sözi de ras, Ras söz i̇eş uaqytta
jalğan bolmas. Köp kitap keldi Alladan, onyŋ törti
Allany tanytuğa söz aiyrmas»
Abai
KITAPTARĞA İMAN
Jalpy jaratylys, myna bolmys əlemi adam balasy- na Ūly
Jaratuşyny tanytar alyp kitap retinde jaratyl- sa,
paiğambarlarğa uahi arqyly jetken barlyq paraqtar men kitaptar
da Ūly Qūdiretti qatesiz tanuymyz üşin jiberilgen. Sondai aq
adamzatqa myna düniedegi negizgi mindetin tüsindirip, aq-qaranyŋ
ara-jigin aiqyndap, i̇eki dünieniŋ baqytyn syilau üşin tüsirilgen.
Mine, Alla Tağala tarapynan kelgen barlyq osy kitaptarğa senu –
İslam dininde imannyŋ negizderinen sanalady. Qūranda:
«Kimde-kim Allağa jəne Onyŋ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret künine iman keltirmese, qatty
adasady...»40 – delingen.
Ūly Jaratuşymyz ər türli mekender men uaqyttar- da türlitürli qauymdarğa öziniŋ būiryqtary men tyi- ymdaryn qamtyğan
jəne sol qoğamnyŋ sana degeiine sai
kerekti
məlimetterdi
jetkizetin, jeke tūlğalyq, qoğamdyq problemalarynyŋ şeşimderin
baiandap, öz aralarynda ədildikti ornatatyn paraqtar men kitaptar
jibergen. Paraqtardyŋ naqty sany bizge beiməlim. Al, Qūran
Kərimde bildirilgen jalpy kitaptyŋ sany törteu: Zəbur, Təurat,
Injil, Qūran. Biz, mūsylmandar, būl tört kitaptyŋ barlyğynyŋ Alla
tarapynan adam balasyna tura joldy körsetu üşin jiberilgendigine
kəmil senemiz. Alaida soŋğy kitap Qūrannyŋ aldyndağy üş kitap
zaman öte kele adamdar tarapynan ər türli ədeii özgertuler men
būrmalauğa ūşyrağandyqtan, olardy negizge alyp amal
40

Nisa süresi/136.
etpeimiz. Qūran tüskennen keiin özge kitaptar negizge alynbaidy.
1. zəbur. Būl kitapty Alla Tağala Dəuitke (a.s.) tüsirgen. Zəbur
arapşa «kitap» degen mağynany bildiredi. Qūran Kərimde: «Biz
Dəuitke zəburdi berdik41» delingen. Qūranda Zəbur jaily Təurat
jəne Injilge qarağanda öte az mağlūmat bildirilgen.
Evreilerdiŋ Dəuittiŋ (a.s.) paiğambarlyq qasietine köleŋke
tüsirip, ar-namysyn kirletetin əielderge bailanysty aitylğan
ər türli əŋgimeleri dūrys i̇emes. Sebebi, barlyq paiğambarlar
künəniŋ kişisinen de, ülkeninen de Ūly Jaratuşy t a r a - pynan
qorğalğan. İahudiler, köbinese, Dəuitke (a.s.) patşa retinde
qaraidy. Al, mūsylmandar patşa əri paiğambar retinde iman
keltiredi.
2. Təurat. Mūsa paiğambarğa tüsken kitap. Təurat ivrit tilinde
«zaŋ, i̇ereje-qağida, şariğat» degen mağynalardy bildiredi.
Qūranda: «Işinde adamdarğa tura jol jəne nūrdy qamtyğan
Təuratty biz jiberdik42» – delingen. Təurattyŋ qazirgi taŋda
tanymal üş türli nūsqasy bar. Būl üş nūsqada aitylğan
köptegen i̇ereje-qağida, habarlardyŋ bir-birimen səikes kelmeui
– Təurattyŋ adamdar tarapynan qatty özgertilgendiginiŋ aiğağy.
3. Injil. İsağa (a.s.) tüsken kitap. Injil «süiinşi, tağylym»
degen mağynalardy bildiredi. Qūranda: «Biz paiğambarlardyŋ
artynan Məriiäm ūly İsany özinen būryn tüsken Təuratty
rastauşy i̇etip jiberdik. Oğan (İsağa): Özinen būryn Tüsken
Təuratty rastauşy retinde əri taqualarğa tura j o l men
nasihat bolsyn dep işinde tura jol jəne nūrdy qamtyğan
Injildi berdik»43, - delinedi.
İsra süresi/55.
Maida süresi/44.
43 Maida süresi/46.
41
42
Qazirgi taŋda Injildiŋ Alla Tağala tarapynan tüsken tüpnūsqasy
joq. Hristiandardyŋ qolynda «Jaŋa ha- bar» atty keiinnen
adamdar tarapynan qūrastyrylyp jazylğan ər türli kitaptar bar.
Būlardyŋ törteuine
«Injil» delinedi. Būl Injilder İsa (a.s.) düniege kelgen soŋ 325
jyldan keiin halyq arasynda keŋinen tarağan, bir-birine qaramaqaişy pikirlerge toly Injildiŋ köptegen nūsqasynan taŋdalyp,
qūrastyrylğan. «Mat- ta», «Markos», «Luka», «İugonna» delingen
adamdardyŋ atymen atalatyn būl tört Injildiŋ işindegi baiandalatyn oqiğalar köbinese bir-birimen səikes kele bermeidi. Birinde
haram delingen nərse i̇ekinşi birinde adal bo- lyp jatady. Būğan
qosa injildiŋ bizge deiin kelip jetu joldarynyŋ dūrystyğy men
senimdiligi tūrğysynan da qasietti Qūranmen, tipti
Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) hadisterimen de salystyruğa tūrmaidy.
Ūly Jaratuşyğa bailanysty jəne ər türli məseleler men
tarihi oqiğalardy baiandaityn mağlūmattardyŋ būl tört Injilde ər
türli, tipti bir- birine qarama-qaişy beriluinen tüpnūsqanyŋ
keiinnen adamdar tarapynan qatty özgeriske ūşyrap, adami
pikirlermen lailanğanyn aŋğaramyz.
4. Qūran. Qūran arab tilinde «köp oqylatyn kitap» degen
mağynany bildiredi. Qūran – Ūly Jaratuşynyŋ aqyretke deiin
kelip-keter barşa adamzatqa tura joldy körsetu üşin soŋğy
paiğambar Mūhammedke (s .a .u .) uahi arqyly tüsirilgen,
oqyluynyŋ özi ğibadat sanalatyn məŋgilik iləhi kitap. Qūran –
özine deiingi tüsken barlyq paraqtar men kitaptardyŋ mazmūnyn
qamtyğan. Qūran – sanasy qanşa jetilse de aqyretke deiingi
keletin k ü l l i adamzattyŋ barlyq ruhani əri zattyq
sūranystaryna ja- uap beretin, jeke tūlğalyq, qoğamdyq əri
əlemdik barlyq problemalaryna qatesiz tolyq şeşim beretin,
adamnyŋ
sanasy jete bermeitin kömeski əlemdi surettep, beiməlim syrlardy
aşatyn, i̇eki dünieniŋ baqytyn körsetip, aq pen qaranyŋ ara-jigin
ajyratyp, özine senip, şyraq tūtqan jandardy ruhani kemeldikke
tərbieleitin Ūly Jaratu- şy tarapynan jiberilgen qasietti soŋğy
kitap.
Qūran Kərimniŋ Alla Tağala tarapynan
jiberilgendiginiŋ keibir dəlelderi44.
• Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) dəuirinde arabtardyŋ auyz ədebieti, söz
öneriniŋ, əsirese, aqyndyqtyŋ şyŋyna jetkeni sonşalyq – aqyndar
bir şumaq öleŋderimen beibit jatqan i̇eki i̇eldi soğystyryp nemese
qylyştaryn qyndarynan şyğaryp, soğysuğa şaq qalğan i̇eki i̇eldi
tatulastyratyndai dərejede bolğan. Jyl saiyn söz önerinen
arnalğan saiystar ūiymdastyrylyp, alğaşqy jeti orynğa ie bolğan
şaiyrlardyŋ i̇esimi men öleŋderin altynmen əşekeilep qağbağa ilip
qūiatyn. Aqyndardy by- lai qoiğanda, jalpy halyqtyŋ özi birbirimen öleŋdesip söilesken. Mine, söz öneriniŋ osyndai şyŋyna
jetken uaqytta Paiğambarymyzğa (s.a.u.) Qūran tüsken.
Qazirgi din dūşpandary siiäqty sol dəuirdiŋ kəpir
şaiyrlarynyŋ Paiğambarymyzğa: (s .a .u.) «Qūrandy öziŋ oidan
jazyp jatyrsyŋ» degen jalalaryna qarsy Alla Tağala: «Olarğa
bylai dep ait: Ant i̇eteiin, i̇eger adam- dar men jyndar myna
Qūrannyŋ ūqsasyn jasau üşin jinalyp, tipti bir-birin qoldap,
küşterin jinasa da oğan ūqsas bir kitap jaza almaidy»
(İsra/88) – dep aiat tüsirip, olardan Qūranğa ūqsas bir kitap
jazularyn talap i̇etedi. Alaida arab aqyn-şeşenderi Qūranğa ūqsas
bir kitap jazu qoldarynan kelmegendikten auyzdaryna qūm qūiylyp,
ün-tünsiz qala berdi.
44

 Būl jaily keŋ mağlūmat üşin qaraŋyz, M. İSAŪLY, Qūran kimniŋ sözi?, Almaty
2004.
Alla Tağala basqa bir aiatta: «Joq, əlde olar (kəpirler)
Qūrandy özi qūrastyryp aldy dep jatyr ma? (Mūhammed (s.a.u.)
olarğa ait: İeger aitqandaryŋ ras bolsa Alladan basqa şaqyra
alatyndaryŋdy (jərdemge) şaqyryŋdar, (bəriŋ birigip) sender
de sol siiäqty qūrastyrylğan on süre jazyŋdar!»45 - dep
ənşeiinde namysşyl bolyp keletin şaiyrlardyŋ namysyn qairap,
olardan qūrastyrylğan on süre ja- z u l a r y n talap i̇etedi. Biraq
şaiyrlardyŋ auyzdaryna qūm qūiylyp, dərmensizdikten Allanyŋ
būl talabyn da jauapsyz qaldyrdy. On süre jazuğa şamalary kelmegen şaiyrlardy Alla Tağala basqa bir aiatta bylai dep, bar
biletin önerlerin körsetuge şaqyrady. «Eger qūlymyzğa tüsirgen
Qūranğa küməndansaŋdar, qaneki, bir süresine ūqsas süre jazyp
əkeliŋder jəne Alladan basqa senetinderiŋniŋ barlyğyn
şaqyryŋdar, i̇eger küməndaryŋ ərine ras bolsa. Būny jasai
almasaŋdar,
–eşqaşan jasai almaisyŋdar da – İendeşe, otyny adamdar men
tastardan tūratyn kəpirlerge əzirlengen tozaq otynan
saqtanyŋdar» (Baqara, 23-24). Ənşeiinde namysşyl keletin
şaiyrlar būl jol y tağy da Allanyŋ talabyna dərmensiz qalyp,
Qūranğa ūqsas bir kitap i̇emes, tipti on süre de i̇emes, jalğyz ğana süre
jazu da qol- darynan kelmegendikten tağy da ünsiz qaldy. İə, kümən
keltirgen arabtardyŋ özderinen talap i̇etilgen Qūranğa ūqsas bir
kitapty, iaki on süresin, tipti jalğyz süresin jazu Paiğambarymyzdyŋ
(s.a.u.) jaŋa dinine tosqauyl boludyŋ i̇eŋ qysqa əri oŋai joly bola tūra,
mal-jandaryn qaterge soğatyn soğys jolyn taŋdaularynyŋ astarynda Qūran süreleriniŋ ūqsasyn jaza almaulary bar i̇edi. Öitkeni Qūran
mağynasyndağy tereŋdigi men təsilindegi i̇erekşeligi jağynan
arabtardyŋ qara sözderine de, öleŋ
45

Hud süresi/11-13.
şumaqtaryna da ūqsamaidy. On tört ğasyrdan beri Qūran sürelerine
ūqsas bir süreni külli adam balasynyŋ jaza almauy – Qūrannyŋ
Alla Tağala tarapynan jiberilgen haq kitap i̇ekendiginiŋ aiqyn
dəleli.
• Qūran men Paiğambarymyzdyŋ (s .a .u.) hadisteriniŋ arasynda söz
stili tūrğysynan jer men köktei i̇erekşelik bar. İerekşeligi
sonşalyq – kez kelgen arabşa biletin adam mağynalary bir bolyp
keletin Qūran aiattary men hadisterdi «mynau – aiat», «mynau –
hadis» dep, op-oŋai ajyrata alady. Arabtar paiğambarymyzdyŋ
hadisterin özderiniŋ sözderine ūqsas dep bilip, Qūrandy özderi
qoldanatyn söileu təsilderiniŋ i̇eşqaisysyna ūqsata almai, qairan
qalatyn. Sebebi, Qūranda arabtardyŋ qoldanğan qara sözderine de,
öleŋderine de ūqsamaityn, jalpy barlyq adami söileu təsilderden
müldem özgeşe özine ğana tən iləhi (qūdailyq) təsil bar.
• Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) hadisterin oqyğan uaqytymyzda tereŋ
tolğanyp, Allanyŋ ūlylyğynyŋ aldynda bas iıp, tebirenip aityp
tūrğan adam beinesi seziledi. Al Qūrandy oqyğan uaqytymyzda
Allanyŋ ūlylyğy men jabbarlyğynyŋ üni baiqalyp, sözdiŋ jūmyr
basty adamnan i̇emes, bükil əlemderdiŋ Ūly Jaratuşysynan kelip
tūrğandyğy anyq baiqalady. Paiğambarymyzdyŋ bir-birinen tym
basqaşa i̇eki təsildi ər jerde i̇eş oilanbastan, op-oŋai ajyratyp
qoldanuy Qūrannyŋ oidan şyğarylğan kitap i̇emes, Alla Tağala tarapynan tüsirilgendiginiŋ aiqyn dəleli bolsa kerek.
• Oqu-jazu bilmeitin Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.) uahidyŋ kömeginsiz jeke
tūlğalyq, otbasylyq, qoğamdyq, ekonomikalyq jəne adami
qatynastardy retteitin qūqyqtyq qağidalar qoiyp, islam dini
siiäqty kemel jüie qūruy əste mümkin i̇emes. Alla i̇elşisiniŋ (s.a.u.)
alyp kelgen jaŋa jüiesi ğasyrlar boiy dos-dūşpan, san
aluan ūlttar tarapynan is jüzinde qoldanyluda. Tipti zaman i̇eskirgen
saiyn islam dini jaŋara tüsude. İende- şe, būl i̇ereje-qağidalardy
ornatqan Mūhammed (s .a .u.) i̇emes, Ūly Jaratqannyŋ özi bolmaq.
Tarihqta köptegen qūndy kitaptar jazylğan. Biraq jūmyr basty
pendeniŋ tuyndysy bolğandyqtan, zamannyŋ jaŋalyğyna öz
şeşimin berip, adamzattyŋ kün saiyn damyğan oi-örisin
qanağattandyra almağandyqtan, jaŋa tolqyn tarapynan
«isiŋ bitti» delinip, söredegi ornynan beiməlim jaqqa tərk i̇etilgen.
Al, Qūranğa degen adamzattyŋ mūqtajdyğy künnen-künge artyp
otyr. İə, zaman i̇eskirgen saiyn Qūran jaŋara tüsude. Ötken
ğasyrlarda təpsirlenip, sol ğasyrlardağy asa kökeikesti
məselelerge daua bolğan Qūran aiattary büginde basqa qyrynan
təpsirlenip, qūddy jaŋa ğana tüskendei adamzattyŋ şeşimin kütken
nebir za- manaui kürdeli kürmeuleri men sansyz saualdaryna jauap
berude jəne qiiämetke deiin bere bermek. Söitip, öziniŋ sarqylmas
qazynağa toly məŋgilik mūğjiza, i̇eskirmes iləhi kitap i̇ekenin
dəleldei bermek.
• Əlemde milliondağan adam jatqa biletin jəne kün saiyn jalyqpastan
oqylatyn Qūran sekildi i̇ekinşi b i r kitap joq. Qandai klassikalyq
ədebi kitapty alsaŋyz da, birneşe ret oqyğannan keiin odan jalyğasyz.
Al Qūrandy oqyğan saiyn jalyğu bylai tūrsyn, ol sizdi jaŋa oilarğa
jetelep, ruhani şabytqa keneltedi. Köŋiliŋizge köktem syilaidy.
Alty jüzden asa betten tūratyn Qūran Kərimniŋ arab tilin bilmeitin
milliondağan adam- dar tarapynan sözbe-söz tolyqtai oŋai jattaluy
jəne adamnyŋ jandüniesine ağyla qūiylyp, baurap alatyn, tek özine
ğana tən i̇erekşe əueni men əuezi – Onyŋ iləhi kitap i̇ekendiginiŋ naq
belgisi.
• Qūrannyŋ būryn bolyp ketken köptegen oqiğalar men keleşekte
bolatyn oqiğa, jaŋalyqtardan naqty ha-
bar beruine a t üsti qarap, ony adam balasynyŋ jazğan tu- yndysy
deu qisynğa qaişy. Būl jerde onyŋ barlyğyn qamtyp jazu mümkin
bolmağandyqtan, mysal retinde bir- i̇ekeuin ğana berip otyrmyz.
• Salih, Lūt, Mūsa siiäqty paiğambarlar men qauymdarynyŋ i̇ejelgi
dəuirde ğūmyr keşken mekenderi men ömir süru ahualdaryn Qūran
baiandağandai i̇endi ğana zerttep tapqan qazirgi arheologiiä ğylymy
Qūranğa i̇erik- siz taŋ qaluda.
• Paiğambarymyzdyŋ (s .a .u.) dəuirinde rumdyqtar men sasanidter
ünemi bir-birimen şaiqasta b ol a - tyn. Rumdyqtar sasanidterden
soŋğy soğysta qaita bas kötermestei oisyra jeŋiliske ūşyraidy.
Osy jeŋilisten keiin rumdyqtardyŋ birneşe jyldyŋ işinde jeŋis
tūğyryna qaita köteriletindigine i̇eşbir k i̇e m i̇e ŋ g i̇e r , danyşpannyŋ
boljam jasauy mümkin i̇emes i̇edi. Mine, osyndai i̇eşbir boljamnyŋ
ūşy da körinbegen kezeŋde Qūran Kərim rumdyqtardyŋ osy
jeŋilisterinen keiin sasanidterdi birneşe jyldyŋ işinde qaita
jeŋetindigin döp basyp aityp salady: «Rum jeŋildi, senderge i̇eŋ
jaqyn jerde. Olar būl jeŋilisterinen keiin birneşe jyldyŋ
işinde qaita jeŋiske jetedi...»46. Qūran aitqandai-aq rumdyqtar
sasanidterdi birneşe jyldyŋ işinde qaita jeŋedi.
Qūran jəne ğylym
• Qūran Kərimniŋ i̇endi-endi keiingi ğasyrlarda ğana aşylyp jatqan
köptegen ğylymi jetistikterdi osydan on tört ğasyr būryn aityp
ketui köptegen batys-şyğys ğalymdaryn taŋ qaldyryp, İslamğa bas
idirgen. Mine, būl Qūrannyŋ avtory Mūhammed (s.a.u.) i̇emes, Alla
tara- pynan jiberilgendiginiŋ dəleli.
46

Rum süresi/1-4.
Mysal retinde birneşe aiat:
Ösimdikter de analyq-atalyqqa bölinedi
Ösimdikterdegi analyq-atalyq ūryqtarynyŋ ğylymi tūrğydan
soŋğy ğasyrlarda ğana zerttelip bilingeni bərimizge məlim. Al, Qūran
mūny on tört ğasyr būryn bylai dep körsetken: «Jerden önipösetin barlyq ösimdikterdi jəne özderiŋdi jəne senderdiŋ t.b.
bilmeitin nərseleriŋdi jūp-jūp qyp jaratqan Alla qandai
pək»47.
Jeldiŋ ūryqtandyru qyzmeti
«Hijr» süresindegi: «Biz jeldi ūryqtandyru üşin jiberdik,
söitip
aspannan
jaŋbyr
jauğyzyp,
senderdi
susyndandyrdyq…» aiaty jaŋbyrdyŋ jau- uynda, jeldiŋ
ūryqtandyru qyzmetin atqaratyndyğyn aşyq baiandaidy. Aiatta jel
üşin qoldanylğan «uaqih» sözi «ūryqtandyru» degen mağynany
bildiredi.
Jel su bularynan paida bolğan būlttardy bir- birimen
qaqtyğystyrady. Būl qaqtyğys saldarynan naizağai paida bolady.
J i̇e l būlttardy tyğyzdap syqqan kezde jerge jaŋbyr jauady.
Jeldiŋ būlttardy aidap, bir-birine qosu isi joğarydağy aiatta
«būlttardy bir- birine qosady» dep i̇emes, «ūryqtandyrady» dep
berilui şynymen de nazar audararlyq. İağni, aiatta aitylğan jeldiŋ
būlttardy «ūryqtandyrady» deuiniŋ asta- rynan būlttardyŋ da
beine bir atalyq-analyq tərizdi pozitiv-negativ bolyp
bölinetindigin aŋğaruğa bolady. Demek, jeldiŋ pozitiv-negativ
būlttardy bir-birimen qosyp, tyğyzdauy nətijesinde jaŋbyr
jauğyzuy onyŋ
«ūryqtandyruy» bolmaq.
Toğyzynşy ğasyrdyŋ aiağynda iağni osydan on
bir
ğasyr
būryn ömir sürgen İbn Jərir ət-Tabarani
47

İasin süresi/36.
atty ğalym joğarydağy aiatty təpsirlegende: «Əueli jel
ösimdikterdi tozaŋdaidy, sosyn būlttardy ūryqtandyrady» dep, jeldiŋ ösimdikterdi tozaŋdaitynyn həm būlttardy da
ūryqtandyratynyn ai- tuy taŋ qalarlyq.
Mine, Qūran Kərim on tört ğasyr būryn jeldiŋ analyqatalyqtan tūratyn ösimdikterde jəne pozitiv- negativti būlttarda
ūryqtandyru qyzmetin atqaratynyn aşyq aityp ketken. Ğylymi
tūrğyda keşirek dəleldengen atalmyş tabiğat zaŋdaryn 1400 jyl
būryn i̇eşbir adamnyŋ bilui mümkin i̇emes i̇edi. Olai bolsa, Qūran adam
emes, osy zaŋdardy jaratqan Ūly Qūdirettiŋ sözi bolmaq.
Aspan əlemi ünemi keŋeiüde
Eŋ jaqyn bes-alty galaktikadan basqa barlyq galak- tikalar
bizden öz qaşyqtyqtaryna sai jyldamdyqpen toqtamastan ūzaqtap
jatqanyn 1922 jyly astronom Habl (Hubble) zerttep tapqan
bolatyn. Onyŋ aituyna qarağanda, jaryq jyldamdyğymen
eseptegende bizden million jyldai qaşyqtyqta ornalasqan bir
jūldyz bizden jylyna 168 km jyldamdyqpen, i̇eki million jyl
ūzaqtağy jūldyz i̇eki i̇e s i̇e jyldamdyqpen, üş million jyl
ūzaqtyqtağy üş i̇ese jyldamdyqpen toqtamastan alystauda.
İə, 1922 jyly ğana zerttep bilingen «Big-bang» Ülken jarylys»
zaŋyn Qūran osydan 1400 jyl būryn, iağni astronomiiä ğylymy
damymağan, teleskop siiäqty qūraldar bolmağan ğasyrda: «Aspandy
qūdiretimizben biz jarattyq jəne olardy ünemi keŋeitudemiz»
(Zariiät/47)
– dep anyq aityp ketui kümənsiz tolğanğan aqyl iesin Qūranğa bas
idireri sözsiz.
Jerdiŋ domalaqtyğy
Qūrannyŋ: «Tündi kündizdiŋ üstine, kündizdi tünniŋ üstine
oraidy»48 – degen aiaty jerdiŋ şar tərizdes i̇ekendigin meŋzeidi.
Arab tilinde «takuir» sözi domalaq nərseniŋ syr- tyna bir
nərseni orau, bailau degen mağynany bildiredi. Demek, jer şar
tərizdes bolğandyqtan kün men tün üşin
«oraidy» sözi qoldanylyp otyr. Kün men tünniŋ təulik boiy özara
alma-kezek auysyp otyruy Jer şary domalaq pişinde bolğan
jağdaida ğana jüzege asady. Mine, Qūran osylaişa «takuir» sözi
arqyly Jerdiŋ şar tərizdes i̇ekendigin bildirude. «Naziğat» süresiniŋ
otyzynşy aiaty jer pişininiŋ azdap sopaqtau i̇ekendigin: «Sodan
keiin jerdi tüie qūsynyŋ jūmyrtqasy pişinine keltirdi»49
– dep aiqyn bildiredi.
Batys əlemi on altynşy ğasyrdyŋ özinde jerdiŋ domalaq
ekendigin dəleldemek bolğan ğalymdaryn inkvi- zitsiiä sotynda
qaralap, otqa jağu jazasymen qorqytqany tarihtan belgili. Mūnyŋ
bəri şirkeudiŋ ğylymğa qarsy bolğandyğynan tuyndady. Batysta
jerdiŋ domalaq i̇ekendigin əri öz osin jəne kündi ainalatyndyğyn
ataqty ğalym Kopernik bile tūra, sol kezdegi ğylym-bilimge qas
şirkeu poptarynan qoryqqandyqtan aşyq aita almady. Tyŋ
jaŋalyq jaily Koperniktiŋ būl kitaby özi dünie salğannan keiin
ğana jaryqqa şyqty. Koperniktiŋ būl i̇eŋbegi on segizinşi ğasyrğa
deiin batys i̇elinde tyiym salynğan birqatar kitaptardyŋ qatarynda
boldy.
Kopernikten keiin İtaliiänyŋ ataqty ğalymy Gali- leo Galilei
Jerdiŋ domalaqtyğyn əri onyŋ öz-özin jəne kündi ainaluda
ekendigin öz kitabynda jazğan i̇edi. Alaida
48
49

Zumar süresi/5
Būl aiattağy «‫»ﻫﺎ َﺣﺎ د‬, «dahaha» söziniŋ: tösedi, jaidy degen mağynalary da bar.
inkivizitsiiä soty ony da otqa örteimiz dep qorqytyp, sot aldynda
öz pikirinen bas tartuğa məjbürledi. Gali- lei sot tarqağannan keiin
«Jer bəribir ainalysta» degen pikirin kübirlegen boida kete bardy.
Galileiden keiin İtaliiä filosofy Bruno da özine deiingi Kopernik, Galilei syndy ğalymdardyŋ jerge bailanysty pikirin
qoldağandyqtan inkvizitsiiä soty tarapynan aiausyz örtelip, jaryq
düniemen qoş aitysty. Mine, batys əlemi jerdiŋ domalaqtyğyn əri
öz osin jəne kündi ainalyp tūrğandyğyn on altynşy ğasyrdyŋ
özinde osylai talasyp-tartysyp jatqan kezde, islam əlemi ony
ğylymi tūrğyda on birinşi ğasyrlarda-aq anyq dəleldegen əri
mūsylmandar būğan kəmil sengen-di. T i p t i köptegen
mūsylman
ğalymdar on birinşi ğasyrğa deiingi öz i̇eŋbekterinde de joğarydağy
aiattarğa süiene otyryp, Jerdiŋ domalaqtyğyn jazyp ketkendigine
sol tari- hi kitaptardyŋ özi kuə. J i̇e r d i ŋ domalaqtyğyn ğylymi
tūrğyda əl-Biruni atty ğalym on birinşi ğasyrlarda dəleldep
berdi. Əl-Biruni Jerdiŋ domalaq i̇ekendigin əri öz-özin jəne Kündi
ainalyp tūrğandyğymen qosa tipti jerdiŋ «tartylys» küşi
jaiynda da söz qozğağan. Əl- Biruni Jerdiŋ «tartylys» küşin
keiinnen dəleldegen Niutonnan birneşe ğasyr būryn jerdegi
«tartylys» küşin bylai dep aityp ketken:
«Jer ainalyp tūrsa, onda jer betindegi tau-tas,
ağaş, jandy-jansyzdar nege ğaryş keŋistigine qūlap ketpeidi?»
dep sūralsa, bylai dep jauap beremin: Būl jağdai jerdiŋ ainaluyna
qatysty jaŋalyğymyzğa qaişy i̇emes. Öitkeni barlyq nərse jerdiŋ
ortalyğyna tüsude. Demek jerdiŋ ortalyğynda tartylys bar. Mine,
jerdegi osy «tartylys» küşi jer betindegi barlyq nərseniŋ basqa
jaqqa qūlap ketuine kedergi jasauda»50.
50

Şaban Dögen, Mūsylman bilim önjilleri ansaklapediiäsy, 51-bet. Stambul.
Jerdiŋ ainalu bağyty
«Taulardy körip, olardy tapjylmai tūr dep oilap qalasyŋ.
Al olar bolsa, būlttardyŋ köşui tərizdes jyljuda»51.
Alla Tağalanyŋ adamdardyŋ aqiqat aiasynda ömir süruleri üşin
şyraq qylyp tüsirgen qasietti Qūrannyŋ būl aiatynda Jerdiŋ tek
ainaluy ğana i̇emes, sonymen qatar onyŋ ainalu bağyty da aitylyp
ketken. Qazirgi zaman ğylymynyŋ qol jetkizgen jaŋalyqtarynyŋ
biri – 3500- 4000 m biıktiktegi negizgi būlt jiyndarynyŋ qozğalys
bağyty ərqaşan batystan şyğysqa qarai bolatyny. Aua - raiyn
boljau üşin köbinese batystağy jağdaiğa nazar audaryluynyŋ
sebebi de sodan.
Al, būlt jiyndarynyŋ batystan şyğysqa qarai qozğaluynyŋ
negizgi sebebi – Jerdiŋ ainalu bağyty. Öitkeni jer batystan
şyğysqa qarai ainalatyny belgili. Keiinnen belgili bolğan būl
ğylymi aqiqat birneşe ğasyr būryn qasietti Qūranda aitylyp
qoiğany keremet i̇emei nemene?
Teŋizderdiŋ bir-birine aralaspauy
Zertteuşilerdiŋ teŋizderdiŋ i̇erekşe qasietine bai- lanysty
soŋğy ğasyrda aşqan jaŋalyqtarynyŋ biri Qūrannyŋ «Rahman»
süresinde bylaişa baiandalady:
«Alla Tağala i̇eki teŋizdi ağyzdy, olar bir-birimen qabysady,
biraq
aralarynda
perde
bolğandyqtan
bir
birimen
aralaspaidy»52.
İ ə , bir-birimen q a b y s y p j a t s a da, sulary aralaspaityn
teŋizderdiŋ joğarğy aiatta aitylğan
51
52

Nəmil süresi/88.
Rahman süresi/19-20 aiat.
erekşeligi jaqynda ğana mūhit zertteuşileri tarapy- nan Jerorta
teŋizi men Atlant mūhitynyŋ qabysqan jerinen tabyldy. Ğasyrlar
boiy bir-birimen tüiisip tūrğan teŋiz sularynyŋ tyğyzdyqtarynyŋ
ər türli bo- luy – i̇eki teŋizdiŋ sularyn bir-birine aralastyrmai ortada körinbeitin bir qabyrğa bardai bop tūrady.
Şynymen-aq, fizika ğylymy, su asty zertteuleri, tyğyzdyq
ölşemi siiäqty nərseler əli adamnyŋ üş ūiyqtasa tüsine kirmeitin
dəuirde Qūrannyŋ būl ğylymi aqiqatty döp basyp baiandauy
oilanğan adamğa köp nərseniŋ betin aşary sözsiz.
Taulardyŋ qozğaluy
Qūrannyŋ bir aiatynda tabiğattyŋ əsem de asqaq ajy- ramas böligi
– taulardyŋ ərdaiym qozğalysta bolatyny turasynda bylai
delingen: «Taulardy körip, olardy tapjylmai tūr dep oilap
qalasyŋ. Al olar bolsa, būlttardyŋ köşui tərizdes jyljuda»53.
Taulardyŋ būl qozğalysy jer qabyğynyŋ qozğalysyna
bailanysty bolady. Jer qabyğy bolsa, mantiiänyŋ üstinde ünemi
qalqyp jüredi. İeŋ alğaş HH ğasyrdyŋ basynda nemis ğalymy
Alfred Vegener jer betindegi qūrlyqtardyŋ bastapqyda birtūtas
bolğany, keiinnen türli bağyttarda jyljyp, bir-birinen bölingeni
turaly tūjyrymdy ortağa salğan bolatyn.
Alaida, geologtar Vegenerdiŋ aitqandarynyŋ tek tūjyrym ğana
emes, ğylymi aqiqat i̇ekendigine onyŋ öliminen 50 jyldan keiin ğana,
iağni 1980 jyldary ğana közderi jetedi. Al, būl aqiqat Vegenerden
de pəlenbai ğasyr būryn bükil ğylymdardyŋ qainar būlağy –
Qūranda aitylyp ketken i̇edi.
53

Nəmil süresi/88.
Vegenerdiŋ 1915 j. jariiälanğan maqalasynda myna derekter
keltirilgen i̇edi: «Jer betindegi qūrlyqtar şa- mamen 500 million
jyl būryn birtūtas bolğan, Pangaeiä atty būl ülken qūrlyq oŋtüstik
poliuste ornalasqan. Şa- mamen 180 million jyl būryn Pangaeiä
ekige bölinedi. İeki bağytqa qarai jyljyp otyrğan būl i̇eki
qūrlyqtyŋ biri – Afrika, Avstraliiä, Antarktikada jəne Ündistandy
qamtyğan Gondvana, al, i̇ekinşisi – İeuropa, Soltüstik Ame- rika jəne
Ündistansyz Aziiädan tūratyn Lavraziiä bola- tyn.
Osylaişa, Pangaeiänyŋ bölinui nətijesinde pai- da bolğan būl
qūrlyqtar üzdiksiz türde jylda birneşe santimetrlik
jyldamdyqpen jyljyp otyrady».
Būl jerde aita ketetin tağy bir maŋyzdy nərse – Qūran aiatynda
taulardyŋ qozğalysyna bailanysty
«jylju» söziniŋ qoldanyluy. Qazirgi ğalymdardyŋ bügingi taŋda
osy taulardyŋ qozğalysy turaly paidala- nyp jürgen termini
ağylşyn tilinde «continental drift», iağni «qūrlyqtyq jylju».
Adam balasynyŋ düniege kelui
Adam ömirine aqiqat nūryn şaşqan qasietti Qūranda pendeni
imanğa jeteleu üşin aluan türli dəlelder keltiriledi. Adam közin
aqiqatqa aşu üşin Jaratuşy iemiz birde kökti, birde jerdi, birde
ösimdikterdi, i̇endi birde januarlardy tilge tiek i̇etip, olardyŋ
jaratylysyndağy ğajaiyp syrlardy aşyp salady.
Sondai-aq, Qūrannyŋ köptegen aiattarynda adam balasynyŋ
düniege qalai keletini, Allanyŋ qūdiretimen ana qūrsağynda jatyp
qandai damu kezeŋderinen ötetini turaly jiı-jiı syr şertiledi.
Mysaly «Müminun» süresinde:
«Rasynda, biz adamdy nağyz (süzilgen) balşyqtan jarattyq.
Sosyn ony şəuettiŋ bir tamşysy küiinde myqty jerge
(jatyrğa) ornalastyrdyq. Sosyn ol tamşyny alaqağa
(jabysqaq ūryqtanğan kletkağa) sosyn, ony mudğağa (bir tistem
et körinisindegi jaratylysqa), sosyn mudğany süiekterge
ainaldyrdyq, sosyn süiekterdi i̇etpen qaptadyq, so- syn, ony
basqa bir jaratylys jasadyq. Alla i̇eŋ ke- remet Jaratuşy»54 –
delinedi. Osy siiäqty mūğjizağa toly aiattar Qūranda köptep
kezdesedi. Mūndai aiattar- da 7-şi ğasyrda adamdardyŋ bilui mümkin
emes bolğan ğylymi detaldar jatqanyn baiqau qiynğa soqpaidy.
Mysal bere ketsek:
1. Adam şəuet sūiyğynyŋ tügelinen i̇emes, tek bir kişkene
böliginen, iağni atalyq kletkadan (spermadan) jaratylatyny,
2. Səbidiŋ jynysyn – atalyq ūryq aiqyndaityny,
3. Embrionnyŋ ana qūrsağyna süliktei bop jabysyp tūratyny,
4. Səbi ana qūrsağynda 3 qaraŋğy keŋistik işinde ösetini, t.b.
Būl detaldar 20 ğasyrda ğylym men tehnologiiänyŋ şaryqtau
şeginde ğana aiqyndalğandyğy – adamdy Qūranğa jəne ony tüsiruşi
Allağa jaqyndata tüspeui mümkin i̇emes, sirə. İendi osylarğa
tereŋirek toqtala ketelik.
Şəuettiŋ bir tamşysy
Atalyq kletkalar analyq kletkağa jetkenge deiin birtalai sapar
şegetini belgili. Būl sapardyŋ soŋynda, 250 million atalyq
kletkanyŋ tek myŋ şamasyndaiy
54

Muminun süresi/12-14.
ğana analyq kletkağa jetip, onyŋ işinde tek bireui ğana tūz
ūsağynyŋ jartysyndai ğana analyq kletkağa kiredi. İağni, adamnyŋ
negizi – şəuettiŋ tügeli i̇emes, onyŋ tek bir kişkentai bölşegi ğana.
Qūranda būl aqiqat bylaişa baian i̇etiledi: «Adam balasy özin (eş
sūraq alynbastan) basy bos qūia berilemin dep oilai ma? Ol (əu
basta) tamyzylğan bir tamşy şəuet i̇emes pe i̇edi?»
Şəuettegi qospa sūiyqtar
Şəuet sūiyğy – tek atalyq kletkalardan ğana tūrmaitynyn
ğylym dəleldep otyr. Kerisinşe, ol bir-birinen bölek ər türli
sūiyqtardyŋ qospasynan tūrady. Būl sūiyqtar atalyq kletkanyŋ
qajet i̇etetin energiiäny tasu, analyq kletkanyŋ kire berisindegi
türli qyşqyldardy neitraldau, atalyq kletkanyŋ qozğalysyna
qajet taiğaq ortany yŋğailau siiäqty qyzmetteri bar.
Aqiqat ainasy – Qūranda şəuetti qospa sūiyq dep beinelep,
endi-endi aşylyp jatqan ğylymi detaldarğa işarat jasap
tūrğany taŋdai qaqtyrady. «Biz adamdy ər türli aralas qospa
şəuetten jarattyq...»55.
Səbidiŋ jynysy
Adamdar köpke deiin səbidiŋ jynysy analyq klet- kalar
tarapynan aiqyndalady dep i̇eseptep kelgen. Alai- da, VII ğasyrda
tüsken Qūran Kərimde būl məsele tura- ly basqaşa mağlūmat berilip,
səbidiŋ jynysy qūrsaqqa qūiylğan atalyq spermatozoidtan
jaratylğany aity- lady: «Ol (Alla Tağala) i̇erkek pen ūrğaşy
jūbyn ytqyp şyqqan i̇er kisiniŋ şəuetinen jaratty»56.
55
56

İnsan süresi/2.
Nəjim süresi/45-46.
Qūranda baiandalğan būl derektiŋ rastyğy genetika men
mikrobiologiiä ğylymdarynyŋ damuy nətijesinde dəleldenip otyr.
Jynys i̇erkekten keletin atalyq klet- ka tarapynan aiqyndalady, al
əiel ağzasy būl jerde i̇eşqandai röl oinamaidy.
Jynys – adam ağzasyndağy hromosomalarğa bai- lanysty.
Ağzadağy barlyğy 46 hromosomanyŋ i̇ekeui – jynys hromosomalary
dep atalady. Būl i̇eki hromosoma i̇erkekterde HU, əielderde HH
retinde belgilenedi. U hro- mosomasy i̇erkektik, al, H hromosomasy
əieldik genderdi tasidy.
Adam
balasynyŋ
tüzilui

jūptala
jüretin
osy
hromosomalardyŋ i̇erkek pen əieldiŋ bir-bir jūptarynyŋ birigui
arqyly iske asady. Əieldegi būl jūptyŋ i̇e keu i de H bolsa,
erkekterde bireui H, i̇ekinşisi U bolady. Demek, jaŋa jaratylğan
səbidiŋ ūl boluy – ana ağzasyndağy H hromosomasymen atalyq
kletkadağy U hromasomasynyŋ, al qyz boluy H hromosomasymen
birigui nətijesinde pai- da bolady.
Qūrsaqqa ilinip tūratyn i̇et
Qūran dariiäsyna süŋgi tüssek, ana qūrsağyndağy səbidiŋ damu
kezeŋderi turaly əli köptegen derekterge qanyğamyz.
Atalyq kletka men analyq kletkanyŋ birigui arqyly qūralatyn
zigota atty jalğyz kletka sol arada bölinip, öse bastaidy da, bir
tüiir i̇etke ūqsaidy. Alaida, zigotanyŋ būlaişa ösui bos alaŋda
mümkin bolmağandyqtan, ol ana qūrsağyna jabysyp, ilinip tūrady.
Osylaişa öziniŋ ösui üşin qajetti qorekti ana ağzasynan i̇emuine de
mümkindik tuady. Talaidy taŋ qaldyrğan būl aqiqat Qūran aiatyn- da
bylaişa baiandalady: «Seni jaratqan Rabbyŋnyŋ
atymen oqy! Ol adamdy jabysqaq nərseden (jatyrğa jabysqan
kletkadan57) jaratty»58.
«Əlaq» sözi arab tilinde – ūiyğan qan jəne bir jerge jabysyp,
ilinip tūrğan nərse degen mağynany bildiredi.
Süiekterdiŋ būlşyq i̇etpen qaptaluy
Qūrannyŋ tağy bir bağa jetpes mūğjizağa toly aiaty ana
qūrsağyndağy səbidiŋ ösu kezeŋderine toqtala kele, aldymen
süiekter bitip, keiin sol süiekterdi būlşyq i̇et- ter qaptaityny
turaly bylaişa syr şertedi: «Rasyn- da, biz adamdy nağyz
(süzilgen) balşyqtan jarattyq. Sosyn ony şəuettiŋ bir
tamşysy küiinde myqty jerge ornalastyrdyq. Sosyn ol
tamşyny alaqağa (jabysqaq ūryqtanğan kletkağa) sosyn ony
mudğağa (bir tistem i̇et körinisindegi jaratylysqa) sosyn mudğany
süiekterge ainaldyrdyq, sosyn süiekterdi i̇etpen qaptadyq,
sosyn ony basqa bir jaratylys jasadyq. Alla – i̇eŋ keremet
Jaratuşy»59.
Ana qūrsağyndağy səbidiŋ ösip-jetiluin zertteitin embriologiiä
ğylymy – köpke deiin süiekter men būlşyq i̇etter birge qūralady
degen qate tūjyrymda bolyp kel- gen i̇edi. Tek tehnologiiänyŋ damuy
nətijesinde aqiqat aiğaqtaryna qol jetkizilip otyr.
14 ğasyr būryn, iağni ğylymnyŋ damymağan, mikro- skop, UZİ
siiäqty qūraldardyŋ joq kezinde qūrsaqtağy səbidiŋ ösip-jetilu,
damu kezeŋderin döp basyp, büge- şigesine deiin dəlmedəl aityp
ketken Qūrannyŋ jaŋalyqtaryn soŋğy tehnologiiälardyŋ kömegimen
endi
Negizinde jalpy təpsirşiler «alaq» sözin ūiyğan qan pişininde körinetin
ūryqtandyrylğan kletkany aitady. Biraq keibir keiingi təpsirşiler alaq sözin
joğaryda aitylğan jabysqan kletka mağynasyna da keletinin aitady.
58 Alaq süresi/1-3.
59 Muminun süresi/12-14.
57
ğana tapqan qazirgi embriologiiä ğylymy Qūranğa i̇eriksiz taŋ qalsa,
ar-ojdany ūiau jandar: «Būl kitap Allanyŋ şynaiy sözi» dep iman
keltirude.
Biıkke köterilgen saiyn keudeniŋ
qysyluy
Adam balasynyŋ ömir sürui üşin otteginiŋ məni ait- pasa da
belgili. Bizdiŋ dem aluymyz – auadağy otteginiŋ ökpemizge kiruin
qamtamasyz i̇etedi. Al, biıktegen sa- iyn jer şarynyŋ atmosferasy
jūqara tüsetindikten, atmosferanyŋ qysymy men qan ainalymyna
tüsetin otteginiŋ mölşeri azaia tüsedi. İağni, dem alu qiyndai tüsedi
de, ökpe qysylady. Belgili bir biıktikten keiin adam balasy dem ala
almaidy. Teŋiz deŋgeiinen 5000-7500 metr biıktiktegi adam dem
aludyŋ qiyndyğynan talyp ta qalady. Osy joğaryğa köterilgen
saiyn otteginiŋ azaia tüsetinin qazirgi ğylym soŋğy ğasyrlarda tauyp
otyr- sa, Qūran 1400 jyl būryn bylai dep döp basyp aityp ketken:
«Alla kimdi tura jolğa salğysy kelse, onyŋ kökiregin İslamğa
aşady. Al kimdi adastyrğysy kelse, onyŋ kökiregin beine bir
kökke köterilip bara jatqandai qysady»60.
Paiğambarymyzdyŋ (s .a .u .) ūşaq jasap, biıkte köterilip
ūşpağanyn jəne ömir sürgen M i̇e k ke , Mədinanyŋ töŋireginde
töbesine şyqqan adamnyŋ keudesi qysylatyndai biık taulardyŋ
joqtyğyn i̇esker- sek, būl aqiqatty jetkizgen Mūhammedtiŋ (s.a.u.)
şyna- iy paiğambarlyğy men Qūrannyŋ haqtyğynyŋ aldynda
qalaişa bas imessiŋ?!
60

Ənğam süresi/125.
Jaŋbyrdağy ölşem
Qūran Kərimde jaŋbyrdyŋ belgili bir mölşerde jauatyny
turaly bylai delingen: «Alla Tağala kökten belgili bir
mölşermen su jiberude. Biz onymen öli bir ölkege jan berip,
qūlpyrttyq. Mine, sender de osylai qaita tirilesiŋder»61.
Jaŋbyrğa bailanysty aitylğan būl mölşer de tehnologiiä men
ğylymnyŋ damyğan bizdiŋ zamanymyz- da t a b y l y p otyr.
Zertteulerdiŋ nətijesi boiynşa, jer betinen sekundyna 16
million tonna su bulanyp auağa köteriledi. Būl mölşer jylyna 505
trilliondy qūraidy. Dəl osy mölşer bir jylda jer betine jauatyn jaŋbyrdyŋ da mölşeri i̇ekendigi taŋdandyrady. İağni, su
ərdaiym belgili bir tepe-teŋdikte ainalyp tūrady. İeger būl tepeteŋdikte özgeris tua qalsa, əlemde ülken ekologiiälyq auytqular
beleŋ alyp, tirşiliktiŋ toqtauyna əkelip soğu da bek mümkin.
Jaŋbyrdağy mūndai asa bir şeber ölşem tek onyŋ mölşerinde
ğana i̇emes, sonymen qatar jerge tüsu jyldamdyğynda da baiqalady.
Jaŋbyr būlttary i̇eŋ az degende 1200 metr biıktikte bolady. İeger de
ülkendigi men salmağy jaŋbyr tamşysyndai bir zat mūndai
biıktikten qūlasa, jerge 558 km/sağ jyldamdyqpen kelip tüser i̇edi.
Alaida, jaŋbyr tamşylarynyŋ i̇erekşe formasy būğan mūrsat
bermeidi. Jaŋbyr būlttary qandai biıktikte bolsa da,
tamşylardyŋ jer betine tüsetin jyldamdyğy ortaşa alğanda 8-10
km/sağ-dan aspaidy62.
• Ataqty batys-şyğys ğalymdarynyŋ Qūranğa taŋ qalyp, onyŋ İləhi
kitap i̇ekendigin moiyndap, ras- t a u y oilanğanğa ğibrat. Mysalğa: C.
Hart: Qūrannyŋ
61
62

Zuhruf süresi/11.
Adem İakup, Kuran mujizeleri. Nesil Matbajylyk, 2003 j.
Alla tarapynan Paiğambarymyzğa (s .a .u .) uahi
arqyly
jiberilgendigin, Jan Poul Roul: Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) i̇eŋ ülken
mūğjizasynyŋ perişte arqyly jiberil- gen Qūran Kərim i̇ekendigin,
Viktor İmberdes: Qūrannyŋ bütin zaŋ negizderine qainar közi bola
alatyndai bai kitap i̇ekendigin, Doktor M. Bukaile: Qūrannyŋ
köptegen ğylymi jetistikterdiŋ negizin qamtyğandyğyn tolyq
zerttep jəne ondağy basqa da aqiqattarğa tənti bolyp, mūsylman
bolğandyğyn, Rodvel: Qūrandy oqyğan saiyn taŋ qalatyndyğyn
aitsa, Gete: Būl kitap (Qūran) məŋgilik küş – quattyŋ qainar közi
bolyp qala bermek, Kapitan Kusto: «Qazirgi ğylymdy on tört ğasyr
artqa tastağan Qūranğa ant i̇eteiin, ol – Allanyŋ haq sözi» degen.
Abai atamyz: «Allanyŋ özi de ras, sözi de ras, Ras söz i̇eş uaqytta
jalğan bolmas», – dep Qūrannyŋ haq i̇ekendigin bildirgen.
AQYRETKE İMAN
«Biz senderdi bostan-bosqa jarattyq əri özderiŋ de
Bizge keri qaitarylmaimyz
dep oilap qaldyŋdar ma?»
«Əl-Muminun» süresi
«Adam balasy ūiqyda, ölgende ğana ūianady»
Hazireti Əli
AQYRETKE İMAN
Ölgennen keiin qaita tirilu, məŋgilik ömirdiŋ barlyğy – İslamda,
tipti, jalpy barlyq dinderde negizgi senimderdiŋ biri. İə, məŋgilik
ömirge qūştar bop, şeksiz ömirdi aŋsap-armandap zyr jügirgen adam
balasynyŋ tulağan jüregi men mazalanğan kökiregi ölgennen keiin
qaita tirilu senimi arqyly ğana jai tauyp, sanasyn şyrmağan
kürdeli saualdardyŋ jauabyna sol kezde ğana qol jetkizedi.
Ūly Jaratuşynyŋ adam balasynyŋ i̇eki dünie baqyty üşin
tüsirgen aqyrğy kitaby – Qūran Kərimniŋ ölgennen keiin qaita tirilu
taqyrybyn jalpy kitaptyŋ şamamen üşten birinde söz qozğauy būl
senimniŋ qanşalyqty maŋyzdy i̇ekenin körsetse kerek. Aqyrettiŋ
bolatyny i̇eş kümənsiz haq. Bir aqynnyŋ:
«Əlemdegi dinderdiŋ tüp maqsūty Üş nərsede
būljymai qūşaqtasar:
Qūdai bar, ūjdan dūrys, qiiämet şyn,
Eş dinniŋ maqsūty joq mūnan asar», – dep jyrlağanyndai
tarihqa qarasaq, jalpy adam balasynyŋ bir pikirde toğysqan
məselesi – osy aqyretke degen senim. Adam Atadan bastap jer betine
kelip-ketken barlyq paiğambarlar Ūly Jaratuşynyŋ barlyğy men
aqyrettiŋ i̇eş kümənsiz haq i̇ekendigin jar salsa, jüregi nūrlanğan
külli ğalymdar men ūly oişyldar būl senimge bekem ilanyp, myna
jalğan uaqytşa ömirleriniŋ ağysyn sol bir məŋgi ömirge qarai
rettep, bağyt tüzep ğūmyr keş- ken. Mine, osy ūlan-asyr tarih pen
osynşama zəŋgir
tūlğalardyŋ aqyret turasynda bir pikirge kelisui – aqyrettiŋ haq
ekendigin bildiretin basqa dəlelelderge jüginudi qajet i̇etpeitindei
quatty dəlel. Sebebi, bes ötirikşi adam birinen keiin biri kelip,
ormandy ört şa- lypty dese, «būlardyŋ aitqany ras bop qalar»
degen oida qalamyz. Būl san bes i̇emes, onğa jetse, jetkizgen
habarlaryna sene bastaimyz. Al, i̇endi ötirik aitu auruy- nan pək jer
betine kelip-ketken barlyq paiğambarlar men jalğan söileudi ar
sanaityn sansyz əulie, ğūlamalardyŋ barlyğy aqyrettiŋ bar i̇ekenin
eskertip, özderi de aitqan sözderin oraza, namaz siiäqty ğibadattary
men jalpy is- əreketteri arqyly quattap jatsa, aqyrettiŋ bar
ekendigine kümən keltiru orynsyz bolmaq.
Biraq soŋğy ğasyrlarda myna materialdyq dünieniŋ qyspağy
men qaraŋğy qapasynda qalyp, tūnşyqqan sa- namyzda ölimnen
keiin qaita tirilu senimi azdy-köpti əlsizdikke ūşyrağany ras. «O
düniege bireu baryp kelip pe?» nemese «aqyrettiŋ bolatynyna kim
kepil?» degen- dei sūraqtardy mūrtynan külip qoiyp jatatyndardyŋ
da i̇el işinen tabyluy osynyŋ aiğağy.
Ondai adamdardyŋ köbi kündelikti ədet i̇etken nəpsisine ūnaityn
künə isterdi tastağysy kelmegendikten jəne oraza, namaz siiäqty
ğibadattardy oryndauğa i̇eringendikten qaita tiriludiŋ bolatyndyğyn
bildiretin sansyz dəlelderge köz jūmyp qaraidy. Öitkeni on- dai
adam adal-aram demei rahattanudy, jaqsy-jaman dep talğamai
nəpsisin qanağattandyrudy qalaidy. Al qaita tirilip, istegen barlyq
isine i̇esep beru senimi onyŋ osy rahatyna böget bolyp, kedergi
jasaityndyqtan, ony joqqa şyğaru mūndai adam üşin əlde qaida
jeŋil. Söitip, soqyrğa ainalğan aqyly tizginin nəpsisiniŋ qolyna
ūstatyp, aqyretti joqqa şyğaru üşin san qily dəlel izdep, adasqan
saiyn adasa tüsedi. Qūranda: «Esep
künin tek şekten şyğuşy əri künəhar adamdar ğana jalğanğa
şyğaryp, senuden bas tartady»63 – delinedi. Oiyn-sauyq quyp
jürip uaqytyn bosqa ötkizip, ūstazy bergen tapsyrmağa salğyrt
qarap i̇emtihanğa
daiyndalmağan
oquşy psihologiiälyq tūrğydan
emtihannyŋ bolğanyn qalamaidy. Ūstazynyŋ auryp qaluyn iaki
basqa bir sebeppen kelmei qaluyn iştei
qatty qalaidy.
Mine, tura osy siiäqty myna düniedegi köl-kösir uaqytyn bosqa
ötkizip, Rabbysy mindettegen tapsyrma- laryn oryndamai künəğa
belşesinen batqan pende de aqyrettiŋ boluyn iştei qalamaidy.
Öitkeni ol aqyrette bolatyn i̇esep künine daiyndala almağan. Al
aqyrettiŋ boluyn iştei qalamağan mūndai jan qaita tiriluge bailanysty köz aldyndağy sansyz dəlelderdi köre almaidy. Tipti ol
turasynda oilağysy da kelmeidi.
Aqyrette bolatyn i̇esep künine salihaly amal, sauap- ty is istep
əzirlene almağan adam tozaqty bylai qoiğanda, jūmaqtyŋ özin iştei
qalamaidy. Tipti basqa izgi is istegen jandardyŋ kiruine de qyzğanyş
közimen qarağandyqtan, jūmaqtyŋ, jalpy qaita tiriludiŋ boluyna
qarsy şyğady. Mūndai psihologiiädağy adam jüieli türde tepeteŋdik saqtap salmaqty oilaudy joğaltqandyqtan, ərdaiym qaita
tiriludi joqqa şyğaruğa taraptar əri beiim tūrady. Al beiim bolğan
jan qaita tiriludi joqqa şyğaruğa bailanysty ateisterdiŋ
keltirgen əlsiz, küməndi, tükke tūrmaityn dəlelderin quatty, aiqyn
dəlel sanap özin- özi aldai beredi. Beine bir basyn ğana qūmğa sūğyp
özin dūşpanynan jasyrdym dep oilağan aqymaq tüieqūstyŋ keipine
enedi. Mūndai adamdar myna düniede jasağan künəlarynyŋ i̇esebin
beruden qaşqandyqtan, qaita
63

əl-Mutaffifun süresi/12.
tiriludi joqqa şyğaru üşin san-qily syltau aityp öz- özin
jūbatady.
Qūranda: «Olarğa i̇esep künine bailanysty aiat- tarymyz
oqylğan uaqytta: «Būlar būrynğylardyŋ aŋyzy ğoi» dep öte
şyğady»64 – dep, kəpirlerge aqyrettiŋ bolatyndyğyn bildiretin
dəlelder aitylğan kezde aqyret i̇esebin qalamağandyqtan, barynşa
elemeuge tyrysatyndyğy baiandalady.
Ölilerdi qaita tiriltu qūdireti şeksiz Alla üşin
qiyn i̇emes
Eş şarşamastan jeti qabat aspandy jaratyp, ony ğasyrlar
boiy i̇eş aqau-kemşiliksiz basqaryp tūrğan Jappar iemiz Alla
Tağalanyŋ adamdardy ölgennen keiin de qaita tiriltuge qūdireti
tolyq jetedi. Qūranda: «Külli Aspan əlemi men jerdi jaratqan əri
olardy jaratqan uaqytta i̇eş şarşap-şaldyqpağan Allanyŋ,
ölilerdi qaita tiriltuge qūdiretiniŋ tolyq jetetinin (Aqyretke
senbeitinder) körmeidi me? İə, Ol ər nərsege tolyq qūdiretti»65,
– delingen. Basqa bir aiatta: «Kök əlemi men jerdi jaratqan
Allanyŋ olardyŋ ūqsasyn jaratuğa qūdireti tolyq jetedi i̇emes
pe? Ərine, tolyq jetedi. Ol – (ər nərseni) tolyq biletin
jaratuşy»,66 – delinse,
«Naziğat» süresiniŋ 27-aiatynda: «(Ei qaita tiriluge senbeitinder!
Oilanyp aqylğa salyŋdar!) Senderdi qaitadan jaratu qiyn
ba? Joq əlde aspandy ma? (köz salyp, qaraŋdarşy) Alla aspan
əlemin qalai myqty i̇etip jaratqan», – dep töbemizdegi myna bas
ainaldyrar taŋğajaiyp üilesimdi jüiemen əri dəlme-dəl i̇eseppen
istep tūrğan ūşy-qiyry joq aspan əlemin, jymyŋdağan
əl-Mutaffifun süresi/13.
Ahqaf/33
66
İasin süresi
64
66
jūldyzdardy jaratqan Alla Tağala üşin ölgennen keiin adam
balasyn qaita tiriltudiŋ i̇eş qiyn i̇emestigine naza- rymyzdy
audarady. İə, osynşama milliardtağan ga- laktikalar men ondağy
sansyz jūldyzdardy jaratyp, olardy bir-birimen qaqtyğystyrmai,
belgili bir jüiemen ğasyrlar boiy ūstap tūrğan Qūdirettiniŋ,
əlbette, adam balasyn qaita tiriltip, jan beruge qūdireti tolyq
jetedi.
Şirigen süiekterdi kim tiriltedi?
Ei, Adam!
Şirigendi kim tirilter dep adaspa! Tiriltedi, Kim
jaratsa ony əu basta!
Qaita tiriluge senbeitin būrynğy adam- dar men qazirgi
keibir zamandastarymyzdyŋ būl tūrğydağy küməndary men
keltiretin dəlelderinde i̇eş aiyrmaşylyq joq. Öitkeni bəriniŋ
qaita tiriluge degen közqarasy bireu – «şirip ketken süiekti kim
tiriltedi?». Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) dəuirinde de ölgennen keiin
qaita tiriluge senbeitinder bolatyn. Bir küni Ubai ibn Halaf Alla
elşisiniŋ janyna kelip, qolyndağy şirip ketken bir süiekti ūstap
tūryp keleke i̇etken syŋaimen bylai dedi:
– Alla Tağala myna süiekke jan berip, qaita tiriltedi, solai ma?
Alla Rasuly (s.a.u.):
– Ərine, oğan jan berip tiriltedi, əri seni tozağyna salady, – dep jauap
berdi.
Osy oqiğağa bailanysty «İasin» süresiniŋ tömendegi aiattary
tüsti: «Adam balasy bizdiŋ olardy bir tamşy sudan
jaratqanymyzdy körmei me? Söite tūra ol bizge aşyq dūşpan
boldy. (bir tamşy sudan) Qalai jaratylğanyn ūmytyp, bizge
bylai dep mysal
keltirdi: «Şirigen süiekterdi kim tiriltedi?» Olarğa:

«Olardy əu basta kim jaratsa, qaitadan tiriltetin de Sol jəne
de Ol barlyq jaratylysty tolyq biledi de», – dep keşe men
büginniŋ adamdarynyŋ qaita tiriludi joqqa şyğaru barysynda
keltirgen dəlelderi men küməndaryna nazarymyzdy audaryp,
olardyŋ keltirgen aiğaqtarynyŋ tükke tūrğysyz i̇ekenin körsetedi.
Osydan bir ğasyr būryn jer betinde qaisymyz bar i̇edik? Bərimiz
joq i̇emes pe i̇edik? Solai bola tūra adam balasy öziniŋ bir tamşy
sudan jaratylğanyn ūmytyp, özin joqtan jaratqan Rabbysynyŋ
qaita tiriltetinine küməndana qarap, özinşe daŋdaisyp «şirigen
süiekterdi kim tiriltedi?» – dep mysal keltiredi. İə, özin joqtan
jaratqan Allağa iman keltire otyryp, qaita tiriltetin qūdiretine
kümən keltiretinderdiŋ oiy mülde tüsiniksiz, dəleli tipti qisynsyz,
aqylğa teris.
Qol sağatty alğaş tauyp, jasağan şeber adam bizge:
«Myna sağatty qazir būzyp, qaitadan jasauğa ilimim əri qabiletim
tolyq jetedi» dese, i̇eş kümənsiz sener i̇edik. Al, i̇endi bizderdi joqtan
tirşilik betine şyğarğan Ūly Jaratuşymyzdyŋ bizdi öltirgennen
keiin qaita tiriltetinine küməndana qarap, şeksiz qūdiretine şübə
keltiru oryndy ma?
Ruhymyz
Adam balasy – tən men jannan jaratylğan ğajaiyp, siqyrly
dünie. Onyŋ materialdyq təniniŋ janynda ru- hani jağy, iağni,
jany bar i̇ekeni i̇eş talassyz şyndyq. İeger adam balasy i̇et, süiek, qan
siiäqty nərselerden tūratyn tek qana materialdyq bir jaratylys
bolatyn bolsa, ğylymnyŋ şaryqtap damyğan osy zamanda keremet
soŋğy ülgidegi qūraldar arqyly ajaly jetken jandardyŋ
ölimine araşa tüsip qūtqaryp qalmas pa i̇edik?! Alaida ta- rihta osy
düniede məŋgilikke qol jetkizgen i̇eşbir tūlğa joq. Jetkizui de mümkin
emes. Öitkeni tənimizdi basqaryp
tūrğan
janymyz Ūly
Jaratuşymyzdyŋ əmirimen tənnen şyqqannan keiin ony qaita
əkelip qosuğa ğylymnyŋ da, basqanyŋ da şamasy jetpek i̇emes.
İə, denede ruhtyŋ bar i̇ekendigine qarsy dau aitar i̇eşkim joq.
Sondyqtan ony dəleldep jatudyŋ özi artyq. Desek te, jan joq
deitinderge ərbir adamnan tabylyp ja- tatyn myna bir jauaptyŋ
mənin jaza ketudi jön kördik.
Eger kez kelgen adamğa: Miyŋ, jüregiŋ, köziŋ, auzyŋ, qol-aiağyŋ,
barlyq dene müşeleriŋ kimdiki delinse? Meniki deri sözsiz. Al i̇endi
barlyq dene müşesin meniki dep tūrğan «Men» kim? Ony dep tūrğan
onyŋ ruhy, iağni, jany. Demek, «Men» degenimiz, ol– ruhymyz, al
«Meniki» degenimiz, ol – denemiz.
Abai atamyz jannyŋ ölmeitindigin, onyŋ tūraqtap, meken tebetin
basqa bir məŋgilik ömirdiŋ bar i̇ekenin bylai dep tilge tiek i̇etedi:
«Ölse öler tabiğat, adam ölmes, Biraq ol oinapkülip qaita kelmes,
«Meni» men «Menikiniŋ» aiyrylğanyn Öldi dep at
qoiypty öŋkei bilmes».
İağni, ruhymyz ölmeidi. Ol deneden aiyrylğannan keiin öziniŋ
məŋgilik mekenine, negizgi otanyna sapar şegedi.
Qazaq halqy jan təsilim i̇etken adamğa öldi demeidi,
«qaitys» boldy deidi. Būl sözdiŋ astarynan jannyŋ ölmeitindigi,
basqa bir məŋgi ömirge qaita qaitatyndyğyn tüsinuge bolady.
Alla Tağala adam balasyna arğy düniede məŋgilik ğūmyr
syilamaq. Jappar iemizdiŋ məŋgiligi – i̇eşkimge təuelsiz məŋgilik. Al
adamnyŋ jūmaq iaki tozaqta məŋgi
boluy – Ūly Jaratuşymyzdyŋ məŋgiligine təueldi əri Onyŋ
məŋgiliginiŋ dəleli. Mine, adam balasynyŋ sol məŋgilik ğūmyr üşin
qaitatyn ornyn aqyret, jūmaq, tozaq deimiz.
Ruhymyzdyŋ məŋgilikti aŋsauy
K i̇e z kelgen adam balasy maşaqat, beinetke toly, naizağai
jyldamdyğyna para-par qalai zymyrap ötip ketkeni tüsiniksiz myna
qamşynyŋ sabyndai qysqa ğūmyrğa qanağattanbaidy. Onyŋ ruhy,
jan düniesi məŋgilikti aŋsaidy. Şeksiz ömir men baqi düniege
qūştarlanyp tūrady. Öziniŋ bir ğasyrğa da jetpeitin jalğan,
şekteuli ömirin oilap, bügin basyp jürgen qara jerdi i̇erteŋ körpe
etip jamylaryn sezingen sətte məŋgilikke qūştar jan-jüregin qaida
qūiaryn bilmei, ūi- qysy qaşyp, şarasyzdyqtan mazasyzdana tüsedi.
Adam balasynyŋ ruhyn məŋgilikke qūştar i̇etip, oğan i̇ekinşi ba- qi
ömirge degen yntyq sezim bergen Alla Tağala, əlbette, oğan aŋsap,
armandağan məŋgilik i̇ekinşi ömirdi beredi. Olai deitinimiz jer jüzin
san aluan dəm men jūpar iısti ər türli jemis-jidek pen tağamdarğa
toltyryp, adam ba- lasyna solardy tatyp köretin dəm tatu sezimin
syilağan asa jomart Jappar iemiz i̇eger adam üşin məŋgilik ömirdi
jaratpaityn bolğanda, onyŋ tulağan jüregine məŋgilikke degen
qūştarlyq sezimin de bermes i̇edi. İağni, məŋgilikke degen
qūştarlyqty bergen Alla məŋgilik ömirdi de ber- mek. Meiirimi
şeksiz Alla jaratylystağy ər nərsege tilegenin berip, sūrağanyn
jauapsyz qaldyrmauda. Dūğa i̇etip, tilek tileu üşin jaiylğan i̇eşbir
alaqandy Ūly Jaratuşymyzdyŋ jauapsyz qūr qaitaruğa Uialatyny
jaily köptegen hadisterde bildirilgen67.
‫ًراْفص‬

