İmani gül

KIRISPE
I KITAP
AQİQAT ŞUAĞY
II KITAP
KÜDIKPEN KÜRES
PAİDALANYLĞAN ƏDEBİETTER

Qazaqstan mūsylmandary dini basqarmasynyñ caraptau komissiiäsy
maqūldağan

İslamtanuşy Qairat Joldybaiūlynyñ būdan būryn birneşe
ret basylğan «Aqiqat şuağy» jəne
«Küdikpen küres» atty kitaptary biriktirilip, qaita öñdelip, «İmani
gül» degen jaña atpen jaryqqa şyğyp otyr. Kitapta iman negizderi
men bügingi qoğamdy mazalap jürgen türli kürdeli saualdardyñ
tūşymdy jauaptary qamtylğan. İeñbek köpşilik qauymğa arnalğan.
İslam mədenieti men bilimin qoldau qorynyñ syiy retinde tegin
taratylady.
KIRISPE
Külli madaq pen maqtaular Ūly Rabbymyz
Allağa ğana tən. Adamzattyñ ūly ūstazy əz
Paiğambarymyzğa (s .a .u .) səlem joldap, sansyz
salauat aitamyz. Sondai-aq Alla i̇elşisiniñ pək
otbasy men ardaqty ashabyna Jaratqannyñ
jaqsylyğyn tileimiz.
3
İman – aqyl men jürektiñ kelisip tüigen ortaq nətijesi men arojdannyñ qūba-qūptağan jemisi. İman
–adam balasyn i̇eki düniede de baqytty i̇etetin ğajaiyp tylsym qazyna.
Ūly Jaratuşy əu basta adamdy aina- lasyna qarap Ūly İesin tapsyn,
tanysyn, iman i̇etsin, Jaratuşysynyñ qūdiretiniñ, ūlylyğynyñ,
şeberliginiñ aldynda tañ qalyp bas isin dep myna düniege jibergen.
Demek, İman – adamnyñ jaratyluynyñ mən-mağynasy, myna düniege
jiberiluindegi asyl maqsūty. Mine, adamnyñ jaratyluynyñ negizgi
maqsūty Ūly İesin tabu bolğandyqtan, oğan basqa jaratylystardan
i̇erekşelendirip «aqyl-oi, sana» berilgen. Ūly J a r a t u - şy
ainalamyzdy qorşağan myna jalpy ğalamdy Özin tanytatyn ğajaiyp
alyp kitap ispetti jaratqan. Ondağy ərbir jaratylys oqi bilgen adam
üşin öz bolmysy- men, boiynda mörlengen ğajaiyp naqyştarymen
Ūly Ūstasyn meñzep tūr. Adam osy ğalam degen kitaptyñ sy- ryn
tüsinip oqi bilse, onda sözsiz Ūly İesin tapqany. Sondyqtan Alla
Tağala soñğy paiğambar Mūhammedke (s.a.u.) tüsirgen alğaşqy aiatta:
«İqra...» iağni, «Oqy! jaratqan Rabbyñnyñ atymen», – dep köz
aldymyzdağy osy jaratylys kitabyn oqudy būiyrğan.
Ūly Jaratuşymyz bizge raqym i̇etip, meiirimdilik jasap osy
alyp kitapty qatesiz tüsinuimiz üşin jer betine paiğambar jiberip,
kitap tüsirgen. Qūran osy bir ğajaiyp
«ğalam» atty kitaptyñ tüsindirmesi men mən-mazmūny bol- sa,
Mūhammed (s.a.u.) ony adamdarğa tüsindiruşi ūstazy bolmaq.
Qūrmetti oqyrman qauym! Osydan birneşe jyl būryn islam
dinindegi iman negizderin qamtyğan «Aqiqat şuağy» men türli
şübəli sūraqtarğa jauap retinde jazylğan «Küdikpen küres» aty
kitaptarym jaryqqa şyğyp, oqyrmanğa jol tartqan i̇edi. Küdikten
arylyp,
imani gülge qol jetkizu adamzattyñ basty maqsaty bolğandyqtan,
atalğan i̇eki kitap ta oqyrmannyñ mol sūranysyna ie bolyp, birneşe
qaitara basyldy. Mūny kitaptyñ kemeldiginen i̇emes, halqymyzdyñ
ruhaniiätqa degen qūştarlyğynan dep tüsindik. Alaida jiyrma bes
myñğa jeter jetpes az ğana taralymnyñ ūzaq jyldar boiy islam
būlağynan jyraq ğūmyr keşken halqymyzdyñ, ru- hani azyğyn
izdep, şöl qysqan ərbir qazaq balasynyñ qolyna timegeni aitpasa da
tüsinikti. Mine būl jolğy basylymda osy i̇eki kitap biriktirilip
«İmani gül» degen jaña atpen İelbasynyñ qoldauymen aşylğan
«İ s l a m bilimi men mədenietin qoldau qory» tarapynan qaita
jaryqqa şyğyp otyr. Kitaptyñ «İmani gül» dep ataluy danyşpan
Abaidyñ myna bir öleñ şumaqtarymen baila- nysty:
Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de süi ol
Allany jannan tətti. Adamzattyñ bərin süi bauyrym
dep, Jəne haq jol osy dep ədiletti.
Osy üş süiü bolady İMANİ GÜL, İmannyñ asyly
üş dep sen tahqiq bil. Oilan dağy, üşeuin taratyp
baq, Basty baila jolyna, malyñ tügil.
Həkim Abai mūnda pendeniñ əueli jaratqan iesi Allany, sosyn
barşa adamzatty jəne ədilettikti süiüdi, iağni osy üş ūly
süiüdiñ jiyntyğyn «ima- ni gül» dep
atağanyn
köremiz.
Şyndyğynda, iman aqiqaty o s y üş mahabbattan taraidy desek,
artyq aitqandyq i̇e m i̇e s . Keibir ğalymdardyñ Abai öleñderin
qoljazbadan oqyğanda būl sözdi «imani kül» - «tolyq iman» dep
transliteratsiiälağan dūrys degen pikiri de osyny añğartsa kerek.
Demek, «İmani gül» būl kemel
imanğa aitylğan söz. Alla i̇elşisiniñ (s .a .u.): «İman i̇etpeiinşe
jūmaqqa kirmeisiñder, al bir-biriñdi jaqsy körmeiinşe kemel
imanğa qol jetkize almaisyñdar» degen hadisinen osy «İmani
güldiñ» jūpar isi añqyp tūrğanyn sezu qiyn i̇emes. Kitapta
qamtylğan taqyryptar negizinen iman töñireginde bolğandyqtan,
oğan osy atty berudi jön kördik.
Əsilinde, iman bezbeni – mahabbat. İman būl tek tildiñ ūşymen
aityla salatyn jai söz ia bolmasa dini rəsimderdi oryndaumen ğana
ölşenetin jeñil dünie i̇emes. Ony da kemeñger Abaidyñ özi:
«Alla degen söz jeñil, Allağa auyz qol i̇emes.
Yntaly jürek, şyn köñil, Özgesi haqqa jol
i̇emes.
Deneniñ barşa quaty Önerge salar bar
küşin. Jürektiñ aqyl suaty,
Mahabbat qylsa təñiri üşin»- dep tüigen.
Ras, adamnyñ jüregindegi Allağa degen mahabbaty, kökiregindegi
barşa jaratylysqa degen meiirimdiligi men janaşyrlyğy
qanşalyq tereñ bolsa, imany da sonşalyq kemel. Ol qanşalyq taiaz
bolsa, imany da sondai jūtañ. Olai bolsa, adamzat o s y «imani
gülge» qol jetkizgende ğana jahandy jailağan jauyzdyq men
qatigezdikten arylyp, şynaiy baqytqa qol jetkizedi.
Allany süiü üşin Ony jaqsy tanymaq kerek. Oida- ğy türli
şübə, küdikten arylmaq ləzim. Allanyñ qūdiret qalamynan şyqqan
«Ğalam» atty alyp kitapty oqu arqyly Ūly Jaratuşynyñ
şeberligi men şeksizdigin, qūdireti men qūziretin, teñdessiz öneri men
ölşeusiz bilim iesi i̇ekenin moiyndau qajet.
Adam balasy özin joqtan jaratyp, ainalasyndağy barşa
jaratylysty qyzmetşi i̇etip bergen Ūly Allanyñ pendesine degen
mahabbatyn sezinuge tiıs. Sonda «Ma- habbatpen jaratqan
adamzatty, sen de süi ol Alla- ny jənnan tətti» degen bailamğa
keledi. İerikti türde qūlşylyqqa jügiredi.
Tereñ imanğa qol jetkizgen kisi Allanyñ jalpy jaratylysqa
degen meiiriminen ülgi alyp, meilinşe meiirban boluğa ūqsap
bağady. Özi qanşa ret künə ja- sasa da, dereu jazalamai, təube i̇etui
üşin mūrsat berip, keşirim jasağan raqym iesi Rabbysyn oilağanda,
pen- de retinde özgelerdiñ de jaza basyp, jañylys ketken
qatelikterin keşiruge ūmtylady. Osylai jasau joğaryda Abai
aitqan «ədildikti süiüdiñ» nətijesi. Sebebi biz özimiz qateleskende
Jaratqannyñ keşirimine yntyzar bolamyz. Al bireudiñ aldynda
ağattyq jasasaq, onyñ da keşkenin kütemiz. İendeşe, bizdiñ de
basqalardyñ qatelikteri men kemşilikterin keşire biluimiz būl nağyz
ədildik. Sondai- aq, özimiz üşin tilegendi ainalamyzdağylarğa da
tilei bilu
– būl da ədildik. Biz özimiz üşin köp jaqsylyqty tileimiz.
Qiynşylyqtan tezirek qūtyludy, jamanşylyqtan aulaq jürudi de
qalaimyz. İendeşe, basqanyñ, qinalğanyn körip seniñ de jüregiñ
qinalsa, ar-ojdanyñ syzdasa būl da ədildikti süiü bolmaq. Mūndai
ədildiktiñ adam jüregindegi mahabbattan tuyndaityny aitpasa da
tüsinikti. Osy tūsta Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.): «Öziñ üşin jaqsy körgen
nərseni basqalar üşin de jaqsy körmeiinşe kemel imanğa jete
almaisyñdar» degen mübərak hadisi oiğa orala- dy. Olai bolsa,
Abaidyñ ədildikti süiüdi «imani gül» deui tegin i̇emes.
İə, «imani gülge» jetken jan Təñiri üşin barşa adamzatty gültikenine qaramastan jaqsy köredi. İeñ bol- masa janaşyrlyq
tanytyp, aiauşylyq bildiredi. Sebebi
bəri Allanyñ jaratqan tuyndysy bolmaq. Tağy da Abai- şa aitsaq:
«Jürektiñ aqyl suaty, Mahabbat qylsa təñiri üşin». Sebebi
rauşan güldiñ jūpar isine yntyq jan onyñ tikenine de şydaidy.
Jaratylys suretindegi ərbir köleñkeniñ negizgi beineni aiqyndap
tūrğanyn köredi. Aqyrynda Alla üşin Onyñ jaratqan ərbir tuyndysyna meiirim közimen qaraidy. Sondyqtan ol adam tügil janjanuar, qūrt-qūmyrsqağa da mysqaldai da ziiä- nyn tigizbeidi.
İman
şuağyna şomğan
adam myna dünieden keiin
i̇ekinşi bir dünieniñ bar i̇ekenine ilanğandyqtan Rabbysynyñ
rizalyğy üşin tek igi isterdi atqaruğa ty- rysady. Ömirin saliqaly
ötkizip, bar ğūmyryn izgilik amaldarmen kestelep bağady. Ana
düniede ərbir isine i̇esep beretinin oilap ūrlyq-qarlyq, kisi aqysyn
jeu, ar-namysyn aiaqqa taptau siiäqty zūlymdyqtardan aulaq jüredi.
Jaratylystyñ mənin tüsinip, iman nūryna şomğan osyndai adamnyñ
köñili ərdaiym şattanyp, igilik atau- ly men barlyq körkem minez,
tamaşa qasietterdiñ qainar közine ainalady. Mūndai jan əlemge
beibitşilik tuyn jelbiretip, ainalasyna tek meiirimdilik nūryn
şaşady. Al, imansyz adam būl düniedegi barlyq aqyl iesi
adamdy mazalamai qoimaityn «Men qaidan keldim? Ömir sürudegi
maqsatym ne? Qaida baramyn? Jan-jağymdy qorşap jatqan
myna alyp, şeksiz dünie qaidan, onyñ mağynasy nede?» degen
oryndy da kürdeli sūraqtardyñ jauabyn taba almağandyqtan ünemi
mazasyz, baqytsyz. Öitkeni mağynasyz, maqsatsyz ömirden şarşau,
mazasyz- danu – aqyl iesi adam üşin tabiği nərse. Baqytsyzdyğy,
şarşağany sonşalyq – işki mazasyzdyqtan uaqytşa bolsa da
arylu üşin ziiänyn bile tūra, kazino siiäqty tüngi oiyn-sauyq
oryndarynda uaqyt ötkizip, miyn, denesin ulaityn naşa, araq
siiäqty i̇esirtkilerge salynady.
Dertiniñ şipasyn osylai izdep, jüreginiñ tynyştyğyn osylai
tapqysy keledi.
İmannan nəsibin a l a almağan jan ğalamğa qarap, ondağy ər
nərseni mağynasyz, maqsatsyz dep tüsinedi. Mysaly, «Kün öz-özinen
i̇eşbir maqsatsyz, kezdeisoq jerge səulesin şaşyp tūr. J i̇e r özözinen əiteuir şyr köbelek ainalyp jatyr» dep paiymdaidy.
Ğalamdağy barlyq nərseni iesiz dep oilağandyqtan, özin de iesizbin
dep paiymdaidy. Ömir süruinde i̇eşbir mağyna, maqsat taba almağan
mūndai imansyz jan ünemi ruha- ni şarşap jüredi. İekinşi bir
dünieniñ bar i̇ekendigine de ilanbağandyqtan, ölimdi şirip, joq bop
ketu dep oilaidy. Söitip, myna qysqa, pəni ömirinde nəpsisin
qanağattandyrudy, qūrsağyn toidyrudy maqsūt tūt ady. Aqyry
ölemin, olai bolsa, «o s y qysqa ömirimde barlyq nərseniñ dəmin
tatyp, qyzyğyn köreiin», – dep jaqsy- jaman, aram-adal dep
ajyratyp jatpai nəpsisiniñ qūlyna ainalyp, künəğa belşesinen
batady.
İə, nəpsisiniñ qūlyna ainalğan mūndai jan: «Tek men işeiin, men
jeiin, men köreiin» degendikten qara basyn ğana oilaityn özimşil
keledi. Özgelerdi bir sət bolsyn oilamaidy. «Özim jaqsy bolaiyn,
seni qaidam»
– deidi. Būndai tüsinikke ie bolğan adamnan körkem minez, saliqaly
is, önegeli ömir kütudiñ özi beker.
İmansyz adam ömirde belgili bir jetistikke jete qalsa «Men
istedim, men jasadym», – dep pañdanyp şyğa keledi. Öitkeni onyñ
seniminde özin qoldap, jərdem berip, sol jetistigine jetui üşin
səttiligin salyp tūrğan Ūly Jaratuşysy joq. Al təkapparlanyp,
pañdanğan mūndai jan özi jetken jetistikke jete almağan özgelerdi
ünemi tömen sanap, qorlaidy da, jetkenderge qyzğanyş közi- men
qarap, ünemi bəsekelesedi de tūrady. Işin qyzğanyş örti şalyp,
osyndai ruhani dertke şaldyqqan pendeler- den qūralğan qoğam –
i̇eñ baqytsyz qoğam.
Qysqa aitsaq, imani gül – barlyq igilik atauynyñ qainar közi,
külli körkem qasietterdiñ kəusar būlağy bolsa, imansyzdyq –
barlyq ruhani aştyqtyñ, soraqy is əreketter men jağymsyz
qylyqtardyñ Uiasy.
Qadirli oqyrman! Qolyñyzdağy kitaptyñ «Aqiqat şuağy» atty
birinşi böliminde «Ūly Jaratuşy – Allağa, Ūly Rabbymyzdyñ
periştelerine, kitaptaryna, paiğambarlaryna, aqyret künine
jəne tağdyrğa iman» sekildi
iman
negizderi
jeke-jeke
qarastyrylyp, məselelerdi aqyl həm naqyl (aiat pen hadis)
joldarymen ğylymi türde dəleldeudi közdedik. Sebebi, iman, senim
bar nərseniñ aldynda tūrady.
Adam jüreginde imani güli jaiqalyp öspese, onda onyñ jasağan
ğibadattary da şiki bolmaq. Abaişa aitsaq:
«Ruza, namaz, zeket, haj – talassyz is, Jaqsy bolsañ,
jaqsy tūt bərin tegis. Bastapqy üşin bekitpei, soñğy
törtti Qylğanmenen tatymdy bermes jemis.
Bas joğary jaralğan, moiyn tömen, Qaraşy, dene
bitken retimen.
Istiñ basy – retin tanymaqtyq, İman bilmes tağatty
qabyl demen».
Sondyqtan senimi myqty, imany berik jan ğana nağyz
mūsylmanşylyqtyñ ökili bolyp, islamnyñ özine jüktegen
mindetterin sanaly tüsinip, saliqaly oryndauğa ūmtylady. Al,
sanasy ər türli küdikke toly, imany əlsiz jannyñ
mūsylmanşylyğy da sonşalyq əlsiz, şübəli keledi.
Kitaptyñ «Küdikpen küres» atty i̇ekinşi bölimi türli dini,
pəlsapalyq kürdeli sūraqtarğa berilgen jauaptar- dan tūrady.
Keşegi keñestik zūlymat köptegen jandardyñ jandüniesin
jaralap, köñiline türli şek, şübəli oi qaldyrdy. Metafizikalyq
əlemdi moiyndamai bar nərseni tek közben körip, qūlaqpen i̇estuge
negizdelgen materialistik közqarastyñ əserinen köptegen aqiqat
kümənğa ainaldy. Dinge qarsy aşyq dūşpandyq – dinnen beihabar
jandardyñ sanasyn ulau maqsatynda qasaqana türli küməndi saualdar
men sūraqtardy tudyrdy. Əitpese, Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) tolyq
ömirbaianyn bylai qoiğanda, aty-jönin de dūrys bilmeitin
jandardyñ Onyñ (s.a.u.) köp əiel alğandyğynan habardar boluyn əri
onyñ astaryna üñilmei jatyp, birden nəpsiqūmarlyqqa joru- yn
basqaşa tüsinu əste mümkin i̇emes?
Sondai-aq, kitaptağy «Jaratuşyny ne üşin közben köre
almaimyz?», «Alla Tağala adamdardy ne üşin bai- kedei ğyp
jaratqan. Onyñ syry nede?», «Alla Tağala bizdiñ ğibadatymyzğa
zəru me? Nelikten bizdiñ ğibadat i̇etuimizdi talap i̇etip,
oryndamağandardy azaptaity- nyn i̇eskertude?», «Namaz, azan
siiäqty ğibadattar tek qana arab tilinde oryndalady. Ər ūlt öz
tilinde oryndasa jeñil bolmas pa i̇edi?», «Doñyz i̇eti nelikten haram?» sekildi köptegen sūraqtar dinimizge jaña bet būryp jatqan
kisilerdiñ işki izdenisi men kökeilerindegi tabiği saualdary. Öitkeni
adam aqyly dini ükimderdiñ hikmeti men mənisin tüsinuge ərdaiym
ūmtylyp, jan düniesi jaratylystyñ jasyryn qatparlaryn ūğuğa
qūştar. Abaidyñ:
«Köñilge şek, şübəli oi almaimyn, Sonda da ony
oilamai qūia almaimyn. Aqyldyñ jetpegeni arman
i̇emes,
Qūmarsyz qūr mülguge tūia almaimyn» nemese,
«Adamdy süi, Allanyñ hikmetin sez,
Ne qyzyq bar ömirde onan basqa», – deui de sondyqtan.
Alaida, adam sanasy Ūly İemizdiñ tüpki maqsaty men igi
isterindegi hikmetti tolyq tüsine almasy a q i q a t . Öitkeni, adam
sanasy şekteuli. Əri ne nərseni de ainalasyndağy özi körgen,
bilgen dünielermen ğana salystyryp paiymdai alady. Köbinese
myna dünieniñ fizikalyq ölşemderinen şyğa almai, oiyn qysqa
qaiyrady. Al, Ūly Jaratuşynyñ isterindegi hikmetteri myna
dünieniñ fizikalyq zañdarymen, iaki, adamnyñ körgen, bilgen
dünielerimen şektelmesi anyq. Sondyqtan mūsylman balasy Ūly
Jaratuşyğa qatysty nemese dini məselelerdi tüsinu barysynda
ərdaiym bai- yp saqtap, Qūran men sünnetti temirqazyq i̇etken nūrly
aqylğa jüginuge tiıs. Oiyna küdik salğan sūraqtardyñ dūrys
jauabynyñ bar i̇ekenin əu bastan qabyldau qajet. İeger tapqan jauaby
sanasyna siñbei jatsa, onda ol məseleni tüsindirudiñ kemşildiginen,
iaki deñgeiimizdiñ tömendigenen, ne bolmasa sezimimiz ben nəpsimizdiñ
jeteginde ketken tüisigimiz ben tepe-teñdik saqtap oilau- dan
maqūrym sanamymyzdyñ saryny dep ūqqan jön. İa bol- masa, adam
aqylynyñ şekteuliginen, Ūly Jaratuşynyñ qūpiiä syrlarynan dep
qabyldau qajet. Al basqaşa oilap, Ūly Jaratuşy jaily küdikke
baru – asa qaterli!
Būrynğy qoğamnyñ jarasy jeñil bolatyn. Öitkeni, ondağy
saualdar men küdikter bilimsizdikten tuyndaityn. Al qazir olai i̇emes.
Köbine küdikter men jañsaq pikirler özinşe bir ğylym men keibir
tüsiniksiz terminderdiñ tasa- syna tyğylyp, «əiel teñdigi»,
«mədeniet», «jahandanu»,
«adam qūqyğy» «sezim i̇erkindigi» «azamattyq neke» sekildi
ūrandarmen bezendirilgen. Sondyqtan m ū n y ñ bəriniñ ara-jigin
ajyratyp, dūrys tüsinu üşin Qūran aqiqatymen nərlengen «nūrly
aqyl» men jan-jaqty
bilimmen susyndağan parasat-paiym qajet i̇ekenin i̇esten
şyğarmauymyz ləzim.
Izgi oqyrman! Qolyñyzdağy kitap keñestik dəuirden keiin öz
qūndylyğyna qaita oralyp, asyl dinine bet būryp jatqan
halqymyzğa, ərbir qūştar jürekke añsağan
«imani gülin» syilai almaityny anyq. Alaida sol jol- da az-kem öz
ülesin qosyp jatsa, būl biz üşin bağa jetpes baqyt, ğūmyrymyzdyñ
şuaqty səti bolmaq.
Alla Tağala barşamyzdyñ jüregin iman nūryna bölep, ihsan
dərejesine jetkizsin! Kitaptyñ jazy- luy men jaryqqa şyğuyna
septigi tigen barşağa i̇eki dünieniñ jaqsylyğyn tileimin! «İslam
mədenieti men bilimin qoldau qorynyñ» aldağy atqarar jūmystary
sətti bolğai!
Qairat JOLDYBAİŪLY
03/12/2010
I KITAP
AQİQAT ŞUAĞY
(İman negizderi)
ŪLY JARATUŞYĞA İMAN
«Jer men köktiñ jaratyluynda jəne kün men tünniñ almakezek özara almasuynda aqyl ieleri üşin (Allanyñ bir həm
bar i̇ekendigin) bildiretin
aiqyn dəlelder bar»
«Əli Ğimran» süresi
«Jalpy jaratylys – Ūly Jaratuşymyzdy tanytar i̇erekşe
alyp kitap»
Qanatty söz
ALLA TAĞALANYÑ
BAR İeKENDIGINIÑ DƏLELDERI
Ar-ojdan dəleli
Adam balasy öziniñ taza jüregine, būzylmağan ar- ojdanyna bir
sət nazar audarsa, onyñ əu bastan Ūly Al- lany qabyldauğa jəne
qūdailyq dinge degen beiimdiligin añğarady. İə, adam balasy jan
düniesine köz jügirtken uaqytta ar-ojdany men jüreginiñ ərdaiym
bastauy əri soñy joq məñgi Ūly Allamen tereñ bailanysta i̇ekenin
sezedi. Ar-ojdanynyñ, işki düniesiniñ tek məñgi Ūly Jaratuşymen
ğana jai tauyp, tynyştalatynyn, Odan basqa i̇eş nərseniñ ony
qanağattandyra almaityndyğyn tüsinedi. Öitkeni közin aşqannan
beri jan-jağyndağy barlyq jaratylystyñ adamğa qyzmet i̇etip
tūrğanyn jəne ainalasynda ər türli ğajaiyp isterdiñ atqarylyp
jatqanyn sezgen taza jürek pen būzylmağan, kirlenbegen ar-ojdan
öziniñ Ūly İesin, Qūdiretti Jaratuşysyn izderi haq. Sondyqtan
jalpy tarihqa köz jügirtsek, i̇eşbir qoğamnyñ dinsiz, nanym-senimsiz
ğūmyr keşpegenine kuə bolamyz. Demek, adamnyñ jaratylysy,
jalpy bolmysy öziniñ əlsizdigi men mūqtajdyğyn moiyndauğa ua
həm özin jaratqan Ūly Qūdiretti izdeuge beiim jaratylğan. Mine,
sondyqtan imansyz jandar da qinalyp, qiynşylyqqa tap bolğan
mezette Ūly Qūdiretke syiynuğa məjbür bo- lady. Bastaryna
qiynşylyq tüskende ğana özderiniñ əlsizdikterin tüsinip, kirlengen
ar-ojdandary ūianyp Ūly Jaratuşy – Alla Tağaladan medet tilei
bastaidy. Qiynşylyqtan qūtqarylğan sətte köpşiligi özine kömek
bergen Alla Tağalany ūmyt qaldyryp kete barady.
Qūranda būl turaly: «Adamdarğa bir qiynşylyq kel- gen
uaqytta Rabbylaryna şyn yqylaspen jalbary- nady. Sosyn
Alla öz tarapynan olarğa raqymdylyq (sol qiynşylyğynan
qūtqaryp) tattyrsa, olardyñ keibireui Rabbysyna serik1
qosady»2 – delinedi.
Kimnen jərdem sūraidy?
Ke z kelgen qūdaiğa senbeitin adam teñizde saiahat- ta jürip,
kemesi batyp, taqtaiğa jabysqan küide bir özi s u d y ñ ortasynda
jalğyz qaldy delik. Taudai-taudai asau tolqyndar taqtaidy olai da,
bylai da yrğytuda. Aina- la tas tünek. Künniñ kürkireui men
naizağaidyñ jarqyly üreige ürei qosqan. Qol ūşyn berip,
qūtqaryp alar tiri jan körinbeidi. Qolynan keler i̇eşbir ailasy, ne
bir şa- rasy joq. Kez kelgen uaqytta suğa batyp iaki balyqqa jem
bolyp nemese jaurap qatyp qaluy əbden mümkin. Mine, osyndai bir
zamatta qūdaiğa senbeimin degen əlgi adam Ūly Qūdiretke jalyna
jalbarynyp, bar yqylasymen jərdem tilei bastaidy. Sebebi
bylaiğy uaqytta adam balasy öz qajettiligin özi ötei alady. Auyrsa
dəri işedi. Qaltasynda aqşasy bar, qajetin satyp alady.
Məselelerin telefon arqyly şeşe alady. Üi salyp, qala
tūrğyzady. Zauyt qūrady. Qysqasy, Qūdai Tağala tarapynan özine
berilgen osyndai mümkinşilikterdiñ bərin ol özim jasap jatyrmyn
dep oilaidy. Sondyqtan Allağa degen mūqtajdyğyn da ūmytady.
T i̇e k qaryzğa ba- typ dağdarysqa tap bolsa, iaki qaterli isikke
şaldyğyp şarasy qalmağanda ğana ar-ojdanyna yryq bermei tūrğan
mendigi joğalğandyqtan, Ūly Jaratuşyğa bas iedi. So- syn
qiynşylyqtan qūtylsa, köbisi Rabbysyn qaitadan ūmyt qaldyryp,
dünie rahatynyñ soñynda kete barady.
1
2

Allahqa ortaq qosu, şirk keltiru.
Rum süresi /33
Keiinnen paida bolu dəleli
Bükil əlem, ondağy ülkendi-kişili, jandy-jansyz barlyq nərse
özgerude, auysuda, i̇eskirude, jañaruda, qozğaluda, toqtauda. Būl
özgerister – keiinnen pai- da bolğannyñ belgisi əri i̇erekşeligi. Al
keiinnen paida bolğan ərbir nərse məñgi i̇emes, uaqytşa, iağni, joq
boluğa bas ietin pəni bolmaq. Keiinnen paida bolğan barlyq
nərseniñ bastauy bar degen söz. Al bastauy bar nərseniñ soñy, iağni
aqyry da boluğa tiıs. Barlyq əlemniñ keiinnen paida bolğanyna
qarağanda būlardy joqtan bar i̇etken, joqtyq əleminen tirşilik
əlemine şyğarğan bastauy əri aqyry joq – məñgi, qūzireti şeksiz bir
Qūdirettiñ bo- luy ləzim. Öitkeni joq nərse syrttan basqa bir
küştiñ yqpalynsyz öz-özinen paida bola almaidy.
İə, əlemdegi ülkendi-kişili nərselerdiñ keibireui ər ğasyrda,
i̇endigileri ər jylda, tağy bireuleri ər köktemde, ər aida, ər künde
tipti ər sağatta, ər sətte auysyp, tirşilik əlemimen qoş aitysyp,
ornyn basqalarğa qaldyruda. Olardyñ ornyna kelgender de
özderiniñ jaratyluyndağy mindetterin təmamdağannan keiin ornyn
basqalarğa bosa- tuda. Biraq būl özgeruler men auysular qanşalyqty
köp bolsa da, əlemdegi tepe-teñdikti, keremetjüienibūzbai, i̇eş
aqausyz iske asyp tūr. Demek, būlardyñ bərin qadağalap,
jaratylystağy ər nərsege öz būiryğyn tyñdatyp, qūdiretine bas
idirip, qalauyna boiūsyndyryp tūrğan bastauy əri aqyry joq məñgi
bir Jaratuşy boluğa tiıs. Mine, osy Ūly Jaratuşy əlemdegi ər
nərseni jaratuy arqyly Öziniñ barlyğyn bildirse, i̇eskiniñ ornyna
jañany jaratu arqyly ər nərseniñ uaqytşa, pəni, ötkinşi i̇ekenin, al
Öziniñ məñgi i̇ekendigin aqyly bar ərkimge körsetude.
Jaratylystağy özara jərdemdesu dəleli
Jalpy jaratylysqa üñilip qarasaq, barlyq nərseniñ bir-birimen
tyğyz bailanysta, özara jərdemdesu arqyly keremet jüie qūryp
tūrğanyn baiqaimyz. D i̇e - mek, aqyldy-aqylsyz, jandy-jansyz
tirşilik əleminiñ barlyğyn bir-biriniñ jərdemine jügirtip, ər
nərseniñ qajetin uaqytynda jibertip, olardy Öziniñ qalauyna bas
idirip, əlemdegi tepe-teñdikti saqtap tūrğan meiirimdi de qūdiretti
Ūly Jaratuşynyñ boluy tiıs. Sebebi, syrttan bir qūdiretti küştiñ
yqpalynsyz myna əlemniñ fabri- ka maşinalarynyñ kertik-kertik
tisteri arasyndağy üilesimdilikke ūqsas keiipte bir-birimen tyğyz
bai- lanysta boluy, bir-biriniñ qajetine sai jūmys istep, belgili
bir tepe-teñdikti, keremet jüieni saqtauy mümkin i̇emes. Atom, kletka
siiäqty i̇eñ kişkentai materiiälar men i̇eñ ülken ai, jūldyz, kün tərizdi
alyptardyñ jəne jaryq, aua, s u , topyraq sekildi nərselerdiñ
jansyz, sanasyz bolğandaryna qaramastan düniedegi myna keremet
jüieni, ər nərsedegi mən-mağyna, paidaly maqsatty jasau üşin
sanaly adamdai bir-birleriniñ jərdemine jügiruleri, bir- birleriniñ
jūmysyn tolyqtyryp, qolğa qol jalğaulary
– būlardyñ barlyğyn mahabbatpen, meiirimdilikpen basqaryp tūrğan
Ūly Qūdirettiñ barlyğynyñ aiğağy.
İə, Ūly Rahman Alla Tağala əlemdegi qoiğan jərdemdesu
i̇erejesimen būlttardy jəne jerdegi mine- raldardy ösimdikterge,
ösimdikterdi jan-januarğa, al olardy adamdarğa kömek retinde
jiberip tūr. Analardyñ aq sütin səbilerge, ər türli tağamdardyñ
atom, moleku- lalaryn denedegi kletkalarğa medet i̇etip jiberude. Ər
satydağy barlyq tirşilik ieleriniñ qajetterin kütpegen jerden,
mūqtajdyqtaryna qarai jetkizude. Ər nərsedegi
mūqtajdyq Onyñ i̇eşkimge mūqtaj i̇emestigin meñzeidi. Qar men
jañbyrdy birneşe şaqyrym biıktikten, tüsken jerin japyryp,
tigen jerin opyratyn tomardai-tomardai, iri- iri kölemde i̇emes,
japalaqtatyp, tamşylatyp jaudyryp jerdegi suğa mūqtajdarğa
meiirimdilikpen kömek b i̇e r i p , medet jibergen Ūly Qūdiretti
tanymauğa bola ma?
Əlemdegi teñdessiz jüie dəleli
İə, töbemizdegi bas ainaldyrar tañğajaiyp üilesim- di jüiemen
jürgen sansyz jymyñdağan j ū l d y z d a r men
jan-jağymyzdy
qorşap jatqan myñ bir mağyna- hikmetke toly jalpy jaratylys –
Ūly Jaratuşymyz- dy tanytatyn i̇erekşe alyp kitap. Aspan
əleminiñ ərbir qabaty – būl ülken kitaptyñ jeke-jeke betteri, ərbir
galaktika – sol bettegi je ke -je ke mağynaly söilem, sol
galaktikalardağy ərbir jūldyz – tom-tom kitaptarğa para- par
mağynaly jaryq söz. J i̇e r şary būl ülken kitaptyñ mazmūnyn
qamtityn negizgi beti bolsa, adam balasy sol bettiñ negizgi mazmūnmağynasy. Barlyğy Ūly Jaratuşy Allany öz bolmysymen
tanytyp, Onyñ bar i̇ekendigin həm bir i̇ekendigin külli əlemge əigilep
tūr.
Jalpy jaratylysqa qarağanymyzda ondağy ər nərseniñ orynornynda tūrğanyn, arnaiy özindik mən- mağynamen bezendirilip,
ərqaisysyna belgili bir mindet jüktelgenin köremiz. Ər nərseden
sūlulyq, kemeldik, jüielilik baiqaimyz. Jalpy jaratylys sağat
siiäqty keremet i̇eseppen, nəzik jüiemen istep tūr. Tipti bizder
sağatymyzdy osy jalpy jaratylystağy jüiege qarai i̇esepteimiz.
İendeşe, özindik mağyna-mindeti bar kişkentai ineniñ de belgili bir
ūstasynyñ bolatyny sekildi, jaratylystağy sūlulyqtyñ,
kemeldiktiñ, jüieniñ, mən- mağynanyñ da bir jaratuşysy,
qoiuşysy boluğa tiıs.
Keibireuler aitatyndai, būl əlem öz-özinen, kezdeisoq paida
bolğan joq. Nege deisiz be? Öitkeni kezdeisoqtyq myna öte keremet
jüiemen, nəzik te ğalamat i̇eseppen istep tūrğan ūşy-qiyry joq
şeksiz əlemdi, jaratylysynda i̇eş mini joq türli-tüsti, san al- uan
jan-januardy, közdiñ jauyn alatyn sansyz ösimdik əlemin jəne
myñ bir syrly, ğajaiyp jalpy jaratyly- sty jasaityndai küş
pen aqyldan maqūrym.
Aspan əlemi
Alla Tağala «Təbərak» süresinde: «Jeti qabat aspandy birbirine üilesimdi i̇etip jaratqan – Ol Alla. Rahmannyñ
jaratuynda i̇eşbir aqau, jüiesizdik köre almaisyñ. Sal köziñdi,
köre alasyñ ba bir aqau? So- syn köziñdi qaita-qaita būryp
qara! Köziñ i̇eşbir aqau taba almağandyqtan şarşap, talğan
küide sağan qaita oralady» – dep aspan əlemindegi keremet
jüieni, aqausyzdyqty baiandaidy.
A s p a n əlemi, iağni sansyz planet alar m i̇e n jymyñdağan
jūldyzdar bir-birimen qaqtyğyspai öte nəzik i̇eseppen, öte keremet
jüiemen milliardtağan jyldar boiy istep tūr. Būlardy birbirimen qaqtyğystyrmai, osynşa jyldar boiy iske qosyp tūrğan
küş
qandai
küş?
«Tartylys»
küşi
delik.
Tartylysküşindeginəzikteğajaiyptepe-teñdiktiqoiğantyl- sym küş
qandai qūdiret? İeger bir planetanyñ tūraqty tartylys küşi bir
mezet kezdeisoqtyqtyñ əserinen azaisa nemese köbeise, kök əlemi
q a l a i tas-talqan bo- laryn bir sət oilandyñyz ba? Barlyq
planetalar men jūldyzdardyñ ülkendi-kişili kölemderi men birbiriniñ ara-qaşyqtyqtaryna qarai özindik tartylys küşteri bar.
Tartylys küşindegi būl i̇esep, kezdeisoqtyqtyñ i̇emes, arnaiy bir
Ūly Qūdirettiñ jaratqanyn meñzeidi.
Jer şary
Biz otau tigip, ömirsüripjatqan jer şary menjyluyn külimdei
tökken künniñ arasy jaz jəne qys mezgilderine bailanysty 135
nemese 149,5 million şaqyrym. İeger osy atalmyş araqaşyqtyq
kezdeisoqtyqtyñ əserinen az mölşerdeazaisa, toñyp, mūzbolyp
qatyp qalatynymyzdy nemese az mölşerde köbeise küiip-janyp
keterimizdi bir mezet oiladyq pa? Oilanyp, Jer men Künniñ
arasyndağy osy yñğaily araqaşyqtyqty belgilep, ony ğasyrlar
boiy būljytpai ūstap tūrğan qūdiretti küşti tani aldyq pa?
Aspandağy ərbir deneniñ özine tən belgili, tūraqty ainalu
orbitasy, qozğalu jyldamdyğy bar. Mysaly, Jer şary sağatyna 1
670 şaqyrym jyldamdyqpen öz-özin ai- nalsa, Kündi sağatyna 108
000 şaqyrym jyldamdyqpen
ainalady. İeger
osyndai
jyldamdyqpen jüretin kölik jasalğan jağdaida jalpy dünieniñ
şeñberin 22 minutta ainalyp şyğuğa bolady i̇eken. Körsetilip
otyrğan būl san- dar tek J i̇e r şary üşin, al Kün jüiesiniñ
jyldamdyğy mülde tañ qalarlyq. Ğaryştyq (kosmosta) jüielerdiñ
kölemi ūlğaiğan saiyn qozğalu jyldamdyqtary da arta
tüsedi.
Kün jüiesiniñ Qūs j o l y galaktikasy ortalyğyn ainaludağy
jyldamdyğy sağatyna tūp-tura 720 000 şaqyrym. Al, şamamen
qūramynda 200 milli- ard jūldyzdy qamtityn osy Qūs joly
galaktikasynyñ ğaryştağy jyldamdyq mölşeri sağatyna 950 000
şaqyrym3. Mūndai bir-birimen tyğyz bailanystağy əri öte
joğary jyldamdyqtağy jüielerdiñ soğysyp, qaqtyğysuy əbden
mümkin bola tūra ğaryşta i̇eşbir aqauğa
kuə
bolmadyq.
İə,
milliardtağan jyldar boiy
3

Adem İakup, Kuran Mujizeleri, 23-bet. Nesil Matbajylyk, 2003 j.
İMANİ GÜL
jyldamdyqtaryndağy tūraqty mölşer i̇eş özgermesten jalğasuda.
Mysaly, biz avtokölikpen sağatyna 200 şaqyrym jyldamdyqpen
kele jatyp, oqys toqtatsaq, tereze əinegin byt-şyt qyp syrtqa
tesip şyğarymyz anyq. Al i̇endi bizdiñ senimdi besigimiz – Jer şary
bir mezet oqys toqtamai-aq qoisyn, tūraqty jyldamdyğyn az ğana
azaitsa, jer betindegi külli zat atauly ğaryşqa tarydai şaşylyp
keter i̇edi. Demek, milliard jyl- dar boiy J i̇e r anamyzdy jəne
basqa da jūldyzdardy bir mezet toqtatpastan, ərqaisysyn özindik
tūraqty jyldamdyqtarymen ainaldyryp, terbetip tūrğan Ūly
Jaratuşy boluğa tiıs. İeger mūnyñ bərin kezdeisoq jüzege asyp
jatyr desek, nege biz tağy da sol senimsiz kezdeisoqtyqtyñ əserinen
Jer anamyzdyñ toqtap nemese jyldamdyğynda kidirip qaluynan i̇eş
qoryqpastan, ua- iymdamastan, üstinde jaibaraqat jürmiz?
Beitanys bir adam qolyndağy mehanikalyq jüiemen
isteitin
qol sağatyn
bizge tanystyru barysynda:
«Öz-özinen, kezdeisoqtyqtyñ əserinen, iağni, jerdiñ astyndağy
mineraldar öz-özinen i̇erip, temirge ainalyp, odan jiñişke i̇esepti
işindegi ər türli kertik-kertik qūraldary, körsetkiş sandary jəne
betindegi əinegi öz- özinen jasalyp, iske qosylyp paida boldy» –
dese, sener me i̇edik? Ərine, senbes i̇edik. Al i̇endi jai bir uaqytty ğana
körsetetin kişkentai qol sağattyñ öz-özinen, kezdeisoq paida
bolğanyna senbeimiz de, jüie jağynan sağatpen salystyruğa
müldem kelmeitin myna keremet ūşy-qiyry joq şeksiz əlemniñ özözinen paida bolğanyna qalai senbekpiz?