‫‪67‬‬
‫ع بيد ه إذا رَف عوا أي د ي ه م إل ي ه أن ي ر د ها‬
‫ح ي َك ِريم ي س ت حي م ن‬
‫إن َر َّب ُك ْم‬
Asqazanymyzdyŋ aştyq arqyly sūrağan dūğa- tilegin jauapsyz
qaldyrmai aspannan jaŋbyr jauğyzyp, jerge ər türli jemisjidekti tögip, jan-januardy aldy- na salyp bergen meiirim-raqymy
mol Ūly Jaratuşy- myz süiikti qūly, jaratylystyŋ maŋyzy –
jalpy adam balasynyŋ «məŋgilik, məŋgilik» dep tulağan jüreginiŋ
tilegi men dūğasyn qalai ğana jauapsyz qaldyryp, ony joq i̇etip
tirşilik betinen mülde kelmeske syzyp tasta- syn? Ol üşin aqyret
əlemin, baqi ömirdi jaratpasyn? Adamdy ömir sahnasynan müldem
kelmeske jiberip, Öziniŋ şeksiz meiirimdiligi men raqymdylyğyn
qalai ğana joqqa şyğarsyn? Öitkeni adamdy məŋgilik ömirge
qūştarlandyryp, sosyn oğan qūştarlanğan məŋgilik ömirin bermeui
– Onyŋ şeksiz şapağat, meiirimine teris bolmaq.
Eger aqyret bolmasa, būl ğūmyrda körinis tapqan Ūly
Jaratuşynyŋ mahabbat şuağynyŋ i̇eş bir mən- mağynasy qalmai,
meiirimdilik zūlymdyqqa, mahabbat dūşpandyqqa, ləzzat ökinişke
ainalar i̇edi. Sebebi adam būl dünieniŋ pəni ləzzattarymen, ötkinşi
rahatymen, Ūly Jaratuşysynyŋ myna düniemen şekteuli uaqytşa
mahabbatymen qanağattanbaidy. Ol məŋgilik ğūmyrdy, şynaiy
baqytty, şeksiz meiirimdi qalaidy.
Ainalamyzda bolyp jatqan qaita tiriludiŋ ülgileri
Ūly Jaratuşymyz myna düniede-aq qaita tiriludiŋ sansyz
ülgilerin jaratyp, sana iesi adam balasyna qaita tiriltudiŋ oŋai
ekendigin körsetude. İə, tolğanyp, ğibrat almaq nietpen pikir i̇etsek,
ərbir köktem qaita tiriludiŋ dəleli i̇emes pe? Köktem qaita tiriludiŋ
sansyz ülgisine toly. Jazda jap-jasyl bolyp jaiqalyp, küzde
jemis-
jidegin şaşu i̇etip şaşqannan keiin barlyq ösimdik əlemi adamnyŋ
qartaiğan şağyndağy şaştarynyŋ ağarğanyndai japyraqtary
solyp, sary altynğa būia- lyp, birtindep tögilip, özderi qurai
bastaidy. Qys kel- gende, beine bir ölimge ūşyrap, appaq qardyŋ
astynda qalady. Tirşilikteriniŋ tynysy baiqalmaidy. Mine,
ösimdikterdiŋ qystağy osy öli qalpynan keiin sen olardy köktemde
kör. Köktem kelip, kün nūryna malyna bastağan şaqta külli ösimdik
əlemi əp-sətte bürşik atyp, gülderin aşyp, jap-jasyl bolyp
jaiqala tüsedi. Qysqy ölik köktemmen qaita tiriledi.
Abai atamyz:
«Jaz jiberip, jan bergen qara jerge Rahmetine Allanyŋ
köŋil sener.
Mal semirer, aq penen as köbeier Adamzattyŋ
köŋli ösip köteriler
Qara tastan basqanyŋ bəri jadyrap, Bir saraŋnan
basqanyŋ beili i̇ener.
Tamaşalap qarasaŋ Təŋri isine
Boiyŋ balqyp, i̇eridi işte jiger» – dep jyrlağandai köktemde
ainalaŋa qarasaŋ, sen de öziŋdi qaita tirilgen- dei sezinesiŋ. Öitkeni
ainalaŋdağy tabiğat jappai qaita tiriluge, jaŋa ömirge, qaita kelgen
qūstardyŋ tamyljyta sairağan əsem ənine tūnyp tūr. Qysta yzyŋy
joğalyp, aty öşken şybyn-şirkei köktemde qaita paida bolyp,
üsti-basyŋa qonyp mazaŋdy alady. Biraq sol yzyŋymen sağan qaita
tiriletiniŋdi meŋzep tūrğandai. İə, qysqy ölimnen keiin ösimdik
əlemin, adamnan qanşa i̇ese köp jal- py jəndikterdi qaita jer betine
şyğarğan Ūly Jaratu- şymyz adam balasyn ölim qysynan keiin
qaita tiriltedi. Sebebi adam ösimdikten de, şybyn-şirkei,
jəndikterden de maŋyzdy əri mağynaly.
Jegen qoregimiz de denemizde qaita tirilude
Küzde «Ömirimniŋ soŋyna taiadym» degendei, sarğaiyp tūrğan
egindi oryp alamyz. Būl – jaiqalyp ösip tūrğan bidai üşin birinşi
ölim. Sosyn diırmenge tartyp ūn jasaimyz. Būl – ol üşin i̇ekinşi
ölim. Sosyn ilep aşy- typ, qyp-qyzyl qyzyp tūrğan tandyrğa
salyp pisiremiz. Būl – bidai üşin tağy bir ölim. Dastarhanğa kelgen
nan- dy auzymyzğa salyp, tisimizben ügitip, asqazanymyzğa
jiberemiz. Ol jerde ər türli söldermen aralasyp, basqa bir ölimge
duşar bolady. Mine, osylaişa nan asqazan qabirinde kömilgen
boldy. Nan osynşama ölimnen keiin asqazannan on i̇eki i̇eli işegimizge
ötedi. Sol jerde asqazanda ölgen nan būrynğysynan da keremet türde
qaita
tirilip,
denemizdegi
qanymyzğa,
kletkalarymyzğa,
vitaminderge ainalyp, tənimizde tirşiligin jalğastyrady.
Al i̇endi Alla Tağala adam balasyn ölgennen keiin jan berip,
qaita tiriltpeidi deitindei, birneşe ölimge kuə bolyp, adamnyŋ
təninde qaita tirilgen bidaidan da tömen, mağynasyz bolğany ma?
Küzde topyraqqa tüsip kömilgen ər türli dənder men daqyldardy
şiridi, bitti, öldi dep oilamaimyz. Sebebi ol köktemde alğaşqy
keipinen de keremet türde qaita tirilip, qara jerdi qaq jaryp
şyğyp, jaiqala ösip, jer betin jasyl reŋimen būiap tastaidy. Tipti
bireu bolyp öledi, birneşe bolyp tiriledi.
Alla Tağala Qūranda: «Onyŋ (qūdiretin körsetetin)
dəlelderden bir dəlel mynau:
Sen jerdi qūrğap, (Alladan medet sūrap tūrğan adamdai) basyn igen küide köresiŋ. Biraq Biz jaŋbyr
jauğyzğan sətte jer beti qūlpyryp, köpsi tüsedi. Mine, qūrğaq jerdi osylai kim tiriltse, ölilerdi de Sol
tiriltedi. Öitkeni Onyŋ ər nərsege qūdireti tolyq
jetedi»68 – dep ölilerdi tiriltetin şeksiz qūdiretine naza- rymyzdy
audarady.
Topyraq astynda şirigen dən-daqyldy köktemde qaita tiriltken
Alla Tağala, öziniŋ jer betindegi hali- fasy – adam balasyn da
qabirde şirigennen keiin köktem tərizdes Haşyr küni qaita tiriltedi.
Ūly Patşanyŋ ədildigi aqyretti talap i̇etedi
«Kimde-kim tozaŋdai jaqsylyq istese,
jaqsylyğynyŋ qarymyn sözsiz alady.
Al kimde-kim tozaŋdai jamanşylyq
jasasa, onyŋ jazasyn tartady».
«Zilzala» süresi
Alla Tağala – külli əlem men jalpy jaratylys atauyna
saltanatty patşalyğyn qūryp, ər nərsege öziniŋ ükimin qabyldatyp,
biligin jürgizuşi Ūly Patşa. Jaratylystağy ər nərse Onyŋ
iliminen tys qalmaidy. Ərbir is Onyŋ rūqsatynsyz jüzege aspaidy.
Külli əlem Osy Ūly Patşanyŋ meiiriminen alğan nərmen tynys
alyp, tirşilik betinde qaluda. Onyŋ osy şeksiz meiirim nūrynan
öziniŋ nəsibin alğan aqylsyz tauyq ta öz bala- panyn qorğau üşin
jyrtqyştardyŋ auzyna tüsip, janyn pida i̇e t ud i̇e . Osyndai
meiirimniŋ negizgi qainar-būlağy, qūdireti şeksiz Ūly Patşa, öziniŋ
būiryqtaryna qarsy şyğyp, i̇el işindegi əlsizderdiŋ aqysyn jep,
zūlymdyqqa belşesinen batyp, tairaŋdap jürgenderdiŋ tiısti jazasyn berip, olardan əlsizderdiŋ aqysyn alyp, ielerine qaitarmauy,
əlsiz qūldarynyŋ müddesin qorğamauy mümkin be? Zalymdardyŋ
istegen isterinen i̇esep almas68

Fussilat süresi/39
t a n , olardy jauapqa tartpastan jibere salsa, būl isi Onyŋ
saltanatty patşalyğy men ədiletti biligine əri şeksiz qūdiretine
jarasar ma i̇edi? Al zūlymdyq, əlsizdik siiäqty nūqsan sipat –
meiirimi şeksiz Ūly Jaratuşyğa jat sipat. Osylai bola tūra, myna
jalğan düniede zalymdardyŋ tiısti jazasy men jaqsylardyŋ izgi
isteriniŋ qarymy laiyq dərejede berile bermeidi. Demek, synaq üşin
jaratylğan myna uaqytşa dünieden keiin aqyrette ülken sot
bolmaq. Būl sottyŋ ədiletti töreşisi Ūly Jaratuşymyzdyŋ özi
bolyp, sol jerde bərine tiısti bağasy berilmek. İendeşe, barlyq
kemeldiktiŋ şynaiy ie si, patşalardyŋ patşasy – Alla Tağala
jaqsylarğa sauabyn syilap, jamandarğa azabyn berip, ədilettiligi
men şeksiz qūdiretin paş i̇etui üşin aqyretti jaratyp, ülken sot
qūruğa tiıs. İə, Allanyŋ şeksiz qūdireti men qara qyldy qaq
jarar ədileti aqyretti, ülken i̇esep küniniŋ jaratyluyn qalaidy.
Ūly Jaratuşymyz Qūran Kərimde: «Qiiämet küni ədildik
tarazysyn qūramyz. Ol jerde i̇eşbir jan ədiletsizdikke
ūşyramaidy. Istelingen is bir qyşa dəniniŋ salmağyndai bolsa
da, ony tarazyğa əkelip tartamyz. İesep aluşy retinde biz
jetkiliktimiz»69, – dep būl düniede istegen ərbir isimizdiŋ aqyrette
ədil tara- zymen tartylatyndyğyn bildiredi.
İə, aqyret siiäqty i̇ekinşi bir dünie jaratylmasa, myna
düniedegi köptegen tüiini qiyn saualdar jauap- syz qalmaq. Myna
düniede sezilip, baiqalğan köptegen əsem mağyna baiansyz ketip,
külli jaratylys beine bir mağynasy aiaqsyz qalğan tüsiniksiz kitap
bolmaq.
69

Ənbiiä süresi/47
Allanyŋ körkem i̇esimderi aqyretti talap
etedi
Allanyŋ barşa körkem i̇esimderi aqyrettiŋ boluyn talap i̇etedi.
Mysaly, Alla Tağalanyŋ «Asa jomart» degen sipatyn negizge alyp
tüsindirip körelik. Jalpy əlem Ūly Jaratuşynyŋ tereŋ meiirimşarapaty men şeksiz jomarttyğyna tūnyp tūr. Je r betindegi i̇eŋ
ə l s i z sanalatyn qūrt-qūmyrysqa siiäqty jəndikterdiŋ op- oŋai
qorektenulerine kuə boludamyz. Düniedegi i̇eŋ əlsiz jaratylystarğa
da uaqyt-uaqytymen kütpegen j i̇e r - den jərdem kelude. Ananyŋ
qūrsağyndağy əlsiz səbi sol qaraŋğy, tar jerde tūnşūqpastan
tamaşa təsilmen qorektenedi. Səbi düniege keler-kelmes onyŋ nəzik
bol- mysyna arnalğan arnaiy tamağy əzir tūrady. Ananyŋ
omyrauyndağy süt basqa uaqytta i̇emes, səbidiŋ düniege qadam
basuyna orai ytqylap ağa tüsedi. Teŋizdiŋ tübindegi balyqtardyŋ,
jemis-jidektiŋ işindegi qūrttardyŋ, tūrğan jerinen qozğala
almaityn ağaştardyŋ, jalpy ösimdik əleminiŋ tamaşa türde
qorektenui – Onyŋ i̇erek- şe jomarttyğy men teŋdessiz
meiirimdiliginiŋ aiqyn belgi-nyşany. Jer betindegi yrys-bereke,
nyğmettiŋ moldyğy, asyp-tasuy – Ūly Jaratuşynyŋ tügesilmeitin
qazynasyn meŋzep tūr. Demek, Alla Tağala – teŋdessiz darhandyq
pen asa jomarttyqtyŋ nağyz iesi. Al Ondağy būl darhandyq pen
jomarttyq məŋgi baqi berudi, tögudi, ryzyqtandyrudy qalaidy.
Mine, sondyqtan Onyŋ darhandyğy men jomarattyğynan jaŋbyrdai
qūiyla tögiletin syi-syiapatqa, yrys-berekege kenelip, məŋgi baqi
ryzyqtanatyn jaratylys kerek. Ol i̇eş şübəsiz myna dünieniŋ
halifasy, i̇eŋ mağynaly jaratylysy – adamnyŋ qaita tirilui arqyly
bolmaq. İeger myna dünieden keiin
Ūly Jaratuşynyŋ osy asa jomarttyq pen darhandyq siiäqty
sipattarynyŋ körinis tabatyn basqa i̇ekinşi məŋgi ömir bolmağan
jağdaida, būl sipattary osy düniemen şekteuli qalmaq. Al
şekteulilik Ūly Jaratuşymyzğa tən i̇emes. Öitkeni Ūly
Jaratuşymyz Allanyŋ özi qandai şeksiz, məŋgi bolsa, barlyq
körkem sipattary da sondai şeksiz, məŋgi. Sondyqtan Allanyŋ
barlyq körkem sipat- tary aqyrettiŋ boluyn talap i̇etedi. Osy jerde
aitylğan Alla Tağalanyŋ jomarttyq sipatyna basqa da körkem sipattaryn salystyryp oilan!
Adam özin «bostan-bosqa jaratyldym» dep oilai ma?
Əlemdegi kez kelgen nərse belgili bir maqsatpen, arnaiy
hikmetpen jaratylğan. Ərbir jaratylystyŋ özindik mən-mağynasy,
mindeti bar. Külli jaratylys Ūly Jaratuşynyŋ barlyğyn, bir
ekendigin bildiretin ülken kitap dedik. Ūly İemiz būl alyp kitapty
adam oqysyn, oqyp Öziniŋ qūdiretine, şeberligine taŋ qalyp, maqtau
ait- syn, qūlşylyq jasasyn dep qūdiret qalamymen jazğan.
Tüsirilgen Qūran da osy bir ülken kitaptyŋ tüsindirmesi,
qorytyndysy, mazmūny ispetti. Būl ğalam atty alyp kitaptağy ər
nərse – mağynaly bir söz, bir söilem, tipti bir kitap. Əri Ūly
Jaratuşymyz osy alyp kitapty adamnyŋ igiligine, qyzmetine
bergen. Jerden neşe i̇ese ülken Kün de, su da, nu orman da, ösimdik te,
jan-januar da bəri-bəri «ləbbaik» dep adam balasyna qyzmet i̇etude.
Jalpy əlem adam üşin jaratyldy desek artyq i̇emes. Osy əlemniŋ
işinde adamnyŋ orny müldem i̇erekşe. Öitkeni jer betindegi jalğyz
sanaly tirşilik iesi – adam. Al i̇endi Ūly Jaratuşymyzdyŋ barlyq
dünieni adam üşin ja- ratyp, al adamdy bostan-bosqa, i̇eş
maqsatsyz jaratyp,
məŋgilikke öltire saluy mümkin be? Kişkentei arany da mağyna,
maqsatpen jaratqan Ūly Jaratuşy – Hakim İemizdiŋ adam balasyn
bostan-bosqa maqsatsyz jaratyp, məŋgilikke tirşilik betinen
kelmeske jibere saluy mülde mümkin i̇emes. Qūranda «Əl-Müminun»
süresinde: «B i z senderdi bostan-bosqa jarattyq, əri özderiŋ de
Bizge keri qaitarylmaimyz dep oilaisyŋdar ma?» - delinse,
«Qiiämət» süresinde: «Adam balasy (eş sūraq alyn- bastan) basy
bos qūia berilemin dep oilai ma?» - delinedi.
O düniege bireu baryp kelip pe?
Kez-kelgen nərseniŋ bar i̇ekendigine senu üşin ol nərseni,
aldymen, mindetti türde közben körip kelu şart i̇emes. İeşbir adam
anasynyŋ qūrsağynda jatyp, myna dünieni körip, sosyn būl
düniege aiaq basqan joq qoi. Ananyŋ qūrsağyndağy səbi öziniŋ
jatqan tar, qaraŋğy mekeninen tys basqa əlem joq dep paiymdasa,
qanşalyq qatelesken bolar i̇edi. Turasolsiiäqtybizderdeosydünieni
barlyq bolmys əlemi dep tanyp, būdan basqa əlem joq dep
paiymdasaq, qūrsaqtağy baladai qateleserimiz anyq. Öitkeni myna
əlem de aqyret əlemimen salystyrğanda ananyŋ qūrsağyndai ğana.
Jer betine kelip-ketken barlyq adam balasyn bir
uaqytta qaita tiriltu qalai jüzege asady?
Alla Tağala üşin barlyq adam balasyn, tipti külli jaratylys
ataulyny qaita tiriltu – bir adam- dy tiriltumen birdei. Onyŋ
şeksiz qūdireti üşin şy- byn siiäqty kişkentai jaratylysty
jaratu men aspan əlemindegi milliondağan galaktikalardy, ondağy
san-
syz jūldyzdardy jaratu – oŋailyq jağynan parapar. Negizinde,
Alla üşin oŋai, qiyn degen ūğym joq. Ol üşin barlyq nərse oŋai.
Onyŋ «bol!» degen əmiri arqyly barlyq nərse bir sətte bar bolyp,
tirşilik əleminde közin aşady. Qiiämet küni İsrafil perişteniŋ
syrnaiğa i̇ekinşi ret ürleuinen keiin Alla Tağala barlyq adamdy bir
sətte məŋgilik ömir üşin qaita tiriltedi. Qysqy ölimnen keiin
şirigen süiek tərizdes jer betindegi barlyq ağaştardy, sansyz gülbəişeşekterdi, jalpy ösimdik atauyn i̇eş jaŋylyspastan əp-sətte,
bir mezgilde op-oŋai tiriltken qūdireti şeksiz Ūly Jaratuşymyz
üşin Adam atadan beri jer betine kelip-ketken külli adam balasyn
bir mezgilde, közdi aşyp-jūmğanşa qaita tiriltu i̇eş qiyn i̇emes. Ər
nərsesimen şekteuli əlsiz adam balasy bir ğana nüktege basu arqyly
közdi aşyp-jūmğanşa ülken bir qalağa jaryq berip, nūrğa bölep
jatqanda, qūdireti şeksiz Haq Tağala üşin barlyq ölilerge bir
mezgilde jan berip, əpsətte qaita tiriltui nelikten mümkin
bolmasyn?!
«Lūqman» süresinde: «Senderdiŋ jaratylularyŋ da, qaitadan
tiriltiluleriŋ de bir kisiniŋ jaratylyp, tiriltiluindei-aq (oŋai).
Kümənsiz Alla Tağala barlyq nərseni tolyq i̇estuşi əri köruşi»70,
- delingen.
İbrahimniŋ qissasy
İbrahim (a.s.) bir küni teŋiz jağasynda jatqan bir januardyŋ
öleksesin kördi. Jağağa ūrğan teŋiz tolqynymen ilese kelgen
balyqtar būl ölekseni jūlyp- jūlyp jep, ketip jatty. Tolqyn
ketisimen töbedegi qūstar kelip şoqyp-şoqyp jei bastady.
Osylaişa ölekseniŋ bir böligi balyqtardyŋ, qalğan bir böligi
qūstardyŋ qūrsağynda ketip jatty. Osy körinisti tamaşalağan
70

Lūqman süresi/28
İbrahim (a.s.) i̇endi Ūly Jaratuşysynyŋ osy bölik-bölik bop,
ūstağannyŋ qolynda, tistegenniŋ auzynda ketken ja- nuardy qalai
tiriltetinin körgisi kelip, Rabbysyna: «Ua, Rabbym, ölilerdi qalai
tiriltetiniŋdi mağan körsetşi»,
- dep ötiniş jasady. Şyntuaitynda İbrahimniŋ (a.s.) tiriltudi
körgisi kelgeni Ūly Jaratuşysynyŋ qūdiretine degen kümənnan
tuyndamağan i̇edi. Tek Ūly Jaratuşysynyŋ qalai tiriltetinin körip,
tamaşa i̇etip, şeberligine taŋ qalyp, şeksiz qūdiretin körgen jüregi
jai tauyp, Ūly Jaratuşysyna madaq aityp, bas igisi kelgen-di. Bir
nərsege senu basqa, köru basqa. Sondyqtan Ol: «Rabbym ölilerdi
tirilte alasyŋ ba?» dep sūrağan joq, «Ua, Rabbym mağan ölilerdi
qalai tiriltetiniŋdi körsetşi», – dedi.
Alla Tağala İbrahimge (a.s.): «Joq, əlde senbediŋ be?», – dedi.
Negizinde Alla Tağala onyŋ aqyretke kümənsiz senetinin biletin i̇edi.
Al, İbrahimge bylai dep sūraq qoiuuynyŋ sebebi – keiin keletin
adamdardyŋ ol tu- raly qate tüsinikke barmaulary üşin i̇edi.
İbrahim (a.s.) ötinişindegi maqsatyn bylai dep tüsindirdi:
«Ərine, (ölilerdi qaita tiriltetiniŋe) senemin. Biraq (qalai
tiriltkeniŋdi körip, ər nərseni körgisi keletin) jüregim jai
tapsyn dep i̇edim».
Osydan keiin Alla Tağala İbrahim qūlyna: «Tört tal qūs al. Sosyn, olardy öziŋe əbden üirenşikti i̇et.
(Sosyn, törteuin de soiyp bir-birimen aralastyryp) olardy (aralasqan i̇etterdi) ər taudyŋ basyna bölipbölip qoi. Söitip olardyŋ ərqaisysynyŋ atyn atap şaqyr; olar sağan jügirgen küide keledi. Allanyŋ (ər
nərsege küşi jetetin) Aziz əri (ər nərseni oryn- oryndy isteitin) Hakim i̇ekendigin bil dedi».

İbrahim (a.s.) berilgen əmirdi būljytpai oryndady. Qūstardy
tauyp, sosyn olardy əbden özine üiretti. So-
syn olardy soiyp, jünderin jūlyp, i̇etterin bir-birimen
aralastyrdy. Aralasqan i̇etterdi törtke bölip, tört taudyŋ basyna
aparyp tastady. Söitip qūstardyŋ ərqaisysynyŋ atyn atap
şaqyrğany sol i̇edi, bəriniŋ tirilip, ūşqan boida janyna kelgenin
körip Ūly Jaratuşysynyŋ qūdiretine taŋ-tamaşa bolyp, jüregi
jai tapty.
ÖLGENNEN KEiIN QAiTA TIRILUGE İMANNYŊ
PAiDALARY
1. Ölimnen keiin qaita tiriluge tolyq ilanğan kez kelgen adamnyŋ
qoğamdağy i̇eŋ senimdi tūlğağa ainalary sözsiz. Sebebi onyŋ
senimi boiynşa, Ūly jaratuşy- sy öziniŋ istegen ərbir isin
körip tūr. Būğan qosa barlyq qimyl-əreketteri i̇eki jağyndağy
perişteler tarapynan ünemi jazylyp, i̇esepke alynuda.
«Zilzala» süresinde aitylğandai: «Kimde-kim tozaŋdai
jaqsylyq istese, jaqsylyğynyŋ qarymyn sözsiz alady.
Al kimde-kim tozaŋdai jamanşylyq istese, onyŋ jazasyn
tarta- dy».
Istegen ərbir isiniŋ, basqan ərbir qadamynyŋ, söilegen ərbir
söziniŋ i̇erteŋ ana düniede i̇esebin beretinin oilap, jüregimen bek
sengen adam jamanşylyq atau- lydan, jalpy künədan alys jüredi.
Öitkeni imandy adam istegen qiiänattarynyŋ jazasynan būl düniede
qūtylğanymen, ana düniede qūtylmaitynyn oilap, künəlarynyŋ
esep küni aldynan «qaidasyŋ» dep attan salyp, jağasynan alyp,
masqara i̇etetinine kəmil senedi. Būğan qosa ana düniede qaita
tiriletinine sengen kez kel- gen adam özin jaratqan Ūly İesiniŋ
rizaşylyğyn alyp, jənnatynda syi-syiapatqa kenelui üşin barlyq
ömirin izgi istermen örnektep, jaqsy amaldarmen kesteleuge tyrysyp bağady. Mūndai senimge ie bolğan jeke tūlğadan da, qoğamnan
da jamanşylyq kütudiŋ özi orynsyz. Jeke tūlğanyŋ, otbasynyŋ,
kez kelgen qoğamnyŋ, tipti jalpy dünieniŋ beibitşilikti tu i̇etip,
baqytty ğūmyr keşuiniŋ jalğyz joly – aqyretke, ölgennen keiin
qaita tiriluge
degen şynaiy senim. Jalpy əlemdegi istelinip jatqan zūlymdyqqa,
beikünə jandardyŋ bostan-bosqa tögilgen qanyna, ədiletsizdikke,
barlyq jamanşylyq ataulyğa
«Jeter i̇endi, toqta!» dep, tosqauyl bola alatyn jalğyz küş –
qaita tiriluge degen osy senim. Öitkeni būl senim ər tūlğanyŋ arūjdanynda, jüreginde ərbir isin qadağalap tūratyn i̇eŋ ədil küzetşi
ispetti. Aqiqat tek küşte dep sanalatyn jəne ədiletsizdikke, ūrlyqqarlyqqa, jemqorlyqqa, paraqorlyqqa toly qazirgi myna düniede
būl senimniŋ qanşalyqty qajet i̇ekeni aitpasa da tüsinikti. Qazaq
atamnyŋ «Qūdaidan qoryqpağannan qoryq» deui de beker i̇emes.
2. Aqyretke kəmil sengen adam i̇eşqaşan ölimnen qoryqpaidy.
Ölim – ol üşin joq bolyp, şirigen süiekke ainalyp, məŋgilikke
köz jūmu i̇emes. Kerisinşe, i̇ekinşi bir məŋgilik ömirge köşu,
jalğan dünieden baqi negizgi dünie- ge qonys audaru. Ölim
qūbylysy – aqyret senimin tolyq qabyldağan adam üşin
məŋgilik ömirdiŋ, şeksiz baqyt- tyŋ basy bolmaq. Kezindegi i̇eŋ
küşti memleketterdiŋ biri İrandy jeŋip, tize büktirgen Sağd
ibn Əbi Uaqqas öziniŋ jetistiginiŋ sebebin bylai dep
tüsindiredi: «Mūsylman əskerler şeiit bolyp, məŋgilik
baqytqa qauyşu üşin i̇eşnərseden qoryqpastan ölimge
jügiredi. Al jaudyŋ əskerleri bolsa, kerisinşe, ölimnen qaşyp,
ərbir qadamyn ölimge degen üreimen basady».
İə, aqyretke senbegen adam üşin ölimnen qorqynyşty i̇eş nərse
joq. Öitkeni olar üşin ölim – joq bolyp, tirşilik betinen
məŋgilikke öşu degen söz. Mūndai jandar ölimdi oilap ketse,
ūiqylary qaşyp, öne-boilary suyp, mazalary ketedi. Əsirese,
ömirleriniŋ soŋyna taiap qalğan aqyretke senimi joq qarttar men
aiyqpas auruğa şaldyqqan jandar üşin ölim öte qorqynyşty.
Qalğan az ğana ömirleri de olar üşin
beine bir tas qaraŋğy zyndandai körinip, tirşilikten tüŋilip, ümitsiz
küi keşedi. Olardy osy qaraŋğy zyn- dannan jaryq nūrğa, ümit
toly ömirge alyp şyğatyn jalğyz küş, dara medet – aqyretke,
qaita tiriluge degen berik senim.
3. Aqyretke sengen adam öziniŋ qu qara basyn ğana oilaityn
özimşildikten qūtylady. Aqyrette jüziniŋ jarqyn bolyp, Ūly
Jaratuşy aldynda süiikti qūldarynyŋ qatarynan tabylu üşin
ərqaşan basqalarğa jaqsylyq jasap, kömektesedi. Jalpy
aitqanda, Allanyŋ qūldaryna paidaly boluğa tyrysady.
Mūndai jaqsylyq jasaudy ömirleriniŋ tüp maqsaty i̇etken adal
jandardan qūralğan qoğam – jer betindegi i̇eŋ baqytty qoğam.
4. Aqyretke degen s i̇e n i m – būl düniede zalymdardyŋ
zūlymdyğyna ūşyrap, adam beinesindegi jyrtqyştardyŋ
qandy auzynda aqysy ketken əlsiz jandar üşin ülken jūbanyş.
Būl senimge ie ərbir jan i̇erteŋ i̇esep küni Ūly Jaratuşynyŋ
aldynda o s y düniede zalymdarğa qoldy bolğan aqysyn,
müddesin qaitaryp alatynyna kəmil sengendikten, öz-özin jep,
uaiym-qaiğyğa salynyp, işki düniesin yzağa, kek- ke,
dūşpandyqqa bulyqtyrmaidy. Kerisinşe, sabyr
saqtap,
«erteŋ-aq zalymdar Allanyŋ aldynda sazaiyn tartady» dep,
boiyndağy imannyŋ siqyrly küşiniŋ arqasynda i̇eşteŋe
bolmağandai ömirdiŋ nūrly jolynda bağytyn özgertip, qadamyn
bəseŋdetpesten jüre beredi.
5. Jazylmaityn aurularğa, sal siiäqty dertterge şaldyğyp, ər
türli sebeptermen mügedektikke tap bolğan jandarğa jūbanyş
bolatyn jalğyz nərse – osy aqyretke degen senim. Ūly
Jaratuşylarynan kelgen qiyn synaqqa sabyr i̇etip, sürinbei
ötken jağdaida məŋgilik ğūmyrda baqytty bolatyndaryn
oilap, jandary jai tauyp,
boilaryna i̇erekşe küş kirip, jaraly jürekterine ümit qanaty bitedi.
6. Aq jaulyqty ana men asqar taudai əkeniŋ, i̇eşkim ornyn toltyra
almaityn bauyrdyŋ jəne basqa da süiikti adamdardyŋ būl
dünieden qaituy kez kelgen adamnyŋ, əsirese, jas
büldirşinderdiŋ nəzik jüreginde olarğa degen ülken sağynyş
sazyn qaldyrady. İə, ömirdegi tiregiŋnen, qysqa aitqanda,
soqqan jüregiŋnen, qimas adamyŋnan aiyrylu – adamnyŋ nəzik
bolmysyna auyr soqqy, jüregine ülken aiyqpas jara. Mūndai
auyr soqqynyŋ, aiyqpas jaranyŋ ornyn tek qana sol süiikti
adamdaryŋmen qaita qauyşuğa, aqyretke, qaita tiriluge degen
iman ğana toltyrady. Aqyrette būl dünieden ötken süiikti
adamdarymen qaita tabysyp, qaita qauyşatynyna ilanğan kez
kelgen adamnyŋ jüregi ornyna tüsip, solğan güli qaita tiriledi.
İmany kəmil jandar būl düniedegi qimasynyŋ qaitqanyn
estigen sətte «Kümənsiz, biz Ūly Jaratuşymyzdan keldik, əri
Ūly Jaratuşymyzğa qaita qaitamyz» mağynasyndağy aiatty
kökeiinde tüiip, Qūranda maqtalğan «sabyr» nərin jüregine
qorek i̇etip, qimasyna degen ystyq sezimi men sağynyşyn
erteŋgi aqyret künindegi qauyşuğa, məŋgilik ömirge amanattaidy.
Qysqasy, ölim habaryn i̇estigen sətte imannan nəsibin ala
almağan jandar ne isterin bilmei abdyrap qalğan sətte imandy
adam ərqaşan sabyr saqtap, baisaldylyq tany- tady.
Aq kiım
Asqarmen jolda kezdeskenimde azan şaqyrylyp ja- tyr i̇edi.
–Bügin jūma, bilesiŋ ğoi. Seni meşitke aparaiyn, – dedim.
Būdan būryn da birneşe ret ötinişimdi qabyldama- ğan bolatyn.
Sondyqtan ol:
–Meniŋ meşitke barmaitynymdy bilesiŋ ğoi, – dep asyğa-üsige
jauap berdi.
–Bilemin, biraq barmauyŋnyŋ sebebin bilgim keledi.
–Qaidan bileiin, əiteuir barğym kelmeidi de tūrady. Qysqasy, ol jaqqa
tartpaidy. Bəlkim, aralasyp jürgen ainalamdağy adamdardyŋ da əseri
bar şyğar. Onyŋ üstine şalbarymnyŋ qyry būzylyp, tizesi şyğa ma
dep qorqam.
Men bolsam taŋ qalğan boida:
–Qaljyŋdap tūrğan şyğarsyŋ? Şalbarymnyŋ qyry būzylady dep
meşitti tastauğa bola ma?
–Şynymen aityp tūrmyn, – dedi. Kiımderime qatty köŋil bölem əsirese
aq tüsti kiımdi qatty ūnatatynymdy bilesiŋ ğoi.
Şynymen solai i̇edi. Ünemi şyrttai kiınip jüretin. Qaşan
körseŋ de kigen kiımderi aq tüsti, qyry pyşaqtyŋ qyryndai
bolatyn.
–Jaraidy, ömiriŋde bir ret bolsa da meşitke bar- dyŋ ba?
–Bala kezimde atammen bir-eki ret ilesip barğanmyn. Biraq mūnan keiin
mülde barmaityn şyğarmyn, – dep jauap berdi.
Aitqan jauabynan qatty şoşyndym. Tipti būl taqyrypty
qozğağanyma ökindim. Söitip, bir-birimizben qol qysysqan boida öz
şaruamyzben kete bardyq.
Osy kezdesuimizden i̇eki aidan keiin, onyŋ bügin meşitke kelgenin
estip, qatty taŋ qaldym. Dereu apyl- ğūpyl men de meşitke kelip
jettim. Tipti, meşitke mülde barmaityn şyğarmyn degen joldasym
meşit syrtyn- dağy namaz qatarlarynyŋ i̇eŋ aldynan oryn alypty.
Mine, bügin de üstinde sol baiağy üirenşikti aq kiımi. Tipti, bügin
müldem i̇erekşe.
Aqyryndap qasyna jaqyndadym da, sybyrlağan boida:
–Qane, meşitke mülde barmaityn şyğarmyn dep i̇ediŋ ğoi, – dedim.
Eş jauap qatpady. Öitkeni ol tabyttyŋ üstinde aq kebinge
oranğan küide jatqan-dy. Jūrt janazasyn şyğaruğa jinalypty71.
Aqyret əlemi
Aqyret sözi sözdikte «bir nərseniŋ soŋy, aqyry, keiinnen bolğan
nərse» degen mağynalardy qamtidy. Al şariğattağy termindik
mağynasy jaratylystağy j a l - py jüieniŋ Ūly Jaratuşynyŋ
būiryğymen byt-şyt bolyp būzylyp, kül-talqan bolğannan keiin
bastalatyn jaŋa məŋgilik ömirge aitylady. Būl kün qiiämet-qaiymnan
keiin bastaluyna bailanysty «qiiämet küni» dep te atala- dy.
Qūranda aqyret künine: mūsylmandardyŋ Alla- men qauyşyp,
jüzdesetin küni boluyna orai «qauyşu küni»72; adamdar bir jerge
şoğyrlanyp, jinalatyn uaqyt bolğandyqtan «mahşar – jinalu
küni»73; qaita tirilgennen keiin adamdardyŋ bəri qabirden qaita
şyğatyndyqtan «şyğu küni»74; myna düniede Alla Tağalağa iman
etip, būiryqtary men tyiymdaryna qūlaq salmağandardyŋ aldanyp
qalğandyqtarynyŋ belgili bolatyn küni boluyna orai «aldanu
küni»75 jəne kəpirlerdiŋ būl düniede istegen isteriniŋ bosqa ketkenin
körgen kezde qatty ökinip, myna düniege q a i t a qaityp, iman
keltirip, jaqsy amal jasağysy kelgenimen būl ar- mandary
oryndalmaityn bolğandyqtan «qasiret küni,
Haiatyn işinden, Guneid Suavi
Mümin süresi, 40/15.
73 Tağabun süresi, 64/9.
74 Qaf süresi, 50/34.
75 Tağabun süresi, 64/9.
71
72
ökiniş küni»76; düniede istelingen izgi nemese jaman isterdiŋ
qarymynyŋ, i̇esebiniŋ beriletin küni bolğandyqtan
«esep küni»77; myna ötkinşi jalğan dünieden keiin məŋgi şynaiy
ömir boluyna bailanysty «şynaiy ömir»78 dep te ataldy.
İsrafil perişteniŋ syrnaidy i̇ekinşi ret ürleuinen keiin barlyq
adamdar qaita tirilip Ūly Alla aldyn- da i̇esepke tartylady.
Sosyn düniedegi iman jəne is- əreketterine qarai jūmaqqa, iaki
tozaqqa barady.
Qabir nemese Barzah əlemi
Ölimnen keiin qaitadan tiriluge deiin jalğasatyn ömir – qabir
nemese barzah əlemi dep atalady.
K i̇e z kelgen adam ölgennen keiin topyraqqa kömilse de, iaki
kömilmei suğa batyp balyqtarğa jem bolyp ne- mese otqa janyp kül
bolyp ketse de, mindetti türde qaita tirilgenge deiin qabir, iağni,
barzah ömirin bastarynan ötkizedi. Öitkeni ruh sol bölek-bölek bop
şaşylyp ket- ken denemen bailanys qūra alatyndai qabilette. Mysaly, bir jerden jiberilgen radio tolqyndar düniedegi
milliondağan radiolarmen bailanys qūryp, bir habar- dy əlemdegi
milliardtağan adamğa taratyp jatqanda, ruhtar nelikten öz
denesiniŋ bölşekterimen belgili bir bailanysta bola almasyn?
Negizinde ölgen adamdardyŋ deneleriniŋ qabirge jerlenuine
bailanysty barzah ömiri
– qabir ömiri delingen. Öitkeni ruh qabirdegi denesimen beligili bir
bailanysta bolady.
Qabir, barzah əlemi i̇erekşe bir əlem bolğandyqtan, özine tən
zaŋdylyqtary men ölşemderi de boluğa tiıs. Sondyqtan barzah
əleminde bolatyn azapty iaki rahatty,
Mariam süresi, 19/40.
Fatiha süresi, 1/4.
78 Ankabut süresi, 29/64.
76
77
adamdardyŋ imanyna qarai qabirdiŋ qysuy men qaraŋğy boluyn
nemese kerisinşe keŋ jəne jaryq boluyn būl düniege tən
zaŋdylyqtarmen tüsinu, əste, mümkin i̇emes. Ony tüsinuge bizdiŋ
şekteuli aqylymyzdyŋ
da,
myna düniedegi fizikalyq
zaŋdylyqtarynyŋ da ölşemi sai kele bermeidi.
Adam balasy qabirge jerlengennen keiin Munkər jəne Nəkir dep
atalatyn i̇eki perişte kelip oğan: «Rabbyŋ kim? Paiğambaryŋ kim?
Diniŋ ne?» siiäqty sūraqtardy qūiady. Sūraqtarğa jauap bergen
imandy jandar dünie ömirinen de tamaşa, jūmaq ömirine jaqyn
dərejede, raqat jəne ləzzat işinde bolady. Al, sūraqtarğa jauap
bere almağan imansyz iaki künəhar jandar dünie ömirinen de beter,
tozaqqa jaqyn keiiptegi azap işinde ğūmyr keşedi. Demek, qabir
adamdardyŋ dərejelerine qarai jūmaq baqşalarynan bir baqşa iaki
tozaqtyŋ şūŋqyrlarynan bir şūŋqyrğa ainalady. Bir hadiste: «Kisi
jan təsilim i̇etken uaqytta taŋerteŋ jəne keşkisin oğan otyratyn jeri körsetiledi. İeger jənnattyq bolsa, jənnat, tozaqtyq
bolsa tozaq körsetiledi. Sosyn oğan, mine, Alla seni qiiämet küni
qaita tiriltkenge deiin otyra- tyn jeriŋ osy delinedi»79.
Düniede mūsylman qūldardyŋ basyna keletin ər türli aurular
men qiynşylyqtar düniede istelgen kişigirim künəlardyŋ
keibireulerine kəffarat bolyp, sol künəlardyŋ tazalanuyna sebep
bolsa, düniede de ta- zalanbaityndai keibir künəlarğa qabir azaby
kəffarat bolmaq. Qabirde de tazalanbaityndai ülken künəlar
aqyretke, ülken i̇esep künine amanattalady. Bir hadiste:
«Qabir aqyret aialdamalarynyŋ alğaşqysy, kimde-kim osy aialdamadan aman-esen ötse, keiingi aialdamalardan
da oŋai ötedi, al öte almasa keiingilerdi ötu odan da
79

Əl-Buhari, Jənaiz/1379.
qiyn bolady», - delinedi. Basqa bir hadiste: «Müşrikter (Allağa
serik qosqandar) qabirlerinde qatty azapqa duşar boluda.
Olardyŋ (şyŋğyrğan) dauystaryn tek qana januarlar i̇estidi»80,
- dep qabir azabynyŋ auyr i̇ekendigin bildirilgen.
Qaitys bolğan kisi üşin artynda qalğan adamdar köbirek dūğa
jasap, künəlarynyŋ keşiriluin tileu kerek. Paiğambarymyz (s.a.u.)
adamdy jerlep bolğannan keiin qabirdiŋ janyna tūryp bylai
deitin: «Bauyrlaryŋyz üşin Alladan keşirim tilep (imanynda)
tūraqty i̇etui üşin dūğa i̇etiŋder. İeş kümənsiz o l qazir sūraqqa
tar- tylyp jatyr»81.
Myna düniede oqyğan qūranymyz ben tünde oqyğan təhajjud
namazymyz tar ornymyzdy keŋeitip, qaraŋğy qabirimizdi i̇erekşe
nūrğa böleidi.
Qabir azabyna sebep bolatyn keibir künəlar
Qabir azabyna künəlardyŋ barlyq türi sebep bola alady.
Hadisterde aitylğan qabir azabyna sebep bolatyn künəlar mynalar:
• Ğaibat, ösek aitu, bireudiŋ sözin i̇ekinşi bireuge jetkizu. K i̇e z kelgen
adamnyŋ artynan onyŋ köŋiline keletin əri renjitin sözder aitu qabir
azabyna sebep bo- lady.
• Kişi dəretti syndyrğannan keiin tazalanbau.
• Moinynda qaryzy bolğan küide jan tapsyru. Paiğambarymyzdyŋ
(s.a.u.) «Müminniŋruhy moinyndağy boryşy ötelgenge deiin sol
boryşymen bailauly» hadisinen moinynda qaryzy bar boryştynyŋ
qabir aza- byn tartatynyn aŋğaramyz. Paiğambarymyz (s.a.u.) bo80
81

Musnəd, 6/362
Əbu Daaud, Jənaiz 73.
ryşty kisiniŋ qaryzy ötelgennen keiin ğana janaza na- mazyn
oqyğan.
• Jalğan söileu, Qūrandy bile tūra işindegi aitylğandarğa teris
əreket i̇etu, zina jasau, paiyzdyq ösim jeu.
Adamdardy aldau, jetimderdiŋ aqysyn jeu, mūsylmandardyŋ
qatelerin, kemşilikterin izdeu, tuğan- tuystardan qatynasty üzu,
jalğan kuəger bolu, jan- januar, jəndikterge zūlymdyq jasau,
ūrlyq jasau, ar- namysty pək əielge jala jabu, nəsibiŋe razy
bolmau siiäqty künəlar da qabir azabyna sebep bolady.
Qiiämet küni
Qiiämet dep İsrafil atty perişteniŋ syrnaiğa alğaş ret
ürleuinen keiin jalpy jaratylystyŋ, jan- jağymyzdağy jüieniŋ
kül-talqan bolyp qirauyn, barlyq jan ieleriniŋ ölim qūşuyn
aitady. Qiiämettiŋ boluy aqyl qabyldai almaityndai teris qūbylys
emes. Öitkeni barlyq jaratylysty jaratyp, külli bolmys
ataulydan üilesimdi taŋğajaiyp jüie qūrğan Ūly Jaratuşymyz
būl jüieni būzamyn dese kim kedergi? Kim aldyn orap
«joq» dep aita alady? Kez kelgen jūldyzdyŋ orbitasy- nan şyğyp
ketip Je r şaryna soğyluy qiiämettiŋ boluy- na sebep i̇emes pe?
Qiiämettiŋ qaşan bolatyny Qūranda iaki hadiste bildirilmegendikten,
naqty uaqyty bir Allağa ğana məlim. Qūranda: «Olar senen
qiiämettiŋ qaşan bo- latynyn sūrap jatyr. Olarğa ait: Onyŋ
qaşan bola- tyny jaily məlimet tek qana Rabbymnyŋ
janynda ğana. Onyŋ uaqytyn Odan basqa i̇eşkim bildire almaidy. Qiiämet köktegige de, jerdegige de (qiyndyğy,
qorqynyştylyğy sonşalyq) au y r keledi. Qiiämet senderge
kenetten keledi. Sen ony biletindei olar senen (qaşan
bolatynyn) sūrastyrady. Olarğa by-
lai dep ait: Qiiämettiŋ uaqyty jaily bilim tek qana Allanyŋ
janynda. Biraq adamdardyŋ köbisi mūny bilmeidi»82.
Adam balasy üşin qiiämettiŋ qaşan bolatynyn bilu öte maŋyzdy
emes. Qiiämettiŋ qaşan bolatynyn bilsek te, bilmesek te ərbir
adamnyŋ ölimi sol adam üşin qiiämet i̇emes pe? Mine, sondyqtan ər
adamnyŋ qiiämeti sanalatyn öliminen keiin bastalatyn məŋgilik
ömirde baqytqa qol jetkizuimiz üşin izgi ister istep, künəlardan aulaq
boluy- myz ləzim.
Alla Tağala öziniŋ süiikti qūldary üşin jənnat mekeninde myna
düniede būryn-soŋdy közimiz körmegen, qūlağymyz i̇estip-bilmegen,
aqylymyz oilap, i̇elestete almağan məŋgilik syi-syiapat əzirlegen.
Qiiämet nemese aqyrzaman körinisteri
Ūly Jaratuşynyŋ belgilegen uaqyty kelip jetip, düniedegi
synaq merzimi bitip toqtağan mezet. İsrafil perişte Ūly iesiniŋ
būiryğyn alar-almas ğajaiyp syr- naiyn ürlep kep jiberui mūŋ
eken dünieniŋ astaŋ-kesteŋi şyğyp tas-talqan boldy. İeş
tügesilmestei köringen, tipti məŋgilik dep boljalğan Kün de büginde
pənilikke bel bügip, məŋgiliktiŋ şynaiy İesin adam balasyna
ūqtyrğandai. Ğasyrlar boiy əlemdi jaryqqa bölep, jy- luyn
tolassyz tögip tūrğan künniŋ de bügin osylaişa nūry sönip, jer men
qosa köptegen əlem qaraŋğylyqqa qamaldy. Köktegi jymyŋdağan
sansyz jūldyzdardyŋ jaryğy sönip, tas-talqan bolğan küide kül
bop şa- şylyp üreige ürei qosty. Jerdiŋ qazyğy keipinde jaralğan
biık-biık asqar taular da kökke köterilip ba- ryp, jerge qūlap, birbirine ūrylyp, şaŋ-tozaŋğa aina82

Ağraf süresi / 187.
lyp, Qūrannyŋ tilimen aitqanda «tütilgen jündei» boldy. Taular
köşip, synaptai tolqyp, ər jerden atqylap şyqqan janartaular
sai-saidy qualap, aldynan şyqqandy örtep, jūtqan küide ağyp
barady. Əşeiinde otty sumen öşirsek, bügin, mine, su atasy teŋizder
de örtke ainalyp, jalyn şaşyp tūr. Jai uaqytta az ğana jer
silkinuden üreii qaşyp, jüregi jarylatyn adamnyŋ b ū l küngi
jağdaiyn bir oilaŋyzşy?! Je r beti qap-qaraŋğy. Te k ər jerden
aqqan janartaular men teŋizden şyqqan qalyŋ örttiŋ qorqynyşqa
toly qyzğylt tüsti jaryğy ğana birde sönip, birde janyp, birde
küşeiip, birde əlsirep tūr. Būl körinisterge kuə bolğan tau-tastağy,
nu ormandağy jai uaqytta bir-birinen ürke qaşatyn jabaiy aŋdar da
qorqynyştan bir-birine üiezdep, bürisken boida şoğyrlanyp ər
jerde top-top bop, şyŋğyra şyqqan ər türli dauystarymen
qorqynyşqa qorqynyş qosqan.
İmannan nəsibin ala almağan «şyğaibailardyŋ» bir-birimen
bəsekelesip, jarysa soqqan ūzyn-ūzyn, qabat- qabat üileri küldei
ügitile qūlap, işindegi adamdar «oi- bai» degen üirenşikti sözdi ğana
aituğa şamalary kelip, jermen-jeksen bolyp, betondardyŋ astynda
myj-tyj bop janşylğan boida kömilip jatyr. Qorqynyştan ne
isterin bilmei, jürekteri auzyna kelip, öne boiy qaltyrap, ne bolyp
ketkenin tüsinbei abdyrap qalğan adamdar. Ary-beri sabylyp
şyrqyrai jügirgen jandar bir-birin tanymaidy. Būl küni
qorqynyştan aiağy auyr jükti əielder de tüsik tastaidy.
Kün-tün demei ter tögip qol jetkizgen bailyqtarğa da, asyl,
qūndy dünielerge de būl küni i̇eşkim pysqyryp ta qaramaidy. Būl
sətte asyl tastardyŋ da, altyn- əşekeidiŋ de i̇eşkimge keregi joq.
Hadiste aitylğandai
«masanyŋ synyq qanatynan da qūnsyz». Kedei, jarlyjaqybailarğa soqyr tiynyn da qimağan «şyğaibailar»
būl küni amalsyz artta qalyp bara jatqan mal-mülik, dünielerine
qarağan boida «nelikten būl kün kelip jet- pes būryn Alla jolynda
jūmsap, izgilikke sarp i̇etpedim?» dep ökinişten barmaqtaryn
şainaidy. Biraq olarğa osy sağatta jasağan būl ökinişterinen ne
paida? Ne qaiyr?
Aiqailağan qūlyndağy dauystar, tüsiniksiz sözder. Əşeiinde
təkapparlanyp Ūly Jaratuşysyna qarsy şy- ğyp, būl kündi
eskertip kelgen Qūranğa da, Paiğambarğa da jalğan dep, namaz oqyp,
oraza ūstap dinge bas iıp, osy künnen qoryqqan qūdaişyl jandarğa
mysqyldai küle qarap, olarğa «keri qalğan, artta qalğan baiğūstar»
laqabyn tağyp, mensinbei qaraityn kəpirler de būl künde tili kelse
de kelmese de «Lə iləhə illallah Muhammadur- rasulullah» deu üşin
auzyndağy qyzyl i̇etti alai da būlai da būrap körip, jantalasyp, bir
ölip, bir tirilip qylğynyp jatyr. Biraq, olardyŋ Qūdireti şeksizdiŋ
osyndai düniedegi synaq uaqyty bitken sətte, ər nərseniŋ Ony
aşyqtan-aşyq paş i̇etken mezgilde keltirgen imandary- nan ne
paida?! Ne ümit?!
Biraq osy kün kelmes būryn Ūly Jaratuşysyna iman i̇etip,
ömirlerin izgi istermen kestelegen adal jandar būl qorqynyşty
oqiğany, üreili qūbylysty körmesten, Rahman İeleri tarapynan
jiberilgen ğajaiyp ho ş iısti iıskegen boida jan tapsyrady. İə,
şynaiy mūsylmandar osy bir sūrapyl oqiğany körmek i̇emes,
hadiste būl jai- ly: «Qiiämet tek adamdardyŋ jamanyna
bolady»83, - delinedi.

83

Muslim, Fitən 131.
PERIŞTELERGE İMAN
«Onyŋ janyndağylar (perişteler) Ūly
Jaratuşylaryna ğibadat jasaudan bas tartyp, paŋdanbaidy
jəne qūlşylyq jasaudan şarşa- maidy. Olar jalyğyp,
şarşamastan kündiz-tüni
Allany (külli kemşilik ataulydan pəktep) təsbih i̇etedi»
«Ənbiiä» süresi
«Perişteler Allanyŋ būiyrğan nərselerine qarsy
şyqpaidy jəne ne būiyrylsa sony
qaltqysyz oryndaidy»
«Tahrim» süresi
PERIŞTE
Periştelerge iman – İslam dinindegi iman negizderiniŋ biri.
Perişteler ğaiyp əleminen, iağni, bizge kömeski əlemnen
bolğandyqtan, biz olardy közben körip, aqylmen tolyq qamtyp
tüsine almaimyz. Sondyqtan olar jaily mağlūmatty Qūrannyŋ bizge
jetkizgen qasietti aiattary men Alla i̇elşisiniŋ (s .a .u.) hadisteri
arqyly bilemiz.
Qūranda: «Alla i̇elşisi Rabby tarapynan özine tüsirilgenderge
iman keltirdi jəne müminder de (iman keltirdi). Barlyğy
Allağa, periştelerine, kitaptaryna, paiğambarlaryna jəne
aqyret künine iman keltirdi...»84 - delinse, basqa bir aiatynda:
«Kimde- kim Allağa jəne Onyŋ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret künine iman i̇etpese, qatty
adasady...»85 - dep perişteleriniŋ barlyğynan ha- bardar i̇etip jəne
olarğa i̇eş şartsyz iman i̇etudi būiyrady. Negizinde periştelerge
iman i̇etpeu – Alla Tağalanyŋ jer betine jibergen paiğambarlaryna
jəne olarğa tüsken kitaptarğa iman i̇etpeumen birdei. Sebebi, Ūly
Jaratuşynyŋ adam balasyna aq pen qarany ajyratyp, tura joldy
körsetip, aqiqat perdesin aşu üşin tüsirgen barlyq kitaptary uahi
jolymen paiğambarlaryna osy perişteleri arqyly kelip jetken.
Periştelerdiŋ i̇erekşelikteri
Perişteler – nūrdan jaratylğan ruhani bolmys.
84
85

Baqara süresi/285.
Nisa süresi/136.
Paiğambarymyzdyŋ hadisinde: «Perişteler nūrdan
jaratylğan...»86 – delingen.
Perişteler adamnan būryn jaratylğan. Olardyŋ özderine tən
deneleri bar. Olar adamdar sekildi işip- jeuge, ūrpaq köbeitip,
köbeiüge, şarşap-şaldyğyp, ūiyqtauğa mūqtaj i̇emes. Jynysqa
bölinbeidi. Qyzğanu, aşulanu, renju, təkapparlanu siiäqty jaman
sipattar olardyŋ pək düniesinen aulaq. Olar ünemi Ūly Jaratuşylaryna ğibadat jasaidy. Ğibadat – olardyŋ qoregi. Olar
Allanyŋ būiryqtaryn büge-şigesine deiin būljytpai, aina-qatesiz
oryndaidy. Olar i̇eşqaşan künəniŋ kişisin de, ülkenin de
jasamaidy. Barlyq künə ataulydan qorğalğan. Qūranda: «Onyŋ
janyndağylar (perişteler) Ūly Jaratuşylaryna ğibadat
jasau- dan bas tartyp, paŋdanbaidy jəne qūlşylyq ja- saudan
şarşamaidy. Olar jalyğyp, şarşamastan kündiz-tüni
Allany (külli kemşilik ataulydan pəktep) təsbih i̇etedi»87.
«Perişteler Allanyŋ būiyrğan nərselerine qarsy şyqpaidy
jəne ne būiyrylsa sony qaltqysyz oryndaidy»88, – delinedi.
Perişteler Allanyŋ rūqsatymen ər türli beine- pişinge kire
alady. Perişteler paiğambarlarğa negizgi beinelerimen jəne basqa
da beinelerimen
köringen.
Mysaly, Jebireiil perişte
Paiğambarymyzğa jəne janyndağy sahabalarğa jolauşy keipindegi
adam beinesinde köringen89. İbrahimge qartaiğan şağynda Alla
tarapynan səbi beriletinin süiinşilep kelgen perişteler de adam
beinesinde kelgendikten, İbrahim (a.s.) olardy qonaq i̇etpek bolyp
arnaiy tamaq daiynda- tady. Biraq olardyŋ tamaq jemei
otyrğandaryn körgen
Muslim, Kitabuz-zuhd/2996
Ənbiiä süresi/19-20.
88 Tahrim süresi/6.
89 Muslim, İman.
86
87
uaqytta jüregine ürei Uialaidy. Keiinnen baryp olardyŋ sözderinen
perişte i̇ekenin aŋğarady90.
Alla Tağala periştelerge adamnyŋ qolynan kelmeitin
qabiletter men mümkinşilikter bergen. Olar az ğana bir mezettiŋ
işinde ūzaq jerlerge jyldam baryp kele alady. Taudai auyr
jükterdi köteretindei küş- quatqa ie.
Qūranda jəne paiğambarymyzdyŋ hadisterinde periştelerdiŋ
qanattary jaily əŋgime qozğalady. Biraq olardyŋ qanattarynyŋ
qandai qanat i̇ekeni bizge beiməlim. Periştelerdiŋ jaratylysy myna
düniedegi jaratylystarğa ūqsamağandyqtan olardyŋ qanatyn dəlmedəl qūstardikine, iaki basqa nərselerge ūqsaidy dep aita almaimyz.
Periştelerdiŋ mindetteri
Alla Tağala periştelerge ər türli mindetter jüktegen. Alla
Tağalanyŋ olarğa mindet jükteui – olardyŋ kömegine
mūqtajdyğynan i̇emes, kerisinşe, olar öz mindetterin oryndaulary
arqyly Ūly Jaratuşylarynyŋ qūdiretin, ūlylyğyn jəne
şeksizdigin külli əlemderge paş i̇etip, teŋdessiz patşalyğynyŋ sənsaltanatyn jalpy jaratylysqa jar s a l y p , kuəlik i̇etedi. Alla
Tağala i̇eşnərsege, i̇eşkimge mūqtaj i̇emes. Perişteler özderine
jüktelgen mindet- terin oryndau arqyly özderine tən ğibadattaryn
jasap, Ūly Jaratuşylarynyŋ raqymyna bölenedi.
Perişte türleri
1. Jebireiil perişte. Alla tağalanyŋ barlyq paiğambarlaryna
uahi jetkizuşi perişte. İağni, Alla
90

Hud süresi/69-70.
elşisimenpaiğambarlarynyŋarasyndağyelşi.Jebireiil
perişte
Qūranda «ruh» dep te atalady. «Əlbette būl (Qūran) – əlemderdiŋ
Rabbysynyŋ
tüsirgen
kitaby.
Ony
seniŋ
jüregiŋe
eskertuşilerden boluyŋ üşin Senimdi Ruh (Jebireiil) əkeldi»91.
2. Mikail perişte. Jaratylystağy oqiğalardyŋ, jalpy
əlemdegi jan ieleriniŋ ryzyqtary men ryzyqtarynyŋ jel,
būlt, jaŋbyr sekildi sebepterin qadağalaityn perişte.
3. İsrafil perişte. Būl perişte qiiämet küni Alla Tağalanyŋ
būiryğymen syrnaidy alğaş ürlegennen keiin Ūly
Jaratuşynyŋ qalağan keibir jaratyly- starynan tys köktegi
jəne jerdegi barlyq jaratylys pənilikke bas iedi. Sosyn
ekinşi ret syrnaiğa ürlegen uaqytta bəri qaita tiriledi.
Qūranda: «Syrnai ürlendi, Allanyŋ qalağandarynan tys
jerdegi jəne köktegi barlyğy dereu jansyz jerge qūlady.
Sosyn syrnai tağy bir ret ürlengen mezette adamdar
qabirlerinen aiaqqa tūryp jan-jağyna qarap qalady»92, delinedi.
4. Əzireiil perişte. Barlyq ajaly jetken adam- dardyŋ ruhyn
alumen mindettelgen perişte. Əzireiil perişteniŋ būiryğyna
bağynatyn basqa da perişteler bar.
5. Qūrsaqtağy səbige janyn ürleitin jəne ryzqyn, ajalyn,
düniede isteitin amaldaryn, baqytty iaki baqytsyz bolatynyn
jazumen mindettelgen perişteler- diŋ bar i̇ekenin hadisterden
aŋğaramyz93 (tağdyr bölimine qaraŋyz).
Şuğara süresi/192-195.
Zumar süresi/68.
93 Buhari, Bədul-halq, Muslim, Kitabul-qadar.
91
92
6. Kiraman-Katibin. Qūldarynyŋ jaqsy-jaman amaldary men
isterin jazumen mindettelgen perişteler. Alla Tağala ərbir
adamnyŋ oŋ jağy men sol jağyna i̇eki perişteni jaqsy-jaman
amaldaryn jazu üşin ökil i̇etip qoiğan. Būl i̇eki perişte adamnyŋ
istegen ülkendi-kişili, jariiä iaki qūpiiä, jaqsy-jaman ərbir isin,
söilegen ə r b i r sözin qadağalap, amal dəpterlerine jazyp
tūrady.
Qūranda: «Senderdi (jandaryŋnan ajyramai- tyn) arnaiy
baqylauşylar bar. (Olar) ardaqty9 4 jazuşylar. Senderdiŋ ne
istegenderiŋdi biledi»95. «Eş kümənsiz adamdy biz jarattyq jəne
biz nəpsisiniŋ oğan ne sybyrlaitynyn da bilemiz. (Öitkeni) Biz
oğan küre tamyrynan da jaqynbyz. Onyŋ oŋ jağynda jəne sol
jağynda otyrğan ərbir isin jazatyn i̇eki perişte bar. Bir söz
söiler-söilemes janynda ony (sözdi) jazuşy jəne balqylauşy
daiyn tūrady»96.
Adam balasy jiyrmasynşa ğasyrda-aq dybysty jəne ər türli
körinis, qimyldardy jazatyn qūraldar t au- yp şyğardy. Ərine,
Alla Tağalanyŋ perişteleri mūndai qūral-jabdyqtarğa mūqtaj
emes. Degenmen, adam bala- synyŋ özi boiyndağy şekteuli
qabiletterimen osyndai jazatyn qūraldar tauyp şyğaryp jatsa,
Alla Tağalanyŋ adamnyŋ istegen ərbir isi men ərbir sözin jazatyn
jazu- şylary nege bolmasyn? İesep küni periştelerdiŋ jazğa- ny
beine bir jazyp alynğan beine taspadai körsetiledi. Qiiämet küni
adam balasy öz qūlağymen düniede söilegen jaqsy-jaman ərbir
sözin i̇estip, istegen ərbir amaldaryn
İağni, ardaqty jazuşylar dep būl periştelerdiŋ adamdardyŋ arasynan i̇eşkimdi
alalap jaqtamaityn beitarap i̇ekendikterine, bolğan oqiğany jasyryp iaki asyryp
ötirik jazbaityndyqtaryna,eşbirnərseniūmytqaldyrmaityndaryna işarat i̇etilip
otyr.
95 İnfitar süresi/10-12.
96 Qaf süresi/17-18.
94
öz közimen köredi. Künəharlar istegen künəlaryn körip tynystary
tarylyp, ön boiynan şyp-şyp aqqan suyq terge kömilip, qyzarypsazaryp, qorqynyştan jürekteri diril qağyp jatqanda, taqua
jandar jasağan igilikterin körip jan jürekterimen «əlhamdulillah»
dep Rabby- laryna şükir i̇etip, köŋilderi jūbanyş tauyp, şeksiz
quanyşqa bölenedi. Demek, aqyrette adam balasynyŋ ərbir istegen
isterine özi istegen amaldary kuəlik i̇etpek. Künəlaryn moiyndağysy
kelmei, tūra qaşqysy kelgen adamdardyŋ aldynan düniedegi ərbir
isi «Qaida barasyŋ? Meni istegen sensiŋ» dep şyğa keledi.
7. Münkər-Nəkir perişteleri. Qabirdegi adamdarğa
«Rabbyŋ kim? Paiğambaryŋ kim? Kitabyŋ ne?» siiäqty sūraqtardy
qūiatyn əri adamdardyŋ osy sūraqtarğa bergen jauaptaryna qarai
qarym-qatynas jasaityn perişteler. Münkər-Nəkir «beitanys,
böten» degen mağynalardy bildiredi. Qabirdegi adamğa būryn-soŋdy
körmegen keiipte, beitanys körinetindikten osy atpen atalğan.
8. zəbaniiä perişteleri. Aqyrette tozaqqa barğandardy azaptau isi
mindettelgen perişteler.
9. Riduan perişteleri. Jənnatqa kiru baqytyna ke- nelgenderge
qarauşy perişteler.
Basqa da perişteler
Ūly Jaratuşynyŋ arşyn tasityn, s ü i i k t i qūldarynyŋ
jüregine turalyqty, aqiqatty ilham i̇etetin, namaz oqyğandarmen
birge «fatiha» süresiniŋ soŋynda
«Amin» dep dūğa i̇etetin, ərbir taŋ jəne i̇ekindi namaz- darynda
mümindermen birge bolatyn, Qūran oqylğan uaqytta arnaiy jer
betine tüsetin, ğylym alqalary men öz aralarynda Allanyŋ kitabyn
oqyp, uağyz aityp, Ony i̇eske alu üşin jinalğan barlyq jerlerdi
arnaiy aralap,
sol jerdegilerge Alladan raqymdylyq tilep, keşirim ötinetin, ərbir
adamdy qorğap jüretin, Bədir şaiqasynda kömekteskendei şynaiy
mūsylmandarğa qiyn kezeŋde Allanyŋ rūqsatymen kömektesetin
periştelerdiŋ de bar i̇ekenin hadister men aiattardan aŋğaramyz.
Periştelerdiŋ jalpy sany bizge beiməlim.
TAĞDYRĞA İMAN
«Eş kümənsiz Biz barlyq nərseni arnaiy i̇eseppen jarattyq»
«Qamar» süresi
«Tağdyrğa iman i̇etken adam – basynan barlyq uaiym-qaiğy
ketken jan»
Qanatty söz
TAĞDYRĞA İMAN
İslam dinindegi iman negizderiniŋ soŋğysy – tağdyr- ğa iman.
Paiğambarymyzdan (s .a .u.) «İman degenimiz ne?» – dep sūrağan
uaqytta:
«Allağa,
periştelerine,
kitaptaryna
jəne
paiğambarlaryna, aqyret künine, tağdyrdyŋ jaqsysy men
jamanyna iman i̇etu», – dep jauap bergen.
Tağdyr sözi – bir nərseni belgili bir ölşem, mölşerge qarai
retteu, arnaiy i̇eseppen jüieleu, jobalau degen mağynalardy
bildiredi.
Al, şariğattyq termin boiynşa: ötken şaq, osy şaq jəne keler
şaqtan, iağni, jalpy uaqyt ūğymynan pək
–Ūly Allanyŋ əu bastan qiiämetke deiin jəne qiiämetten keiin bolatyn
barlyq nərseni, barlyq oqiğany jaratpas- tan būryn şeksiz, əzəli
ilimi arqyly i̇egjei-tegjeiine deiin biluin jəne olardy belgili bir
ölşem, mölşerge qarai retteuin, belgili bir i̇eseppen jüieleuin, arnaiy
bir jobamen tağaiyndap belgileuin «tağdyr» deimiz.
Ūly Jaratuşynyŋ tağdyry tek adamğa ğana bai- lanysty i̇emes,
jalpy bolmysty, külli jaratylysty qamtidy.
Jalpy jaratylysqa bailanysty tağdyr
Jalpy ğalamğa köz jügirtken uaqytta ər nərsedegi arnaiy
ölşemdi, nəzik i̇esepti, jalpy əlemdi qamtyğan taŋğajaiyp jüieni
baiqaimyz. Ər nərse öziniŋ boiyna berilgen bağdarlamamen jürude.
Mysaly, örik ağaşy kişkene dənegine qoiylğan bağdarlama arqyly
jer betine qyltiiä şyğyp, künnen-künge jaiqala ösip, köktem kire
bürşigin atsa, artynan jemisiniŋ süiinşisi ispetti gülin
aşady. Sosyn sol bağdarlamağa qarai özine tən aŋqyğan isimen,
közdi tartar reŋimen, baldai tətti dəmimen qūlpyra ösken jemisin
beredi. Kün Allanyŋ qoiğan bağdarlamasyna qarai arailap atyp,
alaulap batady. Sol bağdarlamağa qarai səulesin şaşyp, jyluyn
tögedi. Jerdegi sudyŋ bu bop köterilip, artynşa būltqa ainalyp,
uaqyty jetkende jerge qaita jaŋbyr bop jauuy, qūrğaq
topyraqtyŋ, jalpy suğa mūqtajdardyŋ qajetine jara- uy – Ūly
Jaratuşynyŋ arnaiy bağdarlamasyna qarai jüzege asady. Sudağy
a ğ u , tastağy qattylyq, jerdegi tartylys zaŋdary – būl
ərqaisysynyŋ özindik tağdyry. Qūstardyŋ ūşuy, balyqtyŋ jüzui,
eliktiŋ jügirui – bəri- bəri Ūly Jaratuşynyŋ ərqaisysyna laiyq
etip qoiğan zaŋdary, arnaiy tağdyry bolmaq.
Qūran Kərimde: «Eş kümənsiz biz barlyq nərseni arnaiy
eseppen jarattyq»97.
«...Barlyq nərseni ja- ratyp,
ərqaisysyna belgili bir ölşem berdi»98, - dep jalpy əlemdegi osy
arnaiy i̇esepke, tağdyrğa nazarymyz- dy audarady.
Demek, Ūly Jaratuşymyz ər nərsege özindik tağdyryn jazğan.
Jaratylystağy ərbir nərse sol tağdyrdan, arnaiy bağdarlamadan
asyp, jalpy jüieden şyğyp kete almaidy. Əlemdegi bas
ainaldyrar myna teŋdessiz sūlulyq, i̇erekşe jüie aldyn-ala
belgilengen arnaiy jobany, dəlme-dəl i̇esepti, iağni, iləhi tağdyrdy
nūsqaidy.
Jymyŋdap, jarqyrağan sansyz jūldyz belgilengen öz mejesinen
eş auytqymai qozğalyp, ğaryşta jüzip jürse, jan-januar, ösimdik,
jalpy jaratylys Alla Tağalanyŋ jazğan arnaiy bağdarlamasyn
aina-qatesiz qaitalap ğūmyr keşedi.
97
98

Qamar süresi/49
Furqan süresi/2.
Adamğa bailanysty tağdyr
Adamğa bailanysty tağdyr məselesi, zadynda, kürdeli
bolğandyqtan keibir adamdar qate tüsinedi. Bəzbireuler istegen
künəlarynan «Tağdyrymda osylai bolsa, ne isteimin?» dep aqtalyp
jatsa, i̇endi bireuler ər istegen isimdi öz qalauymmen isteimin, «olai
bolsa, tağdyr joq» dep şekten şyğyp jatady. Būl i̇eki pikirdiŋ
bireui astamdyq bolsa, i̇ekinşisi nūqsandyq. Orta joldy, dūrys
tağdyr ūğymyn tüsine almağan.
Adam balasy basqa jaratylystardan özindik aqyl- oiymen,
airyqşa i̇erik-qalauymen i̇ekşelengendikten Onyŋ tağdyry da
özgeşe.
Adamğa bailanysty tağdyrdyŋ i̇eki jağy bar.
1. Adamnyŋ i̇erkinen tys jağy
Adamnyŋ i̇erkinen tys Alla Tağalanyŋ qalauy, ar- naiy belgileui
arqyly bolatyn qūbylystar osyğan ja- tady. Mysal retinde,
adamnyŋ ūlty, tuylğan jyly, jynysy, deniniŋ sau, iaki auru bolyp
düniege kelui, boiynyŋ ūzyn nemese qysqa boluy, zerek jəne ər
türli qabiletterge ie boluy, basyna jer silkinisi, ört sekildi
pəleketterdiŋ kelui, jetim qaluy tərizdi qalauynan tys bolatyn
nərselerdi aituğa bolady. Adam balasy qalauynan tys būl isterden
aqyrette sūraqqa tartylmai- dy. Biraq tağdyrdyŋ janynda adamnyŋ
erik-qalauynyŋ bar i̇ekenin de ūmytpağanymyz jön. Mysaly, bir
adamnyŋ tağdyrynda jetim qaluy jazylğanmen, sol jetimdikke sabyr i̇etip, qiyndyqtarğa moiymai adamdyğyn, aryn t a z a ūstap,
synaqty jibergen Ūly Jaratuşysyna bas iıp, imeui – öz i̇erkinde.
Ol jetim qalğandyğy üşin sūraqqa tartylmağanymen, öziniŋ qalauy
men i̇erki arqyly iske asatyn basqa isterden sūralmaq.
Alla belgili bir adamğa sətin salyp, barlyq şart- tardy
yŋğailap, küni-tüni jügirip istegen isterine be- reket berip, bai i̇etti
delik. İağni, Alla Tağala onyŋ bai boluyn qalap, tağdyryna
bailyqty jazdy. Demek, Ūly İesi būl qūlyna myna düniede
«baidyŋ rölin» berip, bailyqpen synağysy keldi. Biraq būl
bailyqty jaqsy jolda qoldanyp, jetimderdiŋ basyn sipap, kedeikepşikke qol ūşyn berip, Ūly İesine şükirşilik i̇etui ne- mese
kerisinşe bailyqtyŋ buyna mastanyp, Jaratqandy ūmyt qaldyryp,
təkapparlyqqa boi aldyruy – bəri-bəri qūldyŋ öz qolynda, öz
erkinde. Qūl i̇eki joldyŋ bireuin öz qalauymen taŋdap, jənnatqa iaki
tozaqqa qarai jol sala- dy.
İə, peşenege jazylğan tağdyrdyŋ janynda adamğa berilgen
özindik i̇erik-qalau bar. Tağdyrdyŋ özine jüktegen rölin dūrys jolda,
saliqaly mağynada oinap-oinamauy ərkimniŋ öz i̇enşisinde.
2. Adamnyŋ qalauyna bailanysty jağy
Alla Tağala əu basta ər adamnyŋ qai jerde, qai uaqytta ne
isteitinin bastauy joq əzəli əri şeksiz ilimi arqyly bilgen. Öitkeni
Alla üşin ötken şaq, osy şaq, keler şaq degen ūğym joq. Mine,
Ūly Jaratuşymyz sol bilgenin adam üşin tağdyr i̇etip «LəuhulMahfuzğa» jazğan. Basqaşa aitqanda, adamnyŋ qalauy – Alla
Tağalanyŋ jazğan tağdyrynda i̇esepke alynğan.
Adam balasy künə nemese izgi is isteuge məjbür i̇emes. Öitkeni
adamda taŋdau i̇erki bar. Mysaly, jolda ketip bara jatyp, tüsip
qalğan aqşany kördik delik. Osy sətte adamnyŋ taŋdauyna birneşe
nūsqa keledi. Biz sonyŋ bireuin öz qalauymyzben taŋdaimyz.
1. Aqşany aqyryn ğana qaltamyzğa süŋgitip jiberip, ol jerden
dereu qaramyzdy batyramyz.
2. Aqşany alyp, iesin tauyp qaitaramyz.
Joğarydağy taŋdaulardyŋ qaisysyn taŋdasaq ta öz i̇erkimizben,
derbes qalauymyzben iske asyramyz. Birinşi taŋdaudy istep künəğa
batuymyz da, i̇ekinşisin taŋdap sauapqa keneluimiz de mümkin.
Alla Tağala Qūranda: «Oğan (adamğa) jaqsylyq jəne
jamandyq joldaryn körsetpedik pe?» «Kim jaqsylyq istese
paidasy özine, al, kim jamanşylyq istese onyŋ ziiäny da özine.
Rabbyŋ qūldaryna i̇eşqaşan zūlymdyq jasamaidy»99, -dep
jaqsy, ja- mandy taŋdaudağy adamğa berilgen i̇erikti bildiredi. Aqyn
Mailyqoja da osy aqiqatty myna jyr joldarymen jetkizgen:
«Alla berdi i̇eki jol Biri oŋda, biri sol.
Oilanyŋdar, bauyrlar!
Dünie qysqa, aqyret mol».
Alla Tağalanyŋ būiryqtaryn oryndağan adam Jaratuşynyŋ
saliqaly qūldarynyŋ tūğyryna köteriledi. Al būiryqtaryna qarsy
şyqqan pende künə- har bolady. Alla Tağala əu basta künəhar jəne
saliqaly qūl boludyŋ joldaryn osylai tağaiyndap belgilegen.
Sondyqtan kimde-kim osy i̇eki joldyŋ qaisysyn ūstansa, jazylğan
nətijesine jetedi. Mine, osy qūldyŋ qalauyna qarai taŋdalğan
nətijeniŋ Alla Tağala tarapynan əu ba- stan bilinuine «tağdyr»
delinse, bilingen nərseniŋ uaqyty jetken mezette Alla Tağalanyŋ
qūdiretimen jüzege asuy- na «qaza» delinedi.
Joğaryda Ūly Jaratuşymyz əzəli ilimi arqyly bizdiŋ myna
düniede ne isteitinimizdi bilip, bilgenin tağdyr i̇etip «LəuhulMahfuzğa» jazğan dedik. Demek, biz
būl
düniedegi
barlyq
isterimizdi Alla Tağala aldyn
99

Fussilat süresi/46
ala bilgeni üşin istemeimiz, kerisinşe, Alla Tağala ne isteitinimizdi
bilgeni üşin tağdyrğa jazğan. İağni, Alla Tağalanyŋ bizdiŋ isteitin
isimizdi aldyn ala bilui – bizdi sol isti isteuge məjbür i̇etpeidi.
Mysaly, biz künniŋ şyğu sağatyn astronomiiä ğylymy arqyly
aldyn ala bilip, küntizbege jazyp qūiamyz. Uaqyty jetken mezette,
dəl sol minutta kün şyğady. Al i̇endi osy künniŋ şyğuy bizdiŋ
aldyn ala i̇eseptep bilgenimiz üşin jüzege asty ma? Joq, əlde sol
uaqytta şyğatyn bolğany üşin biz bilemiz be?
Tağdyrdy syltau i̇etu dūrys pa?
Keibir adamdar öz i̇erik, derbes taŋdaularymen istegen
künəlarynan «tağdyrymda osylai jazylyp q o i sa , qaitem?!
Nemese tağdyrymda ğibadat jasau bolğanda ğibadat i̇eter i̇edim»
dep, tağdyrdy syltau i̇etip aqtalyp jatady. Tağdyrymen osylai
aqtalyp, ərbir jaman isine jazmyşty syltau i̇etken əlgi adamdar
özderiniŋ ömirde qoly jetken keibir jetistikterimen «Men istedim,
men jasadym» dep kökiregin qağyp maqtanyp jatady. Al, i̇endi ərbir
isin tağdyrda jazylğany üşin jüzege asyryp jatsa, būl
maqtanularyn, paŋdanularyn qalai tüsinuge bolady? Tipti, basqa bir
adam üiine kirip mal-mülkin ūrlap ketse, sot aldynda «Būl baiğūs
tağdyrynda ūrlau bolğan soŋ məjbürlikpen ūrlağan ğoi», – dep
ūryny aqtau
– əlgi ərbir jaman isin tağdyrğa silteuşiniŋ üş ūiyqtasa tüsine de
kirmeidi. Tağdyrdy sebepşi i̇etip körsetken i̇eşbir adam kişkentai
balasyn qylqyndyryp öltireiin dep jatqan adamdy körip: «Būl
kisiniŋ tağdyrynda meniŋ balamdy öltiru jazylğan i̇eken, qalasa da,
qalamasa da balamdy öltiredi» dep balasyn ainalyp öte
şyqpaidy. Demek, mūnyŋ bəri ğibadattan qaşu üşin körsetilgen
arzan syltau men künəlardan op-oŋai aqtalu üşin şai-
tan «ūstazdyŋ» üiretken qisyq joly ğana. Əitpese, tağdyrdyŋ
jazmyşyna məjbür bolğandyqtan i̇emes. Öitkeni adam ərbir isin öz
qalauymen isteidi. Jəne i̇erteŋ tağdyrynda ne bar i̇ekeniniŋ ol üşin
kömeski, beiməlim i̇ekenin i̇eskersek, «Tağdyrymda bolsa qaitem?» deu
– işi quys salmaqsyz əşeiin syldyr söz ğana. İeger adamdardyŋ bəri
ərbir isterin i̇ejelden Alla Tağala ta- rapynan jazylğan
tağdyrlaryna məjbür bolğandyqtan atqaratyn bolsa, Ūly
Jaratuşymyzdyŋ pendelerine paiğambar jiberip, kitap tüsiruiniŋ,
adamdardy tozaqpen i̇eskertip, jənnatpen süiinşileuiniŋ i̇eşqandai
mağynasy qalmas i̇edi.
Tağdyrdan tağdyrğa qaşyp baramyn...
Bir kezderi Omar (r.a.) Mədina qalasyndağy birneşe sahabany
janyna i̇ertip Şamdy baqylap, tekseru üşin j o l ğ a şyğady.
Şamnyŋ sol kezdegi bastyğy Əbu Ubəida ibnu Jərrah Omar (r.a.)
men janyndağy joldastaryn qalanyŋ syrtynan kütip alady. Əbu
Ubəida Omarğa (r.a.) Şamda oba auruynyŋ i̇etek alğanyn jetkizedi.
Ha- bardy i̇estir-estimes hazreti Omar janyndağy sahabalar- men
aqyldasady. Sahabalardyŋ keibireui: «Osy jer- ge deiin keldik
qoi, Allağa təuekel i̇etip qalağa kirip, jūmysymyzdy bitirip
keteiik», - dese, i̇endi bireuleri:
«Keri qaitaiyq», - degen oilaryn ortağa salady. Hazireti Omar da
osy keri qaitaiyq deuşilerge qosylady. Sonda Əbu Ubəida:
– Ua, Omar Allanyŋ tağdyrynan qaşqanyŋ ba?- deidi.
Omar (r.a.):
–«Būl sözdi senen basqa bireu aitqanda ğoi! İə, Əbu Ubaida, Men
Allanyŋ tağdyrynan onyŋ basqa
bir tağdyryna qaşyp bara jatyrmyn», - dep jauap qatady. Sosyn
tüsinikti i̇etip oiyn aşpaq nietpen:
–Ua, Əbu Ubəida, seniŋ tüieleriŋ bar delik. Myna jerdiŋ bir jağy
jasyl-jelek, balğyn şöp, al i̇ekinşi jağy qūrğaq, susyz tap-taqyr
jer delik. Sen i̇eger tüieleriŋdi jasyl jelek, balğyn şöpke jaisaŋ
Allanyŋ tağdyrymen jaiğan bolasyŋ. Al i̇eger, kerisinşe, qūrğaq
jerge jaiar bolsaŋ Allanyŋ tağdyrymen jaiğan bolmaisyŋ ba?
Būl əŋgimege keiinnen qosylğan Abdurrahman ibn Auf bylai
deidi:
–Ua, Omar, meniŋ būl turasynda mağlūmatym b a r . Būl məselege
bailanysty Paiğambarymyzdan (s.a.u.) my- nandai hadis i̇estidim.
Paiğambarymyz bylai dedi:
«Bir jerde oba auruynyŋ bar i̇ekeninen habar- dar bolsaŋdar, o l jerge barmaŋdar, al i̇eger s o l jerde
bolsaŋdar syrtqa şyqpaŋdar».

Omar (r.a.) būl hadisti i̇estigennen keiin qatty quanady. Pikiriniŋ
dūrys şyqqany üşin Alla Tağalağa şükir i̇etedi.
Təuekel
Təuekel sözi «senim artu, isti bireuge tapsyru» de- gen
mağynalardy bildiredi. Al şariğattağy termindik mağynasy:
«Belgili bir maqsatqa, nətijege qol jetkizu üşin qajetti
zattyq jəne ruhani barlyq sebep- saldarlardy oryndağannan keiin
nətijesin Allağa tap- syru, kütu» degenge saiady.
Mysaly, diqan uaqyty kelgende jerin jyr- typ, tūqymyn
seuip, sosyn suaryp, sodan soŋ aram şöpterin jūlyp, qajet bolsa
tübin qopsytyp, kerekti tyŋaitqyş dərilerin şaşqannan keiin
jaqsy önim beruin Ūly Jaratuşydan tilep, i̇eŋbeginiŋ nətijesin
Odan kütui, qūdiretine senim artyp, tapsyruy İslam
qūptağan təuekelge jatady. Būlardyŋ i̇eşqaisysyn oryn- damai
jatyp «tağdyrymda ne bolsa, sol bolady» dep qol qusyryp qarap
jatu – təuekel i̇emes, jalqaulyqtyŋ dəl özi. «Atyŋdy arqandap,
tūsaulağannan keiin ğana Jaratqanğa təuekel i̇et» degen atam
qazaqtyŋ maqaly – dəl İslamdağy osy təuekel tüsinigine sai
aitylğan. Tipti būl maqal paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) hadisinen
alynğan. Təuekel – mūsylmandardyŋ tağdyrğa degen bekem
senimderiniŋ tabiği nətijesi. Təuekel i̇etken adam – Ūly
Jaratuşysyna i̇eşbir şartsyz bas iıp, tağdyryna, özine berilgen
ülesine riza bolğan imandy jan. Tağdyrğa iman i̇etip, təuekelge bel
bailau – jalqaulyq i̇etip, ai qarap, jūldyz sanau i̇emes, kerisinşe,
bar küşiŋdi salyp, bar mümkinşilikteriŋdi qoldanğannan keiin
nətijesin Jara- tuşydan kütu. Sebebi, Alla Tağala ərbir istiŋ
nətijesine jetu üşin belgili sebepter men zaŋdar jaratqan. İağni,
bidai i̇ekpei, i̇egin öspeidi, auru i̇emdelmei, jazylmaidy. İgi ister
istep, künəlardan aulaq bolmaiynşa, Allanyŋ rizaşylyğy da
bolmaidy, jənnat ta qaşyq. Olai bolsa, təuekel – i̇eŋbek i̇etip, ter
tögip, barlyq kerekti sebepterdi
oryndağannan
keiin
nətijesin
Allağa tapsyryp,
Jaratqannyŋ bergen ülesine riza bolu, bas iiü.
Alla Tağala Qūranda: «...Şeşimiŋdi qabyldağannan keiin
Allağa təuekel i̇et. İeş kümənsiz Alla Tağala təuekel i̇etkenderdi
jaqsy köredi», - dep müminderdiŋ basqa bireuge i̇emes, tek Özine ğana
senim artyp, bas iiülerin būiyrady.
Ryzyq
Ryzyq sözdikte: «Azyq, jeitin, işetin, jal- py
paidalanatyn nərse» degen mağynalardy bildirse, şariğattyq
terminde: Ūly Jaratuşynyŋ jan ielerine jep-işu, paidalanu üşin
bergen nesibege aitylady.
Barlyq jan ieleriniŋ ryzyğyn beruşi tek qana Alla Tağala.
Qūranda: «Jer basyp jüretin barlyq jan ieleriniŋ ryzyğyn
beru tek qana Alla Tağalağa tən»100.
«...Qalağan jan iesiniŋ ryzyğyn keŋeitip, qalağanikin
taryltady»101 - dep barlyq jan ieleriniŋ mol, iaki az i̇etip ryzyğyn
beruşi şeksiz qūdiret iesi tek Alla Tağala i̇ekenin bildiredi.
Biz qolymyzdan kelgenşe i̇eŋbek i̇etip, ryzyq tabu üşin Alla
tarapynan qoiylğan barlyq zaŋdar men sebepterdi oryndaimyz.
Sosyn, Allanyŋ nəsip i̇etken azdy-köpti tağdyrymyzğa jazylğan
ryzyğymyzğa qol jetkizemiz.
Adal ryzyqtyŋ sebepterin oryndağan adamğa – adal, al haram
ryzyqtyŋ sebepterin oryndağanğa – haram ryzyq beriledi. Adal
ryzyq tapqan qūl sauapqa kenelse, harammen qorektengen qūl künəğa
belşesinen batady.
Eŋbek i̇etip, ter tökpei jatyp tağdyrdy syltau i̇etu dūrys i̇emes.
Alla qūldarynyŋ keibireulerine ryzyq- nəsibesin köp i̇etip berse,
endi bireulerine az beredi. Bir adamnyŋ bai boluy – Allanyŋ ol
qūlyn jaqsy köretindiginiŋ nemese kedei boluy – jek köretindiginiŋ
belgisi i̇emes. Onyŋ bergen bailyğy da, kedeiligi de qūldaryna
berilgen syn.
Eŋbek i̇etken i̇eşbir qūlyn Alla Tağala aş qaldyrmaidy. Būl
düniede ərkim özine tağaiyndalğan ryzyğyn jeidi. İeşkim i̇eşkimniŋ
ryzyğyna auzyn sala almasy anyq.
Tağdyrdağy ədildik
Mūsa (aleihissəlam) bir küni «Ua, Rabbym, mağan ədildigiŋdi
körsetşi» dep ötiniş jasağan i̇eken. Alla
100
101

Hud süresi/6.
Şura süresi/12.
Tağala Mūsa aleihissəlamğa: «Būlaqqa maŋyna baryp, onda
bolyp jatqan barlyq oqiğalardy qadağalap, baqyla», - dep
uahi i̇etedi. Musa (aleihissəlam) Rabbysynyŋ aitqanyn būljytpai
oryndap būlaqtyŋ maŋyna baryp tasalanyp qalady.
Būlaqtyŋ basyna bir atty adam kelip atyn suaryp ja- typ,
qaltasyndağy altynyn tüsirip alady. Altynynyŋ tüsip qalğanynan
beihabar būl adam artyna qaramastan jönine kete barady. Ol kete
salysymen, bir kişkene bala būlaqtyŋ basynda jatqan altyndy köre
sala dereu alady da qoinyna tyqqan küide qaşa jöneledi. Bala kete
sa- lysymen, būlaqtyŋ basyna bir soqyr adam keledi. Osy mezette
əlgi altynyn tüsirip alğan atty adam joğyn izdep qaita kelip qalady.
Atty adam soqyr adamğa: «Alty- nymdy qaitar, senen basqa būl
jerge i̇eşkim kelgen joq, altyndy sen aldyŋ», – dep jağasyna
jabysady. Soqyr adam: «Men alğan joqpyn», - dep qanşa aqtalsa
da, atty adam senbeidi. Söitip, atty adam soqyr adamdy sol jerde
mert i̇etedi. Mūsa alaihissəlam bir qarağanda zūlymdyq siiäqty
köringen būl oqiğalardyŋ mən-mağynasyn Alla Tağaladan sūraidy.
Sonda Alla Tağala: «Atty adam būryn balanyŋ əkesiniŋ altynyn
ūrlağan i̇edi. Biz sol altyndy balağa mūrager i̇etip qaitardyq. Al
anau soqyr adam baiağyda atty adamnyŋ əkesin öltirgen i̇edi. İendi,
mine, atty adamğa soqyrdan əkesiniŋ öşin əperdik».
Ajal
Ajal sözi – «uaqyt, mezet» jəne «aldyn-ala belgilengen uaqyt»
degen mağynalardy bildiredi. Şariğattağy terminde – adam balasy
jəne basqa jan ieleri üşin belgilengen ömirdiŋ bituine, iağni, ölim
uaqytyna aitylady.
Ərbir adamnyŋ özindik ajaly bar. Alla Tağala ərbir adamğa
belgili bir uaqytqa deiin ömir syilağan. Ajal dep osy belgilengen
uaqyttyŋ bituin aitamyz. Qūranda:
«Aralaryŋda ölimdi biz belgilep, tağaiyndadyq...»102
– delinedi.
Ər pende Ūly Jaratuşymyz tarapynan aldyn ala
tağaiyndalyp, belgilengen ajalynan bir mezet būryn iaki keiin
qalmai, dəl uaqytynda ölimmen qauyşady.
«Munafiqun» süresinde bylai delinedi: «Ajaly kelip jetken
eşbir adamdy Alla Tağala (ajalynan) mülde keşiktirmeidi»103
Ajaldyŋ
uaqyty
eşbir
sebeppen
özgermeidi.
Paiğambarymyzdyŋ «Tuysqandarmen jaqsy qarym- qatynasta
bolu – ömirdi ūzartady» mağynasyndağy hadisine İslam
ğūlamalary i̇eki türli tüsinik beredi.
1. Ğūmyry mol s auap, qaiyrly amaldarmen berekettenip, az
uaqytta beine bir köp uaqyt ömir sürgendei bolady.
2. Alla Tağala mūndai qūldarynyŋ jaqsylyq jasaitynyn aldyn ala əzəli ilimimen bilgendigi üşin ol qūlynyŋ
ömirin əu basta ūzaq i̇etip tağdyryna jazğan.
Sūraq:

Ərbir adamnyŋ ajaly aldyn-ala tağdyrynda belgilengen. Al
endi osy ajaly jetken adamdy öltirgenniŋ künəsi ne? Bəribir sol
uaqytta öletin i̇edi ğoi.
Tağdyr sebep pen onyŋ nətijesine birtūtas qarai- dy. İağni,
Allanyŋ əzəli iliminde ər adamnyŋ ajaly men ajalyna sebep bolar
is-qimyldyŋ qai uaqytta, qai jerde jüzege asatyny aldyn ala
belgili bolğandyqtan tağdyrğa solai jazylğan. Ölgen adamnyŋ
ölim uaqyty
102
103

Uaqiğa süresi/60.
Munafiqun/11.
ğana i̇emes, onymen birge onyŋ ölimine sebep bolatyn is- əreket te
aldyn ala bilingendikten, sebep-nətije tağdyrğa birge jazylğan.
Ölgen adamdy ol adam öltirmegende, onyŋ ölimi nemen jüzege
asatyny bizge beiməlim. Mysaly, jol apatynan boldy deiik. Onda
onyŋ tağdyryna ajaly «jol apatynan bolady», dep jazylar i̇edi.
Demek, ony öltirgen adam öz qalauy men öltirgendikten aqyrette
jauapqa tartylady.
Tağdyrğa bailanysty tartysuğa nelikten tyiym
salynğan?
Birde Paiğambarymyz (s .a .u .) tağdyrğa bailanysty söz
talastyryp otyrğan sahabalaryn körip: «Sender- ge osylardy
isteu əmir i̇etildi me? Joq, əlde Men sen- derge osy üşin
jiberildim be? Senderden būrynğylar (adamdar) osy taqyrypta
tartysqandyqtan qūryp ketken», - dep tağdyr turasynda
tartysudyŋ dūrys i̇emes i̇ekenin bildirgen.
Paiğambarymyzdyŋ tağdyrğa bailanysty qajetsiz söz
talastyrudy tyiuynyŋ hikmetin bylai dep tüsinuge bolady.
1. Adamnyŋ öz qalauymen bolatyn jəne qalauynyŋ tysynda
bolatyn tağdyry bar. Qalauynan tys bolatyn tağdyrdyŋ
sebepteri men hikmetteri bizge beiməlim.
«Aqyl jaratylğan, jaratuşyny tolyq tüsine al- maidy»
demekşi, aqylymyz qalauymyzdan tys bolatyn tağdyrdyŋ sebepteri
men hikmetterin jəne syryn tolyq şeşe almaidy. Adamnyŋ
tuylğan jyly, əke-şeşesiniŋ kim boluy, ūlty, jynysy jəne
qalauynan tys bolatyn aurular men pəleketterdiŋ hikmetteri men
syrlaryn, sebepterin tüsinu üşin özimizdi qinau, bir-birimizben söz
talastyru tübi joq tūŋğiyqqa batumen birdei.
Paiğambarymyzdyŋ tyiğan tartys məselesi tağdyrdyŋ osy i̇ekinşi
türine bailanysty boluy mümkin.
2. Adam balasy jalpy tağdyrdy tolyq əri dəl tüsine almaidy.
Öitkeni tağdyr taqyryby – öte qiyn əri kürdeli məsele.
Sondyqtan ərbir mūsylman tağdyrğa bailanysty məselelerdi
din mamandarynan sūrap, osy taqyrypqa bailanysty jazylğan
kitaptardy oqyp tüsine alğanynşa tüsinip, al tüsinbei aqyl
jetkize almağan məselelerin Allanyŋ şeksiz ilimi men
ədildigine tapsy- ryp, adamdarmen bos dau-damaiğa kirmegeni
jön. Alla i̇eŋ dūrysyn biledi.
TAĞDYRĞA İMAN KELTIRUDIŊ PAiDALARY
Tağdyrğa iman adamdy jauapsyzdyq pen paŋdanudan
saqtaidy.
Adam tabiğatynda öz qateligin moiyndamai, i̇ekinşi bireuge
silteu nemese tağdyrğa jala j a - uyp, jauapkerşilikten qaşu
bar. Ərdaiym jasağan künəlaryna ər türli syltau qūrastyryp, bas
sauğalap qaşyp keter jol izdeidi. Mine, o s y öz i̇erik-qalauymen
jasağan künəlaryn tağdyrğa jauyp, jauapkerşilikten qaşqysy
keletin adamnyŋ aldyna Alla Tağala tara- pynan berilgen «derbes
erik-qalauy» şyğyp, «Qaida barasyŋ? Sen istegen ərbir isiŋdi öz
erik-qalauyŋmen atqardyŋ. Sondyqtan künəlaryŋa tağdyrdy
syl- tau i̇ete almaisyŋ»,-dep tozaqtyŋ qyzyl otyn közine i̇elestetip,
jauapkerşiligin i̇esine salady.
Sondai-aq,
adam
tabiğatynda
qoly
jetken
jetistiktermenmaqtanyp,paŋdanuytağybar.Künəlarynan
aqtalyp,
tağdyrdy syltau i̇etken əlgi adam istegen keibir jaqsylyqtary men
qoly jetken bəzbir jetistikterin köldeneŋdetip: «Men istedim, men
büittim, men söittim» dep, dem arasynda özgerip, kübidei isinip
şyğa keledi. Menmendigi bara-bara ūlğaiyp, təkapparlyqqa ainalyp,
aqyry ərbir isin jaratqan Ūly Jaratuşysyn ūmyt qaldyryp,
kerdeŋ basyp, ainalasyndağy adamdarğa mysqyldai qarap, jeŋiniŋ
ūşymen səlem beredi.
Osyndai nəpsisine adamdyq tizginin ūstatyp, təkapparlyqqa,
menmendikke qūl bolyp, mūrnyn şüiirgisi keletin pendeniŋ aldyna
«tağdyr» şyğyp:
«Seniŋ maqtanuğa, paŋdanuğa i̇eşbir aqyŋ joq. Barlyq jaqsylyqqa aparar joldy körsetip, nietiŋe jetkizip
sətin salğan, izgilikti jaratyp, jetistikti nəsip i̇etken Alla i̇emes pe?», - dep qūldyŋ şamasyn közine körsetip,

«təkapparlyqtan aulaq bol!» deidi.
İə, adamnyŋ qoly jetken jetistikteri men jasağan igilikterine
ielik i̇etuge i̇eş aqysy joq. Sebebi, ərbir jaqsy istiŋ jasaluyn Alla
Tağala qalamasa qalai jüzege asar i̇edi? Qūldyŋ niet i̇etip, istegisi
kelgen izgi isine «joq» dep Ūly Jaratuşysy tosqauyl qoisa,
qūldyŋ qolynan ne keler? Adamğa istiŋ jaqsysyn ajyrata biletin
aqyl syilağan, qabilet bergen, onyŋ jasauğa niet i̇etken ərbir isin
jüzege asyrğan Ūly İesi i̇emes pe?! İə, jaqsylyqty qalağan – biz, al
ony jaratqan – Alla Tağala.
Jaqsylyq ataulyny jüzege asyrudağy adamnyŋ alar i̇enşisi
liftiŋ işindegi tüimeni basuyndai-aq. Mysaly, liftpen joğary
qabatqa şyğudy qalap, sausağyŋyzdyŋ ūşymen tüimeni basasyz,
söitip, lift sizdi qalağan qabatyŋyzğa şyğarady. Şyqqannan keiin
«liftini joğaryğa men şyğardym» dep, maqtana almaisyz. Öitkeni
siz liftini i̇emes, lift sizdi şyğardy.
Tarazynyŋ i̇eki basyn teŋ ūstap, astamşylyq pen nūqsandyqtan
boiyn aulaq ūstağan taqua jan barlyq istegen künəlary üşin
«nəpsimdi tyŋdap, şaitannyŋ arbauyna aldanyp, jamanşylyqty
taŋdağan, qalağan menmin, olai bolsa özim kinəlimin» dep Ūly İesinen
istegen künəlarynyŋ keşiriluin tilese, qoly jetken jetistikteri
üşin «Alla Tağalam mūny nəsip i̇etken Sensiŋ, səttiligin salğan
tağy Öziŋsiŋ!» dep, jaqsylyqtyŋ şynaiy iesi Alla Tağalağa
rahmetin bildirip, öziniŋ boryştarly- ğyn sezinedi. Mūndai taqua
jannyŋ jadynda ərdaiym:
«Sağan kelgen barlyq jaqsylyq Alladan, al basyŋa
kelgen barlyq jamandyq nəpsiŋnen»104, - degen qasietti aiat
jaŋğyryp tūrady.
Basyna qiynşylyq tüsken jan tağdyrdan
jūbanyş tabady.
Tağdyrğa iman i̇etip, ərbir istiŋ Allanyŋ rūqsatynsyz iske
aspaitynyna jürekpen sengen kez kelgen adam ba- syna kelgen
qiynşylyqtar men pəleketterdiŋ əserinen öz-özin jep, iştei
tynyp, ümitsizdikke bas imeidi. Ūly Jaratuşysynyŋ qūlyn
jaqsylyqpen de, qiynşylyqpen de synaitynyn bilgendikten: «Alla
Tağalam, mağan sa- byr ber! Sauabyŋa keneleiin» dep, keleşekke
degen ümitin qanat i̇etip, qairat-jigerin qamşylaidy. Basyna kelgen
aiyqpas a u r u ğ a : «s a u bolğanda bəlkim Allağa de- gen
mūqtajdyğymdy ūmytyp, ər türli künəğa batar ma i̇edim? Bəlkim,
Alla mağan sauap jinaudyŋ, Özine jaqyndaudyŋ jolyn osylai
bergen şyğar. İendeşe, auru- larym künəlaryma kəffarat bolar»
dep, synyq köŋiline medet tabady. Mal-mülkin joğaltyp alsa, iaki
basqa bireudiŋ qolynda ketse: «Alla Tağala meniŋ tağdyryma
jazbağan ğoi, būiyrmağan i̇eken, barlyq mal-müliktiŋ şynaiy iesi –
Ūly Jaratuşym Sen öziŋsiŋ, qalağanyŋa beresiŋ, qalağanyŋnan
alasyŋ» dep, Ūly İesiniŋ aldynda basyn barynşa iıp, ər nərseniŋ
Onyŋ qalauymen ğana bo- latynyn jadynda tağy bir ret jaŋğyrtyp,
tügesilmes sa- uaby men jənnattağy məŋgilik syi-siiäpatynan ümit
etedi. Sebebi, sabyr saqtap, şükir i̇etken qūldyŋ myna düniede
joğalğan pəni mal-mülki aqyrette məŋgilik mal-mülikine ainalyp,
jənnat törinen menmūndalap tūrady.
Jobasyn jasap, jeti ret ölşep, bir ret kesken oiyndağy isi,
armandağan maqsaty oryndalmai qalsa,
104

Nisa süresi/79.
«qaiyrlysy bolsyn» dep, sabyr tanytady. Al tağdyrğa imannan
nəsibin ala almağan baiğūs jandar basyna tüsken joğaryda aitylğan
qiynşylyqtar men pəleketterge:
«Nege būlai boldy, qap, əttegen-ai», – dep sanyn sabalap,
ainalasynan kinəli pendelerdi izdep, basyn tastan-tasqa ūryp,
ömirden tüŋilip, ümitsizdiktiŋ qaraŋğy əleminde tūnşyğyp jatady.
Tağdyrğa iman i̇erjürektik pen batyldyqqa
bastaidy.
Basyna ne kelse de, Allanyŋ rūqsatymen, qalauymen keletinine
bek sengen jannyŋ boiyna i̇erekşe batyldyq bitedi. Ar-namysyn
taptauğa tönip kelgen dūşpannan ota- nyn, dinin, halqyn qorğau üşin
eren i̇erlikpen şaiqasady. Ajalynyŋ aldyn ala Ūly Jaratuşysy
tarapynan belgilengenin bilgendikten «tağdyrymdağy ölimim qai
jerde, qai uaqytqa belgilense, mindetti türde sol jerde, sol
mezette ölimdi tatamyn, jazmyş ajalym mūndai qasietti
soğysta i̇emes, üide jyly tösekte jatsam da kelip jeter» dep
«alğalap» ūran tastap, jau jüregin auzynan şyğarady.
Belgili bir paidaly iske kiriser bolsa, aldymen, barlyq qolynan
keler qajetti is-şaralardy atqaryp, kerekti sebepterdi
oryndağannan keiin, «tağdyryma jazylğanyn, būiyrğanyn,
Allanyŋ qalağanyn körermiz, jazmyştan o z m y ş joq» dep,
təuekelge bel bailai- dy. Şeginşektep, qorqu tağdyrğa sengen
jannyŋ pək düniesine aiaq baspaidy.
Tağdyrğa iman qanağatqa tərbielep, köre almauşylyq pen
qyzğanyştan saqtaidy. Barlyq adamnyŋ būl düniede dəm
tatar ryzyqnesibesi
aldyn
ala
Ūly
Jaratuşysy
tarapynan
belgilengenine iman i̇etken jan özine jüktelgen mindetterin, qolynan
keler barlyq sebepterdi atqarğannan keiin Jaratqannyŋ bergen
ülesine rizalyq bildirip, qanağatty pir tūtyp, basqalardyŋ malmülkine sūq közben qarap, pək jüregine qyzğanyş sezimin qonaq
etpeidi.
Tağdyrğa iman adamdy jüieli jūmys isteuge, ərbir isin taptūinaqtai atqaruğa tərbieleidi.
Jaratylystağy ər nərseniŋ arnaiy i̇eseppen, belgili jüiemen
jūmys istep tūrğanyn körip, odan sabaq ala bilgen jan ərbir isin
tap-tūinaqtai atqaruğa, joba- josparsyz i̇eşbir isti bastamauğa
tyrysady. Jüielilik onyŋ tabiğatyna siŋip, tūraqty minezine
ainalady.
ADAMNYŊ NEGIzGI MINDETI
Ömir özendei aqqan boiy ötip jatyr. Üirenşikti kün arailap
atyp, alaulap batuda. Adamdardyŋ köbi pəni dünieniŋ qamyn jep,
özderiniŋ myna düniege qaidan, ne üşin kelgenderin, qaida
baratyndaryn ūmytqan. Bəri sağym quğandai bir armannan i̇ekinşi bir
armannyŋ, bir belesten i̇ekinşi belestiŋ izine tüsude. Birine i̇endi
jettim degende, i̇ekinşisi anau jaqtan men mūndalap tūrady. Biraq
adam bəribir toimaidy, bəribir qanağattanbaidy. İe n d i asyl
armanyma, aŋsağan maqsat-mūratyma jettim degen- de, ölim ony
ökşelep jetedi. Söitip, adam myna pənidiŋ aldamşy qyzylyna
qyzyğyp, qairan bir ğūmyrdy joq i̇etedi.
Būl künde adamdar ömirdegi özine jüktelgen minde- tin oryndau
üşin tamaq işpeidi, kerisinşe, tamaq işu üşin ömir süredi. İağni,
ömirdegi maqsaty – qaryn toidy- ru. Oilanğanğa i̇ekeui i̇eki bölek.
Tamaqty maqsat i̇etetindei ğalamdağy i̇eŋ sanaly jaratylys –
adamnyŋ osyndai mağynasyz jaratylğany ma? Sonda adamnyŋ
qūrsağyn toidyruy üşin mektepte on bir jyl, universitette besalty jyl oqyp, sol bir qarnynyŋ qamy üşin ötirik pen ösek aityp,
basqany qyzğanğany ma? Sol üşin qan tögip, jaulasqany ma? Sonda
adam bar ğūmyryn qūrsaqtyŋ qamy üşin arnaityndai osynşama
tömen deŋgeige tüskeni ğoi... Jo-jooq, əlemdegi i̇eŋ sanaly, i̇eŋ kemel
jaratylystyŋ əste mūndai tömen boluy mümkin i̇emes. Mal i̇ekeş
maldyŋ özin alyp qarasaq, ərqaisysynyŋ belgili bir maqsat üşin
jaratylğan köremiz. Qoradağy möŋiregen siyrdyŋ
da özindik mindeti bar. Taŋerteŋ öriske baryp, keş au a jelinin
syzdata appaq süt əkeledi. Kim üşin? Adam üşin. Ara da taŋnyŋ
atysy, keştiŋ batysymen myŋdağan gülderge qonyp jürip, keşke
uly denesinen şipasy mol bal tartu i̇etedi. Demek, būl ömirdegi ərbir
jaratylys iesiniŋ özindik mindeti bar. Olar sanaly bolmağan künniŋ
özinde sol mindetin mültiksiz oryndauda. Al i̇eŋ körkem jaratylys
iesi adamnyŋ mindeti ne? Ol siyr, ara siiäqty denesinen basqağa
paidaly bir nərse şyğara ma?
İə, i̇eŋ körkem jaratylys iesi adamnyŋ da öz sana- sy men
abyroi-dərejesine qarai özindik ülken mindeti bolğa tiıs. İeger
adamnyŋ da özindik orny men mindeti bolmasa, onda onyŋ kim
bolğany? Jai ğana ashana men dərethananyŋ ortasynda jürip, as
qorytyp-şyğarudan aspaityn jandy apparat bolğany ma?! Jo-jooq,
əste olai i̇emes! İeŋ kemel jaratylys iesi adamnyŋ özine tən joğary
mindeti bar. Ol mindet bərinen de joğary, asa abyroily mindet.
Ol – özin joqtan bar i̇etken qūdireti şeksiz Ūly Ja- ratuşyny
tanu. Ol − külli jaratylys ataulynyŋ boiy- nan Alla Tağalanyŋ
til jetpes şeberligi men ūlylyğyn körip, Onyŋ qūdiret-küşiniŋ
aldynda taŋ qala bas iıp, qūlşylyq jasau.
Ol − özine tegin berilgen sansyz jaqsylyq, nyğmetter üşin Ūly
jaratuşy İege alğys-raqmetin bildirip, Onyŋ aldynda məŋgilik
qaryzdar i̇ekenin sezinu.
Būğan qosa tabiğatyndağy qyzğanu, sabyrsyzdyq, jalqaulyq,
qanağatsyzdyq siiäqty jaman qylyqtardan arylyp, boiyndağy asyl
qasietterdi şyŋdap, san aluan sezimderin kemeldendirip, ər türli
qabiletterin jetildiru arqyly «kəmil adam» tūğyryna köterilu.
Söitip, «kəmil adam» küiinde o bastağy asyl mekeni – Jənnatqa
oralu. Haq Tağalanyŋ rizaşylyğyna bölenip, ondağy məŋgilik
baqytqa, būryn-soŋdy köz körip, qūlaq i̇estimegen, aqyl oilap
elestete almağan Ūly Jaratuşysynyŋ ölşeusiz ğajaiyp syisiiäpatyna qauyşu həm būnyŋ bərinen de qymbaty − jūmaqta Alla
Tağalanyŋ asa körkem didaryn tamaşalap şeksiz ləzzatqa kenelu.
Haq tağalağa degen qūlşylyqtyŋ məni
Külli jaratylys atauly − Alla Tağalanyŋ qūdireti menqūziretin,
şeberligi men şeksizdigin, ölşeusizilimimen teŋdessiz ūlylyğyn
tanytar jeke-jeke qūdaiylyq mör. Biz osylarğa qarap Ony
tanydyq, əli de tanu üstindemiz. Alla Tağala Qūran Kərimde: «Men
jyndar men adam ba- lasyn «tek qana (meni tanyp), mağan
ğibadat i̇etsin» dep jarattym»105 – deidi.
Demek, Alla Tağala bizdi būl düniege Özin myna jaratylysqa
qarap tapsyn, tanysyn, bilsin, qūdiretiniŋ, şeberliginiŋ, iliminiŋ
aldynda taŋ qalyp, bas isin, qūlşylyq i̇etsin dep jibergen. Mysaly,
kez kelgen ataqty suretşiniŋ tabiğatty örnektegen suretine qarap
taŋ qalyp, tamsana taŋdai qağamyz. Onyŋ önerin, şeberligin,
talantyn moiyndap, oğan maqtau aitamyz. Tipti sol suretşimen bir
sət birge boludy mərtebe sanap, suretke tüsip jatamyz. Al, i̇endi sol
suretşiniŋ salğan suretin bir sət bağalap körelikşi!... Öspeidi,
önbeidi, tört mezgilde ər türli qūbylysqa i̇enbeidi, ağaştary jemis
bermeidi, sula- ry aqpaidy, qūstary sairap, balyqtary jüzbeidi.
Mine, bizder osyndai jansyz, jasandy, köşirme suretterge qarap
taŋ qalyp, taŋdai qağyp jatamyz. Biraq syrttağy körkemdigi ğajap
myna şynaiy əlemge köŋil bölmeimiz. Ondağy jūpar isi aŋqyğan
san aluan gülderdi, ər türli jemis-jidegin şaşu i̇etken ağaştardy,
qūrlyq pen teŋizdi
105

Zariiät süresi 56-aiat.
mekendegen sansyz qasietke ie jandy-jansyz ataulyny, közdiŋ
jauyn alar jasampazdyqqa tūnyp tūrğan jalpy tabiğatty jaratqan
negizgi Ūly Suretşini, şeber Ja- ratuşyny i̇elemeuge bola ma?
Sanaly adam üşin nağyz maqtauğa ie sol Jaratuşy i̇emes pe? Qalai
ğana Onyŋ qūdiretiniŋ, şeberliginiŋ, ūlylyğynyŋ aldynda taŋ
qalyp, Oğan madaq, maqtau aitpastan jaibaraqat jüre alamyz?!
Nelikten ğibadat, minəjatymyz arqyly Ūly Qūdiretpen birge
boludy özimizdi mərtebe sanamaimyz?
Endeşe, adam balasynyŋ i̇eŋ basty mindeti – Ūly Jaratuşyny
tanu. Onyŋ ūlylyğyn dəriptep, «Allahu əkbar», «Alla Tağalam sen
qandai ūlysyŋ!» dep bas iıp, madaq aitu.
İə, Onyŋ qūdireti men qūziretiniŋ, şeberligi men şeksizdiginiŋ,
ölşeusiz ilimi men teŋdessiz ūlylyğynyŋ aldynda taŋ qala bas iıp,
maqtau aitu – qūlşylyqtyŋ nağyz özi.
Namazymyzdyŋ ər rəkatynda ünemi oqylatyn «Fa- tiha»
süresindegi: «Bükil madaq ta, maqtau da tek qana bükil əlemniŋ
Rabbysy − Allağa tən» deudiŋ mağynasy da osy bolsa kerek.
Qūlşylyqtyŋ tağy bir məni – Ūly Jaratuşy ta- rapynan bizge
tegin tartu i̇etilgen san jetpes jaqsylyq, rizyq, nyğmet üşin
alğysymyzdy ğibadat arqyly bildirip, Onyŋ aldynda qaryzdar
ekenimizdi moiyndau.
Jan-jağymyzdy qorşap jatqan külli bolmys atau- ly tek qana
biz üşin jaratylğan. Alla Tağala öziniŋ şek- siz qūdiretimen olardy
əlsiz, dərmensiz adam balasynyŋ qyzmetine bas idirgen. Alyp
tabiğat denelerin Ūly Ja- ratuşy özi bas idirmese, olardy küşpen
bağyndyruğa adam balasynyŋ qauqary jetpesi dausyz.
Arailap taŋnyŋ atuy, alaulap künniŋ batuy kim üşin?!
Josylyp būlttyŋ köşui, i̇erkelep jeldiŋ i̇esui kim üşin?!
Syldyrlap aqqan özen men buyrqanyp tasyğan teŋiz kim üşin?!
Qoinauy qazynağa toly asqar taular kim üşin?!
Etimen, sütimen, terisimen, jünimen öriste jürgen jan-januar
atauly kim üşin?!
Jan-tənimizdi süisintip, öne boiymyzdy tolqytyp, ən salatyn,
toty, būlbūl jyrşy qūstar kim üşin?!
Jūpar isin aŋqytyp, közdiŋ jauyn alatyn, san aluan tüsti gülder
men baldai tətti jemis-jidek kim üşin?!
Alyp Kün denesiniŋ jyluy men jaryğy kim üşin?! Bir ğana
jauap − bəri de biz üşin. Bəri de adam balasy üşin. Bəri de ardaqty
jaratylys iesi adamzat üşin.
Ər ai saiyn qoldanğan ystyq, suyq suymyz ben jaqqan elektr
şamymyzdyŋ aqysyn tölep jatyrmyz. Al, közimizdi aşqannan beri
bizge jyluy men jaryğyn külimdei tökken künniŋ Ūly İesine
qandai aqy töledik?! Töle dep talap i̇etkende nemizdi töler i̇edik?!
Endeşe adamnyŋ mindeti tek qana işip-jep, tairaŋdau i̇emes, osylardy tegin bergen Ūly Jaratuşysyna alğys bildirip, qūlşylyq
jasau.
Dana Abaidyŋ:

«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de süi Ol Allany jannan tətti», - deui de sondyqtan.
Endeşe, bizge süiispenşilikpen qarap, t a u s y l - mas qymbat
nyğmetterdi syilağan Ūly İemizge biz de süiispenşilikpen qarap,
bas iıp, alğysymyzdy ğibadat arqyly bildiruimiz – ūmytylmas
mindetimiz.
Adam dene men ruhtan tūrady. Denemizdi kün sai- yn işkenjegen tamağymyz arqyly qorektendiremiz. Al
ruhty nemen qorektendiremiz? Ruhymyzdy jəne onyŋ mazasyzdyğyn
damyğan ğylym da, şaryqtağan ekonomi- ka da, sət sanap örkendegen
mədeniet te qanağattandyra almaidy. Adamnyŋ tört tüligi sai
bolyp, jegeni mai bolsa da, bəribir oğan bir nərse jetpei tūrady.
Öitkeni onyŋ sūrağany zattyq i̇emes, ruhani bolmaq. Demek,
materialdyq denemizdiŋ materialdyq qorek talap i̇etkeni tərizdi,
ruhymyz da ruhani qorekti talap i̇etedi. Olai bolsa, ruhymyzdyŋ, jan
düniemizdiŋ qoregi – bizdiŋ namazymyz, orazamyz, jalpy külli
ğibadatymyz. «Rağd» süresinde:
«Bilip qoiyŋdar! Jürekter tek qana Allany i̇eske alu arqyly
jai tabady», - dep ğibadat jasağan uaqytta ğana ruhymyz i̇erkin
tynys alyp, jüregimiz jai tauyp, jan düniemiz tynyştyqqa,
şeksiz rahatqa qauyşyp, i̇erekşe ləzzatqa bölenetinin bildiredi.
Nūsqa aitsaq, ğibadat – ruhymyzğa qorek, jüregimizge şipa,
denemizge saulyq, aqylymyzğa turalyq, i̇erik- jigerimizge quat,
sezimderimizge kemeldik, əlsizdigimizge süieniş syilaidy. Ğibadat –
ömirimizdi retke keltirip, künəlardyŋ batpağyna batudan, ruhani
lastyqtan saqtaidy.
Ğibadatymyz – i̇ekinşi düniemizge jinağan azyğy- myz, məŋgilik
düniede baqytty boludyŋ birden-bir joly da sol.
Ğibadatymyz – bərinen būryn Ūly Jaratuşynyŋ bizge jüktegen
eŋ ūly paryzy.
Ğibadatymyz – imanymyzdyŋ belgisi, əlsizdigimiz- diŋ,
mūqtajdyğymyzdyŋ,
şarasyzdyğymyzdyŋ,
qysqasy,
qūldyğymyzdyŋ nyşany.
Bizdiŋ Allağa bas iiüimiz – basqağa bas imeitindigimiz üşin
berilgen şynaiy antymyz ben sertimiz. Öitkeni biz Allağa qūl
bolğan kezde ğana nəpsige, düniege jalpy barlyq basqa jalğan
qūlşylyqtardan qūtylamyz.
Tənimiz səjdede barynşa kişireigen sətte, ruhymyz Ūlylardyŋ
Ūlysyna samğai ūşyp, köterilip jatady.
Şükirşilik
Şükir – jaratylystyŋ syry, şükir – dünieniŋ məiegi, şükir –
adamdyqtyŋ rəmizi, şükir i̇etu – pendeniŋ i̇eŋ ülken mindeti. Şükir –
jaqsylyq iesine jaqsylyğy üşin qaryzdar i̇ekeniŋdi sezinu, onyŋ
aldynda bas iıp, alğys-rahmetiŋdi bildiru.
Mine, jaratylysta şükir osynşalyqty maŋyzdy bola tūra,
ökiniştisi, adam balasynyŋ köbi būl qasietten maqūrym. Qūran
Kərim būl şyndyqty: «Qūldarymnyŋ arasynda şükir i̇etuşiler
öte az», - dep i̇eskertedi.
İə, adam balasy kişkene oilanyp-tolğansa, özin qorşağan qai
nərseniŋ bolmasyn Alla tarapynan ar- naiy əzirlenip, adam
balasynyŋ qyzmetine ūsynylğanyn tüsineri sözsiz. Tipti, öziniŋ
joqtan bar i̇etilip, tirşilik iesi boluynyŋ özi bağa jetpes nyğmet.
Biraq, ökiniştisi būl nyğmettiŋ qadirin jete tüsinip, Jaratuşysyna
degen şükirinen jaŋylmaityn tirşilik iesi öte az.
Mysaly, suğa batyp bara jatqan adamdy əlde bir kisi qūtqaryp
qalsa, ömirine sebep bolğan əlgi adamğa: «Men sağan būdan bylai
qaryzdar bolyp ötemin, - dep onyŋ al- dynda qūraq ūşady. Istegen
bir ğana jaqsylyğy üşin bas iıp, ömir boiy izet bildireri sözsiz. Al
endi bizdi joqtan bar i̇etip jaratyp, ər aua jūtyp, tynys alğan saiyn
bizdi bir ölimnen qūtqaryp, bir ömir syilağan Jaratuşy- myzdy
ūmyt qaldyryp, jaqsylyğy üşin alğysymyzdy bildirmeuimiz dūrys
pa?
Ūly Jaratuşymyzdyŋ adamğa bergen jaqsylyq, nyğmetteri
şeksiz. Qūranda: «Eger Allanyŋ sender- ge bergen nyğmetterin
sanasaŋdar, sanap tauysa almaisyŋdar», - delinedi.
Biz, adam balasy, densaulyqtyŋ, ərbir on i̇eki müşemizdiŋ bağa
jetpes nyğmet i̇ekenin oilap, qadirin tüsindik pe? Olardy bizge tegin
bergen Rabbymyzğa raqmetimiz ben alğysymyzdy bildirip, Oğan
qaryzdar i̇ekenimizdi sezindik pe? Şyndyğynda, bizge būl sūraqqa
jauap beru oŋaiğa soqpasa kerek.
Eger bireu bizge köp aqşa berse, oğan rahmetimizdi jaudyryp,
aldynda qūraq ūşamyz. Al, i̇endi bir qolymyz şolaq bolsa, meili
milliardtağan jyl jūmys istep, trillion aqşa tapsaq ta, Allanyŋ
bizge tegin bergen s a u qolyn satyp ala alamyz ba? Satyp ala
almasaq, nege biz trillion aqşa jūmsap qol jetkize almaityn ərbir
müşemizdi bizge tegin syilağan Ūly Jaratuşymyzğa alğysraqmetimizdi bildirmeimiz? Nege «Allahu əkbar» dep səjdege bas
ūrmaimyz?
İə, tipti işken-jegen asymyzdy tabiği jol- men syrtqa
şyğarudyŋ özi de Ūly İemizdiŋ ülken jaqsylyğy. Onyŋ qadirin ūğu
üşin auruhanalardağy būl nyğmetten maqrūm jandardy baryp
körip, atal- myş nyğmettiŋ qadirin tüsineiik! Tüsinip, Rabbymyzğa
qaryzdar i̇ekenimizdi şyn jürekten sezineiik!
Osynşama jaqsylyqtyŋ, yrys-berekeniŋ alğysy «şükir»
degen tilimizdiŋ ūşymen aitylatyn üirenşikti sözben şektelmeidi.
Ūly İemizge degen şy- naiy alğysymyz ben mahabbatymyzdyŋ
belgisi – Onyŋ būiyrğan əmirlerin «ləbbaik» dep, aina-qatesiz
oryndap, mindettegen ğibadattaryn qadari halimizşe tolyq atqaru
men tyiymdarynan tügeldei tyiylu.
Köbine biz rahmetimizdi, alğysymyzdy şynaiy İ i̇e - sine i̇emes,
joldağy tükke tūrğysyz sebepterge bildirumen ğana şektelip
jatamyz. Qalaişa deisiz be? Bazardan bir alma satyp aldyq delik.
Satuşyğa rahmetimizdi aityp, qolyna aqşasyn ūstatamyz. Biraq sol
almany «qūlym
jesin» dep köz tartar sūlu pişinde jaratyp, auzyŋnan silekeiiŋdi
ağyzar tamaşa dəm men mūrnyŋdy jarar kere- met jūpar iıspen
bezendirip bizge jibergen, iağni almanyŋ şynaiy iesi – Alla
Tağalağa
şükirimizdi,
rahmetimizdi
bildirip,
Oğan
degen
qaryzdyğymyzdy sezinemiz be?
Satuşynyŋ qolyna ūstatqan azdy-köpti tiyn- tebendi almanyŋ
qūny dep oilamaŋyz, ol tek satuşynyŋ i̇eŋbegi ğana. Sebebi, almanyŋ
öz qūny ölşeusiz. Ol bağamen ölşenbeidi. Nege deisiz be? İeger alma
joq bolsa, ony ösiru üşin dənegin qaidan alar i̇edik? Milliardtağan
qarjy jūmsap, joğary deŋgeidegi zerthanalardy qūrsaq ta almanyŋ
bir tüiir dənin jasai alar ma i̇edik? Tipti dəni bar bolğan künniŋ
özinde onyŋ ösip jetiluine kerekti Kündi, auany, topyraqty, ondağy
ər türli mineraldar- dy qaidan tabar i̇edik Bükil əlem jinalsa,
almanyŋ ösui üşin kerekti sudy, auany jasai almaidy. İendi osy
almağa kerekti kün, aua, topyraq, su siiäqty qajetti zattardyŋ bağa
jetpestigin i̇eskere otyryp, almany bağalap köreiikşi...
İə, biz köbine jaratqandy ūmytyp, ortadağy sebep- terge ğana
alğysymyzdy bildirumen şektelip jatamyz. Būl isimizdiŋ
qanşalyqty ədiletsiz i̇ekenin bilu üşin myna mysalğa nazar
audaraiyq.
Patşa qyzmetşisi arqyly bireuge bağaly syi jiberdi delik. Əlgi
adam syilyqty ala salysymen rahmetin üiip-tögip patşanyŋ
qyzmetşisine aityp, syidy tartu i̇etken patşanyŋ özin i̇elemese,
onyŋ būl isi qanşalyqty jönsiz bolar i̇edi. Būl tūsta nağyz alğys
aituğa laiyq jan qyzmetşi i̇emes, patşanyŋ özi i̇emes pe?!
Minəjat
Ğūmyryn osy uaqytqa deiin bosqa ötkizip,
jüregi aqiqat şuağyna keiinen ğana ūianğan bir
pendeniŋ
Haq aldyndağy təubasy.
Ua, Jaratuşy Jappar İem – Haq Tağala!

Qūlyŋ sağan keldi bas iıp, təuba tilep. Medet tileri bar ma onyŋ
Senen basqa? Qūlyŋ adamdyq tizginin nəpsiniŋ qolyna ūstatyp, ər
būryşta tūzaq qūryp, aila oilağan ibilistiŋ qūryğyna şalyndy.
Dünieniŋ jylty- ryna aldanyp, pendeşiliktiŋ batpağyna malyndy.
Endi mine, künəlaryn arqalağan boiy bir qyzaryp, bir sazara Uialğan
küii Sağan keldi. Öitkeni Sen – meiirimdilerdiŋ i̇eŋ meiirimdisi,
raqymdylardyŋ i̇eŋ raqymdysy, keşirimdilerdiŋ keşirimdisisiŋ.
Rahman İem! Qūlyŋ qanşa künəğa batsa da, «bir küni kelip, Seniŋ
ūlylyğyŋnyŋ aldynda bas iemin» - degen kökiregindegi ümitin
joğaltpady. Öitkeni ol künəsiniŋ qanşa ülken i̇ekenin bilse de, Seniŋ
keşirimiŋniŋ odan da ülken, şeksiz i̇ekenine bek sendi.
Alla Tağalam! «Rabbym − tek Sensiŋ» dedim, söite tūra nəpsime,
düniege qūldyq ūrdym.
Jaratuşy İem! Aqyret dedim, söite tūra dünieni taŋdadym.
Məŋgilik dedim, söite tūra pənidi artyq kördim.
Japparİem!Seniŋ:«Ua,qūldarym,şaitansenderdiŋ
aşyq
dūşpandaryŋ» degen raqymğa toly i̇eskertuleriŋe qūlaq aspai,
Ibilispen qūian-qoltyq dos boldyq, jo-joq, dos qana i̇emes, tipti,
ajyramas syrlas boldyq. Tipti, kei tūsta şaitan bizdi i̇emes, biz
şaitannyŋ özin azğyrdyq.
Rabbym! Men Seni basyma bir qiynşylyq tüsken sətte nemese
auru-syrqauğa ūşyrap, tyğyryqqa tirelgen mezette ğana izdedim.
Sol kezde ğana Sağan degen mūqtajdyğymdy moiyndap, qūdiretiŋe
bas idim. «Rab- bym, i̇eger osydan bir qūtqarsaŋ, Seniŋ adal jolyŋda
jürer i̇edim», - dep Öziŋe san ret uəde berdim. Söitip,
qiynşylyqtan qūtylğan sətte, Seni i̇eske almastan baiağy ədetimşe
kerdeŋdep kete bardym.
Jaratqan İem! Sen mağan raqym i̇etip, yrys- berekeŋdi tökken
saiyn, Öziŋe qaryzdar i̇ekenimdi sezinip, maŋdaiymdy səjdege
qoiudyŋ ornyna, tairaŋdağan sai- yn tairaŋdai tüstim. Senen
alystağan saiyn alystap, künəğa belşeden battym. Istegen ər künəma
özimizşe aqtau aityp, myŋ türli syltau izdedim. Jüregimniŋ
qaraiyp, künəğa i̇etiminiŋ üirengeni sonşalyq auyr künəlardyŋ özin
elemeitin boldyq.
Külli ğalamdy meiirimiŋmen terbetken Rahman Rab- bym! Sen ne
degen keşirimdi, ne degen meiirimdisiŋ? Men qanşa künə istep,
jüregim qaraiyp, qaraŋğylyqqa qūldilasam da, Sen meni dereu
jazalap, tas töbeme azabyŋdy jaudyrmai, təube i̇etuim üşin ğūmyr
syilap, adam boluym üşin mūrsat berdiŋ.
Ua, Alla Tağalam! İerteŋ Seniŋ aldyŋa barğanda:
«Qūlym! Men üşin ne istediŋ?» degen sūrağyŋa ne dep jauap
beremin? Düniedegi qai amalymdy bir ğana Seniŋ razylyğyŋ üşin
istedim dei alamyn? Qu qūlqynnyŋ qamyn küittegen isterimdi me?
Əlde sol bir qūlqynnyŋ qamy üşin ainalamdağylarğa jasağan
qulyq-aila, ūrys- janjalymdy ma? Joq əlde myna bes kündik
dünie üşin qūrağan qily-qily josparlarymdy ma?
Rabbym! Seniŋ aldyŋda bir-birlep tūryp i̇esepke tar- tylar
Mahşar küni meniŋ jağdaiym ne bolmaq? Ol küni jan bitkenniŋ
jüregi dürsildep, aq ter, kök terge tüsip,
ana baladan, bala əkeden qaşyp, küieui əielinen bezip, ərkim tek
öziniŋ qara basynyŋ qamyn jep, qinalğan sol küni meniŋ jağdaiym
neşik?
Seniŋ: «Ei, qūlym! Meniŋ sağan bergen bolattai jastyq
şağyŋdy, temirdei densaulyğyŋdy, köl-kösir uaqytyŋdy, malmülkiŋdi qaida, kimniŋ jolynda, ne üşin jūmsadyŋ», – degen
sūrağyŋa ne dep jauap beremin?
Eşkimge paidasy joq bos sözder men mağynasyz oiyn-sauyqqa,
künəğa toly jastyq şağymdy qalaişa, qalai ğana «Alla Tağalam!
Seniŋ jolyŋda, adamzattyŋ igiligi üşin», – dei alam?! Tükke
tūrmaityn bos nərseler üşin özgelermen bəsekelesip, ysyrap
etuden asyp- artylmağan mal-mülkimdi qalaişa, qalai ğana «Rabbym! Tek seniŋ jolyŋda, kedei-kepşik, jetim-jesirdiŋ qamy
üşin?», - dep Seni de, özgeni de aldai alam? Ataq- abyroi, mansap
üşin atqarğan qyzmetimdi qalai ğana
«Alla Tağalam, tek seniŋ rizalyğyŋ men halqymnyŋ jaqsylyğy
üşin», - dei alam?!
Qyzyğyn köretinime közim naqty jetpese de pəni dünieniŋ qamy
üşin janymdy alyp-salyp kündiz-tüni ter töktim. Söite tūra sözsiz
kelip jetetin ölim üşin, au- zyn aşyp kütip tūrğan qaraŋğy qabir
üşin, sūrağy auyr i̇esep küni üşin, jalpy məŋgilik ğūmyr üşin Öziŋ
tegin bergen ağyl-tegil jiyrma tört sağattyŋ i̇eŋ bolmasa bir- i̇eki
sağatyn da qimadym-au. Aqyrette qūldyŋ i̇eŋ birinşi sūralatyn
nərsesi «namazy» demekşi, osy uaqytqa deiin anany syltauratyp,
mynany syltauratyp, dünieni köldeneŋ tartyp, qaza i̇etken sansyz
namazdarymnyŋ i̇esebin qalai berip, sūrağynan qalai qūtylamyn?
Jaratuşy Rabbym! Men qanşa künəhar bolsam da seniŋ şeksiz
keşirim-meiirimiŋnen ümitkermin. İesep küni:
«Qūlym! Seni de keştim» degen raqymğa toly iltipatyŋa
yntyzarmyn. Öitkeni Sen – raqymdylardyŋ raqymdysy
– bükil əlemderdiŋ Rabbysysyŋ. Öitkeni Sen Qūrandağy:
«Ei, (köp künə istep) özderine jamanşylyq jasauda şekten şyqqan qūldarym! Allanyŋ raqymynan
ümitteriŋdi üzbeŋder! Alla barlyq künəlardy keşiredi. Öitkeni Ol – öte keşirimdi jəne raqymdy», dep
ümit şaşqan qasietti sözdiŋ İesisiŋ.