24
Ekologiiä
Tabiğatta qūstar (bürkit, qarşyğa, qūzğyn, t .b .) öltirilgen
jağdaida jylandar köbeiedi i̇eken. Al jy- landar qyrylsa,
qūrbaqalar köbeiedi. Qūrbaqalar qūryğan jağdaida, şybyn-şirkei
köbeiedi i̇eken. J a n - januarlardyñ ömir sürulerin bir-birine
bailanystyryp, tabiğattağy ekologiiälyq tepe-teñdikti, osy tañ
qaldyrar jüieni qūrğan kim?
Jyl mezgilderi
Jer şarynyñ öz-özin jəne Kündi ainaluynan kündiz ben tün
jəne jyldyñ tört mezgili jaz, küz, qys, köktem bolyp alma-kezek
üzdiksiz özgerip tūratyny bərimizge məlim. Jazdyñ qainağan aptap
ystyğynan keiin dereu qystyñ qaqağan aiazy men ysqyrğan borany
bolmaidy. İeki mezgildiñ ortasynda küz atty qoñyr salqyn mezgil
bar. Mine, osy küz mezgiliniñ arqasynda adamdardyñ jazdyñ jyly
aua-raiyna üirenip q a l ğ a n ağzalary birtindep qystyñ qaqağan
suyğyna boi üiretedi. Sol siiäqty qystyñ qaqağan aiazynan keiin aua
raiy kürt özgerip, dereu köktemsiz jaz bolğanda qandai küide bolar
i̇edik? Bəlkim, ağzalarymyz kürt özgeriske daiyn bolmağandyqtan
bərimiz jappai auruğa şaldyğar ma i̇edik? İendeşe, jyl
mezgilderindegi osyndai keremet ret pen üilesimdikti jəne Jer
şarynyñ ainaluyndağy dəlme-dəl i̇esepti qoiğan kim?
Gülder əlemi
Neşe türli gül, japyraq, Ərbireuin qolyña
al. Qūry körip qoima biraq, Onda ne bar
oiğa sal.
Şəkərim
Baqşamyzda ösetin sary-qyzyl, türli-tüsti, san aluan hoş iısin
añqytyp, adam balasyn özine tamsan- dyryp qaratpai qoimaityn
gülderge bir ret bolsa da, oilana-tolğana, ğibrat közimen
qaraiyqşy.
İə, gülder kişkene tüiir dənnen jer qoinauyn jara şyğyp, būl
düniege keledi. Sabağy men japyrağy jasyl tartyp, güli şoqtai
bolyp myñ bir türli reñmen būiana- dy. Ülbiregen nəziktigine, adam
balasynyñ qiiälyna kele bermeitin ər türli oiu-örnegine, ondağy
körkem estetikağa, mültiksiz simmetriiäly ğajaiyp formasyna,
añqyğan san aluan jūpar iısine, qauyrsynyndağy ömirin
jalğastyrar mūrageri – ūryğyna qarañyzşy... Qandai ğajap?!
Netken ədemilik? Jerge qarañyzşy, gülderdegi san aluan, türlitüsti reñderdi köre alasyz ba? Gülderden añqityn, bir- birine
ūqsamaityn ər türli jūpar iısti topyraqtan iıskep seze alasyz ba?
Je r betindegi jaiqalğan barlyq gül ataulynyñ nər qoinauy
sanalatyn topyrağy, aimalağan kün səulesi, işetin sulary men
jūtatyn aualary birdei bolğanymen, özderi ər türli, san aluan. Būl
tañ qalarlyq nərsege tañ qalmai, qolymyzben jasağan plastmas
gülderge tañ qalaiyq pa? Būl da kezdeisoqtyq pa, joq, əlde qūdireti
küşti Ūly Jaratuşynyñ bizge ūsynğan syiy ma? İeger mūny
da
kezdeisoqtyqtyñ tüsiniksiz kezdeisoqtyğy ja-
sady desek, sol kezdeisoqtyñ jasağanyn adam balasy aqylymen
asyp tüsip, odan da keremetin jasauy kerek i̇edi ğoi. Öitkeni aqyl
kezdeisoqtyqtan əldeqaida üstem i̇emes pe? Biraq adam balasy osy
künge deiin nəziktikten maqūrym, qoqaiyp, qatyp qalğan, önipöspeitin jansyz, jasandy plastmas gülderden asyryp, artyq
i̇eşnərse ja- sai almady, jasauy da mümkin i̇emes!
Kezdeisoqtyñ jasady degen nərselerin laborato- riiäda türlitürli qūraldardyñ kömegimen aqyl iesi – adam balasy jasai almasa,
oilap qaraiyqşy, aqylsyz kezdeisoqtyq qalai jasamaq?! Olai
bolsa, barlyq jara- tylysty, adamnyñ aqylyn da jaratqan tylsym
qūdiret
– Ūly Alla jaratqan dep moiyndau aqyldynyñ joly bolsa kerek.
Köbelekter
Baqşamyzdağy ūşyp jürgen san aluan türli-tüsti köbelekterge
ğibrat közimen alğaş ret körip tūrğandai bir mərte bolsa da zer
salyp qarañyzşy. Ondağy kere- met estetikany, nəziktikti,
qanattaryndağy qiiälymyzğa kelmeitindei oiu-örnekterdi, oiuörnekterindegi i̇eşbir qatesiz simmetriiäny, ər türli reñderindegi
üilesimdikti körip, tañ qalyp, tañdai qağasyz. Qarapaiym surettiñ,
kez kelgen oiu-örnektiñ belgili bir jasauşysy, dizaineri bar da,
köbelekterdegi myna teñdessiz sūlulyqtyñ, oiu- örnektiñ nege
jasauşysy, jaratuşysy bolmasyn?!
BAL ARASY
«Rabbyñ bal arasyna:

«T au l a r d a n , ağaştardan
jəne
adamdardyñ
salğan
kürkelerinen Uia jasap al. Sosyn ər türli jemisterden je de,
Rabbyñnyñ sağan oñtailastyrğan jolymen jür», – dep uahi
i̇etti. Aranyñ qarnynan adamğa şipa- ly türli-tüsti bal
şyğady. Əlbette, mūnda oilanğan qauym üşin ğibrat bar».
(«Nahl» / 68-69).
Bal arasy myñdağan gülderge ūşyp-qonyp jürip bal jinaidy.
Ondağan şaqyrymdarğa ūşyp baryp, kompas- syz-aq künge qarap
qaita ainalyp Uiasyn taba alady. Ke- remet injener siiäqty alty
būryş i̇etip, geometriiälyq pişinde bal Uiaşyqtaryn jasaidy.
Aralar bal Uiaşyqta- ryn nelikten alty būryştyetipjasauda? Nege
segizbūryş nemese üş būryş iaki bes būryş i̇emes? Matematikterdiñ
i̇esebi boiynşa alty būryşty bal Uiaşyqtaryn jasauda i̇eñ az
material qoldanylyp, oğan i̇eñ köp mölşerde bal
İMANİ GÜL
syiady i̇eken. İağni, alty būryşty bal Uiaşyqtary ara- lar üşin i̇eñ
tiımdisi bolmaq. Bal Uiaşyqtaryn jasaudağy aralardyñ qoldanğan
təsili öte tañ qalarlyq. Aralar bal Uiaşyqtaryn jasağan uaqytta
bölek-bölek i̇eki-üş jerden birden bastaidy. İağni, bir top ara bölekbölek jerden bastap, birdei ölşemde alty būryş jasap, būlardy
so- syn bir-birimen biriktire otyryp bal Uiaşyqtaryn toqyp, sosyn
barlyğy ortada kezdesedi i̇eken. Alty būryştardyñ bir-birimen
biriktirilgen tūstary öte şeberlikpen iske asqandyqtan keiinnen
biriktirilgendikteri müldem baiqalmaidy.
Al i̇endi osy aqylsyz arağa qai gülderde bal bar i̇ekenin, künge
qarap ūşqan Uiasyn qaita tabudy, keremet i̇eseppen i̇eseptelgen bal
Uiaşyqtaryn jasaudy kim üiretti? uialaryndağy tazalyq, būzylğan
jerlerin jöndeu, jas aralardy qorektendiru isteri jüieli türde iske
asady. İeger Uianyñ işi ystyq bolsa jūmyrtqalardy salqyndatu
üşin qanattaryn qağyp, al suyq bolsa jūmyrtqany jan- jağynan
kölegeilep jylytady. K i̇e z kelgen bir bal arasy bal jasauğa
jaramdy gülderdi tapqan jağdaida, alystağy basqa aralarğa özderi
ğana tüsinetin keibir is-əreketteri arqyly habar beredi. Bal arasy
mūnyñ bərin qaidan, kimnen üirendi? Bal arasy u l y denesinen
qūramynda myñ bir türli mineraldar men vitaminderi bar şipaly
baldy jasaudy kimnen üirenip, qai zerthanada jasady. Baldyñ
formulasyn qaidan aldy?
Jarqanat
Bərimizge belgili, jarqanattyñ közi körmeidi, iağni kör. Ol
dybys tolqyndaryn jiberu arqyly jan- jağyndağy nərselerge
qaqtyğyspaidy. Tipti, qoregin osy arqyly aul a i d y . Adam balasy
radardy jarqanatqa
32
qarap tapty. Radardyñ keremettiginiñ aldynda tañ qalyp, şapalaq
ūrğan bizder jarqanatqa osy dybys tolqynyn jiberu qabiletin,
önerin üiretken Ūly Jaratuşynyñ qūdiretine nelikten tañ qalyp,
bas imeimiz?
Auanyñ qūramy
Ər tynys alğan saiyn jūtatyn auamyzdyñ qūramyn oilanyp
köreiik! Auanyñ qūramynda 21% ottegi, 78% azot, 1% basqa
gazdardyñ qosyndysy bar. Auanyñ qūramyndağy 21% otteginiñ
mölşeri kişkene köbirek bolğanda kün səuleleri arqyly keletin
radiatsiiälar sal- darynan Jer beti tūtanyp, laulağan otqa ainalyp,
al atalmyş mölşerden kişkene azyraq bolğanda, otteginiñ
azdyğynan tynys ala almai, būl düniemen qoş aitysyp keter i̇edik.
Bizder auadağy ottegini jūtyp, kömirqyşqyl gazyn bölip
şyğaramyz. Al ösimdik əlemi bolsa, kerisinşe, kömirqyşqyl gazyn
jūtyp, ottegi bölip şyğarady. Osy- laişa aua üzdiksiz alma-kezek
tabiği jolmen tazalanyp, adamnyñ igiligine ainalady. Ösimdikter
de biz siiäqty ottegini jūtyp, kömirqyşqyl gazyn böler bolsa, auamyzdy qalai tazalar i̇edik? Ər nərsede öziniñ qūdiretin sezdirgen Ūly
Jaratuşy qandai ūlyq!
Şaş, qas, kirpikterimiz
Şaştarymyz ūdaiy ösip otyrady. Şaştyñ būlai ünemi ösuin
kezdeisoqtyq dep qabyldasaq, nelikten şaş tektes qastarymyz
ben kirpikterimiz öspesten bir qalypty tūr? Al būlar da şaş
tərizdi ūdaiy ösip otyrsa, jağdaiymyz qalai qiynğa soğar i̇edi.
Būğan qosa kirpigimizdegi estetikağa, nəziktikke, sūlulyqqa
qarañyzşy, olar da kezdeisoq i̇emes, basqa bir tylsym
İMANİ GÜL
34
küş tarapynan ədeii jasalğandyğyn añğarasyz. Al mūrnymyzdyñ
işindegi tükterdi şe? Onyñ auany jy- lytu, filtrleu, odan da
basqa qyzmetterin i̇eskermesten, öz-özinen, bostan-bosqa kezdeisoq
ösip tūr dep kim aita alady?!
Qar
Sipatyn kör, tosyp al da, Japalaqtap
jausa qar. Taza tekser, közdi sal da,
Qandai onyñ türi bar?
Şəkərim
Kədimgi qardyñ ərbir qalauşasynda Ūly Jaratuşymyzdyñ
şeberliginiñ möri bar. Jai közimizben qarağannyñ özinde ərbir qar
tüiirşiginiñ bir-birine ūqsamaitynyn köremiz. 1 m2 qarda 350
million qar tüiirşigi bar dep jobalanuda. Būlardyñ ərqaisysy ər
türli simmetriiäly oiu-örnekpen bezendirilgen hrustal tərizdes
alty būryşty pişinde i̇ekenin bilesiz be? Qar tüiirşikteriniñ būl
ğajaiyp syry soñğy 100 jylda ğana belgili boldy. Uilson Bertlei
1885 jyly fotomikrofik fotoapparaty arqyly 46 jyl qar
tüiirşikterin tüsiripti, artynan «Qar tüiirşikteri» atty kitabyn
jazady. Uil- son Bertlei özi tüsirgen 5300 surettiñ işinen bir-birine
ūqsaityn i̇eki surettiñ kezdespegenin tañ qala aitady.
Jer betindegi barlyq qar tüiirşiginiñ bir-birine ūq- samaityn
alty būryşty əri geometriiäly pişinde boluy
– Ūly Jaratuşymyzdyñ teñdessiz şeberligi men barlyq qardyñ
pişinin biletin şeksiz iliminiñ belgisi bolsa kerek. Jer betine tüsip,
i̇erigenge deiin ğana ömiri bar ərbir qarda öziniñ qūdireti men
şeberliginiñ mörin naqyştağan Alla qandai ūly! Mūny da
kezdeisoq deitinderge ne deiik?
Ösimdikter
Ösimdik ömiriniñ negizgi qoregi – s u. Qurap nemese so- lyp
qalmauy üşin baqşamyzdağy ösimdikterdiñ tübine belgili mölşerde
su qUiamyz. Ösimdik qūiylğan būl su- dan öz tirşiligin jalğastyruğa
jetetindei ğana kölemin denesine qabyldaidy. Al qalğan su buğa
ainalady nemese basqa ösimdikterdiñ qajetin öteidi. Ərbir ösimdik
işilgen sudy denesiniñ tükpir-tükpirine, japyraqtarynyñ i̇eñ
ūşyna jiberedi. Mysaly, ağaştar s u d y i̇eşqandai
nasostyñ
kömeginsiz 15-20 tipti 30 metr biıktiktegi būtaqtarynyñ tükpirtükpirine, japyraqtarynyñ ūşyna jetkizedi. Aqyl iesi bizder 15-20
metr biıktiktegi üilerge sudy nasostyñ kömeginsiz şyğara almai
jatqanda, ağaştar sudy osynşama biıkke qalai köteredi?
Būdan da tañ qalarlyğy, ösimdikter jazdyñ aptap, mi qainatar
ystyğynda az mölşerdegi sumen-aq jap-jasyl qalpyn saqtap
qalady. Bir güldiñ boiynda 50 gramm su, tipti kişkentai bir şöpte
bir nemese i̇eki tamşy su bolady i̇eken. Jazda bir apta boiy 35 gradus
ystyq bolğanyn oi- lap köriñiz. Topyraq qūrğap, tastar qyzyp
jatqan osyn- dai ystyqta ösimdik əlemi qalai ğana boiyndağy az
ğana sumen öziniñ jasyldyğy men tirşiligin saqtap qaluda? Güldiñ
boiyndağy 50 gramm su mūndai ystyqtyñ astyn- da köp bolsa 5-6
sağattyñ işinde, şöptiñ boiyndağy b i r - i̇eki tamşy su birneşe
minuttyñ işinde-aq bu ğ a ainalyp ketuge tiıs. Biraq qalai ğana
ösimdik əlemi qūrğamastan jasyl tüsin, ömirin saqtap tūr?
Oilanğanğa ğibrat.
Tisterimiz
Tisterimizdiñ ornalasu retin oilañyzşy. Aldyñğy kürek
tisterimiz ötkir bolyp keledi. Al artqy azu tisterimiz
jalpaq. Demek, kürek tisterimiz jeitin qoregimizdi qyrqyp, üzu üşin
ötkir i̇etip, al azu tisterimiz sol aldyñğy ötkir tisterimizben qyrqyp,
üzgen qorekterimizdi şainap, ügituge qolaily jalpaq i̇etip
jaratylğan. İeger barlyq tisimiz jalpaq nemese, kerisinşe, barlyğy
ötkir bolsa jağdaiymyz qalai bolar i̇edi?
Astyñğy tister men üstiñgi tisterdiñ arasynda ke- remet bir
üilesimdilik bar. Jağymyz jabylğan uaqytta astyñğy tisterimiz ben
joğarğy tisterimiz bir-birimen qabysady. Mysaly, azu tisimizdiñ
bireui səl ūzyndau bol- sa, tamaq jeu, söileu siiäqty keibir isterimizdi
i̇eş aqausyz atqara alar ma i̇edik?
Jas nəreste sütpen ğana qorektengendikten onda tis bolmaidy.
Biraq basqa qatty nərselermen qorektenetin şaqqa jetkende, dereu
tisi ösedi. Tisterdiñ öte şeber ornalasu retteri men bir-birimen
üilesimdiligi jəne qajetine qarai der kezinde ösu uaqyty
kezdeisoqtyq i̇emes, Allanyñ teñdessiz şeberligi men ər nərsedegi
dəlme-dəl i̇esebi i̇ekeni anyq.
Dürsildegen jürek
Düniedegi i̇eñ keremet motor – kökiregiñizdiñ sol jağynda
ornalasqan jüregiñiz. Jüregimiz i̇erekşe jüiesimen, toqtausyz
soğuymen təuligine denemizdegi qandy 1000 ret tolyq ainaldyryp
şyğady i̇eken. Jürek bir sağatta ortaşa kölemdi jeñil kölikti 1 metr
joğary köteretindei quat bölip şyğarady. Jürektiñ qandy aidağan
kezde qoldanatyn küşi öte quatty. Osy küş arqyly qandy 3 metr
biıktikke ytqyta alady. Jürektiñ i̇eñ bir i̇erekşe qasieti – ömir boiy
üzdiksiz jūmys isteui. Osy tūrğydan alğanda, ony düniedegi
toqtamai, demalys- syz jūmys isteitin teñdessiz motor deuge
bolady. Jürek
– şamamen minutyna 70 ret, bir jylda 37 million ret
soğyp, ünemi qozğalysta bolatyn jalğyz ağza. Adamnyñ orta ömiri
boiynşa 2,5 milliard ret soğa otyryp, 300 million litrdei qan
aidaidy. Ūiyqtap jatqan uaqyttyñ özinde jüregimiz sağatyna 340
litr qan aidaidy i̇eken.
Alaqanyñyzdy qanşa minut üzdiksiz aşyp-jūmyp tūra alasyz?
Alaqan birneşe minuttan keiin-aq talyp, būl əreketiñizdi toqtatuğa
məjbür bolasyz. Al i̇endi ömir boiy jüregiñizdi bir mezet
toqtatpastan, denemizdiñ tükpir-tükpirine sağatyna jüzdegen litr
qandy aidatqyzyp tūrğan qandai küş? Tağy da kezdeisoqtyq pa?
Joq əlde...
Nelikten?
İeger barlyq nərse kezdeisoq paida bolsa...
Nelikten jaratylystağy barlyq nərse i̇erekşe
keremet?
Nelikten jaratylysta i̇eşbir aqau, kemşilik joq?
Nelikten i̇eñ ozyq apparattar sütti, baldy jasai
almaidy?
Nelikten i̇eñ damyğan qalalar ormandağy tazalyqqa
jete almaidy?
DARvİNİzMNIÑ JALĞANDYĞY
Negizinde darvinizm naqty dəleldengen ğylymi jetistik i̇emes,
bar bolğany gipoteza, boljam, iağni osy- lai boluy mümkin degen oipikir ğana. Gipoteza ğylymi türde dəleldengen jağdaida ğana
teoriiälyq boljamnan şyğyp, şyndyqqa, ğylymğa ainalady.
Al darvinizm teoriiäsynan bastau alğan «Adam mai- myldan
paida boldy» degen pikir bir ğasyrdan astam uaqyt ötse de, ğylymi
türde dəleldenip, naqtylyq tūğyryna jete almady. Olai bolsa, būl
pikir qara dürsin boljam ğana. Sondyqtan ony talqylap jatudyñ özi
artyq. Desek te, oqyrmanğa paidasy bolar degen nietpen keibir
negizgi ūstanymdaryn taldap körelik.
Darvinizm teoriiäsynyñ negizgi ūstanymdaryn qoryta aitsaq,
tömendegidei:
1. Jan-januar, ösimdik əlemi jəne jalpy jan ieleri bir-birinen
paida boldy. Barlyq jan ieleriniñ tüpki tegi b i r i̇e u . Janjanuarlar men ösimdikter uaqyt öte kele bügingi pişinderi men
türlerine ainalğan. Bastauy milliondağan jyldarğa baryp
tireletin jan ieleriniñ qazirgi türleri – maqsatsyz, mağynasyz,
kezdeisoqtyqtyñ əserinen kişkentai bir jan iesinen satylaisatylai da- myp, paida bolğan.
2. Jan-januarlar men ösimdikter ömir sürip, tirşilik betinde qalu
üşin öte ülken küş jūmsap, küres jürgizip, bir-birimen
qyrqysuda. Ömir üşin jürgizilgen būl küreste i̇eñ küştileri tiri
qalyp, al əlsizderiniñ tūqymy qūryp, jan ieleriniñ qatarynan
şyğuda. Tiri qalğandardyñ ūrpaqtary köbeiip, uaqyt ozğan
saiyn bir türden i̇ekinşi türge auysyp, özgerude. Būl özgerister
jaña ūrpaqtarğa da ötude.
Jansyz materiiä qalai jan iesi boldy?
Darvinşilerdiñ
birinşi ūstanymdarynda
aitylğandai,
jan-januarlar men ösimdikterdiñ şyğu tegi bir boluy mümkin be?
Darvinizm pikirin qoldaityndar būl sūraqqa «iə» deidi.
Dəlelderi – tek boljam ğana.
Olardyñ pikirleri boiynşa qazirgi jan ieleriniñ bəri jalğyz
kletkanyñ damuy arqyly satylai-satylai pai- da bolğan. Al i̇endi
barlyq jan ieleriniñ bastauy bolğan kişkentai kletka qalai paida
boldy? Olardyñ aituynşa kletka da satylai damu joly arqyly
paida bolğan.
Jansyz materiiä men jandy nərseniñ arasynda tañ qalarlyq
ülken aiyrmaşylyq bar i̇ekendigi bərimizge belgili. Al i̇endi jansyz
bir zat qalai ğana öz-özinen, syrttan, basqa bir küştiñ əserinsiz
jandy kletkağa ai- naluy mümkin? Būl sūrağymyzğa tağy da
«kezdeisoqtyñ əserinen» degen j auap alamyz. Alaida sol bir
qarapaiym kletkanyñ özi kezdeisoq öz-özinen paida bola almaidy.
Sebibi ol asa keremet, tamaşa jüiege ie. Al sanadan maqūrym,
bilimnen ada, jansyz, kör materiiädan kezdeisoq sanaly adamnyñ
paida boluy tipten mümkin i̇emes.
Professor, doktor Klaus Dous (Germaniiädağy Johannes Gutenberg
universitetiniñ biohimiiä institutynyñ rektory): «Soñğy 30 jyl
boiğyöte tereñ zertteulerge qaramastan alğaş jandy
kletkanyñ pai- da b o l u y turaly i̇eşqandai ğylymi dəlel
tabylmady»,– dep, alğaşqy jandy kletkanyñ öz-özinen paida
boluynyñ i̇eşqandai ğylymi negizge süienbeitinin aitsa, Keits
Graham: «Alğaşqy ömirdiñ (jandy kletkanyñ) basta- uy dep
i̇eseptelgen elementter qazir de bar. Biraq qazir nelikten olardan
jandy nərse paida bolmaidy?» dep,
jansyz elementterden öz-özinen jandy nərse paida bol- maitynyn
dəleldeidi.
Batystyñ belgili ğalymy Maks Plank materiiänyñ qalai paida
bolğandyğy jaily bylai deidi:
«Materiiä belgili bir küş-qūdiret arqyly tirşilik betine
şyğyp, paida bolady. Materiiänyñ işinde kişkentai-kişkentai
kün jüiesi tərizdes jüieler bar. Atom jəne elektron dep
atalatyn būl jüieler ma- teriiäny ydyrap ketuden qorğaidy.
Ğaryşta mūndai keremet küş-quat bolmağanyna qarağanda külli
ja- ratylysty belgili bir jüiede ūstap tūrğan keremet ilim,
şeksiz qūdiret iesi boluğa tiıs. Mine, materiiänyñ bastauy – osy
qūdiret. Būl qūdirettiñ Ūly Jaratuşy i̇ekeni kümənsiz».
İeski qañqalar darvinizmniñ qateligin
əşkereleidi
Evoliutsiiä teoriiäsy boiynşa, barlyq jan ieleri bir- birinen
tarağan. İerterek paida bolğan belgili bir jan iesi uaqyt öte kele
i̇ekinşi bir jan iesiniñ türine ainalğan. Mine, osylaişa barlyq jan
ieleriniñ türleri paida bolğan. Būl teoriiä boiynşa, jan ieleri
türleriniñ
bir-birine ainalulary
milliondağan,
tipti
milliiärdtağan jyldarda satylai- satylai jüzege asqan-mys. Olai
bolsa, osy jan ieleriniñ bir-birine ainalğan jüz milliondağan
jyldar işinde i̇eki türdiñ bir-birine ainalu kezinde sansyz «aralyq
türlerdiñ» paida boluy jəne ömir süruleri tiısti. Mysaly, sudağy
balyqtyñ birden bauyrymen jorğalaityn jan iesine ai- naluy
mümkin bolmağandyqtan, i̇ekeuiniñ arasyn jalğaityn jartylai
balyq, jartylai bauyrymen jorğalaityn
«aralyq tür» jan ieleriniñ nemese bauyrymen jorğalai- tyn jan
ieleriniñ qūsqa ainalu kezinde jartylai bauyry- men jorğalaityn,
jartylai ūşatyn qūstardyñ i̇erekşelik-
teri bar «aralyq türi» paida bolyp, ömir süruleri kerek i̇edi. Būl
aralyq türler ötpeli kezeñ üşin bolğandyqtan auru, kemşilikke toly
boluğa tiıs. İeger şynymen-aq atalmyş aralyq türler ömir sürgen
bolsa, olardyñ ömir sürgenin dəleldeitin milliondağan, tipti qazir
ömir sürgen jan- januar, qūstardyñ sanynan da köp qañqa süiekteri
tabyluğa tiıs i̇edi ğoi. Biraq tabylmady. Çarlz Darvinniñ özi de
«Türlerdiñ tübiri» atty kitabynda bylai deidi: «İeger te- oriiäm
dūrys b o l s a , türlerdi bir-birine bailaityn sansyz aralyq
türlerdiñ ömir süruleri tiıs. Būl aralyq türlerdiñ ömir
sürgendikterin dəleldeitin jalğyz dəlel – atalmyş aralyq
türlerdiñ fosilderi (tasqa ainalğan qañqalary) bo- lar i̇edi». Biraq
Darvin öziniñ teoriiäsyn dəleldeitin aralyq türlerdiñ qañqalaryn
tereñ zertteulerdiñ nətijesinde de taba almağanyn bylai dep
moiyndaidy: «İeger şynymen-aq barlyq jan ieleriniñ türleri birbirinen satylai-satylai dami otyryp paida bolsa, nege sansyz
aralyq türlerdiñ qañqalaryna kezikpeimiz? Nelikten jalpy
jaratylys kemşiliksiz tamaşa jüiege ie?!»4.
Darvin:
«Qazir
būl
aralyq
türlerdyñ
qañqalary
tabylmağanymen keleşekte mindetti türde tabyluğa tiıs» degen
ümiti arqyly özin-özi jūbatty əri oñbai qatelesti. Ümitsiz şaitan
degen evoliutsionerler Darvinniñ būl ümitine senim artyp, 19
ğasyrdyñ ortasynan bastap osy künge deiin dünieniñ ər-ər jerinde
öte qyzu türde aralyq türlerdiñ qañqalaryn izdeu jūmysyn
jürgizdi. Biraq osynşama qyzu zertteulerdiñ nətijesinde ümitteri
bosqa şyğyp, i̇eşbir aralyq türlerdiñ qañqasyn taba al- mai diñkesi
qūrydy. Kerisinşe, jürgizilgen zertteulerden tabylğan qaldyqtar,
evoliutsionerlerdiñ kütkenindei i̇emes, barlyq jan ieleriniñ tirşilik
betine satylai-satylai i̇emes, birden kemşilik, qatesiz türde paida
bolğandyğyn taiğa tañba basqandai dəleldedi. Osylaişa
evoliutsionerler öz
4

Çarlz Darvin, Türlerin kökeni. Onur İaiynlary, Ankara 1996.
teoriiälaryn dəleldeimiz dep jürip, ony öz qoldarymen küirete
qūlatty. Būl şyndyqty evoliutsioner bolğanyna qaramastan ataqty
ağylşyn, i̇eski qañqalardy zertteuşi pa- leontolog Derek Ager
bylai dep moiyndaidy: «Problema- myz mynandai: qañqalardy
keñinen, tereñinen zerttegen uaqytymyzda, ərdaiym satylaisatylai damyğan i̇emes, tirşilik betine birden paida bolğan jan
ieleri türleriniñ kezdeskenin köremiz».
Qazirgi ömir sürip jatqan jan ieleri men olardyñ
i̇ejelgi qañqalary

Qazir ömir sürip jatqan köptegen jan ieleri men olardyñ
milliondağan jyl būryn ömir sürgen türleriniñ qañqalary
arasynda i̇eşqandai aiyrmaşylyq, özgeristiñ joq. Būl barlyq jan
ieleriniñ satylai damu joly arqyly i̇emes, Ūly Alla tarapynan
arnaiy jaratylyp, jer betinde birden paida bolğandyğyn
körsetedi.
100 million jyl būryn ömir sürgen qūmyrsqanyñ tabylğan
fosili (tasta qalğan qañqasy) men qazirgi kezdegi qūmyrsqanyñ
arasynda i̇eşqandai aiyrmaşylyq joq.
Milliondağan jyl būryn ömir sürgen aranyñ tabylğan qañqasy
men qazir ömir sürip jatqan aranyñ arasynda i̇eşqandai
aiyrmaşylyq joq.

410 million jyl būryn ömir sürgen tselekant balyğynyñ tasta
qalğan qañqasy. Evoliutsionerler osy- nau qañqağa süiene otyryp,
tabylğan būl balyq türin jan ieleriniñ sud a n qūrlyqqa ötu
kezeñindegi «aralyq türiniñ» ülgisi dep qabyldağan.
Biraq qañqasy tabylğan osy tselekant balyğy 1938 jyly tiridei
birneşe ret aulandy. Soñğy jyldary būl balyq türiniñ jiı-jiı
aulanuy evoliutsionerlerdiñ ötirik tūjyrymdaryn əşkere i̇etti.
135 million jyl būryn ömir sürgen ineliktiñ tasqa ainalğan
qañqasy men qazirgi inelik i̇eş özgerissiz birdei.
Evoliutsionerlerdiñ qañqalardy ğylymi negizsiz joramaldap,
halyqty aldauy
Evoliutsionerler tabylğan süiektiñ bir böligi arqyly belgili bir
jan iesiniñ suretin iaki maketin öz
maqsatta-ryna orailastyryp ğylymi negizsiz qiiäli jo- balau
arqyly halyqty özderine sendirudi közdegen. Gazet- jurnal,
kitaptardağy darvinizmdi dəleldeuge qoldanğan köptegen suretter
men maketter, mine, osyndai suret, ma- ketter.
Evoliutsionerlerdiñ būl tūrğyda şekten şyqqandary sonşalyq,
«Zinjanthropus» dep atala- tyn adamnyñ bas süiegin negizge alyp
bir-birine mülde ūqsamaityn üş türli qiiäli suret salğan.

Bir bas süiekten üş türli suret

Būl turaly Garvard universitetinen Erist A. Huten bylai deidi:
«Denedegi jūmsaq jerlerdi jobalap, qaita jasau öte qiyn jūmys.
İerin, köz, qūlaq, mūryn siiäqty jūmsaq müşelerdiñ astyndağy
süiekterimen i̇eşqandai bailanysy joq. Mysalğa, «Neandertal» bas
süiegin joba- l a u arqyly ony bir maimyl türine nemese bir
filosofqa ūqsatyp suretin nemese maketin jasai alasyz. Baiyrğy
adamdardyñ qalğan süiek qaldyqtaryna süiene otyryp jasalğan
suretter men maketterdiñ i̇eşqaisysy ğylymi
negizge süienbegendikten senimdi i̇emes jəne halyqty özderine sendiru
üşin qoldanylatyn aila».
Evoliutsiiä – ğylym i̇emes, aldau
Evoliutsionerler maimyldyñ adamğa ainalu kezeñindegi «aralyq
tür» jartylai maimyl, jartylai adamnyñ bolğandyğyn
dəleldeitin süiek qañqalaryn taba almağandyqtan, būl
problemalaryn maimyl men adamnyñ süiekterin qūrastyru arqyly
şeşuge bel bailağan.
Ataqty doktor, i̇eski süiekterdi zertteuşi Çarlz Douson 1912
jyly: «Angliiädağy Piltdaun dep atala- tyn jerdiñ mañaiyndağy
bir şūñqyrdan bir jaq süiek pen bas süiek tauyp aldym» dep
əlemge jar salady. Jaq süiek maimyldikine ūqsağanymen, bas süiegi
men tisteri adamdikine ūqsaityn būl süiekterge 500 myñ jyldyq jas
berildi. Söitip «Piltdaun» dep atalğan būl süiekterdi ər türli
mūrajailarğa qoiyp, adamnyñ maimyldan sa- tylai damu joly
arqyly paida bolğanyn rastaityn naqty dəlel retinde qoldandy.
Būl süiekke bailanysty 40 jyldam astam uaqyt ğylymi maqalalar
jazylyp, su- retter syzyldy. Əlemdegi ər türli universitetterden
500-ge juyq doktorlyq i̇eñbek qorğaldy. Alaida, 1949 jyly Kennet
Okli atty ğalym süiekterdiñ naqty jasyn anyqtaityn «Flor test»
təsili arqyly «Piltdaun adamyn» da zerttep kördi. Nətije öte tañ
qalarlyq, bir sözben aitqanda, masqara! «Piltdaun adamynyñ»
süiekteri adam men maimyldyñ süiekterin öte şeberlikpen
qūrastyru arqyly jasalğandyğy əşkerelendi. 500 jyl būryn ömir
sürgen adamnyñ bas süiegine 60 jyl būryn ömir sürgen Orangutan
maimylynyñ jaq süiegi, jaq süiegine adamnyñ tisteri jasandy türde
öte şeberlikpen ornatylğandyğy anyqtaldy. Süiekterdiñ janynan
tabyldy delingen
qūraldardyñ qoldan jasalğany da belgili boldy. Osydan keiin ğana
40 jyldai Britan mūrajaiynda tūrğan būl qūrastyrylğan süiek
dereu şyğarylyp tastaldy. İə, öz maqsattaryn dəleldeu üşin
osyndai aila, qulyqtarğa jügingen ğalymsymaqtardyñ qandai
dəlelderine senuge bolady?5

Adam bas süiegindegi orangutannyñ jaq süiegi

5

Gerçege dogru jurnaly № 13, 10-bet. Gufran Koiunsu. 1996 j.
Ər jan iesiniñ i̇erkek-ūrğaşysy qalai paida
boldy?
Evoliutsionerler satylai damu arqyly maimyl- dan adam paida
boldy dep jar salyp, onyñ qiiäldan maketi men suretin saldy. Bir
tañ qalarlyğy, maimyl- dan satylai damudyñ i̇eñ aqyrğy kezeñinde
paida bolğan adam retinde orta jastağy nəsili batystyqqa jatatyn
i̇er adamnyñ beinesi tañdalğan. Būl ərine batys nəsildi adamdardy
özge adamdardan üstem i̇etip körsetudiñ aiqyn körinisi. Maimyldan
adamğa ainalu kezeñindegi damudyñ i̇eñ soñğy ülgisi retinde batys
nəsildi i̇er adamnyñ beinesin körsetken evoliutsionerler əiel
adamnyñ qalai paida bolğanyna kelgende, derek körsetpek tügili ol
turaly jaq aşpauda. Osy paida bolğan i̇er adamğa işki-syrtqy bar
jağynan üilesimdi türde özgeşe damu joly arqyly əiel balasy
qalai jəne qai jerde paida boldy? Būğan baila- nysty
qanağattanarlyq ğylymi qandai dəlelder bar?
Ğalamdağy barlyq jan iesiniñ i̇erkekteri milliondağan jylda
satylai damu arqyly paida bol- dy dei tūrğanmen, solardyñ
ərqaisysynyñ ūrğaşy tekteri qalai paida boldy degen sūraq
bəribir mazalamai qoimaidy. Ər jan iesi bölek-bölek damu
joldarymen paida boldy desek, olardyñ i̇erkek-ūrğaşylary qalai
bir-birimen üilesetindei tamaşa küide paida bolğan? Öz ūrpaqtaryn
jalğastyratyndai mümkinşilikke qalai ie boldy? Būl sūraqtarğa
«kezdeisoq» dep jaltarudan özge tūşymdy jauap tabu da mümkin
i̇emes.
Ömir degenimiz qyrqys, küres pe?
Darvinizm pikirin qoldaityndardyñ ūstanatyn i̇ekinşi negizderi:
«Jan-januarlar men ösimdik əlemi tirşilik üşinülkenküres
jürgizip, bir-birimenqyrqysuda. Ömir üşin jürgizilgen būl küreste
i̇eñ küştileri ğana tiri qalyp, al əlsizderiniñ tūqymy qūryp,
joiyluda. Tiri qalğandardyñ ūrpaqtary köbeiip, uaqyt ozğan
saiyn bir türden i̇ekinşi türge auysyp, özgeredi. Būl özgerister
jaña ūrpaqtarğa da ötude».
Olardyñ aitqanyndai, i̇eger ər jan iesi tirşilik üşin basqa jan
ielerimen ünemi qyrqys, küres üstinde bolsa, analardyñ balalaryna
degen meiirimdiligin, aqylsyz tauyq siiäqty qūstardyñ
balapandaryn qūtqaru üşin jyrtqyştardyñ auzyna tüsip, öz
jandaryn balalarynyñ jolynda pida i̇etulerin qalai tüsinuge
bolady? Mysa- ly, teñizdegi keibir ülken balyq türleri
tamaqtanğannan keiin auzyn aşyp tūrady. Al i̇ekinşi bir kişkentai
balyq kelip tisteriniñ arasyndağy i̇etterdi tazalap, qorek i̇etedi.
Demek, ömir – qyrqys, küres i̇emes, özara jərdemdesip, kömektesu.
Əitpese kişkentai balyq qoryqpastan, i̇emin- i̇erkin jyrtqyş
balyqtyñ auzynda jüre almasy anyq. Ülken balyq ta kişkentai
balyqtarğa tiıspesten au z y n aşyp jai ğana tūra almas i̇edi.
Darvinniñ aitqanyndai, jan ieleri arasynda ömir üşin jasalğan
būl qyrqys, küreste əlsizderdiñ tūqymy qūryp, tek qana küştileri
qalatyn bolsa, jer betindegi əlsiz milliondağan jan- januar,
ösimdikterdiñ osy künge deiin öz ömirlerin saqtap, ūrpaqtaryn
jalğastyruyn, kerisinşe, i̇eñ küşti sanala- tyn dinozavrlar sekili
iri jyrtqyştardyñ tūqymynyñ tūzdai qūruyn qalai tüsinuge
bolady?
TABİĞAT JƏNE TABİĞAT zAÑDARY JARATUŞY
BOLA ALMAS
Zañ men sol zañdy qoiuşynyñ birdei bolmasy anyq. Tabiğat
zañdarynyñ tabiğatty jaratuy mümkin i̇emes. Tabiğat özinde
bolmağan qasiet pen i̇erekşelikterdi basqa bir jaratylysqa berui
tipti mümkin i̇emes. Mysaly, adamdağy sana men türli sezimder
tabiğatta joq. Olai bolsa, özinde joq nərseni tabiğat adamğa qalai
bersin? Adamdy tabiğat qalai jaratsyn? Körmeitin, i̇estimeitin,
sezbeitin su, topyraq, auadan qūralatyn tabiğat özinen de keremet
adamdy jəne basqa jaratylysty jaratuy müldem mümkin i̇emes.
Jaratylysty tabiğat jaratty deu
–tabiğat öz-özin jaratty deumen birdei. Sebebi tabiğat degenimiz, ol –
topyraq, su, aua, ağaş, tas. Al i̇endi sudy, auany, ağaşty, topyraqty,
tasty tabiğat jaratty deuimiz, öz-özin jaratty degen külkili jauap
i̇emes pe?
Tabiğat zañdary men nətijeleri jəne jaratylystağy
sebepter men saldarlary Tabiğat zañdary men sebepteri öte
əlsiz, ilimsiz, sanasyz, sezimsiz bola tūra nətijeleri öte keremet, jüieli,
tamaşa. Demek, tabiğat zañdary men jalpy sebepter- den paida
bolatyn nətijeleriniñ arasynda bailanys bolğanymen, jer men
köktei səikessizdik bar. Mysalğa, kişkentai bala sausağyna ilgen
jippen bir jük maşi- nasyn süiregenin körsek, sebep pen nətije
arasynda səikessizdik bolğandyqtan, əlgi maşinany süirep bara
jatqan keşkentai bala i̇emes, basqa bir jasyryn q u a t bar
degen
tūjyrymğa keler i̇edik. Mine dəl osy sekildi jan-jağymyzda bolyp
jatqan sebepter men saldarlar,
nətijeler arasynda bizdi tañ qaldyryp, tamsandyratyn öte ülken
səikessizdik bar. Jibek tərizdes, öte jiñişke tamyrlarymen nəzik
ösimdikter qatty tastar men qara jerdi qaq jaryp şyğady. Öte
jūqa, nəzik japyraqtar mi qainatar aptap ystyqqa küimesten,
quramastan tirşiligin, jasyldyğyn saqtap qalady. Öte əlsiz sperma
men adam balasynyñ myna düniege kelui arasynda baila- nys
bolğanymen, öte ülken səikessizdik bar. Olai bolsa, mūndai keremet
jaratylystardy jaratqan əlsiz, soqyr, bilimsiz sebepter men
tabiğat zañdary bola almasy anyq.
Tabiğat zañdary men sebepterdiñ özi de basqa
sebepterge mūqtaj
Tabiğat zañdary men jalpy sebepter ərqaşan basqa sebepterge,
zañdarğa mūqtaj. Mūqtaj bolğan sebep pen zañdardyñ özi basqa
sebepter men zañdarğa mūqtaj. Şeksizdikke sozylyp kete beretin
sebep, zañdardyñ bir jerde nüktelenip, tūraqtauy tiıs. Mysalğa,
ağaştyñ pai- da boluyna ağaştyñ dəni sebep delik, al sol dənniñ
paida boluyna ne sebep? Tauyqtyñ paida boluyna jūmyrtqa sebep
bolsa, jūmyrtqağa ne sebep?
Alma paida boluy üşin sebep retinde alma ağaşynyñ güldeuine,
alma ağaşynyñ güli ağaşqa, būtaqqa, ağaş, būtaqtyñ özi alma
ağaşynyñ dənine, al dən topyraqqa jəne topyraq qamtityn
mineraldarğa, jyluğa, jaryqqa, auağa təueldi. Osylai almanyñ
paida boluyndağy sebepterdi tartylys küşine deiin sozyp, ūzata
bersek te, məsele şeşilmeidi. Sūrağymyz bitpesten almanyñ paida
boluy üşin körsetilgen soñğy sebepke de, basqa se- bep izderimiz
anyq. Demek, sebepterdi sebepterge bailau- men məsele aiqyndalyp,
tolyq şeşilmeidi. Sebepterdi negizgi jaratuşysyna, iağni Alla
Tağalağa bailağan kezde ğana sūrağymyzğa qanağattanarlyq jauap
alyp, köñilimiz
jai tabady. Əitpese, ər sebepke qūdailyq sipattar tañuymyz qajet
bolady. Al ər sebepke qūdailyq sipat- tardy tañu qisynğa qaişy.
İendeşe, barlyq sebepterdi jaratqan negizgi sebep bar. Ol, i̇eş
kümənsiz, Alla Tağala.

ALLA TAĞALANY TANU
Əlemdegi i̇eñ ülken aqiqat – Ūly
Jaratuşyny tanu, Oğan degen mahabbatty
ūiatu.
Alla Tağalağa iman keltirgen mūsylman balasy Ony körkem
sipattary arqyly tanuğa tiıs. Ūly Jaratuşyny tanu dərejesine
qarai adamnyñ Oğan degen mahabbaty ar- typ, ümiti men qorquy
küşeie tüsedi. Ony tanyğan saiyn imany küşeiedi. Ūly
Jaratuşysyna degen jaqyndyğyn sezinip, taqualyğy men təuekeli
arta tüsedi. Ūly İesin jetkilikti türde tanyğan adam ğana künə
ataulydan bo- iyn meilinşe alys üstap, türli küdikti oilardan aulaq
jüredi. Adam aqyly Ūly Allany tolyq tanyp, bile al- maidy.
Öitkeni adam şekteuli, al Ol – şeksiz. Decek te, Ony Qūranda əri
hadisterde aitylğan sipattary arqyly tanyp-biluge mindettimiz.
Ūly Allanyñ sipattary
Ūly Alla bar əri bir jəne barlyq kemel sipattardyñ şynaiy
iesi. Oğan tek qana kemel sipattar tən. Nūqsan sipattardan Ūly
İemiz pək.
Alla Tağalanyñ sipattary səlbi jəne subuti bolyp i̇ekige
bölinedi.
Səlbi sipattary
Būl sipattar tek qana Alla Tağalağa tiesili, Odan basqa i̇eşkim
būl sipattarmen sipattalmaidy. Jaratylys- ta būl sipattardyñ
qarama-qaişylary bar. Səlbi sipat- tar beseu.
1. Əl-Qidam.
Alla Tağalanyñ bar boluynyñ bastauy joq degen mağynany
bildiredi. Būl sipat Alla Tağalanyñ əzəli i̇ekendigin, iağni, Ūly
İemizdiñ barlyğynyñ aldynda i̇eşqaşan joqtyq bolmağandyğyn
bildiredi. Onyñ bar bolmağan i̇eşbir zaman, uaqyt tipti bir mezet joq.
Z a - man, uaqyt degen tüsinikti Ol özi jaratqan. Öitkeni Alladan
basqanyñ bəri keiinnen paida bolyp, Onyñ şeksiz qūdireti men
bögetsiz qalauy arqyly tirşilik betine şyqqan. İə, Alla Tağalanyñ
bar boluynyñ ba- stauy joq. Kerisinşe, Ol – keiinnen jaratylğan
barlyq jaratylystyñ jal-ğyz bastauy. Qidam sipatyna qaişy
mağynada keletin «hudus» sipaty, iağni keiinnen paida bolu – Ūly
Jaratuşy üşin əste mümkin i̇emes. Sebebi Alla Tağalanyñ özi
keiinnen paida bolsa, Ony jaratqan bireu boluğa, ony jaratqandy
jaratqan tağy bireu boluğa tiıs. Osylaişa şynjyrlanyp kete
beretin i̇edi. Al būlai kete beru mümkin i̇emes, əri qisynğa da qaişy.
2. Əl-Bəqaa.
Bar boluynyñ soñy, aqyry joq – məñgi degen mağynany
bildiredi. Būl sipat Alla Tağalanyñ məñgi i̇ekendiginiñ, iağni,
barlyğynyñ soñy, aqyry joq i̇ekendi- gin bildiretin sipat. Alla
Tağala əzəli iağni, barlyğynyñ bastauy bolmağany sekildi soñy da
joq məñgi. Sondyqtan
Onyñ joq bolatyn i̇eşbir uaqyt, i̇eşbir zaman, tipti i̇eşbir mezet
boluy mümkin i̇emes.
Barlyq jaratylystyñ belgili bir uaqyttan keiin joq bolyp, köz
aldymyzdan ketui – olardy joq i̇etken Ūly Jaratuşymyzdyñ
məñgiliginiñ belgisi.
3. Əl-Uəhdaniiä.
Būl sipat «bireu, jalğyz, dara» degen mağynany bildiredi. Alla
Tağala zatynda, barlyq sipatta- ry men isterinde jalğyz, bireu.
Onyñ ortağy, serigi, teñdesi joq. Ūly Alla köbeiüden, azaiudan,
biriguden, bölinuden, ajyraudan pək. Öitkeni būnyñ bəri keiinnen
jaratylğandardyñ i̇erekşelikteri. Alla Tağala būndai nūqsan,
kemşilik sipattardan pək əri joğary. Külli jaratylystağy barlyq
jaratu, tiriltu, öltiru, ryzyq beru siiäqty t .b . isterdiñ negizgi
boldyruşy sebebi, iağni, sebepterdiñ sebebi – i̇eş teñdesi joq Ūly
Allanyñ Özi ğana.
• Jalpy əlemniñ, ondağy ərbir nərseniñ bir-birimen tyğyz bailanysta
boluy – Jaratuşynyñ bir i̇ekendiginiñ belgisi. Mysaly, bir ğana
almany jaratu üşin jalpy əlemdi jarata alatyndai küş-qūdiret
kerek. Demek, alma- ny kim jaratsa, oğan kerekti topyraqty,
topyraqtağy mi- neraldardy jəne Jerden birneşe i̇ese ülken Kündi,
auany, sudy da jaratqan – Sol Alla boluğa tiıs. Kündi kim jarat- sa,
Kün jüiesindegi oğan bailauly bükil jūldyzdardy da jaratqan –
Sol. Kündi kim jaratsa, közimizdi de jaratqan
–Sol boluğa tiıs. Sebebi, közdi jaratyp, jaryqty jarat- pasa, közimiz
köre almas i̇edi ğoi. İeger köz kletkalarynyñ atomdary Kün səulesine
üilesimdi i̇etip jaratylmağanda, közimiz i̇eş aqausyz köre alar ma i̇edi?
Myna əlemdegi barlyq jemis-jidekterge ər türli dəmdi kim berse,
adamdy jara-
typ, oğan sol dəmdi tatu üşin dəm tatu qabiletin de bergen
–Sol. İer adamdy kim jaratsa, oğan üilesimdi i̇etip, beine bir minus pen
plius ispetti bir-birin tolyqtyratyn keiip- te əiel zatyn jaratqan da
Sol bir Alla boluy ləzim.
İə, jalpy ğalam, ondağy ərbir nərse bir adamnyñ denesindegi
ağzalardai bir-birimen tyğyz bailanysta bolyp, bir kisidei əreket
i̇etude. Tipti olardyñ bireuiniñ aqau keltirui basqalarğa əser i̇etedi.
İendeşe, būlardyñ barlyğyn jaratqan jəne basqaryp, baqylap
tūrğan qūdiretti Jaratuşy – bireu.
• Əri külli jaratylystağy ūqsastyq b i r Jaratuşynyñ qūdiretinen
şyqqandyğyna dəlel. My- saly, barlyq adamdardyñ, jan-januardyñ
ağzalarynyñ ūqsastyğy jəne atomnyñ ainalasyndağy elektrondar men
Kün jüiesiniñ ūqsastyğy sekildi sansyz ūqsastyqtar
– bəriniñ de jaratuşysy bir i̇ekendigin bildiredi.
• Əlemdegi teñdessiz de üilesimdi tañğajaiyp jüie olardyñ
Jaratuşysynyñ bir i̇ekendigin taiğa tañba basqandai aiqyn bildiredi.
İeger Alladan basqa təñirler bolğan jağdaida, əlemdegi būl keremet
jüieniñ tas- talqany şyğar i̇edi. Mysaly, bir təñir Künniñ Jerdi ainaluyn qalasa, i̇ekinşi biri Jerdiñ Kündi ainaluyn qalauy mümkin. Al
i̇ekeuiniñ de qalauy bir uaqytta jüzege asuy mümkin bolmağandyqtan,
myna əlemdegi jüie, tepe-teñdik būzylar i̇edi. Qūranda būl aqiqat
bylai dep baiandalady:
«İeger jer men kökte Alladan basqa təñirler bolğanda jer men
kök tas-talqan bolyp būzylar i̇edi»6.
İeger təñirlerdiñ i̇ekeui de birdei bir qalauda toğysyp, kelisedi
delinse, onda i̇ekeui de qalaulary şekti, bir- birleriniñ qalauynan tys
əreket i̇ete almaityn jəne bir-birine təueldi əri ər qalağanyn istei
almaityn əlsiz
6

Ənbiiä süresi/22.
bolmaq. Al ər qalağanyn istei almaityn əlsiz, qalauy basqalarğa
təueldi nərse i̇eşqaşan Alla bola almaidy.
• Bir mektepte i̇eki direktor, bir qalada i̇eki əkim, bir memlekette i̇eki
prezident boluy mümkin i̇emes. Öitkeni i̇eşkim öziniñ isine basqanyñ
aralasuyn, i̇ekinşi bir ortaqty qalamaidy. Qalauy men küş-quaty
şekteuli adam balasynyñ özinde osylai bolyp jatsa, külli
ğalamnyñ jaratuşysy Alla Tağala öziniñ saltanatty patşalyğyna,
teñdessiz qūziretine basqa bireudiñ ara- lasuyn qalai ma? Əlbette,
qalamaidy. Sebebi, şynaiy Alla, nağyz patşalyq basqanyñ
būiryğyna bas imeidi, özgeniñ ineniñ jasuyndai aralasuyn
qalamaidy. İeşbir ortaq pen serikti qabyldamaidy.
4. Əl-Muhalafatul lil-hauadis.
Keiinnen paida bolğandarğa i̇eş ūqsamau de- gen mağynany
bildiredi. Būl sipat – Alla Tağalanyñ keiinnen jaratylğandardyñ
i̇eşqaisysyna müldem ūqsamaityndyğyn nemese i̇eşbir nərseniñ Oğan
ūqsamaityndyğyn bildiretin sipat.
Alla Tağaladan özge barlyq nərseniñ, külli jaratylystyñ
bastauy jəne soñy bar. Ūly Jaratuşy- dan basqanyñ bəri keiinnen
paida bolğan. Mine, Alla Tağala osy keiinnen paida bolğandardyñ
i̇eşqaisysyna ūqsamaidy. Əri olardan bölek, özgeşe. Sondyqtan
ğūlamalar: «Aqylğa, qiiälymyzğa, oilau keñistigimizge qandai nərseni
paiymdasaq ta Alla Tağala odan basqa, əri özgeşe», – dep Haq
Tağalanyñ i̇eş nərsege ūqsamaityndyğyna nazarymyzdy audarğan.
Öitkeni barlyq nərse Alla tarapynan keiinnen jaratylğan. Al
jaratylğan nərse dene, tür, uaqyt, meken siiäqty i̇erek- şelikterge
təueldi bolğandyqtan ünemi özgeredi, auysa-
dy jəne bir-birine ūqsaidy. Soñynda bəri pənilikke bas iedi.
İə, jaratylğandar köptegen nərsege mūqtaj. Olar öz
i̇erekşelikterine qarai tuyp-ösuge, zaman men meken- ge, işip-jeuge,
toqtauğa jəne qozğalysqa, otyryp-tūruğa, quanyp-qaiğyruğa,
şarşauğa, dem aluğa mūqtaj. Al Ūly Alla Tağala būlardyñ
i̇eşqaisysyna mūqtaj i̇emes. Kerisinşe, bəri Oğan mūqtaj. Öitkeni
jaratylystyñ i̇eşqaisysy joq kezde de Ol bar i̇edi. Öitkeni Alla
Tağalanyñ barlyğynyñ bastauy joq – əzəli, soñy joq – məñgi.
Alla Tağalanyñ i̇eş teñdesi joq əri şeksiz bolğandyqtan, bizder Ony
tolyq tüsine almaimyz. Sebebi, biz kez kelgen nərseni körgen, bilgen
nərsemizge salystyru arqyly ğana tüsine bilemiz. Alla Tağala
Qūranda: «Onyñ i̇eş ūqsasy joq»7. «Onyñ i̇eş teñdesi joq»8 –
deidi.
5. Qiiäm bi nəfsihi.
Bar bolu üşin basqa bireuge mūqtaj bolmau degen mağynany
bildiredi. Alla Tağala bar bolu üşin basqa bir jaratuşyğa iaki,
belgili bir mekenge, arnaiy bir uaqytqa, jalpy sebepke mūqtaj i̇emes.
İeger Alla da bar boluy üşin basqa bir sebepke mūqtaj bolsa,
jaratuşy i̇eme s jaratylğan bolar i̇edi. Al Haq Tağalanyñ jaratuşy həm jaratylğan boluy aqylğa teris. Allanyñ bar boluy syrttan
basqa bir küştiñ jaratuy arqyly i̇emes. Öitkeni Onyñ barlyğynyñ
bastauy joq, iağni, keiinnen paida bolmağan − əzəli.
Alla Tağala i̇eş nərsege mūqtaj i̇emes. Kerisinşe külli jaratylys
Alla Tağalağa mūqtaj. İeger Alla Tağala myna ūşy-qiyry joq
əlemnen bir mezet baila7
8

Şura süresi/11
Yqylas süresi/4.
nysyn üzse, külli jaratylys byt-şyt bolyp tarydai şaşylyp,
əlemdegi jalpy jüie būzylar i̇edi.
Alla Tağala «Fatyr» süresinde bylai deidi: «İei, adamdar,
Allağa mūqtaj bolğan sendersiñder. Al i̇eşkimge mūqtaj i̇emes,
əri külli maqtauğa laiyq tek Alla ğana».
Subuti sipattary
Alla Tağala – barlyq kemel sipattardyñ şynaiy iesi. Ondağy
barlyq sipattar şeksiz jəne keiinnen paida bolmağan əri soñy joq,
məñgi. Jaratylystağy əsemdik pen sūlulyq – Ūly Jaratuşynyñ
i̇eş teñdessiz körkemdiginiñ belgisi. Ər nərsedegi şeberlik
– Onyñ teñdessiz şeberligi men qūdiretiniñ dəleli. Jaratylystağy
tirşilik – Onyñ tiri i̇ekendiginiñ aiğağy. Ğalamdağy ülkendi-kişili
barlyq tirşilik ataulynyñ ryzyqpenqamtamasyzetilui– Onyñ
«Razzaq» iağni, ryzyq beruşi i̇ekendiginiñ körinisi. Adamğa ilimdi,
qalaudy, küş- quatty, ömirdi bergen Ūly İemizdiñ ilimsiz, qalausyz,
qūdiretsiz, tiri bolmauy mümkin i̇emes.
Subuti sipattar segiz. Olar mynalar:
1. Haiat.
«Tiri bolu» degen mağynany bildiredi. Alla Tağala tiri əri tiriligi
məñgi. Ər nərsege, öli topyraqqa, jalpy jaratylysqa jan berip,
tirşilik iesi i̇etken Alla i̇ekeni sözsiz. Būl sipat Ūly Alladan bir
mezet bolsa da ajy- ramaidy. Öitkeni Onyñ kemeldigi tek qana məñgi
tiri bolu arqyly jüzege asady. Būl sipatqa qarama-qaişy
mağynadağy öli bolu – Alla Tağala üşin əste mümkin i̇emes. Alla
Tağalanyñ Tiri bolu sipaty Ilim, Qalau, Qūdiret jəne basqa
sipattarymen tikelei bailanysty. Öitkeni
tiri bolmağannyñ bir nərseni biluden, qalaudan jəne ja- ratudan
maqūrym qalatyny aitpasa da tüsinikti.
Ūly Jaratuşymyz tiri əri məñgi dedik. Sebebi, jaratylystağy
kez kelgen jansyz nərseniñ öz-özinen tirşilik iesi boluy mümkin
i̇emes. Demek, Ūly Jaratu- şymyz – barlyq jan ielerine ruh berip,
tirşilik betine şyğarğan tirşiliktiñ şynaiy iesi, əri qainar
būlağy.
«Furqan» süresiniñ 58-şi aiatynda: «Məñgilik ölmeitin tiri
Allağa təuekel i̇et» - delingen.
2. Ilim.
Būl sipat «bilu» degen mağynany bildiredi. Ūly Allanyñ ilimi
jaratylğandardyñ ilimi sekildi taiaz, şek- t i̇eul i əri keiinnen
jinalğan i̇emes. Onyñ ilimi şeksiz, i̇eş qūraldy qajet i̇etpeidi jəne
barlyq nərseni qamtityndai ölşeusiz. İə, Alla Tağala – ər nərseni
biluşi. Ol jariiäny bilgeni sekildi qūpiiäny da biledi. Jalpyny
bilgeni sekildi jalqyny da biledi. Ülkendi bilgeni sekildi kişi de
biledi. Barlyq ötken zamandy tolyq bilgeni sekildi keleşekti de
biledi. Jerdiñ astyndağyny bilgeni siiäqty köktegini de biledi. Közge
körinetindi bilgeni siiäqty körinbei ja- syryn kömes qalğandy da
biledi. Barlyq bolyp-ketkendi bilgeni tərizdi bükil bolatyndy da
biledi. Sebebi, onyñ ilimi keiinnen üirenu, oqu arqyly paida
bolmağan. Onyñ iliminiñ bastauy joq – əzəli. Mine, sondyqtan Onyñ
ilimi üşin ülken men kişini, jariiä men qūpiiä arasynda i̇eş
aiyrmaşylyq joq. Onyñ iliminen i̇eşbir nərse tys qalmaidy.
Qūranda: «Ğaib əleminiñ (kömestiñ) kiltteri tek Onyñ qūzyrynda.
Ony Özinen basqa i̇eşkim bilmeidi. Jəne Ol jerdegi, teñizdegi
barlyq nərseni biledi. Tipti bir japyraq tüsse de Ol mindetti
türde odan habardar. Jerdiñ qarañğy qabattaryndağy bir tal dən
de, qūrğaq
jəne dymqyl barlyq nərse de aşyq kitapta bar»9, - delinedi.
İə, Allanyñ iliminen i̇eşbir nərse tys qalmaidy, qaluy da
mümkin i̇emes. Öitkeni bükil nərseni bilmegen, olardyñ ərbir
jağdaiynan habardar bolmağan qūdiret şynaiy Alla bola almaidy.
Osynşama tamaşa da kere- met mağynaly əlemdi, əlemdegi ərbir
nərseni jarata al- maidy. Ər türli qajetteri bar sansyz
jaratylğandardy basqaruy da mümkin i̇emes. Mysaly, Alla
Tağalanyñ barlyq jas səbilerge ananyñ qarañğy qūrsağynda
yñğaily qoregin berip, düniege kelgennen keiin qoregin özgertip,
anasynyñ omyrauynan oğan i̇eñ kerekti vitaminderdi qamtyğan aq
sütti berui – balanyñ qajetin, oğan neniñ kerek, neniñ kerek i̇emes
i̇ekenin biletin şeksiz iliminiñ dəleli bolsa kerek. Balanyñ qajetin
bilmegen Allanyñ oğan osy i̇eñ yñğaily qorekti berui mümkin be?
Myna əlemdegi tamaşa tərtip pen aqau-kemşiliksiz jüie,
teñdessiz sūlulyq pen körkemdik – Ūly Allanyñ ər nərseni
qamtyğan şeksiz iliminiñ belgisi əri dəleli.
Ūly Allanyñ ər nərseni biletinine bek sengen jan ərqaşan ər
qadamyn baiqap basyp, ərbir istegen isin abailap atqarady. Mūndai
adamnyñ auzynan i̇eşqaşan bylapyt söz şyqpaidy, i̇eşbir adam
turaly jaman oi- lap, i̇eşkimge ziiänyn tigizbeidi. İeşkimniñ aqysyn
jep, zūlymdyq jasap şekten şyqpaidy.
Öziniñ ərbir isin, ərbir qimyl-əreketin, tipti ərbir oiyn bilip
tūrğan ilimi şeksiz Allağa iman keltirip, jüregine bekem tüigen
jandar i̇eşkim köre almaityn tasa jerde bolsa da, Onyñ
būiryqtaryna qarsy şyğyp, ty- iymdaryn būzbaidy. Mūndai
jandar Allanyñ jerdegi əri köktegi süiikti qūl tūğyryna köterilip,
adamdardyñ arasyndağy i̇eñ senimdi tūlğağa ainalady.
9

Ənğam süresi/59.
3. Səmğ.
Alla Tağalanyñ körmegi, i̇estimegi biz sekildi
közbenen, qūlaqpenen i̇emes.
Abai
Būl sipat «i̇estu» degendi bildiredi. Ūly İemizdiñ i̇estip, bilui
jaratylğandardiki siiäqty şekti, nūqsan əri sebep-qūral, dənekerge
mūqtaj i̇emes. İə, Alla Tağala ər nərseni i̇estip biledi. Onyñ bir
nərseni i̇estui basqa nərselerdi i̇estuine böget i̇emes. Öitkeni Allanyñ
būl sipaty keiinnen paida bolmağan. Alla Tağalanyñ i̇estui
jaratylğandardyñ i̇estuine müldem ūqsamaidy. Sebebi,
jaratylğandardyñ i̇estui keibir ağzalardyñ, qūraldardyñ kömegi
arqyly jüzege asady. Al Alla Tağala i̇eşbir qūralğa, i̇eşbir sebepke
təueldi i̇emes. Mine, sondyqtan i̇eñ jasyryn, i̇eñ qūpiiä dybystar da
Onyñ i̇estuinen tys qalmaidy.
Alla Tağalanyñ özine jalbarynğan qūldarynyñ ja- syryn jəne
qūpiiä ər türli zikirlerin, dūğa-minəjattaryn qabyl i̇etip, hikmetine
sai mūqtajdyqtaryn qamtamasyz i̇etui – Onyñ ər nərseni tolyq
i̇estitindiginiñ dəleli.
İestu sipatyna qarama-qaişy mağynadağy – i̇estimeu, sañyrau
degender kemşilik bolğandyqtan, barlyq kemel sipattardyñ
şynaiy iesi, külli nūqsan sipattardan pək Alla Tağala üşin
mümkin i̇emes.
4. Basar.
Būl sipat «köru» degen mağynany bildiredi. Alla Tağala
öziniñ ūlylyğyna əri şeksizdigine laiyq dərejede köru sipatymen
sipattalady. Ūly Alla Tağala ər nərseni kemel türde i̇eş nərseniñ
kömeginsiz, i̇eşbir qūral-jabdyqsyz bilip, i̇estitini sekildi ər nərseni
i̇eş kemşiliksiz, i̇eş nərseniñ kömeginsiz köredi. Onyñ
ilimi jəne i̇estui şeksiz bolğany sekildi körui de şeksiz. Onyñ bir
nərseni körui basqa nərselerdi köruine böget i̇emes. Onyñ köruinen i̇eñ
kişkentai atom da, basqa da tys qalmaidy. Onyñ nazarynda
jasyryn men qūpiiä, jaryq pen qarañğy, alys pen jaqyn, ülken men
kişiniñ arasyn- da i̇eşbir aiyrmaşylyq joq. Qūranda: «İeş
kümənsiz Alla köktegi jəne jerdegi ğaiypty (kömes nərselerdiñ
bərin) biledi. (būlardy bilgen Alla) Əlbette, senderdiñ barlyq
istep jatqan isteriñdi körude»,10 - delinedi.
5. İradə.
Būl sipat «qalau» degen mağynany bildiredi. Ūly Allanyñ
qalauy əzəli jəne i̇eş bögetsiz. Qalağany i̇eş kümənsiz oryndalady.
Qalamağan nərsesin külli əlem jinalyp iske asyrmaq bolsa da,
jüzege aspaidy. Onyñ qalauyna i̇eşkim tosqauyl bola almaidy.
Joqtyqtan tirşilik əlemine şyğarylğan san- syz
jaratylystyñ milliondağan tür-tūrpat, tüsterge bölinip, ər türdiñ
özine tən i̇erekşelikterge ie boluy – Onyñ i̇eş bögetsiz qalauynyñ
dəleli. Mysaly, sansyz ağaştardyñ, milliondağan gülderdiñ, türli
jemis-jidek, jalpy ösimdikterdiñ bir su, bir topyraq, bir auamen, bir
künniñ jaryq-jyluymen qorektengenderine qaramastan ər türli
bolyp, san aluan reñge būialuy, neşe türli hoş iıs, dəmmen bezenui
– Onyñ əzəli qalauynyñ belgi- nyşany.
Jappar İemiz hikmetine orai qalağanyn qalağan türde, qalağan
uaqytynda jaratady. Sondai-aq qalağanyn qalağan uaqytta özgertip,
qalağan uaqytta joq i̇etedi. Qalağanyna bailyq berip, qalağanyna
kedeilik şapanyn kigizedi. Qalağanynyñ dərejesin köterip,
10