Ua, Allanyŋ men sekildi i̇erteŋinen beiğam qūldary!
Ölimnen kim qaşyp qūtylğan? Pənilikke bas ime- gen, sirə, bireu
bar ma? Qaida keşegi sən-saltanatymen saiat qūryp, zəulim-zəulim
sarailarda ğūmyr keşken aty əigili zaŋğar tūlğalar? Qaida keşegi
bizdiŋ köz aldymyz- da jürgen aq saqaldy qariiälar men betin əjim
basqan aq jaulyqty əjeler? Olardan qane, kim qaldy? Kim? Keşegi
olardyŋ ornyn bügingi bizder basatynymyzdy ūmytpaiyq!
Jastyğyŋnyŋ tūla boiyŋdy jasyndai şarpyp, sarqylmastai
köringen küş-quatyn «məŋgilik» dep al- danba! Jalğannyŋ jaryn
jağalap jürip, künderdiŋ bir küninde aŋdausyz ajaldyŋ qūryğyna
ilikken sətte ğana qu tülkidei qūbylğan sūm düniege aldanğanyŋdy
aŋğaryp:
«Qap, əttegen-ai, jaryğy sönbestei köringen jalğan dünie jalt
būrylyp meni de qapyda qaldyrdy-au» dep ahylap-ühilep
ökingennen ne şara?!
Alla Tağalam! Men Sağan, Seniŋ asyl diniŋe bet būrdym. Alla
Tağalam! Qalğan ğūmyrymda Qūran nūrynan taimai, Seniŋ jolyŋda,
iman nūrynda, taqualyqtyŋ izinde jürudi nəsip i̇et! Amin, Əmin!!!
II KITAP
KÜDIKPEN KÜRES
Külli jaratylysty Alla Tağala jaratqan, al Alla
Tağalanyŋ özin kim jaratty?
Adam balasy kez-kelgen nərseni oilağan uaqytta ədette osy
düniede jüretin zaŋdarğa jəne körgen nərselerine salystyru
arqyly paiymdaidy. Mysaly, jənnatta bir ağaş bar i̇eken delinse,
dereu osy düniede körip jürgen kəduilgi topyraqqa, künge, aua men
suğa mūqtaj ağaş i̇elesteidi. Būryn-soŋdy mülde körmegen, bizge
beiməlim bir nərse tüsindirilgen uaqytta: «Nege ūqsaidy i̇eken?» dep
sūraq qoiyp jatamyz. Demek, biz körmegen özimizge taŋsyq nərseni
tek salystyru j o l y arqyly ğana paiymdai alamyz. Al Alla
Tağalany salys- tyru jolymen tüsinu mümkin be? Ərine joq.
Öitkeni, Onyŋ myna düniede teŋdesi əri ūqsasy joq. Qūranda bylai
delinedi: «Onyŋ (Alla Tağalanyŋ) i̇eş teŋdesi joq»106, «Oğan i̇eş
nərse ūqsamaidy»107.
Endeşe, «Allany kim jaratty?» degen saual əu- bastan qate.
Sebebi būl Allany myna düniedegi zaŋdarğa təueldi jaratylyspen
salystyra oilaudyŋ nətijesi. Al Ūly Jaratuşy özi jaratqan
eşbir jaratylysqa ūqsamaidy. Tipti qarapaiym jai suretşiniŋ
özi, öziniŋ salğan suretine ūqsamaidy ğoi. Öitkeni, suret
– ər türli būiaudyŋ qospasy ğana. Onda suretşidegidei basybütin
qasietter joq. Qysqasy, şeber men onyŋ qolynan şyqqan tuyndy
eki bölek nərse. İendeşe, külli kemşilik sipattardan pək Ūly
Jaratuşy da özi
106

Yqylas süresi/4.
107

Şura süresi/11.
salğan myna jaratylys suretine, jaratqan tuyndysyna müldem
ūqsamaidy. Sondyqtan jaratylysqa arnalğan zaŋdarğa da təueldi
emes. Mysaly, düniege kelu üşin ne nərseniŋ bolsyn belgili bir
sebepke təueldi i̇ekendigi anyq. Barlyğymyz tuylğanbyz, bizdi
tuğandardy da bireuler düniege əkelgen. İağni, barlyq nərseniŋ
bastauy bar. Bizdiŋ qateligimiz sol, düniedegi osy tuu, tuylu jəne
bar bolu üşin belgili bir sebepke mūqtajdyq zaŋyn Ūly Jaratuşymyz Alla Tağalağa da taŋğymyz keledi. Al Alla bolsa,
barlyq tuu, tuylu bylai tūrsyn, tirşilik zaŋdary joq kezde de bar
edi. Tipti, Alla Tağala osy atalmyş zaŋdardy da özi jaratqan joq
pa!? İendeşe, özi jaratqan būl zaŋdarğa Ūly Jaratuşynyŋ təueldi
bolmasy anyq. Sondyqtan «Yqylas» süresinde: «Ol i̇eş nərsege
mūqtaj i̇emes, tumady da tuylmady», - delinedi. Beine bir «Ei,
qūldarym, tuu, tuylu, syrtqy bir türtkige zərulik sen- derge tən,
meni ol zaŋdarğa təueldi i̇etip oilamaŋdar» dep tūrğandai. Alla
Tağalany i̇eşkim jaratpağan. Alla Tağala
– «əzəli», iağni, Onyŋ barlyğynyŋ bastauy da, soŋy da joq – Məŋgi.
Alla jaratylmağandyğy üşin Alla i̇emes pe? My- saly, əskerler
būiryqty qolbasşydan alady. Al qolbasşy būiryqty patşadan
alady delik. Al i̇endi
«patşa būiryqty kimnen alady?» dep s aual qūia almai- myz.
Öitkeni, patşa da būiryqty bireuden alsa, onda ol şynaiy patşa
bola almaidy. Tağy bir mysal, meşittegi jamağattyŋ bəri namazda
bir imamğa ūiidy. Al sol imam da basqa bir adamğa ūiysa, ol imam
emes, jamağattyŋ biri bolyp qalady. Sol siiäqty Allany da basqa
bir Alla ja- ratsa, onda jaratylğan birinşi Alla, Alla bola almaidy. Öitkeni, biz «Alla» dep o basta i̇eş jaratylmağan, i̇eşkimge
mūqtaj i̇emes, jaratylğandarda joq məŋgilik siiäqty sipattardyŋ
şynaiy iesin ğana aitamyz.
İMANİ GÜL
Ekinşiden, Allany da basqa bir Alla jaratty de- sek, sol
jaratqan Allany da basqa bir Alla jaratuy tiıs. Ony da basqa bir
Alla... Mine, osylaişa alğaşqy qoiğan sūrağymyz tizbektesken küii
şeksizdikke deiin jauapsyz jalğasa beredi. Qaşan i̇eş jaratylmağan,
bas- tauy joq məŋgi bir Allany qabyldaimyz, sol uaqytta jauaby
tabylmağan sūrağymyzğa nükte qoiylyp, jan jüregimiz jai tabady.
Mysaly, nöl sanynyŋ oŋ jağyna milliondağan nölderdi qatar
qoisaq ta, olardyŋ i̇eşbir məndi ielenbesi belgili. Al i̇eger kez-kelgen
bir sandy qoisaq, sol nölder birden mağynağa ie bolady. Dəl osy
mysaldağy siiäqty barlyq jaratylys ataulynyŋ tüp negizin –
bastauy joq, məŋgilik jalğyz Allağa tiregen kezde ğana,
şynjyrdyŋ örimindei bir-birine qosaqtalğan saualymyz baian
tabady.
İə, adamnyŋ ne nərsesi bolsyn şekteuli. Köziniŋ köre alatyn
aiasy, qūlağynyŋ i̇estu qabileti – bəri, bəri şekteuli bolğany sekildi
onyŋ aqyl-oiy da şekteuli. Al osyndai şekteuli aqylmen şeksiz
Alla- ny qalai ğana tolyq tüsinbekpiz? Ol – jaratuşy, biz –
jaratylğanbyz. Jaratylğan nərse Jaratuşysyn «nege
tolyq
tüsinbeimin?» dep şağym aita ala ma? Bizdegi aqyl da, jan da
keiinnen jaratylğan. Solai bola tūra biz tipti qarapaiym
jaratylğan «jannyŋ» özin tolyq tüsine bermeimiz. İendi jaratylğan
nərseni jete tüsine almai jatyp i̇eş teŋdesi joq Ūly
Jaratuşymyzdy qalai tolyq tüsinbekpiz?! Pendeniŋ şekteuli oisanasy Ony qalai qamtymaq? Belgili oişyl Anri Bergson bylai
deidi:
«Aqyldyŋ i̇eŋ soŋğy toqtamy – öziniŋ əlsizdigin moiyn- dauy». Ras,
aqyl öziniŋ jeter jerin, şamasyn bilui tiıs.
Sahaba Əbu Bəkir Syddyq: «(Alla Tağalam!) Seni tolyq tüsine
almauymdy moiyndauym – seni tolyq tüsinuim» dese, Abai atamyz:
Küni-tüni oiymda bir-aq təŋiri Özine qūmar
qylğan onyŋ əmiri.
Haliqqa mahlūq aqyly jete almaidy,
Oimen bilgen nərseniŋ bəri – dəhri108 -dep tüise, tağy bir öleŋ
joldarynda:
«Aqylğa syimas Ol Alla,
Tağrifqa109 tilim qysqa-aq»110 dep, osy aqiqatqa ülken oi salady.
Al filosof Dekart bylai deidi: «Adam
– tūtastai şekteuli jaratylys. Al osyndai şekteuli adam
şeksizdikti müldem tüsine almaidy».
Allanyŋ məŋgilik sipatyn qabyldağysy kelmegen örkökirek
materialister sol sipatty jansyz materiiäğa telimek bolady.
Alaida, məŋgilik sipatyn şynaiy İesi Allağa beru bir basqa da,
ony qatelesip künde özgeriske ūşyrap, pənilikke bas iıp jatqan
jansyz materiiäğa beru bir basqa.

Abai,
Qalyŋ i̇elim, qazağym, 153-bet. Atamūra baspasy, Almaty 2002 j.
Haliq – Jaratuşy, Mahlūq – jaratylys, Dəhri – arabşa «uaqyt, zaman» degendi
bildiredi. Allany moiyndamai, aqyretti joqqa şyğaratyn dinsizderge de «Dəhri»
delinedi. Būl jerde hakim Abai «Dəhri» sözin «uaqytşa, pəni, keiinnen jaratylğan»
de- gen mağynada qoldanuy yqtimal. İağni, adam sanasynyŋ «bilip, tüsindim» degen
nərseleri keiinnen jaratylğan pəni dünielerge jatady. Al Alla keiinnen
jaratylmağandyqtan, Ony tolyq tüsinu mümkin i̇emes degendi meŋzep tūr. «Haliqqa
mahlūq aqyly jete almaidy» degeni de sondyqtan.
109 Tağrif – tüsindiru.
110 A.a.e, 189-bet.
108
Alla Tağalany nege közben köre almaimyz?
Əsilinde, bərimiz Ūly Jaratuşyny körudemiz. Biraq köru
qabileti şekteuli jalaŋ közimizben i̇emes, aqyl közimizben körudemiz.
Ras. Mysaly, türli jemis- jidekterdiŋ dəmin közben köru mümkin
e m i̇e s , biraq tilimizde ornalasqan dəm tatu tüiirşikteri arqyly
sezemiz, olardy bir-birinen ajyratamyz. Dybystardy, ər türli
iısterdi de közimizben köre almaimyz. Olardy qūlağymyzdyŋ i̇estu,
mūrnymyzdyŋ sezu qabileti arqyly sezip, bilemiz. Mine, dəl osylai
bizder jan-jağymyzdy qorşap jatqan özdiginen paida bola
almaityn myna s a n - syz taŋğajaiyp jaratylysqa qarap, Ūly
Jaratqannyŋ bar i̇ekenin, bir i̇ekenin, qūdiretin tüsinemiz, İendeşe,
Ony aqyl közimizben köremiz.
«Öz basym Allany körgen i̇emespin, olai bolsa Ol joq» deu, köru
qabileti belgili zaŋdardan asa almaityn, köru aiasy şekteuli
közimizdiŋ əlsizdigimen qosa Ūly Jaratuşynyŋ ūlylyğy men
şeksizdigin tüsinbeuden tuady. Tüimedei i̇eki közimen külli bolmys
əleminen ada şeksiz Alla Tağalany nege köre almaimyn deu külkili
nərse.
Közdiŋ əlsizdigi sonşalyq – tikelei köru müşesi bola tūra ol özözin köre almaidy. Al i̇endi osyndai öz-özin köruge qabiletsiz közben
«Alla Tağalany köre almadym, olai bolsa, Ol joq», - deu qisynğa
kele me?.
Negizinde ainalamyzda közge körinbeitin, biraq bar i̇ekendigine i̇eş
kümən joq qanşama nərse bar. Mysaly,
adamnyŋ ruhyn, quanu, qaiğyru sezimderin jəne a q y l - oiyn,
əlemdegi
tartylys,
gravitatsiiä
küşin
közimizben
köre
almağanymyzben būlardyŋ bar i̇ekendigine i̇eşkim kü- mən keltirmeidi.
Öitkeni, biz nətijesine qarap būlardyŋ bar i̇ekendigine köz
jetkizemiz. Aitalyq, jüzimizdiŋ reŋine, dausymyzdyŋ şyğu
yrğağyna, bet-jüzimizdiŋ qūbyluyna qarap adamnyŋ quanğanyn iaki
qaiğyrğanyn bilemiz. Biraq quanyş pen qaiğy sezimderin közimizben
köre almaimyz.
Közben köru üşin körinetin zattyŋ qarsy aldyŋda tūruy jəne
onyŋ materialdyq nərse boluy şart. De- mek, közimizdiŋ körui osy
tərizdi birqatar zaŋdylyqtarğa təueldi. Al Alla Tağala şekteuli əri
materialdy bolmağandyqtan, Onyŋ tek qarsy aldymyzda iaki basqa
belgili bir mekende boluy da mümkin i̇emes. Sebebi, barlyq meken
atauly keiinnen jaratylğan. Al Alla Tağala sol jaratylğan
mekender joq kezde de bar i̇edi. Mine, gəp osynda.
Olai bolsa, köru aiasy tar, köru qabileti keibir zaŋdylyqtarğa
təueldi əlsiz közimizben Alla Tağalany myna düniede köruimiz
mümkin i̇emes. Demek, Ūly Jaratu- şyny köre almauymyz – Onyŋ
joqtyğynyŋ belgisi i̇emes, kerisinşe, köz köre almaityndai Onyŋ
ūlylyğy men şeksizdiginiŋ, sondai-aq bizdegi közdiŋ tym əlsizdiginiŋ
belgisi.
Alla Tağala Qūran Kərimde: «Közder Ony köre al- mas, biraq
Ol közderdi köredi»111, - delingen.
Alla Tağala bizdi būl düniege Özin myna jaratylys- qa qarap,
tapsyn, tanysyn, bilsin, Öziniŋ qūdiretiniŋ, şeberliginiŋ, iliminiŋ
aldynda taŋ qalyp bas isin, qūlşylyq i̇etsin dep, synaq üşin
jibergen. Al i̇endi bizge i̇erekşe köru qabiletin berip būl düniede özin
körseter bolsa, bizdi būl düniege jiberuindegi syn-synaqtyŋ məni
bolmas i̇edi.
111

Əl-Ənğam süresi/103.
Alla Tağala nege adamdardy bai-kedei i̇etip jaratqan. Onyŋ syry
nede?
Bailyq – mūrat i̇emes, Kedeilik – Uiat
emes. Halyq maqaly
Eŋ aldymen, būl bes kündik pəni dünieniŋ adam- zat üşin ülken
«synaq mekeni» i̇ekenin bir sət i̇esten şyğarmauymyz qajet.
Sondai-aq, aqyretti i̇esepke almastan tek qana osy pəni dünieniŋ
kürmeuge kelmeitin qysqa ölşemderiniŋ şeŋberinde mūndai
sūraqtarğa jauap beruge tyrysu da bos əureşilik. Ondai jağdaida
sūrağymyz da tūşymdy jauabyn taba almai, beinebir mağynasy
aiaqsyz qalğan kitap iaki i̇ekinşi bölimi körsetilmei qalğan film
ispetti jarymjan küi keşeri dausyz.
Alla Tağala özi qalağan keibir pendelerin mal- mülik, bailyq,
dəuletke keneltip, qaisybirine kedeiliktiŋ qamytyn kigizedi. Būğan
qosa, adamnyŋ biliminiŋ, təjiribesiniŋ, i̇eŋbeginiŋ de bailyqqa qol
jetkizu üşin kerekti sebep i̇ekenin ūmytpağanymyz jön. Biraq bai
bolu üşin adamnyŋ būl qasietterge ie boluy jetkilikti i̇emes.
Öitkeni, Alla Tağala düniemülikke ie boludyŋ barlyq sebepteri men
şarttaryn oryndap, kündiz-tüni zyr jügirgen adamğa bailyq bermeui
de mümkin. İağni, būl tūsta peşene, ryzyq məselelerin de i̇eskergen
jön.
Ərbir adam mol ryzyqqa, nesibege jetu üşin qolynan keler bar
is-əreketti jasauy tiıs. Sosyn
Rabbysynyŋ nəsip i̇etken azdy-köpti ülesine razy bo- lyp, soğan
qanağat i̇etui ləzim.
Bailyqty ərdaiym Allanyŋ qūldaryna bergen jaqsylyğy dep
tüsinbeuimiz qajet. Əsilende, Onyŋ qūldaryna bergen bailyğy da,
kedeiligi de – synaq. Qūran Kərimde: «Senderdiŋ maldaryŋ da,
balaşağalaryŋ da synaq retinde berildi»112 delinedi. Bailyqqa
qol jetkizu – baqytqa kenelu degen söz i̇emes. Bai bola tūra, jan
düniesi baiyz tappai baqytsyzdyqtan basy qatyp, tipti, özderine
qol jūmsağan adamdar da az i̇emes. Qanşama bailar kedeidiŋ bir küngi
alaŋsyz baqytty ömirine zar, tipti sol baqytty bir-aq kün üşin
barlyq düniesin bere saluğa peiil. Qara nan men qara şaidy
qaiğysyz işken qanağatşyl kedeidiŋ qol jetkizgen rahaty men
ləzzzatyn dəuletti kisilerdiŋ köbi nebir tətti men dəmdini jese de,
qol jetkize almai jatady.
Biraq, kedeilikti de baqytqa jetudiŋ töte jo l y dep tüsinip
qalmaiyq. Kedeiliktiŋ saldarynan basyn tastan- tasqa ūryp,
ömirden tüŋilgen jandar da qanşama. Demek, bailyq ta, kedeilik te
adamdy baqytty i̇etetin negizgi se- bepter i̇emes. Sebebi, adam tek
asqazannan ğana tūratyn jaratylys i̇emes. Onyŋ ruhy, jüregi, işki
sezimderi, ar- ojdany bar. Negizinde adam balasyn basqa jaratylystardan üstem i̇etetin i̇erekşelikteri de adamnyŋ, mine, osy jaqtary.
Adam
balasynyŋ
osy
işki
ruhani
jan-düniesi
qanağattandyrylmaiynşa, bükil əlemdi jalğyz özi uy- synda ūstasa
da, onyŋ baqyty bəribir baiansyz, külkisi jalğan.
Şyntuaitynda, ər adam jağdaiy özinen joğaryğa i̇emes, özinen de
naşar adamdarğa qarap öz jağdaiyna qanağat i̇etudi, şükirşilik
jasaudy ğūmyrynyŋ negizgi
112

Tağabun süresi/15.
ūstanymy i̇ete bilse, ömirden opyq jemeitindigi aqiqat. Mysaly, kezkelgen adam özinen de jağdaiy jaqsy adam- dy ömirde kezdestireri
şyndyq. Sonda əlgi adam öz basyna jeterlik jağdaiy bolsa da, ana
adamğa qarağanda öziniŋ ke- deileu bolğanyn oilap, işin əldebir
qyzğanyş tyrmalap, öz-özin kedei sanap, Qūdaiğa nazalanuy mümkin.
Al ana bai özinen de bai basqa adamdy körip, ol da bəsekelestik pen
qyzğanyşqa şyrmaluy yqtimal. Alaida, özderinen de tömen
jağdaidağy adamdarğa bir sət köz tastap, ö z i n i̇e berilgen
jaqsylyqtarğa oi jügirtse, Qūdaiğa mūŋ ş a ğ u d y qoiyp,
şükirşilikke bet būrar i̇edi. Adam köbine i̇esepsiz Qūdai Tağalanyŋ
bergen teŋdesi joq öz boiyndağy bailyqtan habarsyz. Zağip adam
eşqaşan üidiŋ tarlyğyn aityp şağymdanbaidy. «İapyrai, «köz»
degen, aina- laiyn, basqa i̇eşbir bailyqpen ölşenbeitin Qūdaidyŋ
bergen keremet syiy i̇eken ğoi, men mūny nelikten i̇erte sezinbedi
ekenmin» dep Qūdaidan jatsa da, tūrsa da basqa dünieni i̇emes, tek
köziniŋ aiyğuyn tileidi. Aşarşylyqqa duşar bolğan jūrt ta
«şirkin, bir üzim nan bolsa ğoi» dep aŋsaidy. Ol altyn men kümisti
iaki jaqsy maşinany i̇emes, tek sony tileidi. Demek, kedeilik pen
bailyq adamnyŋ öz jüregindegi «qanağat» sandyğynda jatyr.
Bailyq ta, kedeilik te özgelerge qarap ölşengendikten, būlardyŋ
bəri salystyrmaly türde bolmaq. Paiğambarymyz b i r hadisinde:
«Özderiŋnen k ö p berilgenderge i̇emes, az berilgenderge qaraŋdar!
Sonda ğana Alla Tağalanyŋ senderge nəsip i̇etken nyğmetterdiŋ
qadir-qasietin ūğynasyŋdar»113 dese, basqa bir hadisinde: «Nağyz
113

Muslim, Kitabuz-zuhd. Buhari, ər-Riqaq. Buharidegi riuaiatta bylai delinedi:
«Senderden de köp dünie berilgender men ja- ratylystary senderden de artyq
bolğandardy körgen uaqytta özderiŋnen de tömen bolğandarğa qaraŋdar!». Jəne
qaraŋyz: Əbu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ƏnNəuəuii, NuzhatulMuttaqin, 1tom, 353bet.
MuəssisəturRisələ, Bairut 1991j.
bailyq mal-müliktiŋ köptiginde i̇emes, jürektiŋ, jan dünieniŋ
keŋdiginde»114 dep şynaiy bailyqtyŋ mən-maŋyzyn dəlme-dəl aşyp
bergen.
İə, qanağat – tügesilmeitin qazyna. Qanağatsyz adam qanşa bai
bolsa da, düniege toiymsyz keledi. Öitkeni, ondai adamnyŋ işki
düniesi kedei. Al qanağatşyl adam qara nan jese de, düniesi tügel.
Sebebi, onyŋ jan düniesi bai.
Ybyrai Altynsarinniŋ «Saqyp» atty myna bir qysqa əŋgimesi
osy aitqanymyzdy döp basyp surettegen- dei:
«Saqyp degen bir jaqsy kisi mal jinamai jürip, aqyrynda əl
ketkende qatty kedeişilik tartyp, bir küni i̇etigi bolmağan soŋ
jalaŋaiaq dalada jürgeninde, aiaqtaryn tas jyrtyp
renjiŋkirepti. Söitip kele ja- typ, i̇eki aiağy joq ağaş baldaqpen
jürgen bir tilenşige jolyqty. Mūny körip, Saqyp ah ūryp aitty
deidi:
– Əi, Qūdaiym, renjigenime toba qyldym, şükir sağan – meniŋ
jüruge aiağymdy aman saqtağanyŋa; mynau baldaqty bişarağa
jaŋadan aiaq tabylsa, jalaŋaiaq ta bolsa jürudi dünieniŋ bir
qyzyğy dep biler i̇edi-au dedi,- deidi»115.
«Alla Tağala barlyq qūldaryn nelikten birdei bai i̇etip
jaratpağan?» deu de orynsyz. Öitkeni jal- py jaratylystyŋ özi
pozitiv jəne negativtik jüieden qūralğan. Toktağy minus-plius,
būlttardağy negativ- pozitiv ağymdary jəne qattyjūmsaq,
suyqystyq, qaraŋğyjaryq, əiel-erkek siiäqty köptegen mysal
keltiruge bolady. Mine, osy kereğar zaŋdylyqtar arqyly jalpy
ğalamda tamaşa üilesimdilik, keremet jüie
114
115

Hadisti İmam Muslim jetkizdi.
Ybyrai Altynsarin, Taŋdamaly şyğarmalary, 125-bet.
«Ğylym» baspasy, 1994 j.
saqtaluda. Olai bolsa jalpy ğalamnyŋ negizgi bir bölşegi sanalatyn
adamzat ta ğalamdağy osy kereğar zaŋdylyqqa bağynuy tiıs. Söitip
qoğamnyŋ birtūtastyğy, özara üilesimdiligi saqtalady. Qoğamdağy
ərbir tūlğa basqa bir tūlğamen birigip selbeskende ğana öz
qajettilikterin qamtamasyz i̇etedi. Barlyq adam basşy bolyp ketse,
kim kimge basşylyq i̇etip, kim kimge jūmys istemek? Mine, sondyqtan
qoğamda bireui basşy bolsa, i̇ekinşi biri soğan təueldi jūmysşy, i̇endi
biri dəriger bolsa, basqa biri au- yryp i̇em qabyldaidy. Būlardyŋ bəri
tabiği türde Ūly Jaratuşynyŋ qoiğan belgili zaŋdylyqtarymen
jüzege asyp jatady. Sondyqtan bir adamnyŋ bai, i̇ekinşi bir
adamnyŋ kedei boluy – tabiği nərse bolumen qatar, jalpy
ğalamdağy Ūly Jaratuşynyŋ qoiğan kereğar zaŋdylyğynyŋ bir
körinisi.
Barşa adam birdei bai nemese kedei bolsyn deu – barlyq adam
birdei basşy iaki bəri i̇er kisi nemese tügel əiel bolsyn degenge
saiatyn külkili jait. Osy jobalas isti jasamaq bolğan keşegi
kommunizmniŋ nemen aiaqtalğany bərimizge belgili.
Tüptep kelgende, Alla Tağalanyŋ adamğa bailyqty berui de,
bermeui de igi həm qaiyrly. Adam i̇eger berilgen malmülik, dünieni
jaqsy jolda jūmsap, sol bailyqty bergen onyŋ şynaiy İesine
ünemi şükir i̇etip, kedei- kepşikterge qol ūşyn sozyp, ğūmyryn
izgilikpen, qaiyrymdylyqpen örnektei bilse, onda bailyq ol adam
üşin əlbette qaiyrly. Alaida bailyqtyŋ buyna mas- tanyp, ony
bergen Jaratqandy i̇esten tars şyğaryp, nebir künəğa batyp,
ainalasyndağy kedei-kepşik, mūŋ- mūqtajdarğa mūrnyn şüiire
qarap, özge bailarmen bəsekelesip, baq talasqandar üşin bailyq
ərdaiym qaterli, əri aqyrettik ömirin tamūq i̇etetindikten qaiyrsyz.
Kedeilik te dəl osylai. İeger kedei adam qara nannyŋ özin
qadir tūtyp, qara sudy qanağat i̇etetin iman nūryna şomğan jan bolsa,
kedeilik mūndai adam üşin qaiyrly. Öziniŋ əlsizdigin tüsinip, Ūly
Jaratuşysyna degen mūqtajdy- ğyn ər sət i̇esten şyğarmauğa
itermeleitin kedeişilikti qalai ğana qaiyrsyz dei alamyz? Orazada
küni boiy auyzğa nər tatpai, auyz aşarda işken bir jūtym sudy tūla
boiymyz şymyrlap, bar jan-tənimizben sezinemiz. Joqşylyq ta
Ūly Jaratuşynyŋ adamğa bergen sansyz nyğmetteriniŋ qadirqasietin tüsindiredi.
İmandy jan Ūly İesine «nege kedeilik berdiŋ?» dep şağym
jasauy bylai tūrsyn, «mağan bailyq bergeniŋde, bəlkim, sol
bailyqtyŋ buyna mastanyp, Seni i̇esten şyğaryp, Sağan degen
mūqtajdyğymdy qazirgidei sezinbes pe i̇edim?» dep, kedeilikpen
synağan Rabbysyna şükir i̇etedi. Kedeilikti ərdaiym Rabbysy
tarapynan tartu i̇etilgen sansyz sauaptyŋ qazynasy men məŋgilik
bailyqtyŋ qainar közi dep biledi. Sebebi, kedeiligine sabyr i̇etip,
şükir i̇ete bilgen jan Rabbysynyŋ rizaşylyğyna bölenip, aqyrette
məŋgilik baqytqa keneledi.
Al, kerisinşe, jüregi imanmen nūrlanbağan jan- dar üşin
kedeilik te qaiyrsyz. Kün saiyn bailardyŋ bailyğyna qyzyğa
qarap, özi ondai mal-mülikke ie bolmağandyqtan, işin qyzğanyş örti
şalyp, ünemi özgelerdiŋ aqşasyn syrttai sanap əure bolady.
Mūndai jandar uaqyt öte kele Rabbysyna qarsy şyğyp, küpirliktiŋ
tas tüneginen bir-aq şyğady. Söitip, kedeilik synynan sürine qūlap,
aqyretin de oiran i̇etedi.
Mine, Ūly Jaratuşynyŋ bailyğy da kedeiligi de adamdar üşin
syn-synaq. Bailyqty da, kedeilikti de jaqsy, jaman dei almaimyz.
Öitkeni, būlardyŋ qaiyrly iaki qaiyrsyz boluy adamnyŋ özine
bailanysty.
İə, myna qysqa düniede bir ailyq jalaqy alu üşin küni boiy
barymyzdy salyp jūmys isteimiz. İendeşe, ana düniede məŋgilik
baqytqa, köz körip, qūlaq i̇esti- megen, oişa i̇elestete almağan
Rabbymyzdyŋ ğajaiyp syiyna qauyşu üşin myna düniede
kezdesken keibir qiynşylyqtar men kedeişilikti auyrsynyp, ökpe
ar- tuymyz bylai tūrsyn, rizaşylyqpen küle qarsy aluy- myz
kerek i̇emes pe? Būl düniedegi uaqytşa kedeiliktiŋ i̇esesine aqyrette
məŋgilik baqytqa qauyşuğa kim razy bolmas?!
Məseleniŋ i̇ekinşi jağy – kedeiler ğūmyr keş- ken qoğamğa
bailanysty bolmaq. İeger sol qoğamda ömir süretin ərbir dəuletti
adam tek öziniŋ qara ba- syn ğana oilamai, Qūrannyŋ: «Taqua
jandar – Alla Tağalanyŋ özderine bergen nəsibesinen
(kedeilerge, qajetti jerlerge) jūmsaidy, (igilik jolynda sarp
etedi)»116, «Olardyŋ bailyqtarynda kedeilerdiŋ belgili
mölşerde ülesi bar»117 sekildi aiattary men Paiğambarymyzdyŋ
(s .a .u.): «Janyndağy körşisi aş i̇ekenin bile tūra özi toq
ūiyqtağan adam t o l y q iman i̇etken bolmaidy»118 sekildi
hadisterin ərdaiym jadyn- da saqtap, bailyqtarynyŋ qyryqtan
birin zeket i̇etip mūqtajdarğa berer bolsa, mūndai qoğamda
kedeilikten tüŋilip, ümiti üzilgen pende qalmas i̇edi.
Būğan qosa, kedeilerdiŋ de oqyp-biluine, jūmys istep,
tūrmystaryn jaqsartularyna mümkinşilik jasap, jol aşu əri
olardyŋ müddesin qorğau – sol qoğamnyŋ basşylarynyŋ mindeti.
Aqyrette olar da qaramağyn- dağy adamdar üşin jauapqa tartylary
sözsiz.
Baqara süresi, 3-aiat.
Mağarij süresi, 24,25-aiat.
118 Hadis İbn Abbastan riuaiat i̇etildi.
116
117
İə, mūsylman qoğamynda «men ğana jeiin, özim ğana
qyzyğynköreiin» sekildi özimşildik tüsinikter i̇emes, özara kömektesu
men meiirimdilik, adamgerşilik, şydamdylyq qağidalary üstemdik
etedi. Mūndai qoğamda dəuletke kenelgen jandardyŋ jüreginde
ərdaiym meiirimdilik samaly i̇esse, kedeilerdegi qyzğanyş sezimi öz
ornyn
«bərekeldi, bailyğyŋ tasyğyr» degen igi tilekter men şynaiy
lebizdermen aiyrbastaidy.
Alla Tağala bizdiŋ ğibadatymyzğa zəru me? Nelikten bizdiŋ ğibadat
etuimizdi talap i̇etip, oryndamağandardy azaptaitynyn i̇eskertude?
Ūly Jaratuşymyz bizdiŋ qūlşylyğymyzğa da, tipti
jaratylystağy i̇eş nərsege de mūqtaj i̇emes. Kerisinşe, barlyq
jaratylys atauly Oğan mūqtaj. Ol – «Samad», iağni i̇eşkimge mūqtaj
emes, kerisinşe, barlyq nərse Onyŋ jərdemine, meiirimi men
şarapatyna, tügesilmeitin qazynasyna mūqtaj.
Adamzatty joqtan jaratyp, jerdi oğan qūtty meken, kökti
jymyŋdağan jūldyzdarmen bezendirip, beinebir örnektelgen
kümbezdei töbesine köterip, alyp Künge jy- luy men jaryğyn
tolassyz tökkizken Ūly Jaratuşynyŋ özi jaratqan əljuaz adamnyŋ
qūlşylyğyna qandai mūqtajdyğy bolsyn?! Ösimdik əlemine,
sanaluan jemis- jidegin şaşu i̇etip şaşqyzyp, külli janjanuardy
qyzmetine jügirtip, aldyna salyp bergen Ūly Qūdirettiŋ özi
jaratqan əlsiz adamzattyŋ ğibadatyna nendei mūqtajdyğy boluy
mümkin?!
İə, bizdiŋ bolar-bolmas qūlşylyğymyz arqyly külli bolmys
əlemin basqaryp tūrğan qūdiretti Ūly İemizdiŋ daŋqy men teŋdessiz
ūlylyğyna nendei daŋq qosylmaq?! Nemese biz ğibadat jasamasaq,
onyŋ şeksiz ūlylyğyna qandai nūqsan kelip, taŋğajaiyp
caltanatty patşalyğynan ne kemip qalmaq? Biz ğibadat jasasaq ta,
jasamasaq ta Ol zadynda daŋqty, barlyq madaq- maqtaularğa nağyz
laiyq, külli ūlylyqtyŋ şynaiy iesi i̇emes pe?!
Ğibadat – Ūly Şeberdiŋ myna ğalamdağy jaraty- lys
tuyndysyna qarap, ondağy naqyştalğan qūdiretiniŋ, şeberliginiŋ,
biliminiŋ aldynda taŋ qalyp, bas şaiqap, qairan qaludyŋ nətijesi,
tipti nağyz özi bolmaq.
Qūlşylyqtyŋ tüp məni – Ūly Allanyŋ tegin ber- gen sansyz
yrys-berekesi men i̇esep-qisapsyz tökken jaqsylyğyna qūldyŋ
madaq aityp, Ony ūlyqtap, zikir i̇etui arqyly alğys, raqmetin
bildiruinde. Al i̇endi adamnyŋ Ūly İesine
osylai alğysyn
bildiruine, adamdyğyna s a i boryşyn öteuine, Onyŋ aldynda
qaryzdar i̇ekendigin moiyndauyna Ūly Jaratuşyny mūqtaj deu
aqylğa syia qūiar ma?!
Ğibadat – adamnyŋ jügi zil-batpan myna düniedegi barlyq
mūqtajdyğy men qyjalat-keregin Ūly Ja- ratuşysyna bildirui,
Onyŋ aldynda qolyn jaiyp minəjat i̇etui. Osy isi arqyly adam
balasynyŋ jüregi jai tauyp, şeksiz rahatqa qauyşady. Boiyndağy
auyr jük jeŋildeidy. Al būğan Alla i̇emes, adamnyŋ mūqtaj i̇ekeni
aitpasa da tüsinikti.
Ğibadat – adamnyŋ kemeldenuine, i̇eş nərsege qanağattanbağan
ruhy men jüreginiŋ jai tauyp, şeksiz
rahatqa
qauyşuyna,
deniniŋ saulyğyna, san- aluan sezimderiniŋ jetiluine, minezqūlqynyŋ tolysyp körkeiüine yqpal i̇etedi.
Həm ğibadat – «adalaram» dep ajyratpai, «jaqsy- jaman» dep
talğamai ər nərseni tatqysy keletin to- iymsyz asau nəpsisiniŋ
tizgindelip, tərbielenuine, qoğamda tynyştyqtyŋ ornauyna,
zuyldap ötip jatqan uaqytymyzdyŋ rettelinuine, kündelikti
isimizdiŋ jüielenuine yqpal jasaidy. Al mūnyŋ bəri Alla Tağala
üşin i̇emes, biz üşin qajet.
Əri ğibadatymyz arqyly uaqytşa, pəni əri san aluan
qiynşylyqtarğa toly myna dünieniŋ ornyna ana
İMANİ GÜL
düniede məŋgilik rahatqa, şeksiz baqytqa qol jetkizemiz. Sözsiz,
mūndai məŋgilik baqytqa Alla Tağala i̇emes, biz zərumiz.
Alla Tağalanyŋ myna düniede qoiğan belgili zaŋdary men
şarttary bar. Osy zaŋdarmen j ü r ud i ŋ paidasy iaki ony
oryndamaudyŋ ziiäny tek bizge, iağni pendelerge tən. Mysaly, baubaqşadan önimdi jemis, i̇egistikten berekeli i̇egin alu üşin ony
jaqsylap suğaru, tübin qopsytu, tüpteu, ziiändy jəndikterden qorğau
üşin dəridərmek şaşu siiäqty belgili zaŋdylyqtardy oryndauymyz
kerek. İə, būl şarttardy oryndaudyŋ paidasy da, jalqaulanyp
jatudyŋ ziiäny da sol bau-baqşanyŋ iesine tən. Mine, osy tərizdi
Ūly Jaratuşy bizdiŋ o düniede məŋgilik baqytqa qol jetkizuimiz
üşin, jənnatqa laiyq boluymyz üşin Öziniŋ būiryqtary men
tyiymdaryn qamtyğan zaŋ- qağidalaryn, belgili şarttaryn qoiğan.
Būl būiryqtarğa qūlaq asyp, moiynsūnudyŋ paidasy men syisyiapaty adamğa timei qoimaityny sekildi, qarsy şyğyp, künəğa
batudyŋ da jazasy sol adamğa tiedi. Būl zaŋdardy bekitken Ūly
Jaratuşyğa i̇eşbir ziiän da, paida da kelmek i̇emes.
İə, paryz i̇etilgen namazdy oqudyŋ sauaby men oqymaudyŋ jazasy
adamğa tiesili. Adam balasy Haq Tağalanyŋ qūzyrynda künine bir
sağat namaz oquymen iaki Onyŋ bergen mal-mülkiniŋ qyryq ta birin
zeket i̇etip mūqtajdarğa taratuymen nemese Ramazan aiynda bir ai
aş jürui arqyly i̇eş nərsege mūqtaj bolmağan Alla Tağalağa nendei
jərdem berip, Onyŋ qandai qajetin ötei almaq?
Adamğa alma bergen ağaşqa qarap «Bizge küni tüskendikten berdi»
dei almasymyz anyq. Al i̇endi adamğa qyzmet i̇etip tūrğan barlyq
ösimdik əlemin, jalpy jan- januardy, külli ğalamdy jaratqan Ūly
Qūdiretke qalaişa «Mūnyŋ bərin bizdiŋ ğibadatymyzğa mūqtaj
bolğandyqtan jaratty» dei almaqpyz?!
Meiirimdi dəriger auru jandarğa jany aşyp, kömek körsetpek
nietpen tegin i̇emdese, auru adamdar: «Būl dəriger bizdi i̇emdeuge zəru»
dei ala ma?! Nemese, meiirimdi dəriger sol auru adamnyŋ aurularyna
şipa bolar ər türli dərilerdi «iş» dep būiyrsa, əlgi auru jan: «Būl
dəriger mağan būl dərilerdi işkizuge zəru-au, şamasy» demesi anyq.
Mine, tura osy siiäqty Alla Tağala bizdiŋ i̇eki düniede de baqytty
boluymyz üşin, ruhani dertimizdiŋ dauasy retinde namaz, oraza,
zeket siiäqty ğibadattardy bizderge paryz i̇etken.
Söz tüiini, Alla Tağala «Samad», «Ğani» iağni, i̇eşbir nərsege
mūqtaj i̇emes, kerisinşe öte bai. Külli jaraty- lys atauly Oğan
mūqtaj. Sūraqtyŋ jauabyn osy jerde nüktelep, myna bir tūsty basa
aita ketudi jön körip ot- yrmyz.
Eger Ūly Jaratuşymyz adam balasyna ğibadat ja- saudy paryz
etpedi dep sanağan künniŋ özinde bizder Onyŋ ūlylyğy men şeksiz
qūdiretiniŋ, teŋdessiz şeberligi men ūlyqtyğynyŋ aldynda taŋ
q a l y p , öz i̇erkimizben bas iıp, Onyŋ j a l ğ y z Qūdailyğyn
(uluhiətyn) moiyn- dap jan tənimizben ūlyqtauğa, san türli maqtau
aityp ğibadat jasauğa tiıs bolar i̇edik. Adamdy joqtan jara- typ,
həm oğan özge jaratylystardan üstem i̇etip aqyl-oi, sana-sezim
syilağan, s a n aluan jaqsylyğy men ryzyq- nesibesin tolassyz
tögip, ainalasyndağy külli jaraty- lysty qyzmetine jügirtken Ūly
İesine adam balasynyŋ öz i̇erkimen alğys-şükirin bildirui, Onyŋ
aldyndağy qaryzdar i̇ekenin moiyndap tağzym i̇etui onyŋ ūmytylmas
mindeti əri adamdyq qasietiniŋ asyl talaby bolsa ke- rek.
Namaz, azan siiäqty ğibadattar nege tek qana arab
tilinde oryndalady? Ər ūlt öz tilinde oryndasa bolmai ma?
Namazda mūsylmandardyŋ Qūran Kərimnen süreler oquğa
mindettiligi bərimizge belgili. Mūsylmandardyŋ öz tilderine,
jergilikti jerine qaramastan sonau Mūhammed (s.a.u.) paiğambar
zamanynan būljymai, zaŋdasqan būl qağida keleşekte de dəl
osylai jalğasa bere me?
Eŋ alğaşynda kez-kelgen adam üşin ana tilinde qūlşylyğyn
oryndau – əri jeŋil, əri oryndy körineri ras. Alaida, məseleni
egjei-tegjeili qarastyrar bolsaq, keŋ kölemdi tüsinikke qol
jetkizerimiz anyq.
Eŋ aldymen tilek-dūğa men namazdyŋ ara jigin ajyratyp alğan
jön. Namazdan tys jasalatyn tilekter men dūğalarda mūsylman
kisige işki tilegi men mūŋ- mūqtajyn qai tilde aityp jetkizem dese
de, būğan tyiym salynbağan.
Öitkeni, būl Jaratuşy men qūl arasyndağy j i̇e ke məselege
qatysty. Al namaz bolsa, ol jalpyğa, jamağatqa tən qūlşylyq
bolğandyqtan, namazğa qosylatyn basqa da mūsylmandardyŋ qajet
tilekterimen sanasu kerek. Negizinen namaz jamağatpen oqyluğa tiıs.
Biraq jalğyz oquğa da rūqsat i̇etilgen.
Eger İslam dini qandai da bir belgili aimaqtyŋ iaki belgili bir
ūlttyŋ dini bolsa, onda i̇eşqandai kümənsiz sol aimaqtağy sol ūlttyŋ
ğana tili qoldanylar i̇edi. Alaida, törtkül düniege tarağan, bir-birin
tüsinbeitin qanşama ūlt ökilderine ortaq dinniŋ özindik
erekşelikteri men qasietteri bolatyny sözsiz.
Aitalyq, qytaişa bilmeitin qazaq Qytaiğa bar- sa, köşeden
şyqqan qytai tilindegi dauystardy i̇estise de ony tüsine almaidy.
Jergilikti tilde oqylğan azan- dy da tüsinbegendiginen, əlgi müminqazaq namazyn qazağa ūşyratyp aluy mümkin. (Qytaidağy meşitter
mūnaralarymen i̇erekşelenbeidi). Sondai-aq, Qazaqstanğa kelgen
basqa ūlttar da mūsylmandardyŋ öz tilinde oryndap jatqan
ğibadattarynan i̇eşteŋe ūqpasy anyq. Olai bolsa, mūndai jalpy
əlemdik dinniŋ özindik ortaq jaqtary, ortaq tūstary boluy zaŋdy.
Būl tūsta azan men qyrağattyŋ orny i̇erekşe i̇ekeni kimge de bolsa
məlim.
Būndai jaittardy kündelikti ömirde de kezdestiruge bolady.
Aitalyq, Birikken Ūlttar Ūiymynda da ərbir müşe memleket özara
belgilengen ortaq tilde ğana söilesedi. Ondaida ərbir memlekettiŋ
jeke bas paidasy közdelmeidi.
Məseleniŋ tağy bir jağy, Qūrannyŋ qandai da bir audarmasynyŋ
eşqaşan da tüpnūsqany tolyq qamti almaityndyğynda119. Qūran
aiattarynyŋ ərbir söziniŋ birneşe mağynasy bar. Audarmada tek bireui
ğana beriledi. Tipti keide aiatta qoldanylğan ərbir əriptiŋ de özindik
birneşe mağynasy bolady. Audarmada osy əripterdiŋ özindik
mağynasy müldem i̇eskerilmei qaluy mümkin. İaki bireui ğana
eskeriledi. Qūranda belgili bir mağynany bildiretin birneşe
sinonim sözderdiŋ işinen sözdiŋ dy- bystalu jağynan da, mağynany
qamtu jağynan da i̇eŋ qolailysy taŋdalğan. Sondyqtan, keibir sözdiŋ
«sözdik mağynasynan» tys dybystaluynyŋ özi baiandalaiyn dep
tūrğan jağdaidy bildirip jatady. Al mūny audarmada beru müldem
mümkin i̇emes.
Eŋ bastysy, Qūran sözderi oqyğan adamdy i̇eş uaqytta
jalyqtyrmaidy. Al kez kelgen audarmany birneşe ret
119

Mustafa Zarqa, Fətəəua, 106-bet. «Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001 j.
İMANİ GÜL
oqyğan adamnyŋ jalyğary sözsiz. Al Qūran sürelerin oqyğanda
adam tüsinbese de i̇erekşe ruhani ləzzat alady. Öitkeni, Alla Tağala
Qūran sözderine osyndai i̇erekşelik bergen. Mine, sondyqtan
«Fatiha» süresin kündelikti ər namazymyzdyŋ barlyq
rəkattarynda oqysaq ta, jalyqpaimyz. Būğan qosa, Qūrannyŋ özine
ğana tən əueni men əuezi oqyğan adamnyŋ işki düniesine i̇erekşe əser
etui tağy bar.
Oqylğan Qūrannyŋ ərbir sözine, tipti ərbir ərpine sauap
jazylatyndyğy köptegen hadisterde bildirilgen. Paiğambarymyz
(s.a.u.): «Kimde-kim Allanyŋ kitabynan (Qūrannan) bir ərip
oqityn bolsa, oğan bir jaqsylyq jazylady. Al ərbir
jaqsylyq on i̇eselenedi. Men Əlif, Ləm, Mimdi (bərin qosyp) bir
ərip demeimin, Əlif – jeke bir ərip, Ləm – jeke bir ərip, Mim –
jeke bir ərip. (ərqaisysyna jeke-jeke sauap jazylady)»120
-degen.
Al kez-kelgen audarma Qūrannyŋ dəl özi bolmağandyqtan, onyŋ
ərbir ərpine sauap jazylu i̇erekşeligi de joğalady.
Tağy bir basa aita ketetin jait, ol – namazda qoldanylatyn
sözderdiŋ köp i̇emes, az i̇ekendigi. Aldy- men azan men q a m at , artynşa
«Allahu əkbar», «Subha- naka rabbiiäl-azim», «Subhana rabbiiälaləə» sekildi qysqa qaiyrymdarmen qosa «Fatiha» süresi men bireki qosymşa şağyn süreler. Barlyğyn qossa bir betten de aspaidy.
Būlardağy sözderdiŋ köbi mağynalary oŋai jattalatyn,
mūsylmandardyŋ köbine ortaq qoldanatyn sözderi. Namazğa jaŋa
jyğylğan jas bala da būlardyŋ mağynalaryn bir üirenip alsa,
ömiri ūmytpasy anyq.
Būl dünielik bolmaşy tirlikter üşin ülken-ülken sözdikter
jattap, şet tilin üirenetinder məŋgilik ğūmyr
120

Ət-Tirmizi
üşin Alla Tağalanyŋ sözderinen bir betti jattai almasa, onda:
«Ğibadat-qūlşylyqtarymyzğa Alla Tağala i̇emes, kerisinşe biz
zərumiz» degen şübəsiz şyndyqty ərkez i̇este ūstağan abzal121.

121

M.Hamidullah. Qūran Kərim tarihy.
«Eŋ bastysy, jüregim taza, i̇eşkimge qiiänatym joq» dep
namaz oquğa salğyrt qaraityndarğa ne deuge bolady?
Būl qūlşylyqtyŋ tüp mənin jetik tüsinbeuden tuyndaidy.
Namaz – tek künəharlar men moldalarğa ğana jüktelgen jeke mindet
emes, ərbir adamnyŋ moi- nyna jüktelgen asyl paryzy. Qūranda
Alla Tağala:
«Men adamdar men jyndardy (meni tanyp), mağan ğana ğibadat
e t s i n dep jarattym» deidi. Sondyqtan qūlşylyq – adamzat
jaratylysynyŋ negizgi maqsaty. Al ğibadat-qūlşylyqtyŋ i̇eŋ
ūlysy – namaz. Jüregi taza, köŋili pək adamdar, kerisinşe, namazdy
köbirek oqulary tiıs. Qūldyŋ namaz oquy – künəsiniŋ köptigi i̇emes,
kerisinşe, onyŋ Qūdaiğa bir qadam jaqyn i̇ekendiginiŋ belgisi.
Qūranda birneşe jerde taqua jandardyŋ belgisi retinde «Taqua
jandar namazdaryn tolyq oryndaidy»122 -delinse, basqa bir aiatta
şynaiy namaz- dyŋ adamdy jamanşylyqtan tyiatyndyğyn:
«Şynaiy namaz adamdy arsyzdyq pen jamanşylyq ataulydan tyiady»123 - dep bildirgen.
Eger namazdy tek qana jüregi kir, köŋili pendeşilik- k i̇e toly
qiiänatşyl pendeler ğana oqityn bolsa, onda künə ataulydan pək
paiğambarymyz Mūhammed (s.a.u.) əri Onyŋ artynan i̇ergen qanşama
ğūlamalar men taqua jandar nelikten öle-ölgenşe bes uaqyt
namazdaryn qalt jibermesten oqyğan. İeger jüreginiŋ tazalyğy üşin
namaz oqymauğa rūqsat i̇etilgen bir ğana jan bolar bolsa, ol adam
122
123

Baqara süresi, 3-aiat,
Ankabut süresi, 45-aiat.
– sözsiz Alla i̇elşisi Mūhammed (s.a.u.) bolar i̇edi. Alaida Ol (s.a.u.),
kerisinşe, külli adamzattan artyq namaz oqyp, qūlşylyq jasaityn.
İə, Alla i̇elşisi (s .a .u.) bes uaqyt paryz namazdy by- lai
qoiğanda, tün jarymda tūryp «təhəjjud» nama- zyn i̇egile jylap,
aiaqtary talyp, isigenşe oqityn. «Ua, Rasulallah, öziŋdi nege mūnşa
qinaisyŋ? Alla Tağala seniŋ barşa künəlaryŋdy keşirdi i̇emes
pe?» – degen Aişa anamyzdyŋ sūrağyna: «Allağa şükir i̇etetin qūl
bolmaimyn ba?» – dep, namazdy tek künəhar adamdardyŋ
oqymaityndyğyn bildirgen.
Jüregim taza, köŋilim pək, namazdy basqa jandar oqysyn deudiŋ
astarynda, aituşynyŋ tereŋ beiğamdyğy jatyr. Olai deitinimiz,
adamnyŋ Ūly İesi aldyndağy boryşynan alaŋsyz boluy –
beiğamdyq i̇emei nemene? Jüregim taza, köŋilim pək deu – künəsizben
degen sözge saiady. Al özin künəsizbin degen adam, osy sözimen-aq
künəhardyŋ nağyz özi bolmaq. Öitkeni, künə isteu – paiğambarlardan
tys barşa adamzatqa tən. Künəsiniŋ bar i̇ekenin bilmegen adam –
künəsin moiyndağan adamnan əldeqaida tömen tūrady. Künəsinen
beihabar adam künəsi men qatesin, kemşilikterin t ü z i̇e u d i mülde
oilamaq i̇emes. Sebebi, onyŋ paiymdauynşa, ol – künəsiz, qatesi joq
adam. Al mūndai küidegi adam jalğan düniede özin qanşa
aqtağanymen, o düniege taudai-taudai künəlaryn qosa ala ketpek. Sol
jerde ğana öziniŋ kinəsin moiyndap, təube qylmaq. Biraq ol kezde
ökiniş pen «əttegen-ai» atauly- dan ineniŋ jasuyndai da qaiyr
bolmasy belgili.
İə, ğalamdy joqtan jaratyp, ony ğajaiyp jüiemen, teŋdessiz
tərtippen rettep, ülken-kişili, jandy-jansyz barlyq jaratylysty
əlsiz adamnyŋ yŋğaiyna jyğyp, qyzmetine bağyndyryp qoiğan Ūly
İemizge şükir i̇etip, alğysymyzdy bildirip, ūlylyğynyŋ,
qūdiretiniŋ,
şeksizdiginiŋ,
kemeldiginiŋ,
qysqasy,
jalpy
Qūdailyğynyŋ aldynda bas iıp, adamdyq boryşymyzdy, qūldyq
mindetimizdi atqaru üşin mindetti türde künəhar qūl, jüregin kir
şalğan pende boluymyz şart i̇emes.
Öziniŋ Ūly İesiniŋ aldyndağy əlsizdigi men mūqtajdyğyn
moiyndamağan pendeden asqan künəhar pende bar ma būl jalğanda?!
Bizder köbine būiryqtyŋ, şaqyrudyŋ qaidan, kimnen kelgenine asa
mən bere bermeimiz. İeger patşa i̇elşi jiberip bir adamdy şaqyrtsa,
əlgi pendeniŋ qūstai ūşyp patşanyŋ aldynan tabylary sözsiz. Sol
sekildi patşalardyŋ patşasy – Ūly Jaratu- şy iemiz Öziniŋ
talaptary men būiryqtaryn bildiretin Qūran atty pərmenin
Mūhammed (s.a.u.) paiğambardyŋ qolyna ūstatyp, ony jer betine
elşi i̇etip jibergen. Mine, sol «Qūran» atty kitaptyŋ seksen jeti
jerinde qūldaryna bes uaqyt namazdy tikelei būiyryp, ğibadatqa
şaqyrğan. Al i̇endi jerdegi pəni patşanyŋ şaqyruyna bei-jei
qalmaityn pendeniŋ Ūly İesiniŋ osy bir «ūly şaqyruyna» salğyrt
qarap, būiryqtaryn i̇elemesten bei-jai jüre berui nemese «jüregim
taza, i̇eşkimge jamanşylyğym joq» dep özin aldap būlğaqtauy
dūrys pa?
Endeşe, «jüregim taza, i̇eşkimge ziiänym joq, mağan namaz oqyp
ne kerek» degen tərizdi sözderdiŋ astarynda Qūdaidyŋ qasietti
Qūranyn, sol kitaptağy Ūly İesiniŋ talabyn jetik ūğynbau jatqan
sekildi. Būl namazdyŋ mənin, mağynasyn tüsinbeuden tuyndağan
salmaqsyz, əşeiin aitylğan syltau bolsa kerek.
Köp adamdardyŋ on i̇eki müşesi sau bolğanmen keibireulerdiŋ
mügedek, kemtar bolyp tuylatyndyğy iaki keiinnen türli
sebepter- men mügedektikke ūşyrap jatatyn jait- tary
ömirde köp-aq. Kei adam būl ömirden i̇eş qinalys körmei
rahatqa batyp ötedi de, kei jandar ömir boiy tauqymet
tartyp, qiynşylyqtan köz aşpai ötedi. Mūny Ūly
Jaratqannyŋ ədildigi tūrğysynan qalai tüsinuge bolady?
«Tarşylyq adamdy şynyqtyrady, Barşylyq
adamgerşilikti ūmyttyrady»
Naqyl söz
Birinşiden, Alla Tağala – bərimizdiŋ Ūly İemiz. Tereŋ üŋiler
bolsaq, biz denemizdegi i̇eşbir müşemizdi özimiz jaratpadyq, i̇eş
jerden satyp ta almadyq. Būlardyŋ bəri bizge Ūly Şeber
tarapynan tegin berildi. Sondyqtan, biz – Ūly Jaratqannyŋ
basybaily mülki- miz. İendeşe, Ūly İemizdiŋ öz mülkimen nendei
qatynas jasauy Öz qalauynda. Auyrtady, keiin «Şafi» i̇esimimen
kömektesip şipa beredi. Qūlyn aşyqtyrady da, keiin Öziniŋ
teŋdessiz «Razzaq» i̇ekendigin, iağni ryzyq beruşi i̇ekendigin
sezdirtedi.
Ekinşiden, Ūly Jaratuşymyz öte ədiletti. Ol i̇eş-bir qūlyna
tittei de qiiänat jasamaidy. Ədildik degenimiz ne? Ədildik dep
negizinen jüktiŋ qorjynnyŋ i̇eki jağyna teŋ artyluyna aitylady.
İağni, berilgen nərsege qarai qarymynyŋ qaitaryluyna ədildik
delinedi. Berilgen nərseniŋ qarymy kem bolsa, «qalğany qaida?» dep
jetpegenin sūrauğa qaqymyz bar. Biraq tegin berilgen nərsege az
berdiŋ iaki köp berdiŋ dep reniş bildiruge, «ədildik qaida?» dep attan
saluğa aqymyz joq. Mysaly, bai adam bir auylğa baryp tegin kömir,
ūn ta- ratyp, i̇ekinşi bir auylğa baryp tek qana ūn taratsa, son- da
enşilerine tek qana ūn tigen i̇ekinşi auyl əlgi adamğa raqmet aitudyŋ
ornyna «bizge ūn ğana bergeniŋ ne? baryp tūrğan ədiletsizsiŋ» dei
ala ma? Ərine, joq. Sebebi, tegin berilgen nərsege «az» iaki «köp»
dep şağym jasau ədiletsizdiktiŋ naq özi bolmaq.
Kerek deseŋiz, Jaratqannyŋ tegin bergen ə r b i r müşemizdiŋ
qaitarymyna biz ne berdik? Bir ğana müşeniŋ qarymyn töleŋder dese
ötei alar ma i̇edik? Ūly Jaratu- şyny ədiletsizge balap, «ekinşi
közimdi ber» dep qataŋ talap i̇etetindei biz Oğan ne berip i̇edik?
Ərine, i̇eger tilek tilegen sətte şağymdanu i̇emes, Oğan degen
mūqtajdyğymyzdy sezinip, qūdiretine bas iıp sūrasaq, ol basqa
məsele.
Üşinşiden, ömirde kezdesetin ər türli qiynşylyq- tar, aiyqpas
dertke şaldyğu, bir müşeniŋ kem boluynyŋ adam üşin dünielik
kişigirim ziiäny bolğanymen, onyŋ ruhani ömirimizge aqyrettik
paidalary öte köp. Janyn qūtqaru üşin gangren (iriŋdep, şirigen)
bolğan sausağynyŋ kesiluine i̇eşkimniŋ qarsy şyqpasy anyq. İağni
kişigirim ziiän üşin ülken paidalarğa i̇eşkim tosqauyl bolmaidy.
Ottyŋ örtke sebep boluyn jeleu i̇etip ottyŋ bar paida- syn joqqa
şyğaryp, jalpy ot ataulyny «jaman» dei almaimyz ğoi. Mine,
düniede qūldyŋ basyna keletin ər türli qiynşylyqtar men
aurulardyŋ da dünielik ziiäny bolğanymen onyŋ aqyrettik paidasy
öte zor. Adamnyŋ ruhy ömirdegi qiynşylyqtar arqyly taza-
ryp, kemeldikke qarai qanat qağady. Ər türli aurularğa,
qiynşylyqtarğa tap bolğan adam ünemi öziniŋ əlsizdigin əri
Rabbysyna degen mūqtajdyğyn sezinedi. Ərdaiym Ony oilap, Oğan
qol jaiyp medet tileidi. Rabbysy- men ünemi b a i l a n y s t a bolyp,
Jaratuşysyna qarai jaqyndağan saiyn jaqyndap dərejesi artady.
Ömirdiŋ pəniligin tüsinip aqyretke, məŋgilik ömirge yntyq keledi.
Sebebi, jağdaiy jaqsy, ömiri qiyndyq körmegen jandar köbine
Rabbysyna degen mūqtajdyğyn, öziniŋ əlsizdigin i̇eskermei, ūmyt
qaldyrady. Dünieni, boiyndağy küş- quatty, jastyqty məŋgilik
dep i̇eseptegendikten, myna dünieni ölerdei jaqsy körip, aqyretti
esten şyğarady. Qūlşylyq mindetine salğyrt qarap, künəsine
beiğam keledi. Mine, basqa tüsken qiynşylyqtar men ər türli
aurular adamdy osyndai aqyretke degen beiğamdyqtan saqtap,
künəğa qarsy sergektigin ūiatady.
Aurular men qiynşylyqtar sabyr i̇etip, aqyrette
Rabbysynyŋ beretin syi-syiapatyn oilağan jannyŋ künəlaryna
kəffarat124 bolady.
Hadiste: «Alla Tağala mūsylmannyŋ duşar bol ğ a n auru,
şarşau, dert, qaiğy tipti uaiymdağan uaiymy arqyly keibir
kinəlaryn keşiredi»125 delinedi.
Būğan qosa, duşar bolğan aurulary men ömirde kez- deser türli
qiynşylyqtarğa sabyr i̇ete bilgen adamnyŋ bir sağattyq ğibadaty,
bəlkim, özgelerdiŋ bir kündik ğibadatyna, tipti bir minuty bir
kündigine teŋ bolady. Osylaişa qysqa ğana ömirdiŋ berekesi tasyp,
ğūmyry ūzara tüsedi. Bəlkim, sabyr i̇etu arqyly özge jandardyŋ tüni
boiy namaz oqyp ala almağan sauabyna keneledi.
Alla Tağala qudsi hadiste: «Men kimniŋ (myna düniede) i̇eki közin
soqyr i̇etip synasam jəne qūlym būğan
124
125

Künəlardyŋ keşirilui.
Buhari, Marda/1, Muslim, Birr/52.
sabyr i̇etse, ol qūlyma i̇eki köziniŋ ornyna aqyrette Jənnatty
beremin»126 deidi.
Būl düniedegi basyna tüsken qiynşylyqtar men duşar bolğan
aurularğa sabyr i̇etken adamnyŋ aqyrettegi sauabyn körgen özge
jandar «biz de düniede san türli qiynşylyqqa duşar bolyp, bügin
mynandai məŋgilik sauapqa kenelgenimizde ğoi» dep qyzyğa qaraidy.
Paiğambarymyz bir hadisinde: «Mūsylmannyŋ isi (ömiri) meni
qatty qairan qaldyrady. Onyŋ ərbir isi o l üşin qaiyrly əri
jaqsylyq. Būl tek mūsylmanğa ğana tən. Ol bir quanyşqa tap
bolsa, şükir i̇etedi, (sauapqa keneledi) söitip, oğan būl quanyş
jaqsylyq bolyp jazylady. Al i̇eger basyna bir qiynşylyq
tüsse, sabyr i̇etedi de, (sauapqa keneledi) söitip,
oğan
127
qiynşylyq
ta
jaqsylyq
b o l y p jazylady»
dep,
qiynşylyqtarğa sabyr i̇etu arqyly mol sauapqa keneletinimizdi
bildirgen. Dene müşelerine ziiän kelgen, ər türli aurularğa
şaldyqqan adamdar ərbir müşeniŋ, densaulyqtyŋ qadirin jaqsy
tüsingendikten, dene müşesi s a u özgelerden göri Rabbylaryna
köbirek şükir i̇etedi. Ərbir müşesiniŋ bağamen ölşenbeitindei
qūndy syi i̇ekenin özgelerge de ūqtyrğany üşin sansyz sauapqa
keneledi. Olardy körgen özge jandar da təubelerine kelip,
Rabbylaryna şükir i̇etedi. Söitip, basqalardyŋ da Rab- bylaryna bet
būrularyna, Onyŋ bergen nyğmetteriniŋ qadirin tüsinuine sebep
bolğandyqtan, «Bir iske sebepker
– sol isti istegenmen birdei» demekşi, aqyrette kütpegen jerden
sansyz sauapqa belşeden batady.
İə, Alla Tağalanyŋ qūldaryna bergen uaiym-qaiğy, auru-syrqau,
ər türli qiynşylyqtar – ötken ömirlerindegi
126
127

Tirmizi. Buhari, Marda/7.
Əbu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ƏnNəuəuii, muzhatulMuttaqin, 1tom, 49bet.
MuəssisəturRisələ, Bairut 1991j. (Muslimnen).
künəlaryna keşirim, qazirgi ömirleri üşin sauap, keleşek ğūmyryna
ğibratty dəris əri i̇eskertu. Mine, qūl osyny tüsinse, ömirge degen
közqarasy əp-sətte özgerip, oiyndağy qalyŋ qaiğydan, boiyndağy
auyr sezimnen arylady.
Alla Tağalağa senbegen, biraq jūrtqa jaqsylyq jasap ötken
adam jənnatqa kire me?
Barşa dinderdegi qūqyqtar men qazirgi taŋdağy qoldanatyn
zaŋdar boiynşa, barlyq adamdar zaŋ aldynda birdei, sot qūzyrynda
teŋ dərejede qaralady. İeşbir adam öziniŋ boiyndağy i̇erekşelikteri
men keibir qasietterin alğa tartyp, jalpyğa arnalğan zaŋ
erejelerinen tysqary qala almaidy. Qazaqtyŋ mədenietin əlemge
tanytuda i̇eŋbegi siŋgen iaki belgili bir sport salasynda əlemdik
deŋgeide ülken dərejege jetken belgili tūlğa men ondai dərejege
jete almağan özge jandar zaŋ aldynda para-par. Mysaly,
Olimpiiädada birinşi oryn alyp, Qazaqstannyŋ kök bairağyn əlem
aldynda jelbiretip, i̇eldiŋ mereiin üstem i̇etken sport şeberi kisi
öltirip, «Meni türmege jaba almaisyŋdar»,- dep, sot aldynda özin
jalpyğa arnalğan zaŋnan tys ūstai almaidy. İeger ərbir adam
qoğamğa istegen igi isterin syltauratyp, memleketten tek özine
arnalğan jeke zaŋ talap i̇etetin bolsa, qoğamda zaŋ degen tüsiniktiŋ de
məni qalmas i̇edi.
Endi negizgi sūraqtyŋ jauabyna oralaiyq. Mysaly, Edison
siiäqty elektr energiiäsyn tauyp, halyqqa paida- sy tigen
jandardyŋ aqyrette jağdaiy qalai bolmaq?
Eger Edison būl igi isin Allanyŋ rizalyğy üşin istegen bolsa,
Alla Tağala aqyrette nietine qarai sauabyn beredi. Al i̇eger būl igi
isimen i̇el aldynda ataq-abyroiğa keneludi, tarihta atynyŋ qaluyn
közdegen bolsa jəne boiyndağy i̇erekşe zerektik pen talantyn Alla
Tağala i̇emes, tabiğat berdi dese, Alla Tağala oğan sūrağan ataq-
abyroiyn myna düniede beredi. Al jūmaqtağy köz körip, qūlaq
estimegen, aqyl oilap i̇elestete almağan ğajaiyp syi-siiäpatty
özderi myna düniede iman keltirmegen Alla Tağaladan i̇emes
tabiğattan sūrasyn. Myna düniede Alla Tağalany moiyndamai arğy
düniede Jaratuşydan syi-siiäpat kütu aqylğa syiymsyz bolsa
kerek.
Jənnattağy syi-siiäpat – iman i̇etip, izgi is istegen adamdarğa ğana
arnalğan. İman i̇etken jandar men imanğa kelmegen pendelerdi teŋ
dərejede bağalap, bərine birdei jənnatty beru – ədiletsizdik.
Sebebi, nağyz ədilettilik
–imandy janğa imanynyŋ, saliqaly amaldarynyŋ qarymy retinde
jənnatty beru, al imannan bas tartyp, küpirlikti taŋdağan adamğa da
jazasyn beru.
Myna pəni dünieniŋ özinde kez-kelgen memleket öziniŋ zaŋdaryna
bağynğandardy memlekettik jalpy mümkinşilikterden paidalanuğa
jağdai jasap, qūqyğyn qorğauda. Al memleket zaŋdaryna qarsy isəreket i̇e t - ken adamdardy birneşe jylğa nemese qylmysynyŋ
ülkendigine qarai məŋgilik abaqtyğa jabuda. Qazirgi taŋdağy būl
zaŋğa i̇eşkim qarsy şyğyp, ədiletsizdikke ba- lap, qaralai almaidy.
Endeşe, Ūly Jaratuşynyŋ ūly zaŋdaryn adamdardyŋ şyğarğan
zaŋdarynan tömen sanap, ədiletsizdikke teŋeu aqyldy adamnyŋ isi
bolmasa kerek.
Olai bolsa, Ūly Patşanyŋ da myna «dünie» degen memleketinde
qoiğan özindik i̇ereje-qağida, zaŋdary bar. Ol – Özine iman i̇etip,
būiyrğan būiryqtaryn oryndap, tyiğan tyiymdarynan tyiylğan
qūldaryn jənnattyq ğajaiyp syi-siiäpatpen marapattau. Al,
kerisinşe, Ūly Patşanyŋ özin de, saltanatty patşalyğyn da
moiynda- mai: «Sen siiäqty Ūly Patşa joq əri Seniŋ biligiŋdi de,
patşalyğyŋdy da moiyndamaimyn», - dep daŋdaisyp imannan bas
tartyp, Qūdailyq zaŋdardan qaşqandardy tozağynda jazalau.
İMANİ GÜL
İə, Ūly Jaratuşynyŋ bar i̇ekenin qabyldamağan adam myna
qysqa ğūmyrynda küpir delingen bir ğana künəni istegenimen, sol
küpirlik arqyly şeksiz qylmys jasaidy. Öitkeni, Ūly
Jaratuşyny joqqa şyğaru
– onyŋ jaratqan myna ğajaiyp sūlu da üilesimdi əri san syrly
mağynağa ie jalpy jaratylysty joqqa sa- n a u . Olai deitinimiz,
kəpir adam külli jaratylysty bostan bosqa, i̇eş mağynasyz əiteuir
kezdeisoq jara- tylys retinde bağalağandyqtan, olardyŋ
boiyndağy tereŋ mən-mağynany joqqa şyğaryp, aiaqqa taptaidy.
Ərbir jaratylystağy Ūly Jaratuşy jüktegen ar- naiy
mindetterdi köre almağandyqtan, olardy qorlağan bop sanalady.
Mysaly, Kün i̇eşbir maqsatsyz, kezdeisoq əlemge səulesin şaşyp
tūr. Jer öz-özinen əiteuir bostan-bosqa şyr köbelek ainalyp tūr,
siyr da beker- ge kezdeisoq süt beredi dep paiymdağandyqtan,
olardyŋ qadir-qasietin tömen tüsirip, mən-mağynasyn aiaqqa taptaidy. Jaratuşynyŋ olarğa jüktegen ūly mindetterine qiiänat
jasap, qorlağan sanalady.
Būğan qosa ərbir jaratylystyŋ boiyndağy kere- met jüieni,
üilesimdilikti, mən-mağynany joqqa sanau – olardyŋ ərqaisysynyŋ
öz bolmysymen Haq Tağalanyŋ bar i̇ekendigin paş i̇etken kuəlikterin
jalğanğa şyğaru bo- lyp i̇esepteledi.
İə, ğalamdağy trilliondağan ər türli jaratylysqa jasalğan
mūnşa künəniŋ jazasy beriluge tiıs. Sebebi, Alla Tağalanyŋ ədildigi
osyny talap i̇etedi. Mysaly, belgili bir memlekettiŋ i̇eltaŋba, ənūran,
bairaq sekildi qasietti rəmizderin rūqsatsyz özgertuge iaki qorlauğa
bolmaidy. Olai jasağan adam memleket aldynda ja- uap beredi.
Endeşe, Alla Tağalanyŋ qasterlegen kieli ūğymdaryn aiaqqa taptap,
qorlağysy kelgen pendeler de jazağa tartyluy tiıs.
Ğalamdağy ərbir jaratylysta mörlengen Alla Tağalanyŋ
ğajaiyp naqyştaryn mənsizdikke balap, közdi tars jūmyp olardy
körmeu – Haq Tağalanyŋ
«teŋdessiz jaratuşy», «ğajaiyp şeber», «tolassyz ryzyq
beruşi», «şeksiz ilim iesi» tərizdi sansyz ūly s i - pattaryn
mənsizdikke teŋeu, tipti olardy joqqa şyğaru bolğandyqtan künəsi de
auyr, tipti şeksiz. Sebebi, būl künə jai ğana bir adamnyŋ qūqyğyna
emes, Alla Tağalanyŋ özine, ūly sipattaryna jasaluda.
İə, adam balasynyŋ Ūly iesin tanymai, Onyŋ tegin bergen
sansyz jaqsylyğy men yrys-berekesin moiynda- mai myna
dünieden ötui – özine jüktelgen negizgi mindetin, adamdyğyna sai
asyl boryşyn, myna ömirge jiberiludegi
«iman i̇etu» missiiäsyn oryndamauy bolyp sanalady.
Özin i̇erekşe aqyl-oi, ər türli üstem qabilettermen bezendire
jaratqan Ūly İesin tanymai, «mūnyŋ bərin tabiğat jasady» dep,
opasyzdyq jasağan qūl Ūly İesiniŋ aqyrette daiyndağan syisiiäpatyna laiyq pa? Ərine, joq. Biraq, Ūly Jaratuşyğa senbegen
barlyq pendelerdiŋ aqyrettegi jazalary birdei bol- maidy.
Olardyŋ myna düniede istegen künəlary men jaqsylyqtarynyŋ
tozaqtağy jazalaryna da özindik əseri bolary sözsiz.
«Jaqsylyqty da, jamandyqty da Alladan» dep biludi
qalai tüsinemiz?
Jaqsy iaki jamandy, iman nemese küpirdi qalaityn, taŋdaityn –
biz. Al, sol isti qalasa, jaratatyn – Alla Tağala. Mysaly, biz
bidaidy i̇ektik, sosyn jaz boiy aram şöbin joiyp, suyn qūiyp
qaradyq delik. Al ony osydan keiin ösiretin, ösu isin jaratatyn,
nətijesin beretin Alla Tağala bolmaq. Bidaidy ösirudi biz qaladyq,
biraq bidai- dy ösirgen biz i̇emes. Qalai deisiz be? Bizge aqyl berip,
bi- dai i̇egudi üiretken – Alla Tağala i̇emes pe? Al, bidaidyŋ dənin
jaratyp, ony adamğa syilağan kim? Bidaidyŋ ösip-jetilui üşin
qajetti topyraqty, topyraqtağy ə r türli mineraldardy, kündi,
auany, sudy jaratqan kim? Tipti ony i̇egip, suyn qūiu üşin qolymyzdy
qimyldatqan kim? Biz tek qimyldatudy qalaimyz. Qozğaltuğa şeşim
qabyldap, bel bailaimyz. Al, ony qimyldatyp, qolğa küş beretin,
barlyq kletkalardy bir-birimen jalğaityn, qoldağy siŋirlerimiz ben
būlşyq i̇etterimizdi iske qosatyn
– Ūly Alla Tağala. İegu, suaru, qopsytu isterinen keiin
eşqaisymyz bidaiymnyŋ birinşi sabağyn ösireiin, so- syn
japyrağyn şyğaraiyn, qūiğan suymdy ər dənegine jetkizeiin,
bidaiğa myna mineral kerek, al, mynauy ke- rek i̇emes dep
basymyzdy
qatyryp
jatpaimyz.
Būlardyŋ
bəri
bizdiŋ
aralasuymyzdan tys Alla Tağalanyŋ qalauy jəne jaratuy arqyly
iske asyp jatady.
Qysqasy, jaqsy, jaman ərbir isimizdi isteuge niet i̇etu, taŋdau –
bizdiŋ i̇enşimizde, al ony jaratu – Ūly Jaratuşynyŋ qalauy men
qūdiretine tapsyrylady.
Abai atamyz: «Aurudy jaratqan Qūdai, auyrtqan Qūdai
emes»128, – dep qandai tamaşa aitqan. İağni, bir adam Qūdaidyŋ
qoiğan zaŋymen jürmei, qysta terlep tūryp, jeleŋ dalağa şyğyp
auyrsa, «Qūdaiym-ai, būl aurudy qaidan ğana berip i̇ediŋ?» deuge
aqysy bar ma? Auruğa sebep bolğan – özi, biraq sol aurudy jaratqan
– Alla Tağala.
Bizdiŋ ərbir qalağan isimizdi Alla Tağala qalasa ğana jüzege
asyrady dedik. Sebebi bizdiŋ qalauymyz Allanyŋ qalauynan rūqsat
almaiynşa qoly bailauly qalmaq. Söz tüiini, Allanyŋ qalauynsyz
eşnərse jüzege aspaidy, qalauynan tys japyraq ta
sybdyrlamaidy.
Alla Tağala «Kəhf» süresinde bylai deidi: «Ne nərseni de
«Men mūny i̇erteŋ isteimin» deme. Tek Alla qalasa ğana isteimin
de...»129
Hadiste: «Alla Tağala neni qalasa s o l bolady. Al Onyŋ
qalamağany i̇eşqaşan jüzege aspaidy»130, - delinedi.
Ūly Jaratuşymyzdyŋ jaqsy isterge rizalyğy bar, al
jamanyna joq. Qūranda: «Alla qūldarynyŋ küpirge kiruine razy
bolmaidy»131, «Alla Tağala ysy- rap i̇etuşilerdi jaqsy
körmeidi»132 - dep, jaman isterge rizaşylyğynyŋ joq i̇ekendigin
bildirgen.
Biraq būl dünie synaq əlemi bolğandyqtan, adam ba- lasy öz
erkimen jamanşylyqqa niet i̇etse, Alla Tağala qalasa ony da jüzege
asyrady. Keide adam jaman is isteuge niet i̇etedi. Biraq Alla Tağala
qūlynyŋ būryn istegen keibir jaqsylyqtaryn iaki keleşekte
isteitin
Abai, Qara söz, Poemalar. Jiyrma segizinşi söz, 62-bet, «Kitap» baspasy, 1992 j.
Kəhf süresi/22-23.
130 Əbu Dəəud, Ədab/106.
131 Zumar süresi/7.
132 Ənğam süresi/141.
128
129
İMANİ GÜL
izgilikterin i̇eskerip, qūlynyŋ isteuge niet i̇etken jaman isin
boldyrtpauy mümkin. Niet i̇etken jaman isine arnaiy tosqauyl
qoiyp, qūly i̇endi sürinip, künəniŋ tūŋğiyğyna qarai qūldilap bara
jatqanda Jaratqany kömek berip, künəniŋ batpağynan aman saqtap
qaluy mümkin. Mūny tek Ūly Jaratuşynyŋ qūlyna degen arnaiy
raqymdylyğy men meiirimdiligi dep tüsingen jön. Sondai-aq, keibir
istegen künəlarymyzdyŋ nətijesinde Alla Tağala basymyzğa nebir
pəleketterdi berui de mümkin.
Jaqsylyq ta, jamandyq ta adamnyŋ taŋdauyna qarai Ūly
İemizdiŋ qalauy men qūdireti arqyly jüzege asatyndyqtan,
«jaqsylyq ta, jamandyq ta Alladan» dep iman i̇etemiz. Sebebi
jaratu isi tek qana şeksiz qūdiret iesi Ūly Jaratuşy – Allağa ğana
tən.
Qūranda Alla Tağala: «Alla Tağala senderdi jəne isteitin
amaldaryŋdy jaratty»133 dese, Paiğambarymyz (s .a .u .) bir
hadisinde: «Isteuşini jəne onyŋ isin jaratuşy – Alla
Tağala»134, - dep bizdiŋ isteuge bel bailağan ərbir isimizdiŋ Ūly
Jaratuşy tara- pynan jaratylatyndyğy bildirilgen.