Hujurat süresi/18.
qalağanynyñ abyroiyn airandai tögip, tömen tüsiredi. Qūrannyñ
tilimen aitqanda: «İei, barlyq müliktiñ şy- naiy iesi – Alla
Tağalam! Sen mülikti qalağanyña berip, qalağanyñnan qaita
alasyñ. Qalağanyñnyñ mərtebesin köterip, qalağanyñdy tömen
tüsirip qorlaisyñ. Külli izgilik pen qaiyrly ister tek qana
Seniñ qolyñda. Əlbette, seniñ barlyq nərsege qūdiretiñ tolyq
jetedi»11, – dep ait.
6. Qūdiret.
Būl sipat «küş-quat» degen mağynany bildiredi. Ūly
Jaratuşymyz – şeksiz jəne məñgi qūdiret iesi. Qalasa külli əlemdi
bir mezette bar i̇etip, bir sətte joq i̇etedi. Onyñ qūdireti keiinnen
paida bolmağan, iağni, bastauy joq əri məñgi. Onyñ şeksiz qūdireti
üşin kişkentai atomdy jaratuymen sansyz galaktikalardy, ondağy
sansyz jūldyzdardy jaratu oñailyq jağynan birdei. Sondyqtan
kök jüzindegi Kün, Ai, basqa da ūşy-qiyry joq jūldyzdar, jerdegi
jalpy jaratylys
–Onyñ qūdiretine bas iıp, i̇eş aqau-kemşiliksiz myna tañğajaiyp
üilesimdi jüieni būzbai əreket i̇etude.
Alla Tağalanyñ şeksiz qūdiretin qabyldağan iman- dy adam
Onyñ i̇eş teñdessiz ūlylyğynyñ aldynda bas iıp, tağzym i̇eteri
sözsiz. Qūdiretine tamsana tañ qalyp, ruhy şat-şadyman bolady.
Onyñ qasietti būiryqtaryn oryndap, tyiymdarynan alys boluğa
tyrysyp bağady. Būl isterimen tek Onyñ rizalyğyn aludy maqsat
i̇etedi. Sebebi būndai tüsinikke, imanğa ie bolğan asyl jandar
Rabbylarynyñ rizaşylyğyna bölengen jağdaida, öziniñ barlyq
arman-mūrattaryna jetetinin biledi. Sebebi, tek Onyñ şeksiz
qūdireti ğana barlyq tilekterin oryndai alady.
11

Əli Ğimran süresi/26.
7. Kəlam.
Būl sipat «söileu» degen mağynany bildiredi. Ūly jaratuşymyz
Alla Tağala söileu sipatyna i̇ejelden ie. İə, Onyñ kəlam sipaty
keiinnen paida bolmağan jəne ər türli ərip, dybystarğa mūqtaj
i̇emes. Alla Tağala sözin Öziniñ ūlylyğyna laiyq türde
periştelerine i̇estirtip jetkizedi. Ūly Jaratuşymyzdan tüsken
bükil kitaptar men uahiler osy sipattyñ dəleli əri jerdegi körinisi.
8. Təkuin.
Būl sipat joqty bar i̇etip iaki bar nərseden i̇ekinşi bir nərseni
jaratu degen mağynany bildiredi. Alla Tağala barlyq əlemdi jəne
qalağan nərsesin kemşiliksiz hikmetine orai bar i̇etip jaratuy
tikelei osy sipatqa bai- lanysty. Əlemdegi sansyz əri san aluan
jaratylys – osy sipattyñ aiqyn dəleli. Allanyñ «kun!» iağni
«bol!» de- gen būiryğy arqyly kez kelgen nərse əpsətte bar bolady.
Jüsip Balasağūn Ūly Jaratuşynyñ būl sipatyn myna bir jyr
jolymen tamaşa jetkizgen:
Qalady da, jaratty bar bolmysty,
«Bol!» – dedi de, birden bərin bolğyzdy.
PAİĞAMBARLARĞA İMAN
«(Ua, Mūhammed!) Biz seni barşa adamzatqa olardy tek
(jənnatpen) süiinşileuşi jəne (tozaqtan) i̇eskertuşi i̇etip
jiberdik. Biraq
adamdardyñ köbi mūny bilmeidi»
«Səbə» süresi
«Biz bükil adamzat balasyna nūr şaşqan kieli Qūran –
tüsken Mūhammed (sallallahu aləihi uə səllam) paiğambarğa
məñgilik qaryzdarmyz»
Gete
PAİĞAMBARLARĞA İMAN
Paiğambarlarğa iman – İslam dinindegi iman negizderiniñ biri.
Paiğambarlarğa iman i̇etu – olardyñ Ūly Jaratuşy tarapynan
arnaiy tañdalyp, i̇elşi i̇etip jiberil- gendikterine jəne olardyñ
jetkizgen barlyq habarlaryna küdiksiz senu degen söz. Alla Tağala
mūsylmandarğa jer betine kelip-ketken barlyq paiğambarlarğa iman
i̇etudi būiyrady. İağni, Qūranda aty aitylğan paiğambarlardyñ
keibireuine iman i̇etip, keibireuine senbeuge qatañ tyiym salynady.
Biz, mūsylmandar, özimizdiñ soñğy paiğambar Mūhammedtiñ (s.a.u.)
Alla Tağala tarapynan jiberilgen arnaiy i̇elşi i̇ekenine qalai iman
keltirsek, basqa paiğambarlarğa da dəl solai iman keltiremiz.
Qūranda:
«Kimde-kim Allağa jəne Onyñ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret künine iman keltirmese, qatty
adasady...»,12 - delinedi
Jer betin nūrlandyryp, adamzatqa tura joldy nūsqap, aqiqat
perdesin aşyp, i̇eki dünie baqytyn körsetu üşin Ūly Jaratuşy
tarapynan jiberilgen jalpy paiğambarlardyñ tolyq əri naqty sany
bir Allağa məlim. Qūranda tek jiyrma besiniñ aty atalğan. Qūranda
i̇esimi körsetilgen Uzair, Luqman, Zulqarnain atty üş kisiniñ
paiğambar iaki ülken əulie i̇ekendigi jaily ğūlamalardyñ arasynda
ər türli pikir bar.
Jer betine jiberilgen barlyq paiğambarlar arnaiy bir qauymğa
belgili bir uaqyt üşin ğana kelse, əz i̇elşi Mūhammed (s.a.u.) qiiämetke
deiingi barlyq adamzat üşin aqyrğy paiğambar retinde jiberiluimen
i̇erekşelenedi. Ol (s.a.u.) özine deiingi barlyq paiğambarlardyñ
12

Nisa süresi/136.
i̇erekşelikteri men mərtebelerine ie bolsa, Onyñ (s.a.u.) alyp kelgen
islam dini aldyñğy barlyq dinderdiñ mən-mazmūnyn qamtidy.
Paiğambarlyq mindeti onyñ i̇elşiligimen nüktelengendikten odan
keiin i̇eşbir paiğambar kelmek i̇emes. Alla i̇elşisi (s.a.u.) kelgennen
keiin barlyq paiğambarlardyñ alyp kelgen dinderiniñ ükimi
toqtady.
Qūranda aty atalğan paiğambarlar
1. Adam (a.s.)
2. İdris (a.s.)
3. Nuh (a.s.)
4. Hud (a.s.)
5. Salih (a.s.)
6. İbrahim (a.s.)
7. Lut (a.s.)
8. İsmail (a.s.)
9. İshaq (a.s.)
10. Şuğaib (a.s.)
11. İaqub (a.s.)
12. İusuf (a.s.)
13. Əiiub (a.s.)
14. Zulkifl (a.s.)
15. İunus (a.s.)
16. Mūsa (a.s.)
17. Harun (a.s.)
18. İlias (a.s.)
19. Əliasa (a.s.)
20. Dəuid (a.s.)
21. Süleimen (a.s.)
22. Zəkariiä (a.s.)
23. İahiiä (a.s.)
24. İsa (a.s.)
25. Mūhammed (s.a.u.)
Adamzattyñ paiğambarğa mūqtajdyğy
Adam balasy – sanasy men i̇erik-qalauy bar jaraty- lys. Qalağan
nərsesin söilep, qalağan jağyna bara ala- dy. Jalğyz i̇emes, qoğam
bolyp ömir süredi. Basqalarmen ünemi qarym-qatynas, bailanysta.
Boiynda ər türli qasietterdiñ közi bar. Tas siiäqty qatty, maqta
siiäqty jūmsaq ta bola alady. Meiirimdi de, qatigez de bola ala- dy.
Al basqa jaratylys olai i̇emes. Mysaly, arystan ərqaşan
jyrtqyş, al qoi ünemi juas, momyn. Alma ağaşynda örik, örik
ağaşynda alma öspeidi. Qarğa būlbūl sekildi ən salyp, būlbūl
qarğadai qarqyldai almaidy. Öitkeni barlyğy özgermeitin tūraqty
qasietterge ie. Al adam jaqsy-jaman ər türli qasietterdi boiynda
ji- nai alatyndai keiipte jaratylğan. İman i̇etui de, i̇etpeui de öz
qolynda. Qalasa sauatsyz, qalasa ğalym bola ala- dy. Tilinen
turalyq ta, jalğan da şyğuy mümkin. Qolyn qanğa bylğap,
qatigezdikte jyrtqyştardy da artqa qaldyruy mümkin. Dəl osy
adam meiirimdilikti tu i̇etip, şartarapqa beibitşilikti jaiuy da
yqtimal. Mine, adam balasy osyndai türli qalau men san aluan
qasietterdiñ iesi bolğandyğy üşin myna düniede ol üşin synaq əri
ana düniede jənnat, tozaq bar. Mine osyndai ər türli jolğa bağyt
būruğa beiim adam üşin tura joldy körsetetin, əlemniñ syryn
aşyp, onyñ qaidan paida bolğanyn, kimniñ jaratqanyn,
jaratyluyndağy negizgi maqsat- mindetin tüsindirip, jauabyna qol
jetkize almaityn nebir sūraqtaryna qatesiz jauap beretin, ərbir
isinde ülgi bo- latyn şamşyraq kerek. Ol – Ūly Jaratuşy
tarapynan jiberilgen paiğambarlar i̇ekeni şübəsiz. Jalğyz ğana aqyl
būlardy i̇eş qatesiz, kəmil türde şeşuge jetkilikti i̇emes. Din nūryn
şyraq
tūtpağan
nebir
zerek
aqyldylardyñ,
ataqty
pəlsapaşylardyñ jaratylystyñ syryn aşa al-
mai orta jolda şañ qauyp qalğany nemese qate tüsinip adasqany,
adasyp tyğyryqqa tirelgende aqylynan aiy- rylyp, jyndy bolyp
ketkenine tarih kuə.
İə, adamnyñ bügin tura degeni i̇erteñ qate bolyp ja- tady. Būğan
kün saiyn özgerip otyrğan sansyz «izmder» dəlel. Dəlirek aitsaq,
köbine «aqyl» adamdy tek birjaqty bağalaidy. Aqyldyñ oilap
tapqan «kommunizm» sekildi basqa «izmder» de adamdy tek
materialdyq tūrğysynan əri osy düniemen şektep qana
qarastyrady. Onyñ ru- hani jan düniesin jəne məñgilik i̇ekinşi
düniesin ūmyt qaldyrady. Mine, din adamdy həm ruhani, həm zattyq,
həm i̇eki dünie tarazysynyñ basyn teñ ūstap bağalağandyqtan, adam
dinge, dindi jetkizetin paiğambarlarğa ərdaiym mūqtaj. Dini joq
i̇eşbir qauymnyñ joqtyğy osynyñ belgisi. Qysqasy, Qūran tilimen
aitqanda: «Jaratuşy jaratqanyn bilmeidi me?»13.
• İeger paiğambarlar kelmegende Ūly Jaratuşy- ny tolyq, kemel
sipattarymen qatesiz tanu mümkin bol- mas i̇edi. Jaratuşy dep tükke
tūrmaityn nərselerge qūlşylyq jasap, tabynuy əbden mümkin.
Paiğambarğa senbegen qauymdardyñ jaratuşy dep öz qoldarymen
jasağan pūttarğa, Ai, Kün, jūldyzdarğa syiynğandary, mine, osy
tūsty aiqyndai tüsedi.
• Adamnyñ aqyly «Düniege ne üşinkeldim? Mindetim, maqsatym ne?
Jaratuşym menen neni talap i̇etedi?» degen sūraqtardyñ jauabyna
jete bermeidi. Adam «özin maqsatsyz, basym bos» dep paiymdaidy.
Jaqsy-jaman, adal-aram dep talğamai, qalağanyn isteidi. Sondyqtan
adamğa jaratyluyndağy maqsatyn, adamdyğyna s a i mindetin
tüsindirip, Ūly Jaratuşysynyñ būiryqtary men tyiymdaryn
jetkizetin paiğambarlar kerek.
13

Təbarak süresi/14
• Adam balasyna öliminen keiingi qūbylystar mülde beiməlim.
Sondyqtan paiğambarlar adamğa ölgennen keiin qaita tiriletindigin,
düniede istegen ərbir isinen sūraq alynyp, jənnatpen marapattalyp
iaki tozaqpen ja- zalanatynyn tüsindirip, i̇eskertu üşin jiberilgen.
• Paiğambarlardyñ jiberilu maqsatynyñ biri – ümbetterine
qaitalanbas ülgi-önege körsetu. Alla Tağala Qūran Kərimde: «Mine,
solar (paiğambarlar) nağyz Allanyñ tura j o l ğ a salğan
qūldary. İendeşe, sen de olardyñ tura jolyna iles!»14 – delinse,
basqa bir aiat- ta: «Rasynda, senderge, Alladan jəne aqyret
küninen ümit i̇etkender men Allany köp zikir i̇etkender üşin
Allanyñ İelşisinde jaqsy ülgiler bar», - delinedi15.
Paiğambarlar – biz üşin jolbasşy əri imam. Na- mazda imamğa
ūiyğanymyzdai, ömirdiñ ər qadamynda Ony ülgi tūtyp, Onyñ
jolymen jüremiz. Bizge nağyz şy- naiy ömirdi paiğambarlar ğana
körsete alady. İslamnyñ alğaşqy dəuirin körgender Alla i̇elşisiniñ
(s.a.u.) qas- qağym sətterin de qalt jibermei mūqiiät qadağalap, Odan
ülgi-önege alyp otyrğan.
• Paiğambarlar dünie men aqyret tepe-teñdigin qūru üşin kelgen.
Olardyñ əkelgen tepe-teñdigimen adam balasy ömir jolynyñ
astamdyğy men nūqsandyğynan qūtylyp, dūrys bağytyn tabady.
Būl – poptar men mo- nahtardai dünieni tərk i̇etip, monastyrlarğa
qamalyp, i̇elden bölektenu, tūmşalanğan əlemge kirip, ğūmyr boiy
jalğyz ömir süru i̇emes, kerisinşe, ünemi orta joldan ai- rylmai,
dünie men aqyrettiñ özindik salmağyna qarai tepe-teñdik saqtai
ğūmyr keşu. Būl – uahidyñ (Alla- dan kelgen habar) nūrly əleminde
ğana qol jetkizuge bolatyn tabys. Paiğambar jetkizgen aqiqattan
maqūrym
14
15

Ənğam süresi 90-aiat.
Ahzap süresi 21- aiat.
jalañ sana arqyly mūndai tepe-teñdik ornyğuy əste mümkin i̇emes.
Qūran Kərim osy tepe-teñdik jaiynda:
«Allanyñ sağan bergen bar mümkinşiligimen aqyret jūrtyn
izdep, soğan ūmtyl. Biraq düniedegi nesibeñdi de ūmytpa. Alla
sağan jaqsylyq i̇etkendei, sen de özgelerge jaqsylyq iste.
Sondai-aq, jer jüzinde bülikke ilespe. Küdiksiz Alla bülikşiler
men sodyr- lardy jaqsy körmeidi»16 - deidi17.
• Aqyrette «bizge paiğambar jiberip, tura joldy körsetkeniñde
adaspaityn i̇edik» dep syltauğa basqysy keletinderdiñ auzyna qūm
qūiyluy üşin, olarğa haq pen nahaqty tüsindirip, jetkizetin
paiğambarlar jiberilgen. Osylaişa syltaularynyñ aldy alynğan. Bir
aiat būl məseleni bylai baian i̇etedi: «İelşilerden keiin Allağa ai- tar
jeleui bolmas üşin paiğambarlardy süiinşileuşi əri i̇eskertuşi
i̇etip jiberdik: Alla Aziz (asa üstem), Ha- kim (hikmet iesi)»18.
Paiğambar sipattary
Adamzat paiğambarlarğa qarap, jalpy isterinde bağyt tüzep,
bağdar alady. Olar – adamğa ərbir iste qaitalanbas ülgi, izgilikte qol
jetpes biık şyñ, adasqanğa jol silteitin jaryq jūldyz. Adamzat
üşin osyndai asyl mindettermen jüktelgen paiğambarlardyñ
boiynda mindetti türde tabyluy tiıs sipattar bar. Būlar beseu:
1. İ s m ə t . Barlyq paiğambarlar paiğambarlyq mindetpen
jüktelmes būryn da, keiin de barlyq künə ataulydan pək.
Qysqasy, künə paiğambardyñ tüsine
Qasas süresi 77-aiat.
M. Fathullah, Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul- insaniiä, muassisatulRisələ, 1-tom, 69-77 bet. Bəirut. aud: Ahmet Əşen.
18 Nisa süresi 165-aiat.
16
17
de kirmeidi. İeger adamzatqa tura joldy körsetip, ərbir isterinde
şamşyraq, ülgi bolu üşin jiberilgen paiğambarlar da künə isteitin
bolsa olardyñ artynan i̇eşbir adam ümbet bolyp i̇ermes i̇edi. Mine,
sondyqtan barlyq paiğambarlar künə ataulydan Ūly Jaratuşy tarapynan arnaiy qorğalğan.
2. Sidq. «Turalyq» degen mağynany bildiredi. Bar- lyq
paiğambarlar söilegen ərbir sözderi men istegen ərbir isinde
turalyqty tu i̇etedi. Olar i̇eşqaşan bolğan jaidy būrmalap
aitpaidy. Qandai jağdai bolsa da, i̇eşqaşan jalğan
söilemeidi. Rabbysynyñ baianyn jetkizetin paiğambardyñ
jalğan söilep, halyq aldyndağy senimdilikterin aiaqqa taptauy,
osylaişa öz mindetterine aqau keltirui mümkin i̇emes.
3. A m a n a t. «Senimdilik» degen mağynany bildiredi. Ərbir
paiğambar adamdar arasyndağy i̇eñ senimdi tūlğa. İeşkimdi
aldamaidy, i̇eşbir amanatqa ineniñ jasuyndai da qiiänat
jasamaidy. Qysqasy, paiğambarlardy jer betine senimdilikti
ornatu üşin jiberilgen senimdiliktiñ jarqyn ülgisi.
4. Fətənat. «T i̇e k qana paiğambarlarğa tən zerektik, i̇erekşe
zeiindilik» degen mağynany bildiredi. Alla Tağalanyñ dinin
jetkizuşi barlyq i̇elşiler paiğambarğa ğana tən i̇erekşe zeiinge,
asqan zerektikke ie. Sebebi, paiğambarlyq – öte auyr mindet.
Qoğamdağy öte zerek, əri oqyğan bilgir ğalymdarğa, türli
qabiletke ie tūlğalarğa Allanyñ baianyn jetkizip, sūraqtaryna
qanağattanarlyq jauap beru üşin i̇eş kümənsiz būl mindetpen
jüktelgen paiğambarlardyñ i̇erekşe zeiin, zerek qisynğa ie
boluy ləzim.
5. Təbliğ. «Jetkizu» degen mağynany bildiredi. Barlyq
paiğambarlar Alladan alğan uahidi i̇eş özgertip- būrmalamastan
qaz-qalpynda jetkizuge mindetti. Qūranda
būl turasynda bylai delinedi: «Ua, Rasulym! Sağan
tüsirilgendiadamdarğajetkiz.İegermūnyoryndamasañ, i̇elşiligiñdi
(paiğambarlyq missiiäñdy) jetkizbegen bolasyñ...»19.
Aqyrğy paiğambar – Mūhammedtiñ (s.a.u.) haq i̇ekendiginiñ
dəlelderi
Tilimiz ben jüregimizden tereñ oryn alğan «Lə iləhə illallah»,
«Alladan basqa təñir joq» söziniñ ajyramas böligi «Muhammədurrasulullah» iağni, «Muhammed Onyñ İelşisi» sözi – islam dininde
negizgi senimderdiñ biri. Tömende Onyñ Allanyñ adamzatqa jibergen
şynaiy i̇elşisi i̇ekendigin bildiretin naqty dəlelder keltirilgen.
Onyñ şynaiy paiğambarlyğynyñ dəlelderin qamtyp jazu
i̇eşkimniñ qolynan keler is i̇emes i̇ekeni anyq. Öitkeni Onyñ (s.a.u.)
kieli auzynan şyqqan ərbir sözi, ərbir is- qimyly, qysqasy,
ömiriniñ ərbir səti – kündei jarqyrap ğalamğa səule şaşqan nūrly
i̇elşiligine dəlel.
Onyñ (s.a.u.) adamzatty tənti i̇etken körkem minez-qūlqy –
paiğambarlyğyna dəlel
Adamzat Onyñ (s.a.u.) minez-qūlqyna tənti. Ğasyrlar ozyp, ğylym
damyp, mədeniet örkendese de, külli adam- zat Onyñ (s.a.u.)
boiyndağy asqaq ta, biık qasietterine qairan qalumen keledi. Onyñ
künnen-künge köbeie tüsken ümbeti qaitalanbas ömir jolyn,
körkem minez-qūlqyn
«qasietti sünnet», dep önege i̇etip ūstanuda. Tarihta Onyñ
ömirindei i̇eşbir daq tüspegen taza da pək, ğibratqa toly i̇ekinşi bir
ğūmyr joq. Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.) dünie salğanyna on tört ğasyrdan
astam uaqyt ötse de, Ol bar19

Məida süresi 67-aiat.
şa mūsylmannyñ jüreginde tiri, tipti sünnetimen birge jür. Onyñ
mübərak i̇esimi ərbir azan men qamatta ünemi qaitalanyp, jüregimizde
jañğyruda. İman nūrynan nər alğan ərbir adam Alla i̇elşisiniñ
(s.a.u.) tek bir sünnetimen ömirin örnekteu üşin qolyndağy bar
qūndysyn jūmsauğa, tipti janyn pida i̇etuge daiyn.
Abai atamyz halyqty Paiğambarymyzdan (s.a.u.) ülgi aluğa bylai
dep ündeidi:
«Alla minsiz, əuelden paiğambar haq, Mümin bolsañ
üirenip sen de ūqsap baq.»
İə, on tört ğasyr būryn ğūmyr keşken Alla Rasulynyñ körkem
de əsem minez-qūlqy ərbir mūsylman balasynyñ añsaryna ainaldy.
Sebebi, Ondağy būl asyl qasietter – adamzatty adamdyqtyñ asqar
şyñyna şyğarar i̇eş özgermes i̇ereje-qağida, barlyq jaqsylyq
ataulyğa bağyt körseter temirqazyq ispetti.
Paiğambarymyzdyñ boiyndağy qasietter müldem i̇erekşe dedik.
Ke z kelgen adam bir-birine qarama-qaişy i̇eki körkem qasietti birbirine aralastyryp, şatas- tyrmastan alyp jürui öte qiyn.
Mysaly, bir adam jomart boluy mümkin, biraq būl jomarttyğyn
asy- ryp, ysyrap dərejesine deiin aparuy mümkin nemese
qolyndağysyn ünemdeimin dep jürip sarañdyqqa boi aldyruy da
yqtimal. Batyr, qaharman boluy mümkin, biraq būl i̇erjürektik
qasieti öz arnasynan şyğyp, aldy-artyn añdamaityn, jaqsy-jaman
dep talğamaityn soqyrlyq dərejesinde qatigezdikke ūlasuy ğajap
i̇emes. Al, Paiğambarymyz bolsa, i̇eşbir jaqsy qasietti i̇ekinşi bir
qarama-qaişy qasietpen aralastyrmağan. Öz ar- nasynan asyrmağan.
Alla i̇elşisi i̇erjürek, batyr jəne mūnysymen qosa qūmyrysqany
baiqamai basyp ketse, jüregi i̇eljirep, diril qağatyndai asa
meiirimdi, raqymdy jəne kişipeiil i̇edi. Öte kişipeiil, meiirimdi
bolamyn
dep i̇eşqaşan qorqaqtyq pen qorlanuğa bas imegen. Alla i̇elşisi öte
salmaqty, baisaldylyğymen qosa janyndağy adamdarğa şattyq
syilai alatyn jarqyn jüzdi i̇edi. Jal- py ğalamğa ūstazdyq i̇etip,
ülken
məselelerdi
qozğağan
Paiğambarymyz
kişkentai
büldirşindermen qūmda oty- ryp oiynşyq oinaityndai qarapaiym
əri kişipeiil i̇edi. Qysqasy, ər qasietti öz arnasynan asyryp i̇ekinşi
bir j a - man qasiettiñ jağasyna aparmağan. İağni, tarazynyñ i̇eki
basyn teñ ūstap, tepe-teñdik saqtağan.
Ər qasietti öz ornynda qoldanbağan jağdaida da ol qasiettiñ
mağynasy özgermek. Mysalğa, əkim qyzmet ornynda körsetken
salmaqtylyğyn otbasynda körsetse, təkapparlyqqa ainalady.
Əskerdegi jauyngerdiñ halyqqa körsetken meiirimdiligi men
keşirimdiligin jauğa, dūşpanğa qoldansa, halqyna degen zūlymdyqqa
ainalmaq.
Jan-jaqty jetilgen kemel adamnyñ boiynan tabyluğa tiıs
köptegen körkem qasietterdi i̇eñ joğarğy dərejede əri ərqaisysyn öz
ornynda bir-birimen şa- tastyrmastan i̇eñ keremet türde qoldanyp,
ümmetine is jüzinde körsete bilgen adam – paiğambar bolmasa, kim
bolmaq?
Tarihta kelip-ketken köptegen ūly tūlğalardy zert- tegen
uaqytymyzda olardyñ boiynda tek keibir jaqsy qasietterdiñ ğana
oryn alğanyna kuə bolamyz. Keibireui atymtaidai jomart, biraq dəl
sondai dərejede keşirimdi, kişipeiil i̇emes. Keibireui keşirimdi,
kişipeiil, biraq aşuğa bas ietin sabyrsyz. İerjürek batyr, biraq dəl
sondai dərejede meiirban i̇emes. Al, Paiğambarymyz – jaqsy degen
qasietterdiñ bərin boiyna jinai bilgen əri ərbir qasietti i̇eñ biık
şyñynda is jüzinde qoldana bilgen jalğyz adam. Alla Tağala
Qūranda: «Sen keremet minez- qūlyqqa iesiñ» – dep Alla i̇elşisiniñ
boiyndağy osy qasietterdi nūsqaidy.
Amerikandyq ğalym Maikl Hart öziniñ «Adam- zat
tarihyndağy ūly jüzdik» atty
kitabynda
adam
balasynyñ
tarihynda önegeli de ğibratty iz qaldyrğan ūly tūlğalardyñ
ömirbaiandaryn jazğan. Maikl Hart i̇eñbekte Aristotel, Platon,
İevklid, Arhimed bastağan toptyñ aldynda i̇eñ birinşi bolyp
Mūhammed (s.a.u.) paiğambardy körsetken i̇eken. Būltartpas ğylymi
tūjyrym jasau üşin Mūhammed Paiğambardyñ (s.a.u.) ömirbaianyn
basqa tūlğalarmen birge kompiuterdegi a r - naiy bağdarlamağa
i̇engizgen Maikl Hart tañdanysyn ja- syra almağan. Sebebi
kompiuterge tüsken 100 adamnyñ işinen Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.)
i̇esimi birneşe mərte birinşi bolyp şyqqan.
İə, Paiğambarymyz boiyndağy on tört ğasyr ötse de i̇eş i̇eskirip,
tozbaityndai əri qiiämetke deiin kelip- keter külli adamzatty tənti
i̇etken osynau ūly qasietter men körkem minez-qūlyqty kimnen
üirenip, qaidan aldy? Ony (s.a.u.) osyndai i̇etip kim tərbielep
jetildirdi?
Būl sūraqtyñ j au a b y retinde əke-şeşesi deiin de- sek,
Paiğambarymyz əkesinen anasynyñ qūrsağynda alty ailyq kezinde,
şeşesinen alty jasynda aiyrylyp, tūl jetim qaldy. Demek, Alla
i̇elşisiniñ (s.a.u.) təlim- tərbieni əke-şeşesinen aluy i̇eş mümkin
i̇emes. Al, oğan būl körkem minez, jalpy təlim-tərbieni ösken ortasy,
ömir sürgen qoğamy berdi deiin desek, ol qoğamnyñ tarih- ta
«nadandyq, qarañğylyq dəuiri» degen qara tañbasymen oryn tepkeni
bərimizge məlim. Nadandyq pen qarañğylyq, zūlymdyq pen qatigezdik
bilik i̇etken būl qoğamda qyz ba- lasy tiridei kömilip, əiel atauly
qorlanyp, bazarlarda beine bir zattai saudalanyp, zinaqorlyq
aşyqtan-aşyq jasaldy. Tipti, zina jasauşy osy Uiatty isimen
halyq al- dynda maqtanyp, ataq-abyroiğa keneldi. Ata-tek, şejire
şatasyp, köptegen balalar öz əkesinen beihabar-dy. Aq
qara dep sanalyp, aqiqat jalğanğa būrmalanyp, zalymdyq beine bir
ədildiktei köringen būl qoğamda əlsizder qūlğa
ainalyp,
bar
qūqyqtary bəzbir adam beinesindegi jyrtqyştardyñ aiağynda
taptalyp jatty. Mine, osyn- dai bir qoğam – qiiämetke deiin kelipketer külli adam- zatty boiyndağy asyl qasietterimen tañ
qaldyryp, körkem de sūlu minez-qūlqymen tənti i̇etken Alla i̇elşisin
(s.a.u.) tərbielep, jetildirui mümkin be? Jai qatardağy bir adam būl
qoğamnyñ tynys alğan ziiändy virusynan i̇eş zaqymdanbai din-aman,
sau-salamat qūtyluy mümkin be? Mūndai qarañğy qoğam özinde joq
qasietterdi basqağa qalai bermek? Demek, Paiğambarymyzğa būl
körkem de əsem qasietterdi berip, arnaiy tərbielep jetildirgen
Əlemderdiñ Rabbysy – Alla i̇ekendigi i̇eş kümənsiz. Adam balasyna
qystyñ küni mūz betinde bəişeşek syilağan Rabbymyz «nadandyq
dəuirde» Paiğambarymyzdai nūrly tūlğa jetildirip, ğalamğa raqym
syilady. Paiğambary- myz (s.a.u.) bir hadisinde: «Rabbym Meni Özi
tərbieledi jəne tərbie bolğanda da i̇eñ keremet ülgide» – dep osy
aitqanymyzdy aiqyndai tüsedi.
İə, Onyñ boiyndağy keremet minez-qūlqy – Onyñ
paiğambarlyğynyñ belgisi, nyşany i̇ekeni i̇eş şübəsiz.
• Adam balasynyñ minez-qūlqy jas kezinen qalypta- sa bastaidy. İer
jete kele boiyna əbden siñip, otyz jastan keiin tūraqtap adam
tabiğatyna ainalady. Al, qyryqtan keiin boiyndağy qalyptasyp,
tūraqtağan minezdi özgertu öte qiyn. İendi paiğambarymyzdyñ qyryq
jasyna deiingi (paiğambarlyq jüktelgen şaq) ömirine köz jügirtip
köreiikşi. Ol (s.a.u.) qyryq jasyna deiin adamdardyñ arasynda i̇eñ
senimdi tūlğa dep qabyldanğandyqtan, Mekke halqy ony «Muhammadun
Amin», iağni, «Senimdi Mūhammed» dep atağan. Mekke halqynan kez
kelgen adam saparğa şyğar bolsa, qolyndağy i̇eñ qūndy zatyn i̇eş
küməndanbastan Paiğambarymyzğa amanattap tapsyra- tyn.
Paiğambarymyz (s.a.u.) i̇eşbir amanatqa qiiänat i̇et- pegen. Öitkeni
onyñ dininde amanatqa qiiänat i̇etu, uədede tūrmau jəne jalğan söileu
– i̇ekijüzdiliktiñ naq belgisi. Tipti, Paiğambarymyz Mekkeden
Mədinağa köşuge məjbür bolğan kezde de qolyndağy Mekke
halqynyñ amanatyn ielerine tapsyru üşin hazireti Əlidi ornyna
qaldyrğan. İə, Ol (s .a .u.) osylaişa özine qarsy şyğyp, tipti
öltirudi josparlap, i̇elinen, jerinen ketuge məjbür i̇etken pendelerdiñ
de amanattaryna qiiänat i̇etpegen. Ne de- gen senimdilik, ne degen
turalyq deseñizşi!
Mekke halqy Onyñ qyryq jasyna deiin bir ret bol- syn jalğan
söilegenine kuə bolmağan. Əbu Bəkir Syddyq:
«Qyryq jasyna deiin bir de bir ötirik söilemegen adam minezqūlyqtyñ özgermestei tolyq qalyptasyp, tūraqtağan osy
jasynan keiin qalaişa ötirik ait- syn?», – dep Paiğambarymyz
əkelgen jaña dinge iman keltirip mūsylman bolğan. İə, kişkentai
bir məselede, az ğana bir qoğamnyñ aldynda ötirik aitpağan adam
qalai ğana boiyndağy berik bop, qalyptasqan qasietin bir künde
özgertip, din siiäqty ülken bir məselede düiim jūrtqa, tipti, qiiämetke
deiin kelip-keter adamzatqa şimirikpesten
«Men paiğambarmyn» – dep ötirik aitsyn?!
«Nağyz şyndyq – dūşpannyñ da moiyndağany» demekşi, din
dūşpandary
da
Paiğambarymyzdyñ
(s .a .u .) turalyğyn,
şynşyldyğyn i̇eriksiz moiyndağan. Əli mūsylman bola qoimağan
Əbu Sufiiän Onyñ (s.a.u.) turalyğyn bylai baian i̇etedi:
Alla i̇elşisi körşi i̇eldiñ patşalaryna hat jibergen bolatyn. Osy
hattardyñ biri Rim imperatory Geraklge arnalğan-dy. Gerakl hatty
basynan aiağyna deiin oqyp şyğyp, sol kezderde Şam aimağynda
jürgen meni (Əbu
Sufiiän) şaqyrtyp aldy. Sosyn i̇ekeumizdiñ aramyzda my- nandai
sūqpat jürdi:
– Oğan i̇eñ köp qosylyp jatqan kimder, bailar ma, ke- deiler me?
– Kedeiler.
– Oğan iman i̇etkenderdiñ işinen bas tartqandar bol- dy ma?
– Qazirge deiin bola qoiğan joq.
– Sandary artyp jatyr ma, əlde kemip jatyr ma?
– Kün saiyn artuda.
– Ömirinde jalğan söilegenin i̇estip körip pe i̇ediñder?
– Joq, Onyñ jalğan söilegenin i̇eşqaşan i̇estimedik.
Hattyñ ğajaiyp əserimen qosa sol kezdegi mūsylmandardyñ qas
dūşpany Əbu Sufiiännyñ joğarydağydai jauaptaryna tap bolğan
Gerakl:
–Osy uaqytqa deiin adamdarğa jalğan söileuden boiyn aulaq ūstağan
jannyñ i̇endi kelip Haq Tağalağa jalğan söileui əste mümkin i̇emes, –
deidi20.
Onyñ (s.a.u.) nūrly jüzi – paiğambarlyğyna dəlel
Kez kelgen jannyñ bet-əlpeti – tani alatyn adam üşin iesi
jaily mağlūmat beretin kitap tərizdi. Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.)
nūrly jüzinde tek turalyq körinetin. Mūny baiqağan iahudi
ğalymdarynan Abd ul l a h ibn Səlam Paiğambarymyzdy bir
körgennen: «Myna jüzde i̇eş jalğandyq joq» dep dereu iman
keltirse, Abdullah ibn Rəuuaha bylai deidi: «İeger Onyñ (s.a.u.)
paiğambarlyğyn quattaityn aiqyn mūğjizalar bolmağan
jağdaida Onyñ n ū rl y jüziniñ özi – körgen adamnyñ iman
keltiruine jetkilikti i̇edi» deidi.
20

Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
İeger Paiğambarymyzdyñ paiğambarlyğyna deiin, ia bolmasa
paiğambarlyğynan keiin sözinde nemese is- əreketinde tittei de
jalğandyq, közbūiauşylyq bolsa, dos-dūşpan tarapynan sezilip,
baiqalatyn i̇edi. Söitip, tyrnaq astynan kir izdeitin dūşpandar
qylyş, naizağa jüginbesten tapqan oljalaryn əlemge jariiä i̇etu
arqyly kün saiyn üdep bara jatqan jaña dinge tosqauyl qūiar i̇edi
ğoi. Alaida, Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) ömirinen i̇eşbir qate, i̇eşbir
közbūiauşylyq taba almai diñkelegen din dūşpandary amalsyz jaña
dinge qylyş, naizamen tosqauyl qoiuğa tyrysty.
• Köz būiauşy, ötirikşi, alaiaq adamnyñ senimdi serigi, bar
mümkinşiligin jolynda pida i̇ete alatyn jora-joldasynyñ boluy
mümkin i̇emes. Al i̇endi bir mezet Paiğambyrymyzdyñ (s.a.u.)
ainalasyna şoğyrlanğan nūr jüzdi sansyz sahabalarğa, keiingi
ğasyrlarda ömir süre kelgen əulie, ğalymdarğa, jalpy Onyñ dinimen
nūrlanğan qiiämetke deiin kelip-keter adamzatqa qarañyzşy. Olar Ol
(s.a.u.) üşin mal-mülik dünieleri i̇emes, kerek bolsa, jandaryn da pida
i̇etuge əzir. Olar Onyñ (s.a.u.) i̇esimi atalğanda, Oğan (s.a.u.) salauat
aityp, səlem joldaudy özderine boryş sanaidy.
Əz sahabalardyñ ömirinen bir-i̇eki üzindi keltirip, Onyñ (s.a.u.)
qanşalyqty qadir-qūrmetke, mahabbat pen süiispenşilikke ie
bolğanyn baiandap körelik.
Alğaşqy kezde mūsylmandar qūlşylyqtaryn i̇erkin oryndau
üşin hazireti Ərkəmniñ üiine qūpiiä ji- nalatyn. Onyñ üii kiripşyğuğa qolaily, közden tasa, əri syrttan kelgen-ketkenderdi
baqylauğa oñtaily i̇edi. Künderdiñ birinde osy üige jinalğan
sahabalar Allanyñ bir i̇ekendigin müşrikterge aşyq türde jariiä i̇etu
üşin Paiğambarymyzdan (s.a.u.) rūqsat sūraidy. Aralarynda Əbu
Bəkir de bar bolatyn. Alaida, paiğambarymyz onyñ
uaqyty əli kelmegendigin, būl üşin əli mūsylmandardyñ az i̇ekendigin
aityp alğaşynda rūqsat bermegen-di, biraq Əbu Bəkirdiñ
tabandylyq tanytuynan keiin olardyñ aitqandaryna könedi.
Barlyğy jūptaryn jazbai Qağbağa barady. Əbu Bəkir müşrikterge
qarap:
–Haq həm jalğyz Allağa madaq! Məñgi baqyt – Allağa iman keltirude.
Ony moiyndamai pūtqa tabynu – öte jaman ədet. Mağynasy joq
jahiliiä
ədetterin
tastap,
Alla
i̇elşisiniñ
şaqyruyna
moiynsūnyñyzdar!– dedi.
Müşrikter alğaşynda tolqysa da, tez arada i̇esterin jinap,
mūsylmandarğa qarsy şyğady. Əbu Bəkirdi jerge jatqyzyp alyp,
qoldaryna tüsken nərsemen ūryp-soğa bastady. Qanypezer müşrik
Ūtba ibn Rəbiğa tabanynda şegesi bar aiaq kiımimen tepkilep onyñ
nəzik betin qan- josa qylady. Sol arada Ə bu Bəkirdiñ tuystary
kömekke kelip ony ölim auzynan əzer alyp qaldy.
Ölimşi halde i̇esin jiğan Əbu Bəkirdiñ i̇eñ alğaşqy sūrağy: «Alla
i̇elşisinen habar bar ma?» boldy. Ol i̇esi kiresili-şyğasyly jatqanyn
i̇elemei, Paiğambarymyzdy (s.a.u.) uaiymdap: «Oğan ne boldy?» – dep
sūraumen bol- dy. Anasynyñ: «Balam, bir nərse işip-jeisiñ be?» –
de- gen sūrağyna: «Allanyñ İelşisi qaida? Onyñ jağdaiy neşik?» –
dep bəribir köñili jai tappady. Anasy i̇eş nərse bilmeitinin aitqan
kezde, ol: «Anaşym, Hattabtyñ qyzy Ümmü Jamilge baryp, Haq
i̇elşisiniñ jağdaiynyñ qandai i̇ekenin sūratyñyzşy» – dedi.
Paiğambarymyzdyñ jağdaiynyñ jaqsy i̇ekendigin aityp kelgen
habarğa da köñili tolmai, Onyñ (s.a.u.) halin öz közimen körgisi kelip
tağaty tausyldy. Ainala biraz tynyştalğannan keiin qasyndağylar
Əbu
Bəkirdi qoltyqtap Ərkəmniñ üiine alyp barady.
Paiğambarymyzdy (s.a.u.) öz közimen körgen kezde: «Əke-şeşem seniñ
jolyñda qūrban bolsyn, i̇ei, Rasulallah!» – dep jylai bastady.
Paiğambarymyz
(s .a .u.) ony qūşaqtady. Onyñ būl hali Paiğambarymyzğa (s.a.u.)
qatty əser i̇etip, közderinen möldir jas monşaqtai tögildi21.
Mūsylman qauymnyñ alğaşqy azanşysy hazireti Biləldiñ
paiğambarlar səruary – hazireti Mūhammedke (s .a .u .) degen
süiispenşiligin tilmen aityp jetkizu mümkin i̇emes. İslamdy
qabyldağannan keiin bir sət bol- syn qasynan ajyramady.
İeki dünieniñ sūltany Mūhammed (s .a .u.) aqyretke attanğanda,
köptegen sahabalar siiäqty qabyrğasy qaiysa qaiğyrğan ol
Mədinada qala almady. Alla i̇elşisiniñ ketui oğan jaryq künniñ
sönuimen bara-bar keldi. Öitkeni Mədinanyñ ər tasy men topyrağy
onyñ i̇esine Alla i̇elşisin tüsiretin. Biləl sol tūstağy halifa hazireti
Əbu Bəkirden basqa jaqqa ketuge rūqsat sūrady. Əbu Bəkirge baryp:
–İei, Alla i̇elşisiniñ halifasy! Men Paiğambarymyzdyñ: «müminniñ
i̇eñ qaiyrly isi – Alla jolynda küresu» – degenin i̇estigen i̇edim. Men
de ölgenge deiin Alla jolynda janymdy pida i̇etkim keledi,– dedi.
Əbu Bəkir:
–O, Biləl! Bizge kim azan şaqyrady? - degende, i̇eki közge i̇erik
bergen hazireti Biləl:
– Men Alla i̇elşisinen keiin i̇eşkimge azan şaqyra al- maimyn, – dedi.
Biləldiñ alysqa ketkenin qalamai, qanşa jibermeuge tyryssa da
Hazireti Biləl:
–Ua, Əbu Bəkir, ras sen meni qūldyqtan qūtqardyñ. İeger meni öziñ üşin
azat i̇etken bolsañ, onda alyp qal. Al, i̇eger Allanyñ rizalyğyn
közdep, satyp alğan bolsañ, i̇erkime jiber, – dedi.
21

əl-Bidaia, 3:30
Hazireti Əbu Bəkir rūqsat bergen soñ hazireti Biləl Habaşi
Şamğa baryp, İslam tuyn biıkte jelbiretuge jigerin saldy.
Şamda jürgen kezinde bir tüs körip, Mədinağa keldi.
Paiğambarymyzdyñ qabiriniñ qasynda hazireti Hasan men Hūseindi
kezdestirip, Allanyñ Süiikti İelşisimen (s.a.u.) birge ötkizgen tətti
künderdi i̇eske aldy. Əlemderdiñ Pa- dişasy (s .a .u.) dünieden
ozğannan soñ, Mədinada azan şaqyrmağan i̇edi. Ğalamnyñ raqym nūry
(s.a.u.) aqyrettik bolğannan keiin azan şaqyruğa tağaty da jetpedi.
Öitkeni, azandağy «Əşhədu ənnə Muhammadan Rasulullah»
(Mūhammedtiñ Alla i̇elşisi i̇ekendigine kuəlik i̇etemin) degen söilemdi
aita almai irkilip qalatyn. Dausy şyqpai köz jasyna bulyğyp,
aiaqtarynyñ buyny bosap ketetin.
Paiğambarymyzdyñ «meniñ düniede iıskegen i̇eki raihanym»
degen nemereleri Hasan men Hüsəiinniñ ötinişinen keiin, soñğy ret
Mədinada azan şaqyruğa bel budy. Közin kökke qadap tūryp, bükil
jan düniesimen azan şaqyrdy. Bükil Mədinada Alla i̇elşisine
(s.a.u.) degen sağynyş jañğyrdy. İel tegis köşege şyqty. Alla
Rasulynyñ nūrly ömirin köz aldaryna i̇e l i̇e s t i̇e t i p , Paiğambarymyz
qaita tirilip kelip, Biləlge azan şaqyrtqandai əserde boldy. Sol
küni közine jas alyp iyğy selkildemegen tiri jan qalmady22.
Ainalasyndağy zañğar tūlğalardyñ Oğan degen mūnşalyq tereñ
süiispenşiligi men mahabbaty – Onyñ köz būiauşylyğynyñ i̇emes, tek
şynaiy paiğambarlyğynyñ dəleli bolsa kerek.
• Ərbir nərseniñ şynaiysy men aldamşysy, tabiğiy men jasandysy
i̇eşqaşan birdei bolmasy anyq. Sauatsyz adam ğalymnyñ rölin,
qarapaiym adam memleket bas22

Alau Ədilbaev, Sañlaq sahabalar, 175-bet. Dəuir baspasy, Almaty, 2004 j.
şysynyñ rölin, mindetin qanşa uaqytqa deiin i̇eşkimge
bildirtpesten, sezdirmesten jürgize alady? Bəlkim, s auat - syz
adamnyñ alğaşqy jüris-tūrysy ainalasyndağylarğa kümən tudyrsa,
qarapaiym adamnyñ basqa memleket bas- şylarymen bir-i̇eki
kezdesuinen keiin-aq jalğandyğy su betine qalqyp şyqqan maidai
jariiä bolady. Al i̇endi oqu-jazu bilmeitin bir adamnyñ
paiğambarlyq siiäqty ğalymdyqtan da, memleket basşylyğynan da
auyr bir röldi, mindetti jiyrma üş jyl boiy ainalasyndağy öte
zerek te aqyldy adamdarğa i̇eş bildirtpesten oinauy, jürgizui mümkin
be? Tipti, jiyrma üş jyl i̇emes, qiiämetke deiin kelip-keter sansyz
kemeñger, oişyldarğa, ğalymdar men əulielerge, jalpy adamzatqa
öziniñ jalğandyğyn i̇eş sezdirmesten jalğastyra berui mümkin be?
Ərine, joq. Olai bolsa Ol (s.a.u.) – şynaiy paiğambardyñ dəl özi.
• Tarihta i̇ereje-qağida qoiyp, jaña jüie qūrğan köptegen tūlğalar
bar. Olardyñ köbi özderi qoiğan i̇erejelerdi basqalarğa ülgi
bolarlyqtai dərejede is jüzinde atqarmağandyqtan, adamdar
tarapynan şy- naiy janaşyr, i̇eşbir qoldau tappağanyn
köremiz. Al i̇endi paiğambarymyzdyñ «Namaz oqyñdar!» – dep
adamdardy namazğa şaqyryp, i̇ereje qoiğannan keiingi Onyñ oqyğan
namazyna qarañyzdarşy. Bes uaqyt na- mazdy jamağatpen, jylap
tūryp oquy bylai tūrğanda, tün jarymda tūryp «təhəjjud»
namazyn i̇egile jy- lap, aiaqtary talyp-isigenşe oqityn. Aişa
anamyzdyñ:
«Ua, Rasulallah, öziñdi nege mūnşa qinaisyñ?» – de- gen sūrağyna: «Allağa şükir i̇etken qūl bolmaiyn ba?»

– dep jauap qatqan Alla i̇elşisiniñ namazynan qandai jalğandyq
köruge bolady? «Zeket beriñder!» dep i̇ereje qoiğan
Paiğambarymyzdyñ qolyna tigen mal-müliktiñ birin de qaldyrmai
mūqtajdarğa bölip beruinen nen- dei közbūiauşylyq baiqauğa
bolady?! «Haramdar-
dan aulaq bolyñdar!» – dep i̇eskertip tünde töseginen tauyp alğan
qūrmany aş bolğandyqtan baiqamai jep qoiyp, sadaqadan23 kelgen
qūrma boluy mümkin degen küdikpen tüni boiy döñbekşip, ūiyqtai
almai şyqqan Paiğambarymyzdyñ haramğa degen is-əreketinen
qandai jalğandyq, nendei köz būiauşylyq köruge bolady?!
Onyñ (s.a.u.) i̇erekşe ömir salty – şynaiy
i̇elşiligine dəlel
Paiğambarymyz i̇eger (haşa uə kəlla) jalğan paiğambar bolğan
bolsa, mal-mülikke ie bolu, mansap- bilikke qol jetkizu, ataqabyroiğa kenelu siiäqty pendelik maqsat-mūrattary bolatyn i̇edi.
Jalğan paiğambar boluda i̇eger dünielik i̇eş maqsat-mūrat joq bolsa,
öz ömirin qauip- qaterge, qiynşylyqtarğa duşar i̇etetin mūndai auyr
da jauapty jükti nelikten sau basyna tilep alsyn? Al i̇eger dünielik
i̇eş maqsaty joq bolsa, sözsiz Ol adam – şynaiy Allanyñ jibergen
haq paiğambary bolmaq.
Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.) nūrly ömirin zerttep körsek, atalmyş
maqsattardyñ i̇eşbirin kezdestirmeimiz. İ ə , Ol
i̇eger jalğan
paiğambar b o l u a r q y l y m a l - mülikti, ataq-abyroidy, bilikti
mūrat i̇etken b ol s a , ə u b a s t a būlardyñ bəri Paiğambarymyzğa
ūsynylğan i̇edi. Künnen-künge qanat jaiyp bara jatqan jaña dinniñ
aldynda
ne
isterlerin
bilmei
abdyrağan
qūraiyştar
Paiğambarymyzdyñ nemere ağasy Əbu Təlipke kelip:
«Biz oğan qalağan bailyğyn berelik, qalasa Mekkeniñ bar biligin qolyna ūstataiyq, əiel qalasa, i̇eñ ədemi
qyzymyzğa üilendireiik, auyryp jürse, dünieniñ i̇eñ ataqty dərigerin şaqyrtyp i̇emdeteiik. Tek atababamyzdyñ dinin joqqa şyğarmasyn. Myna jaña dinin tastasyn» – dep ūsynys tastağan i̇edi.
23

 Sadaqany jeu, iaki qoldanu Paiğambarymyzğa haram i̇etilgen.
Əbu Təlip qūraiyştardyñ būl ūsynystaryn Alla i̇elşisine
jetkizdi. Paiğambarymyz ūsynystaryn i̇estir- i̇estimes: «Uallahi,
i̇eger meniñ oñ qolyma kündi, sol qolyma aidy ūstatsa da men būl
dinimdi uağyzdaudan bas tartpaimyn», – dep jauap berdi. Al, i̇endi
Paiğambarymyz jalğan paiğambar bolğan bolsa, aspan- nan izdegeni
jerden tabylğan myna ūsynystardyñ al- dynda jauaby
joğarydağydai bolar ma i̇edi?
Qūranda jalpy paiğambarlardyñ i̇esimderi şa- mamen 500-ge
juyq ret atalsa, Paiğambarymyzdyñ
«Mūhammed» i̇esimi tört-aq ret atalady. Al i̇endi bəzbireuler aitqandai,
Alla i̇elşisi (s.a.u.) Qūrandy özi qūrastyryp, paiğambarlyğy arqyly
ataq-abyroi izdegen bolsa, onda ondai adamnyñ kitapta özin osylai
körsetui mümkin be?
Alla i̇elşisi mūsylmandardyñ arasynda i̇eñ qadirli adam bola tūra
ünemi qiynşylyqtardyñ bel ortasynda jürdi. Üş kün boiy nər
tatpastan aş jürgen künderi jiı kezdesedi. Tipti keide aştyqtyñ
auyrtpalyğy sonşalyq
–ony az da bolsa jeñildetu üşin işine tas bailady. Denesi əlsiregeni
sonşalyq – namazdaryn otyryp oquğa məjbür bolatyn.
Əbu Huraira (r.a.) aitady: «Bir küni Alla i̇elşisin meşitte
kördim. Namazyn otyryp oquda i̇eken.
«Paiğambarym, syrqattanyp qaldyñyz ba?» – dep sūradym.
«Joq, Əbu Huraira, aşpyn. Aştyqtan türegelip oqityn
dərmenim qalmady», – dedi. Men jy- lai bastadym. Ol sonda meni
jūbatyp: «Jylama, mah- şarda i̇esep qiynşylyğy aş bolğandarğa
timeidi», – dedi.
Tağy da bir küni Haq Paiğambar, hazireti Əbu Bəkir jəne Omarmen
tün ortasynda Mədinanyñ bir būryşynda oilamağan jerden
kezdesip qalyp, bir-birinen sūrady:
«Tün jarymynda syrtqa nege şyqtyñyz?». Üşeuiniñ
de jauaby bir jerden şyqty. «Aştyq...». İə, üşeui de Alla üşin
baryn berip, i̇endi azyq bolarlyq bir tilim nan taba almağandyqtan
döñbekşip, ūiyqtai almai, syrtqa şyqqan betteri i̇edi.
İslam şartarapqa qanatyn jaiyp mūsylmandar küşeiip,
jağdailary jaqsarğannan keiin de Paiğambarymyz (s.a.u.) jəne onyñ
Əbu Bəkir, Omar sekildi has şəkirtteri de öte qarapaiym, jūpyny
ömir sürdi.
Bir küni Paiğambarymyzdyñ: «Omar, nege jylaisyñ?» – degen
sūrağyna ol: «Paiğambarym, dəl qazir patşalar qūs tösekterde
jatqanda, Sen şi üstinde jatyrsyñ. Şi deneñe batyp iz
tastapty. Alaida Sen Allanyñ İelşisisiñ. Rahat ömirge bərinen
de laiyqsyñ!» – dep jauap beredi. Sonda Raqym Paiğambar (s.a.u.):
«Omar, myna dünie – olardyñ, al aqyret – bizdiki boluyna riza
i̇emessiñ be?»24 – dedi.
Paiğambardyñ otbasynda üş ai boiy qazan asylyp, ystyq tamaq
işilmegenin Aişa anamyz riuaiat i̇etedi. Alla i̇elşisi (s.a.u.) dünieden
ozğan uaqytta artynda i̇eşbir dünie qaldyrmağan. Öitkeni Ol –
«Bizder

Paiğambarlar
artymyzğa
dünieni
miras
qaldyrmaimyz», - degen tek paiğambarlarğa tən qasietti sözdiñ iesi
i̇edi.
Ol (s.a.u.) aludy i̇emes, berudi, işip-jeudi i̇emes, işip- jegizudi
ūnatatyn. Kiiüdi i̇emes, özgeni kiındirudi, quanudy i̇emes, basqany
quantyp, jaraly jürekterine şattyq syi- laudy mindet dep bildi.
Qysqasy, Ol (s.a.u.) özi üşin i̇emes, özge üşin ğūmyr keşti.
İə, jalğan paiğambarlyğy arqyly mal-mülik, dünieni közdegen
közbūiauşy bir adamnyñ ömiri joğarydağydai bolar ma i̇edi? Jauabyn
öziñiz beriñiz.
24

Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
Onyñ (s.a.u.) i̇erekşe sabyry – haqtyğyna dəlel
Belgili bir mektepte mūğalim nemese bir mekeme- de bastyqsyz.
Oquşylardyñ, iaki qaramağyñyzdağy adamdardyñ jürekterine jol
tauyp, oiyñyzdağy asqaq pikirdi, tereñ təlim-tərbieni bergiñiz keldi
delik. Būl maqsatyñyzğa jetu jolynda kez kelgen qiynşylyqqa, ər
türli ruhani jəne zattyq ziiän, qauip-qaterge, öte auyr qorlaityn
sözder men is-əreketterge şydaitynyñyzdy oilap, tipti būl jolda
janyñyzdy da pida i̇etemin degen niettesiz. Al, i̇endi tömende
körsetilgen paiğambarymyz- dyñ basyna kelgen qiyn da şytyrman
jağdailar kez- desken sətte, qandai küide bolasyz? Jolyñyzdy i̇eş
özgertpesten, paiğambarşa sabyrmen jalğastyra bilesiz be? Jalpy
öziñizge, jüregiñiz ben sezimderiñizge bir köz salyp, qūlaq türiñiz...
Sizge būlar ne deidi?
Adamdar:

«Ata-babamyzdyñ osy uaqytqa deiin tabynyp kelgen pūttaryna
qarsy şyğatyn mynau qaidan şyqty?» - dep betiñizge tükirse...
Əbdimüttəliptiñ jetiminen basqa paiğambarlyqqa adam tabylmai
qalyp pa? – dep janyñyzğa batatyn auyr söz aityp, qorlasa...
Köpşilik arasynda: Siqyrşy, közbailauşy – dep keleke i̇etip,
mysqyldasa...
Əieliñizge ər türli auyr jalalar jauyp, halyq ara- synda arnamysyñyzdy qorlaityn ösek taratsa...
Namazda basyñyzdy səjdege qoiyp, Rabbyñyzğa
minəjat i̇etip
jatqanda,
maldyñ
işek-qarnyn
əkep
basyñyzğa audaryp, kelemejdep, qarqylğa basyp külse... İelmen
aralasuğa qatañ tyiym salyp, sauda-sattyq,
jalpy qarym-qatynasty üzip, boikot jariiälap aş qaldyrsa...
Aştyqtyñ auyrtpalyğy sonşalyq ailar boiy nər tatpağan
dostaryñyz aştyqtan japyraq jep ketse...
İeñ jaqyn tuysyñyzdy öltirip, qūlağyn kesip, közin oiyp,
denesin tilgilep, bauyryn suyryp alyp, şaina- sa....
Jüretin jolyñyzğa tiken şaşyp, būryş-būryşta qoldaryna
şoqpar alyp sizdi añdysa...
Süiikti otanyñyzdy tastap ketuge, tuğan-tuystan aiyrylysuğa
məjbür i̇etip, öltiruge ant işse...
Barğan jeriñizde de tynyştyq bermei əsker jiberip,
janyñyzdan da jaqsy köretin dostaryñyzdy öltirse...Ne ister
i̇ediñiz? Olarğa qandai jauapta bolar i̇ediñiz? Osylardyñ bərine
sabyr saqtap, i̇eş moiymastan, şaiqalyp-teñselip, kümənğa boi
aldyrmastan jolyñyz- dy jalğastyra bilesiz be? Olardyñ osy isəreketterine keşirimmen, meiirimmen qarap: «Rabbym, olardyñ būl
isterin keşire gör! Olar ne istep jatqandaryn bilmeidi. Olardy
sen tura jolğa sala gör!» -dep olar üşin izgi tilek tilep,
jamanşylyqtaryna jaqsylyqpen jauap bere alasyz ba?
İə, adamzattyñ ardaqtysy Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) olardyñ
barlyq zūlymdyqtary men qorlyqtar- yna şydap, ər türli
kesirlerine qarsy sabyrdy qaru i̇etti. Olarğa anadai meiirim qūşağyn
aşyp dittegen maqsatyna jete bildi. Mine būl – adamzat ardaqtysy
Mūhammedtiñ (s.a.u.) şynaiy i̇elşi i̇ekendiginiñ tağy da bir aiqyn
dəleli bolsa kerek. Onyñ (s.a.u.) qasietti ömirbaianyn oqyp oty- ryp,
közge i̇eriksiz jas alyp «Mūhammed, Sen tek Allanyñ şynaiy
i̇elşisisiñ» – dep imanyña nər tamyzasyñ.
Ər sala öz tilimen Onyñ (s.a.u.) paiğambarlyğyn
paş i̇etedi
Tek bir ğana salada jetistikke jetip, sol salada bilik- ti maman
bolu üşin arnaiy jağdaidyñ qajettiligi aitpasa da tüsinikti. Kez
kelgen bir ğana salada kəsibi mamandyq- qa qol jetkizu üşin ondağan
jyl uaqyt ketiremiz. Tipti sol salada ğūmyr boiy jūmys isteimiz.
İə, tek bir sa- lada ğana belgili bir jetistikke jetu üşin arnaiy
qūral- jabdyqtyñ, tynyş ortanyñ, yñğaily ahualdyñ, belgili bir
uaqyttyñ kerektigi sözsiz. Al bir adamnyñ ər salada jetistikke
jetip, barlyq salada besaspap maman boluy mümkin i̇emes. Mysaly,
bir adam joğary dərejede tərbie- şi, psiholog, həm tamaşa bir
qolbasşy jəne asa bilgir meditsina ğalymy, əri fizik jəne t.b.
ğylymdardy igerui ine közinen nar tüieniñ ötuimen parapar. Biraq
osyndai mülde bolmaityndy i̇eşbir qūral-jabdyqtyñ kömeginsiz, ər
türli qym-qiğaş qiyn jağdailardyñ bel ortasynda jürip jüzege
asyrğan jalğyz adam – Mūhammed (s.a.u.). Öitkeni Ol jai adam i̇emes,
adamzatqa ər nərsede ülgi bo- luy üşin jer betine jiberilgen Alla
Tağalanyñ arnaiy i̇elşisi i̇edi. Sondyqtan Paiğambarymyz ər
salanyñ asqar şyñyna tuyn tigip, qiiämetke deiin özgermeitin,
tozbai- tyn jañalyqtar əkelip, i̇ereje-qağida qoidy.
• İə, Paiğambarymyz – keremet ūstaz, tama- şa tərbieşi. Onyñ
(s.a.u.) teñdessiz ūstazdyğy men tərbieşiliginiñ aldynda bükil
əlem bas iedi. Paiğambarymyzğa deiin arab tübeginiñ jağdaiy
qalai i̇edi? Aituğa auyz barmaityn jaman ədetter men isqylyqtardyñ, zūlymdyq pen t a ğ y l y q t y ñ qarañğylyğynda
tūnşyğyp jatpap pa i̇edi? Mine, Paiğambarymyz sol qarañğy
qoğamdy bar-joğy jiyr- ma üş jyl işinde tərbielep, jetildirip
əlemge ülgi bo-
l a r qoğamğa ainaldyrdy. Əbu Bəkir, Omar, Osman, Ə l i sekildi
jūldyzdai jaryq ta biık sansyz tūlğalardy jetildirip ğalamğa
kəmil adamnyñ ülgisin körsetti. Taipa-taipağa jiktelip, bir-birimen
qyryq pyşaq bo- lyp qyrqysyp, bitpeitin q a n dauyna boi
aldyrğan būl qoğamda nağyz bauyrmaşyldyq pen ağaiyndyqtyñ
beibit tuy jelbiredi. Bir-biriniñ mal-mülkin talan- tarajğa salğan
būl qoğam Onyñ (s.a.u.) arqasynda bir- birine «Bauyrym! S i̇e n aş
jürgende, meniñ būl jürisim qalai?» – dep mal-mülkiniñ jartysyn
şyn köñilimen bölip berdi. Tipti özi aş bolsa da, üiindegi az ğana
tamaqpen basqany toidyru üşin şamdy baiqamai öşirip alğan
bolyp, özi tabaqtağy tamaqtan qasyğyna i̇eş nərse ilmesten auzyna
alyp-kelip, qaita tabaqqa aparyp, işip-jep otyrğandai köringen
perişte tərizdes sahabalarğa ainaldy. Qoğamnyñ denesine boilap,
qanyna siñgen adamgerşilikke jat ədet-ğūryptardyñ tamyryna
balta şauyp, qamyrdan qyl suyrğandai joq i̇etti. Paiğambarymyz
(s.a.u.), mine, osyndai tərbieşi, osyndai ūstaz i̇edi.
Paiğambarymyz (s.a.u.) adamdarğa i̇eşbir isti zorlap- zombylap
istetpegen. Ainalasyna jinalğan nūr jüzdi sahabalar Onyñ
auzynan şyqqan ərbir sözdi jan- jürekterimen qabyldap, jüzege
asyru üşin kerek bolsa, jandaryn da pida i̇etuge daiyn tūratyn.
Ərbir sözi men is-əreketi janyndağy adamdar tarapynan i̇erejeqağida tūtylğan būl tūlğa paiğambar bolmasa kim i̇edi?
Onyñ ūstazdyğyna tənti bolğan Muğauiiä ibn Hakam atty sahaba:
«Odan asqan keremet mūğalimdi būryn- soñdy körmedim. Ol meni
zekip ūryspady jəne qol jūmsap ūrmady»25 – deidi.
25

Abdul-Fattah Əbu Ğudda, Ər-Rasulul-muğallim, 12-bet. Dərul- başairul-İslamiiä,
Bairut. 1997.
Əlemdegi barlyq saladağy ğalymdar jinalyp adam balasyna
temekiniñ ziiänyn aityp, türli təsilderdi qoldansa da, ony
tastatuğa şamalary kelmedi. Al i̇endi adamdardyñ qanyna siñisip
ketken temekiden de soraqy ədetterdi tastatyp, olardyñ ornyna ər
türli körkem qasietterdi üirete bilgen Mūhammedtiñ (s.a.u.)
paiğambarlyğynyñ, ūstazdyğynyñ aldynda qalai bas imessiñ?

TƏRBİENIÑ TÖRT TIREGI
Paiğambarymyz balany qalai tərbielegen?
Birde mədinalyq bir kisi baqşasynda ösip tūrğan qūrmasyna tas
laqtyrğan balany süirep otyryp Paiğambarymyzğa əkeldi. Bala jas ta bolsa İslam dinin qabyldağan Rafiğ ibn Amr i̇edi. Kelgen kisi
qatty keiigen syñaida. Qabağy qatuly. Paiğambarymyz bolsa, öziniñ
sabyrly qalpyn saqtap: «Balapanym, qūrma ağaşyna nege tas
laqtyrdyñ?»,- dep sūrady. Bala: «Qarnym qatty aşty. Qūrma
jegim keldi»,- degennen artyq söz aitpady. Əz Paiğambar (s.a.u.)
balağa: «Jerge tüskenin jeseñ je, biraq i̇endigəri qūrmalarğa tas
laqtyrma, jarai ma?»,-dedi. Sosyn balanyñ basynan sipap, oğan
bylai dep dūğa jasady: «Ua, Alla Tağalam! Būl balanyñ qarnyn
toidyra gör!»26
Al i̇endi osy oqiğağa psihologiiälyq taldau ja- sai otyryp,
astaryndağy pedagogikalyq təlim-tərbie negizderin ūğuğa
tyrysaiyq.
Birinşiden aldyna aşumen alyp kelgen balağa, onyñ kinəli i̇ekenin
bile tūra nege Paiğambarymyz salğan jerden ūryspady? Öitkeni,
balağa ūrysqannan göri oğan jaqsy
26

Tirmizi, buiu’, 54. İbn Məja, Tijarət, 67.
köretiniñdi bildiru asa mañyzdy. Psihologiiä ğylymynda dəleldengen
osy bir əreketke toqtalyp öteiik.
Balağa meiirimdilik tanytu men
süiispenşiligiñdi körsetu
Tərbie berudiñ negizgi məiegi – meiirim men süiispenşilikte.
Əsirese, kişkene balalar üşin meiirim men süiispenşiliktiñ orny
i̇erekşe. Būl mahabbatqa olar qaşanda şöldep tūrady. Olar tek
süiispenşilikpen ğana ösip-jetiledi desek artyq aitqandyq i̇emes.
Bala kimnen meiirim körse, sol adamdy i̇erekşe jaqsy köredi.
Ərdaiym sony izdep tūrady. Ony renjitpei, meiirimi men
süiispenşiliginen ajyrap qalmau üşin onyñ aitqandaryn oryndauğa
tyrysady. Özi jaqsy körgen kisige i̇eliktegiş keledi. İendeşe,
süiispenşilik – bala tərbiesindegi negizgi qağida. Paiğambarymyz
barlyq adamzattan süiispenşiligin aiamağan. Jan jüregimen jaqsy
körip, ərqaisysyna jeke-jeke köñil böletindikten, ər sahaba özin
«Paiğambardyñ i̇eñ jaqsy köretin ada- my men şyğarmyn» degen
oiğa qalatyn. Alaida, Alla i̇elşisiniñ balalarğa degen meiirimi
tipten i̇erekşe i̇edi. Joğarydağy «Rafiğ ibn Amr oqiğasy» – osynyñ
naqty dəleli. Dedektetip Paiğambarymyzğa əkele jatqanda būl bala
qandai üreidi bastan keşti deseñizşi?! «Qap, mağan i̇endi ne ister
i̇eken? Ne dep ūrsyp, qalai jazalar i̇eken» dep qatty qorqyp kelgen
balağa paiğambarymyz «balapa- nym!» degen jalğyz-aq auyz
süiispenşilikke toly jyly sözin arnady. Sol jyly sözimen qarsy
alyp, basynan si- pap, meiirlene qarady.
Balanyñ qatesin tüzetip, dūrysyn üiretude jazalau təsiliniñ
i̇erekşe ornynyñ bar i̇ekenin joqqa şyğarmai- myz. Biraq jazalaudan
būryn qatelerdi tüzetude i̇eñ əueli
meiirim men nasihattyñ əseri mol i̇ekenin i̇eskergenimiz jön. Sebebi,
balalar köbine jasağan qatelikteriniñ parqyna bara bermeidi.
Mūndai jağdaida balalarğa ūrsyp-zekudiñ paidasynan ziiäny basym
boluy kədik.
Ülkenderdiñ balanyñ basynan sipauy, mañdaiynan süiip, iıskeui
iaki qūşaqtap arqasynan qağuy, köterip qūşağynda terbetui – bəribəri balağa oñ əserin tigizedi. Bala ülkenniñ būl iltipatynan özin
jaqsy köretindigine senedi əri sol kisige degen qūrmeti de artady.
Qūşaqtap, basyn sipağan kisini öziniñ qorğauşysy dep biledi.
Zertteuşiler qūşaqqa alynyp, qūştarlana süiilmegen, basynan
sipalyp,
mañdaiynan
iıskelmegen
balalardyñ
keibir
psihologiiälyq aurularğa ūşyraitynyn dəleldeude.
Ata-ana iaki kez kelgen pedagog üşin balağa köp ūrsyp, oğan ūzaq
aqyl aitqannan göri onyñ basynan si- pap, meiirim körsetip,
arqasynan qağuy əldeqaida əserli. Būnyñ astarynda qūrğaq
sözdermen jetkizuge kelmeitin nebir sezimder bar. Joğaryda
keltirilgen oqiğada «qate is-əreket üstinde ūstalyp, i̇endi ne ister
i̇eken» degen üreimen kelgen balağa paiğambarymyz, i̇eñ aldymen,
«balapanym!» degen jyly sözin arnağan. Qorqyp kel- gen balağa
jyly söz ğana aityp qoimai, «qoryqpa, men seni qorğaimyn»
degendei basynan sipauy, ərine, bala jüregindegi qorqynyştyñ
ornyna quanyş syilady. Özine janaşyr jan tauyp, onyñ qasynda
özin senimdi sezingen bala oiyndağysyn bükpesiz aitty.
Balağa qūlaq asu
Balany əueli tyñdai bilu kerek. Söilegen bala öziniñ işki
düniesin aşyp beredi. Ər nərseni dūrys tüsinuge bala aqyly jete
bermeidi. Sol sebepti balanyñ ne oilap tūrğanyn bilu qajet. Biz
köbine balany qatelikke
ūryndyrğan sebepterdi izdemeimiz. Dereu özine ūrsa jönelemiz.
Joğarydağy Rafiğ ibn Amr oqiğasynda paiğambarymyz oğan dereu
dürse qūia bergen joq, «Əi, oñbağan! Bireudiñ baqşasynda neñ bar?!
İendi t a s laqtyrady i̇ekensiñ köreseñdi körsetem, qolyñdy tura
şağam!» dep ūrysqan joq. «Nelikten tas laqtyrdyñ?» dep, onymen
tildesti. Bala sebebin aitty. Qarny aşqany, qūrma jegisi kelgendigi
anyqtaldy. Aş balanyñ mūndai əreketke baruy tabiği jağdai i̇ekeni
sözsiz. Ne istese de dereu jazalauğa jügirmei, aldymen balany
söiletip, tyñdai bilu qajet.
Balalar balalyqpen qate jasaidy. Al ülkender bolsa, olardan
ülken kisiniñ isteitin isin kütedi. Qate jasasa dereu ūrsyp, jazğyra
jöneledi. Köbine balala- ryn tyñdaudy qajettilik dep te
oilamaidy. Bala bol- sa, öz isiniñ qateligin tüsinbegendikten ataanasynyñ iaki ülkenderdiñ ne üşin ūrysqanyn, iaki jazalağanyn
tüsinbei dal bolady. Söitip, ülkender mağan jamandyq jasady iaki
ata-anam meni jaqsy körmeidi degen o i ğ a qalady. Mine, sondyqtan
balanyñ işki düniesimen syr- laspastan, onyñ oiyn bilmesten,
jasağan isiniñ dūrys i̇emestigin tüsindirmesten oğan ūrysu, jazalau
dūrys i̇emes.
Balama nərse körsetu
Ata-analardağy qatelikterdiñ biri – balany ne bol- sa sodan
tyiyp, is-əreketin şektei berui. Balanyñ qate qylyğyn tyiğan
kezde, ornyna basqa bir dūrys nərseni körsetu kerek. Olai
bolmağanda bala baiağy istegen qatelikterine qaita basuy ia bolmasa
qyrsyq minezdilikke beiimdeui mümkin. Mysaly, bala ydys-aiaqpen
oinağysy kelgende, dereu qolynan ydysty jūlyp alğannan göri
«oinasañ, mə, myna synbaityn ydyspen oina» dep oğan
basqa ydys beru kerek. Üidiñ keregelerin syzğyştap oinağan
balanyñ qolyna dereu basqa bir dəpter iaki qağaz ūstatyp nemese
arnaiy taqta men qalam satyp alyp be- rip: «syzsañ mynağan syz»,
«jügirseñ, mūnda i̇emes ana jerde jügir», «körseñ, būl filmdi i̇emes
ana filmdi kör» degen sekildi balamalardy körsetuimiz qajet.
Joğarydağy oqiğada paiğambarymyz «Qūrmalarğa tas laqtyrma!
Jeseñ, jerge tüskenderin je!» dep, tyiym- men qosa balağa basqa
balama is ūsyndy.
Qazirgi kezdegi qalada balalar baratyn oiyn zal- dary men kino
teatrlarda körsetiletin filmder bala tərbiesine, minez-qūlqyna
zalaldy boluy mümkin. Sondyqtan balalarğa ana jerge - myna jerge
barma de- gennen göri, olarğa basqa jağdai jasau kerek. Üige kompiuter alyp, ziiäny joq oiyndar men filmderdiñ SD- lerin
daiyndap, oiyn oinap, kino köretin uaqyttaryn belgilegen jön.
Tilek tileu ne balağa bata beru
Ata-ana qaşanda balasynyñ tilegin Qūdaidan sūrauy jön. Būl
pedagogtar üşin de mañyzdy. Köptegen hadis- terde balasynyñ
tileuin tilegen ata-ana dūğalarynyñ qabyl bolatyndyğy aitylğan.
Paiğambarymyz joğarydağy oqiğada balağa dūğa i̇etu arqyly
dūğanyñ mañyzdylyğyn bildirude. Qolynan keler təlim-tərbie
bergen pedagogtar da būdan keiin balalar üşin ünemi Jaratqannan
tilek tilep jürgenderi dūrys27.
Qorytakelgende, adamğaərjasqa sai təlim-tərbie be- rude ūlağaty
mol tamaşa ūstaz, aqiyq Paiğambardan alar ülgimiz köp. Onyñ bala
tərbiesine qatysty köregendigi joğarydağy bir oqiğamen ğana
şekteuli i̇emes. Kezinde
27