133
134

Saffat süresi/96.
Kənzul-Ummal, 1/263
Paiğambarymyzdyŋ hadisinde: adam anasynyŋ
qūrsağynda
baqytsyz adam da
anasynyŋ
135
baqytsyz»
delingen. aitylğan adam balasynyŋ baqytqa keneletini
nemese
Būl
«Baqytty baqytty, qūrsağynda hadiste
imandy bolyp, imansyz bolyp
baqytsyzdyqqa ūşyraityny myna düniege aiaq baspai jatyp,
anasynyŋ qūrsağynda ja- zylyp qūiatynyn qalai tüsinuge bolady?
İə, ərbir adamnyŋ baqytty bolu-bolmauy anasynyŋ qūrsağynda
jatqan uaqytta jazylyp qūiady. Ə b u Bəkir, Omar, Osman, Əli
siiäqty zaŋğar sahabalardyŋ iman nūrymen nūrlanyp, i̇eki düniede de
baqytty bolatyny jəne Ə bu Jəhil, Ə bu Ləhəb sekildi imansyz
jandardyŋ baqytsyz bolatyndyğy analarynyŋ qūrsaqtarynda
jatqan uaqytta jazylğan. Biraq būl olardyŋ myna düniedegi
nietteri men qalaulary i̇esepke alynbastan jazylmaidy. İağni, Alla
Tağala əzəli ilimimen barlyq adamnyŋ myna düniede ne isteitinin,
qa laularyn qai bağytta qoldanyp, imandy iaki imansyz
bolatyndyqtar- yn aldyn ala bilgendikten solai jazyp qūiady. Olar
Alla Tağala jazğany üşin baqytty, ne baqytsyz bolmaidy.
Kerisinşe, olardyŋ baqytsyz iaki baqytty bolatynyn Alla Tağala
əu bastan bilgendikten tağdyrlaryna solai jazğan.

135

Həisami, Məjma’uz-zəuəid. VII. 193.
Doŋyz i̇eti nelikten haram?
Doŋyz i̇eŋ əueli bükil əlemderdiŋ Rabby Alla Tağala
«jemeŋder» dep tyiğany üşin haram. Mūsylmandar Alla
Tağalanyŋ tyiğan tyiymdarynyŋ astarly hikmetin, ziiänyn
bilmese de «nelikten, nege?» demes- ten dereu boiūsynuğa tiıs.
Sebebi, ony būiyryp tūrğan ūly iemiz Alla Tağala. Myna düniege
bizder synaq üşin jiberilgenbiz. Alla Tağalanyŋ adal i̇etken
nərseleri şeksiz, sanasaŋ sanap bitire almaisyŋ. Al, kerisinşe,
haram i̇etken nərseleri sanauly əri şekti. Solai bola tūra, keibir
adamdar osynşama adal nərselerdi ysyryp qoiyp, Alla Tağalanyŋ
synaq üşin haram i̇etken sanau- ly nərselerine baryp ūrynady.
Qūddy ol haramdy je- mese iaki işpese aştyqqa ūrynatyndai.
Boiūsynudyŋ i̇eŋ ūlysy həm i̇eŋ s au a p t y s y – istiŋ ziiäny men
paidasyn i̇esepke almastan, tek bükil əlemderdiŋ rabby – Alla
Tağala būiyrğany üşin ğana oryndau. Mūnymen qosa, Alla
Tağalanyŋ tyiğan kez-kelgen tyiymdarynda būl dünielik həm arğy
dünielik paidalar bar i̇ekeni de sözsiz. Doŋyz i̇etiniŋ haram boluynyŋ
da ər türli hikmetteri bar. Olardy qysqaşa qaiyratyn bolsaq:
1. Doŋyzdyŋ denesinde uly zattar bar. Doŋyz i̇eti öte maily keledi.
Būl mai jegen adamnyŋ qanyna siŋedi. Söitip, qan mai
tüiirşikterine tolyp qalady. Qandağy ölşeminen köp būl mai
arteriiä tamyrlarynyŋ qataiuyna, qan qysymynyŋ köteriluine
jəne jürek talmasyna sebep bolady. Būğan qosa, doŋyz
maiynyŋ qūramynda (sutoksin)
«sutoksin» delingen uly zat bar. Denege i̇engen būl uly zattyŋ syrtqa
şyğaryluy üşin limfa bezderiniŋ şa- madan tys jūmys isteui
qajet. Al bezderdiŋ būlai şa- madan tys jūmys isteui, əsirese, jas
balalardyŋ lim- fa bezderiniŋ asqynuyna jəne isinuine əserin
tigizedi. Auruğa ūşyrağan balanyŋ tamağy qatty isigendikten, doŋyz
keipin i̇elestetedi. Mine, sondyqtan būl auruğa me- ditsina tilinde
«doŋyz auruy» (skrofuloz) delinedi. Auru qatty asqynğan jağdaida
limfa bezderi jaraqatqa ai- nalyp, qatty isinedi. Aurudyŋ ystyğy
köterilip, qaterli jağdaiğa duşar i̇etedi.
2. Doŋyzdyŋ denesinde köp mölşerde kükirt bolğandyqtan, ony
jegen adamnyŋ organizminde ölşemnen tys kükirt paida
bolady. Al organizmdegi ölşemnen tys kükirttiŋ boluy
şemirşek, būlşyq i̇et jəne siŋirlerge siŋip, buyndarda tūz
jinalu jəne omyrtqanyŋ jyljuy siiäqty a u r u l a r ğ a sebep
boluy əb- den yqtimal. Doŋyz i̇eti jiı jelingen jağdaida
denedegi qatty şemirşekter sol doŋyz i̇etinen keletin
bölşekterdiŋ əserinen tym jūmsaryp, dene auyrlyğyna
şydamaityn halge keledi. Būl buyndardyŋ bosaŋsuyna əkelip
soğady. Doŋyz i̇etin jeitin adamdardyŋ qoldary isip,
denelerinde mai qabattary paida bolady. Mysaly, ol adam
sportpen ainalysqan künniŋ özinde jalqau, jaibasar halge
enedi.
3. Doŋyzda ösu garmony da köp mölşerde kezdesedi. Birneşe jüz
gramdyq salmaqpen ğana tuylğan torai- lar alty aidyŋ işinde
jüz kiloğa jetedi. Torailardyŋ mūnşalyqty tez ösip, ülkeiüi
doŋyzdyŋ denesindegi ösu garmonynyŋ öte köp mölşerde
boluyna tikelei baila- nysty. Būl garmondar doŋyzdyŋ i̇etin
jegen adamdardyŋ denesine de ötetindikten, ol adam organizmine
keri əserin tigizedi. Denedegi tkandardyŋ isinu men qabynuyna
əkep soğady. Mūryn, jaq, qol, aiaq süiekteriniŋ tabiği
İMANİ GÜL
qalyptan tys ülkeiip, ösuine jəne jalpy deneniŋ maila- nuyna
sebep bolady. Gormandardyŋ i̇eŋ ülken ziiäny – de- nede qaterli isiktiŋ
(raktyŋ) paida boluyna jağdai jasai- dy. Mal dərigerleri i̇erkek
doŋyzdardyŋ belgili bir jastan keiin qaterli isik auruyna köptep
şaldyğatyndyqtaryn aituda.
4. Doŋyz i̇etiniŋ qūramyndağy histamin (histamine) jəne imidazol
(imidazole) delinetin zattar adamnyŋ terisinde qyşu tudyrady,
esekjem, börtpe (ekzema), der- matit siiäqty teri aurularğa sebep
bolady. Būğan qosa, būl zattar soqyr işek, öt joldary, tamyr
aurularyna da köp jağdaida sebep. Sondyqtan dərigerler jüregi
auyra- tyn adamdarğa doŋyz i̇etin jemeuge keŋes beredi.
5. Doŋyzdyŋ i̇etin jeu saldarynan adamda paida bola- tyn tağy bir
au ru – trihina auruy. Doŋyzdar būl aurudy trihina atty
qūrttary bar tyşqandardy jeu arqyly özderine jūqtyrady.
Doŋyzdardyŋ denesinde būl qūrt köptep kezdesedi. Biraq
trihina auruy doŋyzdarğa qatty əser i̇etpeidi. Al adamdar üşin
būl a u r u ömirine qauip töndiretindei qaterli auru bolyp
sanalady. Trihina qūrttary asqazan jəne işekter arqyly qanğa
ötedi. Sosyn barlyq denege taraidy. Trihina qūrttary, əsirese,
jaq, til, moiyn, jūtqynşaq jəne kökirek būlşyqtarynyŋ
tkandarynda ornalasady. Sondyqtan osy müşelerdiŋ
būlşyqtarynyŋ tartylyp qaluyna (sal boluyna) sebep
bolady136. Būğan qosa, qan tamyrlarynyŋ biteluine, me- ningit
jəne midyŋ asqynuyna əkep soğady. Trihina a u - ruy kei
jağdaida adam ölimine de sebep. Būl aurudyŋ tağy bir jaman
jağy naqty i̇eminiŋ bolmauy. Trihina köbinese batys i̇elderinde
keŋinen i̇etek alğan. Mal dərigerleriniŋ qatty qadağalauyna
qaramastan, Şveitsariiä, Angliiä
136

Mustafa Zarqa, Fətəəua, 221-bet. «Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001 j.
jəne Polşada trihina auruy keŋ tarağan. Al, mūsylman i̇elderinde
būl auru joqtyŋ qasy.
Meditsina ğylymy damyğannan keiin ğana doŋyz i̇etindegi
trihina siiäqty ziiändy qūrttar men mikroptardyŋ, u l y zattardyŋ
bar i̇ekenin biludemiz. Al Qūran san ğasyr būryn doŋyzdy «haram»
dep kesip ükim bergen. Sondyqtan doŋyzdyŋ denesinde əli de biz bile
bilmeitin, ğylym dəleldei qoimağan ziiändy nərselerdiŋ joq
ekendigine kim kepil?!137
6. Adamdar men jan-januarlardyŋ tabiğaty men minezderiniŋ
qalyptasuynda jegen qorekteriniŋ de röli bar. Mysalğa,
arystan, qasqyr siiäqty i̇etpen qorektenetin aŋdar jyrtqyş
bolyp kelse, kerisinşe siyr, qoi, qūian siiäqty şöppen
qorektenetin januarlar juas bolyp keledi. Köbine
kökönistermen qorektenetin adamdardyŋ tabiğaty jūmsaq,
biiäzy bolyp keletindigi, al i̇etti köbirek jeitin adamdardyŋ
tabiğatynyŋ qattylau bolyp keletindigi anyqtalğan. Qazaqta
adam minezin su- rettegen kezde jylqy minezdi, qoi minezdi deui
de osy aitqandarymyzdy aiqyndai tüsedi. Doŋyz – öziniŋ
ūrğaşysyn qyzğanbaityn, meiirimsiz haiuan. Sondyqtan doŋyz
etin köptep paidalanatyn adamdarda jaryna, tipti anasyna
degen bögde i̇erkekterdiŋ aram piğylyna qarsy namys, qyzğanyş
sezimderi əlsireidi i̇eken. Mūnymen qatar, meiirim, qanağat
sekildi qasietterine aitarlyqtai qaiau tüsetini baiqalğan.
Frantsuz oişyly Savorin qorektenudiŋ maŋyzdylyğyn
tüsindire kele «Mağan ne- men qorektengeniŋdi ait, seniŋ kim
ekeniŋdi aitaiyn» de- gen i̇eken.
137

Mahmud Hamdi Zaqzuq, Haqaiqul-İslam fi muajahati şubuhatilmuşakkikin, 649-bet. Kair qalasy, Majlisul-ağla li şuunil- İslamiiä. 2004 j.
Şaitan ne üşin jaratylğan? İe l d i adastyratyn ondai
azğyruşynyŋ keregi ne? Öziniŋ tozaqqa baratynyn bile tūra ol
nelikten kinəsin moiyndap, təubege kelmeidi?
Alla i̇eşbir jaratylysty bekerden-bekerge ia bolma- sa
jamanşylyq jasau üşin jaratpağan. Şaitan əu basta şaitan bolyp
jaratylmağan. Ol – periştelerdiŋ arasyn- da ğūmyr keşken
jaratylys. Alaida ol Alla Tağalanyŋ alğaşqy synağynan-aq
sürindi. Süringende jai sürinu i̇emes, omaqasyp oŋbai qūlady. Oğan
berilgen synaq, Alla Tağalanyŋ «Adamğa səjde i̇et!» degen būiryğy
edi. Şaitan osy būiryqqa qarsy şyğyp, qyrsyqqan üstine
qyrsyğyp, təkapparlana tüsti. Paŋdanyp, Allanyŋ būiryğyna
qarsy şyğuynyŋ saldarynan, Jaratuşynyŋ şeksiz raqymynan
quyldy. Mūnyŋ bərin ol öziniŋ der- bes qalauymen jasady. İağni, ol
öz qalauymen şai- tan boldy. Şaitan alğaşynda periştelerdiŋ
ara- synda jürip, Alla Tağalağa qūlşylyq jasady. Biraq
şaitannyŋ periştelerdiŋ qatarynda jürui – onyŋ özindik isəreketiniŋ, üzdiksiz küres, tynbaityn i̇eŋbeginiŋ nətijesi i̇emes i̇edi.
Bəlkim, būl Alla Tağalanyŋ arnaiy şarapaty əri onyŋ şynaiy
dərejesin anyqtaityn synaqqa tüspeuiniŋ arqasynda bolğan-dy.
Sondyqtan bo- lar, ol Jaratqannyŋ alğaşqy synağynda-aq öziniŋ
kim i̇ekenin baiqatyp, şynaiy bet perdesin aşyp berdi. İen- deşe,
şaitannyŋ əu basta periştelermen birge boluy
– onyŋ abyroilylyğyna i̇eşqandai da dəlel bola almasy haq. Al onyŋ periştelerdiŋ janynda jürip jasağan
qūlşylyğyna keler bolsaq, onyŋ osy qūlşylyğy şynymen-aq
Alla Tağalağa boiūsynuy ma, joq əlde ta-
ğy da özine ūnamdy bolğandyğy üşin be? O jağy bizge belgisiz. Biraq
alğaşqy synaqta körsetken qylyğy
– onyŋ Allağa i̇emes, öz nəpsisiniŋ qūly bolğandyğyn bildiretindei.
Şaitan jənnattan, Ūly Jaratuşynyŋ raqymynan Adam üşin
quylğandyqtan, ol ərqaşan adam ūrpaqtaryna qas dūşpan.
Sondyqtan adam balasy ərqaşan öziniŋ osy qas dūşpanyna saq
bolyp, negizgi jaratylu maqsatyna sai ğūmyr keşuge tyrysqan
uaqytta ğana öziniŋ işki düniesindegi künəğa qarsy barlyq qorğanys
mehanizmderi küşeie tüsedi. Beine bir belgili bir virusqa san ret
duşar bolğan jannyŋ denesindegi işki qorğanys mehanizminiŋ iske
qosylyp, immunitetiniŋ quattanyp, avtomatty türde qorğanysqa
tüsui sekildi.
Şaitannyŋ san türli azğyruyna saq jürgen jannyŋ boiyndağy
«parasattylyq»,«qyrağylyq» sekildi sipat- tary artsa, onyŋ san
aluan ailalaryna könbei, kökiregin kerip, qarsy tūrğan jannyŋ
boiyndağy «sabyrlylyq»,
«tözimdilik», «qaisarlylyq» sekildi qasietteri damyp, şyŋdala
tüsedi. Olai bolsa, şaitan adam balasynyŋ myna düniede öte saq
bop ğūmyr keşuine, boiyndağy qorğanys jüiesiniŋ jetiluine,
tabiğatyndağy aşylmağan köptegen asyl qasietteriniŋ kemeldenuine
basty sebepşi i̇ekennin de i̇este ūstauymyz kerek.
Būl dünie – adam balasynyŋ synaqqa tüser ūly mai- dany. Alla
Tağala adamdardy ər türli sebeptermen synğa saluda. Sözsiz, şaitan
da sol sebepterdiŋ i̇eŋ bastysy. Şaitan arqyly adamdar arasyndağy
jaqsysy men jama- ny, osaly men qaisary, jənnat pen tozaqqa
laiyqtysy ajyratyluda.
Ər türli himikalyq tazarulardan ötkennen keiin asyl tastyŋ
altynğa ainalatyny sekildi şaitannyŋ da
azğyruyna
qūlaq
aspai, san-aluan ailalaryna qarsy
tūryp, ömir boiy ony qas dūşpany sanap ötken jandar, ruhani
jetilip, kemeldene tüsedi. Söitip, jənnatqa laiyq dərejege jetedi.
Al, kerisinşe, şaitannyŋ arbauyna könip, ər türli azğyrularyna
quana kelisip, onyŋ şabuy- lyna aq tudy köterip, i̇eş qarsylyqsyz
berilip, jamanşy- lyq ataulyny şimirikpei jasap, künəlarğa
belşesinen batqan pende, bara-bara özi de adam beinesindegi
şaitanğa ainalyp, tozaqqa tən keiipke i̇enedi. Mine, şaitan adamnyŋ
ruhani jetiluine, jənnatqa laiyq jaratylys dərejesine köteriluine
iaki künə istep, tozaqtyq boluyna sebep bolğandyqtan, ony bostanbosqa hikmetsiz jaratylğan, ne bolmasa onyŋ jaratyluy müldem
qajetsiz dei almai- myz.
Mysaly, pyşaqty türli paidaly is üşin qoldanuğa bolatyny
sekildi, onymen adam öltirip künəğa batuğa da bolady. Sol sebepti,
pyşaqtyŋ özin jaman, kereksiz dei almaimyz. İendeşe, şaitannyŋ
da jaratyluy jamandyq i̇emes. Alla Tağalanyŋ qūldaryna i̇eş
jamanşylyq qalamasy haq.
Al i̇endi şaitannyŋ Alla Tağalany bile tūra istegen künəsin
moiyndap, təubege kelmeuine toqtalaiyq. Joğaryda aityp
ketkenimizdei, şaitan Adam ata jara- tylmas būryn i̇erekşe dərejeabyroiğa ie dara jara- tylys i̇edi. Onyŋ i̇esimi ərdaiym
periştelerdiŋ janynda qatar atalatyn. Alla Tağala periştelerdiŋ
özi səjde i̇etetinindei dərejege ie ardaqty «Adam» delingen jaratylys jaratty. Alaida şaitan mūny qatty qyzğandy. Öitkeni, ol
özin jaratylğandardyŋ işindegi i̇eŋ ardaqtysy dep biletin. İendi mine,
Ūly Jaratuşynyŋ köptegen sipattarynyŋ körsetkişi ispetti özinen
de artyq zat ja- ratylyp otyr. Şaitan mūny köre almai, qyzğandy.
Işin ört şalğan şaitan üşin osy «Adam» aldynda səjde ja- sau öte
qiyn i̇edi. Bügingi küni de özinen asyp bara jatqan
özgelerdi köre almai, aiaqtan şaluşylyqtar osy bir şaitani
minezdiŋ adamdağy aiqyn körinisi.
Evreiler men hristiandar arabtardy özderinen tömen sanaityn.
Sol sebepti, olar soŋğy paiğambardyŋ arab ūltynan keluin mülde
elestete almaityn. Alai- da, soŋğy paiğambar arab ūltynan kelgen
sətte olar mūny köre almady. Qyzğandy. Sondyqtan olar arab
ūltynan şyqqan Mūhammed paiğambardyŋ (s.a.u.) boiyndağy barlyq
erekşelikterdi qasietti kitaptarynda bildirilgen sipattamalarğa dəl
kelse de, «būl biz kütken paiğambar i̇emes» dep taiqyp şyğa keldi.
Qūranda:
«Bizden kitap berilgender (evreiler men hristiandar) ony
(Mūhammedti) öz balalaryndai anyq tanidy»138 delinedi.
Olardyŋ soŋğy paiğambardy bile tūra, ony qabyldamauynyŋ
astarynda qyzğanyş pen təkapparlyq jatyr i̇edi. Mine, osy siiäqty
köptegen oqiğalar şaitan- nyŋ «Adamdy qyzğanu» oqiğasyn köz
aldymyzda jandan- dyra tüsedi.
Alla
Tağala
«Adamdy»
jaratqannan
keiin
barlyq
periştelermen qosa şaitanğa da «Adamğa səjde i̇etiŋder» degen
būiryğyn berdi. «Səjde i̇etu» termin retinde maŋdaidy səjdege
qoiyp, qūlşylyq jasau. Al būl jerdegi «səjde i̇etu» Adamdy (a.s.)
moiyndau, oğan izet, qūrmet bildiru mağynasynda kelgen. Şynaiy
qūlşylyq mağynasyndağy səjde tek Alla Tağalağa ğana jasalady.
Şyntuaitynda, būl «səjde» Adamğa salynğan səlem men oğan
jasalğan qūrmetten būryn, Ūly Jaratuşynyŋ būiryğyna əri
«Adam» sekildi ğajaiyp jaratylysty jaratqan Onyŋ qūdireti men
teŋdessiz şeberligine jasalğan səjde i̇edi.
Perişteler Adamğa səlem salyp, izet bildirip Ūly
Jaratuşynyŋ būiryğyna səjde i̇etti. Tek şaitan ğana
138

Əli Ğimran, 146 aiat.
təkapparlandy. Alla Tağalanyŋ būiryğynan bas tar- typ, qarsy
şyqty. Alla Tağala: «Meniŋ būiryğyma qaramastan, adamğa
səjde i̇etuge ne nərse böget boldy?» dedi. Şaitan: «Meni ottan, ony
topyraqtan jarattyŋ. Men, əlbette, odan qaiyrlymyn,
artyqpyn, qalai oğan səjde i̇etpekpin, menen artyq jaratylys
bar ma?» dep təkəpparlandy. Şaitan işindegi qyzğanyşy men
təkapparlyğynyŋ saldarynan būiryqtyŋ Ūly Ja- ratuşydan kelip
tūrğanyna da qaramady. Şaitan būl ja- uaby arqyly Alla
Tağalanyŋ özinen de artyq jaratylys jarata alatyn qūdiretine
qarsy şyğuda i̇edi. Tipti mūnyŋ astarynda: «Sen menen asqan artyq
jaratylys jara- ta almaisyŋ?» degen «menmendik» piğyl bar.
Şyntuaitynda, şaitan tömen sanağan topyraq asa qaiyrly i̇edi.
Sebebi, topyraq ömirdiŋ qainar közi. Barlyq tirşilik topyraqtan
örbidi. Sondyqtan topyraqta Alla Tağalanyŋ «teŋdessiz
jaratuşy», «tolassyz ryzyq beruşi», «şeksiz şeber» siiäqty
esimderi men sipattary körinis tabuda. İağni, topyraq – Ūly
Jaratuşynyŋ san- syz körkem i̇esimderi men sipattarynyŋ ainasy
ispetti.
Şaitan qatesin tüsinip, təubege keludiŋ ornyna qasarysqan
saiyn qasarysyp, təkapparlana tüsti. Söitip şaitan Alla
Tağalanyŋ: «Endeşe, dereu ol jerden tüs! Seniŋ ol jerde
təkapparlanyp, paŋdanuyŋa jol joq. Qaneki, tez şyq! Sözsiz,
sen qorlanğandardansyŋ!» degen sözimen
qūzyrynan
qudalandy. Sonda Ibilis:
«Mağan qaita tiriletin künge deiin mūrsat ber!» dep, Alla
Tağaladan qiiämet künine deiin ömir sūrady. Alla Tağala: «Sen
mūrsat berilgenderdiŋ qataryndasyŋ» dedi. Ibilis «Endeşe, Sen
meni qaŋğyrtyp, adasuğa du- şar i̇etkeniŋ üşin men de olardyŋ
tura jolğa tüsuine barynşa böget jasaimyn. Olardyŋ aldynan,
ar- tynan, oŋynan, solynan kelip azğyramyn. Söitip,
Sen olardyŋ azyn ğana Öziŋe şükir i̇etkenderdiŋ qatarynan
tabasyŋ»139 dep, adamğa degen dūşpandyğyn aityp saldy. İə, Ibilis
adamğa qas. Sebebi, sol üşin öziniŋ bar abyroiynan, külli atağynan
airylyp, Allanyŋ raqymynan məŋgilikke quyldy. Öziniŋ külli
ataq-abyroiynan airylyp, qorlanğanyna, al kerisinşe
«Adamnyŋ» Allanyŋ süiikti qūly bolyp, külli jaraty- lys
ataulynyŋ aldynda abyroiğa kenelgenine şydai almady. İendi ol
osy Adamğa jəne onyŋ qiiämetke deiin keletin bükil ürim-būtağyna
dūşpan bolmaq. Qandai jolmen bolsa da, ony azğyryp, Allanyŋ
raqymynan quylyp, abyroiynan aiyryluyn qalady. Qalaişa Adam
abyroily küide, al meniŋ jağdaiym mynau. Joo-joq, men mūny
kötere almaimyn degendei işin qyzğanyş kemirip, təkapparlanğan
saiyn təkapparlana tüsti. Sol künnen bastap Adamdy azğyrumen
boldy. Adam ata men Haua anamyzdyŋ jənnattan qudalanuyn tiledi.
San qily aila jasap, osy aram piğylyn jüzege asyru üşin nebir
qulyqtarğa bardy. Aqyry Adam men Hauanyŋ Alla Tağalanyŋ
«jaqyndauşy bolmaŋdar!» dep būiyrğan jemisin jegizip tyndy.
Söitip, Adam ata- myz ben H a u a anamyz şait annyŋ azğyruyna
aldanyp, tyiym salynğan jemisti jegeni üşin jənnattan jer- ge
tüsirildi. İağni, jənnat mekeninen şyğaryldy. Şai- tan ailasyn
asyrğanyna airan-asyr quandy. Alaida, Adam men H a u a dereu
qatelerin
tüsinip,
«Rabbymyz,
biz
özimizge
zūlymdyq
jasauşylardanbyz. İeger sen bizdi raqymyŋa bölep, künəmizdi
jarylqamasaŋ, sözsiz, biz ūtylğandardan bolamyz»140 dep keşirim
tilep, təube i̇etti. Təubeleri qabyl boldy. Şaitan odan əri yzalana
tüsti. Şaitan i̇endi Adammen qosa onyŋ ūrpaqtaryn azğyrumen
139
140

Ağraf süresi, 12-17 aiattar.
Ağraf süresi, 23-aiat.
boldy. Adam paiğambardyŋ ūrpaqtary haq jolynda jürgen saiyn
ony aşu kernep, azğyndyğy asqyna tüsti. Pūt ataulyny kül-talqan
etip, jer jahanğa Haqty jaiar soŋğy paiğambar Mūhammed (s.a.u.)
düniege kelgende, sirə şaitan qatty aşulanyp, terisine syimağan
bolar.
Mine, osylaişa tūla boiyn aşu bilep, işin qyzğanyş örti
şalğan Ibilis aiyqpas təkapparlyq auruyna şaldyqty. Allanyŋ
raqymynan quylyp, bolmysyndağy təubege degen barlyq joldardy
bitedi. Jüregi qaraiğan saiyn qaraiğandyqtan i̇endi haqqa qarai
qaituy da mümkin i̇emes-ti.
Ünemi adamdardy qoişa bauyzdap qyryp jüretin qatigez
adamnyŋ jüreginde meiirimdilik seziminiŋ müldem öşetini sekildi
şaitannyŋ da boiyndağy təube i̇etuge, Haqqa bet būruğa degen
qasietteri müldem öşip, onyŋ or- nyn tek yza men kek qana basqan.
Şydamy tausylğan momyn adamnyŋ aşu üstinde i̇eşqandai ügitnasihatty tyŋdamai, örşelene tüsip, aldyndağy adamnyŋ kim i̇ekenin
de ajyratyp jatpai nebir soraqy is-əreketterge baratyny sekildi
şaitan
da
məŋgilik
aşuüstinde.
Adam
ūrpağynyŋərbirjetistigionyaşuğa bul y q t y r y p , qyzğanyştyŋ
qyzyl otyna kömgendikten ol öziniŋ kinəsyn moiyndap, təube i̇etudi
bir sət bolsyn oilamaq i̇emes. Öitkeni, onyŋ bolmysyndağy igilikke,
izgilikke degen barlyq jaqsy sezimder men qasietter öşip, özi
qyzğanyş pen təkapparlyqtyŋ aiyqpas dertine şaldyqqan. Adam
ūrpaqtarynyŋ ərbir jetistikterin körgen saiyn aşuğa bulyğyp, al
kerisinşe adasulary- nan ləzzat alyp, jany jai tabady. Mine,
şaitan osyn- dai keselge ūrynğandyqtan onyŋ jüregi mörlenip,
közi perdelengen. Boiyn aşu kernep, Haqtyŋ raqymynan alşaqtağan
saiyn alşaqtai tüsude.
Dūrysyn Alla biledi. Ūly Jaratqan bizdi şaitannyŋ kesirinen
saqtap, ərdaiym təubeşil qūldarynan boludy nəsip i̇etsin!
«Jihad» degen ne? Onyŋ terrorizmmen bailanysy bar ma?
«Jihad» sözi arab tilinde belgili bir nətijege, maqsatqa jetu
üşin iaki bir isti isteu üşin bar qajyr- qairatyŋ men ynta-jigeriŋdi
tögu, tyrysu, küresu degen siiäqty mağynalardy bildiredi.
«Jihad» ūğymynyŋ aiasy öte auqymdy. Bügingi taŋda teris
bağyttağy aqparat saldarynan köptegen adam- dar jihadtty qaru
alyp soğysu dep birjaqty tüsinedi. Ərine, mūndai tüsinik jihadtyŋ
mağynasyn şekteidi. Qūranda «jihad» sözi 35 jerde ötkenimen tört
jerde ğana tikelei soğys mağynasynda kelgen. Qūranda soğys ūğymy
«harb», «muharabə», «mağraka», «qital» terminderimen bildirilgen.
Biraq, jihad sözi soğysty da qamtyğandyq- tan, köpşilik jihad
delingen kezde tikelei soğysty tüsinedi.
«Jihad» – adamnyŋ Alla Tağalany tanuyna kedergi keltiretin
barlyq tosqauyldardy joiu. Jaratuşy men adamnyŋ arasyndağy
bögetterge sauatsyzdyq, əleumettik jağdaidyŋ tömendigi, i̇erik-oiğa,
sanağa jasalğan şekteu- ler jatady. İendeşe, «Jihad» dep osy
bögetterdi joiu üşin jasalatyn barlyq is-şara, küreske aitylmaq.
Alla rizalyğy üşin istelgen ərbir is-qareket
«jihad» sanalady. Qandai da bolsyn qiyn jağdailarğa qaramastan
kün saiyn üzdiksiz bes uaqyt namaz oqu, keide aptap mi qainatar
ystyqta oraza ūstau, Alla Tağalany özge jandarğa tüsindiru üşin
istelgen ərbir is, qoğamdağy
keibir keritartpa keleŋsizdikterdi141 tüzetu üşin atqarylğan ülkendikişili barlyq şara islamdağy jihad ūğymynyŋ aiasyna kiredi.
Jihad – i̇eŋ əueli öziŋdi tüzetu. Işki dünieŋdi, jüregiŋ- di tazartu.
Bolmysyŋdy
qyzğanşaqtyq,
qanağatsyzdyq,
sabyrsyzdyq,
jalqaulyq, təkapparlyq sekildi külli jaman qasietterden aryltyp,
olardyŋ ornyn körkem qasiettermen toltyru. Qysqasy, nəpsiŋmen
ərdaiym üzdiksiz küres. Sebebi, əueli öz basyn tüzete almağan adam,
nəpsisin jeŋip, kəmil adam bolu jolyna tüspegen jan özgeni qalai
tüzetip, tura jolğa qalai şaqyrmaq.
Syrtqy küresten būryn işki küresti qolğa aludyŋ maŋyzdylyğy
aitpasa da tüsinikti. Sebebi, adam özinde joq nərseni basqağa qalai
bermek? Paiğambarymyz birde soğystan şarşap, şaldyğyp kele
jatqan sahabalaryna:
«Biz qazir kişi jihadtan ülken jihadqa qaittyq» de- gen kezde,
sahabalary: «Ua, Rasulullah, «ülken jihad» degen ne?»- dep, taŋ
qala saual qoidy.
Paiğambarymyz: «Ol – öz nəpsiŋmen küres»,- dep ja- uap
qaiyrdy. Mine, kördiŋiz be? Nege? Öitkeni, nəpsimen küres qolğa
qaru alyp dūşpannan soğysqannan da qiyn. Olai deitinimiz, syrtqy
dūşpannyŋ kim i̇ekeni, qaida i̇ekeni, qaşanğa deiin bolatyndyğy
belgili. Sondyqtan onymen küresu oŋai. Al, nəpsiŋ bolsa, olai i̇emes.
Ol seniŋ işiŋde. Qai jaqtan, qalai kelip ailasyn asyratyny da
belgisiz. Onyŋ dūşpandyğy belgili bir uaqytpen şektelmeidi,
ərdaiym senimen birge. Mine, sondyqtan Paiğambarymyz syrtqy
dūşpanmen küresti «kişi jihadqa» jatqyzsa, nəpsimen küresti
«ülken jihadqa» balağan.
141

Qazirgi taŋda keŋ i̇etek alğan bolmaşy sebeptermen ajyr - s u , tastandy bala,
jemqorlyq, imannan beihabar ğūmyr keşu siiäqty keleŋsizdikterdi tüzetu üşin
jasalğan ərbir saliqaly is, qajyrly küres jihadqa jatady.
Paiğambarymyz basqa bir hadisinde: «Nağyz jihad jasauşy
kisi – öziniŋ nəpsisimen küresuşi» dep, nəpsimen kürestiŋ
maŋyzdylyğyn tağy bir ret aişyqtai tüsken.
Jihad ūğymy adamğa, qoğamğa, jağdaiğa qarai türlenip otyrady.
Bir dərigerdiŋ öz salasynda kəsibi deŋgeige qol jetkizu üşin tynbai
talpynuy men izdenui, ekonomika mamanynyŋ mūsylmandardyŋ
əleumettik jağdailarynyŋ tüzelui üşin jūmsağan qajyr-qairaty,
mūğalimniŋ sauatty türde bala oqytuy – mūnyŋ bəri jihadqa
jatady. Mūsylmandardyŋ kerekti qarjyny tirnektep jinap,
özderine meşit, medrese tūrğyzuy; joq- jitikterge kömektesip,
jetim-jesirlerge qarailasqan qaltaly azamattardyŋ būl isteri de
Haq jolyndağy küreske – jihadqa jatady.
Paiğambarymyz bir hadisinde: «Jesirler men miskinder üşin
jūmys isteuşi kisi Alla jolynda jihad jasauşy adamğa
teŋ»142 deidi.
Keide nağyz söz saptaityn ūrymtal tūsta bir ğana kesimdi söz
aitu da, sözdiŋ keri əser i̇etetin tūsynda sabyr saqtap, tiliŋdi tisteu
de jihadqa sanalady. Tipti, keide qajettiligine qarai tek qabağyŋdy
şytu iaki külimsireu- diŋ de jihadqa sanaluy ğajap i̇emes. Qysqasy,
isteletin ərbir istiŋ Haqtyŋ rizaşylyğyna qarai retteluine
«jihad» delinedi.
Jihad məjbür jağdaida qarumen de bolady. Barlyq
diplomatiiälyq bailanystar nətijesiz aiaqtalyp, kelissözderden
tolyqtai ümit üzilgen şaqta otandy qorğau üşin qolğa qaru alyp
jihad jasauğa rūqsat.
Paiğambarymyzdyŋ dəuirindegi jihadqa, iağni mūsylmandardyŋ
Haq jolyndağy küresterine nazar
142

Buhari, kitabun-nafaqat. Jəne qaraŋyz Əbu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ƏnNəuəuii,
uzhatulMuttaqin, 1tom, 227bet. Muəssisətur- Risələ, Bairut 1991j.
audarsaq, joğaryda aitylğan jihadtyŋ barlyq türine kuə bolamyz.
Hazireti Mūhammed (s .a .u.) paiğambarlyğynyŋ alğaşqy üş
jylynda islamdy jasyryn nasihat- tady. Mūsylmandardyŋ būl
kezeŋdegi jihadtary dūşpandardyŋ közine tüspesten,
paiğambarymyzben ja- syryn türde kezdesip tūruy bolatyn.
Paiğambarlyqtyŋ törtinşi jylynan bastap, Adamzattyŋ
ardaqtysy (s.a.u.) i̇eldi jaŋa dinge ja- riiä türde şaqyra
bastady. Mine, osy kezde Mek- ke müşrikteri iman keltirip, jaŋa
dinge kirgen at töbelindei az ğana mūsylmandardy keleke, mazaq i̇etip,
san-aluan
qiynşylyqtarğa
duşar
etti.
Osy
kezeŋdegi
mūsylmandarğa tiesili jihad – müşrikterdiŋ jan ş y - datpas
azaptaryna sabyr i̇etip, jaŋa dindi nasihattaudy toqtatpau bolatyn.
Əz sahabalar mūny i̇eŋ keremet türde atqara bildi.
Müşrikterdiŋ jan türşigerlik azabyna duşar bolğan keibir
mūsylmandarğa paiğambarymyz (s .a .u .) Efiopiiä i̇eline köşudi
būiyrdy. Jağfar jəne basqa da onymen birge barğan birqatar
ardaqty sahabalar Efio- piiä patşasy Nəjaşiğa jaŋa dindi
jetkizip, onyŋ imanğa keluine sebep boldy. Osylaişa būl köş jai
ğana köş i̇emes, Jağfar syndy əz sahabalardyŋ ülesine tigen sol
kezdegi din jolyndağy jihadtyŋ nağyz özi bolatyn.
Müşrikter mūsylmandardy azaptaptauda jaŋa bir ailağa köşti.
Mūsylmandardy özge halyqtan bölektep, sauda-sattyq sekildi jalpy
adami barlyq qatynastaryna tyiym salyp, olardy qoğamnan
oqşaulap, saiasi- ekonomikalyq baikot jariiälady. Toz-toz bolyp,
aş- jalaŋaş küi keşken mūsylmandar būl qiyn kezeŋde de sabyr
saqtap, jaŋa dinderin tastamastan, özderine jasalğan zūlymdyqtarğa
tabandylyq tanytty. Osyndai
qiyn kezeŋde Hadişa anamyz qolyndağy bar düniesin
mūsylmandarğa ülestiru arqyly özine tiesili jihad mindetin atqara
bildi. İslamnan būryn Mekkeniŋ asa iri bailarynyŋ sanatyna
jatatyn Hadişa anamyz bar bailyğyn Haq jolyna jūmsağandyqtan,
özi qaitys bolğan kezde aqyrettik kebinine bir oram böz de
tabylmağan i̇edi.
Sol qiyn kezeŋderde Əbu Bəkir öz üiinde Qūran oqityn. Biraq
Qūrandy işki bölmelerinde i̇emes, i̇el jüretin jaqqa qaraityn syrtqy
bölmede oqityn. Köşeden ary-beri ötken adamdar Ə b u Bəkirdiŋ
tebirenip oqyğan Qūranynan əserlene bastady. Əbu Bəkir arqyly
Qūranmen tabysqan köptegen adamdar mūsylmandyqty qabyldap
jatty. Mine, Əbu Bəkir qiyn zamanda öziniŋ bir ğana Qūran oquymen
de jihad mindetin atqara bildi.
Müşrikterdiŋ jan şydatpas auyr azaptary kün sanap artyp
jatty. Osyndan keiin mūsylmandar ğibadattaryn i̇emin-erkin
atqaryp, jaŋa dinniŋ qanat ja- iuyn qamtamasyz i̇etu üşin Mekkedegi
tuğan jerlerin, bar dünie-mülik, tuğan-tuystaryn tastap, Mədina
qalasyna hijret i̇etti (köşti). Söitip mūsylmandar Mədinada i̇eki
jyldai ğūmyr keşti. Mekke müşrikteri olardyŋ Mek- kede qalğan
bar mal-mülikterin talan-tarajğa salyp, örteitinin örtep,
qūrtatynyn qūrtty. Qalğan dünielerin ülken keruendermen Şamğa,
Siriiäğa satuğa jiberdi. Mūsylmandar būlardyŋ bərinen habardar
edi. İendi olar Mədina qalasynyŋ maŋaiynan ötip bara jatqan
müşrikterdiŋ kerueninen özderiniŋ mal-mülikterin qaitaryp aludy
niet i̇etti. Alaida, mūny bilgen Mekkelik müşrikter mūsylmandarğa
qarsy ülken əsker jiberdi. İağni mūsylmandardyŋ nietteri soğys
emes, özderiniŋ talan-tarajğa tüsken dünielerin qaitaryp alu
bolatyn. Biraq müşrikter soğysty qalady. Mine, Alla Tağala osydan keiin ğana mūsyldandardyŋ ruhyn köterip, əlsizder
men qorğansyzdarğa qorğan bolu maqsatynda kün sanap qiiänat
jasauda şekten şyqqan kəpirlerdiŋ şamasyn közderine körsetu
üşin soğysqa alğaşqy ret myna aiat arqyly rūqsat berdi.
«Özderine qarsy soğys aşylğan
mūsylmandarğa
(müşriktermen) soğysuğa rūqsat
berildi. Öitkeni olar zūlymdyqqa ūşyrap, jəbir kördi.
Əlbette,
Alla Tağala olarğa jərdem beruge tolyq küşi
jetedi. Olar i̇eşbir sebepsiz tek «Rabby- myz – Alla» degenderi
üşin otandarynan quyldy...»143 Demek, özderine i̇eşbir sebepsiz
zūlymdyq jasap,
san-aluan qiynşylyqtarğa duşar i̇etip, i̇elinen-jerinen ketuge
məjbürlep, mal-mülikterin talan-tarajğa salğan adamdarğa qarsy
soğysuğa tek on bes jyldan keiin ğana rūqsat i̇etildi.
İslamda negizgi ūstanym – beibitşilik. Būl turaly Alla Tağala
bylai deidi: «Eger olar senderden aulaq tūrsa, əri sendermen
soğyspasa, tipti sendermen beibit tūrudy ūsynsa, onda Alla
Tağala senderdiŋ olarğa şabuyl jasaularyŋa i̇eşqandai jol
bermedi»144.
Alla Tağala özge din ökilderimen beibit ğūmyr keşu- di bylai
qoiğanda, mūsylmandardyŋ olarğa jaqsylyq əri ədildik
tanytularyna qarsy i̇emestigin bildirgen.
«Din turasynda sendermen soğyspağan əri sender- di öz
otandaryŋnan quyp şyğarmağan adamdarğa jaqsylyq
jasaularyŋa jəne olarğa ədiletti bolularyŋa Alla Tağala
qarsy i̇emes. Öitkeni, Alla Tağala ədilettilik jasağandardy
jaqsy köredi»145.
Soğys – diplomatiiälyq joldar tügeldei iske aspağan
jağdailarda ğana amalsyz barylatyn aqyrğy şara. Al
beibitşilikke, kelisimge qaitadan mümkinşilik tuğan jerde soğysqa
jol joq. İağni, qarsy jaq soğysty
Hajj süresi, 39-40 aiat.
Nisa süresi, 90-aiat.
145 Mumtahina süresi, 7-aiat.
143
144
toqtatyp, kelissöz sūrasa, mūsylmandar da soğysty toqtatyp,
kelissözge jüginuleri abzal. «Eger olar kelisözge, beibitşilikke
(niet bildirse) jaqyndasa, sen de jaqynda»146.
İslamda qaruly soğysqa tek mynandai jağdailarda ğana rūqsat
etiledi:
1. Qorğanu maqsatynda. Şabuyl jasağan jauğa q a r s y soğysu.
Qūranda: «Sendermen soğysqandarğa qarsy sender de Alla
jolynda soğysyŋdar. Biraq şek- ten şyqpaŋdar. Alla
Tağala şekten şyqqandardy jaqsy körmeidi»147 -delinedi.
2. Öziŋe şabuyl jasaityny naqty anyqtalğan dūşpanğa soğys
taktikasy boiynşa birinşi bolyp şabu- yl jasauğa rūqsat
etiledi.
3. Jazalau maqsatynda.
4. Türli zūlymdyqtarğa jol bermeu maqsatynda.
Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) barlyq soğystaryna köz jügirtsek,
tek osy aitylğan sebepterge ğana süiengenine kuə bolamyz. İendeşe,
soğys – tek Allanyŋ rizalyğy üşin Onyŋ rūqsat i̇etken jağdailarda
ğana boluğa tiıs.
Jai kezdi bylai qoiğanda, soğys jağdaiynda da İslam ozbyrlyq
əreketterge j o l bermeidi. Aitalyq, soğysta əielderdi, jas
balalardy, soğysqa qatyspağan qart kisiler men i̇eşkimmen şaruasy
joq monahtar- dy öltiruge qataŋ tyiym saldy. Ösip tūrğan ağaştar
men i̇egin alqaptaryn örteuge, tüie, siyr siiäqty mal- dardy öltiruge,
ər türli özge dinniŋ ğibadathanalaryn qiratuğa jol bermedi. Dūşpan
əskerleriniŋ öli denelerin tilgilep, közderin oiyp, mūryndaryn
kesuge de qataŋ tyiym saldy. Paiğambarymyz soğysqa ketip bara
jatqan qolbasşylaryna mynandai i̇eskertuler jasady:
146
147

Ənfal süresi, 61-aiat.
Baqara süresi, 190 aiat.
«Allanyŋ atymen jolğa şyğyŋdar. Alla jolynda küresiŋder.
Soğysatyn adamdaryŋmen aralaryŋda kelisimder bar bolsa, ony
qadağalaŋdar. Şekten şyqpaŋdar, soğys kezinde öltirgen
adamdarğa «müsle» (öli denelerin tilgilep, közderin oiyp,
mūryndaryn kespeŋder) jasamaŋdar. Balalardy, əielderdi,
qart kisilerdi, ğibadathanalardağy adamdardy öltirmeŋder»148
Paiğambarymyz (s.a.u.) tipti özine qarsy soğysyp
jatqandardy qarğauy bylai tūrsyn, olarğa
«Alla Tağalam, olar Seniŋ qūldaryŋ, biz de Seniŋ qūldaryŋbyz...»,
«Alla Tağalam, olar bilmeidi, Sen olardy keşire gör!» degen keŋ
peiil igi tilekte bolğan. Paiğambarymyzdyŋ ömirbaianynyŋ
ataqty jazuşy- sy Qadi Mūhammed Süleimen əl-Mansūrdyŋ
«Sira- tu rahmatan lil-alamin» atty kitabyndağy keltirgen sanaq
boiynşa hijri jyl sanauymen II-IH jyldar aralyğynda bolğan
barlyq soğystarda dūşpan əri mūsylman qatarynan bar bolğany
1018 kisiniŋ ğana köz jūmğany töŋiregindegi məlimetterdi i̇eskerer
bolsaq, soğys dep əi-şəi joq qan töge berudiŋ de dūrys i̇emes
ekendigin aŋğaramyz. Al 1914-1918 jyly bolğan Birinşi
düniejüzilik soğysta 21 million adam jaralanyp, olardyŋ 7
milliony ömirmen qoş aitysqany belgili149. Joğaryda da
aitylğandai, soğys – tek beibit şeşu joly tügeldei tausylğan
kezde barylatyn soŋğy jol. Rūqsat i̇etilgen būl soğystyŋ özin
jekelegen adamdar, iaki belgili bir top būiryq berip bastata
almaidy. Soğysqa qatysyp-qatyspaudy şeşetin, «jihad!» dep
attan sala- tyn, «soğysyŋdar!» dep būiryq beretin tek qana memle148
149

Ahmed ibn Hanbəl, Musnəd, 1/300. əbu Dəuid, Jihad, 82.
İdris Şengul. Kuran kainakly hoşgöri ve hurriet. İeni umit jurnaly, 24-bet. №47,
2000 j. Stambul.
ket boluy tiıs. Əitpese, kez-kelgen soğysqūmar adamnyŋ aşqan
soğysy jihadqa jatpaidy.
Əlemde bolyp jatqan terrorlyq ərekettermen İslamnyŋ
eşqandai bailanysy joq. İslam sözi
«beibitşilik, amandyq-esendik» degen mağynağa saiady. İslam dini –
jer betinde beibitşilik pen tynyştyqty ornatu üşin jiberilgen
Qūdailyq soŋğy din. Mine, sondyqtan ər mūsylman, tipti, səlem
bergenniŋ ö z i n d i̇e qal-jağdai sūrap i̇emes, «beibitşilik pen
tynyştyqty tilep amandasady. Mūsylmandardyŋ səlemdesude aitatyn «əssəlamu aleikum» sözi «senderge Allanyŋ beibitşiligi men
esendigi, tynyştyğy bolsyn!» de- gen mağynany bildiredi.
«İslam», «səlam», «mūsylman» sözderiniŋ barlyğynyŋ tübiri bir.
İağni, beibitşilik pen tynyştyqtyŋ mağynasyn qamtityn sözder.
İslam beibitşilikti uağyzdaityn din bolsa, mūsylman balasy sol
beibitşilikti öziniŋ otyryp-tūruynda, səlemi m
e
n söileuinde,
özgelermen qarym-qatynasynda, qysqasy, ərbir is-əreketinde is
jüzinde körsetuşi tūlğa bolmaq.
«Beikünə bir adamdy öltiru – külli adamzatty öltirumen
teŋ»150 Būl i̇ereje qasietti Qūranda aitylğan. Olai bolsa, qanşama
beikünə adamnyŋ, periştedei büldirşin səbilerdiŋ janyn qiğan
laŋkestik əreketter islamğa, Qūranğa, mūsylmanşylyqqa jata ma?
Tipti, adam öltiru bylai tūrsyn, maldy qorqytudyŋ özi İslamğa
teris. Soiylatyn maldyŋ közinşe pyşağyn qairağan sa- habasyna
Allanyŋ soŋğy i̇elşisi Mūhammed (s.a.u.) qatty keiip: «Sen maldy
neşe ret öltirmeksiŋ? Pyşağyŋdy maldy jatqyzbas būryn
qairamadyŋ ba?»151 dep i̇esker- tu jasasa, tağy bir hadisinde:
«Qarudy qaljyŋdap bol- sa da özgege kezenbe!» dep, adamdy öltiru
bylai tūrsyn,
150
151

Maida süresi, 32-aiat.
əl-Mustadrak alas-sahihain lil-Hakim, 17-tom, 422-bet.
özgeniŋ köŋiline az da bolsa ürei saludyŋ özi islamğa, şynaiy
mūsylmanğa jat əreket i̇ekenin tüsindirgen.
Beline bomba bailap, özgelerdiŋ janyn qiiü üşin özine de qol
jūmsağan jankeştiler özderin «şeiitpiz» dep i̇esepteidi. Şeiittik
mərtebe beikünə jandardy öltirumen keletin op-oŋai nərse i̇emes.
Özin-özi öltiru – islamda ülken künə. Qūranda
«Özderiŋe özderiŋ qol jūmsamaŋdar!»152 delingen.
Biz dinimizdi qasietti kitap Qūrannan əri ony tüsindiruşi soŋğy
paiğambar Mūhammedten (s.a.u.) üirenemiz. Al i̇endi osy
mūsylmanşylyq qağidalarynyŋ qainar közi sanalğan Qūran men
Paiğambarymyzdyŋ ömirinde özine qol jūmsap, beikünə jandardy
qyru bar ma? Tipti, soğys jağdaiynda da soğysqa qatyspağan
adamdardy öltiru – dinimizde haram sanalyp jatsa, jai uaqytta
künde qūbylmaly saiasi oiyndar üşin jüzdegen beibit jatqan
künəsiz jandardyŋ janyn qiiüdyŋ qandai auyr künə i̇ekeni aitpasa
da tüsinikti.
Qoğamnyŋ paidasy üşin bolsa da islamda qandai da bir
adamnyŋ qūqy aiaq asty i̇etilmeidi. Jalğyz ğana adamnyŋ qūqy –
jalpy qoğamnyŋ qūqyndai qymbat.
İslamda maqsat qandai ūly, taza bolsa, oğan apara- tyn joldar
da sondai taza, ūly boluy tiıs.
Terrorlyq əreketter arqyly i̇eşbir problema qazirge deiin
şeşilmegen əri būdan keiin de şeşilmeidi.
Barlyq laŋkestik əreketter – islam üşin jasalğan küres i̇emes,
kerisinşe, islamğa qarsy qiiänat.
Keiingi kezde İslam men terrorizmniŋ birge aity- luy – tyrnaq
astynan kir izdeitin islam dūşpandary üşin taptyrmaityn olja
boldy. Sondyqtan qandai qiyn jağdaiğa duşar bolsa da
mūsylmandar islamnyŋ atyna kir keltiretin laŋkestik əreketterden
aulaq boluy
152

Nisa süresi, 29-aiat.
kerek. Sebebi, belgili bir jağdailar, dağdarystar men saiasi oiyndar
künde özgeredi. Al dinniŋ ūstanym, i̇ereje- qağdilary məŋgilik.
Ötpeli jağdailarmen dinniŋ atyna kir keltiruge bolmaidy.
Qazirgi taŋda bolyp jatqan barlyq jarylys, laŋkestik
əreketterdi islam dinine jabu keŋ i̇etek
aldy.
Alaida,
solardyŋ
barlyğyn
istep
jatqan
mūsylmandar ma? Būğan «iə» dep jauap beru, ərine,
qiyn.
Mūsylmandyqty
bet-perde
etip,
laŋkestik
əreketterge baryp jatqandar kimder? Kei jağdaida olardyŋ
qatarynda soğystarda əke-şeşesinen, tuğan- tuystarynan
aiyrylğan, nemese basqa da ruhani küizelisterge tüsken adamdar
da bolady. Ondai adam- dar keudesin kernegen işki yza-kek pen
küiiktiŋ sal- darynan barlyq iske baruy mümkin. Mūndai adamdar
psihologiiälyq tūrğydan alğanda, dinniŋ rūqsat i̇etpe- gen
nərselerin de jasauğa beiim tūrady. Öz isterine şariğattan əlsiz
bolsa da negiz izdei bastaidy. İa bol- masa keibir özgelerdiŋ
oiynşyğyna ainalyp, bopsa tūzağyna ilikken mūsylmansymaq
adamdar. Būğan qosa, mūsylmannyŋ atyn jamylğan əldebir
ūiymdar, tipti alpauyt memleketter saiasi maqsattary üşin şala
sauat- ty keibir dümbilezderdi arnaiy daiyndap, Qūrandağy keibir
aiattardyŋ bas-aiağyn qyrqyp montajdap, «şeiit bolyp, jūmaqqa
kiresiŋ» dep laŋkestik əreketterge aidaqtauy da mümkin. İağni,
zombige ainalğan adamdar. Büginde keibir arnaiy dərilerdi işken
adamdardyŋ ölimnen de qoryqpai, öz jandaryn qiyp ta
jiberetindigi belgili boldy. Mysaly, Şrilanka aralynda ösetin
bir şöptiŋ joiyluy üşin Düniejüzilik densaulyq saqtau ūiymy
(WHO) 110 million qarjy böldi. Būl şöpti je- gen jastarda
ölimnen qorqu sezimi joğalyp, özderine op- oŋai qol jūmsaidy
eken. Tipti «Lsd» atty dərini belgili
bir adamğa arnaiy lagerlerde künde tamağyna qosyp beru
arqylymiyndağyözindikoilarynöşirip, ornynaqalağan pikiriŋdi
qūiğannan keiin «ecstasy» sekildi himikattar arqyly 8-10 sağattyq
laŋkestik əreketterdi oryndatuğa bolady153. Mūndai dəriler arqyly
ölimnen qorqu degen sezimi öşirilgen, tipti ölimdi aŋsaityn məŋgürt
adamdar arqyly kez-kelgen laŋkestik əreketterdi jüzege asyruğa
bolady.
Osyndai joldardyŋ türli-türlisimen jasalyp jatqan laŋkestik
əreketterdi İslam dinine jauyp, ony
«terroristtik din» i̇etip körsetu – oğan jasalğan tarih- ta būrynsoŋdy bolmağan auyr qiiänat. Terrorizmniŋ dini, ūlty bolmaidy.
Japoniiänyŋ Tokio qalasyndağy metro- da birqatar adamnyŋ ölimine
sebep bolğan «Aum Senrike» sektasynyŋ jasağan laŋkestik əreketin
eşkim
«Budda
terrorizmi»
degenjoqqoi.
2000-2004
jyldararalyğynda bolğan İspaniiänyŋ Madrid qalasynda oryn
alğan birneşe laŋkestik əreketterdi «Hristian terrorizmi» dep tiri
jan aiyptağan joq. İendeşe, mūsylmannyŋ atyn jamylğan keibir
laŋşyl adamdardyŋ jasağan terrorlyq əreketteri nege beibitşilikti
uağyzdaityn İslam dinine jabyluy tiıs? Būl tek kün sanap
körkeiip, ösip kele jatqan dinimizge jany qas dūşpandardyŋ japqan
jalasy men jaqqan küiesi ğana.
Qūrandağy: «Olardy (müşrikterdi) qaida körseŋder sol
jerde öltiriŋder»154 aiatyn laŋkester öz isterine aqtau retinde
qoldana almaidy. Sebebi, būl aiat soğystyŋ qyzyp tūrğan kezinde
qolyna qaru alyp, mūsylmandardy öltiru nietimen soğys maidanyna şyqqan dūşpan əskerin «sender de öltiriŋder»
Qūrastyrğan: İergun Çapan, İslama göre terör ve intihar sald - rylary, 98, 103-better.
Stanbul. 2005 j.
154 Baqara süresi, 191-aiat.
153
degen mağynany bildiredi. Əitpese, beibit jatqan kez- kelgen özge
dindegilerdi «qaida körseŋder, s o l jer- de öltiriŋder!» degen
mağynany bildirmeidi. İslamda mūsylman ölkesinde tūratyn özge
din ökilderin öltiru bylai tūrsyn, olarğa mūsylman bolmağanyn
jeleu i̇etip, tittei de bolsa ədiletsizdik jasau dūrys i̇emes.
Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) bir hadisinde: «Kim de kim bir zimmiğa
(mūsylman i̇elinde tūratyn özge din ökilderi) qiynşylyq
körsetetin bolsa, men o l adamnyŋ dūşpanymyn. Al men kimniŋ
dūşpany bolsam, onymen aqyret küni j i̇e k i̇e i̇eseptesemin», delingen.
Basqa bir hadiste: «Kimde kim bizdiŋ qaramağymyzdağy zimmidi
öltirse, jənnattyŋ iısin de iıskemeidi»,- dep, kelisim boiynşa
mūsylman ölkesinde tūryp jatqan basqa din ökilin öltirgen adamnyŋ jənnattan maqūrym qalatyndyğyn bildirgen. Mine, dinimizdiŋ
o s y keŋşiliginiŋ arqasynda ğasyrlar boiy mūsylman i̇elderinde
hristiandar beibit ğūmyr keşude. Olardyŋ dini rəsimderi men jeke
isterine mūsylmandar aralaspağan. Olarğa pikir, jəne senim
bostandyğy berilgen. Qazirge deiin Mysyr, Türkiiä, Siriiä siiäqty
mūsylman memleketterinde şirkeulerdiŋ meşittermen qatar
terezeleri teŋ tūr. Būl islamnyŋ özge din ökilderine degen
toleranttyq
közqarasynyŋ
aiqyn
körinisi.
İslamda
mūsylmanşylyqty qabyldamağany üşin adam öltiru degen ūğym
joq. İslamğa ərkim öz i̇erkimen sana- ly türde kirui tiıs. Alla
Tağala Qūranda būl turaly
«Dinde zorlyq joq»155 dep kesip a i t a d y . Ğasyrlar boiy
mūsylmandardyŋ Qūrannyŋ o s y bir ömirşeŋ qağidasy- nan
ainymağanyna t a r i h kuə. Būl aqiqatty batystyŋ özi
moiyndaityndyğyna aiğaq retinde S. Arnoldtyŋ
155