«İeni ümit» jurnaly, №73, B. 21, 2006 j.
tūtastai bir qoğamdy jamandyqtan tyiyp, jaqsylyqqa tərbielegen
hazireti Mūhammedtiñ (s.a.u.) ömiri mūqiiät zerttelui tiıs. Ol – bala
tərbiesinde qiyndyq körip jürgen ata-analar men pedagogtar üşin
taptyrmas ülgi.
• Paiğambarymyz (s.a.u.) i̇erekşe qolbasşy i̇edi. İel əskeri ölimnen
qaşqan uaqytta Onyñ (s .a .u.) jauyngerleri dindi, Otandy qorğau
jolynda ölimdi izdep, ölimge jügiretin. İağni, ölim olardy i̇emes, olar
ölimdi qorqytatyn. Onyñ tərbiesinen ötken ərbir tūlğa, jas bolsyn,
kəri bolsyn meili əiel bolsyn: «Otanymdy bergenim – dinimdi
bergenim, dinimdi bergenim – barlyq nərsemdi aiaqqa taptatqanym.
Otanymdy, dinimdi, ar- namysymdy aiaqqa taptatyp, qorlanyp ömir
sürgenşe, qaharman şeiit bop ölgenim artyq», - deitindei i̇erjürek
batyrğa ainalatyn. Onyñ (s.a.u.) jetildirgen qolbasşylary İslamdy
besikte tūnşyqtyrğysy kelgen sol kezdegi İran, Vizantiiä siiäqty ūly
derjavalardy özderine bas idirdi. Mūndai soğys təsilin jetik bilgen
küşti derjavalardy jeñu arab halqynyñ İslamnan būryn üş
ūiyqtasa tüsine de kirmeitin.
• Paiğambarymyz keremet psiholog i̇edi. Ol adamdardyñ qoğamdağy
dərejesine, aqyl deñgeii men tüsinigine jəne minez-qūlyqtary men
qūbylmaly köñil- küilerine qarai söz tañdap, uaqyt belgileitin. Mine,
sondyqtan Ol keide bir ğana sözimen zamanynyñ zañğar tūlğalarynyñ
jüregine j o l tauyp, köñiline İslamğa degen süiispenşilik otyn
mazdatatyn. Barlyq sahabağa jüreginen jeke oryn berip, i̇erekşe nazar
audarğandyqtan, ərqaisysy özin «Paiğambardyñ i̇eñ jaqsy köretin
adamy şyğarmyn» degen oida qalatyn.
• Ol barlyq ğylymnyñ negizin qalap, öşpeitin hat qaldyrğan –
ğalamnyñ ğalymy. Onyñ osydan on tört ğasyr būryn tüiindep
aitqan hadisteri men Oğan
tüsken Qūran aiattaryn – qazirgi tehnologiiä men zertha- na, jalpy
ğylym düniesi i̇endi ğana tüsinip, Onyñ (s.a.u.) paiğambarlyğy men
Qūrannyñ haqtyğynyñ aldynda bas iiüde. Büginde ğylym öziniñ san
ret jañylyp, neşe mərte qatelesken jerinde Qūrannyñ əu bastan
döp ba- syp tura aitqanyn körip tañ qaluda. Qūrandağy ğylymi
aiattar osy kitaptyñ «Kitaptarğa iman» böliminde jeke beriletin
bolğandyqtan, qazir tek Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) ğylymdy on tört
ğasyr artqa tastağan birneşe hadisin mysal retinde keltireiik.
• Sündet. Alla i̇elşisi on nərseni adam tabiğatyna tən nərselerdiñ
qataryna jatqyzady. Sonyñ biri – sündettelu.
Qazirgi ğalymdar i̇er kisiniñ jynys müşesiniñ auzyndağy teriniñ
lastyq pen türli mikrobtardy jinaityndyğyn, nətijesinde onyñ
türli auyrularğa se- bep bolatyndyğyn dəleldeude. Al odan saqtanu
joly – sündet jasatu.
Bügin Amerika men Angliiäda sündet jasatqandardyñ sany
millionnan
astam.
«Elefterom
Tinos»
grek
gazetiniñ
habarlauynşa, AQŞ-tyñ pediatriiälyq aka- demiiäsy jürgizgen
zertteuge qarağanda, ūl balalardyñ 59,5 %-y sündetteledi i̇eken.
Osylai isteu arqyly olar köptegen aurulardan saqtanudy közdeidi.
Keselden qorğauşy28
Köptegen meditsinalyq zertteu jūmystary sündetteudiñ
mynandai paidalary bar i̇ekenin dəleldedi:
1. Sündettelmegenderge qarağanda, sündettelgen i̇erler jynystyq
qaterli isikke (rak) anağūrlym az şaldyğady;
2. İeri sündettelmegen
əielderde jatyr
28

«Añsar» jurnaly. №5. B.10, 2007 j.
moiynşyğynyñ qaterli isikke şaldyğu qaupi 6 i̇ese joğary;
3. Jynystyq
jūqpaly
aurulardy
jūqtyru
qaupi
sündettelmegenderde 8 i̇e se joğary; Zertteuşi ğalymdar būğan
qyzyqty dəlelder keltirgen. Aitalyq, balalardyñ nebəri 10
nemese 30 paiyzy sündetteletin Keniiä, Zambiiä siiäqty i̇elderde
jynystyq jūqpaly auruğa şaldyqqandar jergilikti
tūrğyndardyñ törtten birin qūrağan. Al, Benin jəne Kamerun
sekildi şamamen ər bala sündetteletin A f r i k a i̇elderinde
jūqpaly aurularğa şaldyqqandar tūtas alğanda 6-aq paiyzdan
aspağan. Avstriiälyq zertteuşi ğalymdar tipten ülken jañalyq
aşty. Olar «SPİD-ke şaldyqqan i̇er kisilerdiñ basym
köpşiliginiñ sündettelmegender» i̇ekendigin dəleldedi. Öitkeni
SPİD virusy i̇eñ əueli jynys müşesiniñ ūş qabatyn
zaqymdaityn körinedi. İeger ol tūs mikrozaqym alsa, qabynu
qaupi öte tez jüredi i̇eken.
4. Seksopatologtar da sündetteludiñ qajettiligin moiyndauda;
5. Gigienalyq tūrğydan bakteriiälogiiälyq, stafi- lokokk (iriñdi
mikrob), gonorei (jynystyñ jiñişke au- ruy) mikrobtarynan
taza bolu tūrğysynan sündet ja- satu asa kerekti. Oğan qosa,
smegmalardyñ (qorğauşy aq tüiirşikter) qabynyp, jarağa
ainalmauynda ülken röl oinaidy.
6. Sündet fimoz (jynys ürpisiniñ jiyrylyp aşylmai qaluy),
parafimoz, balanit, balanopostit keselderiniñ aldyn alady.
• İmam Muslim «Sahihyndağy» hadiske köz jügirtsek: «İt jalağan
ydystaryñdy tazalau üşin əueli ony topyraqpen, sodan soñ sumen
alty ret juularyñ qajet!» – delingen.
Ol dəuirde bügin keibir zattardy tazalau üşin qoldanylatyn
nərseler bolğan joq. Dezinfektsiiä orny- na Alla i̇elşisi (s.a.u.)
topyraqty paidalandyrdy. Keiin- gi ğylymi i̇eñbekter nətijesinde
topyraqtyñ su sekildi qyzmet atqarğany belgili boldy. Mūnymen
qatar topyraq tetralit pen tetratsiklin sekildi zattardy da
qamtyğan. Osy zattar keibir mikrobtardy öltirip dezinfektsiiä- lau
üşin paidalanylğan. Paiğambar topyraqpen j u ud y i̇eskertkende
ydystyñ aldymen sterilizatsiiälanuyn əmir i̇etken.
Sondai-aq hadis şarifte myna məselelerge na- zar audarylğan.
İtte boluy yqtimal keibir aurular adam denesinde de ömir süre
alady. Būl öz aldyna bölek əñgime.
İekinşiden, it nəjisi adam densaulyğyna ziiän. Silekeii de.
Belgili bir uaqyttan keiin olardan jūğatyn aurulardyñ aldyn alu
qiynğa soğatyndyqtan steriliza- tsiiä öte mañyzdy.
Üşinşiden, alğaşqy topyraqpen juu əmiriniñ na- zar saldyrğan
basqa jağy, topyraqtyñ sol sətte steri- lizatsiiä qyzmetin atqaruy,
bir riuaiat boiynşa – alty, basqa riuaiat boiynşa – jeti ret
juyluy kerektigi i̇eskertildi. Aitqandai-aq, būl taqyryp Germaniiä
men Angliiäda şyqqan birqatar jurnaldarda jazylyp,
Paiğambarymyzdyñ baianynyñ şyndyğyn rastağan.
Süiikti Paiğambarymyz (s.a.u.) itter məselesine öte saq qarağan.
Tipti, bir kezderi öz şeşimimen öltiruge de əmir bergen. Biraq, keiin
būl əmirin qaityp alyp: «İeger itter öz aldyna jeke əlem
bolmağanda, öltiruge əmir beretin i̇edim», – deidi.
Mūnyñ mağynasy: İeger it əlemdegi adam, haiuan, ösimdik, jansyz
zattar t.b. sekildi jeke öz bastaryna
ekologiiälyq tepe-teñdikke qatysty negizderdiñ biri jəne
jaratylysynyñ qajeti bolmağanda, öltiruge əmir b i̇e r i̇e r i̇edim.
Öitkeni it – mikrob Uiasy. Osy tūsta bir i̇eskere ketetin jait qazaq
itti jeti qazynanyñ birine kirgizse de i̇eş uaqytty bügingi
batystağy tərizdi üiine kirgizip, törine şyğarmağan. İtti añ añlau
men mal küzetu, üidiñ qaldyq tamaqtaryn jegizu maqsatynda ğana
ūstağan. Al būğan islam boiynşa rūqsat.
Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) közqarasy – i̇erekşe mūğjiza. Qazirgi
zamanda bizdiñ i̇endi-i̇endi i̇ejelep oqi bastağan tabiğattağy jüie,
ekologiiälyq tepe-teñdikti Paiğambarymyz (s.a.u.) sonau künderdiñ
özinde, itterdi qyruğa bolmaitynyn qağida i̇etip ūstanyp
zañdastyrğan. Biz tek qana 1400 jyldan keiin kitter, pilder jəne
müiiz tūmsyqtylar nəsiliniñ joğalmauy qajettigin, olardyñ
əlemdegi tepe-teñdikti saqtaitynyn i̇ejelei bastadyq. Alla i̇elşisi
san ğasyr būryn: «İeger itter öz aldyna j i̇e k i̇e dara əlem
bolmağanda» degen kezinde tirşilikke bailanysty öte tereñ jaitty
qozğağan.
Ūly Alla əlemdi jaratyp, jalpy tepe-teñdik qoi- ğan: «Ol
ölşeu qoidy. Ölşeude şekten şyqpañdar»
29 aiaty da osy jalpy qağidany i̇eskertude. Alla i̇elşisi tizgindi teñ
ūstap, tepe-teñdikti saqtağan. Bir-i̇eki auyz söziniñ özinde biz
anyqtağan birneşe mūğjizalyq jaqtary bar. Osy sözder keleşekte
talai aqiqattardyñ şabyt qainaryna ainalatyn şyğar. Sol
zamanda bireu ömir boiy oilanyp, tolğanyp osy sözdi aitsa,
kemeñger atanuyna jetip artylatyn i̇edi. Alaida, Alla i̇elşisiniñ
osyğan ūqsas sözderi qanşama deseñizşi.

29

Rahman süresi/7-8.
Ər buynğa bir sadaqa
Paiğambarymyz Mūhammed (s.a.u.) buyndarğa qatysty birqatar
hadister aitqan. Tipti, adam denesinde qanşa buyn bolatyndyğyn
naqty bildirgen. Bir qyzyğy, sol hadisterde körsetilgen buyn
sandaryn qazirgi medi- tsina dəleldep şyqty.
Buyn jaiynda aitqan Paiğambarymyzdyñ hadisteri mynalar:
«Ər adamnyñ jaratylysynda 360 buyn bar. Olai bolsa, Alla Tağalany ūlyqtasa, maqtau aitsa, lə
iləha illallah, sübhanallah dese, Qūdaidan keşirim tilese, i̇e l jüretin joldan tas, tiken nemese süiek
sekildi nərselerdi jol şetine alyp tastap otyrsa ia bolmasa jaqsylyqqa şaqyryp, jamandyqtan tyisa,
osy jasağan jaqsylyqtarynyñ barlyğy 360-qa jet- se, sol künniñ keşine deiin tozaq otynan qorğalady».

«Ər buyn üşin adam kün saiyn bir sadaqa boryş- ty. İeki adam
arasynda ədil törelik aitu da – sadaqa, atyna minu üşin bireuge
kömektesu nemese qorjynyn artysu da – sadaqa. Jaqsy, ūnamdy
söz aitu da – sadaqa. Namazğa bara jatqandağy ər adymy da –
sadaqa. Adamğa ziiäny tietin nərselerdi joldan alyp tastau da
– sadaqa».
Tağy bir hadisinde səske uaqytynda oqylğan i̇eki rəkat namazdyñ
da sondai şükirşilikke jatatyndyğy aitylğan.
Buhari men Müslimde riuaiat i̇etilgen osy üş hadis adamnyñ
anatomiiälyq tūlğasyn aşumen qatar qūlşylyq pen sauaptyñ keñ
mağynasyn da qamtidy.
İeki bölek süiek arasyn jalğaityn bölikti «buyn» deimiz.
Buyndar tabiği türde mynadai toptarğa bölinedi.
1. Qimyldaityn buyndar: tize, tirsek, iyq, ortan jilik, aiaqqoldyñ bilegi men jilinşigi sekildi.
2. Az qimyldaityn nemese müldem qimyldamaityn buyndar:
omyrtqa, qol-aiaqtyñ taban men alaqan süiekte- ri, iağni:
A) aralaryn dəneker ūlpa (tkan) jalğağandar; Ə) aralaryn
şemirşek ūlpa jalğağandar;
B) aralaryn süiek ūlpa jalğağandar.
Osy i̇erekşelikterine qarai anatomiiä kitaptary men atlastaryn
zerdelegenimizde, adam denesinde 360 buyn bar i̇ekenin köremiz. (1-4
tizim). Paiğambarymyz (s.a.u.) aitqan būl san meditsinalyq
zertteulermen de dəl keledi. Paiğambarymyzdyñ ony naqty
bildiruin qalai tüsindiruge bolady? Məiit iaki adam qañqasy mūqiiät
zerttelgen be, joq əlde, būl paiğambarlyq mūğjiza bolğany ma?
Məiit pen jeke süiekterdi zertteu arqyly buyndar- dy anyqtai
almaityndyğynyñ dəleli mynau:
Adamnyñ bas süieginde 90 qimylsyz buyn bolady. Alaida, būl
buyndar sanyn qañqadan bolmasa, ölikten anyqtau mümkin i̇emes. Al,
qañqa kezinde anyqtau üşin ol adam meditsina ğylymyn jaqsy
biletin əri təjiribeli boluy tiıs. Öitkeni, meditsinadan habary joq
jai adam bastağy bir-birimen astasyp, iiü-qiiü bop jatqan buyndardy bu y n dep te oilamaidy. Qūiymşaq süiegindegi buyndar
şorlanğan buyndarğa jatady. Meili ölik, meili qañqa küiinde qolğa
alğan künniñ özinde meditsi- nany jaqsy meñgermegen adamnyñ būl
buyndardy tanuy mümkin i̇emes.
Keude süiegi (sternum) 3 bölek süiekten qūralady. Būlardyñ bir
buyny şemirşek, bir buyny süiekke ainalğan buyn pişinin
qūraidy. Süiekke ainalğan bu- yndy bilu üşin de meditsinanyñ
mamany bolu mindetti.
Būl i̇eki buyndy da ölik ia bolmasa qañqa küiinde ajyratu mümkin i̇emes.
Bas süiektiñ ortalyğynda ornalasqan «Sfenoid» (Sfenoid) dep
atalatyn süiek, bölek-bölek 10 jūp bas süiegimen buyndy qūraidy.
Būl buyndar öte kürdeli, beineleri şym-şytyryq, retsiz pişinde
kelgen.
Quyst arynda «Diskas» (discus) dep atalatyn şemirşek
tompaqtary bar keibir buyndar da kezdesedi. Beti jai ğana süiek
sekildi. Adam qaitys bolyp, denesindegi jūmsaq tinder şirip,
qañqağa ainalğanda, būlar buyn i̇emes sekildi körinedi. Olardy qañqa
küiinde anyqtau da sol s ala mamandarynyñ qyrağylyğyn qajet
i̇etedi. (Keude süiegi – būğana süiegi buyny, moiyn omyrtqanyñ
artqy jağyndağy buyn sekildi).
Basta ornalasqan kişigirim araldar sekildi «Os su- turarum» (os
suturarum) dep atalatyn süiekterdi ölik küiinde anyqtau qiyn. Ony
tek qañqa kezinde ğana anyqtap, sanauğa bolady. Jilinşiktegi «Talus»
(talus) dep atalatyn süiek pen tobyq süieginen (calcaneus) paida bolatyn buyn üş türli bolsa da, syrttai bir-aq buyn sekildi körinedi.
Būny tek qañqa küiinde bolmasa, ölik küiinde anyqtau öte qiyn.
Özderiñiz de kuə bolyp otyrğandai, buyndardyñ tobyn anyqtau
üşin asa şeber maman bolu qajet. İende- şe, türleri men toptaryna
qarai Hazireti Mūhammedtiñ (s.a.u.) adam denesindegi buyndar sanyn
360 dep aituy – onyñ paiğambarlyğynyñ dəleli.
Būhari men Müslimde riuaiat i̇etilgen hadister
bir jağynan
mūğjizalyqty bildirse, bir

jağynan
qūlşylyqpen qosa i̇elge jaqsylyq jasaudyñ mənin ūqtyruda.
Joğarydağy hadisterde keltirilgen ər buyn üşin sadaqa bop
i̇eseptelgen is-əreketter mynalar: Alla Tağalany pəkteu, şükirşilik
i̇etip, Oğan madaq aitu, ūlyqtau, jamandyqtan tyiyp, jaqsylyqqa
būru, səske uaqytynda oqylatyn i̇eki bas namaz, lə iləha illallah deu,
Qūdaidan keşirim tileu, i̇el jüretin jolda jatqan tas, tiken, süiek
siiäqty ziiändy nərselerdi alyp tastau, i̇eki adam daulassa, ədil
törelik aitu, bir adam atyna minerde demep jiberu nemese qorjynyn
artysu, jaqsy, ūnamdy söz aitu, namaz üşin meşitke baru.
Būl atalğan jaqsylyqtardyñ ərbiri bir-bir buynnyñ öteui,
şükiri, sadaqasy retinde qabyl bola- dy.
Buyndar qalaişa adam denesindegi süiekterdi bitistirip, tūtastai
bir ağza retinde qimyldauyn qamtamasyz i̇etse, hadisterde aitylğan
jaqsylyq ja- sai jüru de i̇el arasyndağy özara bauyrmaldyqty,
ağaiyndyqty, süiispenşilikti arttyratyn bailanystarğa jatady.
Hadis astarynan ğylymi şyndyqpen qatar qoğamdyq ömirdiñ
tynyştyğy men beibitşiligin nyğaitatyn əri mol sauapqa
keneltetin is-şaralar jatqanyn köremiz30.
• Işip-jeu ölşemi. Salauatty ömir saltyn qalyptastyru meditsinağa
qatysty. Alla i̇elşisi:
«Tamaqtanğan şaqta asqazannyñ üşten birin – tamaqqa, üşten birin – suğa, üşten birin – auağa
qaldyryñdar. Allanyñ qatty aşulanğan ydysy – toly asqazan», - deidi.
30

«Añsar» jurnaly. №2. B.27, 2006 j.
Basqa hadister de bar. Alla i̇elşisinen: «Ümbetim jaiynda i̇eñ
qoryqqan nərselerim: ülken qaryn men köp ūiqy. Jalqaulyq pen
«iaqin» əlsizdigi».
Ömirin baqylausyz, i̇esepsiz, añğaldyqpen ötkizip, ğūmyrynyñ
soñyna deiin alañsyz ūiyqtap ötken adam- nyñ semirip mai jinauy,
mai jinağan adamnyñ semiz bola- tyny dausyz. Adam tolğan saiyn
köp jeidi. Jegen saiyn özin salğyrttyqqa salady. Öte köp jegen
adam, əlbette, köp ūiyqtaidy, köp ūiyqtağan adamda sözsiz «iaqin»
iağni tereñ tüsinik nemese berik iman paida bolmaidy. Qai jağynan
alyp qarasañyz da, barlyğy Alla i̇elşisin qobaljytqan. Būl turaly
meditsina ğalymdarynyñ ğylymi qorytyndylaryn oqyp qarasañyz,
Alla süiiktisiniñ (s.a.u.) san ğasyrlar būryn aitqan sözderiniñ kəmil
şyndyq pen aqiqat i̇ekenine köziñiz jetedi.
• Şybynğa qatysty şyndyq. Būharidiñ jetkiz- gen hadisine
süiene otyryp, Alla i̇elşisin (s.a.u.) tyñdaiyq: «Kei adamnyñ (su
nemese tamaq) ydysyna şybyn tüsse, batyryp jiberip, qaita
alyp tasta- syn. Öitkeni qanattarynyñ birinde auru, i̇endi
birinde şipa bar».
Əueli, şybynnyñ mikrob tasuy, sol kezdegi adamdar üşin
beiməlim nərse i̇edi. Şybyn bir sūiyq zatqa tüskende, qanattarynyñ
birin saqtyqpen, joğaryda ūstauğa tyry- sady. İeki qanatyn birdei
batyrmaidy. Öitkeni qonğan jerinen qaita ūşqanda, qūrğaq qanaty
onyñ ūşyp ketuine jeñildik jasaidy. Osylaişa ūşyp ketedi, biraq
işken astarymyzğa qaldyrğan mikrobtarymen bizge de auru
jūqtyrady.
İekinşiden, (mūndai jağdaida i̇eskertilgen nərse) şybyn tügeldei
ydysqa batyrylyp, qaita şyğarylyp tastalady. Öitkeni onyñ bir
qanatynda mikrob, i̇ekinşi
qanatynda sol mikrobty jūiatyn antimikrob bar. Ölimmen
arpalysqan şybynnyñ arqasynan nūqyp kep jibergende, saqtalğan
antimikrob qūtysy jarylyp ketedi. Osylaişa şybyn alğaşqy
qanatymen jūqtyr- ğan mikrobty dezinfektsiiälaidy. Būlai jasau
dini mindet bolmasa da, qajet jağdaida qoldanuğa bolatyn ğylymi
aqiqat.
Būl məseleniñ ğylymi tūjyrymyn ğalymdar şybynnyñ
arqasynan basqan kezde mikroskop arqyly keibir mikrobtardyñ
kədimgidei qimyldap jürgenderin rastaidy. Büginde olardyñ
sterilizatsiiä qyzmetşileri i̇ekenine ğalymdar tolyq köz jetkizip
otyr31.
• Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde: «Kimde kim mai (krem) jaqqysy
kelse, i̇eñ aldymen qastarynan ba- stasyn. Öitkeni būl bas auyruyn
qaitarady. Adamnyñ qasy – denesinde i̇eñ alğaş paida bolğan
tükter» degen. Būl hadisten adamnyñ qasy men bas auruynyñ arasynda bailanys bar i̇ekenin əri qastyñ adam balasynyñ
denesinde paida bolğan i̇eñ alğaşqy tük i̇ekenin tüsinemiz. Būl jaily
prof. Uveis Maskordyñ «Embriologiiä»
atty dəris kitabynda bylai delinedi:
«İeñ alğaşqy tükter embriondyq törtinşi kezeñde paida
bolady. Ol tük – qastar».
Bügingi tañda damyğan meditsina ğylymy dəleldep otyrğan būl
ğylymi şyndyq ta paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) şynaiy i̇elşi
i̇ekendigin dəleldeude. Öitkeni Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) dəuirinde
ananyñ jatyryndağy embriondy (ūryqty) tolyq zerttep biletindei
qazirgi tañdağy mikroskop, rentgen siiäqty qūraldar joq i̇edi.
31

Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
Mūğjizalar – paiğambar dəleli
Alla Tağala jer betine jibergen ərbir paiğambaryna şynaiy
i̇elşi i̇ekendigin dəleldeu üşin mūğjizalar ber- gen. Mūğjizanyñ
i̇erekşeligi – ədettegi tabiğat zañdaryna qarama-qaişy jəne
paiğambarlardan basqa i̇eşkimniñ i̇enşisine būiyrmağan ğajaiyp tañ
qalarlyq ister. My- saly, Aidyñ Paiğambarymyzdyñ işaraty
arqyly i̇ekige bölinui sekildi. Barlyq mūğjizany jaratatyn Alla
Tağala i̇ekenin i̇eskersek, «mümkin i̇emes» dep kümən keltirudiñ özi beker.
Sebebi Allanyñ ər nərsege biligin jürgizgen şek- siz qūdireti üşin
«Bolmaidy, boluy mümkin i̇emes» degen nərse joq. İeşbir mūğjiza
Allanyñ qalauynsyz jüzege aspaidy. Paiğambarymyzdyñ
paiğambarlyğyna dəlel retinde samsağan mūğjizalarynan
birneşeuin keltireiik.
• Paiğambarymyzğa berilgen i̇eñ ülken mūğjiza
–Qūran. Sebebi Paiğambarymyz (s .a .u .) qiiämetke deiin ükimi
jalğasatyn aqyrğy paiğambar bolğandyqtan, oğan tüsken Qūran da
məñgilik mūğjiza bolmaq. Basqa mūğjizalardy senimdi tūlğalar
tarapynan i̇estip bilsek, Qūrannyñ mūğjizalyğyn qiiämetke deiin
kelip-keter barlyq adamzat öz közimen körude. Qūran Kərimniñ za- man
i̇eskirgen saiyn qazir tüsip jatqandai jañara tüsui, künnen-künge
artyna i̇erip, ər aiatyn şamşyraq i̇etken jamağat sanynyñ köbeiüi,
tehnologiiä damyp, bilim ozğan saiyn ğylym düniesiniñ biık
şyñynan körinip, ny- sanany 14 ğasyr būryn nūsqauy – Onyñ haq
i̇ekendigin bildirse, Paiğambarymyzdyñ haq i̇elşi i̇ekendigin paş i̇etedi.
Qūrannyñ mūğjizalyğyna «Kitaptarğa iman» atty arnaiy bölimde
keñinen toqtalamyz.
• Aidyñ i̇ekige jarylu mūğjizasy. Bir küni Əbu Jəhil men Uəlid
ibn Mūğira bastağan bir top müşrik Paiğambarymyzğa kelip:
«İeger sen, şynynda da Allah Tağalanyñ tara- pynan mindet jüktelgen paiğambar bolsañ, bizge
aspandağy aidy i̇ekige bölip körset… Aidyñ jar- tysy Əbu Qūbaiys tauynyñ, i̇ekinşi böligi Qūaiqan
jotasynyñ üstinen körinsin» - dep talap qoidy.

Paiğambarymyz (s.a.u.) olardan:
– Osy tilekteriñdi oryndasam, iman keltiresiñder me?- dep sūrady.
Olar:
– Ərine, o ne degeniñ! - dep jauap berdi.
Müşrikter süiikti paiğambarymyz Mūhammedke (s.a.u.) kelgen
tūsta aidyñ döñgelenip tolğan səti i̇edi, iağni on törtinşi tüni. Alla
i̇elşisi (s.a.u.) Jarylqauşysynyñ būiryğymen Aiğa qarai qolyn
sozyp, sūq sausağymen ortasynan bölgendei işara jasady.
Paiğambardyñ osy əreketin kütip tūrğandai-aq, ai dəl ortasynan
i̇ekige bölinip, müşrikterdiñ sūrağanyndai, jartysy Əbu
Qūbaiystyñ, jartysy Qūaiqannyñ töbesinen körindi. Ardaqty
Paiğambarymyz ainalasyndağylarğa:
«K u ə bolyñyzdar! K u ə bolyñyzdar! Ənekei, töbeleriñizge
qarañyzdar!» – dep dauystady32.
Müşrikter Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) būl aiqyn mūğjizasyna
siqyr dep qarsy şyğyp, syrttan kelgen- derge: «Aidyñ i̇ekige
bölingenin kördiñder me?» dep sūrağan uaqytta kördik degen
köñilderine ūnamaityn jauapqa tap bolyp, amalsyz «Mūnyñ siqyry
aiğa da əser i̇etipti», - dep tot basqan jürekteri miz baqpady.
• Paiğambarymyzdyñ (s .a .u.) mūğjizasy arqyly bir uys tamaqtyñ
berekesi artyp, myñ adamğa deiin jetip asqandyğy33, su tapşy kezde
sausaqtarynyñ arasynan
32
33

Buhari, manaqib/3636. (aud: Damira Ömirzaqqyzy, Adamzattyñ asyl təji, 1-tom, 237.)
Buhari, manaqib/3578.
atqylap aqqan sudan üş jüzdei sahabanyñ susyndap əri dəret alğany
34 jaily köptegen sahih riuaiattar bar.
• Aurulardyñ i̇emdelip, jazylu mūğjizasy.
Paiğambarymyz (s.a.u.) Haibar şaiqasynda:
–Əli ibn Əbi Təlip qaida?-dep sūrady. Sahabalar:
–Ua, Rasulallah! Onyñ közi auyryp jatyr, dedi.
–Dereu oğan habar beriñder, - dedi. Sahabalar dereu Əlidi alyp keldi.
Paiğambarymyz (s.a.u.) kieli tükirigin Əlidiñ közine jağyp, oğan dūğa
jasağany sol i̇eken Əli jazylyp şyğa keldi...
Mine, Paiğambarymyzdyñ osy sekildi köptegen mūğjizalary
Onyñ haq paiğambar i̇ekendigine kuəlik i̇etedi.
Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) keleşekke bailanysty habarlary
Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.) keiinnen bolatyn köptegen oqiğalardy
beine bir teledidar ekranynan körip tūrğandai aina-qatesiz habar
berui de – Onyñ paiğambarlyğynyñ dəleli. Paiğambarymyzdyñ
bergen habarlarynan birneşe mysal keltireiik:
• Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.) Bədir şaiqasynyñ aldynda Əbu Jəhil, Utba,
Şəiba jəne Uəlid siiäqty dinniñ qas dūşpandarynyñ osy soğysta
qaza
tabatyndyqtaryn,
tipti
ərqaisysynyñ
qaida
jer
jastanatyndyqtaryna deiin döp basyp sahabalaryna habar berui35
jəne aitqandarynyñ aina-qatesiz kelui – Onyñ (s.a.u.) tek Haqtyñ
pək i̇elşisi i̇ekendiginiñ belgisi.
34
35

Buhari, manaqib/3576.
Muslim, Jənnat.
• «Menen keiin halifalyq otyz jyl jalğasady. Sosyn patşalyq
bolady» 36 – degen Alla i̇elşisiniñ sözderi keiinnen dəl aitqanyndai
boldy.
1. Əbu Bəkir (r.a.) 2 jyl 3 ai.
2. Omar (r.a.) 10 jyl 6 ai.
3. Osman (r.a.) 11 jyl, 11 ai, 18 kün.
4. Əli (r.a.) 4 jyl, 9 ai.
5. Hasan (r.a.) 6 ai 22 kün. Barlyğyn
qosqanda 30 jyl 37.
• «Omar tiri kezde bülik bolmaidy. Omar barlyq bülik – fitna
i̇esikterin jabady», «Osman Qūran oqyp otyrğanda öltiriledi»,
«Haibar qamaly Əlidiñ qolymen alynady», «Əbu Zərr jalğyz ömir
sürip, jalğyz öledi», «Menen (s.a.u.) keiin əhli bəit işinen alğaş
qaitys bolyp, mağan qauyşatyn Fatima» sekildi
Paiğambarymyzdyñ pək sözderi keiinnen «Sen i̇eş kümənsiz
Rasulullahsyñ, Allanyñ haq i̇elşisisiñ» de- gendei dəlme-dəl bolyp
jatty.
Təurat pen Injil de aqyrğy paiğambar
Mūhammedtiñ (s.a.u.) keletinin süiinşilegen
Jer betine kelip-ketken köptegen paiğambarlar özderine tüsken
kitaptarda soñğy paiğambar Mūhammed- tiñ (s.a.u.) keletini jaily
ümbetterine bildirip, aityp ketken. Alaida būl kitaptardyñ zaman
öte kele adamdar tarapynan ər türli būrmalanuyna bailanysty būl
ha- barlar da özgeriske ūşyrağan. San mərte adamdar tara- pynan
ədeii būrmalanyp, özgeruge ūşyrasa da, işinde əli de
Paiğambarymyz Mūhammedtiñ (s.a.u) keletini jai- ly işarat pen
süiinşi habarlarğa toly Təurat, Injil
36
37

Tirmizi, Əbu Dəəud.
Abdullah Aimaz, Kader ilmi isbaty, 10-bet.
kitaptarynyñ tek bir-i̇eki jerine toqtala ketudi jön kördik.
Təurat süiinşileri: Ysmail nəsili
Alla Tağala Təuratta Hazireti Mūsağa by- lai deidi:
«Olar (İzrail ūrpaqtary) üşin bauyrlarynyñ arasynan sen
sekildi bir paiğambar şyğaramyn da, sözderimdi Onyñ auzyna
salamyn. Ol əmirlerimniñ barlyğyn olarğa aityp jetkizedi»
(Sifr:Təsniiä,18:18).
Təurattağy «İzrail ūrpaqtarynyñ bauyry» de- gen söz
tirkesi Hazireti Ysmaildyñ nəsilinen keletin paiğambarğa işarat
i̇etilgen. Sebebi İzraiyl ūrpaqtary İbrahimniñ balasy İshaqtan
tarağandyqtan, olardyñ (izrail ūrpaqtarynyñ) bauyry İbrahimniñ
i̇ekinşi ba- lasy İsmaildan tarağan ūrpaq boluğa tiıs. Al Hazireti
İsmaildyñ nəsilinen kelgeni anyq jalğyz paiğambar
–Paiğambarymyz Hazireti Mūhammed (s.a.u.). Alla i̇elşisi de (s.a.u.)
Hazireti M ū s a (a.s.) s i̇e k i l d i jaña şariğatpen kelgen. Aiattyñ
soñyndağy «Sözderimdi Onyñ auzyna s a l a m y n » sözi –
Paiğambarymyzdyñ oqu- jazu bilmeitindigine jəne Qūrandy auyzşa
jatqa oqyp adamdarğa jetkizetindigine işarat. Təuratta aitylğan
paiğambardyñ Hazireti İsa men Hazireti İuşa (a.s.) bolu yqtimalyna
kelsek, būl aqylğa qonbaidy. Öitkeni söz i̇etilip otyrğan
paiğambarlar İzrail ūrpaqtarynan kel- gen.
Injil süiinşileri: Faraqlit
İoganna Injilinde: «Məsih (İsa): «Rabb sendermen ərqaşan
birge boluy üşin senderge basqa Faraqlit beredi» – dedi.»
(İoganna, bab: 14, aiat: 15.)
«Faraqlit kelgen kezde men üşin kuəger bolady. Sender de
mağan kuəlik i̇etiñder» (İoganna, Bab: 14, 26).
«...Men ketpesem Faraqlit kelmeidi» (İoganna, Bab:14, aiat: 78)
«Faraqlit» sözi grek tilinde «Priklitos» dep ötedi. Al
«Priklitos» sözi arab tilindegi «Ahmet» degen sözdiñ mağynasymen
birdei. Bərimizge belgili Paiğambarymyzdyñ bir aty «Ahmet»
bolğan. Tipti Qūranda paiğambarymyzdyñ Injildegi i̇esiminiñ
«Ahmet» i̇ekendigi aitylady38.
Joğaryda i̇eskertkenimizdei, būlardy adamdarğa oimaqtai oi salu
üşin aittyq. Qosymşa mynağan toqtalsaq deimiz. Künşildik pen
kekşildigi şyrmauyq- tai şyrmasqan iahudi men hristiandar bar
küşin salyp būrmalauğa qanşa tyryssa da, əli de Təurat pen
Injilden Alla i̇elşisiniñ paiğambarlyğyna tən köptegen işarat pen
süiinşi tabyluy mümkin. Təurat, Injil jəne Zəbur- dan i̇eñ az
özgeriske tüsken nūsqalary tabylsa, sol kezde şamasy i̇eşqandai
joramaldy da, təpsirdi de qajet i̇etpei, Alla i̇elşisine (s.a.u.)
bailanysty köptegen aşyq belgi- ler bar i̇ekenin qarapaiym adam da
anyq añğarady39.