Baqara süresi, 256-aiat.
myna sözderin keltireiik: «Mūsylmandardyŋ hristian- dardy
jeŋgennen keiingi jasağan toleranttyq qarym- qatynastary
auyz toltyryp aituğa tūrarlyq jait. Olardyŋ būl qarymqatynastary keiingi ūrpaqtarda da jalğasyn tapty. Şyndyğyn
aitar bolsaq, hris-tian taipalary keiinnen islamğa kirgen
uaqytta özderiniŋ derbes i̇erik-qalaularymen kirgen i̇edi. Büginge
deiin mūsylmandardyŋ arasynda hristiandardyŋ ğūmyr keşui –
olardyŋ osy toleranttyq əreketteriniŋ aiqyn körinisi».
Mysyrdağy mūsylmandardyŋ jeŋisine kuə bolğan Nikou i̇episkopy
Djon (694 jylda ömir sürgen) mūsylmandardyŋ sol kezdegi
qolbasşysy Amr ibn Astyŋ özge din ökilderine körsetken qūrmetin
bylai dep tilge tiek i̇etedi: «Ol şirkeulerden i̇eş nərse almady.
Talan-tarajğa salmady. Tipti, şirkeulerdiŋ mülkine qol
tigizbedi de»156.
Mine, osy siiäqty tarihi dəlelder keibireulerdiŋ aitqanyndai
islamnyŋ jer jüzine qylyştyŋ jüzimen i̇emes, aidai anyq
aqiqattary men ony ūstanuşy mūsylmandardyŋ adamgerşiligi men
toleranttyq ūstanymdarynyŋ arqasynda jaiylğandyğyn bildirse
ke- rek.
Mūsylmandar ğasyrlar boiy qol astyndağy özge din ökilderin
alalamastan olarğa jaqsylyq jasap, qoşemet körsetkeni sonşalyq,
Rim imperatorlyğy Si- riiäny qaitadan qaitaryp aluğa qalyŋ əsker
jinap kele jatqanda, sol jerdegi hristiandar şirkeulerge jinalyp,
mūsylmandar üşin qol jaiyp tilek tilep, minəjat i̇etken. İeger
mūsylmandar qol astyndağy özge din ökilderine qysastyq jasap,
islamğa kiruleri üşin küştegende, olar
156

İdris Şengul. Kuran kainakly hoşgöri ve hurriet. İeni umit jurnaly, 24-bet, №47,
Stambul, 2000 j
jalyna-jalbaryna osylai
mūsylmandardyŋ
tileuin tiler
me i̇edi?157
Qazirgi taŋdağy i̇eŋ ülken jihad – sauatsyzdyqpen küres.
Mūsylmandardyŋ soŋğy ğasyrlarda artta qalularynyŋ, köptegen
saiasi oiyndardyŋ qūrbanyna ainalularynyŋ, ekonomikalyq
küizeliske ūşyrauynyŋ birden-bir sebebi – sauatsyzdyq, kedeilik
pen işki aluyzdyq. Bilim men din – bir-birin tolyqtyratyn i̇egiz
ūğym. Dinsiz ğylym aqsaqtyq bolsa, ğylymsyz din soqyrlyqqa teŋ.
Sondyqtan mūsylmandar üşin i̇eŋ qaterli dūşpan – sauatsyzdyq,
bilim deŋgeiiniŋ tömendigi, biliktiliktiŋ azdyğy, jaŋa tehnologiiäny
oilap tabudy by- lai qoiğannyŋ özinde özgelerdiŋ tehnologiiäsyn da
sauat- ty qoldana almaulary. Osynyŋ bəri – mūsylmandardyŋ
damymai artta qalularynyŋ negizgi sebepteri. İendeşe, bügingi
taŋdağy jihad qylyştan göri qalamğa, soiyldan göri ğylymğa
süienbek.
Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) bir hadisinde: «Mah- şar küni
soğysta ağyzylğan şeiit qany men ğylymğa jūmsalğan
ğalymdardyŋ siiäsy tarazyğa tartylğan sətte ğalymdardyŋ
siiäsy basym tüsedi» delinedi.
Qazirgi ömir talabyna sai ozyq qūraldarmen jabdyqtalğan bilim
ordalaryn aşyp, ol jerde sau- atty bilim beru, ülken zerthanalar
qūryp, ğylymi jaŋalyqtar a ş u , qysqasy, jürekteri dini
tağlymmen, ūlttyq qūndylyqtarmen tərbielengen, ruhani bilimmen
nərlengen, al aqyl-oilary qazirgi ozyq ğylymmen susyndağan i̇eŋsesi
biık ūrpaq jetildiru – mine, qazirgi mūsylmandardyŋ kezek küttirmei
iske asyratyn i̇eŋ ülken jihady bolmaq. Būl jolda qolymyzdağy bar
mümkinşiligimizdi sarp i̇etuimiz ləzim. Bai bailyğyn,
157

M. Abdulfəttah Şahin, Şupheler ve çykyş iollary, 3-tom, 101-bet. Ğaie baspasy,
Stanbul. 1990 j.
mūğalim bilimin, tərbieşi təlim-tərbiesin berse, l au a - zymdy
oryndyqta otyrğan kisiler de qoldarynan kelgen barlyq
qoldaularyn körsetse, qysqasy, i̇el bolyp ərkim öz ülesine tigen
mindetin, mümkinşiligin Alla rizaşylyğy üşin atqarsa, mine, sonda
ğana mūsylmandar öz proble- malaryn sauatty şeşe alady.
Əldebireulerdiŋ saiasi oiynşyğy boludan, pikir bodandyğynan,
ekonomikalyq təueldilikten qūtylady. Sonda ğana mūsylman əlemi
küşeiip, əlemdegi barlyq ozbyrlyq əreketter men ədiletsizdikterge
batyl qarsy tūra alady. Sonda ğana mūsylman əlemi memleketter
arasyndağy tepe-teŋdiktiŋ saqtaluyna, əlemde beibitşiliktiŋ
ornyğuyna tarihtağy orny tolmas öz ülesterin tağy da körsete
almaq.
«Kəhf» süresinde «Alla kimdi tura jolğa salsa, ol tura jolğa
tüsedi, al kimdi adastyr- sa, ony tura jolğa salatyn kömekşi
taba almaisyŋ» degen aiat bar. Sonda adamdy tura jolğa salatyn
da, adastyratyn da Alla Tağalanyŋ özi bolsa, myna düniedegi
synaqtyŋ, ana düniedegi jūmaq pen tozaqtyŋ qajeti ne bolğany?
Aiatqa tereŋirek üŋilsek, onda aitylğan tura jolğa s a l u men
adastyru tüsinigi – belgili bir is-əreket mağynasyna saiady. Al ərbir
isti jaratatyn Alla Tağalanyŋ özi i̇ekenin «Jaqsylyq ta, jamandyq
ta Al- ladan» degenge qatysty saualğa bergen jauabymyzda keŋinen
aityp öttik. Tura jolğa saludy da, adasty- r u d y da bolğyzatyn,
jaratatyn – Alla Tağala. Biraq Alla Tağala i̇eşkimdi küştep iman
etkizip, i̇erkinen tys adastyrmaidy. Alla Tağala tura jolğa, imanğa
aparar sebepterdi yŋğailap, adamdardy tura jolğa şaqyrğan.
Qūranda būl jaily mynandai aiat bar: «Biz ər paiğambardy
(aqiqatty tolyq) tüsindirui üşin öz qauymynyŋ tilimen jiberdik.
(Tura joldyŋ sebepterin jiberip, i̇eskertkennen keiin) Alla Tağala
qalağanyn adastyrady, qalağanyn tura jolğa salady. Ol – şeksiz
qūdiret iesi – Aziz, ər isti oryndy isteitin, i̇eş nərseni beker
jasamaityn – Hakim»158. İağni, Alla Tağala jer betine tura joldy
tüsindiretin paiğambarlar men kitaptar tüsirgen, arnaiy ğalymdar
jibergen. Qūldarynyŋ arasy- nan kim osy tura joldyŋ sebepterin
ūstansa, aqiqatty üirenip, bilu nietimen meşitke baryp uağyz
tyŋdasa,
158

İbrahim süresi /14.
arnaiy kitaptar oqyp, aqylğa jüginip, imandylyqqa bet būrsa, Alla
Tağala da ol qūlynyŋ jüregine iman nūryn qūiyp, tura jolğa
salady. Dünieniŋ qyzylyna qyzyğyp, tüngi klubtar men
syrahanalardan şyqpai, künəlardan bas almasa, nəpsisine ūnamdy
künəlardy tyiady dep Qūranğa, dinge qarsy şyğyp, jürek tilimen
«tura joldy qalamaimyn» dese, Alla Tağala ol qūlyn adastyrady.
Qysqasy, tura joldy nemese adasudy qalaityn, tileitin
–biz, al Alla Tağala sol qalauymyzğa qarai bizdi tura jolğa salyp,
jüregimizge i m a n nūryn qUiady n i̇e m i̇e s i̇e adastyryp, qaraŋğylyqqa
salady.
Əzireiil perişte dünieniŋ ər jerinde bir uaqytta qaitys
bolatyn adamdardyŋ ja- nyn aluğa jalğyz özi qalai ülgeredi?
Onyŋ ölim auzynda jatqandarğa üreili iaki ūnamdy, türli keiipte
körinuin qalai tüsinuge bolady?
Əzirəiil – Alla Tağalanyŋ adamdardyŋ ruhyn aluğa mindettegen
periştesi. Ajaly jetken adamdyŋ janyn ol tikelei özi alady.
Nemese Əzirəiil perişteniŋ būiryğyna bağynatyn köptegen kömekşi
perişteleri arqyly da aluy mümkin. Künəhar, kəpir adamdardyŋ
ruhyn alatyn periştelerdiŋ bir basqa, al mūsylman jandardyŋ
ruhyn alatyn periştelerdiŋ bir basqa i̇ekenin Qūrannyŋ keibir
aiattar mazmūnynan aŋğaruğa bolady159.
Dünieniŋ ər jerinde bir uaqytta qaitys bolğan adamdardyŋ
janyn Əzirəiil perişteniŋ özi tikelei alu məselesi bir qarağanda
mümkin i̇emes siiäqty. Alai- da, būl pikir özimizdiŋ şekteuli
aqylymyz ben perişte mümkindigin özimizben salystyrudyŋ
nətijesinen tuğan paiym.
Jalpy dünie bolmystaryna qarai olardyŋ şağylysulary da ər
qily.
1. Məselen, zattyq, qatty, tyğyz nərselerdiŋ körinis,
şağylystaryn alalyq. Biz jüz ainasy bar bölmege kirer
bolsaq, ainağa şağylysqan körinisimiz arqyly biz
159

Būl jaily «Naziğat» süresiniŋ alğaşqy aiattaryndağy Allah Tağalanyŋ sert i̇etken:
«suyryp şyğaruşy» sözine ğūlamalar
«kəpirdiŋ, künəhardyŋ janyn suyryp aluşy perişteler» dep tüsinik berse,
«aqyryn şyğaruşy» sözin «mūsylmandardyŋ ja- nyn oŋai aluşy perişteler» dep
təpsirlegen.
jüz tal bolyp körinemiz. Bir qolymyzdy qozğasaq, jüz qol
qozğalady. Biraq materialdyq, zattyq denemizdiŋ şağylysuynan
tuğan körinis bolğandyqtan ruhymyz, sezimderimiz, tənimiz ol jerde
tolyqtai barlyq bolmy- symyzben körinis tappaidy. Ainalarğa
şağylysqan denelerimizde ömir joq bolğandyqtan, olardyŋ bəri öli,
ruhsyz.
2. Zattyq, biraq nūrly nərselerdiŋ körinis, şağylystary.
Mysaly, kün əinek tərizdi zattarğa öz boiyndağy jeti türli
reŋi, jyluy siiäqty barlyq qasietterimen birge ötedi. İağni,
ərbir kün səulesine şağylysqan əinek, su tərizdi jyltyr
nərseler beinebir künniŋ özi siiäqty körinedi. Mysaly, lupany
künge qaratu arqyly kez-kelgen nərseni küidiruge bolady.
Qolymyzğa künge şağylysqan bir ainany alyp, qaraŋğy
bölmege qaratu arqyly ol jerge jaryq beruge bolady. Mine,
Kün barlyq nərseden ūzaq boluymen qatar, barlyq nərsege öte
jaqyn da. Səulesin külli teŋizge tökkeni tərizdi ərbir su
tamşysyna, barlyq jyltyraq zattarğa da töge alady. Bir
uaqytta barlyğyna birdei nūryn şaşa beredi. Bireuimen
şağylysuy i̇ekinşi birimen şağylysuyna bögettik i̇etpeidi.
Biraq, kün zattyq əri səuleli bolğandyqtan köbine şağylysqan
nərselerge tek səuleli, nūrly jağyn ğana ötkize alady.
3. Zattyq i̇emes, nūrly–ruhani nərselerdiŋ körinisi. Mysaly,
periştelerdiŋ şağylysuy barlyq bolmys- tarymen birge
tūtastai körinis tabady. Biraq perişte şağylysqan ainalardyŋ
q a b i l i̇e t , bolmystaryna
q a r a i köringendikten,
külli
aqiqattarymen barlyq jerde körine bermeidi. Mysaly,
Jebireiil perişte paiğambarymyzğa (s .a .u.) asa symbatty
sahaba Dihiə kelbetinde köringen sətte Alla Tağalanyŋ
qūzyrynda ğibadat jasap jatuy da mümkin. Əzirəiil perişte de
nūrly bolmys bolğandyq-
tan, bir sətte birneşe jerde bolu mümkinşiligine ie. Bir isti isteu
ekinşi bir isti isteuine böget bola almaidy. Mine,
sondyqtan
Əzirəiil perişte dünieniŋ bir jerindegi belgili bir adamnyŋ janyn
alğan sətte basqa jerdegi i̇ekinşi bir adamnyŋ janyn da op-oŋai ala
alady160. Mūny tağy bir mysalmen aiqyndai tüseiik. Mysaly,
belgili bir jerden radio tolqyndary arqyly habar jiberilse, sol
tolqyndy ūstaityn jiıliktegi (çastota) barlyq qūraldar da dəl sol
habardy söilei ketedi. Al ortalyqtan habar- dy bir ğana tüimeni
basu arqyly toqtatsa, sol tolqyndy ūstaityn jiıliktegi barlyq
radio, t.b. basqa qūraldar da toqtai qalady. Dəl osy sekildi Əzireiil
perişte de ölim jiıligine qarasty barlyq adamnyŋ janyn bir
uaqytta nege ala almasyn?!
Öler aldyndağy adamğa Əzireiil perişteniŋ qorqynyşty iaki
ūnamdy bolyp türli keiipte körinuin qarapaiym ğana ainany mysal
ete otyryp tüsindirip köreiik. Mysaly, bölmedegi jüz ainanyŋ
bireui şağylysqan zattaryn qara-kök, ūzyn-qysqa, al i̇endi birin
juan-jiŋişke, i̇etip körsetetin bolsa, bölmege kirgen bir ğana adam
jüz ainada jüz türli keiipte körinedi. Mine, sol siiäqty Əzireiil
perişte de ruhyn alatyn kisiniŋ iman, ğibadat, minez-qūlyqtarynyŋ
ruhani ainalaryndağy jağdaiyna qarai türli beinede körinedi.
Künəhar adamğa üreili, aibatty, al taqua adamğa ūnamdy keiipte
körinip, ruhyn maidan qyl suyrğandai op-oŋai aluy mümkin.
Asylynda, būl jerde keltirilgen barlyq mysaldar sūraqtyŋ
jauabyn jeŋildetu üşin berildi. Periştelerdi i̇eşbir özgerissiz dəl
mysaldardağydai deuden mülde aulaqpyz.
160

Savfet Senih, Şüpheler üzerine¸ 60-bet. T.Ö.V. baspasy, İzmir.
1988 j.
Mūhammed paiğambar (s.a.u.) nelikten köp əiel alğan? Mūny
nəpsiqūmarlyqqa jatqyzatyndarğa ne deuge bolady?
Ejelden küni büginge deiin adamzat tarihyna qarasaq, qaramaqaişy pikirde i̇eki qoğam bar i̇ekenin baiqaimyz. Būlardyŋ birinşisi –
Ūly Jaratuşyğa iman keltirgen jandar bolsa, i̇ekinşisi iman
keltirmei küpirlik jolyn ūstanğandar. İmannan maqūrym qalğandar
ərdaiym iman- dy jandarğa san türli joldarmen şabuyl jasap,
olardyŋ qasterlegen kieli ūğymdaryn tildep kelgen. Osylaişa olar
özderiniŋ işki dünielerindegi aram piğyldarymen qoğamdağy pək
adamdardyŋ sanasyn ulauğa tyrysuda. İen- deşe, bügingi taŋda da
aram piğyldy qara niettilerdiŋ boluy tabiği nərse. Öitkeni, ərkim
öziniŋ işki düniesine qarai əreket i̇etedi. Osylaişa Ūly
Jaratqannyŋ «Ua, paiğambarym, ərkim öz minez-qūlqyna qarai
əreket i̇etedi-de»161 degen baianynyŋ turalyğyn rastaidy.
Mine, sondyqtan bügingi taŋda paiğambarymyzdyŋ tolyq
ömirbaianyn bylai qoiğanda, aty-jönin d
e dūrys
bilmeitin
jandardyŋ Onyŋ (s.a.u.) köp əielmen nekeleskenin qozğai berui – din
dūşpandarynyŋ jaiğan jalğan jalalarynyŋ nətijesi i̇ekeni sözsiz.
Mūndai pikirlerdi jaiuğa tyrysqan adamdar i̇eşbir dinge senbeitin
imansyz jandar da boluy mümkin. Al, būl adamdar paiğambarymyz
jaily qozdatyp kelgen būl qitūrqy isti özderi i̇eşbir şekteusiz,
eşbir zaŋsyz jasyryn türde isteude. İendi osy əieldermen birge
bolu məselesinde
161

İsra süresi, 84-aiat.
osynşalyqty nəpsileriniŋ qūlaqkesti qūldaryna ainalğan būl
kisilerdiŋ paiğambarymyzdyŋ ər türli maqsattar men hikmetter
üşin Alla qosqan aq nekelileri turasynda ony qaralap, aiyptauğa,
odan i̇esep aluğa i̇eşbir arlary da, betteri de joq. İaki būl taqyrypta
Ony (s.a.u.) qasaqana qaralauğa tyrysqandar islamğa jany qas i̇evrei
jəne hristian dinin ūstanatyn keibir adamdar. Al, būl dinge senetin
adamdardyŋ da būl əreketteri aqylğa da özderi sengen Təurət, Injil
sekildi kitap ūstanymdaryna da qaişy. Sebebi, olardyŋ özderi
qasterleitin būl kitaptarda köptegen paiğambarlardyŋ köp əielmen
nekeli i̇ekendikteri baiandalğan. Mysaly, Təuratta İbrahim, Dəuit,
Süleimen siiäqty paiğambarlardyŋ köp əielmen şaŋyraq
qūrğandyğy aitylğan. İendeşe, özderi senetin paiğambarlardyŋ köp
əiel aluyna i̇eşbir kinə taqpağan i̇evreiler men hristiandardyŋ
sonğy paiğambar Mūhammedke (s .a .u.) kelgende jalğannan jala
jauyp, küie jağuğa tyrysulary dūşpandyqtan basqa i̇eşteŋe de
emes162.
Sondai-aq būl jaily küməndi oi örbitip, tilderin bosqa būlğap
jürgender – islam dinin jetik bilmeitin, paiğambarymyz jaily
jazylğan kitaptardy oqymastan, özgelerdiŋ ötirikten örgen ösek
örmegine ilingen adamdar. İeger olar paiğambarymyzdyŋ ömirbaianyn
bastan-aiaq dūrystap oqyp şyğyp, onyŋ ərbir isin zerdeler bolsa,
atalmyş küməndarynan seiilip, aqiqatqa köz jetkizer i̇edi.
Ğalamnyŋ raqym nūry – Mūhammedtiŋ (s.a.u.) köp
əielmen
nekelesuindegi asyl hikmetter men ūly maqsattardy tüsindirmes
būryn din dūşpandary
162

Muhiddin Akgül, peigamberimizin hanymlary ve i̇evlilikleri - deki hikmetler – 1.
İeni ümit jurnaly, №12, 31-bet. 1999 j.
aitqandai Onyŋ (s .a .u.) «nəpsiqūmar, əielqūmar» i̇emes i̇ekenin
dəleldeuimiz qajet. Ol üşin paiğambarymyzdyŋ ömir sürgen dəuiri
men qoğamyn jetik biluimiz ləzim. İə, ol dəuirdiŋ «nadandyq,
qaraŋğylyq» dəuiri delinip, ta- rihta qara taŋbasymen oryn tepkeni
bərimizge məlim. Nadandyq pen qaraŋğylyq üstemdik i̇etken būl
qoğamda zinaqorlyq aşyqtan-aşyq jasaldy. Tipti, zina ja- sauşy
osy Uiatty isimen halyq aldynda maqtanyp, ataq- abyroiğa keneldi.
Ata-tek, şejire şatasyp, köptegen ba- lalar öz əkesinen beihabardy. Osynşalyqty būzylğan qoğamda Paiğambarymyz – öziniŋ arUiatyna zəredei kir juytpağan abzal tūlğa. Ol öziniŋ alğaşqy otauyn
jiyr- ma bes jasynda tikken i̇edi. Paiğambarymyz küş-jigerdiŋ
boida tasyp tūrğan osy boidaqtyq şağynda da Uiatty isterge
maŋailamady. Nəpsisin tejep, öziniŋ i̇erik-jigerine ie bola bildi. İeger
paiğambarymyz osy jasyna deiin əldebir əielmen zaŋsyz
bailanysta bolğan jağdaida, tyrnaq astynan kir izdegiş din
dūşpandary mūny jerden jeti qūian tapqandai attan salyp külli
əlemge jar salar i̇edi. Alaida, paiğambarymyzdyŋ pək ömiri mūndai
las isterden pək bolğandyqtan, din dūşpandarynyŋ diŋkesi qūryp,
būl turaly jaq aşa almauda. Demek, Mūhammed (s .a .u .) –
paiğambarlyq şağyna deiin de nəpsiqūmarlyq pen əielqūmarlyqtan
aulaq bolğan, ar-Uiatyna qylaudai daq tüsirmegen abyroily jan163.
Jiyrma bes jasynda özinen on bes jas ülken Ha- dişa
anamyzben şaŋyraq köterdi. Paiğambarymyz Mekke qalasyndağy,
tipti, düniedegi i̇eŋ symbatty əri i̇eŋ syily jan bola tūra özinen on
bes jas ülken Hadi- şa anamyzben nekelesti. Din dūşpandary
aitqandai,
163

Mahmud Hamdi Zaqzuq, Haqaiqul-İslam fi muajahati şubuhaatil-muşakkikin, 354bet. Kair qalasy, Majlisul-ağla li şuunil-İslamiiä. 2004 j.
Paiğambarymyz nəpsiqūmar bireu bolğanda, özinen on bes jas ülken
əielge üilener me i̇edi? Hadişa anamyz bai bolğandyqtan üilendi
degen oi tiptim orynsyz. Sebebi Paiğambarymyz (s.a.u.) Hadişa
anamyzben üilengennen keiin barlyq bailyğyn din jolynda
kedeilerge taratyp, özderi künkörisi qarapaiym halyqtan da tömen
jūpyny ömir sürgenin ūmytpaiyq. Bailyq üşin üilengen adam özi
əreŋ jetken bailyqty mūqtajdarğa osylai oŋdy-soldy taratar ma
edi?!
Hadişa anamyzben kötergen būl kieli şaŋyraqtyŋ dəm-tūzy
jiyrma bes jyl jarasty. Hadişa anamyz o dünielik bolğannan
keiin de paiğambarymyz (s.a.u.) b i̇e s -a l t y jyldai bala-şağasymen
jalğyz qala berdi. İeger paiğambarymyz əlgiler aitqandai əiel
qūmar bolsa, o synşama jyl qalai ğana i̇eşbir Uiatty istiŋ
köleŋkesine
de
maŋailamastan
boidaq
jüre
aldy?
Paiğambarymyzdyŋ būdan keiingi barlyq nekelesuleri əielge degen
qūmarlyq sezimniŋ azaiatyn şağynda ba- st a ldy. İağni, 53-54
jasynda. Būğan q o s a , Aişa ana- myzdan özge nekelesken
jarlarynyŋ barlyğy da ülbiregen jas qyzdar i̇emes, jastary
əjepteuir ūlğaiğan j i̇e s i r əielder i̇edi. Tipti, köbiniŋ būrynğy
küielerinen birneşe balasy da özderimen i̇ere kelgen bolatyn. Al
endi paiğambarymyzdyŋ barlyq nekelesuleri əiel qūmarlyqtan,
nəpsiqūmarlyqtan tuyndağan bol- s
a
, paiğambarymyz
qalyŋdyqqa jasy ūlğaiğan jesir əielderdi i̇emes, on i̇eki de bir güli
aşylmağan ülbirgen jas qyzdardy taŋdar i̇edi ğoi.
Künnen-künge öristep keŋ i̇etek alyp bara jatqan jaŋa dindi
toqtatu üşin ne isterlerin bilmei abdyrağan qūraiyştyqtar
Paiğambarymyzdyŋ nemere ağasy Ə b u Təlipke kelip: «Biz oğan
qalağan bailyğyn berelik, qala- sa, Mekkeniŋ bar biligin qolyna
ūstataiyq, əiel qala-
sa, i̇eŋ ədemi qyzymyzğa üilendireiik, auruğa şaldyqsa, dünieniŋ i̇eŋ
ataqty dərigerin şaqyrtyp i̇emdeteiik. T i̇e k ata-babamyzdyŋ
dinine qarsy şyqpasyn. Myna jaŋa dinin tastasyn», – dep
ūsynys tastağan i̇edi. Əbu Təlip qūraiyştyqtardyŋ būl ūsynysyn
Alla i̇elşisine jetkizdi. Paiğambarymyz ūsynystaryn i̇estirestimes: «Alla Tağalağa ant i̇eteiin, i̇eger meniŋ oŋ qolyma kündi,
sol qolyma aidy ūstatsa da men būl dinimdi uağyzdaudan bas
tartpaimyn», – dep jauap berdi. İeger nəpsisin tūiattatu üşin
üilener bolsa, Mekke müşrikteriniŋ būl ūsynystaryna
paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) berer jauaby joğarydağydai bolar ma
edi?!
Demek, Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) köp əielmen nekelesuiniŋ
astarynda nəpsiqūmarlyq i̇emes, basqa biık maqsattar men ūly
hikmetterdiŋ jatqany i̇esti adamğa ai- dan anyq. Būl hikmetterdi
qysqaşa tüsindireiik:
1. Təlim-tərbie jəne üiretuge bailanysty. İs- lam dini – i̇eŋ
aqyrğy din. Sondyqtan būl din külli adamzattyŋ qajettiligin
öteitindei i̇erekşelikke ie b o - luy ləzim. Mine, sondyqtan
tirşiliktiŋ qai qyryn bol- sa da qamtityndai i̇ereje-qağida,
zaŋdar əkeluge tiısti. Adamzat kökeiindegi kez-kelgen
sūraqtaryna jauap taba aluy üşin Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.)
üi tirşiligi, janUia ömiri, tüngi ömiri, üi işindegi qarymqatynastary t .b . bögde i̇eşkim habardar bola bermeitin isəreketteriniŋ bəri naqty türde büge-şigesine deiin tüsindirilui
kerek. Olai bolmağan jağdaida qiiämetke deiin jalğasatyn
aqyrğy būl din tüsiniksiz, jabyq küiinde qalmaq. Al ondai
dinniŋ əlemdik din boluy əste mümkin i̇emes.
Paiğambarymyzdyŋ (s .a .u .) köp adamğa beiməlim janUia
tynysynyŋ tolyq bilinip, adamzatqa jetkizilui üşin Onyŋ
otbasynda birneşe jannyŋ boluy ləzim. Mine,
osyndai ūly maqsattyŋ jüzege asuy üşin Paiğambary- myz (s.a.u.)
birneşe əielmen nekelesken bolatyn.
Paiğambarymyzdyŋ ərbir sözi ğana i̇emes, ərbir is- əreketi –
ümbetine temirqazyq ispetti jol körseter i̇ereje- qağida. Onyŋ tünde
tūryp oqyğan namazyn, minəjat, ğibadattaryn bizge osy pək
jūbailary jetkizbegende, paiğambarymyzdyŋ būl tūstary ümbetine
mülde beiməlim küide qalar i̇edi. Barlyq hadis kitaptaryna na- zar
audarar bolsaq, Haq İelşisiniŋ (s.a.u.) tüngi namazy, üidegi qarymqatynasy, basqa da bögde adamdar köre bermeitin is-əreketteriniŋ
bərin Aişa anamyz siiäqty pək jūbailary riuaiat i̇etkenine kuə
bolamyz. Tipti, Aişa anamyz hadisterdi jetkizip qana qoimai, qai
hadistiŋ qandai jağdaida aitylğanyn da jaqsy biluşi i̇edi. Əbu Musa
əl-Əşğari (r.a.): «Bizge (sahabalarğa) bir hadis tüsiniksiz bolsa,
ony Aişadan sūrap biletin i̇edik»164
-dep, paiğambarymyzdyŋ pək jūbailarynyŋ islamdy tüsindirudegi
erekşe ornyn bildirgen.
Əiel balasyna qatysty san aluan ükimderdi üiretude
paiğambarymyzdyŋ aq nekelileri mūsylman əielder men
paiğambarymyzdyŋ arasynda dənekerlik qyzmetin atqardy.
Paiğambarymyzdyŋ əielderiniŋ birneşeu boluynyŋ arqasynda əiel
zaty özderine qatysty islam ükimderimen oŋaiyraq tanysu
mümkindigi tudy. İslam dinindegi əielderge bailanysty haiyz, nifas
sekildi keibir Uiatty məselelerdi paiğambarymyzdyŋ əielderge
tikelei
tüsindirui
dūrys
emes-ti.
Mine,
sondyqtan
paiğambarymyzdyŋ aq nekelileriniŋ ərqaisysy əiel- derge osy
məselelerdi i̇emin-erkin tüsindiretin.
Alla i̇elşisiniŋ jūbailarynyŋ arasynda jas, orta jastağy jəne
jasy i̇egde tartqan əielder bar i̇edi. Sebebi,
164

Hadisti imam Tirmizi jetkizdi.
ər jas mölşeriniŋ özine tən jeke məseleleriniŋ bolaty- ny da sözsiz.
Mine, osy məseleler paiğambarymyzdyŋ oşağyn-da is jüzinde, Alla
elşisiniŋ köz aldynda bolğandyqtan, jauaby men şeşimderi de der
kezinde berilip otyrdy. Paiğambarymyzdyŋ ər jas i̇erekşeligine tən
məselelerge bergen jauaptary men şeşimderin ümbetine jetkizui
osy pək jūbailarynyŋ arqasynda jüzege asty.
Paiğambarymyzdyŋ şaŋyraq kötergen aq nekelileri arabtyŋ
türli rularynan bolatyn. Tipti, olardyŋ arasynda sol aimaqtağy
evrei siiäqty basqa da ū l t ö k i l d i̇e r i de bar
edi. Olar
paiğambarymyzdyŋ közi tirisinde əri baqilyq bolğannan keiin de öz
rula- ry men qauymdaryna islam dinin üiretuge atsalysty.
Paiğambarymyzdyŋ ər jūbaiy öz rularynyŋ ortasyn- da ūstazdyq
qyzmetin atqardy. T ə p s i r , h a d i s sekildi
bilim salalarynyŋ
tarauynda ülken üles qosty.
2. Qoğamğa qatysty hikmetteri:
A) Paiğambarymyzdyŋ əielderiniŋ basym köpşiligi pana tūtar
eşkimi joq əri jetim balalarymen jalğyz qalğan jesir əielder
bolatyn. Paiğambarymyz jaŋa dindi uağyzdai bastağanda
mūsylmandar müşrikterden qatty jəbir kördi. Olardy san aluan
azaptarğa duşar i̇etti. İslam dini jaŋa tarai bastağandyqtan bir
otbasynda keibireulerdiŋ əielderimūsylmandyqtyqabyldağanymen
küieuleri qarsy bolatyn, i̇endi bireuleriniŋ qyzdary mūsylman
bolyp, əkeleri islamnan bas tartty. Mūsylman bolğan əielderge i̇eŋ
aldymen küieuleri, sosyn əkeleri qarsy şyğyp, jaŋa dinnen qaituy
üşin olardy aiau- syz taiaqtyŋ astyna alyp, şyrqyratyp jan
şydatpas azaptarğa salatyn. Bir jolyn tauyp küieulerinen qaşqan
qorğansyz mūsylman əielderdi paiğambarymyz keide sahabalaryna
kei tūstarda Allanyŋ əmirimen, özine ne-
kelep, olardy müşrikterdiŋ azabynan qūtqaryp, olarğa pana bola
bildi.
Bir janUiada keide əieli de, küieui de mūsylmandyqty birdei
qabyldap
jatty.
Erleri
türli
sebeptermen
o
dünielikbolğanmūsylmanəielderəke-şeşesiniŋ,ağaiyn- tuysynyŋ
janyna barğan jağdaida ony dereu öltiretini iaki jan şydatpas
azapqa duşar i̇etetinderi sözsiz i̇edi. Osyndai qorğansyz qalğan jesir
əielderdi müşrikterge qorlatpai aman alyp qalu üşin
paiğambarymyz (s.a.u.) olardy öz ūsynystary boiynşa sahabalarğa
iaki Alla Tağalanyŋ əmirimen özine nekeleitin. Mine, osyndai qiyn
jağdaiğa tap bolğan mūsylman əielderdiŋ jara- ly köŋilderine
medeu bolyp, jetimderiniŋ basyn sipau üşin paiğambarymyz üilenu
siiäqty qiyn isti keide öz jauapkerşiligine de alatyn.
Paiğambarymyzdyŋ
hazireti
S ə u d a , Hafsa,
Məimuna
analarymyzben üilenuiniŋ astarynda osyndai maqsattar jatyr.
b) Alla i̇elşisiniŋ köp əielmen nekelesuinde sol kezdegi qoğamğa
tən keibir i̇erekşelikter nazarğa alynğan. Mysaly, sahaba Əbu Bəkir,
Omardyŋ qyzdarymen üilenui arqyly Qūraiyş ruymen tuysqandyq
bailanys qūrdy. Arabtarda tuystyq qatynastar öte quatty i̇edi.
Mine, osy tuystyq sezim, bailanys arqyly qūraiyş ruynyŋ jaŋa
dinge jaqyndai tüsulerine sebep boldy.
3. Saiasi maqsattar:
Alla i̇elşisi Mūhammedtiŋ (s.a.u.) nekelesuiniŋ bir qyry saiasi
ma q s at q a da s ü i i̇e n d i . B ū l arqyly paiğambarymyz köptegen
rulardyŋ islam dinimen ta- nysuyna sebep boldy. Bir adam belgili
bir rumen iaki ūltpen qyz alysqandy ol ru iaki ūltpen tabiği türde
jaqyndyq bailanysy küşeie tüsetindigi belgili. İağni, qūdalyqqūdandalyq bailanys arqyly aralaryndağy
yza-kek, dūşpandyq joiylyp, syilastyq boi köteredi. Mine, adam
tabiğatynyŋ o sy bir qyryn jaqsy bilgen paiğambarymyz (s.a.u.)
mūny islam dinin jūrtqa jetkizude şeber qoldana bildi. Mysaly,
Ha- ris qyzy Jubəira, Huiai qyzy Safiiä jəne Əbu Su- fiiän qyzy
Rəmləlarmen nekelesuinde osyndai astar bar. Atalmyş üş anamyz
da sol qoğamda əjepteuir yqpaly b a r kisilerdiŋ qyzdary i̇edi.
Jubəira men Safiiänyŋ əkeleri i̇evreilerdiŋ basşylarynyŋ sanat y n d a bolatyn. Būlarmen nekeleskennen k i̇e i i n i̇e v r i̇e i - lermen
tuysqandyq qarym-qatynas ornap, köptegen adamdardyŋ İslammen
tanysyp, mūsylman boluyna mümkinşilik tudy. A l , Rəmlə
anamyzdyŋ əkesi Əbu Sufiiän Mekke basşylarynyŋ biri bolumen
q a t a r mūsylmandardyŋ azuly d ū ş p a n y i̇e d i . Mūsylmandarğa
körsetpegeni
qalmağan Əbu
Sufiiän
qyzy
Rəmlanyŋ
Paiğambarymyzben
üilenuinen keiin
əjepteuir jūmsaryp,
keiinnen İslam dinine öz i̇erkimen kirdi165.
Qūdalasu arqyly ara-qatynas, bailanysty jaqsartu təsili
keiingi ğasyrlarda da köp qoldanyldy. Mysaly, qazaq handary
qalmaqtar sekildi körşiles i̇eldermen de qyz alysqan. Maqsat –
qarym-qatynasty küşeitu, olardyŋ işki saiasatynan habardar bolu,
elge töner qauiptiŋ aldyn a l u bolğan. Bir ökiniştisi, būl təsil
keiinnen mūsylmandarğa qarsy da qoldanylğan. Tarihta keibir
ülken mansapqa qol jetkizgen mūsylman basşylardyŋ jūbailaryn
zerttegen uaqytymyzda olardyŋ da ağylşyn, frantsuz, nemis, i̇evrei
siiäqty özge ūlttardan bolğandyğyn köremiz.
165

Muhiddin Akgül, peigamberimizin hanymlary ve i̇evlilikl - rindeki hikmetler–1.
İeni ümit jurnaly, №12, 31-bet. 1999 j.
Alaida paiğambarymyz būl təsildi igi maqsatta qoldanğan.
Adamzattyŋ islammen tanysyp, i̇eki düniede de baqytty boluyn
közdegen.
İə, Paiğambarymyz (s.a.u.) jasağan, tarihta būryn- soŋdy
bolmağan əri i̇eskirmeitin, tozbaityn ruhani, ğylymi, saiasi, mədeni
töŋkeristeriniŋ i̇eşbirin i̇elemei, Allanyŋ būiryğymen joğaryda
aitylğan ūly maqsattar men asyl hikmetter üşin Onyŋ (s.a.u.) köp
əielmen nekelesuin jamandyqqa balap, jaryqtan qaşqan jarqanat
tərizdi iləhi nūrdan, islamnan qaşqan jan- dar üşin Alla
Tağaladan tek qana tura jol tilep, jürekteriniŋ iman nūrymen
nūrlanuyn qalaimyz!
İslam dinin ūstanğan mūsylmandardyŋ bügingi küni ğylymbilimde artta qaluy nelikten?
İslam – adamzatty i̇eki dünieniŋ baqytyna jeteler Alla
Tağalanyŋ aqyrğy dini. Onyŋ dəleli – Qūrannyŋ nūrly aiattaryn
ömirleriniŋ san salasyna şamşyraq i̇ete bilgen mūsylmandar. İə,
Qūran qağidalaryn berik ūstanyp, aiattardyŋ qasietine bas igen
alğaşqy mūsylmandar mədeniette, ğylymda külli əlemge ūstazdyq
etip, ülgi bola bildi. Sebebi, Qūrannyŋ alğaşqy aiaty «iqra», iağni
«oqy!» dep tüsken. Būl būiryq t i̇e k Qūrandy jatqa oqu i̇emes,
jaratylys syrlaryn oqu, adam- dy oqu, jalpy ğalamdy zerttepzerdelep oqu i̇edi. Qūran aiattary men Mūhammed (s.a.u.) paiğambardyŋ
hadisteri mūsylmandardy ərdaiym bilimge, ğylymğa ündedi. Tipti,
Paiğambarymyz (s.a.u.) «ğylym üirenu – ərbir mūsylman i̇er kisige de,
mūsylman əielge de paryz» dep, ğylym üirenudi əiel-erkek dep
bölip jatpai, ərbir mūsylman balasyna paryz i̇etti. Ğylym izdeudi
mektep, universitet siiäqty bilim ordalarymen, doktorlyq,
professorlyq tərizdi ğylymi dərejemen iaki ömirdiŋ belgili bir
kezeŋimen ğana şektemei «ğylymdy besikten körge deiin izde!» dep,
ülken talap qoiyp, bükil ömirdi qamtityn nysanany meŋzedi.
İslamda ərbir ğylym salasy Alla Tağalanyŋ qūdiretin, ūlylyğyn,
şeberligin, şeksiz bilimin paş i̇etip, qūldy Jaratuşyğa bir taban
jaqyndatatyn bolğandyqtan, mūsylmandar ğylymğa jai ğana
izdenis, öziniŋ atyn şyğaratyn əuestik i̇emes, ğibadat, qūlşylyq
retinde qarağan. «...Biletinder men bilmeitinder teŋ
be?...»166 dep keletin Qūran aiattary biletinder men bilmeitinderdiŋ,
sauattylar men sauatsyzdardyŋ söz söileude, özgelermen qarymqatynasta, i̇el basqaruda, bala tərbieleude, jalpy qai qyrynan
bolmasyn teŋ i̇emestigin, tipti, Alla Tağalanyŋ aldynda da bir
dərejede bolmaityndyğyn aşyq ūqtyrdy. Qūran iman i̇etken jandardy ərdaiym «aqylğa salmaisyŋdar ma?», «oilana- tyn aqyl
ieleri üşin jaratylysta ğibrattar bar»,
«pikir örbitpeisiŋder me?» degen sekildi köptegen aiatta- rymen
qaşan da oimen saralauğa, aqylğa jüginip, t i̇e r i̇e ŋ paiymdauğa,
salmaqty pikirge şaqyrdy. Tipti, bir sağat ğylym-bilim üirenu
islamda bir jyldyq nəpil ğibadattan da artyq sanaldy167. İslam
ərkimge i̇eŋbegine qarai nesibesi beriletindigin aityp, Qūdaiğa senip
qam-qareketsiz q o l qusyryp jatudyŋ dūrys i̇emestigin tüsindirip,
eŋbekke, izdeniske şaqyrdy. Mūsylman ərbir isin Alla Tağalanyŋ
nazaryna Uialmai ūsynardai tiiänaqty, sapaly isteui tiıs. Sebebi,
Qūran aiaty osyny talap i̇etude. «Eŋbeŋ i̇etiŋder! Sebebi, isteriŋdi
Alla Tağala, onyŋ i̇elşisi, jalpy mūsylmandar köredi»168.
Dinimizdiŋ adamzatty ğylymğa qyzyqtyryp, i̇eŋbek- ke
qūlşyntqanyn jete tüsinip, Qūrannyŋ ərbir aiatyn ömirlerine
şamşyraq i̇ete bilgen mūsylmandardan ər türli ğylymnyŋ negizin
qalağan köptegen ğūlamalar şyğyp, külli əlemge sara jol
qaldyrdy.
«Jer domalaq pa, tört būryşty ma, joq əlde midai jazyq
pa? Jer kündi ainala ma, joq kün jerdi ainala ma?» dep arajigin
ajyrata almai, batys ala şapqyn bolyp jatqan kezde jerdiŋ
domalaq i̇ekendigin VIII ğasyrda-aq təpsir ğalymdarymyz anyq aityp
ketZumər süresi, 9-aiat.
Kaşful-hafa, 1-tom, 310-bet. Tahrij ahadisil-İhia, 9-tom, 291-bet.
168 Təuba süresi, 105-aiat.
166
167
ken bolsa, HI ğasyrda Əl-Biruni syndy mūsylman ğalymdarymyz
ğylymi tūrğydan dəleldegen bolatyn. Al batys i̇eli HI ğasyr i̇emes,
XVI ğasyrdyŋ orta şeŋinde de jerdiŋ domalaq i̇ekendigin dəleldemek
bolğan Ko- pernik, Galileo Galilei syndy ğalymdaryn Injildiŋ
qağidalaryna qaişy degen qatigezdikpen şirkeudiŋ inkvizitsiiä
sotyna salyp, örteimiz dep qorqytyp, pikirlerinen ainuğa məjbür
etti. Al İtaliiänyŋ ğalymy Brunony pikirinen qaitpağany üşin
aiausyz tiridei örtep jiberdi. Orta ğasyrlardağy batystyŋ ğylymğa
degen osyndai jabaiy közqarasyna qaramastan, soŋğy ğasyrlarda
ğylym men tehnologiiäda ülken jetistikterge jetkendikteriniŋ
arqasynda filosofiiä men tarih köbine i̇eurotsentristik közqarasta
jazylyp, bükil mədeniet pen filosofiiänyŋ «bastauy»
evropalyqtar bolyp şyğa keldi. Būl közqarasty
qalyptastyrğandyqtary sonşalyq, qai qoğamda bolmasyn əli künge
osy jaŋsaq pikir jeteginde jürgender barşylyq. M ə d i̇e n i i̇e t , bilim,
tarih kitaptarynda mūsylman ğalymdarynyŋ atta- ry tipten
eskerilmedi. Mūsylman mədenietiniŋ i̇eŋ bir güldenip, şaryqtau
şegine jetken altyn dəuiri ədeii bürkemelenip, orta ğasyrdy
evropalyqtar «qaraŋğylyq dəuiri» dep atady.
Qazirgi taŋdağy ğylymnyŋ damuyna batystyŋ qosqan ülesin
eşkim joqqa şyğara almaidy. Alaida, batystyŋ osyndai deŋgeige
köterilip, ğylym men tehno- logiiä salasyndağy köptegen
jaŋalyqtarğa qol jetkizuine mūsylman ğalymdarynyŋ ülesi öte zor
bolğandyğy anyq. K.V. Bodleidiŋ aitqanyndai: «Qazirgi batys
mədenieti renessansqa, renessans öz kezeginde islamğa qaryzdar».
Tarihqa üŋilsek, mūsylmandardyŋ batys ğalym- darynan būryn
köptegen ğylymnyŋ negizin qalap, talai- talai jaŋalyqtardy
aşqanyna kuə bolamyz. Alğaşqy
kün sağatyn oilap tapqan orta ğasyr astronomiiä jəne ma- tematika
ğalymy Jabir ibn Əflah ta mūsylmandardan i̇edi. Ol Batysta
«Geber Filius Afflae» i̇esimimen tanymal. Himiiä salasynyŋ atasy
Jabir ibn Haiian (721-805):
«Materiiänyŋ i̇eŋ kişkentai bölşegi atomda tyğyz energiiä bar.
Grek ğalymdarynyŋ aitqanyndai atom bölinbeidi deu dūrys i̇emes.
Būl da bölinedi. Al, bölingen jağdaida Bağdattyŋ kül-talqanyn
şyğaratyndai küş paida bolady. Būl – Allanyŋ qūdiretiniŋ nyşany» dep, atom bombasy jaily alğaş tüsinik bergen. Zoologiiä
ğylymynyŋ alğaşqy ūstazdarynan Jahiz (negizgi aty Əbu Osman
Amr ibn Bahr) jəne segiz ğasyr būryn avtomattyq jüieni al-ğaş
oilap tapqan Jəzari (1136-1206), i̇evropalyqtardan 400 jyl
būryn
«Haiatul-Haiauan» atty zoologiiälyq entsiklope- diiä kitabyn
jazğan D i̇emiri (1349-1405) (negizgi aty Mūhammed ibn Musa),
evropağa matematikany üiretken Ə b u Kamil Şuja (?-951),
Trigonometriiäğa tangens, kotangens, sinus jəne kosinus
zaŋdylyqtaryn qosqan matematik Əbul Uəfa (940-998), i̇eŋ alğaş
«məd jəzir» (teŋiz suynyŋ köterilip-tüsui) zaŋyn oilap tapqan
ğalym Əbu Mağşar (785-886) da mūsylman ğalymdardan i̇edi. Sondaiaq, alğaş ret jüieli əri keŋ kölemdi «Əl-Jabr uəl-Mūqabala» atty
algebra kitabyn jazyp, batysqa al- gebrany üiretken ğalym əlHorezmi (780-850) bolğan. Əli künge deiin būl ğylym sol kisiniŋ
jazğan «əl-jabr» atty kitabymen atalğandyqtan, «Algebra»
delinude. Ba- tysta jeti ğasyr boiy kitaby qoldan tüspegen astronomiiä ğ a l y m y Ferğani (negizgi aty Əbul-Abbas Ahmed ibn
Mūhammed) batysta «Alfraganus» delinedi, agronom salasynda orta
ğasyr boiy tek mūsylmandar arasynda i̇emes, jalpy düniede teŋdesi
joq «Kitabul-fəlah» atty kitapty jazğan İbn Auuam (HII
ğasyr), jiyrma toğyz
jyl boiy köptegen i̇elderdi, qūrlyqtardy tynbai aralap zerttegen
saiahatşy İbn Battuta (1304-1369), on i̇eki ğasyr būryn alğaşqy qağaz
fabrikasyn qūrğan uəzir İbn Fazyl (739-805), Wright, Wilbur jəne
Orville atty ağaiyndylar i̇evropada tūŋğyş ret 1903 jyly ūşaq
jasap, ūşuğa qol jetkizse, būdan şamamen 1000 jyl būryn, iağni, 880
jyly ūşaq jasap, ūşuğa qol jetkizgen İbn Firnas (?-888), tarihty ğylymi negizdep, jüielegen alğaşqy ğalym İbn Haldun
(1332-1406), tuberkulez mikrobyn R. Kochtan 150 jyl būryn aşqan
ataqty dəriger Kambur Uəsim (?-1761), dünieniŋ diametrin alğaş
ölşegen üş ağaiyndynyŋ biri Muhammed ibn Musa, algebradağy
«Binom» formula- syn tapqan Omar Haiiam (?-1123), 400 jyl būryn
qazirgi düniejüzi kartasyna öte jaqyn keiipte düniejüzi karta- syn
syzğan Piri Reis (1465-1554), tūŋğyş ret kompasty oilap tapqan
Kabajaki (HIII ğasyr), himiiä salasynda Kantitaf təsilin aşqan
Əbul-Kasym əl-Kaşi (?-1436), 1000 jyl būryn maida tamyrlardy
tauyp, alğaş ret rak auruyna operatsiiä jasağan ğalym Ali ibn
Abbas (?-994) sekildi jüzdegen ğalymdar mūsylman i̇edi169.
İman – adamda i̇eŋ kieli de qasterli nərse bolsa, is- lam dininde
sol imannyŋ jartysy– tazalyq. Ardaqty Paiğambarymyz (s.a.u.)
hadisinde: «tazalyq – imannyŋ jartysy» degen. Tazalyqqa
mūnşa köŋil bölgendikten ibn Sina, ər-Razi, Abdulqahir jəne Sahir
İbn Nasrullah sekildi islam ğalymdary juynudyŋ adam
densaulyğyna paidasyn i̇egjei-tegjeili zerttegen. İemhanalarda
juynu üşin arnaiy oryndar bölingen. Köptegen üilerdiŋ janyn- da
monşalar bolğan. Al i̇evropada bolsa, monşa ūğymy degen tipten joq
edi. İevropalyqtardyŋ IH ğasyrda juyna bastağany belgili. HVII
ğasyrlarda İspaniiänyŋ inkvi169

Şaban Dögen, Müslüman ilim Önjüleri ansiklopedisi. Sta - bul, 1984 j.
zitsiiä sotynda mūsylman ispandyqtar men hristiandar tazalyğyna
qarap ajyratylatyn bolğan.
Sabyndy da alğaş qoldanğan mūsylmandar i̇edi. Sondyqtan
mūsylman i̇elderinde bazarlarda sabynnyŋ hoş iısi aŋqyp tūratyn.
Batys tilderinde sabynğa «savon» delinse, ağylşyn tilinde «soap»
delinude. Būl batysqa sabynnyŋ mūsylmandardan ötkendiginiŋ
belgisi bolsa ke- rek.
İslam paiğambary Mūhammed (s .a .u.): «Ei, Alla Tağalanyŋ
qūldary, i̇emdeliŋder! Qūdai tüsirgen kez- kelgen derttiŋ dauasy
bar. Tekkəriliktiŋ dauasy joq»170 dep, i̇emi joq aurudyŋ joq i̇ekenin
bildirip, mūsylmandardy i̇emdeluge, i̇em izdeuge şaqyrdy. Sondyqtan
islamda dərigerlik, i̇emhana salasy i̇erte damyp, basqa adamdarğa jol
körsetip, bağyt berdi. Onynşy ğasyrdyŋ ortalarynda bir ğana
Kordova qalasynda i̇eluden astam i̇emhana bolğan. Biz qazir qoldanyp
jürgen əlemdik termindegi «meditsi- na» sözi İbn Sinanyŋ atymen
tikelei bailanysty degen de közqaras bar. Būl közqaras boiynşa
«Meded» arabtyŋ
«kömek» degen sözi, al onyŋ artyna qosylğan «Sina» sözi İbn
Sinananyŋ aty. Sonda «Sinanyŋ adamzatqa kömegi» degen mağynany
bildiredi. İbn Sinanyŋ meditsina sa- lasy boiynşa jazğan «Şifa»
atty kitaby əlemniŋ ər türli tilderine audarylyp, alty ğasyrdai
dərigerlerdiŋ qoldarynan tüspeitin derek közine ainaldy. Tipti, əli
künge deiin batys sözdikteri İbn Sinağa «dərigerlerdiŋ patşasy»
degen tüsinik berude. Keiingi dərigerlik sala- sy damyğanğa deiin
batysta İbn Sina teŋdessiz ūstaz qabyldandy.
170

Musannafu İbni Əbi Şəiba, 5-tom, 421-bet. Qosymşa myna kitaptarğa qaraŋyz:
Sunanu İbni Məəja, əl-Mustadrak alas- sahihain, əl-Muğjamul-kabir litTabarani, Şuğabul-iman lil-Bəihaqi.
Batysta psihikalyq auruğa şaldyqqan adamdar- dy «işine
şaitan kirip alğan, jyn iektegen» degen tüsinikpen abaqtylarğa
qamalyp, toqpaqtau arqyly i̇emdeletin. Tipti, Injilge qarsy keletin
sözderi üşin olardy öltiruge deiin baratyn. Auyryp jatqan adam
din adamynyŋ aldynda künəsin aityp, moiyndamasa, ol adam ölmeşi
halde bolsa da, ony dərigerlerdiŋ i̇emdeuine qataŋ tyiym salatyn.
Emdegen jağdaida hristian dininen şyğarylatyn. Poptardyŋ
tüsinigi boiynşa, dəri – təŋir- ge degen küpirlikke jeteleitin jol.
Būl jaily şirkeu mūğalimi Tatian bylai deidi: «Dünielik dərilerge,
şöp pen tamyrlarğa senim a r t u – təŋirge degen senimsizdik.
Adamdardy təŋirden alystatqysy keletin şaitandar men las
ruhtar imany əlsizderdi aldauda»171.
Keiinnen batys i̇eli mūsylmandardan köp nərse üirendi. Batysta
oryn tepken Andalusiiä ol kez- de mūsylmandardyŋ qolynda
edi. Qazirgi İspaniiä ol kezderi mūsylmandardyŋ ğylym men
mədeniet ortaly- ğy bolatyn. Bar ğylym men mədeniet batysqa
aşylğan osy mūsylman ölkesinen taraityn. Andalusiiänyŋ Kordova
qalasynyŋ bir ğana kitaphanasynda 600 000- ğa juyq qoljazba
kitaptar bar i̇edi. Al IH ğasyrda batystyŋ i̇eŋ bai degen Senegaldağy
kitaphanasynda 400 dei ğana kitap bar bolğan körinedi. Keiinnen
batys mūsylmandardan əserlene bastağan şaqta Sen Vensan
kitaphanasynda kitap s any 11000-ğa jetti. Men būlardy batysty
jamandau üşin i̇eme s, tek tarihi şyndyqty jetkizu maqsatynda
aityp
otyrmyn.
Şirkeudiŋ
ğylymğa
degen
osyndai
qaraŋğylyğynyŋ saldarynan batysta ğylym men mədeniet i̇edəuir
artta qalğan i̇edi. Biraq batys HVIII ğasyrda şirkeudiŋ üstemdigin
qūlatyp, sanalaryn
171

Şaban Dögen, Müslüman ilim Önjüleri ansiklopedisi, 32-bet.
Stambul, 1984 j.
bilegen şekteuden azat bolğannan keiin ğana ğylym kökjiegine
erkin qanat qaqty. Bügingi taŋda batys ğylym men tehnologiiäda
aldyŋğy qatarda. Deitūrğanmen, dinsiz ğylym da öziniŋ keri
nətijesi men kemşilikterin baiqatpai qalğan joq.
«Ğylym degen būl bolsa – adyra qalsyn,
Demeske bara jatyr işim tolyp»172-dep Şəkərim Qūdaiberdiūly
jyrlağandai dinsiz, ruhaniiätsyz ğylym adamğa keibir tūstarda
qasiret əkeldi. Ol atom bombasy bop jarylyp, oq bop beikünə
jandarğa atyldy. Ruha- niiätsyz ğylym özgelerdi qanauğa
qoldanyldy. Soŋynda
«klondaudy» şyğaryp, jaratylysty jaratuğa adamnyŋ da qūdireti
jetedi degendei küpirlikke bardy. Ol – ol ma? Ony adam degen kieli
jaratylysqa da qoldanuğa şaq qaldy. Qoldan ūryqtandyrudy
damyta kele i̇eşbir şekteusiz ony adamğa da qoldana bastady. Söitip,
er adamdardyŋ spermalary satylatyn sperma bankalary paida
bolyp, əielder tūrmysqa şyqpai-aq jükti bolu mümkinşiligine ie
boldy. Nətijede əielder «küieu» degen Qūdai qosqan jūbynan
airyldy. Tipti, olardy kerek te qylmaityn boldy. Balalar bolsa
tumai jatyp jetimdik körip, düniege əkesiz keldi. Kieli ūğym, atatek əbden şatasty. İejelgi qasterli ūğymdar büginde «eskiniŋ
sarqynşağy», «keritartpalyq» sanalsa, nebir soraqy əreketter
«ğylym, mədeniet, damu, əiel i̇erkindigi» degen ūranmenen kökke
aspandatyldy. Mine, mūnyŋ bəri ru- haniiätsyz ğylymnyŋ jemisi
ekeni sözsiz. Bügingi taŋda batystyŋ ğylymda, tehnologiiäda
örkendegenimen ruha- ni azğyndap, tyğyryqqa tirelgeni barşağa
məlim. Dinsiz jerde ğylym qūldy Qūdaiğa jaqyndatudyŋ ornyna,
kerisinşe, ony alşaqtatty. Adamdy «men jasadym, men
172

Şəkərim, Öleŋder men poemalar, 139-bet. Jalyn baspasy, Almaty 1988 j.
büittim» degen təkapparlyqqa tərbielep, azğyndauğa duşar i̇etti.
Ataqty ğalym Einştein: «Dinsiz ğylym – aqsaq bolsa, ğylymsyz din
- kör», – dep beker aitpasa ke- rek. Qysqasy, dinsiz jerde ğylym,
ğylymsyz jerde din bolmaidy. Qūrannyŋ alğaşqy aiatyna nazar
audarsaq,
«Oqy, jaratqan Rabbyŋnyŋ atymen!» delinedi. İağni, Ūly
Qūdiretti tanytudan ada, Onyŋ rizaşylyğy joq oqu – ğalamğa
paidasynan göri ziiänyn tigizbek. Ybyrai Altynsarinniŋ:
«Bir Qūdaiğa syiynyp,
Kel, balalar, oqylyq!»-dep, oqudyŋ janyna jaratu- şy iemiz
Alla Tağalany da qosuy, aqyn Mūqağalidyŋ:
«Qol qusyryp Qūdaiğa,
Ğylym men din birge bar!»173-deui de beker bolmasa kerek-ti.
Ökinişke orai, keibir adamdardyŋ «Batys dinnen alşaqtağanda
ğana ğylymda qaita örleu dəuiri bastal- dy, damuşylyq beleŋ
aldy. Mūsylmandar da dinderinen alşaqtar bolsa, bəlkim, artta
qaludan qūtylar ma i̇edi» degenin de qūlaq i̇estip jür. Alaida, batys
bizge ölşem i̇emes. Batysty mūsylmandarmen salystyruğa mülde
bolmaidy. Sebebi, sol kezdegi şirkeu ğylymğa qatty qarsy
bolğandyqtan, batystyŋ odan qūtylğan şaqta da- muy tabiğilyq.
Al, islam dini i̇eşqaşan ğylymğa qarsy bolmağan. Tipti, ərdaiym
qoldap otyrğan. Sondyqtan dindi jaqsy tüsinip, Qūranğa qūlaq
asqanda ğana mūsylmandar ğylymda şaryqtap, mədeniette
örkendegen. Əlemge ğasyrlar boiy ūstazdyq i̇etken. Alaida, Qūran
qağidalarynan alşaqtap, özgelerge i̇es-tüssiz i̇eliktep, öz tekterinen
adasyp, qasterli ūğymdardy aiaqasty i̇e t - ken kezderi i̇eriksiz keri
ketuşilik boi körsetti. Ğylymda
173

Mūqağali şyğarmalary, 2-tom, 26-bet. «Jalyn» baspasy, 2001j.
artta qalyp, sauatsyzdyqtyŋ şyŋyrauyna qūlady. İendeşe,
mūsylmandardyŋ artta qaluy İslam dininiŋ keritartpalyğynan
emes, kerisinşe olardyŋ öz dinderinen alşaqtauynda, Qūrannyŋ
ömirşeŋ qağidalaryn jaŋa ömirge sai dūrys tüsine almaularynda
jatyr. Sodan baryp jaqsy men jamannyŋ parqyn bilmeitin, dos
pen dūşpandy ajyrata almaityndai meşeldikke ūryndy. Öz
qūndylyqtaryn maqtan i̇ete boiyn tik ūstaudyŋ ornyna, özgelerdiŋ
jyltyraq mədenietiniŋ aldynda bügejektep özderin tömen sanaudan
asa almady. Yntymaq-birlikterine syzat tüsti. Talqylanatyn
qanşama maŋyzy zor məseleler bola tūra tüimedei jaittar tüiedei
etildi. Sol bol- maşy nərselerge bola bir-birimen qyzyl keŋirdek
bop aitysyp-talasyp, jağa jyrtysuğa deiin barudan taiyn- bady,
bereke-birlikten airyldy. Al bereke-birlik ketken jerde damu i̇emes,
tek keri ketuşilik qana bolady.
İə, būl aitylğandar mūsylmandardyŋ artta qaluynyŋ negizgi
sebepteri. Būğan qosa, keşegi tarih betterindegi şytyrman oqiğalar
da mūsylmandardyŋ sergeldeŋge tüsip, sansyrauyna sebep boldy.
Būğan orta Aziiänyŋ ğylym men mədeniet oşağy Otyrar- dy, san
ğasyrlar boiy mūsylmandarğa ğylym-bilimde ortalyq bolğan
Bağdat şaharyn jalmap jūtqan moŋğol-tatar şapqynşylyğyn,
bükil batystyŋ şoğyrlanyp mūsylmandarğa i̇e s jiğyzbai neşe
qaitara jasağan «krest joryğyn», ğylym men önerde külli
adamzattyŋ
maqtanyşyna
ainalğan
«Andalusiiänyŋ»
mūsylmandardyŋ uysynan şyğuyn, «Osman imperiiäsynyŋ
küireuin» jatqyzuğa bolady.
Andalusiiäny (qazirgi İspaniiäny) hristiandar jaulap alğan
uaqytta, mūsylmandardyŋ mədenietin,
ğylymy men bilimin oirandai i̇etip174, kitaphalaryndağy bar
qūndysyn talan-tarajğa salyp, öz i̇elderine əketti175. Söitip,
Andalusiiä batystyŋ qazirgidei ğylym-bilimde damyp-jetiluine
jağdai jasady.
Keşegi, ğasyrlar boiy törtkül dünieni auzyna qaratyp,
mədeniet pen ğylymda özgelerden oq boiy ozyp şyğyp, olarğa
jetekşilik i̇etken ata-babalaryndai bola- myz dese, bügingi
mūsylmandar da Qūrannyŋ nūrly aiatta- ryn ömirleriniŋ ər
salasyna şamşyraq i̇ete bilui kerek. Qūran aiattaryn zamanğa zai
tapsirlep, joramaldai bilui qajet.

Bir ğana Gyrnatany qolğa tüsirgen uaqytta qalanyŋ ortasynda mūsylmandardyŋ 80000-ğa
juyq kitabyn örtep jiberdi.
175 Ahmet Gürkan, İslam kültürünün garby medenileştirmesi, 230-bet.
174
Ruhtyŋ deneden denege ötui, iağni,
«reenkornatsiiä» senimi dūrys pa?
Ruhtyŋ bir deneden i̇ekinşi denege ötui ğylymda «re- i̇enkornatsiiä»
nemese «tənasūh» (islami) dep atalady. Būl jaŋsaq nanym-senim
boiynşa, ruh qonğan denelerdiŋ barlyğy onyŋ syrtqy şapany
ispetti. Ömir − ülken mek- tep. Būl ömirge qaita kelip, kem-ketigiŋdi
tolyqtyruğa bolady. Ruh öziniŋ kemel dərejesine jetkenşe
deneden- denege ötip, ülken mektepti təmamdaidy i̇eken.
Būl senimniŋ negizinde ölimnen qorqu, jer betinde məŋgi ömir
süruge degen qūştarlyq, düniede kezdesetin jamanşylyqtardy
özinşe tüsindiru siiäqty psihologiiälyq sebepter jatyr. İağni, öludi
qalamaityn adamdar būl senim arqyly özderiniŋ məŋgilik ömir
süruge degen qūştarlyqtaryn qanağattandyrmaq bolğan.
Reenkornatsiiä seniminiŋ naqty qai jerde bastau alğany belgisiz.
Keibir derekter boiynşa, būl közqaras köne Mysyrdan bastau
alğan. Tarihşy Gerodot ta osy- ny maqūldağan. Öitkeni, köne
Mysyrda ölgen adamnyŋ jany januarlardyŋ, əsirese, qūs nemese
jylannyŋ denesine ötip, sol jerde ömirin jalğastyrady-mys degen nanym bolğan. İejerlgi mysyrlyqtar dene öle sala, ruh
qūrlyqta bolsyn, meili suda bolsyn birneşe jan- januardyŋ
denesin aralağannan keiin qaita ainalyp adam denesine qonady
degen pikirge sengen. Perğauyndar zamanynda Piramidalardyŋ
salynuyna da osy bir tüsiniktiŋ yqpal i̇etkeni məlim.
Al basqa derek közderine süiensek, būl jalğan senim Mysyrda
ğylymmen ainalysqan Pifagor arqyly grek- terge, osylaişa batys
əlemine jetken.
Şyğysta tənasūh seniminiŋ i̇eŋ köp tarağan jeri
–Ündistan. Ganga jəne Sent özenderiniŋ boiynda ömir sürgen
tūrğyndar adam ölgennen keiin jany qūsqa ba- ryp qonady, sol
arqyly tirşiligin üzbeidi degen pikirge ilanğan.
Būl senim türli qoğam men mədenietterdiŋ i̇erekşelikterine,
uaqyttyŋ ötuine qarai ər türli si- pat alyp, özgeristerge ūşyrap
otyrğan. Sondyqtan būl jalğan közqaras köne G r i̇e ts i ia , Mysyr,
Ündistan, Qytai, İran i̇elderinde ər türli. Aitalyq, tənasūh pikiri
Ündistanda jalpyğa ortaq keiipte bolsa, Budda men Brah- man
dinderinde aŋyz retinde sipattalady. Tipti mynadai oi qalyptasqan:
«Tazarğan künəsiz ruhtar Nirvanağa qol jetkizedi, al künəhar
ruhtar bolsa, tazarğanğa deiin aŋdar men aiuandardyŋ denelerinde
köşip jüredi».
Köne mysyrlyqtar reenkornatsiiäny adamnan januarğa,
januardan qaitadan adamğa ötu dep tüsingen.
İranda bolsa, tənasūh məselesi pəlsapadan göri dini negizde
qolğa alynğan. Būl pikirdi Zoroastrizm men Məzdaqy sekildi dini
toptar arasynan qoldağandar da şyqqan. Köneden kele jatqan būl
jaramsaq pəlsapa İranda Ğūlat sekildi keibir Şiilik ağymdarğa da
aralasqan176.
Jinaqtap aitar bolsaq reenkornatsiiänyŋ negizgi basty-basty
senimderi mynalar:
1. Ruhtar bir deneden i̇ekinşi denege məŋgilik ötip jüre beredi.
Buddada kemeldengen ruhtar «Nirvanağa» jetedi.
176

Mehmet Kyrkynjy, Ruh nedir? 74-bet. Zafer iaiynlary, Stanbul.1993 j.
2. Adam üşin jūmaq pen tozaq aqyrette i̇emes, osy düniede ər türli
denelerde bolady. Olardyŋ tüsiniginşe, Jūmaq – būl düniege
sau-salamat, quanyşty əri bai bolyp kelip, rahattanyp ömir
süru bolsa, Tozaq – auru-syrqau, mügedek, jetim bolyp kelip,
qinalyp, bar auyrtpalyq- tardy bastan keşu ğana. Qiiämet –
kisiniŋ ölimi, qabir – ana jatyry, al ölgennen keiin qaita tirilu
bolsa, tenasūh jolymen qaitadan düniege keludi bildiredi.
3. Jaqsy is istegender kelesi kelulerinde ədemi, sūlu denelerde, al
jamandyq istegender jağymsyz deneler- de keledi. Jaman
adamdar jazalaryn türli jan-januar, ösimdik jəne jansyz
nərselerge köşu arqyly tartady.
4. Adam jəne barlyq jan-januarlar – jauapkerşilik ieleri. İağni,
Allanyŋ būiryqtaryn oryndauğa mindetti. Jan-januarlarmen
qosa barlyq jan ielerine paiğambar kelgen əri kelude.
Reenkornatsiiä seniminiŋ islamdağy negizgi ūstanymdarğa jəne
jalpy qisynğa qaişy jaqtary tömendegidei
1. İslam dini boiynşa ərbir adam jeke öziniŋ ömiri- nen, istegen
isterinen jauapqa tartylady. Al myŋdağan denege kirip şyqqan
ruh – bireuinde jaqsy, i̇ekinşisinde jaman, üşinşisinde tağy
jaqsy boldy delik. Sonda ol qai denede atqarğan isteri
boiynşa sūraqqa tartylady?
2. İslam dini jəne basqa da Qūdaiylyq dinder boi- ynşa,
adamdardyŋ barlyğy myna düniede istegen ərbir isiniŋ
qarymyn ana düniede alady. Al i̇endi bir denede istegen
jamanşylyğy men jaqsylyğynyŋ qarymyn alu üşin i̇ekinşi
bir denege kiretin bolsa, onda tozaq pen jənnat kim üşin? Arğy
düniede adam ruhynyŋ rahatqa bölenip, baiyz tabatyn Jənnat
mekeni bolmasa deneden- denege ötip ruhani tazarudyŋ qandai
paidasy bar?
3. Deneden-denege ötken saiyn ruhtyŋ satylai joğarylap tazara
tüsetindigi aitylady. İeger şynymen- aq adam ruhy bir deneden
ekinşi bir denege köşu arqyly tazaryp otyratyn bolsa,
adamzattyŋ jağdaiy qazirgidei bolmas i̇edi ğoi. Milliondağan
jyldan beri myŋdağan de- nelerge kirip-şyğyp jürgen adam
ruhtary tazarğan sai- yn tazaryp, külli pendeşilikden arylyp,
jalpy əlem meiirimdilik pen beibitşiliktiŋ, adamgerşiliktiŋ
şuağy- na şomuğa tiıs i̇edi. Alaida, qazirgi taŋda əlemde
kerisinşe soğys, qatigezdik, zūlymdyq, zinaqorlyq, işimdikke
saly- nu, özimşildik, jalpy ruhani aştyq künnen-künge arta
tüsude.
4. Ruhtyŋ deneden denege ötu senimi aqyl-oi, qisynğa da sai
kelmeude. Öitkeni, i̇eger ondai közqarastyŋ şynaiy ömirdegi
ğylymi astary qalyŋ bolsa, onda ol bükil adam- zat balasyna
ortaq boluy qajet i̇edi. Aitalyq, ərkim-aq əuelgi denelerin,
bastan ötken oqiğalaryn i̇emis-emis i̇eske tüsire aluy kerek i̇edi.
Alaida, birneşe jas balalar men psihopattardyŋ jəne keibir
adamdardyŋ gipnoz kezinde aitqan sandyraq əŋgimelerinen
basqa i̇eşkim būl tura- synda jaq aşpauda. Osy uaqytqa deiin
basqa deneler- de ömir sürgendikterin aityp kelgen alty-jeti
jastağy üş-tört kişkene balanyŋ sözderi qūqyqtyq əri ğylymi
tūrğydan i̇eşqandai dəlel bola almaidy. Öitkeni, əli qiiäl men
şyndyqty ajyrata almaityn kişkene jastağy balalardyŋ
b ö gd i̇e bireulerdiŋ psihologiiälyq yqpalynan şyğa almauy
əbden mümkin. Reenkornatsiiäşylardyŋ myqty dəleli – ər
nərseniŋ basyn bir şala əŋgimelegen osy balalar ğana.
Psihopattarğa kelsek, būlardyŋ aqyl- i̇esinde aqau
bolğandyqtan, aitqan sözderinde de qarama- qaişylyqtar jiı
ūşyrasuda. Dərigerlik i̇emge zəru būl kisilerdiŋ aitqan uəjine
toqtau, sirə, aqyl-esi bütin adamğa jarasa qoimas. Sondyqtan
būlardyŋ aitqandary
da qūqyqtyq tūrğydan dəlel bola almaidy. Al keibir adamdardyŋ
gipnoz seansy kezinde i̇es-tüssiz jağdaida gip- nozdauşy adamdardyŋ
yqpalymen ötken ömirlerine bai- lanysty aitqan əŋgimeleri
reenkornatsiiänyŋ şyndyğyna qalaişa ğylymi dəlel bola almaq?
Nelikten barlyq psihiatrlar reenkornatsiiä senimin qoldauşylar
siiäqty gipnoz kezinde aitylğan sandyraqtardy reenkornatsiiä
senimine dəlel retinde qaramauda? Kerisinşe, barlyq psihiatrlar
būl adamdardy psihologiiälyq (dissosyetif būzylu) auruğa ūşyrağan
dep, renkornatsişylardyŋ dəlelin birauyzdan joqqa şyğaruda.
5. «Ruhtar ötken ömirlerin nege i̇esterine tüsire almaidy?» degen saualymyzğa būl senimniŋ jaqtauşylary adam üşin
ötken ömirlerin bilmeuleri tiımdi dep, my- nandai dəleli əlsiz
mysaldy alğa tartady: «Ötken ömirlerinde aralarynda keleŋsiz
jaittar bolyp, bir- birimen dūşpan bolğan i̇eki ağaiyndy i̇ekinşi
ömirlerinde de bir şaŋyraqtyŋ astynda düniege keluleri mümkin.
Mūndai jağdaida olardyŋ būrynğy ömirlerin biluleri olardyŋ
būrynğy
dūşpandyqtaryn
esterine
tüsirip,
yza-kek,
dūşpandyqtaryn qozdyra tüsui mümkin. Sondyqtan būrynğy
ömirlerin i̇esterine tüsire almau- lary olar üşin əldeqaida tiımdi».
Berilgen būl jau- aptaryna qanağattanu əste mümkin i̇emes. Sebebi,
ötken ömirlerindegi qatelikterin bilmeitin adamdardyŋ qazirgi
ömirlerinde sol jibergen qatelikterin tüsinip, tüzetui mümkin be?
Endeşe, ötken ömirlerindegi qatelikterin bilmegen adamdardyŋ sol
jibergen qatelikterin tüzetu üşin myna düniege qaita kelulerinde
qandai mən bar? Ötken qatelerin müldem bilmeitin adamdardyŋ
qaitadan sol qatelerge ūrynbauyna kim kepil?
6. İeger
reenkornatsiiäşylardyŋ
aitqanyndai
adamdardyŋ
ruhy jan-januar, ösimdikterge,
sosyn
ösimdikterden qaita adamğa öte beretin bolsa, būrynğy ömirlerinde
adam bolğan qazirgi trilliondağan jan- januarlar men ösimdikterde
nelikten adamnyŋ keibir i̇erekşelikteri men oğan tən is-əreketteri
qylaŋ bermeidi?
7. Būl senim adamdardyŋ arasyndağy qarym-qatynas- qa da
psihologiiälyq tūrğydan keri əserin tigizeri sözsiz. Jaŋa tuğan
pək səbidiŋ denesinde myna düniege san ret kelip, ər türli
isterdi jasağan qariiä ruh jatqandyqtan, ata-ana jaŋa tuğan
səbilerin qūşaqtap tūryp: «būl səbi kezinde qandai künəlar
men qylmystardy jasady i̇eken» degen üreili oiğa batyp, öz
səbilerinen özderi qorqyp, boilaryn balağa degen
süiispenşilikten göri suyq sezim bileui əbden mümkin.
8. Reenkornatsiiä senimindegidei i̇eger ruh būrynğy ömirlerindegi
keibir qabiletteri men jetken jetistikterin basqa denege qaita
qonğan kezde birge ala keletin bolsa, nelikten jaŋa tuğa səbidi
oqytyp, təlim-tərbie berip, öte qarapaiym nərselerdiŋ özin
qaiyra üiretuge məjbürmiz? Əlemde nelikten balanyŋ ömir
sahnasyna daiyndaluy üşin qyruar qarjy jūmsaluda?
9. Reenkornatsiiä s i̇e n i m i boiynşa ruhtar birneşe ret kelip,
kemeldenu dərejesine jetkennen keiin būl dünieden müldem
kelmeske ketedi. Budda dini boiynşa
«Nirvanağa» jetedi. Al i̇endi millondağan jyldan beri köptegen
ruhtar kemeldenip, myna dünieni tərk i̇etip kelmeske ketkeni ras
bolsa, jer betindegi adamdardyŋ sany ğasyrdan ğasyrğa azaiuğa tiıs
edi ğoi. Alaida jer betindegi adamdardyŋ sany kerisinşe künnenkünge arta tüsude.
10. Myna düniede berilgen bir ğana şekteuli ömirde adam
balasynyŋ ruhani kemeldikke jetuine tolyq
mümkindigi bar. İslam tarihynda islamdy qabyldamai tūryp pūtqa
tabynyp, öz qyzdaryn öz qoldarymen aiau- syz öltirip, zūlymdyqqa
belşesinen batqan köptegen jandar Ūly Jaratuşyğa iman i̇etip,
Qūran qağidalaryn ūstanğannan keiin jalpy adamzatqa ülgi
bolarlyq kemel tūlğalarğa ainalğany barşağa məlim. Olai bolsa,
ru- hani jetilu üşin birese adamnyŋ, birese ösimdik, janjanuardyŋ denelerine san ret kirip-şyğudyŋ qandai qajettiligi bar?
Tipti, reenkornatsiiä senimi adamdardy ru- hani jetildiru bylai
tūrsyn, kerisinşe, minez-qūlqynyŋ qūldyrap, adami qasietterden
ajyrauyna əkelip soğady. Sebebi, būl senimge ilanğan adam «myna
düniege myŋdağan ret kelip, özimdi tüzetip, kemeldenuime əbden
mümkindigim bar» dep paiymdağandyqtan nebir soraqy is-əreketterge
baruy ğajap i̇emes. Al, kerisinşe, ömirge bir-aq ret kelip, barlyq
istegen is-əreketteri boiynşa ana düniede i̇esepke tartylatynyna
ilanğan adam ruhani jetiluge bar ynta- şyntasymen ūmtylary
sözsiz. Öitkeni, ondai senimdegi adam üşin myna düniege qaita kelip,
qatesin tüzetu mümkinşiligi joq177.
11. «Ötken ömirde bolğan Marks, Andrei, Grigo- rii siiäqty mülde
tanymaityn adamdardyŋ istegen künəlarynyŋsaldarynan
nelikten men osyömirimdejapa şegip, qiynşylyqtarğa duşar
boluym kerek? İemis-emis bolsa da i̇esimde joq aldyŋğy ömirdiŋ
künəsin nelikten men arqalauym kerek? Alğaşqy ömirim men
künəlarym kimmen bastaldy jəne qaşan bastaldy?» siiäqty
sūraqtarğa qanağattanarlyq jauap tabu mümkin i̇emes.
Qūranda:
«Eşkim i̇eşkimniŋ künəsin arqalamaidy. Aqyrynda barlyqtaryŋnyŋ qaitar jeri – Rabbylaryŋ bola- dy.
Söitip, Ol senderge ne istegenderiŋ jaily tolyq
177

Adnan Bülent Balaoglu, İslama göre tekrar doguş Reenkarnas - on. 190-198 bet.
Kitabiat baspasy, Ankara, 2001 j.
habar beredi. Şübəsiz, ol jürekteriŋdegini tolyq biluşi»178
delingen.
12. Reenkornatsiiä senimi boiynşa, ruhtardyŋ barlyğy əzəli, iağni,
bastauy joq, jaratylmağan. Al islam dini boiynşa əzəli –
barlyğynyŋ bastauy joq, jaratylmağan, ol tek qana – Ūly
Jaratuşy Alla Tağala. Onyŋ əzəliliginiŋ janynda i̇ekinşi bir
əzəli bolmys joq əri bola da almaidy.
Tüiin:

Būl senim islam senimine, tipti, basqa da būrynğy Qūdailyq
dinderdegi jənnnat-tozaq senimine tübegeili qaişy. Öitkeni,
islamda ərbir adamğa jeke ruh berilgen. Ərbir kisi būl düniede
atqarğan jaqsy-jaman isine qarai aqyrette Haq aldynda i̇esepke
tartylyp, jənnatta syi- syiapatyn iaki tozaqta jazasyn tartady.
Köz jūmğan adam i̇ekinşi ret myna düniege synaq üşin qaita kele
almaidy. Qūranda: «Olardyŋ ərbirine ölim kelgen sətte:
«Rabbym! Meni düniege qaitar! Mümkin men düniege baryp
jaqsy is istermin» - (dep jalynady) Əste olai i̇emes. Ras, būl
olardyŋ aitqan bos sözderi ğana. Öitkeni, olardyŋ artynda
qaita tiriletin künge deiin böget bar»179 - delinse, basqa bir aiatta:
«Olar (kəpirler) sol jerde (tozaqta) jərdem sūrap bylai dep
şyŋğyrady: «Ei, ūly Rabbymyz! Bizdi myna jerden düniege
qaitadan şyğara gör! Biz būryŋğy istegen isterimizden basqa
salih, izgi amaldar isteiik». (Alla Tağala olarğa bylai dep
jauap beredi:) Biz sender- ge tüsinip, ğibrat alatyn adamnyŋ
ömirindei merzim bermedik pe? Əri senderge paiğambar da kelip
eskertti. Olai bolsa, azaptaryŋdy tatyŋdar! zalymdarğa
eşqandai kömekşi joq»180.
Zümar süresi, 7-aiat.
Müminun süresi, 99-100-şi aiat.
180 Fatir süresi, 37-aiat.
178
179
Reenkornatsiiä pikiri köne qauymdarda qate, jaŋsaq senim küiinde
jalğasa keldi. Qazirgi taŋda būl senim keibir adamdardyŋ denesine
engen jyn-şaitandardyŋ olardyŋ jürek pen aqyldaryna tikelei
əser i̇etip, öktemdik i̇etuiniŋ saldarynan boluy bek mümkin.
Paiğambarymyzdyŋ hadisinde: «şaitan adam balasynyŋ qan
tamyrynda jüredi» delinedi i̇emes pe? İendeşe, jyn-şaitan adam
balasynyŋ jüregi men aqylyna tikelei əser i̇etui arqyly
reenkornatsiiä siiäqty i̇eş negizi joq nərseni bardai i̇etip körsetude.
Alla Tağala qūranda: «Mağan dūğa i̇etiŋder, senderge jauap beremin»
dep, qūldarynyŋ dūğalaryn qabyl i̇etetindigin aitqan. Alai- da bizdiŋ
jasağan dūğa, tilekterimiz köbinese
qabyl bolady?
bolmaidy.
Mūny qalai tüsinuge
İə, Qūrannyŋ «Ğafir» süresiniŋ 60-aiatynda Alla Tağalanyŋ
«Mağan dūğa i̇etiŋder, senderge jau- ap beremin» degen uədesi bar.
Alla Tağala qūldarynyŋ jasağan barlyq dūğalaryna jauap beruşi.
Alaida, dūğağa jauap beru bir bölek te, ony qabyl alu bir basqa.
Aiatta Alla Tağala özine jasalğan barlyq dūğa-tilekterge jauap
beretinin aituda. Al dūğada sūralğan nərseniŋ berilip-berilmeui iağni
tilektiŋ qabyl bolyp-bolmauy Alla Tağalanyŋ hikmeti men
qalauyna qarai jüzege asa- dy. Qarapaiym bir mysal keltire keteiik,
bir syrqat adam dərigerdi kömekke şaqyrsa, dəriger oğan «iə, ne
boldy, ne sūraisyŋ?» dep, onyŋ şaqyruyna iltipat bildirip jau- ap
beredi. Biraq, dəriger syrqattyŋ özi sūrağan barlyq dəri-dərmegin
dereu bere salmaidy. Auruyn qarağannan keiin, onyŋ sūrağan dərisi
şynymen-aq auruyna şipa- ly bolsa ğana beredi. Sūrağan dərisi
auruyna, iaki basqa bir ağzasyna keri əserin tigizer bolsa, ol dəriniŋ
ornyna basqa bir şipaly dəri berui mümkin.
Mine, dəl osy tərizdi Ūly Jaratuşymyz da qūldarynyŋ barlyq
jasağan minəjat, dūğa-tilekterine ja- uap beredi. Biraq sūralğannyŋ
bərin qabyl ala bermeidi. Sebebi, biz köbine myna pəni dünieniŋ
ötkinşi paidasyn ğana küittep, məŋgilik düniemizge keri əseri tier
nərseni sūraimyz. Sūrağan nərsemiz keibir jalğan sezimderimiz- diŋ
iaki asyğys qabyldağan şeşimimizdiŋ nətijesi boluy
yqtimal. Keibir jaqsylyq dep paiymdağan nərselerimiz biz üşin
aiağynda jamandyq boluy mümkin.
Qūranda: «Jek körgen nərseleriŋ sender üşin qaiyrly boluy
mümkin. Al jaqsy körgen nərseleriŋ sender üşin jaman boluy
mümkin. Alla biledi, sender bilmeisiŋder»181, - delinedi. Sondyqtan
keibir sūrağan nərselerimiz berilmegen jağdaida dūğam qabyl
bolmady degennen göri, tilegimniŋ oryndalmauy men üşin qaiyrly
şyğar dep Jaratqannyŋ jazğanyna riza bolğan jön.
Keide asyğystyq jasap, əli pisip jetilmegen nərselerdi uaqyty
kelmei jatyp şikilei jinap aludy qalaimyz. Alla Tağala osyndai
köŋili men sezimderine ūnamdy ər nərseni sūrai beretin qūlyna neniŋ
kerekti, neniŋ qajetsiz, düniesi men aqyretine qai nərseniŋ paidaly, qaisysynyŋ ziiändy i̇ekenininjaqsybilgendikten, onyŋ tilegin
Öziniŋ hikmetine qarai beredi iaki sūrağanynan da abzalyn nəsip
etedi. Mysaly, bireu Alla Tağaladan i̇er bala tileui mümkin. Al Alla
Tağala oğan qatardağy qarapaiym i̇er baladan da qaiyrly qyz bala
nəsip i̇etui mümkin. İmrannyŋ əieli Jaratuşydan ūl bala tileidi.
Alaida, Ūly Jaratqan oğan ūl baladan da qaiyrly qyz syilaidy.
Olai deitinimiz, ol bolaşaq İsa paiğambardy düniege əkeletin
Məriiäm anamyzdy bosanğan bolatyn.
Dūğanyŋ negizgi maqsaty – ğibadat pen qūlşylyq. Sondyqtan
keide onyŋ qarymy aqyrette sauap retinde beriledi. Dūğa jasağan
qūl öziniŋ əlsizdigin, mūqtajdyğyn moiyndap, Jaratuşysynyŋ
öziniŋ sol mūqtajdyğyn körip, dūğasyn i̇estip tūrğandyğyna kəmil
sengendikten, iman dərejesi arta tüsedi. Əri bükil əlemdi qūdiret
qolynda ūstağan Ūly Süienişti panalağandyqtan, qūlazyğan köŋili
baiyz tabady. Qūl dūğa jasağan uaqytta öziniŋ əlsizdigin,
əljuazdyğyn, al Jaratuşysynyŋ
181

Baqara süresi, 216-aiat.
İMANİ GÜL
qūdirettiligin tüsingendikten, onyŋ özi bir ğibadat. Kez- kelgen
ğibadatta osy mağynalar körinis beredi i̇emes pe? Mysaly, qūl basyn
səjdege qoiğan uaqytta öziniŋ tömen, əlsiz i̇ekenin is jüzinde
körsetip, al Alla Tağalanyŋ qūdiretti, ūly i̇ekenin paş i̇etedi.
Paiğambarymyz hadisinde: «Dūğa – ğibadattyŋ məiegi» degen182.
Ende- şe, dūğa jeke basyna qūlşylyq sanalğandyqtan, onyŋ negizgi
jemisi men qarymy aqyrette berilmek.
Dūğanyŋ qabyl boluy üşin myna dünieniŋ özindik zaŋdary men
sebepterin i̇eşbir aqausyz atqaruymyz qajet. Dūğanyŋ özi i̇ekige
bölinedi. Birinşisi «fiğli dūğa». İağni, özimizdiŋ isimiz arqyly Ūly
Jaratuşydan tileu. Mysaly, jer jyrtyp, dən seuip, ony jaz boiy
suğaryp, onyŋ ösip- jetilui üşin kerekti barlyq is-şaralardy atqaru.
Mūndai dūğa Alla Tağalanyŋ qoiğan zaŋdary men sebepterin
oryndau arqyly jüzege asatyndyqtan köbine qabyl bo- lady. Al
ekinşi dūğa «qauli dūğa» – sözben ne jürekpen tileu arqyly bolatyn
dūğa. Qauli dūğa men qatar fiğli dūğa jasaluy kerek. Is istemei
jatyp jasağan barlyq dūğalardy Alla Tağala qabyl ala beretin
bolsa, i̇eldiŋ bəri jatyp-işer jalqauğa ainalar i̇edi. Al Alla Tağala
qūldarynyŋ jalqau boluyn, əlbette, qalamaidy.
Sondai-aq, jasağan ərbir dūğamyzdy Alla Tağala qabyl ala
beretin bolsa, düniedegi tepe-teŋdik būzylar i̇edi. Mysaly, jūrttyŋ
köpşiligi bai boludy, bastyq bo- lyp, mör basudy qalağandyqtan,
olardyŋ osy tilekteriniŋ bəri qabyl bolar bolsa, jūmysty kim istep,
kim-kimge bas- şy bolmaq?
Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde bylai deidi:
«Alla Tağala özinen tilek tilegen barlyq adamnyŋ dūğasyna jauap beredi. Onyŋ qūldarynyŋ dūğalaryna
182

Sunən ət-Tirmizi.
jauap berui – dūğa jasağan adamğa sūrağanyn berui arqyly, iaki
dūğasynyŋ sauabyn aqyretke jinauy nemese tilegen tileginiŋ
köleminde künəsiniŋ keşirui arqyly jüzege asady183. Biraq kisi künə
nərseni tilemese nemese tuysqandyq qatynastyŋ būzyluyn sūramasa
əri jasağan dūğam qabyl bolmady dep asyğystyq jasamasa
bolğany184.
Dūğalardyŋ qabyl boluynyŋ basqa da şarttary bar. Mysaly,
dūğany yqylaspen jasau, i̇eşbir haram aspen qorektenbeu siiäqty.
Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde «Adamdar dūğam qabyl
bolmaidy dep şağym jasaidy. Alaida, onyŋ işken-jegeni, kigen
kiımi haram bolsa, dūğasy qalai qabyl bolsyn?» dese, basqa bir
hadisinde: «Bilip qoiyŋdar! Alla Tağala qūlyqsyz jürekpen
jasalğan dūğany qabyl i̇etpeidi»185 degen.

Tirmizidegi basqa bir riuaiatta: «Tilegen tileginiŋ köleminde künəsin keşirui
arqyly» degenniŋ ornyna «jasağan dūğasynyŋ köleminde jamanşylyqtan saqtau
arqyly» delingen.
184 Tuhfatul-ahuazi Şarhu Jamuğut-tirmizi, 2-tom, 2426-bet.
«Dərul baitul afkariiä» baspasy.
185 əl-Hakim,
əl-müstadrak alassahihain, 1-tom,
670-bet.
«Dərulkutubil ilmiiä» baspasy, Bəirut, 1990 j.
183
Jalpy paiğambarlardyŋ sany qanşa? Əiel zatynan nege
paiğambar kelmegen?
Jer jüzine köptegen paiğambarlar kel- gen.
Paiğambarymyzdyŋ bir hadisinde jalpy paiğambarlardyŋ sany
jaily 124 myŋ delinse, basqa bir hadiste 224 myŋ delinude. Biraq,
būl hadisterdiŋ əlsiz hadisterdiŋ qataryna jatatynyn da i̇esten
şyğarmağanymyz jön. Sondyqtan jalpy jer betine jiberilgen
paiğambarlardyŋ naqty sany bizge beiməlim. Qūranda jiyrma segiz
paiğambardyŋ aty atalğanymen, üşeuiniŋ
paiğambar
bolypbolmauyna qatysty ğalymdar arasynda ər türli pikirler bar.
Paiğambarlar tek qana arab tübegine kelmegen. Barlyq jerge, ər
türli qauymdar- ğa arnaiy paiğambarlar jiberilgen. Adamzattyŋ
jaraty- lu maqsaty «Ūly Jaratuşyny tanu, oğan ğibadat i̇etip,
özine jüktelgen töl mindetin tüsinu» siiäqty kürdeli taqyryptar
bolğandyqtan, būlardy tüsindiru ü ş i n adamzatqa paiğambardyŋ
jiberilui ülken qajettilik. Sebe- bi, jaratylystağy osy ūly
maqsatty adam balasynyŋ jalaŋ aqylymen qatesiz tauyp, haq pen
nahaqty uahidiŋ kömeginsiz ajyratyp tüsinui əste mümkin i̇emes.
Adamnyŋ bügin tura degeni i̇erteŋ qate şyğyp jatatyndyğy da, mine,
sondyqtan.
«İsra»
süresinde
bylai
delinedi:
«Biz
paiğambar
186
jibermeiinşe(eşbirqauymdy)
azaptauşyemespiz» .
İağni,
paiğambar jiberilmegen qauymdardy azaptau –
186

İsra süresi, 15-aiat.
Ūly jaratuşynyŋ şeksiz raqymdylyğyna qaişy. Alla Tağala
arğy düniede ərbir jamanşylyqtyŋ i̇e s i̇e b i n alyp, külli izgiliktiŋ
syi-syiapat, qarymyn beretin bolğandyqtan, barşa adamzatqa
arnaiy paiğambar jibergen. Qūranda: «Eskertuşi paiğambar
kelme- gen i̇eşbir ümbet joq»187 -delinedi. Demek, Adam ata- dan
bastap köptegen i̇elşiler paiğambarlyq mindetimen jer betin
nūrlandyryp, adamzatqa aqiqattyŋ perdesin aşyp otyrğan. Keibir
zertteuşilerdiŋ sözine qūlaq salsaq, Afrikanyŋ mədenietten,
bilimnen beihabar, tipti aralaryndağy kəri kisilerdiŋ i̇etin jeudi
ədetke ainaldyrğan keibir qaraŋğy taipalarynyŋ senimderinde
«Alla jalğyz, Onyŋ serigi joq. İeger i̇eki Qūdai bolsa, alyp jüie
būzylady», «Jaratuşy tumady da tuyl- maidy» siiäqty, Qūran
bildirgen aqiqattarğa saima-sai i̇erejelerdiŋ bar i̇ekenin aituda.
Demek, mūndai jalaŋ aqylmen biline bermeitin ūly aqiqattardy bir
uaqyttarda sol taipalarğa jiberilgen paiğambarlar jetkizgen bolsa
kerek.
Əielden paiğambar kelip-kelmeu məselesine toqta- lar bolsaq,
«əhli-sünnet uəl-jəmağat» ğalymdarynyŋ köpşiligi əiel zatynan
paiğambar kelmegendigi jaily bir közqarasta188.
Qūranda: «Senen būryn da biz uahi i̇etilgen tek i̇erkekterdi
paiğambar i̇etip jiberdik. İeger bilmeseŋder bilim ielerinen
sūraŋdar» - delinedi189.
Sebebi, əiel teginen paiğambardyŋ kelgendigin bildiretin şariği
naqty dəlel joq. Negizinde, əiel zaty- nan paiğambardyŋ kelmeui
olardy kemsitkendik i̇emes. Haq
Fatir süresi, 24-aiat.
Əhlu sunnittik kələm ğalymy Əşğari boiynşa, əielderden de paiğambar jiberilgen.
189 Ənbiiä süresi, 7-aiat.
187
188
İMANİ GÜL
Tağala jaratylystağy barlyq nərseni bir-birin təmamdap,
tolyqtyratyndai keiipte jaratqan. Teŋ küşter ərdaiym bir-birin
teuip, iteretindigi de zaŋdylyq. Sondyqtan əieldiŋ meiirimdiligi
men nəziktigi i̇erkektiŋ küştiligi men quattylyğy ərdaiym bir-birin
tolyqtyryp, oŋ jəne teris zariadtar tərizdi bir jerde birigulerine
jağdai jasauda.
Soŋğy ğasyrlarda qoldan əiel bolmysyn i̇erkekke ainaldyru –
onyŋ öz i̇erine bağynbai, qarsy şyğuyna əkep soqty. Söitip,
basşysyz qalğan otbasynda baqyt bairağy jerge qūlap, janUia
müşeleriniŋ sansyrauyna sebep boldy.
Şyntuaitynda, janUiamen qatar qoğamda ə i i̇e l zatynyŋ öz
jaratylysy men bolmysyna sai qasietti de kieli orny bar. Düniege
səbi əkelu – i̇erkektiŋ qolynan ke- ler is i̇emes. Ol – tek əieldiŋ
enşisine būiyrğan qasterli mindet. Ūrpaqqa kerekti təlim-tərbieni
berip, qoğamğa paidaly azamat ösiruden artyq ta abzal mindet joq.
Mine, osy mindet te – tikelei ananyŋ moinynadağy qasietti boryş.
Əiel zaty öz bolmysyna jarasymdy mindetin ūmytyp, i̇erkekke
ūqsauğa tyrysqan künnen beri ūrpaq sany azaiyp, tipti sol az ğana
ūrpaqtyŋ özi tərbieden alşaqtap, qoğamda keleŋsiz jaittar köptep
oryn ala bastady.
Endeşe, əiel zatyna paiğambarlyq mindettiŋ jüktelmeui – onyŋ
adami deŋgeiiniŋ tömendiginen i̇emes, kerisinşe, i̇erekşe jaratylysy
men nəzik tabiğatyna tikelei bailanysty.
İə, əiel balasy ər ai saiyn haiyz190 merziminiŋ keluine
bailanysty onşaqty kün paiğambarlyq mindetin atqara almaidy.
Mūndai kezde əiel adam Haq Tağaladan uahi alyp, habarlasu bylai
tūrsyn, jai mūsylmannyŋ atqaratyn oraza, namaz siiäqty
ğibadattardy da atqara
190

Etekkir.
almaidy. Būğan qosa, onyŋ jükti bolu jağdaiy, səbidi düniege
əkelgennen keiin qyryq kündei nifas merzimi tağy bar. Jaŋa tuğan
nərestege qarau siiäqty əiel ğana atqara alatyn maŋyzdy ister
onyŋ paiğambarlyq mindetine aqau keltiredi.
Paiğambarlyq – öte auyr mindet. Paiğambarlyq jüktelgen jan
qaşanda qauip-qater men nebir qiynşylyqtardyŋ bel ortasynda
jüredi. Ol – soŋynan i̇ergenderge ər iste önege bolyp, jol körsetetin
köşbasşy kösem tūlğa. Ol – kerek kezinde atqa minip, jauğa qarsy
şabatyndai taisalmaityn batyr, maidanda strategiiälyq şūğyl
şeşim qabyldap i̇el qorğaityn dana qolbasşy. Mūnyŋ bəri üide
otyryp atqaratyn şarua i̇emes. Paiğambarlyq bir ğana otbasyndağy
balalardy tərbieleu i̇emes, jalpy adamzatty tərbieleu
bolğandyqtan əiel teginen paiğambar kelmegen.
Söz tüiini, əiel teginen paiğambar kelmegenimen barşa
paiğambarlar men ūly tūlğalardy düniege əkelgenderdiŋ əielder
ekeni dausyz.
Mūsylman i̇emes memleketterde tuypaqyrettegi jağdaiy qalai bolmaq?

ösken

adamdardyŋ

İslam dini – Qūdai Tağalanyŋ jer betine jibergen i̇eŋ aqyrğy
dini. Aqyrğy din kelgennen keiin būryn kelgen barşa dinderdiŋ
ükimi joiyldy. Alla Tağala Qūranda: «Kimde kim islamnan özge din
izdese, qabyl bolmaidy...»191 degen.
Dinimizde islam dinine kiru baqytyna kenelme- gen jandardyŋ
bəri jappai tozaqqa barady dep kesip aitylğan naqty ükim joq.
«Əhlus-sunnet» ğalymdary būl məselede ər türli köz qarasta.
Mysaly, Əşğari boiynşa i̇eşbir din, i̇eşbir qūdaiylyq baian
jetpegen adamdardyŋ barlyğy, meili ateist bolsyn aqyrette
sūraqqa tartyl- maidy. Alla Tağala «İsra» süresinde din jetpegen
eşbir qauymdy azaptamaitynyn bildirgen: «...Biz paiğambar
jibermeiinşe (eşbir qauymdy) azaptauşy i̇emespiz»192. Alla
Tağala mūndai jandardy öziniŋ jənnat nyğmetinen belgili bir
dərejede qūr alaqan qaldyrylmaidy.
Al Maturudiler boiynşa, barlyq adamdar paiğambar kelsinkelmesin, din jetsin-jetpesin Ūly Jarauşynyŋ aty men i̇esimin,
kitaptary men paiğambarlaryn bilmese de, Oğan iman i̇etuleri kerek.
Mūndai jandar aqyrette ğibadat tūrğysynan sūralmasa da, iman
tūrğysynan sūraqqa alynady. Sebebi, adamnyŋ aqyly aq pen
qarany, jaqsy men jamandy ajyrata
191
192

Əli İmran süresi, 85-aiat.
İsra süresi, 15-aiat.
alatyndai keiipte jaratylğan. Tabiğaty da Ūly Ja- ratuşyny
tabuğa əri Oğan iman keltiruge beiim. Būğan qosa, əlemdegi ərbir
jaratylys boiyndağy ğajaiyp naqyştarymen Ūly Jaratuşynyŋ
bar i̇ekendigin paş i̇etude. Aspan əlemindegi jymyŋdağan jaryq
jūldyzdar, jer betindegi qūlpyrğan tamaşa ösimdik əlemi, jaratylystarynda i̇eşbir mini joq sansyz jan-januar – bəri- bəri Ūly
Jaratuşyny meŋzeidi. Şölde ğūmyr keşken şopannyŋ özi Ūly
Qūdiretti tapqandyğy hadiste riua- iat i̇etilgen. Paiğambarymyzdyŋ
(s .a .u.) qūzyryna kel- gen bədauiden Ūly Jaratuşyny qalai
tapqany jaily sūrağan uaqytta, ol bylai dep jauap bergen: «Bir
jerdegi tüieniŋ tezegi ol jerden tüieniŋ ötkenin, al aiaq izi de sol
jerden bireulerdiŋ jürgendigin meŋzeidi i̇emes pe? İendeşe, myna
taŋğajaiyp jüiemen jaratylğan aspan əlemi, myna ğajap ədemilikke
toly jer beti – şeksiz bilim iesi həm barlyq nərseden tolyq
habardar Ūly Qūdiretti qalaişa meŋzemesin?!». Demek, qarapaiym
tüieşiniŋ özi əlemdegi barlyq nərseni jaratyp, ony keremet
jüiemen i̇eş aqausyz basqaryp tūrğan Ūly Qūdiretti taba bilgen.
Olai bolsa, iman məselesinde aqyl-oidyŋ rölin tolyqtai joqqa
şyğara almasymyz aqiqat. Osy tūrğydan alğanda, ğalym Maturudi
«adam aqyl-oiymen-aq Ūly Jaratu- şyny taba alady» degen193.
Qorytyndylar bolsaq, İslam dini müldem jetpegen iaki jetse de,
öziniŋ şynaiy kelbetinde i̇emes, būrmalanğan türde jetken əri ony
dūrys tanu mümkinşiligi m ü l d i̇e joq qoğamda ömir sürip jatqan
jandardy Alla Tağala öziniŋ raqymyna böleidi dep ümittenemiz. Al
islam dini tolyq jetken əri onymen tanysu mümkinşiligi bola tūra
oğan salğyrt qarap, qyrsyqtyq pen təkapparlyqtyŋ
193

M, Abdulfəttah Şahin, Şupheler ve çykyş iollary, 3-tom, 57-bet. Ğaie baspasy,
Stanbul. 1990 j.
şyrmauynan şyğa almai, aqiqatqa köz jūmğan aq pen qarany
ajyrata alatyndai aqyl-esi bar jandar aqyrette azapqa duşar
bolady. Tek şet memlekettegi adamdar ğana i̇emes, islamnyŋ qainap
tūrğan jerindegi adam- dar da paiğambarymyzdyŋ əkelgen aqyrğy
dinine qūlaq aspai, Jaratqannyŋ jibergen soŋğy nūryna jaryqtan
qaşqan jarqanat tərizdi köz jūmyp, imannan adasyp, küpirlikke
jügirer bolsa, tozaqqa barady. Būl məselede Allanyŋ raqymynan
artyq raqymşylyq o i l au özimizdiŋ şamamyzdy bilmeu əri Ūly
Jaratqandy qatigezge teŋeu bolğandyqtan öte saq bolğanymyz jön.
Alla Tağala ər pendesin özine berilgen mümkindik- terine qarai
sūraqqa tartatyny aqiqat. S o n d y q t a n mūsylman
emes
memleketterdegi adamdardyŋ jeke jağdaiy men mümkinşilikterine
qarai būl sūraqtyŋ jauaby da ər türli bolmaq. Olai deitinimiz,
mülde din jetpegen, qaraŋğy qoğamda ömir sürgen adam men haq
dinniŋ ortasynda tuyp-ösken adamnyŋ aqyrettegi jauapkerşiligi
birdei bolmasy anyq. Bəlkim, i̇eşbir din jetpegen japan daladağy bir
adamnyŋ jan jüregimen
«Ua, Jaratqan!» dep bir ret aituy – aqyrette islamnyŋ qainağan
jerinde tuyp ösken adamdardyŋ myŋ rəkat na- mazynan asyp tüsui
əbden mümkin.
Mine, sondyqtan biz mūsylman i̇emes memleketter- de tuyp-ösken
jandardyŋ bərin birdei dereu kəpir dep,
«olardyŋ barar jeri tozaq» dei almaimyz194. Ülken aqida
ğalymdarynyŋ joğarydağydai közqarasynan kei- in, bizder būl
taqyrypta öte abai bolğanymyz jön.
Məseleniŋ bizge qatysty jağyn qozğar bolsaq, biz is- lamdy
sahabalar tərizdi əlemniŋ tükpir-tükpirine dūrys
194

Sebebi, «kəpir» dep: islam tolyq tüsindirilip, ony qabyldamağan adamğa aitylady.
Mustafa Zarqa, Fətəəua.
«Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001 j.
jetkize aldyq pa? İslamdy öziniŋ şynaiy kelbetinde nasihattap,
nağyz mūsylmanşylyqty tazalyğymen, bilimimen, ekonomikasymen,
birligimen, tirligimen, qysqasy, külli asyl qasietterimen is-jüzinde
körsete bildik pe? Būl sūraqtarğa «iə» dep jauap bere alma- symyz
aidan anyq. İendeşe, ğylymnan artta qalyp, sauatsyzdyq jailağan,
ekonomikada basqalarğa təueldi, saiasatta tizgindi basqağa ūstatqan,
öz arasyndağy birligi būzylğan qazirgi islam əlemin qai batys i̇eli
ülgi alyp,
«mūsylmanşylyq pa, şirkin, qandai keremet» dep islamğa
jügirsin? Ərine, biz būl jerde islam əleminiŋ qazirgi jağdaiy
olardyŋ haq dindi izdemeulerine tolyq- tai syltau bola alady
deuden de aulaqpyz.
D i̇e i tūrğanmen, öz jağdaiymyz o s y n d a i bolğandyqtan,
mūsylman i̇emes memleketterdegiler- diŋ bərin tozaqqa toltyru
siiäqty tar tüsinikten aulaq bolğanymyz jön. Basqa memleketterde
ş a l a - şarpy, tiıp-qaşyp jüiesiz jasağan mardymsyz
nasihattarymyzğa iek artyp, olardyŋ islamğa jappai bet būruyn
kütuimizdiŋ jöni joq.
Olai bolsa, aqyrette özgelerden būryn biz mūsylmandar «sender
nege jetkizbediŋder» degen sūraqqa tap bolarymyz aqiqat.
Sondyqtan bar mümkinşiligimizdi əlemge haq dinniŋ jaiyluy üşin,
mūsylmanşylyqty şynaiy kelbetin is-jüzinde tanytu üşin sarp
etuimiz ləzim.
Bir küni, inşalla, islam əlemi düniedegi öziniŋ būrynğy
tūğyryna qaita oralady. Alla Tağala Qūranda öziniŋ soŋğy dinin
təmamdaitynyn uəde i̇etken. «Sözsiz, Alla Tağala öz nūryn (dinin)
kəpirler qalamasa da təmamdaidy»195. Mine, sol kezde jerjahannyŋ bəri mūsylmandardy i̇eriksiz tyŋdaityn bolady. Būğan i̇eş
195

Saf süresi, 8-aiat.
kümənimiz joq. Sebebi, islam – zadynda joğary, teŋdessiz
qasietterge ie qūdaiylyq soŋğy din. İslamnyŋ adamnyŋ düniesin,
aqyretin, ruhyn həm tənin qanağattandyratyn asyldyğyn tüsingen
kökiregi ūiau jandardyŋ o n y qabyldary sözsiz. Tipti, būl qazir
bastalyp ta ketti. Künnen künge batysta islam dinin qabyldağan
jandardyŋ sanynyŋ arta tüsui osynyŋ dəleli. Büginde batystyŋ
ziiälylary, oişyl ğalymdary islamnyŋ sönbeitin nūryn,
solmaityn gülin körip jaqyndai tüsude. İə, bir küni adamzat
islamğa bas iedi. Biraq, mūny jasauğa se- bepker bolatyndar
jürekteri din ğylymymen susyn- dap, aqyldary dünieniŋ ozyq
ğylymymen nərlengen, pendelik qasietterden barynşa arylğan
«dinimdi qalai jetkizemin?» dep tün ūiqysyn tört bölip uaiymğa
batqan sahaba tərizdes qaharman jandar bolmaq.
Alla Tağala jalğyz, dara b o l a tūra Qūran- nyŋ köptegen
jerinde nelikten «biz» degen? Mysaly, «qadir» süresinde «Sözsiz,
Biz qūrandy qadir tüni tüsirdik» degen aiat bar.
Qūranda Alla Tağalanyŋ jalğyz, dara, bir i̇ekendigi- ne
bailanysty köptegen aiqyn aiattar bar. Mysaly, bərimizge məlim
«Yqylas» süresinde «Alla jalğyz» delinse, basqa bir aiatta:
«Sözsiz, Men – Allamyn, me- nen basqa i̇eşbir təŋiri joq.
Sondyqtan mağan ğana ğibadat i̇et! Meni i̇eske alu üşin namaz
oqy»196 delingen. Al keibir sürelerdegi Ūly Jaratuşynyŋ özin
«biz» deuiniŋ astarynda arab tiliniŋ i̇erekşeligi jatyr. My- saly,
orys tilinde i̇ekinşi jaqtyŋ jekeşe türine «ty» delinedi. Alaida
keide adamğa degen qūrmetti, izettilikti, sypaiylyqty bildiru üşin
jalğyz adamnyŋ özine i̇ekinşi jaqtyŋ köpşe türine qoldanylatyn
«vy» sözi qoldanylady. Sol sekildi arab tilinde de «biz» delingen
uaqytta Alla Tağalanyŋ ūlylyğy men jabbarlyğyn bildiru üşin
qoldanylady. Arabşa «Muğjamul-uasit» jəne «əl-Mu’jamularabil-əsəsi» sözdikterinde bylai delinedi: «nahnu», iağni «biz» sözi
eki jəne üş adamğa köpşe türinde qoldanylatyny sekildi keide
ūlyqtau maqsatynda bir adamğa da qoldanylady197.

196
197

«Taha» süresi, 14 – aiat.
Əl-mu’jamul-arabil-əsəsi sözdigi, 1179-bet.
Alla Tağala qūldarynan kimniŋ jənnatqa, kimniŋ tozaqqa
baratynyn o bastan biledi delinude. İendeşe, Alla Tağala myna
düniege qūldaryn synaq üşin jibermei-aq birden jūmaqtyqtardy
jūmaqqa, tozaqtyqtardy tozaqqa jibere salmağan?
İə, Alla Tağalanyŋ barlyq ötken-ketken, qazir bo- lyp jatqan
əri keleşekte bolatyn barlyq nərselerdi büge-şügesine deiin
biletini haq. Sebebi Alla üşin ötken şaq, osy şaq, keler şaq degen
uaqyt ölşemderi jürmeidi. Ras, Alla Tağala qūldarynyŋ būl
düniede jaqsy, jaman ne isteitinderin əri kimniŋ tozaqtyq, kimniŋ
jūmaqtyq i̇ekenin bile tūra, olardy myna düniege s y n a q üşin
jibergen. Haq Tağalanyŋ qūldaryn synaqqa aluy olardyŋ aqyrettik
jağdaiyn bilmegendikten i̇emes. Būl məseleniŋ biz birden baiybyna
bara bermeitin basqa da astarly tūstary jeterlik.
1. İeger Alla Tağala adam balasyn jaratqannan keiin olardy i̇ekige
bölip, birin jūmaqqa, i̇ekinşisin tozaqqa jiberer bolsa, tozaqqa
ketken adamdar Alla Tağalağa «Ua, Jaratuşymyz, bizdi
tozaqta azaptau üşin jarattyŋ ba?» dep şağym jasap,
bizdiŋ künəmiz ne degendei tozaqtyq bolğandyqtaryna aşynar
edi. Mine, sondyqtan ərkim myna düniede öziniŋ barar jerine
laiyq isterin ja- sap, ərbir jasağan əreketteri perişteler
tarapynan myna düniede büge-şigesine deiin jazylğannan keiin
mūndai şağym jasap, jeleu aita almasy anyq. Sebebi, ərkim
öz qolymen jasağan is-əreketteriniŋ jauapkerşiliginen qaşa
almaidy.
2. İekinşiden, myna ömirde köz körip, qūlaq i̇estimegen, aqylmen
oilap i̇elestete almaityn ğajaiyp syi- syiapatpen jənnatta
marapattalu üşin adam balasynyŋ myna düniede soğan laiyq
dərejege jetui kerek. İağni, ruhani bolmysy sol jūmaqqa sai
dərejege ösui tiıs. Boiyndağy ər türli asyl qasietterdiŋ
dənderi körkeiip, jaiqalyp ösip, beine bir jənnatqa kirer
adamnyŋ boiynda tabyluy tiıs qasietterge ainaluy ləzim. Dəl
osy sekildi tozaqtyq adamdar da myna düniede barar jerlerine
sai qylyq jasap, beine bir tozaqtyq keiipke i̇enedi. Tozaqqa sai
dərejege qūldilaidy.
Alla Tağala myna taŋğajaiyp ğalamdy öziniŋ teŋdessiz qūdireti
men şeberliginiŋ, şeksiz bilimi men ūlylyğynyŋ t.b. ūly sipattaryn
tanytar körme ispetti jaratqan. Qūldarynyŋ nazaryna ūsynğan.
Adam balasy osynau ğajaiyp körmeni aralai jürip, ondağy san
aluan tuyndylardy tamaşalai otyryp, Ūly Jaratuşysyn ta- nu
«mağripatyna» qol jetkizedi. Söitip, Rabbylarynyŋ ūlylyğyna
tənti bolyp, taŋ qala qūlşylyq jasau arqyly özderi de ruhani
jetilip, kemeldene tüsedi.
3. Alla Tağala öziniŋ körkem i̇esimderiniŋ qūldarynda əri jalpy
jaratylysta körinis tapqanyn qalaidy. Ər türli körkem i̇esim,
sipattarymen tanyludy qalaidy. Qūl myna düniede künə
istese, Haq Tağala öziniŋ «Ğaffar», iağni asa keşirimdi i̇esimimen
keşirip,
esirkeidi.
Ryzyqqa
mūqtajdarğa
«Razzaq»
esimimenryzyq-nesibesinjetkizedi.
Auruğa
şaldyqqan
qūldaryna Alla Tağala öziniŋ «Şafi» i̇esimimen jərdemin berip,
şipa darytady. Osylaişa Ūly Rabbymyz osy düniede
qūldarynyŋ dərejesine qarai öziniŋ körkem i̇esimderiniŋ körinis
tabuyn qalaidy.
Əiel men i̇erkek teŋ be?
«Əiel teŋdigi» məselesin qanşa dauryqtyrğanmen, şyndap
kelgende, jaratylys tūrğysynan əiel men i̇er- kek teŋ i̇emes.
Ərqaisysy özine tən qasietterimen i̇erek- şelenedi. İeger bir-birinen
eşbir aiyrmaşylyğy joq özara teŋ jaratylys bolğanda, Qūdai
Tağala i̇erkek-əiel i̇etip bölip jatpai, bərin birkelki əiel iaki i̇erkek
etip ja- ratar i̇edi ğoi. İerkek pen əiel tabiğatyndağy özderine tən
erekşelikterimen i̇ekeui bir-birin tolyqtyra tüsedi. Qazaq
«Eki jarty bir bütin» degen. Əiel men i̇erkek minus pen plius
zaŋdylyqtary ispetti. Əiel denedegi jürek bolsa, i̇erkek sol denedegi
aqyl ispetti. Jürek aqylsyz, aqyl jüreksiz ğūmyr süre almaidy.
Jürekti aqyldan joğary iaki aqyl jürekten artyq dep aitu mümkin
emes. İekeui öz mindetterin atqarğan kezde ğana dene dūrys qyzmetin
jalğastyra alady. İendeşe, əiel i̇erkekten joğary iaki tömen deu,
jalpy alğanda, dūrys aitylğan söz i̇emes. Ərqaisysynyŋ qoğamda
özindik qyzmeti bar. Ərbiri sony dūrys atqarğan kezde ğana minsiz
qoğam paida bolady.
Syr öŋiriniŋ aqyny Tūrmağanbettiŋ: Əiel kökten
tüsken joq,
Ol – i̇erkektiŋ balasy. İerkek jerden şyqqan
joq,
Əiel – onyŋ anasy,- degenindei, i̇eki jynys ökiliniŋ de qoğamda
özindik mindetteri bar. Kei tūstarda i̇erkekten asyp tüsken əiel, kei
tūstarda odan tömen tūrady. Mysa-
ly, i̇erkek qanşa tyryssa da əielder sekildi düniege bala əkele
almaidy. Öitkeni, toğyz ai qabyrğasy qaiysyp qūrsaq köterudegi
sabyrlylyq, tolğaq kezindegi ölimmen arpalysqan qaisarlylyq –
tek əielderdiŋ ğana qolynan keletin i̇erlik. İer kisi səbige əiel sekildi
tün ūiqysyn tört bölip qarai almaidy. Bala tərbiesinde de əieldegi
meiirimdilik
pen
eptilikti
er
adam
körsete
almaidy.
Balabaqşalardağy tərbieşilikke köbine-köp əielderdiŋ alynuy –
osynyŋ aiğağy. Mine, əielder öz tabiğatyndağy osyndai
qasietterimen i̇erkekten joğary bolmaq.
Al, i̇erkekter əielderge qarağanda dene bitimi jağy- nan irileu əri
küştileu keledi. Mine, sondyqtan jauğa qarsy şauyp, i̇el qorğau
sekildi basqa da auyr jūmystardy i̇er kisiler atqarady. Der kezinde
şeşim qabyldau jağynan da i̇erkekter əielderden anağūrlym alda.
Būğan mysal retinde əielder kölik aidap kele jatyp, kenetten bir
jağdaiğa tap bolsa, köbinese ruldi jiberip, betin ba- sady i̇eken. Al
erkekter bolsa, salqynqandylyqpen sol jağdaidan şyğudyŋ
amalyna köşedi. Sondyqtan da bolar
«əielder teŋdigi» dep attan salyp jatqan batystyqtarda ğasyrğa
juyq uaqyt ötse de əli künge deiin ūşaq aidai- tyn əiel zaty
joqtyŋ qasy. Nege? Öitkeni, ūşqyştyq
– der kezinde şeşim qabyldaudy, i̇erlikti qajet i̇etetin asa qiyn is.
Sondyqtan, əielder ūşqyş i̇emes, köbinese jolseriktikti taŋdaidy.
Əlem basşylaryna qarasaq ta, köbinese i̇erkekter közge tüsedi. Mine,
osynyŋ özi tabiği körsetkiş. Mūndai isterdi əiel adam mülde istei
almai- dy deuden de aulaqpyz. Keibir i̇erkekterdi on orap alatyn
əielder de kezdesedi. Biz tek jalpy jağdaidy tilge tiek i̇etip
otyrmyz.
Əielderden i̇erkek jasağysy keletinder mynany i̇eskerse i̇eken.
Əielderdiŋ tabiğaty tym nəzik, sezimtal. Osyğan sai onyŋ özindik
mindeti bar. Əielder syrt-
tan göri işki şarualarğa beiim. İeger əiel balasy öz mindetine
salğyrt qarap, i̇esil-derti dalada bolsa, qoğam ömirinde keibir
keleŋsiz jaittardyŋ boi kötereri d au - syz. Mysaly, saiasatpen
ainalysatyn əieldiŋ otbasynda bala tərbiesi aqsap, küieuimen
arada salqyndyq paida boluy mümkin. Mansap (karera) quğan əiel
köbine bala tuudan sanaly türde bas tartady. Öitkeni, mansabyn jarty jolda tastağysy kelmeidi. Mysaly, «Əiel teŋdigin» jeleuletken
batysta büginde bala sany müldem az. Tipti, demograftardyŋ
pikirine qūlaq türsek, keleşekte batystyqtardyŋ ūrpaqsyz qalatyn
türi bar. Sondyqtan bolar, batysta «bala
məselesi»
Parlament
deŋgeiinde talqyğa tüsip, ony köbeitudiŋ joldary qarastyryluda.
İə, əielder saiasatker bolamyn, biliktiŋ bir tūtqasyn men ūstaimyn
dep jelpingennen göri biliktiŋ tūtqasyn ūstaityn myqty azamat
düniege əkelip, i̇elin, halqyn oi- laityn ūrpaq tərbielese, biliktiŋ
tūtqasyn ūstady de- gen sol i̇emes pe?! Qazaq «əiel bir qolymen besik
terbet- se, i̇ekinşi qolymen əlemdi terbetedi» dep qandai ədemi
aitqan.
Osy «Əiel teŋdigi» məselesi qaidan şyqty? Batys- ta HIH
ğasyrdyŋ orta şeŋine deiin əieldi adam qūrly körmegen. Öitkeni,
olar öz dinderindegi jaŋsaq senim boiynşa Haua ana Adam atağa
tyiym salynğan jemisti jegizip, bükil adam balasyn jūmaqtan
şyğarğan. Sondai- aq qiiämetke deiin keletin barşa adamzattyŋ
künəlaryna sebepker bolğan Haua ana dep ilanady. Sondyqtan batys
jalpy əielderdi lağynettep, olardy jek körgen. Mine, osy
qorlyqqa namystanğan əielder, i̇erkekterdiŋ aldyn- da tūqyrmaudyŋ
jolyn qarastyryp, «feminizm», «əiel teŋdigi» degen ūğymdar men
ūrandardy şyğardy. Al bizge onyŋ tükke de keregi joq i̇edi. Biz
ərdaiym əiel balasyn,
anany qadir tūtyp, qūrmettei bilgen i̇elmiz. Batys büginde mūnyŋ
zardabyn tartudai-aq tartyp otyr.
İə, «meniŋ i̇erkekten qai jerim kem, özimdi özim asy- rai alamyn,
erkektiŋ mağan qajeti şamaly, tipti, myna ğylym damyğan
zamanda i̇erkeksiz-aq balaly bola alamyn» dep jeligip jürgen
əielder de kezdesedi. Al mūndai əielderdiŋ küieuine bağynbasy
aidan anyq. Bağynu bylai tūrsyn, təueldi bolmaimyn dep dala
kezedi. Jūmysbasty bolyp üidiŋ tirliginen qol üzedi, bala
tərbiesine de salğyrt qaraidy. Ondai otbasylar köbinese ajyrasyp
tynady. Keşke jūmystan şarşap kelgende, aldynan külimdep əieli,
erkelep bala-şağasy şyqpağan otbasynda qandai bereke bolsyn?!
Öz jaraty- lysyna sai i̇emes istermen əurelenip jürgen nəzik jandy
əielderde bara-bara i̇erkek minezdilik paida bolady. İs- lam dininde
əieldiŋ i̇erkekke ūqsauyna, i̇erkektiŋ əielge ūqsauyna qataŋ tyiym
salynğan. Sondyqtan əielder qoğamdağy ər türli is-qyzmetterde de
bala tərbiesi men otbasynyŋ isterin qatar alyp jüre alatyndai öz
bolmy- syna sai jūmystardy taŋdağany jön. Biraq qajettiliktiŋ kün
sanap artqan qazirgi myna zamanda əiel balasy janUia ekonomikasyna
öz ülesin qosyp, i̇eriniŋ bir jağynan şyğu üşin türli jūmystarda
isteude. Mūndai jağdaida əieldiŋ üidegi jūmystary men bala
tərbiesine i̇eri kömek körsetkeni jön. Būl jatyrqap qaraityndai jat
nərse i̇emes. Mūhammed (s.a.u.) paiğambar da qat-qabat şarua- lar men
san-aluan oqiğalardyŋ bel ortasynda jürip, üi şarualarynda
jūbailaryna ünemi kömek körsetip, bir jağyna şyğysqan.
Al əieline syrtta jūmys istetip, özderi masyl bop üide bos
jatqan i̇erkekterdi paiğambarymyz (s.a.u.) öz hadisinde qataŋ sökken.
Joğaryda əielmen i̇erkek minus pen plius zariadta- ry tərizdes
bir-birin tolyqtyryp, bir-birine üilesedi dedik. Al i̇ekeui de minus
iaki pliuske ainalğan jağdaida aralaryndağy üilesimdilik joğalyp,
bir-birin keri tebe bastaidy. Būnyŋ arty sözsiz ajyrasuğa soqtyryp
jata- dy.
Bir memlekette i̇eki prezident, bir kölikte i̇eki röl, i̇eki jürgizuşi
bolmaityny sekildi kişigirim memleket – ot- basynda da bir ğana
basşy boluy tiıs. Əitpegende, üidiŋ berekesi qaşady.
Qūranda: «Erkekter əielderge pana, qamqorşy, jauapker,
qorğan, basqaruşy»198 degen. İendeşe, osy jauapkerşilikti
arqalağan i̇erkek otbasynynyŋ tizginin öz qolyna alyp,
parasattylyqpen, ülken jauapkerşilikpen basqaruy tiıs. İerkek
otağasy i̇ekenmin dep dörekilikke,
«men aittym boldyğa» salynbai, bar məseleni özara tüsinistikpen,
ünemi aqyldasumen şeşkeni jön. Əielder de i̇erine bağynuy tiıs.
İə, əiel bolmysy basşylyq ne qattylyqqa i̇emes, kerisinşe,
meiirimdilik pen Uiattylyqqa, inabattylyq pen izettilikke beiim. Al
erkekterdiŋ
bolmysy
dörekilik
pen
qatigezdikke
emes,
jauapkerşilikke, otbasyna qamqorşy, qorğan boluğa beiim.
Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde «Senderdiŋ i̇eŋ izgileriŋ –
əielderimen jaqsy məmlede bolğandaryŋ» dese, basqa bir hadiste
«Artynda qalğan küieui özinen razy bolğan küide jan tapsyrğan
əieldiŋ barar jeri
– Jūmaq» dep, i̇er men əieldi özara ruhani tüsinistikke şaqyrğan..
Ūly Jaratuşynyŋ aldynda pende balasy i̇erkek ne- mese əiel
bolğandyğymen, bailyq, mansabymen i̇emes, imanynyŋ deŋgeiimen
ölşenbek. Olai bolsa, i̇erkek pen
198

Nisa süresi, 34-aiat.
əielden, olarğa Jaratuşy tarapynan asqan hikmetpen berilgen
asyl mindetterdiŋ qanşalyqty atqarylğandyğy da sūralmai qalmaq
emes.
İslam dininde əiel adamdarğa oramal tağu, ūzyn kiım kiiü
paryz ba? Oramal tağu arabtyŋ, türiktiŋ ədet-ğūrpy dep
tüsinuşiler de bar. Osynyŋ ara jigin ajyratyp berseŋiz.
Oramal tağyp, ūzyn kiım kiiü ürdisi – tosyrqap, taŋdana keide
tüsinbei, tipti jatyrqai da jaqtyrmai da qaraityn tosyn qūbylys
emes. İeŋ aldymen, kiım kiiüdiŋ būl ülgisi – islam dini əkelgen
jaŋalyq i̇emes. Būl ürdis i̇evrei men hristian dininde de, korei,
japon sekildi köne mədenietterde de bar. Mysaly, i̇evrei hahamy
Me- nahem M. Breier («İeşiva» universitetinde kieli kitap
ədebietiniŋ professory) i̇evreilik din qūqyğy boiynşa əielderiniŋ
oramal tağuğa tiısti i̇ekenin aita kele, keibir tanymal ravvinderiniŋ
mynandai sözderin keltirgen: «Ev- rei qyzdaryna oramalsyz
syrtqa şyğu jaraspaidy»,
«Əielderiniŋ oramalsyz jüruine rūqsatetken i̇erkekterdi qarğys
atsyn!», «Erkekterge ūnau üşin basyn aşyp jürgen əielder
joqşylyq əkeledi». Əieldiŋ oramalsyz jalaŋbas jürui jalaŋaş
jürumen teŋ sanalğandyqtan, iudaizm oramalsyz jürgen əieldiŋ
janynda dūğa siiäqty ğibadattardy jasauğa tyiym salady. İevrei
dini boiyn- şa, oramal tağu əieldiŋ abyroiy men bedelin, əleumettik
jağdaiyn bildiredi. Sondyqtan tömengi taptağy əielder joğarğy
taptağy əielderdiŋ qatarynda körinu üşin ora- mal tağuğa
tyrysatyn. Oramal tağu tektiliktiŋ nyşany sanalğandyqtan,
baiyrğy İzrailde zinaqor əielderdiŋ oramal tağuyna rūqsat
berilmeitin. Sondyqtan, zinaqor əielder özderin abyroilylardyŋ
sanatynda körsetu üşin
arnaiy oramal türin tağatyn. İevropadağy i̇evrei əielderi sol jerdiŋ
tūraqty mədenietimen aralasa bastağan HIH ğasyrğa deiin oramal
tağyp kelgen. HIH ğasyrda i̇ev- ropa qoğamy basty aşyp jüruge
məjbür i̇etkendikten keibir i̇evrei əielderi oramaldyŋ ornyna parik
kiıp jürudi şyğardy. Al büginde i̇evrei əielderi sinagogada ğana
oramal tağady. İevrei dininiŋ «Hassidism» bağytyn ūstanuşylar
oramalğa balama retinde əli künge deiin pa- rik tağuda.
Al hristian dininde oramal tağu məselesi qalai? Ka- tolik
şirkeuindegi monah əielderdiŋ 1000 jyldan beri oramal
tağatyndyğy belgili. Te r t ul l i ia n atty hristian ğalymy
boijetkenderdiŋ şaşyn jabuğa bailanysty baiandamasynda bylai
deidi: «Boijetkender, köşede jürgende bastaryŋa oramal
tağyŋdar, şirkeude, bögda adamdardyŋ janynda jəne öz i̇er
bauyrlaryŋyzdyŋ ja- nynda bastaryŋdy aşyq ūstamaŋdar. ».
Bügingi Katolik şirkeuiniŋ ata zaŋdarynda şirkeude əielderdi
bastaryna oramal tağuğa mindetteitin arnaiy babtar bar. Amiş
jəne Mennoniler siiäqty keibir hristian ağymdary əli künge deiin
əielderdiŋ oramal tağuyn talap i̇etude199.
Alysqa barmai-aq orys halqynyŋ ūlttyq kiımine, nazar
audarsaq, olar da oramal tağyp, ūzyn kiım kigen. Demek, oramal tağu
islam dini əkelgen jaŋalyq i̇emes.
Jahandanudyŋ arqasynda biz bügingi taŋda b
a
- tys
mədenietinen barynşa əserlendik. Əserlengenimiz sonşalyq, oğan
es-tüssiz berilip, jaqsy-jamanyn ajyra- typ jatpastan, zalaly men
paidasyn saralamastan olarğa qatty i̇eliktedik. Sondyqtan, bizdiŋ
qoğamda əiel adamnyŋ i̇etek-jeŋin qymtap jürui, jartylai
jalaŋaştanudan
199

Şərip Mūhammed, İslam ve deger geleneklerde kadyn. İeni ümit jurnaly, №14, 2002 j.
da tūrpaiy körinude. Qoğamda zaman talabyna ilesudiŋ ölşemi
«jalaŋaştanu» siiäqty közqaras qalyptasty. Al oramal tağyp,
ūzyn kiım kiıp jürgen jandar zamana köşine ilese almai, qatardan
qalyp ketken i̇eskişil adam- dardai bağalanuda.
Büginde əiel balasy beine bir zat sekildi ərkimniŋ oiyna kelgen
aram piğyldaryna oiynşyq boluy ökinişti-aq. Mysaly, əieldiŋ
jalaŋaş təni özgelerdiŋ nazaryn tartu üşin kəsipkerlerdiŋ
tauarlaryn jarna- malaityn jarnama qūralyna ainaldy. Əitpese,
gazet jarnamasynda, köliktiŋ döŋgeleginiŋ janynda jalaŋaş
tənimen tūrğan əieldiŋ oğan qandai qatysy bar?
Alla Tağala ərbir jaratylysqa özindik i̇erekşelikter tartu i̇etken.
Əiel adamnyŋ qoğamdağy, janUiadağy orny, jalpy bolmysy, təni i̇er
adamdarğa qarağanda müldem i̇erekşe. Əiel adam osy i̇erekşelikterin
qorğai bilgen kezde ğana, qoğamdağy biık mərtebesin saqtai alady.
Əiel adam öziniŋ analyq meiirimimen, küieuine degen izettiligimen
qymbat. Ol osy qasietterimen ərdaiym joğary tūrady. Osy
tūrğydan alğanda oramal tağu, ūzyn kiım kiiü – əiel adamnyŋ nəzik
bolmysy men ədemiligin böten adamdardyŋ aram piğylynan, sūq
közinen saqtaityn birden bir qor- ğan. Əri əiel zatyn meiirimdilik,
nəziktik, ar-Uiattylyq siiäqty tağy basqa əielge tən asyl
qasietterimen tany- tar nyşan. Əielderdiŋ basyn jauyp, ūzyn kiım
kiiüi – Qūrannyŋ tikelei būiryğy.
«Nūr» süresinde: «Mümin əielderge ait, özderine haram i̇etilgen nərselerge qaramasyn, Uiatty jerlerin
zinadan, künə ataulydan qorğasyn, məjbür köringen jerlerinen (bet, i̇eki qol, tobyqtan tömen i̇eki aiaq) tys
ədemilikterin körsetpesin. Oramalda-
ryn jağalarynyŋ oiyqtaryn jabatyndai i̇etip taqsyn...»200 delinedi.
Jartylai jalaŋaş kiıngen əielder i̇erkekterdi i̇eliktirip,
nəpsiqūmarlyğyn qozdyrady. Būl jağdai büginde köptegen
şaŋyraqtyŋ şaiqaluyna, köpşilik boijetkenderdiŋ abyroidan
airyluyna sebep bolyp otyr. Nətijesinde közi jəuteŋdegen
myŋdağan pək səbiler tastandy bolyp, jetimhanalarğa toğytylsa,
jy- lyna qanşama qyz balasy qoldan tüsik jasatuda201.
Paiğambarymyzğa birde bir sahaba kelip «Ua, Allanyŋ İelşisi,
meni jūmaqqa j i̇e t i̇e l i̇e r bir amal aitsaŋyz», - deidi.
Paiğambarymyz (s .a .u.): «Aşulanba! Aşuyŋdy jeŋ, aşudyŋ
jeteginde ketpe»,- dep qysqa da nūsqa jauap berdi.
İə, aşu atüsti qaraityn jeŋil məsele i̇emes. Sebebi, aşuğa boi
aldyrğan adam sanağa syimaityn ülken künəlarğa da op-oŋai baryp
jatady. Mysaly, aşuğa bulyqqan adam bir səttik özin ūstai almai
myltyqtyŋ şürippesine basyp kep jiberu kesirinen jyldar boiy
türmede otyrady. Söitip, ğūmyr boiy ökinumen ötedi. Mine, aşudyŋ
osyndai kesirli nətijesin bilgendikten paiğambarymyz (s.a.u.)
keibir sahabalaryna «aşuyŋdy jeŋ, aşuğa salynba, aşudan aulaq
jür» degen i̇eskertu- ler jasağan.
Al i̇endi aşu degenimiz tek qana jüikeniŋ tyrysu- men ğana
bolatyn qūbylys i̇emes. Aşudyŋ «jynystyq aşu» deitini de
bolady. Ol – adamnyŋ nəpsiqūmarlyq sezimderiniŋ örşip,
şəhuatynyŋ qozyp, öz-özin ūstai al- mai aqylğa syiymsyz
qylyqtardy jasaityndai közsiz
200
201