38
39

İener Öztürik, İeni bir iorumla İslam inanç i̇esaslary. Yşyk iaiynlary.
Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatul-insaniiä.
KITAPTARĞA İMAN
«Kimde-kim Allağa jəne Onyñ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret
künine iman keltirmese, qatty adasady...»
«Nisa» süresi
«Allanyñ özi de ras, sözi de ras, Ras söz i̇eş uaqytta
jalğan bolmas. Köp kitap keldi Alladan, onyñ törti
Allany tanytuğa söz aiyrmas»
Abai
KITAPTARĞA İMAN
Jalpy jaratylys, myna bolmys əlemi adam balasy- na Ūly
Jaratuşyny tanytar alyp kitap retinde jaratyl- sa,
paiğambarlarğa uahi arqyly jetken barlyq paraqtar men kitaptar
da Ūly Qūdiretti qatesiz tanuymyz üşin jiberilgen. Sondai aq
adamzatqa myna düniedegi negizgi mindetin tüsindirip, aq-qaranyñ
ara-jigin aiqyndap, i̇eki dünieniñ baqytyn syilau üşin tüsirilgen.
Mine, Alla Tağala tarapynan kelgen barlyq osy kitaptarğa senu –
İslam dininde imannyñ negizderinen sanalady. Qūranda:
«Kimde-kim Allağa jəne Onyñ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret künine iman keltirmese, qatty
adasady...»40 – delingen.
Ūly Jaratuşymyz ər türli mekender men uaqyttar- da türlitürli qauymdarğa öziniñ būiryqtary men tyi- ymdaryn qamtyğan
jəne sol qoğamnyñ sana degeiine sai
kerekti
məlimetterdi
jetkizetin, jeke tūlğalyq, qoğamdyq problemalarynyñ şeşimderin
baiandap, öz aralarynda ədildikti ornatatyn paraqtar men kitaptar
jibergen. Paraqtardyñ naqty sany bizge beiməlim. Al, Qūran
Kərimde bildirilgen jalpy kitaptyñ sany törteu: Zəbur, Təurat,
Injil, Qūran. Biz, mūsylmandar, būl tört kitaptyñ barlyğynyñ Alla
tarapynan adam balasyna tura joldy körsetu üşin jiberilgendigine
kəmil senemiz. Alaida soñğy kitap Qūrannyñ aldyndağy üş kitap
zaman öte kele adamdar tarapynan ər türli ədeii özgertuler men
būrmalauğa ūşyrağandyqtan, olardy negizge alyp amal
40

Nisa süresi/136.
i̇etpeimiz. Qūran tüskennen keiin özge kitaptar negizge alynbaidy.
1. zəbur. Būl kitapty Alla Tağala Dəuitke (a.s.) tüsirgen. Zəbur
arapşa «kitap» degen mağynany bildiredi. Qūran Kərimde: «Biz
Dəuitke zəburdi berdik41» delingen. Qūranda Zəbur jaily Təurat
jəne Injilge qarağanda öte az mağlūmat bildirilgen.
İevreilerdiñ Dəuittiñ (a.s.) paiğambarlyq qasietine köleñke
tüsirip, ar-namysyn kirletetin əielderge bailanysty aitylğan
ər türli əñgimeleri dūrys i̇emes. Sebebi, barlyq paiğambarlar
künəniñ kişisinen de, ülkeninen de Ūly Jaratuşy t a r a - pynan
qorğalğan. İahudiler, köbinese, Dəuitke (a.s.) patşa retinde
qaraidy. Al, mūsylmandar patşa əri paiğambar retinde iman
keltiredi.
2. Təurat. Mūsa paiğambarğa tüsken kitap. Təurat ivrit tilinde
«zañ, i̇ereje-qağida, şariğat» degen mağynalardy bildiredi.
Qūranda: «Işinde adamdarğa tura jol jəne nūrdy qamtyğan
Təuratty biz jiberdik42» – delingen. Təurattyñ qazirgi tañda
tanymal üş türli nūsqasy bar. Būl üş nūsqada aitylğan
köptegen i̇ereje-qağida, habarlardyñ bir-birimen səikes kelmeui
– Təurattyñ adamdar tarapynan qatty özgertilgendiginiñ aiğağy.
3. Injil. İsağa (a.s.) tüsken kitap. Injil «süiinşi, tağylym»
degen mağynalardy bildiredi. Qūranda: «Biz paiğambarlardyñ
artynan Məriiäm ūly İsany özinen būryn tüsken Təuratty
rastauşy i̇etip jiberdik. Oğan (İsağa): Özinen būryn Tüsken
Təuratty rastauşy retinde əri taqualarğa tura j o l men
nasihat bolsyn dep işinde tura jol jəne nūrdy qamtyğan
Injildi berdik»43, - delinedi.
İsra süresi/55.
Maida süresi/44.
43 Maida süresi/46.
41
42
Qazirgi tañda Injildiñ Alla Tağala tarapynan tüsken tüpnūsqasy
joq. Hristiandardyñ qolynda «Jaña ha- bar» atty keiinnen
adamdar tarapynan qūrastyrylyp jazylğan ər türli kitaptar bar.
Būlardyñ törteuine
«Injil» delinedi. Būl Injilder İsa (a.s.) düniege kelgen soñ 325
jyldan keiin halyq arasynda keñinen tarağan, bir-birine qaramaqaişy pikirlerge toly Injildiñ köptegen nūsqasynan tañdalyp,
qūrastyrylğan. «Mat- ta», «Markos», «Luka», «İugonna» delingen
adamdardyñ atymen atalatyn būl tört Injildiñ işindegi baiandalatyn oqiğalar köbinese bir-birimen səikes kele bermeidi. Birinde
haram delingen nərse i̇ekinşi birinde adal bo- lyp jatady. Būğan
qosa injildiñ bizge deiin kelip jetu joldarynyñ dūrystyğy men
senimdiligi tūrğysynan da qasietti Qūranmen, tipti
Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) hadisterimen de salystyruğa tūrmaidy.
Ūly Jaratuşyğa bailanysty jəne ər türli məseleler men
tarihi oqiğalardy baiandaityn mağlūmattardyñ būl tört Injilde ər
türli, tipti bir- birine qarama-qaişy beriluinen tüpnūsqanyñ
keiinnen adamdar tarapynan qatty özgeriske ūşyrap, adami
pikirlermen lailanğanyn añğaramyz.
4. Qūran. Qūran arab tilinde «köp oqylatyn kitap» degen
mağynany bildiredi. Qūran – Ūly Jaratuşynyñ aqyretke deiin
kelip-keter barşa adamzatqa tura joldy körsetu üşin soñğy
paiğambar Mūhammedke (s .a .u .) uahi arqyly tüsirilgen,
oqyluynyñ özi ğibadat sanalatyn məñgilik iləhi kitap. Qūran –
özine deiingi tüsken barlyq paraqtar men kitaptardyñ mazmūnyn
qamtyğan. Qūran – sanasy qanşa jetilse de aqyretke deiingi
keletin k ü l l i adamzattyñ barlyq ruhani əri zattyq
sūranystaryna ja- uap beretin, jeke tūlğalyq, qoğamdyq əri
əlemdik barlyq problemalaryna qatesiz tolyq şeşim beretin,
adamnyñ
sanasy jete bermeitin kömeski əlemdi surettep, beiməlim syrlardy
aşatyn, i̇eki dünieniñ baqytyn körsetip, aq pen qaranyñ ara-jigin
ajyratyp, özine senip, şyraq tūtqan jandardy ruhani kemeldikke
tərbieleitin Ūly Jaratu- şy tarapynan jiberilgen qasietti soñğy
kitap.
Qūran Kərimniñ Alla Tağala tarapynan
jiberilgendiginiñ keibir dəlelderi44.
• Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) dəuirinde arabtardyñ auyz ədebieti, söz
öneriniñ, əsirese, aqyndyqtyñ şyñyna jetkeni sonşalyq – aqyndar
bir şumaq öleñderimen beibit jatqan i̇eki i̇eldi soğystyryp nemese
qylyştaryn qyndarynan şyğaryp, soğysuğa şaq qalğan i̇eki i̇eldi
tatulastyratyndai dərejede bolğan. Jyl saiyn söz önerinen
arnalğan saiystar ūiymdastyrylyp, alğaşqy jeti orynğa ie bolğan
şaiyrlardyñ i̇esimi men öleñderin altynmen əşekeilep qağbağa ilip
qūiatyn. Aqyndardy by- lai qoiğanda, jalpy halyqtyñ özi birbirimen öleñdesip söilesken. Mine, söz öneriniñ osyndai şyñyna
jetken uaqytta Paiğambarymyzğa (s.a.u.) Qūran tüsken.
Qazirgi din dūşpandary siiäqty sol dəuirdiñ kəpir
şaiyrlarynyñ Paiğambarymyzğa: (s .a .u.) «Qūrandy öziñ oidan
jazyp jatyrsyñ» degen jalalaryna qarsy Alla Tağala: «Olarğa
bylai dep ait: Ant i̇eteiin, i̇eger adam- dar men jyndar myna
Qūrannyñ ūqsasyn jasau üşin jinalyp, tipti bir-birin qoldap,
küşterin jinasa da oğan ūqsas bir kitap jaza almaidy»
(İsra/88) – dep aiat tüsirip, olardan Qūranğa ūqsas bir kitap
jazularyn talap i̇etedi. Alaida arab aqyn-şeşenderi Qūranğa ūqsas
bir kitap jazu qoldarynan kelmegendikten auyzdaryna qūm qūiylyp,
ün-tünsiz qala berdi.
44

 Būl jaily keñ mağlūmat üşin qarañyz, M. İSAŪLY, Qūran kimniñ sözi?, Almaty
2004.
Alla Tağala basqa bir aiatta: «Joq, əlde olar (kəpirler)
Qūrandy özi qūrastyryp aldy dep jatyr ma? (Mūhammed (s.a.u.)
olarğa ait: İeger aitqandaryñ ras bolsa Alladan basqa şaqyra
alatyndaryñdy (jərdemge) şaqyryñdar, (bəriñ birigip) sender
de sol siiäqty qūrastyrylğan on süre jazyñdar!»45 - dep
ənşeiinde namysşyl bolyp keletin şaiyrlardyñ namysyn qairap,
olardan qūrastyrylğan on süre ja- z u l a r y n talap i̇etedi. Biraq
şaiyrlardyñ auyzdaryna qūm qūiylyp, dərmensizdikten Allanyñ
būl talabyn da jauapsyz qaldyrdy. On süre jazuğa şamalary kelmegen şaiyrlardy Alla Tağala basqa bir aiatta bylai dep, bar
biletin önerlerin körsetuge şaqyrady. «İeger qūlymyzğa tüsirgen
Qūranğa küməndansañdar, qaneki, bir süresine ūqsas süre jazyp
əkeliñder jəne Alladan basqa senetinderiñniñ barlyğyn
şaqyryñdar, i̇eger küməndaryñ ərine ras bolsa. Būny jasai
almasañdar,
–i̇eşqaşan jasai almaisyñdar da – İendeşe, otyny adamdar men
tastardan tūratyn kəpirlerge əzirlengen tozaq otynan
saqtanyñdar» (Baqara, 23-24). Ənşeiinde namysşyl keletin
şaiyrlar būl jol y tağy da Allanyñ talabyna dərmensiz qalyp,
Qūranğa ūqsas bir kitap i̇emes, tipti on süre de i̇emes, jalğyz ğana süre
jazu da qol- darynan kelmegendikten tağy da ünsiz qaldy. İə, kümən
keltirgen arabtardyñ özderinen talap i̇etilgen Qūranğa ūqsas bir
kitapty, iaki on süresin, tipti jalğyz süresin jazu Paiğambarymyzdyñ
(s.a.u.) jaña dinine tosqauyl boludyñ i̇eñ qysqa əri oñai joly bola tūra,
mal-jandaryn qaterge soğatyn soğys jolyn tañdaularynyñ astarynda Qūran süreleriniñ ūqsasyn jaza almaulary bar i̇edi. Öitkeni Qūran
mağynasyndağy tereñdigi men təsilindegi i̇erekşeligi jağynan
arabtardyñ qara sözderine de, öleñ
45

Hud süresi/11-13.
şumaqtaryna da ūqsamaidy. On tört ğasyrdan beri Qūran sürelerine
ūqsas bir süreni külli adam balasynyñ jaza almauy – Qūrannyñ
Alla Tağala tarapynan jiberilgen haq kitap i̇ekendiginiñ aiqyn
dəleli.
• Qūran men Paiğambarymyzdyñ (s .a .u.) hadisteriniñ arasynda söz
stili tūrğysynan jer men köktei i̇erekşelik bar. İerekşeligi
sonşalyq – kez kelgen arabşa biletin adam mağynalary bir bolyp
keletin Qūran aiattary men hadisterdi «mynau – aiat», «mynau –
hadis» dep, op-oñai ajyrata alady. Arabtar paiğambarymyzdyñ
hadisterin özderiniñ sözderine ūqsas dep bilip, Qūrandy özderi
qoldanatyn söileu təsilderiniñ i̇eşqaisysyna ūqsata almai, qairan
qalatyn. Sebebi, Qūranda arabtardyñ qoldanğan qara sözderine de,
öleñderine de ūqsamaityn, jalpy barlyq adami söileu təsilderden
müldem özgeşe özine ğana tən iləhi (qūdailyq) təsil bar.
• Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) hadisterin oqyğan uaqytymyzda tereñ
tolğanyp, Allanyñ ūlylyğynyñ aldynda bas iıp, tebirenip aityp
tūrğan adam beinesi seziledi. Al Qūrandy oqyğan uaqytymyzda
Allanyñ ūlylyğy men jabbarlyğynyñ üni baiqalyp, sözdiñ jūmyr
basty adamnan i̇emes, bükil əlemderdiñ Ūly Jaratuşysynan kelip
tūrğandyğy anyq baiqalady. Paiğambarymyzdyñ bir-birinen tym
basqaşa i̇eki təsildi ər jerde i̇eş oilanbastan, op-oñai ajyratyp
qoldanuy Qūrannyñ oidan şyğarylğan kitap i̇emes, Alla Tağala tarapynan tüsirilgendiginiñ aiqyn dəleli bolsa kerek.
• Oqu-jazu bilmeitin Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.) uahidyñ kömeginsiz jeke
tūlğalyq, otbasylyq, qoğamdyq, ekonomikalyq jəne adami
qatynastardy retteitin qūqyqtyq qağidalar qoiyp, islam dini
siiäqty kemel jüie qūruy əste mümkin i̇emes. Alla i̇elşisiniñ (s.a.u.)
alyp kelgen jaña jüiesi ğasyrlar boiy dos-dūşpan, san
aluan ūlttar tarapynan is jüzinde qoldanyluda. Tipti zaman i̇eskirgen
saiyn islam dini jañara tüsude. İende- şe, būl i̇ereje-qağidalardy
ornatqan Mūhammed (s .a .u.) i̇emes, Ūly Jaratqannyñ özi bolmaq.
Tarihqta köptegen qūndy kitaptar jazylğan. Biraq jūmyr basty
pendeniñ tuyndysy bolğandyqtan, zamannyñ jañalyğyna öz
şeşimin berip, adamzattyñ kün saiyn damyğan oi-örisin
qanağattandyra almağandyqtan, jaña tolqyn tarapynan
«isiñ bitti» delinip, söredegi ornynan beiməlim jaqqa tərk i̇etilgen.
Al, Qūranğa degen adamzattyñ mūqtajdyğy künnen-künge artyp
otyr. İə, zaman i̇eskirgen saiyn Qūran jañara tüsude. Ötken
ğasyrlarda təpsirlenip, sol ğasyrlardağy asa kökeikesti
məselelerge daua bolğan Qūran aiattary büginde basqa qyrynan
təpsirlenip, qūddy jaña ğana tüskendei adamzattyñ şeşimin kütken
nebir za- manaui kürdeli kürmeuleri men sansyz saualdaryna jauap
berude jəne qiiämetke deiin bere bermek. Söitip, öziniñ sarqylmas
qazynağa toly məñgilik mūğjiza, i̇eskirmes iləhi kitap i̇ekenin
dəleldei bermek.
• Əlemde milliondağan adam jatqa biletin jəne kün saiyn jalyqpastan
oqylatyn Qūran sekildi i̇ekinşi b i r kitap joq. Qandai klassikalyq
ədebi kitapty alsañyz da, birneşe ret oqyğannan keiin odan jalyğasyz.
Al Qūrandy oqyğan saiyn jalyğu bylai tūrsyn, ol sizdi jaña oilarğa
jetelep, ruhani şabytqa keneltedi. Köñiliñizge köktem syilaidy.
Alty jüzden asa betten tūratyn Qūran Kərimniñ arab tilin bilmeitin
milliondağan adam- dar tarapynan sözbe-söz tolyqtai oñai jattaluy
jəne adamnyñ jandüniesine ağyla qūiylyp, baurap alatyn, tek özine
ğana tən i̇erekşe əueni men əuezi – Onyñ iləhi kitap i̇ekendiginiñ naq
belgisi.
• Qūrannyñ būryn bolyp ketken köptegen oqiğalar men keleşekte
bolatyn oqiğa, jañalyqtardan naqty ha-
bar beruine a t üsti qarap, ony adam balasynyñ jazğan tu- yndysy
deu qisynğa qaişy. Būl jerde onyñ barlyğyn qamtyp jazu mümkin
bolmağandyqtan, mysal retinde bir- i̇ekeuin ğana berip otyrmyz.
• Salih, Lūt, Mūsa siiäqty paiğambarlar men qauymdarynyñ i̇ejelgi
dəuirde ğūmyr keşken mekenderi men ömir süru ahualdaryn Qūran
baiandağandai i̇endi ğana zerttep tapqan qazirgi arheologiiä ğylymy
Qūranğa i̇erik- siz tañ qaluda.
• Paiğambarymyzdyñ (s .a .u.) dəuirinde rumdyqtar men sasanidter
ünemi bir-birimen şaiqasta b ol a - tyn. Rumdyqtar sasanidterden
soñğy soğysta qaita bas kötermestei oisyra jeñiliske ūşyraidy.
Osy jeñilisten keiin rumdyqtardyñ birneşe jyldyñ işinde jeñis
tūğyryna qaita köteriletindigine i̇eşbir k i̇e m i̇e ñ g i̇e r , danyşpannyñ
boljam jasauy mümkin i̇emes i̇edi. Mine, osyndai i̇eşbir boljamnyñ
ūşy da körinbegen kezeñde Qūran Kərim rumdyqtardyñ osy
jeñilisterinen keiin sasanidterdi birneşe jyldyñ işinde qaita
jeñetindigin döp basyp aityp salady: «Rum jeñildi, senderge i̇eñ
jaqyn jerde. Olar būl jeñilisterinen keiin birneşe jyldyñ
işinde qaita jeñiske jetedi...»46. Qūran aitqandai-aq rumdyqtar
sasanidterdi birneşe jyldyñ işinde qaita jeñedi.
Qūran jəne ğylym
• Qūran Kərimniñ i̇endi-i̇endi keiingi ğasyrlarda ğana aşylyp jatqan
köptegen ğylymi jetistikterdi osydan on tört ğasyr būryn aityp
ketui köptegen batys-şyğys ğalymdaryn tañ qaldyryp, İslamğa bas
idirgen. Mine, būl Qūrannyñ avtory Mūhammed (s.a.u.) i̇emes, Alla
tara- pynan jiberilgendiginiñ dəleli.
46

Rum süresi/1-4.
Mysal retinde birneşe aiat:
Ösimdikter de analyq-atalyqqa bölinedi
Ösimdikterdegi analyq-atalyq ūryqtarynyñ ğylymi tūrğydan
soñğy ğasyrlarda ğana zerttelip bilingeni bərimizge məlim. Al, Qūran
mūny on tört ğasyr būryn bylai dep körsetken: «Jerden önipösetin barlyq ösimdikterdi jəne özderiñdi jəne senderdiñ t.b.
bilmeitin nərseleriñdi jūp-jūp qyp jaratqan Alla qandai
pək»47.
Jeldiñ ūryqtandyru qyzmeti
«Hijr» süresindegi: «Biz jeldi ūryqtandyru üşin jiberdik,
söitip
aspannan
jañbyr
jauğyzyp,
senderdi
susyndandyrdyq…» aiaty jañbyrdyñ jau- uynda, jeldiñ
ūryqtandyru qyzmetin atqaratyndyğyn aşyq baiandaidy. Aiatta jel
üşin qoldanylğan «uaqih» sözi «ūryqtandyru» degen mağynany
bildiredi.
Jel su bularynan paida bolğan būlttardy bir- birimen
qaqtyğystyrady. Būl qaqtyğys saldarynan naizağai paida bolady.
J i̇e l būlttardy tyğyzdap syqqan kezde jerge jañbyr jauady.
Jeldiñ būlttardy aidap, bir-birine qosu isi joğarydağy aiatta
«būlttardy bir- birine qosady» dep i̇emes, «ūryqtandyrady» dep
berilui şynymen de nazar audararlyq. İağni, aiatta aitylğan jeldiñ
būlttardy «ūryqtandyrady» deuiniñ asta- rynan būlttardyñ da
beine bir atalyq-analyq tərizdi pozitiv-negativ bolyp
bölinetindigin añğaruğa bolady. Demek, jeldiñ pozitiv-negativ
būlttardy bir-birimen qosyp, tyğyzdauy nətijesinde jañbyr
jauğyzuy onyñ
«ūryqtandyruy» bolmaq.
Toğyzynşy ğasyrdyñ aiağynda iağni osydan on
bir
ğasyr
būryn ömir sürgen İbn Jərir ət-Tabarani
47

İasin süresi/36.
atty ğalym joğarydağy aiatty təpsirlegende: «Əueli jel
ösimdikterdi tozañdaidy, sosyn būlttardy ūryqtandyrady» dep, jeldiñ ösimdikterdi tozañdaitynyn həm būlttardy da
ūryqtandyratynyn ai- tuy tañ qalarlyq.
Mine, Qūran Kərim on tört ğasyr būryn jeldiñ analyqatalyqtan tūratyn ösimdikterde jəne pozitiv- negativti būlttarda
ūryqtandyru qyzmetin atqaratynyn aşyq aityp ketken. Ğylymi
tūrğyda keşirek dəleldengen atalmyş tabiğat zañdaryn 1400 jyl
būryn i̇eşbir adamnyñ bilui mümkin i̇emes i̇edi. Olai bolsa, Qūran adam
i̇emes, osy zañdardy jaratqan Ūly Qūdirettiñ sözi bolmaq.
Aspan əlemi ünemi keñeiüde
İeñ jaqyn bes-alty galaktikadan basqa barlyq galak- tikalar
bizden öz qaşyqtyqtaryna sai jyldamdyqpen toqtamastan ūzaqtap
jatqanyn 1922 jyly astronom Habl (Hubble) zerttep tapqan
bolatyn. Onyñ aituyna qarağanda, jaryq jyldamdyğymen
i̇eseptegende bizden million jyldai qaşyqtyqta ornalasqan bir
jūldyz bizden jylyna 168 km jyldamdyqpen, i̇eki million jyl
ūzaqtağy jūldyz i̇eki i̇e s i̇e jyldamdyqpen, üş million jyl
ūzaqtyqtağy üş i̇ese jyldamdyqpen toqtamastan alystauda.
İə, 1922 jyly ğana zerttep bilingen «Big-bang» Ülken jarylys»
zañyn Qūran osydan 1400 jyl būryn, iağni astronomiiä ğylymy
damymağan, teleskop siiäqty qūraldar bolmağan ğasyrda: «Aspandy
qūdiretimizben biz jarattyq jəne olardy ünemi keñeitudemiz»
(Zariiät/47)
– dep anyq aityp ketui kümənsiz tolğanğan aqyl iesin Qūranğa bas
idireri sözsiz.
Jerdiñ domalaqtyğy
Qūrannyñ: «Tündi kündizdiñ üstine, kündizdi tünniñ üstine
oraidy»48 – degen aiaty jerdiñ şar tərizdes i̇ekendigin meñzeidi.
Arab tilinde «takuir» sözi domalaq nərseniñ syr- tyna bir
nərseni orau, bailau degen mağynany bildiredi. Demek, jer şar
tərizdes bolğandyqtan kün men tün üşin
«oraidy» sözi qoldanylyp otyr. Kün men tünniñ təulik boiy özara
alma-kezek auysyp otyruy Jer şary domalaq pişinde bolğan
jağdaida ğana jüzege asady. Mine, Qūran osylaişa «takuir» sözi
arqyly Jerdiñ şar tərizdes i̇ekendigin bildirude. «Naziğat» süresiniñ
otyzynşy aiaty jer pişininiñ azdap sopaqtau i̇ekendigin: «Sodan
keiin jerdi tüie qūsynyñ jūmyrtqasy pişinine keltirdi»49
– dep aiqyn bildiredi.
Batys əlemi on altynşy ğasyrdyñ özinde jerdiñ domalaq
i̇ekendigin dəleldemek bolğan ğalymdaryn inkvi- zitsiiä sotynda
qaralap, otqa jağu jazasymen qorqytqany tarihtan belgili. Mūnyñ
bəri şirkeudiñ ğylymğa qarsy bolğandyğynan tuyndady. Batysta
jerdiñ domalaq i̇ekendigin əri öz osin jəne kündi ainalatyndyğyn
ataqty ğalym Kopernik bile tūra, sol kezdegi ğylym-bilimge qas
şirkeu poptarynan qoryqqandyqtan aşyq aita almady. Tyñ
jañalyq jaily Koperniktiñ būl kitaby özi dünie salğannan keiin
ğana jaryqqa şyqty. Koperniktiñ būl i̇eñbegi on segizinşi ğasyrğa
deiin batys i̇elinde tyiym salynğan birqatar kitaptardyñ qatarynda
boldy.
Kopernikten keiin İtaliiänyñ ataqty ğalymy Gali- leo Galilei
Jerdiñ domalaqtyğyn əri onyñ öz-özin jəne kündi ainaluda
i̇ekendigin öz kitabynda jazğan i̇edi. Alaida
48
49

Zumar süresi/5
Būl aiattağy «‫»ﻫﺎ َﺣﺎ د‬, «dahaha» söziniñ: tösedi, jaidy degen mağynalary da bar.
inkivizitsiiä soty ony da otqa örteimiz dep qorqytyp, sot aldynda
öz pikirinen bas tartuğa məjbürledi. Gali- lei sot tarqağannan keiin
«Jer bəribir ainalysta» degen pikirin kübirlegen boida kete bardy.
Galileiden keiin İtaliiä filosofy Bruno da özine deiingi Kopernik, Galilei syndy ğalymdardyñ jerge bailanysty pikirin
qoldağandyqtan inkvizitsiiä soty tarapynan aiausyz örtelip, jaryq
düniemen qoş aitysty. Mine, batys əlemi jerdiñ domalaqtyğyn əri
öz osin jəne kündi ainalyp tūrğandyğyn on altynşy ğasyrdyñ
özinde osylai talasyp-tartysyp jatqan kezde, islam əlemi ony
ğylymi tūrğyda on birinşi ğasyrlarda-aq anyq dəleldegen əri
mūsylmandar būğan kəmil sengen-di. T i p t i köptegen
mūsylman
ğalymdar on birinşi ğasyrğa deiingi öz i̇eñbekterinde de joğarydağy
aiattarğa süiene otyryp, Jerdiñ domalaqtyğyn jazyp ketkendigine
sol tari- hi kitaptardyñ özi kuə. J i̇e r d i ñ domalaqtyğyn ğylymi
tūrğyda əl-Biruni atty ğalym on birinşi ğasyrlarda dəleldep
berdi. Əl-Biruni Jerdiñ domalaq i̇ekendigin əri öz-özin jəne Kündi
ainalyp tūrğandyğymen qosa tipti jerdiñ «tartylys» küşi
jaiynda da söz qozğağan. Əl- Biruni Jerdiñ «tartylys» küşin
keiinnen dəleldegen Niutonnan birneşe ğasyr būryn jerdegi
«tartylys» küşin bylai dep aityp ketken:
«Jer ainalyp tūrsa, onda jer betindegi tau-tas,
ağaş, jandy-jansyzdar nege ğaryş keñistigine qūlap ketpeidi?»
dep sūralsa, bylai dep jauap beremin: Būl jağdai jerdiñ ainaluyna
qatysty jañalyğymyzğa qaişy i̇emes. Öitkeni barlyq nərse jerdiñ
ortalyğyna tüsude. Demek jerdiñ ortalyğynda tartylys bar. Mine,
jerdegi osy «tartylys» küşi jer betindegi barlyq nərseniñ basqa
jaqqa qūlap ketuine kedergi jasauda»50.
50

Şaban Dögen, Mūsylman bilim önjilleri ansaklapediiäsy, 51-bet. Stambul.
Jerdiñ ainalu bağyty
«Taulardy körip, olardy tapjylmai tūr dep oilap qalasyñ.
Al olar bolsa, būlttardyñ köşui tərizdes jyljuda»51.
Alla Tağalanyñ adamdardyñ aqiqat aiasynda ömir süruleri üşin
şyraq qylyp tüsirgen qasietti Qūrannyñ būl aiatynda Jerdiñ tek
ainaluy ğana i̇emes, sonymen qatar onyñ ainalu bağyty da aitylyp
ketken. Qazirgi zaman ğylymynyñ qol jetkizgen jañalyqtarynyñ
biri – 3500- 4000 m biıktiktegi negizgi būlt jiyndarynyñ qozğalys
bağyty ərqaşan batystan şyğysqa qarai bolatyny. Aua - raiyn
boljau üşin köbinese batystağy jağdaiğa nazar audaryluynyñ
sebebi de sodan.
Al, būlt jiyndarynyñ batystan şyğysqa qarai qozğaluynyñ
negizgi sebebi – Jerdiñ ainalu bağyty. Öitkeni jer batystan
şyğysqa qarai ainalatyny belgili. Keiinnen belgili bolğan būl
ğylymi aqiqat birneşe ğasyr būryn qasietti Qūranda aitylyp
qoiğany keremet i̇emei nemene?
Teñizderdiñ bir-birine aralaspauy
Zertteuşilerdiñ teñizderdiñ i̇erekşe qasietine bai- lanysty
soñğy ğasyrda aşqan jañalyqtarynyñ biri Qūrannyñ «Rahman»
süresinde bylaişa baiandalady:
«Alla Tağala i̇eki teñizdi ağyzdy, olar bir-birimen qabysady,
biraq
aralarynda
perde
bolğandyqtan
bir
birimen
aralaspaidy»52.
İ ə , bir-birimen q a b y s y p j a t s a da, sulary aralaspaityn
teñizderdiñ joğarğy aiatta aitylğan
51
52

Nəmil süresi/88.
Rahman süresi/19-20 aiat.
i̇erekşeligi jaqynda ğana mūhit zertteuşileri tarapy- nan Jerorta
teñizi men Atlant mūhitynyñ qabysqan jerinen tabyldy. Ğasyrlar
boiy bir-birimen tüiisip tūrğan teñiz sularynyñ tyğyzdyqtarynyñ
ər türli bo- luy – i̇eki teñizdiñ sularyn bir-birine aralastyrmai ortada körinbeitin bir qabyrğa bardai bop tūrady.
Şynymen-aq, fizika ğylymy, su asty zertteuleri, tyğyzdyq
ölşemi siiäqty nərseler əli adamnyñ üş ūiyqtasa tüsine kirmeitin
dəuirde Qūrannyñ būl ğylymi aqiqatty döp basyp baiandauy
oilanğan adamğa köp nərseniñ betin aşary sözsiz.
Taulardyñ qozğaluy
Qūrannyñ bir aiatynda tabiğattyñ əsem de asqaq ajy- ramas böligi
– taulardyñ ərdaiym qozğalysta bolatyny turasynda bylai
delingen: «Taulardy körip, olardy tapjylmai tūr dep oilap
qalasyñ. Al olar bolsa, būlttardyñ köşui tərizdes jyljuda»53.
Taulardyñ būl qozğalysy jer qabyğynyñ qozğalysyna
bailanysty bolady. Jer qabyğy bolsa, mantiiänyñ üstinde ünemi
qalqyp jüredi. İeñ alğaş HH ğasyrdyñ basynda nemis ğalymy
Alfred Vegener jer betindegi qūrlyqtardyñ bastapqyda birtūtas
bolğany, keiinnen türli bağyttarda jyljyp, bir-birinen bölingeni
turaly tūjyrymdy ortağa salğan bolatyn.
Alaida, geologtar Vegenerdiñ aitqandarynyñ tek tūjyrym ğana
i̇emes, ğylymi aqiqat i̇ekendigine onyñ öliminen 50 jyldan keiin ğana,
iağni 1980 jyldary ğana közderi jetedi. Al, būl aqiqat Vegenerden
de pəlenbai ğasyr būryn bükil ğylymdardyñ qainar būlağy –
Qūranda aitylyp ketken i̇edi.
53

Nəmil süresi/88.
Vegenerdiñ 1915 j. jariiälanğan maqalasynda myna derekter
keltirilgen i̇edi: «Jer betindegi qūrlyqtar şa- mamen 500 million
jyl būryn birtūtas bolğan, Pangaeiä atty būl ülken qūrlyq oñtüstik
poliuste ornalasqan. Şa- mamen 180 million jyl būryn Pangaeiä
i̇ekige bölinedi. İeki bağytqa qarai jyljyp otyrğan būl i̇eki
qūrlyqtyñ biri – Afrika, Avstraliiä, Antarktikada jəne Ündistandy
qamtyğan Gondvana, al, i̇ekinşisi – İeuropa, Soltüstik Ame- rika jəne
Ündistansyz Aziiädan tūratyn Lavraziiä bola- tyn.
Osylaişa, Pangaeiänyñ bölinui nətijesinde pai- da bolğan būl
qūrlyqtar üzdiksiz türde jylda birneşe santimetrlik
jyldamdyqpen jyljyp otyrady».
Būl jerde aita ketetin tağy bir mañyzdy nərse – Qūran aiatynda
taulardyñ qozğalysyna bailanysty
«jylju» söziniñ qoldanyluy. Qazirgi ğalymdardyñ bügingi tañda
osy taulardyñ qozğalysy turaly paidala- nyp jürgen termini
ağylşyn tilinde «continental drift», iağni «qūrlyqtyq jylju».
Adam balasynyñ düniege kelui
Adam ömirine aqiqat nūryn şaşqan qasietti Qūranda pendeni
imanğa jeteleu üşin aluan türli dəlelder keltiriledi. Adam közin
aqiqatqa aşu üşin Jaratuşy iemiz birde kökti, birde jerdi, birde
ösimdikterdi, i̇endi birde januarlardy tilge tiek i̇etip, olardyñ
jaratylysyndağy ğajaiyp syrlardy aşyp salady.
Sondai-aq, Qūrannyñ köptegen aiattarynda adam balasynyñ
düniege qalai keletini, Allanyñ qūdiretimen ana qūrsağynda jatyp
qandai damu kezeñderinen ötetini turaly jiı-jiı syr şertiledi.
Mysaly «Müminun» süresinde:
«Rasynda, biz adamdy nağyz (süzilgen) balşyqtan jarattyq.
Sosyn ony şəuettiñ bir tamşysy küiinde myqty jerge
(jatyrğa) ornalastyrdyq. Sosyn ol tamşyny alaqağa
(jabysqaq ūryqtanğan kletkağa) sosyn, ony mudğağa (bir tistem
i̇et körinisindegi jaratylysqa), sosyn mudğany süiekterge
ainaldyrdyq, sosyn süiekterdi i̇etpen qaptadyq, so- syn, ony
basqa bir jaratylys jasadyq. Alla i̇eñ ke- remet Jaratuşy»54 –
delinedi. Osy siiäqty mūğjizağa toly aiattar Qūranda köptep
kezdesedi. Mūndai aiattar- da 7-şi ğasyrda adamdardyñ bilui mümkin
i̇emes bolğan ğylymi detaldar jatqanyn baiqau qiynğa soqpaidy.
Mysal bere ketsek:
1. Adam şəuet sūiyğynyñ tügelinen i̇emes, tek bir kişkene
böliginen, iağni atalyq kletkadan (spermadan) jaratylatyny,
2. Səbidiñ jynysyn – atalyq ūryq aiqyndaityny,
3. Embrionnyñ ana qūrsağyna süliktei bop jabysyp tūratyny,
4. Səbi ana qūrsağynda 3 qarañğy keñistik işinde ösetini, t.b.
Būl detaldar 20 ğasyrda ğylym men tehnologiiänyñ şaryqtau
şeginde ğana aiqyndalğandyğy – adamdy Qūranğa jəne ony tüsiruşi
Allağa jaqyndata tüspeui mümkin i̇emes, sirə. İendi osylarğa
tereñirek toqtala ketelik.
Şəuettiñ bir tamşysy
Atalyq kletkalar analyq kletkağa jetkenge deiin birtalai sapar
şegetini belgili. Būl sapardyñ soñynda, 250 million atalyq
kletkanyñ tek myñ şamasyndaiy
54