Nūr süresi, 31-aiat.
Qazaqstanda qazirgi taŋda 100 myŋ tastandy bala, 600 balalar üii bar. 2003 jylğy
esep boiynşa 127200 abort jasalğany resmi tirkelgen. Al resmi tirkelmegeni
qanşa i̇ekeni tağy belgisiz.
soqyrğa ainaluy. Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde
«qūmarlyq sezimi qozğan kezde adam aqyl-esiniŋ tügeli nemese
üşten i̇ekisi kem» degen. İağni, mūndai adam aqyl tizginine ie bola
almai, qūmarlyqqa aldanady. Soqyr adamşa şaitannyŋ tūzağyna
op-oŋai tüse ketedi. Qūmarlyq sezimi örşip, nəpsisi qozğan adam
aqylğa da, zaŋdarğa da, ar-ojdanğa da qaramai nebir aram isterge
barady202. Sondyqtan i̇erkekterdiŋ osy bir osal tūstaryn türtkilemeu
üşin əiel adamdar aşyq-şaşyq kiınbeui ke- rek. Əitpese, nətijesi
özine de, özge de abyroi əkelmesi aqiqat. Mysaly, «Queens əielder
biurosy» jetekşisiniŋ məlimdemesi boiynşa, Kanadada ər 6 minut
saiyn 1 zor- lau oqiğasy tirkelip, ərbir üş əieldiŋ bireui əiteuir
ömiriniŋ bir kezeŋinde zorlau oqiğasyna tap bolady i̇eken. Tağy bir iri
memlekette 1998 jyly 49280 zorlau oqiğasy resmi tirkelgen
körinedi203.
Mine, sondyqtan əiel adamğa aşyq-şaşyq kiınbeudi islam ony
tömen sanağandyqtan i̇emes, qaita ony qorğau, abyroi-bedelin köteru
maqsatynda būiyrğan. Əiel öziniŋ oramalymen körikti. Jarasymdy
ğyp ūzyn kiınuimen ibaly. Qazaqtyŋ «Esti qyz i̇etegin qymtap
ūstaidy» deui de beker i̇emes. Kündelikti ömirde biz qūndy, asyl
zattardy qoğamdağy būzyq niettilerdiŋ aram piğylynan qorğaudyŋ
san türli jolyn izdeimiz. İendeşe, əiel zaty da qūndylardyŋ
qūndysy, asyldardyŋ asyly, nəzikterdiŋ nəzigi. Olai bolsa, onyŋ da
jat adamdardyŋ aldynda aşyq-şaşyq jürgeni qūptarlyq i̇emes.
Oramal tağudyŋ fiziologiiälyq tūrğydan da əielderge paidasy
bar. Ərine, būl öz aldyna jeke zertteudi qajet i̇etetin bölek məsele.
Desek te, S. Asfen202
203

Ahmed Şahin, ieni aile ilmihaly, 245-bet.
Şərip Mūhammed, İslam ve deger geleneklerde kadyn. İeni ümit jurnaly, №14, 2002 j.
diiärov atyndağy Memlekettik meditsina universiteti İemdik gigiena
kafedrasynyŋ meŋgeruşisi, meditsina ğylymynyŋ doktory,
professor Qarlyğaş Toğyzbaeva būl jaily bylai deidi: «Er
adamdar köbine kökten, əielder jerden quat alady. Sondyqtan da
bolar, əieldiŋ şaşy magnit tərizdi auadağy kir-las quatty
jinağyş keledi. Būl da onyŋ, əsirese, bas auruyna ūşyrauyna əser
etedi. Osy joldyŋ avtorynyŋ öz təjiribesinde kezdes- kendei,
oramal tartqannan keiin «basynyŋ saqinasy», t.b. dertinen
jazylyp ketetinder az i̇emes. Būğan qosa, aşyq-şaşyq jürgen əiel
kökten özine qajet i̇e m i̇e s artyq quat alady, söitip, onda
erkekterge tən gisto- steron gormony paida bolady, nətijesinde
ağzanyŋ gor- monaldy būzyluy i̇etek alyp, jynys organdaryndağy
qaterli isik, t.b. aurularğa jol aşady»204.
İslamda əiel öz körkin bögdelerge i̇emes, tek öziniŋ nekeli i̇erine
ğana körsetedi. Sondyqtan, şariğat əielderdiŋ nekeli i̇erleriniŋ
aldynda barynşa ədemilenip
j ü r u , küieuleriniŋ
nazaryn
köşedegilerge i̇emes, özderine qaratuğa əreket i̇etudi saliqaly
amaldardyŋ qataryna jatqyzady. Ədemiligi men tənin jūrtqa
körsetuge ty- rysu – əiel adamdy maqtanşaqtyq pen riaşyldyqqa
tərbieleidi. Ondai adamnyŋ tabiğaty ərdaiym körseqyzarlyq pen
bəsekelesudi qalap tūrady.
Qūranda əiel adamnyŋ kietin kiıminiŋ naqty forma- sy
aitylmağan. T i̇e k əiel balasy öziniŋ dene bitimin qatty
keskindemeitindei keŋdikte, jüzi, i̇eki qoly, tobyqtyŋ tömengi
jağynan tys basqa barlyq jerlerin jabatyndai kez-kelgen kiım
ülgisin taŋdap kise bolğany. Būl şarttar oryndalğannan keiin, səndi
əri özine jarasymdy jalpy estetikağa sai kiım kiiüge islam dini
qarsy i̇emes. Saud arabiiäsy men İrandağy əielder siiäqty qara kiıp
jüru
204

Mūsylman jurnaly, 25-bet. №1/ qaŋtar aiy, 2004j.
ürdisi barşa mūsylmandarğa paryz kiım ülgisi i̇emes. On- dai kiım
ülgisi olardyŋ öz ədet-ğūryptary men qoğamyna qarai taŋdalğan.
Sondyqtan Qūran ölşemderinen şyq- pau şartymen ər qoğam kiım
ülgisin öziniŋ mentaliteti men ədet-ğūryptaryna, zamanyna qarai əri
ömir sürgen jeriniŋ klimatyna yŋğaily i̇etip taŋdai alady. Mysaly,
qazaq jeriniŋ ər öŋirine tən əiel kimeşegi bolğan. Tipti, əielderdiŋ
jas i̇erekşelikterine qarai kimeşek ülgileri tigilgen. Atababalarymyz «ğūrpymyzda oramal tağu joq» dep, Qūran qağidasyna
qarsy şyqpağan. Kerisinşe, ony ğūrpymen sabaqtastyryp, oiuörnegimen körkemdep, öziniŋ töl kiım ülgisine ainaldyra bilgen.
Bügingi taŋda da Qūran ölşemderine əri zaman talaby men ūlttyq
tüsinigimizge sai ər türli kiım ülgilerin tiguge nege bol- masyn?
Osylai ister bolsaq, bəlkim, oramal tağyp, ūzyn kiım kiiü – ananyŋ,
mynanyŋ ūlttyq kiımi degendei taiaz tüsinikterden arylar i̇edik.
Məseleniŋ tağy bir maŋyzdy jağy – dini sauattylyğy tömen
qoğamğa i̇eŋ əueli oramaldy i̇emes, iman məselelerin, senim negizderin
nasihattau qajettiligi. Paiğambarymyz (s.a.u.) i̇eŋ əueli oramaldy
emes, iman məselelerin keŋinen tüsindirdi i̇emes pe? İman məselesi
şeşilgen qoğamda islamnyŋ kez-kelgen tyiymdary men
būiryqtarynyŋ da op-oŋai şeşileri sözsiz. İmannan būryn
oramal- dy nasihattaudyŋ – uyqsyz şaŋyraq kötermek bolğan
əureşilikpen teŋ bolary sözsiz.
İslam dini köp əiel aluğa nelikten rūqsat i̇etken?
Qazirgi taŋda qoğamda būl taqyryp öte özekti məselege ainalyp
otyr. Osy tūrğyda aitarymyz, köp əiel aluğa müldem bolmaidy dep
üzildi-kesildi qarsy şyğu da, köp əiel aludy dinniŋ negizgi talaby
ispetti jappai uağyzdau da astamdyq i̇ekeni. Köp əiel alu – ba- tysta
qatty synğa ūşyrağan taqyryp. Alaida köp əiel aluşylyqty
alğaş oilap tauyp, zaŋdastyrğan islam dini i̇emestigi aqiqat. İslam
kelgenge deiingi, əlemdegi əiel zatynyŋ jağdaiy barşağa məlim. Ol
kezde əiel zatşa saudalanatyn, qanşa əielmen üilenem dese de
erkekter- ge şek qoiylmaityn. Əieldi qalağan uaqytynda qalağan
adamyna satyp nemese aiyrbastai salatyn. Tipti, köne Grek jəne
Rim mədenietterinde əieldi adam dep te i̇esep- temegen. İeplatonnyŋ
pikirinşe, əiel bir qoldan i̇ekinşi bir qolğa ötip jüre beretin ortaq
mülikke jatady. İejelgi qytai mədenietinde əiel zaty adam
sanalmağandyqtan, oğan aidar tağyp, a t ta qoiylmaityn bolğan.
Tipti, ba- tys filosoftary «Əiel zaty jalpy adam ba, joq pa?
Adam bolsa, onyŋ jany bar ma, joq pa? Bar bol- sa, onyŋ jany i̇er
adamdardyŋ janyndai ma, joq əlde januarlardyŋ jandaryna
ūqsas pa?» degen tərizdi adam şoşityn oi-pikir talastaryn da
tudyrğan205. Mine, əiel balasynyŋ jağdaiy osyndai jan
türşigerlik qorlyqqa toly bir zamanda İslam dini əielderdiŋ abzal
jaratylys
205

Emine Şenikoglu, Gençlerin imanyny sorylarla çaldylar, 118-bet.
ekenin tüsindirip, oğan i̇erekşe bağa berdi. Ony zattyqtan adamdyqqa,
qorlyqtan ardaqty deŋgeige köterdi. Tipti,
«Jūmaq – analardyŋ tabanynyŋ astynda» degen syry tereŋ,
syny biık ūstanymğa bas idirdi. Joğaryda aitqanymyzdai, islam
kelmes būryn əieldermen üilenude şekteu joq i̇edi. İer kisi qanşa
əiel alam dese de öz i̇erkinde i̇edi. İslam osy şeksizdikti törteumen
şektedi. Öziniŋ syrşyl kürdeli talaptaryn qoidy. Olai bolsa, būl
da islamnyŋ əiel balasyna jasağan jaqsylyğy de- sek artyq
aitqandyq i̇emes.
Ekinşiden, tört əiel aludyŋ dindegi orny paryz iaki uəjip i̇emes.
İağni, ərbir mūsylman i̇er kisi köp əiel aluğa mindetti i̇emes. Köp əiel
alu, bar bolğany, kei jağdailarğa bailanysty adamdarğa berilgen
rūqsat qana. Būğan qosa köp əiel aludyŋ özindik kürdeli şarttary
men talaptary bar. Mysaly, i̇eki əiel alğysy keletin kisiniŋ i̇eŋ əueli
olardy bağyp-qaraityndai jağdaiy bo- luy tiıs. Mūnymen qosa,
əielderiniŋ arasynda qara qyldy qaq jarardai ədildik teŋ qarymqatynas q ū r u y kerek. İağni, bireuine jyly şyrai tanytyp,
ekinşisimen suyq qarym-qatynas jasau, bireuiniŋ janynda köp
bolyp, i̇ekinşisinikinde az uaqyt qana bolu sekildi köŋilderine kirbiŋ
salar ədiletsiz aralastyqta bolu dūrys i̇emes. Bireuine jağdai
jasasa, i̇ekinşisine de jağdai jasauy ke- rek. Al mūndai talaptardy
oryndai alatyndardyŋ sany öte az i̇ekeni aitpasa da tüsinikti.
Ardaqty İelşi (s.a.u.):
«Eki əieli bar kisi əielderiniŋ bereuimen artyğyraq qarym-qatynas
jasap, ədiletsizdikke jol beretin bolsa, ondai adam aqyret küni bir
iyğy tömen salbyrağan küide keledi», - dep əielderiniŋ arasynda
ədiletsiz qarym- qatynas jasağan i̇erkektiŋ aqyrettegi aianyşty
jağdaiyn bildirgen. Alla Tağala «Nisa» süresinde: «Eger əielder
arasynda ədildik jasai almaimyn dep qoryqsaŋdar onda bireui
jetkilikti...» degen.
Al i̇endi islam dininiŋ köp əiel aluğa rūqsat i̇etuiniŋ özindik
birqatar sebepterine toqtalaiyq. İer adamdardyŋ sany əiel
adamdarğa qarağanda əjepteuir az. Onyŋ bir sebebi, i̇er adamdardyŋ
qazaly oqiğalarğa köptep du- şar boluynda. Mysaly, soğystarda,
j o l apattarynda, tağysyn tağy basqa jağdailarda i̇er adamnyŋ
köptep qaza tabatyny sözsiz. I-II düniejüzilik soğysta milliondağan
er adamnyŋ qaza tapqanyna tarih kuə. Qaza tapqan būl i̇er kisilerdiŋ
artynda közi jəuteŋdegen birneşe balasy- men aŋyrağan jas
əielderi jesir qaldy. Osy myŋdağan, milliondağan jesir qalğan
əielderdiŋ de üilenip janUia qūratyn i̇er adamnyŋ, jas
büldirşinderine qamqorlyq körseter əkeniŋ qajet i̇ekeni sözsiz. İeki
əiel aluğa rūqsat joq jağdaida būl məsele qalai şeşilmek?
Qorğansyz analar men büldirşinder kimge amanat?
Qazirgi taŋda köptegen i̇elderde soğys bolmasa da, əiel sanynyŋ
er adamdardan əldeqaida basym i̇ekeni belgili. Osynyŋ saldarynan
köptegen boijetkender uaqytynda üilene almai üide otyryp
qaluda206. Ərine, būl qyzdardyŋ da üilengisi keletini, ana boludy
aŋsary, belgili bireudiŋ qamqorlyğyn, ömirdegi tiregin izderi haq. Al
būl məseleler zaŋdy türde əri jauapkerşilik şeŋberinde
şeşilmegen jağdaida qoğamda türli keleŋsiz jaittardyŋ i̇etek alary
sözsiz.
Būlardan da jiı kezdesetin bir jağdai – i̇er adamnyŋ i̇eki əiel
aluğa məjbür bolu jağdaiy. Perzent süigisi keletin i̇er azamat
nekelesken əieli düniege bala alyp kele almaityn bedeu bolğan
jağdaida ne isteidi? Birinşi əielimen ajyrasyp, basqamen üilene
me? İağni, səbi
206

Qazaqstanda qazirgi taŋda 182700 əiel balasy jastary otyzdan assa da əli tūrmysqa
şyğa almağan. (2006 j)
düniege əkele almağandyğy üşin onsyz da jarym köŋil jürgen
əieline opasyzdyq jasap, ony talaq i̇etip, basqa bireumen qol
ūstasyp kete barmaq pa? Joq əlde əielin de dalağa tastamai, oğan
küieu əri süieu bolyp i̇ekinşi bir əielmen nekelese me? Ərine, būl
tūsta aqylğa da, ar- ojdanğa da qonymdysy i̇ekinşi taŋdau i̇ekeni
sözsiz. Osy jerde birinşi əielimen de ajyraspasyn, i̇ekinşi əiel
de almai jüre bersin degen oi tuyndauy mümkin. Alai- da, būğan
barlyq azamat köne almaidy ğoi. Ər adamnyŋ özinşe bir əlem i̇ekeni
de aqiqat. Ömirde öz belinen perzent süiü siiäqty armany bar adam
maqsatyna jetpei baiyz tappasy jəne belgili. Tipti, i̇eki-üş bala
emes, ūrpağynyŋ köp bolğanyn qalaityn i̇erkekter de kezdesedi.
Sondai-aq, adam balasy ömirde ər türli jağdaiğa tap bolady.
Mysaly, əieli aiyqpas dertke şaldyğyp, küieuine dūrys qarai
almaityndai jağdaiğa duşar bol- sa, i̇er azamattyŋ tağy da i̇ekinşi
nūsqany taŋdağany abzal i̇emes pe?
Joğaryda aitylğan jağdailar bolmağan künniŋ özinde de köp
əiel aluğa islam dini rūqsat i̇etedi. Olai deitinimiz, birinşi əielin
jaqsy körumen qatar köŋili basqa əielge de būryp tūratyn
adamdardyŋ da kezdeseri sözsiz. Sebebi, barlyq adamnyŋ tabiğaty,
jaratylysy birdei i̇emes. Keibir azamattardyŋ jynystyq qabileti
men qūmarlyğy artyqtau keledi. Būğan qosa, birinşi əieli köŋilinen
şyqpai qaluy da əbden mümkin. Köp əiel aluğa tyiym salğan
jağdaida mūndai küidegi adamdar əiteuir bir jolyn tauyp alğaşqy
jūbaiymen ajyrasyp tynuy nemese jasyryn köŋildes tauyp,
şariğat tyiğan zina siiäqty haram isterge baruy bek mümkin. Söitip,
Jaratuşynyŋ aldynda – künəhar, al bala-şağasynyŋ al- dynda
ekijüzdi bolady. «Bireu bilip qūia ma?» degen küdikti oidan qūtyla
almağandyqtan, psihologiiälyq tūrğydan
mazasyz bolady. Ol ol ma, köŋildes əielderdi tek ötkinşi tösek
ləzzaty üşin ğana paidalanğandyqtan, olardyŋ da abyroiy
airandai tögilip, ərkimniŋ qol jaulyğyna aina- lary belgili. İeki
ortada tiri jetim qorğansyz səbiler men olardyŋ qorlanğan
şeşeleri qalady. Büginde köp əiel aluğa üzildi-kesildi tyiym
salğan i̇evropa būnysymen qanşama əieldermen jasyryn türde
tösektes boluğa, iağni köŋildestik pen oinastyqtyqqa, jezökşeliktiŋ
etek aluyna, myŋdağan balalardyŋ əkesiz düniege keluine, qoldan
sansyz tüsik jasaluyna köz jūmyp qarauda.
Būl şyndyqty batystyq ğalym Gustav Li Von:
«Mūsylmandardyŋ köp əielmen nekelesui – zaŋdy türde bir əielmen
nekelesip, jasyryn türde köp əielmen köŋildes bolyp jüre beretin
evropalyqtardan əldeqaida artyq»207 dep aşyq moiyndağan.
Negizinde, köp əiel alu islam dininde paryz da, uəjip te i̇emes. Tek
rūqsat i̇etilgen keŋşilik jol retinde ğana qarastyrylady. Joğaryda
aitylğandai, köp əiel aludyŋ özindik kürdeli şarttary men arnaiy
talaptaryn i̇eskerer bolsaq, köp əiel aludyŋ ərkimniŋ batyly jete
bermeitin jauapkerşiligi zor is i̇ekenin baiqaimyz. Būğan qosa, i̇er
kisiniŋ i̇eki nemese birneşe janUiany birdei basqaruğa qabileti
jetkiliksiz bolsa nemese i̇ekinşi əiel alğan jağdaida birinşi
janUianyŋ şaŋyrağy şaiqalar bolsa, mūndai iske barudyŋ özi qaterli
əri jauapkerşiligi de auyr. Sondyqtan üilenetin adam öz jağdaiyn,
janUiasynyŋ əri qoğamynyŋ ahualyn, tynys-tirşiligin i̇esepke
almastan mūndai qadamğa baruy müldem dūrys bolmasa kerek-ti.

207

Prof. Dr. İbrahim Janan, Kütüb-i sitte, 2-tom, 274-bet.
«Akçag» baspasy, Stambul.
Muzyka tyŋdau haram ba?
Ənniŋ de i̇estisi bar, i̇eseri bar, Tyŋdauşynyŋ
qūlağyn keseri bar.
Abai
Paiğambarymyzdyŋ (s .a .u.) ən, muzykağa rūqsat i̇etetin de208,
tyiym salatyn209 da köptegen hadisteri bar. Muzykağa bailanysty
dəlelderdiŋ ər türli boluyna bai- lanysty ğūlamalardyŋ keibireui
jalpy muzykany haram dese, i̇endi bireuleri adamğa paidalysy halal
dep fətua bergen210.
Paiğambarymyzdyŋ muzykağa bailanysty hadisteriniŋ ər türli
boluynyŋ astarynan tyiym salynğan nemese rūqsat i̇etilgen
nərseniŋ tikelei muzyka
Mysaly, riuaiatta Əbu Bəkir (r.a.) qyzy Aişa anamyzdyŋ üiine kiredi. Ol jerde i̇eki
jəriiänyŋ «buğas» soğysyna bailanysty ən aityp jatqanyn köredi de:
Paiğambardyŋ üiinde şaitannyŋ mizmary (şaitannyŋ əuen aspaby) ma?-dep keiis
bildiredi. Paiğambarymyz (s.a.u.) bolsa: «Ua, Əbu Bəkir, olarğa tiıspe! Bügin meiram
küni ğoi» dedi. Osy sekildi basqa da hadisterge süiengen keibir ğūlamalar: «Eger ən
aitu jalpy haram bolğanda, paiğambarymyz (s.a.u.) öz üiinde onyŋ aityluyna mülde
rūqsat bermes i̇edi» dep, ziiäny joq muzyka, ənderge rūqsat beretin fətualar
şyğarğan.
209 Mysaly, hadiste: «Ən, öleŋ jürekte i̇ekijüzdilikti ösiredi» delingen. Osy sekildi
hadisterge qarağan keibir ğūlamalar jal- py muzyka, ənderge haram dep fətua
bergen. Tolyğyraq məlimet üşin qaraŋyz: Q. Jolybaiūly, Din men dil, 97-bet.
«Dəuir» baspasy, 2010 j.
208
aspaptary i̇emes, olardyŋ qalai qoldanyluy, sondai-aq, tyŋdauşy
men oryndauşynyŋ tüpki nietine bailanysty i̇ekenin aŋğaramyz.
Sebebi, kez-kelgen muzyka aspabynyŋ j a q s y - jaman ərkelki
tartyluyna, būğan q o s a , aitylatyn ən mazmūnynyŋ ər aluan
boluyna bailanysty onyŋ adamğa tigizer əseri de ər türli bolady.
Mine, sondyqtan haram-halal ükimin muzyka aspabynan göri onyŋ
qalai qoldanyluyn negizge alyp qarastyrğan jön.
Mysaly, siriŋkeni beikünə bireudiŋ üiin örteu tərizdi
qastandyqqa da, ot jağyp üi jylytu, as pisiru siiäqty igilikti ister
üşin de qoldanuğa bolady.
Adam tabiğaty, işki sezimderi, jan düniesi i̇erikti- i̇eriksiz
köptegen nərselerdi qalaidy. Mysaly, körkem tabiğat körinisterin
tamaşalağanda boiy sergip rahat- tanady. Özenniŋ syldyrap aqqan
üni öne boiyna i̇erek- şe əser i̇etedi. Teŋizdiŋ buyrqanyp tasuy,
ormandağy toty, būlbūl sekildi jyrşy qūstardyŋ sairap ən sa- luy
da jan düniesin rahatqa bölep, dem aldyrady. Sondyqtan adamnyŋ
jan düniesi, işki sezimderi ərdaiym körkem tabiğatty tamaşalaudy,
sudyŋ sarqyrağan dauy- syn i̇estip, qūstar salğan əsem ənderdi i̇estuge
qūmartyp tūrady. İslam dini adam balasyn öz tabiğatyndağy osyndai sezimderine tūsau salyp ia bolmasa tamyryna balta şauyp
müldem joq i̇etu üşin kelgen joq. Kerisinşe, olar- dy rettep, orta
jolğa bağyttau üşin keldi211. İendeşe muzyka – i̇eger adam balasynyŋ
uaqytyn bosqa ötkizip ğibadattaryna kedergi jasasa, nəpsisin
qozdyryp, oiyna haram nərselerdi salyp, jaman piğyldarğa
jeteleitin bolsa, daŋğyryğynyŋ qattylyğynan midağy kletkalardy öltirip, adam minezin ūşqalaqtyqqa tərbielese onda
211

əl-İmamul-əkbar Mahmud Şəltut, Əl-Fətaaua. 355-bet. Dəruş- şuruq, İegipet. 2004 j.
– haram. «Paiğambarymyzdyŋ keibir hadisterindegi muzykağa
bailanysty tyiymdar osyndai teris bağytqa jeteleitin
muzykalarğa bailanysty bolsa kerek»- deidi HI ğasyrda ömir sürgen
taqualyğymen tanymal hanafi ğalymy Abdul-Ğani ən-Nəbulusi
öziniŋ «İdahut-dəlalat fi samağil-əələət» (muzyka aspaptaryn
tyŋdauğa baila- nysty dəlelderdi baiandau) atty kitabynda212.
Al i̇eger saz ben əuen kerisinşe adam boiyndağy mülgip jatqan
jaqsy sezimderin ūiatyp, ruhy men miyna tynyştyq syilasa,
şarşağanda jüikesin dem aldyryp, oiyna körkem pikirler salatyn
bolsa, onda nege haram bolsyn?!
Abaidyŋ: «Qūlaqtan kirip, boidy alar Əsem ən men
tətti küi.
Köŋilge türli oi salar,
Əndi süiseŋ, menşe süi», - degenindei keibir əuender men
əuezder i̇eşbir söz aitylmasa da, adamnyŋ işki düniesine ağyla
qūiylyp, özinşe bir əlemge j i̇e - telep tereŋ oiğa şomdyrady.
Mysaly, qazaqtyŋ keibir küileri oryndalğan uaqytta köz aldyŋa
keŋ baitaq jer men ondağy əsemdikter i̇eles beredi. Köktemdegi köŋilküidi bildiretin, jauğan jaŋbyrdyŋ tyrsylyn i̇elestetetin, köŋiliŋdi
sergitip, keremet oiğa jeteleitin jūmsaq t a nəzik əuenderdiŋ bar
ekeni barşağa belgili. Otandy, birlikti, i̇erlikti uağyzdaityn, ataananyŋ qasietine bai- lanysty, adam balasyn adamgerşilik pen
imandylyqqa baulityn muzyka men ənderdi tyŋdau əri aitu nelikten
haram bolsyn?
Soğysta əskerdiŋ jau aldyndağy ruhyn köteru əri keibir
əskeri būiryqtardy bildiru maqsatynda
mūsylmandardyŋ baraban aspabyn qoldanğandary213, tipti keibir
psihikalyq aurulardy muzyka arqyly i̇emdegendikteri tarihtan
belgili214. Mūndai jaqsy ister üşin qoldanudy kim bolsa da qūptary
sözsiz.
Eŋ əsem əuen Qūran i̇ekeni sözsiz. Alaida qoğamdağy adamdardyŋ
dərejeleri men bolmysy, tabiğaty men işki sezimderi birdei i̇emes
ekeni şyndyq. Olai bolsa, muzykany jalpylai haram sanap,
barlyq adamğa «Tek Qūrandy ğana oqy əri tyŋda!» dep küştei
almaimyz. Sebebi, qoğamda Qūran oqyp, basqa da özine mindettelgen
ğibadattaryn tolyq oryndaumen qatar, özi ūnatqan pai- daly
muzykalardy tyŋdağysy keletin adamdar tağy bar. Sondai-aq
adam jan düniesi üzdiksiz ğibadat ja- saudan, iaki ünemi salmaqty
nərselermen şūğyldanudan jalyğuy yqtimal. Sondyqtan adamnyŋ
tabiğaty men bolmysy anda-sanda köŋilin köterip, ruhyn dem
aldyratyn nərselerdi qajetsinedi.
Haziret Alidiŋ (Alla Tağala odan razy bolsyn):
«Tənniŋ şarşaityny tərizdi jürek te şar- şaidy.
Sondyqtan ony qyzyq hikmettermen dem aldyryŋdar!»,
«Jürekteriŋdi anda-sanda dem aldy- ryp tūryŋdar! Sebebi,
jürek zoryqsa, tas soqyrğa ainalady»215 degeni riuaiat i̇etilgen.
Muzyka tyŋdaudy ūnatatyn adamdarğa biz i̇eger jaqsy muzykany
tyŋdauğa bolatynyn aityp jön siltemesek, tipti körkem mağynaly
əri əuendi ənderdiŋ şyğaryluyna bağyt-bağdar berip rettemesek,
ol adamnyŋ bara-bara jaman muzykalarğa ūrynbasyna kim kepil?
Fataua Mustafa Zarqa, 349-bet. Darul-qalam, Dimaşq. 2001 j.
Heiet, Müslüman İlim Önjüleri, 149-bet. Stambul, 2005 j.
215 Muhammed Abdur-Rahman əl-Marğaşli, əl-Ğina uəl-məğazif fil-iğlamil-muğasir
uə hukmuhə fil-islam, 229-bet. «Dərul- mağrifa» baspasy, Bəirut. 2006 j.
213
214
Eger muzykany jalpylama haram desek, onda mūsylmandardyŋ
mədenieti, öneri artta q a l a r y sözsiz. M y s a l y , ğibratqa toly
ūlan-asyr tarihymyz- dy beineleitin kinolarymyzğa i̇eşbir
muzyka aspa- by qosylyp, kerekti jerinde effekti berilmese, ol
kinony kim i̇erekşe əsermen tamaşalai
alady? Onda
jastarymyzdyŋ özgelerdiŋ öte tartymdy, əseri küşti, biraq
mağynasy uly kinolarynyŋ soŋyna tüsip keteri sözsiz. Sol siiäqty
telekanaldarda bir bağdarlamadan i̇ekinşi bağdarlamağa ötu
kezeŋderinde, basqa da körermenderdiŋ nazaryn audarar jağdailarda
muzyka aspaptarynyŋ röliniŋ maŋyzdylyğyn kim joqqa şyğara
alady?!
Söz soŋy, muzyka belgili bir mən-mağynany jetkizu- de
qoldanylatyn «söz» ispetti. Sözben paidaly nərseni nasihattauğa
da, ziiändy teris mağynany jetkizuge bola- tyny sekildi muzykany
da jaqsy-jaman türli bağytta qoldanuğa bolady dei kele Əbu Nasyr
əl-Farabidyŋ ba- synan ötken myna bir oqiğany bere ketudi jön
kördim.
Əl-Farabi babamyz ən-küi dese işken asyn jerge qūiatyn jan
bolğan i̇eken.
Bir küni öziniŋ bir ūstazynan ən-küi jaiyn sūrady. Ūstazynyŋ
aituynşa, syrnai-kernei, əuen – jyn- şaitannyŋ isi bolyp şyqty.
Adamdy alaŋ qylyp azdy- rady, isinen qaldyryp, künəğa kiriptar
etedi i̇eken.
Būryn ən-küidi jaqsy süietin Əbunasyr osyny i̇estigennen keiin
qolyna küi aspabyn almaityn boldy. Ən-küidi süiip oinaityn
Əbudyŋ bir qymbatty qimas joldasy joğalyp qalğandai küi keşedi
de mynandai oiğa batady. Əsem ən degen adamdy jadyratatyn,
köŋildi köterip, jürektiŋ meiirimin ūiatatyn bir qasietti öner ğoi.
Endeşe, ol qalai saitannyŋ menşigi bolady?
Osy saualyn ol i̇ekinşi bir ūstazynan sūraidy. Ol ūstazy: Əsem
saz – ol qasietti nərse i̇emes pe? Mūnda aspannyŋ syry bar, əlemniŋ
üni bar. Qolyŋnan kelse būl önerden jirenbe...», - deidi. Mūny i̇estip
Əbunasyr qatty şattanady. Alaida ol ülken ūstaz Ə b u Məlik
hazirettiŋ özinen sūramaqqa bekindi. Əbu Məlik ūstaz bylai dep jauap berdi:
– Ol da dūrys, ol da dūrys. İeki aituşynyŋ i̇ekeui de dūrys
aitady... İa, solai... Jamandyq ta, jaqsylyq ta adamnyŋ öz
boiyndağy qasietke süienedi. Azğyndyq pen izgilik i̇ejelden i̇egiz
emes pe? Ən-küidiŋ əuenine i̇erip, basqa öner-bilimnen qol üzseŋ,
sonymen ömiriŋdi qapyl ötkizseŋ ökiniş i̇emei nemene. Əsem əuen
alpys i̇eki tamyr- dy birdei qozğaityn keremetti, qūdiretti nərse.
Onyŋ seni bilep əketui ğajap i̇emes. Alğaşqy aituşy seni sonan
saqtandyrady. Qūdiretti önerdi kerekti jerinde ölşeumen ūstap,
tizgindi aqyl-oiğa berip izgilik iske qossaq, onan keler paida tağy
köp. Kökirek keŋip köŋil ūiatar, qiiäl qozdyryp qairat berer tağy
sol... Ğylymnyŋ ata tegi ər neniŋ ölşeuin bilude i̇emes pe?! Sen ənküi üirenseŋ onan meniŋ qaupim joq. Qūdiretti küidiŋ siqyrly ünin
tejep otyruğa seniŋ aqyl-qabiletiŋ mol jetedi216.

216

Ağjan Maşanov, əl-Farabi. Jalyn baspasy, 1970 j.
Arnaiy meditsinalyq tütikşelerde qoldan ūryqtandyru
arqyly səbi düniege əkeluge, əsirese, surrogattyq təsilge (qūrsaq
ana) dinimizdiŋ ükimi qandai?
Qoldan ūryqtandyruğa qatysty dinimizdiŋ ükimin aitpas būryn
qoldan ūryqtandyrudyŋ ne i̇ekendigi jaily oqyrmanğa qysqaşa
tüsindirme bere keteiik.
«Qoldan ūryqtandyru» – tabiği jolmen özdiginen ūryqtana
almağan jağdaida, əiel jūmyrtqa kletka- lary men i̇erkek ūryq
kletkasyn syrtqy ortada ar- naiy meditsinalyq tütikşeler
kömegimen biriktirip ūryqtandyru təsili. Ūryqtandyrylğan būl
zigota217 ar- tynşa əiel jatyryna salynady.
Būl təsil XX ğasyrdyŋ alğaşqy jartysynda i̇eŋ əueli janjanuarlarda qoldanyla bastady. Bir ğana i̇erkek maldyŋ ūryğymen
myŋdağan ūrğaşy maldar qoldan şağylystyryldy. Būl ğylymi
jaŋalyq mal şaruaşylyğyna aitarlyqtai ekonomikalyq tiımdilik
əkeldi. Myŋdağan siyrlarğa bir ğana būqa salu qiyndyq
tuğyzatyndyqtan, şarua ielerine būrynyraqta köptep būqa ūstau,
olardy arnaiy kütu, bağu kerek bola- tyn. İendi jaŋaşa myna
təsil arqyly olardy kütuge jūmsalatyn şyğyn azaidy. Oğan qosa,
būqalardy köptep ūstağannan keiin qartaiğan būqalardyŋ i̇etin ötkizu
de qolaisyz bolatyn. Jaŋa təsil arqyly sanau- ly ğana būqa
ūstalatyndyqtan basqa i̇erkek maldardy jas kezinde soiyp i̇etke
ötkizu de ekonomikalyq paida
217

Zigota – əieldegi jūmyrtqalyq kletkanyŋ i̇erkek ūryğymen ūryqtanğan kezi.
əkeldi. Onyŋ üstine, būqalardyŋ ūryqtaryn zerthana- da zertteu
arqyly olardyŋ işinen aurudan taza, i̇etti, i̇eŋ myqtylary taŋdalyp,
ūryqtandyruğa qajetti būqalar irikteletin boldy. Söitip, joğarğy
sapada mal töldetu men mal türlerin köbeitude būl təsil
taptyrmaityn mümkindik syilady.
Keiin kele-kele būl təsil tabiği jolmen ūryqtana almaityn
adamdarğa da qoldanyla bastady. 1978 jyly Edvards jəne Steptou
atty dərigerler, Djon Braun, Luiz Braun atty i̇erli-zaiyptylardyŋ
ūryqtaryn tütikşede ūryqtandyryp, ony qaitadan Luiz Braunnyŋ
jatyryna salady. Söitip, 1978 jyly 25 tamyzda Lesli Braun atty
alğaşqy səbi düniege kelgen.
Qoldan ūryqtandyru i̇eki təsil arqyly jüzege asady:
1. Qoldan iştei ūryqtandyru təsili. Būl təsilde i̇er kisiniŋ
spermasy alynyp, əiel jatyrynyŋ qolaily jerine qoiylady.
2. Qoldan syrttai ūryqtandyru təsili. Būl təsil i̇er kisiniŋ
spermasy men əieldiŋ jūmyrtqa kletkasy alynğannan keiin
olardy zerthanada arnaiy tütikşeler- de ūryqtandyryp,
artynşa ony əieldiŋ jatyryna orna- lastyru arqyly jüzege
asady.
Osy negizgi i̇eki təsilge tən qoldan ūryqtandyrudyŋ alty türi bar.
Olardyŋ i̇ekeui işki ūryqtandyru təsili arqyly, qalğan törteui
syrtqy ūryqtandyru arqyly jüzege asady.
Iştei ūryqtandyru təsili:

Birinşisi, üilengen i̇er kisiniŋ ūryğy alynyp, ony əieliniŋ
jatyrynyŋ yŋğaily tūsyna ornalasty- ru arqyly jüzege asady.
Sonda baryp i̇erkektiŋ sper- masy tabiği jolmen əieldiŋ jūmyrtqa
kletkasymen ūryqtanady. Būl i̇erkektiŋ spermasy özdigimen tabiği
türde əieliniŋ
jatyryna jete almağan
jağdaida
qoldanylady.
Ekinşisi, i̇er kisiniŋ spermasyn öz əieli i̇emes, basqa bir əieldiŋ
jatyryna salu arqyly bolady. Būnyŋ əuelgiden aitarlyqtai köp
aiyrmaşylyğy joq. Aiyrmaşylyğy
– i̇er adamnyŋ spermasy öz nekelisiniŋ jatyryna i̇emes, basqa əieldiŋ
jatyryna salynady.
Syrttai ūryqtandyru təsili:

Birinşisi, i̇erli-zaiyptylardyŋ spermasy men jūmyrtqalary
alynyp, arnaiy tütikşelerde ūryqtandyrylğannan keiin
jūmyrtqasy alynğan əiel- diŋ jatyryna qaita ornalastyrylady.
Ūryqtandyryl- ğan zigota jatyrğa jabysqan jağdaida öz damuyn
ary qarai jalğastyrady. Būl əieldiŋ jūmyrtqalyq joldary bitelip
qalğan jağdaida qoldanylady.
Ekinşisi, i̇er adamnyŋ spermasy men bögde əieldiŋ jūmyrtqasyn
tütikşede ūryqtandyrğannan keiin o n y əieliniŋ jatyryna
ornalastyru arqyly bolady. Būl j o l əiel adamnyŋ
jūmyrtqalyğynda a q a u bolsa əri jatyry zigotany qabyldai
alatyndai sau jağdaida qoldanylady.
Üşinşisi, bögde i̇er-əieldiŋ spermasy men jūmyrtqasy tütikşede
ūryqtandyrğannan keiin ony basqa bir tūrmystağy əieldiŋ
jatyryna salu arqyly jüzege asady. Būl təsilge jatyryna zigota
qoiylğan əieldiŋ jūmyrtqalyğynyŋ jūmys istemeui əri küieuiniŋ
spermasy jaramsyz bolğan jağdaida jüginiledi.
Törtinşisi, i̇erli-zaiyptylardyŋ spermasy m i̇e n jūmyrtqa
kletkalary tütikşede ūryqtanğannan keiin, ony jükti bolyp
bosanyp beruge kelisim bergen basqa bir əieldiŋ jatyryna
ornalastyru arqyly bolady. İağni, surrogattyq təsil arqyly jüzege
asady. Bosanyp beruşi anağa – «qūrsaq ana» delinude. Būl jolğa i̇erli
-
zaiyptylardyŋ
sperma, jūmyrtqalary bolğanymen,
əieldiŋ jatyry jaramağan iaki tügeldei joq jağdaida ne- mese bala
köterip, tuudy qalamağan jağdaida jüginiledi. Qazirgi taŋda əlemde
joğaryda aitylğan barlyq təsilder keŋinen qoldanyluda. Qoldan
ūryqtandyrudy bireuler tek aqşa tabu maqsatynda paidalansa, i̇endi
bireuleri üilenbei-aq balaly bolu üşin nemese i̇erlizaiyptylardyŋ bireuindegi iaki i̇ekeuindegi jükti boluğa böget
keltiretin kei aqaularğa bailanysty keŋinen qoldanuda. Bügingi
taŋda tanymal iaki belgisiz adamdardyŋ
spermalaryn
saqtap,
sosyn
ony
qajetsingen
adamdarğa satatyn arnaiy
əlemdik sperma bankalary
köptep qūrylğan.
İslam
ğūlamalary
«Rabitatul-alamil-islam»
(Əlem
mūsylmandarynyŋ özara bailanysy) ūiymy ūiymdastyrğan fiqh
(islam qūqyğy) məjilisiniŋ VIII kezekti otyrysynda joğaryda
aitylğan qoldan ūryqtandyrudyŋ barlyq türleri men joldaryn
zerttep mynandai pətualar şyğarğan:
1. İerli-zaiyptylardyŋ spermasy men jūmyrtqa klet- kalary
tabiği türde ūryqtana almağan jağdaida, olardy qoldan
ūryqtandyruğa şariğat rūqsat i̇etedi. İağni, jükti boluğa qajetti
«sperma, əieldiŋ jūmyrtqa kletkasy jəne jatyr» bəri
birdei bir i̇erli- zaiyptylardiki bolğan jağdaida ğana qoldan
ūryqtandyruğa rūqsat. Al būğan joğaryda aitylğan syrttai
jəne iştei ūryqtandyrudyŋ birinşi joldary ğana sai keledi.
Rūqsat i̇etilgen būl joldyŋ özinde de mynandai şart- tar
oryndaluy tiıs:
• Əuret jerin körsetuge tyiym salynğandyqtan, əieldiŋ
jūmyrtqasyn alu nemese ūryqtanğan zigota- ny jatyryna qaita
salu isterin mümkindiginşe senimdi mūsylman əiel dəriger iaki basqa
əiel adam, əitpese,
mūsylman i̇er dəriger, ol da mümkin bolmağan jağdaida basqa kezkelgen senimdi i̇er dəriger atqarady. Biraq, ja- nynda basqa
tuysqandary birge boluy kerek.
• Ūryqtardyŋ auysyp, şatastyrylmaityndyğyna naqty köz jetkizilui
kerek.
• Qoldan ūryqtandyru küieuiniŋ közi tirisinde jasa- luy kerek.
Ölgennen keiin rūqsat joq.
• İerli-zaiyptylardyŋ būl iske birdei rūqsaty bo- luy kerek.
2. Qoldan ūryqtandyrudyŋ qalğan barlyq türi şariğat boiynşa
– haram. Būl joldardyŋ kez-kelgeni zinanyŋ bir türine
jatady218. Öitkeni, būl təsilderde sperma men jūmyrtqa birdei
erli-zaiyptyğa tiesili i̇emes iaki tiesili bolğan künniŋ özinde
jatyr olarğa i̇eş qatysy joq böten bireudiki. Mūndai joldar
ata-tektiŋ şata- suyna, köptegen keleŋsiz jaittardyŋ i̇etek
aluyna əkep soğary sözsiz. Atalmyş təsilderdiŋ işindegi keŋ
tarağan surrogattyq (qūrsaq ana) təsilmen balaly boluğa
oŋközben qaraityn adamdar da kezdesip jatady. Alaida, onyŋ
da özindik qauip-qateri men keri nətijeleri bolatyndyğyn
eskermei bolmaidy. Aitalyq, olardyŋ keibiri:
• Batysta tuylğan səbidi qūrsaq ananyŋ zigota ielerine qaitarmau
oqiğasy jiı kezdesedi. Rasynda da, ūryq basqa bireudiki bolğanmen öz
qanymen qorektendirip, toğyz ai boiy qinalyp kötergen, jan alyp jan berisip baryp tolğatyp düniege əkelgen bauyr i̇eti balasyn kim
basqa bireuge közi qiyp bere salsyn? Qaitarğan künniŋ özinde būl
jağdaidyŋ ananyŋ işki jan düniesine, psi- hologiiäsyna qalai əser
etetinin düniege səbi əkelgen analar jaqsy tüsiner. Ana balasyn
tabystağannan keiin
218

əl-İmamul-əkbar Mahmud Şəltut, Əl-fətəəua, 281-bet. Daruş- şuruq, Kair, 2004 j.
ömir boiy ony sanasynan öşire almasy anyq. Ğūmyr boiy ruhani
küizeliske tüsedi. Bala men ana arasynda özara ruhani tyğyz
bailanys bolatyndyğyn i̇eşkim d i̇e joqqa şyğara almaidy. Sebebi,
jaratylysynyŋ negizgi kezeŋderin bala ananyŋ jatyrynda
təmamdaidy. Ruhy ananyŋ jatyrynda beriledi. Qūranda bylai
delinedi:
«Rasynda,bizadamdynağyz(süzilgen)balşyqtan219 jarattyq.
Sosyn ony şəuettiŋ bir tamşysy küiinde myqty jerge
ornalastyrdyq. Sosyn ol tamşyny alaqağa (jabysqaq
ūryqtanğan kletkağa) sosyn ony mudğağa (bir tistem i̇et
beinesindegi jaratylysqa) sosyn m u d ğ a n y süiekterge
ainaldyrdyq, sosyn süiekterdi i̇etpen qaptadyq, sosyn ony
basqa bir jara- tylys jasadyq. Alla – i̇eŋ keremet
Jaratuşy»220.
Qūranda balanyŋ anasy ūryğyn bergen əiel i̇emes, ony düniege
əkelgen jan i̇ekeni aitylady: «Olardyŋ analary – olardy düniege
əkelgender ğana»221. «Biz adamdarğa əke-şeşesine jaqsylyq
jasaudy ösiet i̇ettik. Anasy ony qiyndyqpen qūrsağynda
köterip, sondai auyrtpaşylyqpen düniege əkeldi...»222.
«Əlsiregen üstine əlsiregen küide anasy ony köterdi»223.
• Səbi öskennen keiin əke-şeşesine qarsy şyğyp, özin tapqan qūrsaq
anasyna qaitamyn dep qiğylyq salğan jağdaida ne bolmaq?
• Būğan qosa, balanyŋ pikirimen sanaspastan ony tuğan anasyna i̇emes,
jūmyrtqa iesi əielge tapsyryluyBūl jerde Adam atamyzdyŋ əu basta balşyqtan jaratylğandyğy iaki adam denesiniŋ
topyraqtağy elementterdi qamtityndyğyna işarat i̇etilude.
220 Muminun süresi,12-14-aiat.
221 Mujadəla süresi, 2-aiat.
222 Ahqaf süresi, 15-aiat.
223 Tafsirul-munir, 13-t, b. 347
219
na kim rūqsat berdi. İağni, ər səbi özin tuğan anasynyŋ qūşağynda ösuge,
aq sütin i̇emuge qūqyly i̇emes pe?
• Qūrsaq ana aldyn ala berilgen qarjyny qanağat tūtyp, özgesin kerek
etpei işindegi balasyn ədeii tüsik qyp tastasa şe?
• Al balanyŋ tür-əlpeti ūnamasa nemese dene bitimin- de bir aqau kezdese
qalasa, tipti, i̇eşbir sebepsiz balağa tap- syrys bergen ūryq ieleri
baladan bas tartqan jağdaida balanyŋ jəne qūrsaq ananyŋ jağdaiy
qalai bolmaq?
• Qūrsaq ana öz ömirinde birneşe janUianyŋ ūrpağyn tuyp berse224,
keiinnen ol balalary i̇er jete kele bir- birimen üilenip jatsa qalai
bolady? İağni, şeşeleri bir ağa-qaryndastar bir-birimen tūrmys qūryp
jatsa qalai bolğany? Olai deitinimiz, qūrsaq ana bəriniŋ birdei anasy i̇emes pe?
• Qūrsaq ana üilenbegen qyz bolğan jağdaida onyŋ tūrmysqa şyqpastan
jükti bolğanyn körgen i̇el ne oilai- dy? Būl bəlkim dini būzylğan
batysta i̇ersi bolmağanmen, biz sekildi zinany ülken künə sanaityn
mūsylman i̇elderinde öte jiırkenişti qylyq.
• Batysta surrogattyq ananyŋ öz küieuinen jükti bolyp qalu jağdaiy da
kezdesude. Germaniiäda bir əiel surrogattyq ana boluğa kelisim bergen.
Söitip, jatyry224

Mysaly, Ūlybritaniiänyŋ 38 jasar tūrğyny qūrsaq ana - Kerol Horlok osymen
qatarynan segiz ret özgelerdiŋ balasyn bosanyp, i̇endi toğyzynşysyna aiağy auyr. Ol
- Childlessness overcome through Surrogacy (ūrpaqsyzdyqqa qarsy böten kisilerdiŋ
nərestesin köteru) ūiymynda jūmys isteitin köp əielderdiŋ biri. Özdiginen səbi
kötere almaityn janUialarğa jaldamaly qūrsaq analardy izdeu maqsatynda 1990
jyly qūrylğan būl ūiymğa Ke- rol Horlok 1994 jyly kelgen. Ol jyl saiyn bir
nəreste köterip keledi. AQŞ-ta būl ülken biznes közine ainalğan. Zaŋ jüzinde
tölemniŋ i̇eŋ joğarğy mölşeri belgilenbegen. Alaida, Sunday Times – tyŋ
habarlauynşa tölem mölşeri 12 men 18 myŋ i̇evro köleminde özgerip otyrady. (būl
mağlūmat Mednovosti.ru saity- nan alyndy.)
na kelisilgen şart boiynşa i̇erli-zaiyptylardyŋ z i g o - tasy
qoiylğannan keiin aiağy auyrlaidy. Alaida, uaqyt öte kele onyŋ
sol zigotadan i̇emes, öz küieuinen jükti bop qalğany anyqtalady.
Biraq, ol aldyn ala 8000 AQŞ dollaryn alyp qoiğandyqtan, əlgi
erli-zaiyptylarğa küieuinen jükti bolğan öz balasyn tabys i̇etuge
məjbür bolğan. Keibir adamdar öz balalaryn aqşağa osylai satu- da.
Mine, būl – dinsiz, ruhsyz ğylymnyŋ jetistikteri225.
• Qazir batysta tabiği jolmen özi bosanuğa densaulyğy jete tūryp,
əieldiŋ balany kestirtip al- dyruy sənge ainaldy. Sebebi, tolğatyp,
qinalyp tuğanşa kestirip aldyra salu əldeqaida oŋaiyraq. Biraq
qinalmai əkelgen balanyŋ anasyna degen qūrmet- yqylasynyŋ
qanşalyqty bolary t a ğ y belgisiz.226 Sebebi, ana men balanyŋ
arasynda ruhani bailanystyŋ bar i̇ekeni sözsiz. Ol ğylymi
zerthanada bilinetin nərse i̇emes. Ananyŋ analyğy da, qaharmandyğy
da ony toğyz ai boiy qabyrğasy qaiysa köterip, qinalyp bosanuynda i̇emes pe? Al i̇endi surrogattyq təsildiŋ de bara-bara i̇erikkenderdiŋ
ermegine ainalmasyna kim kepil? Bala köterip qinalğysy kelmeitin
kei əielder balasyn tauyp beretin basqa bireudi jaldaudy ədetke
ainaldyruy mümkin ğoi. Būl – batysta keŋ i̇etek alğan auru. Qazirgi
künniŋ özinde i̇elimizde «Men bala tuyp dene-bitimimdi būzğym
kelmeidi», «jasym qyryqta, balamdy basqa bireu tuyp berse...
Öitkeni, men üşin jūmysym maŋyzdyraq» dep, ortalyqqa
keletinderdiŋ bar i̇ekendigin Qazaqstandağy
«Ekomed» klinikasynyŋ bastyğy Saltanat Berdenqyzy da aituda227.
Sonda əiel ana boludan qaşsa, küieu bögde
Muhammed Ali əl-Baarr, Din ve typ açysyndan tüp bebek. 80-81 bet. Aud: Adil Bebek.
Nesil iaiynlary, Stambul, 1989 jyl.
226 Ərine, məjbür jağdaida kestirip alu basqa jağdai.
227 «Qazaqstan zaman» gazeti, 11 qaraşa 2005.
225
erkektiŋ
ūryğyn
öziniŋ
əieliniŋ
jatyryna
qoiyluyna
namystanbasa, ony Uiat dep qabyldamasa, ağasynyŋ ba- lasyn
qaryndasy nemese anasy tağysyn tağy jaqyn tuysqandary tuyp
berip jatsa būl adam balasynyŋ azğyndauy i̇emes pe?
• Joğarydağylarğa qosa, sperma men jūmyrtqany tütikşede
ūryqtandyrğannan keiin ony üşinşi bir əieldiŋ jatyryna qoiu
jolymen düniege kelgen balanyŋ jaratylys, bolmys, minez-qūlyq,
psihologiiä, aqyl- i̇esiniŋ aqausyz bolatyndyğyna i̇eşkimniŋ kepildik
bere almasy jəne haq228. Mūny aldağy uaqyt körsetedi. Būl öz aldyna
zertteudi qajet i̇etetin taqyryp.
Qysqasy, surrogattyq təsilmen düniege bala əkelu meili dini
tūrğysynan bolsyn, meili adamgerşilik jağynan bolsyn qūptarlyq
is i̇emes i̇ekeni aiqyn. İslam ğūlamalary birauyzdan qoldan
ūryqtandyrudyŋ būl təsiline «haram» dep anyq pətua bergen.
İə, ömirde bala süiüdiŋ qandai baqyt i̇ekeni barşağa aian. Alaida,
mindetti türde bala süiü kerek i̇eken dep şariğat tyiymdaryn attap,
adamgerşilikke jat qylyqtarğa baru dūrys i̇emes. B ū l tūrğyda
batystyq eksperimenter men adasular bizge ülgi bola almai- dy.
Batysta üilenbei-aq ba la ly boludy qalaityn əielder arnaiy
qūrylğan sperma bankalarynan belgili b i r mölşerdegi qarajatqa
qalağan adamynyŋ ūryğyn satyp alyp balaly bola beredi. Belsiz
azamattar öz əieline osy sperma bankalarynan tanityn iaki tanymaityn i̇erkekterdiŋ ūryğyn paidalanuyna rūqsat i̇etu- de. Bedeu
ə i i̇e l d i̇e r küieulerine
özi müldem tanymaityn böten əieldiŋ
jūmyrtqa kletkalaryn qoldanuyna razy boluda. Kerek deseŋiz,
şeşesi qyzynyŋ balasyn, qyzy
228

Mūhammed Barada Ğaziiüli, əl-ihsabus-sinaği min manzurin islamii.
şeşesinikin, qaryndasy ağasynyŋ balasyn bosanyp beretin jaittar
da kezdesedi.
Büginde batysta qūrsaq analar men balasyz i̇erli- zaiyptylar
a r a s y n d a biznestik maqsatty
közdep deldaldyq jasaityn
m i̇e ke m i̇e l i̇e rd i ŋ , ə i i̇e l d i̇e r d i ŋ j ū m y r t q a k l i̇e t k a l a r y m i̇e n i̇er
adamdardyŋ
spermala- r y n saudalaityn ortalyqtardyŋ keŋ
tarağandyğy barşağa məlim. Būlardyŋ qai-qaisysy bolmasyn bizdiŋ adamgerşiligimizge
syiyspaityn, k i̇e l i̇e r ūrpaq
aldyndağy adaldyğymyzğa nūqsan keltirer jiırkenişti ister
ekeni sözsiz. Sūraqtyŋ jauabyn Şəkərimniŋ:
«Ğylym degen būl bolsa – adyra qalsyn,
Demeske bara jatyr işim tolyp»229- degen danalyq sözimen
tamamdaiyn.

229

Şəkərim, Öleŋder men poemalar, 139-bet. Jalyn baspasy, A - maty 1988 j.
Paiğambarğa salauat aitu degen ne? Bizdiŋ salauat aituymyzğa
paiğambarymyz mūqtaj ba?
«Salauat» sözi arab tilinde «bereke», «qūrmet körsetu», «tilek»
siiäqty mağynalardy bildiredi. Al dini terminde bolsa, salauattyŋ
aituşyğa bailanys- ty mağynalary da özgerip otyrady. «Ahzab»
süresinde:
«Sözsiz, Alla Tağala jəne Onyŋ perişteleri ərdaiym
paiğambarğa salauat i̇etedi. İei, iman i̇etkender! Sen- der de Oğan
(Mūhammedke) s a l au a t aityp, jan- dünieleriŋmen səlem
joldaŋdar!»230 delinedi.
Joğarydağy aiatta bildirilgendei, Paiğambarymyzğa tek adamdar
ğana i̇emes, Alla Tağalanyŋ özi de jəne Onyŋ perişteleri de salauat
etedi. Sondyqtan sa- l a u a t Alla Tağaladan bolğan jağdaida
«raqym i̇etu, dərejesin köterip, mereiin üstem i̇etu, berekege keneltu» mağynalaryn bildiredi. Al perişteden aitylğan jağdaida «izgi
dūğa jəne keşirim tileu» mağynasynda qoldanylady. Al mūsylman
ümbetiniŋ salauat aituy – ardaqty Paiğambarymyzdyŋ (s.a.u.) Alla
Tağalanyŋ i̇erekşe raqymyna bölenip, asqaq dərejesiniŋ odan əri
biıktep, mereiiniŋ üstem boluyn tileui bolmaq. İağni, ümbetiniŋ
paiğambaryna degen izgi tilegi. Salauat tura- ly qysqaşa osylai
tüsinik bergennen keiin joğarydağy sūraqqa qaita oralaiyq.
Onsyz da Alla Tağalanyŋ raqymy men bereketine bölengen,
abyroi-dərejesi joğary Paiğambarğa (s.a.u.) salauat aityp, jaqsyq
tileu ne üşin qajet?
230

Ahzab süresi/56.
Birinşiden, aqyrğy paiğambar Mūhammedke (s.a.u.) sa- lauat
aituymyz – moinymyzdağy qaryzymyz. Onyŋ (s .a .u.) aldyndağy
jaqyndyğymyz ben süiispenşiligimizdiŋ belgisi. Oğan degen
alğysymyzdy tilek retinde bildirip, jürek jardy sağynyşymyz
ben qūrmetimizdi salauat türinde jetkizu bolmaq.
Eger paiğambarymyz jiberilmegende, biz Ūly Ja- ratuşyny
barlyq kemel sipattarymen tanyp, qatesiz tüsine alatyn ba i̇edik?
Paiğambarymyz kelmes būryn adamzat ai, jūldyzğa, jansyz, tilsiz,
meŋireu, qoldan jasalğan pūttarğa Qūdai dep tabynğany barşağa
belgili. İendeşe, adamzatqa tauhid dinin üiretip, Rabbymyzben
tabystyrğan ardaqty i̇elşi hazreti Mūhammedke (s.a.u.) sa- lauat aitu –
ərbir mūsylmannyŋ paiğambary aldyndağy adal boryşy.
Paiğambarymyz (s.a.u.) özine bildirilgen aqiqattardy jan şydatpas
qiynşylyqtarmen qyrqysa jürip adamzatqa jetkizdi. Sol jolda
malyn da, ja- nyn da aiamady. Sol üşin aptalap i̇emes ailap aş
qaldy. Müşrikterdiŋ: «Əbdimüttəliptiŋ
jetimeginen
basqa
paiğambarlyqqa adam tabylmai qalyp pa?!» deitindei qorlyq
sözderin i̇estip, keleke-mazağyna duşar boldy. Mübərak jüzine
dūşpandary san ret tükirip, ğibadat jasap jatqan kezde tüieniŋ
qan-jynyn əkep töbesine qotaryp, aiyzdary qana alşaŋ basyp kete
barğan kezderi de boldy. Jaŋa dinge qarsy şyqqan Mekke
müşrikteri Paiğambaryzdy öltiruge ant işip, mübərak ömirin qauipqaterge kiriptar i̇etti. Jaqyn tuystary men jora- joldastaryn
öltirip, mal-mülikterin talan-tarajğa sal- dy. Biraq, haq dinniŋ
adamzatqa jetui üşin paiğambarymyz (s.a.u.) osynyŋ bərine moiymai
şydady. Paiğambarymyz būl jan türşigerlik qiynşylyqtarğa
qiiämetke deiin kelip-keter jalpy adamzattyŋ baqyty üşin duşar
bol- dy. İə, ol aqyrğy din islamdy bizge jetkizbegende, aq
İMANİ GÜL
pen qarany, dünie men aqyretti, tozaq pen jūmaqty, adamdyqtyŋ
asyl qasietteri men qūndylyqtaryn, Ūly Jaratuşynyŋ bizdi i̇eki
düniede de baqytty i̇etetin, adamzatty tura jolğa bastaityn
eskirmeitin zaŋdaryn qaidan bilip, kimnen üirenetin i̇edik? Osynyŋ
bərin bizge tūnyq küiinde üiretken hazireti Mūhammedke (s.a.u.) salauat aitu – bizdiŋ Oğan degen şeksiz alğysymyz ben
süiispenşiligimizdiŋ rəmizi.
Salauat – san ğasyrlar boiy jalğasyp kelgen ərbir ümbetiniŋ
«Ua, Paiğambarym! Men de seniŋ ümbetiŋmin»,- dep kökirek kere
quanyştan jar saluynyŋ körinisi.
Salauat – san ğasyrdy artqa tastasa da, ümbetiniŋ Paiğambaryna
degen tügesilmes sağynyş sazynyŋ əueni.
Salauat – ümbetiniŋ Oğan (s.a.u.) bir qadam bolsa da özin jaqyn
sezinuiniŋ şarasy bolsa kerek.
Ekinşiden, ümbetiniŋ ərbir istegen jaqsylyğynyŋ sauaby
Paiğambarymyzdyŋ da amal dəpterine jazylyp otyrady. Sol
sebepti, Onyŋ «mahmud maqamy» biıktegen saiyn biıktep, aqyrette
köptegen ümbetine şapağat i̇ete alatyn bolady. S a l a u a t arqyly
Paiğambarğa Alla Tağaladan bereke, raqym tilep, asqaq dərejesiniŋ
odan saiyn biıkke köterilip, meiiriminiŋ üstem i̇etiluin sūrau
–Onyŋ (s.a.u.) aqyrette şapağatyna keneluimizge sebep bolady. Ümbeti
Oğan salauap aitqan saiyn onyŋ biıktegi dərejesi odan əri asqaqtap,
şapağat i̇etu auqymy keŋeie tüsedi.
Haq İelşisi Mūhammed (s.a.u.) hadiste: «Qiiämet küni adamdardyŋ
mağan i̇eŋ jaqyny – myna düniede mağan köp salauat aitqan
adam»231 - degen. Paiğambaryna sa- lauat aityp, səlem joldağan qūl,
inşalla, ana düniede paiğambarğa anağūrlym jaqyn tūrady. Söitip
Haq al- dynda i̇esebimdi qalai beremin dep aq ter, kök terge
231

ət-Tirmizi. Salat/357.
tüsip abdyrağan qūl kütpegen jerden paiğambarynyŋ keŋ
şapağatyna ie bolady. Sondyqtan salauat
aitudyŋ paidasy
Paiğambarymyzdan būryn Onyŋ ümbeti, bizge tiedi. Şyndap
kelgende, salauat aituğa Ol i̇emes, biz mūqtajbyz.
Üşinşiden, biz paiğambarymyzğa salauat aitqan sai- yn Alla
Tağala bizge on ret salauat aitady. On künəmiz keşirilip, dərejemiz
on i̇ese köteriledi.
Ənas atty sahaba riuaiat i̇etken hadiste Paiğambarymyz (s.a.u.)
bylai deidi: «Kimde-kim mağan bir ret salauat aitsa, Alla
Tağala oğan on salau- at aitady. Əri on künəsi keşirilip,
dərejesi on i̇ese köteriledi»232.
Demek, Ūly Jaratuşynyŋ raqymyna bölenip, künəlarymyzdyŋ
keşirilip, dərejemizdiŋ ösuine se- bep
bolar
salauatqa
Paiğambarymyz i̇emes, kerisinşe biz zərumiz.

232

ən-Nəsaii. Səhu/55.
PAİDALANYLĞAN ƏDEBİETTER
1. Ab a i Qūnanbaev, Öleŋder men poemalar. «Ğylym» baspasy,
Almaty – 1977 j.
2. Abai, Qara söz, Poemalar. «Kitap» baspasy, 1992j.
3. Abdul Məjid Azizul-zandani, Kitabu Təuhidul- Haliq. DarusSalam, İegipet, 1994 j.
4. Abdullah Aimaz, Kader İlmi İsbaty. Silm mat- basy. İzmir,
1983.
5. Abdul-Fattah Ə bu ğudda, Ər-Rasulul-Mu’allim ua Əsalibuhu
fit-ta’lim. Darul-Başairul-İslamiiä, Bai- rut, 1997 j.
6. Adem Tatly, Merak i̇ettiklerimiz. Jihan iaiyn- lary, Stanbul.
7. Adem İakup, Kuran Mujizeleri. Nesil Matbajy- lyk, 2003 j.
8. Ali Juma Ali, əl-Kəlimut-taiibu fətəəua asriiä.
«Dərus-səlam» baspasy. İegipet, 2005 j.
9. Af i f Əbdul-Fattah Tabbara, Ruhud-dinil- İslamii. Darulğilm Lilməlaiin, Bairut. 1995.
10. Ahmad ibnu Ali ibni Hajaril-Asqalani, Fathul- Bəri li
şarhil-Buhari. Dərul-Fikr, Bəirut. 2000 j.
11. Ahmed Şahin, ieni aile ilmihaly. Jihan iai- ynlary.
12. Ə bu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ənNəuəuii, Nuzhatulmuttaqin,
«Muəssisəturrisələ» baspasy, Bai- rut 1991j.
13. əl-İmamul-əkbar Mahmud Şəltut, Əl-fətəəua. Daruş-şuruq,
Kair, 2004 j.
14. əş-Şəih Muhammed Mutaualli əş-Şa′raui, əl- Fətəəua.
Dərul-fəth li-i′lamil-arabi, Kair, 1999 j.
15. Buhari, Əbu Abdullah Muhammed ibn İsmail, Əs-Sahih. Bairut.
16. Gufran Koiunju, Gerçege dogru-13, 10-bet. Stan- bul, 1996 j.
17. İemine Şenikoglu, Gençlerin imanyny sorylar- la çaldylar,
«Mektub» baspasy, 1993 j.
18. İergun Çapan, İslama göre terör ve intihar sal- dyrylary,
Stanbul. 2005 j.
19. Jüsip Balasağūn, Qūtty Bilik. Jazuşy baspasy, Almaty, 1986
j.
20. Zafar Ahmad ət-Təhauani, İğlaus-sunan. Darul- kutubul-ğilmiiä,
Bairut. 1997 j.
21. Qūdaiberdiūly Şəkərim, Şəkərim şyğarmalary.
«Jazuşy» baspasy, Almaty 1988 j.
22. M. Bukailee, Kitaby Mukaddes, Kuran ve bilim. aud : Suat
İyldyrym. T.Ö.V. iaiynevi.
23. M. Fathulla, Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatulinsaniiä, Muassisatul-Risələ, Bəirut.
24. M. Fathullah, Əsilatul-asril-muhaiira. «Dərun- nil» baspasy.
2002 j.
25. Mahmud Hamdi Zaqzuq, Haqaiqul-İslam fi muajahati
şubuhaatil-muşakkikin, Kair qalasy, Majlisul-ağla li
şuunil-İslamiiä. 2004 j.
26. Mehmet Aidyn, Musbet ilim ve Allah. Şamil iaiynevi.
Stanbul, 1976 j.
27. Muslim, Əbul-Husain ibn Hajjaj. Əs-Sahih, Bairut.
28. Mustafa Zarqa, Fətəəua. «Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001
j.
29. Mustafa Saidul-Han, Muhiddin dib-mustu, Əl- aqidatulİslamiiä. Darul-Kəlimut-taiib, Daru ibni Kəsir, Bairut, 1996
j.
30. Mūqağali şyğarmalary, «Jalyn» baspasy, Al- maty, 2001j.
31. Mūhammed Abdul-Ğani İbrahim Halil, Saddul- fajua uəssulma
bainal-ihuati uəl-umma. S a u d Arabiiä, Əl-Madinatulmunauuara.
32. Mūhammed Ğimara, «Hira» jurnaly, №1, 2005 j, Kair qalasy.
33. Said Haua, Allah. Dərus-Səlam, İegipet, 1998 j.
34. Safvet Senih, Şubheler üzerine. «T.Ö.V.» ba- spasy, İzmir,
1988 j.
35. Uəhbatuz-Zuhaili, ət-Tafsirul-munir. Dimaşq,
«Dərul-fikr» baspasy, 2003 j.
36. Heiet, Müslüman İlim Önjüleri. Stambul, 2005 j.
37. Çarlz Darvin, Türlerin kökeni. Onur İaiynla- ry, Ankara
1996.
38. Şaban Dögen, Müslüman ilim Önjüleri ansi- klopedisi.
Stambul, 1984 j.
39. Şəkərim, Öleŋder men poemalar, 139-bet. Jalyn baspasy,
Almaty 1988 j.

Click or select a word or words to search the definition