Muminun süresi/12-14.
ğana analyq kletkağa jetip, onyñ işinde tek bireui ğana tūz
ūsağynyñ jartysyndai ğana analyq kletkağa kiredi. İağni, adamnyñ
negizi – şəuettiñ tügeli i̇emes, onyñ tek bir kişkentai bölşegi ğana.
Qūranda būl aqiqat bylaişa baian i̇etiledi: «Adam balasy özin (i̇eş
sūraq alynbastan) basy bos qūia berilemin dep oilai ma? Ol (əu
basta) tamyzylğan bir tamşy şəuet i̇emes pe i̇edi?»
Şəuettegi qospa sūiyqtar
Şəuet sūiyğy – tek atalyq kletkalardan ğana tūrmaitynyn
ğylym dəleldep otyr. Kerisinşe, ol bir-birinen bölek ər türli
sūiyqtardyñ qospasynan tūrady. Būl sūiyqtar atalyq kletkanyñ
qajet i̇etetin energiiäny tasu, analyq kletkanyñ kire berisindegi
türli qyşqyldardy neitraldau, atalyq kletkanyñ qozğalysyna
qajet taiğaq ortany yñğailau siiäqty qyzmetteri bar.
Aqiqat ainasy – Qūranda şəuetti qospa sūiyq dep beinelep,
i̇endi-i̇endi aşylyp jatqan ğylymi detaldarğa işarat jasap
tūrğany tañdai qaqtyrady. «Biz adamdy ər türli aralas qospa
şəuetten jarattyq...»55.
Səbidiñ jynysy
Adamdar köpke deiin səbidiñ jynysy analyq klet- kalar
tarapynan aiqyndalady dep i̇eseptep kelgen. Alai- da, VII ğasyrda
tüsken Qūran Kərimde būl məsele tura- ly basqaşa mağlūmat berilip,
səbidiñ jynysy qūrsaqqa qūiylğan atalyq spermatozoidtan
jaratylğany aity- lady: «Ol (Alla Tağala) i̇erkek pen ūrğaşy
jūbyn ytqyp şyqqan i̇er kisiniñ şəuetinen jaratty»56.
55
56

İnsan süresi/2.
Nəjim süresi/45-46.
Qūranda baiandalğan būl derektiñ rastyğy genetika men
mikrobiologiiä ğylymdarynyñ damuy nətijesinde dəleldenip otyr.
Jynys i̇erkekten keletin atalyq klet- ka tarapynan aiqyndalady, al
əiel ağzasy būl jerde i̇eşqandai röl oinamaidy.
Jynys – adam ağzasyndağy hromosomalarğa bai- lanysty.
Ağzadağy barlyğy 46 hromosomanyñ i̇ekeui – jynys hromosomalary
dep atalady. Būl i̇eki hromosoma i̇erkekterde HU, əielderde HH
retinde belgilenedi. U hro- mosomasy i̇erkektik, al, H hromosomasy
əieldik genderdi tasidy.
Adam
balasynyñ
tüzilui

jūptala
jüretin
osy
hromosomalardyñ i̇erkek pen əieldiñ bir-bir jūptarynyñ birigui
arqyly iske asady. Əieldegi būl jūptyñ i̇e keu i de H bolsa,
i̇erkekterde bireui H, i̇ekinşisi U bolady. Demek, jaña jaratylğan
səbidiñ ūl boluy – ana ağzasyndağy H hromosomasymen atalyq
kletkadağy U hromasomasynyñ, al qyz boluy H hromosomasymen
birigui nətijesinde pai- da bolady.
Qūrsaqqa ilinip tūratyn i̇et
Qūran dariiäsyna süñgi tüssek, ana qūrsağyndağy səbidiñ damu
kezeñderi turaly əli köptegen derekterge qanyğamyz.
Atalyq kletka men analyq kletkanyñ birigui arqyly qūralatyn
zigota atty jalğyz kletka sol arada bölinip, öse bastaidy da, bir
tüiir i̇etke ūqsaidy. Alaida, zigotanyñ būlaişa ösui bos alañda
mümkin bolmağandyqtan, ol ana qūrsağyna jabysyp, ilinip tūrady.
Osylaişa öziniñ ösui üşin qajetti qorekti ana ağzasynan i̇emuine de
mümkindik tuady. Talaidy tañ qaldyrğan būl aqiqat Qūran aiatyn- da
bylaişa baiandalady: «Seni jaratqan Rabbyñnyñ
atymen oqy! Ol adamdy jabysqaq nərseden (jatyrğa jabysqan
kletkadan57) jaratty»58.
«Əlaq» sözi arab tilinde – ūiyğan qan jəne bir jerge jabysyp,
ilinip tūrğan nərse degen mağynany bildiredi.
Süiekterdiñ būlşyq i̇etpen qaptaluy
Qūrannyñ tağy bir bağa jetpes mūğjizağa toly aiaty ana
qūrsağyndağy səbidiñ ösu kezeñderine toqtala kele, aldymen
süiekter bitip, keiin sol süiekterdi būlşyq i̇et- ter qaptaityny
turaly bylaişa syr şertedi: «Rasyn- da, biz adamdy nağyz
(süzilgen) balşyqtan jarattyq. Sosyn ony şəuettiñ bir
tamşysy küiinde myqty jerge ornalastyrdyq. Sosyn ol
tamşyny alaqağa (jabysqaq ūryqtanğan kletkağa) sosyn ony
mudğağa (bir tistem i̇et körinisindegi jaratylysqa) sosyn mudğany
süiekterge ainaldyrdyq, sosyn süiekterdi i̇etpen qaptadyq,
sosyn ony basqa bir jaratylys jasadyq. Alla – i̇eñ keremet
Jaratuşy»59.
Ana qūrsağyndağy səbidiñ ösip-jetiluin zertteitin embriologiiä
ğylymy – köpke deiin süiekter men būlşyq i̇etter birge qūralady
degen qate tūjyrymda bolyp kel- gen i̇edi. Tek tehnologiiänyñ damuy
nətijesinde aqiqat aiğaqtaryna qol jetkizilip otyr.
14 ğasyr būryn, iağni ğylymnyñ damymağan, mikro- skop, UZİ
siiäqty qūraldardyñ joq kezinde qūrsaqtağy səbidiñ ösip-jetilu,
damu kezeñderin döp basyp, büge- şigesine deiin dəlmedəl aityp
ketken Qūrannyñ jañalyqtaryn soñğy tehnologiiälardyñ kömegimen
i̇endi
Negizinde jalpy təpsirşiler «alaq» sözin ūiyğan qan pişininde körinetin
ūryqtandyrylğan kletkany aitady. Biraq keibir keiingi təpsirşiler alaq sözin
joğaryda aitylğan jabysqan kletka mağynasyna da keletinin aitady.
58 Alaq süresi/1-3.
59 Muminun süresi/12-14.
57
ğana tapqan qazirgi embriologiiä ğylymy Qūranğa i̇eriksiz tañ qalsa,
ar-ojdany ūiau jandar: «Būl kitap Allanyñ şynaiy sözi» dep iman
keltirude.
Biıkke köterilgen saiyn keudeniñ
qysyluy
Adam balasynyñ ömir sürui üşin otteginiñ məni ait- pasa da
belgili. Bizdiñ dem aluymyz – auadağy otteginiñ ökpemizge kiruin
qamtamasyz i̇etedi. Al, biıktegen sa- iyn jer şarynyñ atmosferasy
jūqara tüsetindikten, atmosferanyñ qysymy men qan ainalymyna
tüsetin otteginiñ mölşeri azaia tüsedi. İağni, dem alu qiyndai tüsedi
de, ökpe qysylady. Belgili bir biıktikten keiin adam balasy dem ala
almaidy. Teñiz deñgeiinen 5000-7500 metr biıktiktegi adam dem
aludyñ qiyndyğynan talyp ta qalady. Osy joğaryğa köterilgen
saiyn otteginiñ azaia tüsetinin qazirgi ğylym soñğy ğasyrlarda tauyp
otyr- sa, Qūran 1400 jyl būryn bylai dep döp basyp aityp ketken:
«Alla kimdi tura jolğa salğysy kelse, onyñ kökiregin İslamğa
aşady. Al kimdi adastyrğysy kelse, onyñ kökiregin beine bir
kökke köterilip bara jatqandai qysady»60.
Paiğambarymyzdyñ (s .a .u .) ūşaq jasap, biıkte köterilip
ūşpağanyn jəne ömir sürgen M i̇e k ke , Mədinanyñ töñireginde
töbesine şyqqan adamnyñ keudesi qysylatyndai biık taulardyñ
joqtyğyn i̇esker- sek, būl aqiqatty jetkizgen Mūhammedtiñ (s.a.u.)
şyna- iy paiğambarlyğy men Qūrannyñ haqtyğynyñ aldynda
qalaişa bas imessiñ?!
60

Ənğam süresi/125.
Jañbyrdağy ölşem
Qūran Kərimde jañbyrdyñ belgili bir mölşerde jauatyny
turaly bylai delingen: «Alla Tağala kökten belgili bir
mölşermen su jiberude. Biz onymen öli bir ölkege jan berip,
qūlpyrttyq. Mine, sender de osylai qaita tirilesiñder»61.
Jañbyrğa bailanysty aitylğan būl mölşer de tehnologiiä men
ğylymnyñ damyğan bizdiñ zamanymyz- da t a b y l y p otyr.
Zertteulerdiñ nətijesi boiynşa, jer betinen sekundyna 16
million tonna su bulanyp auağa köteriledi. Būl mölşer jylyna 505
trilliondy qūraidy. Dəl osy mölşer bir jylda jer betine jauatyn jañbyrdyñ da mölşeri i̇ekendigi tañdandyrady. İağni, su
ərdaiym belgili bir tepe-teñdikte ainalyp tūrady. İeger būl tepeteñdikte özgeris tua qalsa, əlemde ülken ekologiiälyq auytqular
beleñ alyp, tirşiliktiñ toqtauyna əkelip soğu da bek mümkin.
Jañbyrdağy mūndai asa bir şeber ölşem tek onyñ mölşerinde
ğana i̇emes, sonymen qatar jerge tüsu jyldamdyğynda da baiqalady.
Jañbyr būlttary i̇eñ az degende 1200 metr biıktikte bolady. İeger de
ülkendigi men salmağy jañbyr tamşysyndai bir zat mūndai
biıktikten qūlasa, jerge 558 km/sağ jyldamdyqpen kelip tüser i̇edi.
Alaida, jañbyr tamşylarynyñ i̇erekşe formasy būğan mūrsat
bermeidi. Jañbyr būlttary qandai biıktikte bolsa da,
tamşylardyñ jer betine tüsetin jyldamdyğy ortaşa alğanda 8-10
km/sağ-dan aspaidy62.
• Ataqty batys-şyğys ğalymdarynyñ Qūranğa tañ qalyp, onyñ İləhi
kitap i̇ekendigin moiyndap, ras- t a u y oilanğanğa ğibrat. Mysalğa: C.
Hart: Qūrannyñ
61
62

Zuhruf süresi/11.
Adem İakup, Kuran mujizeleri. Nesil Matbajylyk, 2003 j.
Alla tarapynan Paiğambarymyzğa (s .a .u .) uahi
arqyly
jiberilgendigin, Jan Poul Roul: Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) i̇eñ ülken
mūğjizasynyñ perişte arqyly jiberil- gen Qūran Kərim i̇ekendigin,
Viktor İmberdes: Qūrannyñ bütin zañ negizderine qainar közi bola
alatyndai bai kitap i̇ekendigin, Doktor M. Bukaile: Qūrannyñ
köptegen ğylymi jetistikterdiñ negizin qamtyğandyğyn tolyq
zerttep jəne ondağy basqa da aqiqattarğa tənti bolyp, mūsylman
bolğandyğyn, Rodvel: Qūrandy oqyğan saiyn tañ qalatyndyğyn
aitsa, Gete: Būl kitap (Qūran) məñgilik küş – quattyñ qainar közi
bolyp qala bermek, Kapitan Kusto: «Qazirgi ğylymdy on tört ğasyr
artqa tastağan Qūranğa ant i̇eteiin, ol – Allanyñ haq sözi» degen.
Abai atamyz: «Allanyñ özi de ras, sözi de ras, Ras söz i̇eş uaqytta
jalğan bolmas», – dep Qūrannyñ haq i̇ekendigin bildirgen.
AQYRETKE İMAN
«Biz senderdi bostan-bosqa jarattyq əri özderiñ de
Bizge keri qaitarylmaimyz
dep oilap qaldyñdar ma?»
«Əl-Muminun» süresi
«Adam balasy ūiqyda, ölgende ğana ūianady»
Hazireti Əli
AQYRETKE İMAN
Ölgennen keiin qaita tirilu, məñgilik ömirdiñ barlyğy – İslamda,
tipti, jalpy barlyq dinderde negizgi senimderdiñ biri. İə, məñgilik
ömirge qūştar bop, şeksiz ömirdi añsap-armandap zyr jügirgen adam
balasynyñ tulağan jüregi men mazalanğan kökiregi ölgennen keiin
qaita tirilu senimi arqyly ğana jai tauyp, sanasyn şyrmağan
kürdeli saualdardyñ jauabyna sol kezde ğana qol jetkizedi.
Ūly Jaratuşynyñ adam balasynyñ i̇eki dünie baqyty üşin
tüsirgen aqyrğy kitaby – Qūran Kərimniñ ölgennen keiin qaita tirilu
taqyrybyn jalpy kitaptyñ şamamen üşten birinde söz qozğauy būl
senimniñ qanşalyqty mañyzdy i̇ekenin körsetse kerek. Aqyrettiñ
bolatyny i̇eş kümənsiz haq. Bir aqynnyñ:
«Əlemdegi dinderdiñ tüp maqsūty Üş nərsede
būljymai qūşaqtasar:
Qūdai bar, ūjdan dūrys, qiiämet şyn,
İeş dinniñ maqsūty joq mūnan asar», – dep jyrlağanyndai
tarihqa qarasaq, jalpy adam balasynyñ bir pikirde toğysqan
məselesi – osy aqyretke degen senim. Adam Atadan bastap jer betine
kelip-ketken barlyq paiğambarlar Ūly Jaratuşynyñ barlyğy men
aqyrettiñ i̇eş kümənsiz haq i̇ekendigin jar salsa, jüregi nūrlanğan
külli ğalymdar men ūly oişyldar būl senimge bekem ilanyp, myna
jalğan uaqytşa ömirleriniñ ağysyn sol bir məñgi ömirge qarai
rettep, bağyt tüzep ğūmyr keş- ken. Mine, osy ūlan-asyr tarih pen
osynşama zəñgir
tūlğalardyñ aqyret turasynda bir pikirge kelisui – aqyrettiñ haq
i̇ekendigin bildiretin basqa dəlelelderge jüginudi qajet i̇etpeitindei
quatty dəlel. Sebebi, bes ötirikşi adam birinen keiin biri kelip,
ormandy ört şa- lypty dese, «būlardyñ aitqany ras bop qalar»
degen oida qalamyz. Būl san bes i̇emes, onğa jetse, jetkizgen
habarlaryna sene bastaimyz. Al, i̇endi ötirik aitu auruy- nan pək jer
betine kelip-ketken barlyq paiğambarlar men jalğan söileudi ar
sanaityn sansyz əulie, ğūlamalardyñ barlyğy aqyrettiñ bar i̇ekenin
i̇eskertip, özderi de aitqan sözderin oraza, namaz siiäqty ğibadattary
men jalpy is- əreketteri arqyly quattap jatsa, aqyrettiñ bar
i̇ekendigine kümən keltiru orynsyz bolmaq.
Biraq soñğy ğasyrlarda myna materialdyq dünieniñ qyspağy
men qarañğy qapasynda qalyp, tūnşyqqan sa- namyzda ölimnen
keiin qaita tirilu senimi azdy-köpti əlsizdikke ūşyrağany ras. «O
düniege bireu baryp kelip pe?» nemese «aqyrettiñ bolatynyna kim
kepil?» degen- dei sūraqtardy mūrtynan külip qoiyp jatatyndardyñ
da i̇el işinen tabyluy osynyñ aiğağy.
Ondai adamdardyñ köbi kündelikti ədet i̇etken nəpsisine ūnaityn
künə isterdi tastağysy kelmegendikten jəne oraza, namaz siiäqty
ğibadattardy oryndauğa i̇eringendikten qaita tiriludiñ bolatyndyğyn
bildiretin sansyz dəlelderge köz jūmyp qaraidy. Öitkeni on- dai
adam adal-aram demei rahattanudy, jaqsy-jaman dep talğamai
nəpsisin qanağattandyrudy qalaidy. Al qaita tirilip, istegen barlyq
isine i̇esep beru senimi onyñ osy rahatyna böget bolyp, kedergi
jasaityndyqtan, ony joqqa şyğaru mūndai adam üşin əlde qaida
jeñil. Söitip, soqyrğa ainalğan aqyly tizginin nəpsisiniñ qolyna
ūstatyp, aqyretti joqqa şyğaru üşin san qily dəlel izdep, adasqan
saiyn adasa tüsedi. Qūranda: «İesep
künin tek şekten şyğuşy əri künəhar adamdar ğana jalğanğa
şyğaryp, senuden bas tartady»63 – delinedi. Oiyn-sauyq quyp
jürip uaqytyn bosqa ötkizip, ūstazy bergen tapsyrmağa salğyrt
qarap i̇emtihanğa
daiyndalmağan
oquşy psihologiiälyq tūrğydan
i̇emtihannyñ bolğanyn qalamaidy. Ūstazynyñ auryp qaluyn iaki
basqa bir sebeppen kelmei qaluyn iştei
qatty qalaidy.
Mine, tura osy siiäqty myna düniedegi köl-kösir uaqytyn bosqa
ötkizip, Rabbysy mindettegen tapsyrma- laryn oryndamai künəğa
belşesinen batqan pende de aqyrettiñ boluyn iştei qalamaidy.
Öitkeni ol aqyrette bolatyn i̇esep künine daiyndala almağan. Al
aqyrettiñ boluyn iştei qalamağan mūndai jan qaita tiriluge bailanysty köz aldyndağy sansyz dəlelderdi köre almaidy. Tipti ol
turasynda oilağysy da kelmeidi.
Aqyrette bolatyn i̇esep künine salihaly amal, sauap- ty is istep
əzirlene almağan adam tozaqty bylai qoiğanda, jūmaqtyñ özin iştei
qalamaidy. Tipti basqa izgi is istegen jandardyñ kiruine de qyzğanyş
közimen qarağandyqtan, jūmaqtyñ, jalpy qaita tiriludiñ boluyna
qarsy şyğady. Mūndai psihologiiädağy adam jüieli türde tepeteñdik saqtap salmaqty oilaudy joğaltqandyqtan, ərdaiym qaita
tiriludi joqqa şyğaruğa taraptar əri beiim tūrady. Al beiim bolğan
jan qaita tiriludi joqqa şyğaruğa bailanysty ateisterdiñ
keltirgen əlsiz, küməndi, tükke tūrmaityn dəlelderin quatty, aiqyn
dəlel sanap özin- özi aldai beredi. Beine bir basyn ğana qūmğa sūğyp
özin dūşpanynan jasyrdym dep oilağan aqymaq tüieqūstyñ keipine
i̇enedi. Mūndai adamdar myna düniede jasağan künəlarynyñ i̇esebin
beruden qaşqandyqtan, qaita
63

əl-Mutaffifun süresi/12.
tiriludi joqqa şyğaru üşin san-qily syltau aityp öz- özin
jūbatady.
Qūranda: «Olarğa i̇esep künine bailanysty aiat- tarymyz
oqylğan uaqytta: «Būlar būrynğylardyñ añyzy ğoi» dep öte
şyğady»64 – dep, kəpirlerge aqyrettiñ bolatyndyğyn bildiretin
dəlelder aitylğan kezde aqyret i̇esebin qalamağandyqtan, barynşa
i̇elemeuge tyrysatyndyğy baiandalady.
Ölilerdi qaita tiriltu qūdireti şeksiz Alla üşin
qiyn i̇emes
İeş şarşamastan jeti qabat aspandy jaratyp, ony ğasyrlar
boiy i̇eş aqau-kemşiliksiz basqaryp tūrğan Jappar iemiz Alla
Tağalanyñ adamdardy ölgennen keiin de qaita tiriltuge qūdireti
tolyq jetedi. Qūranda: «Külli Aspan əlemi men jerdi jaratqan əri
olardy jaratqan uaqytta i̇eş şarşap-şaldyqpağan Allanyñ,
ölilerdi qaita tiriltuge qūdiretiniñ tolyq jetetinin (Aqyretke
senbeitinder) körmeidi me? İə, Ol ər nərsege tolyq qūdiretti»65,
– delingen. Basqa bir aiatta: «Kök əlemi men jerdi jaratqan
Allanyñ olardyñ ūqsasyn jaratuğa qūdireti tolyq jetedi i̇emes
pe? Ərine, tolyq jetedi. Ol – (ər nərseni) tolyq biletin
jaratuşy»,66 – delinse,
«Naziğat» süresiniñ 27-aiatynda: «(İei qaita tiriluge senbeitinder!
Oilanyp aqylğa salyñdar!) Senderdi qaitadan jaratu qiyn
ba? Joq əlde aspandy ma? (köz salyp, qarañdarşy) Alla aspan
əlemin qalai myqty i̇etip jaratqan», – dep töbemizdegi myna bas
ainaldyrar tañğajaiyp üilesimdi jüiemen əri dəlme-dəl i̇eseppen
istep tūrğan ūşy-qiyry joq aspan əlemin, jymyñdağan
əl-Mutaffifun süresi/13.
Ahqaf/33
66
İasin süresi
64
66
jūldyzdardy jaratqan Alla Tağala üşin ölgennen keiin adam
balasyn qaita tiriltudiñ i̇eş qiyn i̇emestigine naza- rymyzdy
audarady. İə, osynşama milliardtağan ga- laktikalar men ondağy
sansyz jūldyzdardy jaratyp, olardy bir-birimen qaqtyğystyrmai,
belgili bir jüiemen ğasyrlar boiy ūstap tūrğan Qūdirettiniñ,
əlbette, adam balasyn qaita tiriltip, jan beruge qūdireti tolyq
jetedi.
Şirigen süiekterdi kim tiriltedi?
İei, Adam!
Şirigendi kim tirilter dep adaspa! Tiriltedi, Kim
jaratsa ony əu basta!
Qaita tiriluge senbeitin būrynğy adam- dar men qazirgi
keibir zamandastarymyzdyñ būl tūrğydağy küməndary men
keltiretin dəlelderinde i̇eş aiyrmaşylyq joq. Öitkeni bəriniñ
qaita tiriluge degen közqarasy bireu – «şirip ketken süiekti kim
tiriltedi?». Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) dəuirinde de ölgennen keiin
qaita tiriluge senbeitinder bolatyn. Bir küni Ubai ibn Halaf Alla
i̇elşisiniñ janyna kelip, qolyndağy şirip ketken bir süiekti ūstap
tūryp keleke i̇etken syñaimen bylai dedi:
– Alla Tağala myna süiekke jan berip, qaita tiriltedi, solai ma?
Alla Rasuly (s.a.u.):
– Ərine, oğan jan berip tiriltedi, əri seni tozağyna salady, – dep jauap
berdi.
Osy oqiğağa bailanysty «İasin» süresiniñ tömendegi aiattary
tüsti: «Adam balasy bizdiñ olardy bir tamşy sudan
jaratqanymyzdy körmei me? Söite tūra ol bizge aşyq dūşpan
boldy. (bir tamşy sudan) Qalai jaratylğanyn ūmytyp, bizge
bylai dep mysal
keltirdi: «Şirigen süiekterdi kim tiriltedi?» Olarğa:

«Olardy əu basta kim jaratsa, qaitadan tiriltetin de Sol jəne
de Ol barlyq jaratylysty tolyq biledi de», – dep keşe men
büginniñ adamdarynyñ qaita tiriludi joqqa şyğaru barysynda
keltirgen dəlelderi men küməndaryna nazarymyzdy audaryp,
olardyñ keltirgen aiğaqtarynyñ tükke tūrğysyz i̇ekenin körsetedi.
Osydan bir ğasyr būryn jer betinde qaisymyz bar i̇edik? Bərimiz
joq i̇emes pe i̇edik? Solai bola tūra adam balasy öziniñ bir tamşy
sudan jaratylğanyn ūmytyp, özin joqtan jaratqan Rabbysynyñ
qaita tiriltetinine küməndana qarap, özinşe dañdaisyp «şirigen
süiekterdi kim tiriltedi?» – dep mysal keltiredi. İə, özin joqtan
jaratqan Allağa iman keltire otyryp, qaita tiriltetin qūdiretine
kümən keltiretinderdiñ oiy mülde tüsiniksiz, dəleli tipti qisynsyz,
aqylğa teris.
Qol sağatty alğaş tauyp, jasağan şeber adam bizge:
«Myna sağatty qazir būzyp, qaitadan jasauğa ilimim əri qabiletim
tolyq jetedi» dese, i̇eş kümənsiz sener i̇edik. Al, i̇endi bizderdi joqtan
tirşilik betine şyğarğan Ūly Jaratuşymyzdyñ bizdi öltirgennen
keiin qaita tiriltetinine küməndana qarap, şeksiz qūdiretine şübə
keltiru oryndy ma?
Ruhymyz
Adam balasy – tən men jannan jaratylğan ğajaiyp, siqyrly
dünie. Onyñ materialdyq təniniñ janynda ru- hani jağy, iağni,
jany bar i̇ekeni i̇eş talassyz şyndyq. İeger adam balasy i̇et, süiek, qan
siiäqty nərselerden tūratyn tek qana materialdyq bir jaratylys
bolatyn bolsa, ğylymnyñ şaryqtap damyğan osy zamanda keremet
soñğy ülgidegi qūraldar arqyly ajaly jetken jandardyñ
ölimine araşa tüsip qūtqaryp qalmas pa i̇edik?! Alaida ta- rihta osy
düniede məñgilikke qol jetkizgen i̇eşbir tūlğa joq. Jetkizui de mümkin
i̇emes. Öitkeni tənimizdi basqaryp
tūrğan
janymyz Ūly
Jaratuşymyzdyñ əmirimen tənnen şyqqannan keiin ony qaita
əkelip qosuğa ğylymnyñ da, basqanyñ da şamasy jetpek i̇emes.
İə, denede ruhtyñ bar i̇ekendigine qarsy dau aitar i̇eşkim joq.
Sondyqtan ony dəleldep jatudyñ özi artyq. Desek te, jan joq
deitinderge ərbir adamnan tabylyp ja- tatyn myna bir jauaptyñ
mənin jaza ketudi jön kördik.
İeger kez kelgen adamğa: Miyñ, jüregiñ, köziñ, auzyñ, qol-aiağyñ,
barlyq dene müşeleriñ kimdiki delinse? Meniki deri sözsiz. Al i̇endi
barlyq dene müşesin meniki dep tūrğan «Men» kim? Ony dep tūrğan
onyñ ruhy, iağni, jany. Demek, «Men» degenimiz, ol– ruhymyz, al
«Meniki» degenimiz, ol – denemiz.
Abai atamyz jannyñ ölmeitindigin, onyñ tūraqtap, meken tebetin
basqa bir məñgilik ömirdiñ bar i̇ekenin bylai dep tilge tiek i̇etedi:
«Ölse öler tabiğat, adam ölmes, Biraq ol oinapkülip qaita kelmes,
«Meni» men «Menikiniñ» aiyrylğanyn Öldi dep at
qoiypty öñkei bilmes».
İağni, ruhymyz ölmeidi. Ol deneden aiyrylğannan keiin öziniñ
məñgilik mekenine, negizgi otanyna sapar şegedi.
Qazaq halqy jan təsilim i̇etken adamğa öldi demeidi,
«qaitys» boldy deidi. Būl sözdiñ astarynan jannyñ ölmeitindigi,
basqa bir məñgi ömirge qaita qaitatyndyğyn tüsinuge bolady.
Alla Tağala adam balasyna arğy düniede məñgilik ğūmyr
syilamaq. Jappar iemizdiñ məñgiligi – i̇eşkimge təuelsiz məñgilik. Al
adamnyñ jūmaq iaki tozaqta məñgi
boluy – Ūly Jaratuşymyzdyñ məñgiligine təueldi əri Onyñ
məñgiliginiñ dəleli. Mine, adam balasynyñ sol məñgilik ğūmyr üşin
qaitatyn ornyn aqyret, jūmaq, tozaq deimiz.
Ruhymyzdyñ məñgilikti añsauy
K i̇e z kelgen adam balasy maşaqat, beinetke toly, naizağai
jyldamdyğyna para-par qalai zymyrap ötip ketkeni tüsiniksiz myna
qamşynyñ sabyndai qysqa ğūmyrğa qanağattanbaidy. Onyñ ruhy,
jan düniesi məñgilikti añsaidy. Şeksiz ömir men baqi düniege
qūştarlanyp tūrady. Öziniñ bir ğasyrğa da jetpeitin jalğan,
şekteuli ömirin oilap, bügin basyp jürgen qara jerdi i̇erteñ körpe
i̇etip jamylaryn sezingen sətte məñgilikke qūştar jan-jüregin qaida
qūiaryn bilmei, ūi- qysy qaşyp, şarasyzdyqtan mazasyzdana tüsedi.
Adam balasynyñ ruhyn məñgilikke qūştar i̇etip, oğan i̇ekinşi ba- qi
ömirge degen yntyq sezim bergen Alla Tağala, əlbette, oğan añsap,
armandağan məñgilik i̇ekinşi ömirdi beredi. Olai deitinimiz jer jüzin
san aluan dəm men jūpar iısti ər türli jemis-jidek pen tağamdarğa
toltyryp, adam ba- lasyna solardy tatyp köretin dəm tatu sezimin
syilağan asa jomart Jappar iemiz i̇eger adam üşin məñgilik ömirdi
jaratpaityn bolğanda, onyñ tulağan jüregine məñgilikke degen
qūştarlyq sezimin de bermes i̇edi. İağni, məñgilikke degen
qūştarlyqty bergen Alla məñgilik ömirdi de ber- mek. Meiirimi
şeksiz Alla jaratylystağy ər nərsege tilegenin berip, sūrağanyn
jauapsyz qaldyrmauda. Dūğa i̇etip, tilek tileu üşin jaiylğan i̇eşbir
alaqandy Ūly Jaratuşymyzdyñ jauapsyz qūr qaitaruğa Uialatyny
jaily köptegen hadisterde bildirilgen67.
‫ًراْفص‬

‫‪67‬‬
‫ع بيد ه إذا رَف عوا أي د ي ه م إل ي ه أن ي ر د ها‬
‫ح ي َك ِريم ي س ت حي م ن‬
‫إن َر َّب ُك ْم‬
Asqazanymyzdyñ aştyq arqyly sūrağan dūğa- tilegin jauapsyz
qaldyrmai aspannan jañbyr jauğyzyp, jerge ər türli jemisjidekti tögip, jan-januardy aldy- na salyp bergen meiirim-raqymy
mol Ūly Jaratuşy- myz süiikti qūly, jaratylystyñ mañyzy –
jalpy adam balasynyñ «məñgilik, məñgilik» dep tulağan jüreginiñ
tilegi men dūğasyn qalai ğana jauapsyz qaldyryp, ony joq i̇etip
tirşilik betinen mülde kelmeske syzyp tasta- syn? Ol üşin aqyret
əlemin, baqi ömirdi jaratpasyn? Adamdy ömir sahnasynan müldem
kelmeske jiberip, Öziniñ şeksiz meiirimdiligi men raqymdylyğyn
qalai ğana joqqa şyğarsyn? Öitkeni adamdy məñgilik ömirge
qūştarlandyryp, sosyn oğan qūştarlanğan məñgilik ömirin bermeui
– Onyñ şeksiz şapağat, meiirimine teris bolmaq.
İeger aqyret bolmasa, būl ğūmyrda körinis tapqan Ūly
Jaratuşynyñ mahabbat şuağynyñ i̇eş bir mən- mağynasy qalmai,
meiirimdilik zūlymdyqqa, mahabbat dūşpandyqqa, ləzzat ökinişke
ainalar i̇edi. Sebebi adam būl dünieniñ pəni ləzzattarymen, ötkinşi
rahatymen, Ūly Jaratuşysynyñ myna düniemen şekteuli uaqytşa
mahabbatymen qanağattanbaidy. Ol məñgilik ğūmyrdy, şynaiy
baqytty, şeksiz meiirimdi qalaidy.
Ainalamyzda bolyp jatqan qaita tiriludiñ ülgileri
Ūly Jaratuşymyz myna düniede-aq qaita tiriludiñ sansyz
ülgilerin jaratyp, sana iesi adam balasyna qaita tiriltudiñ oñai
i̇ekendigin körsetude. İə, tolğanyp, ğibrat almaq nietpen pikir i̇etsek,
ərbir köktem qaita tiriludiñ dəleli i̇emes pe? Köktem qaita tiriludiñ
sansyz ülgisine toly. Jazda jap-jasyl bolyp jaiqalyp, küzde
jemis-
jidegin şaşu i̇etip şaşqannan keiin barlyq ösimdik əlemi adamnyñ
qartaiğan şağyndağy şaştarynyñ ağarğanyndai japyraqtary
solyp, sary altynğa būia- lyp, birtindep tögilip, özderi qurai
bastaidy. Qys kel- gende, beine bir ölimge ūşyrap, appaq qardyñ
astynda qalady. Tirşilikteriniñ tynysy baiqalmaidy. Mine,
ösimdikterdiñ qystağy osy öli qalpynan keiin sen olardy köktemde
kör. Köktem kelip, kün nūryna malyna bastağan şaqta külli ösimdik
əlemi əp-sətte bürşik atyp, gülderin aşyp, jap-jasyl bolyp
jaiqala tüsedi. Qysqy ölik köktemmen qaita tiriledi.
Abai atamyz:
«Jaz jiberip, jan bergen qara jerge Rahmetine Allanyñ
köñil sener.
Mal semirer, aq penen as köbeier Adamzattyñ
köñli ösip köteriler
Qara tastan basqanyñ bəri jadyrap, Bir sarañnan
basqanyñ beili i̇ener.
Tamaşalap qarasañ Təñri isine
Boiyñ balqyp, i̇eridi işte jiger» – dep jyrlağandai köktemde
ainalaña qarasañ, sen de öziñdi qaita tirilgen- dei sezinesiñ. Öitkeni
ainalañdağy tabiğat jappai qaita tiriluge, jaña ömirge, qaita kelgen
qūstardyñ tamyljyta sairağan əsem ənine tūnyp tūr. Qysta yzyñy
joğalyp, aty öşken şybyn-şirkei köktemde qaita paida bolyp,
üsti-basyña qonyp mazañdy alady. Biraq sol yzyñymen sağan qaita
tiriletiniñdi meñzep tūrğandai. İə, qysqy ölimnen keiin ösimdik
əlemin, adamnan qanşa i̇ese köp jal- py jəndikterdi qaita jer betine
şyğarğan Ūly Jaratu- şymyz adam balasyn ölim qysynan keiin
qaita tiriltedi. Sebebi adam ösimdikten de, şybyn-şirkei,
jəndikterden de mañyzdy əri mağynaly.
Jegen qoregimiz de denemizde qaita tirilude
Küzde «Ömirimniñ soñyna taiadym» degendei, sarğaiyp tūrğan
i̇egindi oryp alamyz. Būl – jaiqalyp ösip tūrğan bidai üşin birinşi
ölim. Sosyn diırmenge tartyp ūn jasaimyz. Būl – ol üşin i̇ekinşi
ölim. Sosyn ilep aşy- typ, qyp-qyzyl qyzyp tūrğan tandyrğa
salyp pisiremiz. Būl – bidai üşin tağy bir ölim. Dastarhanğa kelgen
nan- dy auzymyzğa salyp, tisimizben ügitip, asqazanymyzğa
jiberemiz. Ol jerde ər türli söldermen aralasyp, basqa bir ölimge
duşar bolady. Mine, osylaişa nan asqazan qabirinde kömilgen
boldy. Nan osynşama ölimnen keiin asqazannan on i̇eki i̇eli işegimizge
ötedi. Sol jerde asqazanda ölgen nan būrynğysynan da keremet türde
qaita
tirilip,
denemizdegi
qanymyzğa,
kletkalarymyzğa,
vitaminderge ainalyp, tənimizde tirşiligin jalğastyrady.
Al i̇endi Alla Tağala adam balasyn ölgennen keiin jan berip,
qaita tiriltpeidi deitindei, birneşe ölimge kuə bolyp, adamnyñ
təninde qaita tirilgen bidaidan da tömen, mağynasyz bolğany ma?
Küzde topyraqqa tüsip kömilgen ər türli dənder men daqyldardy
şiridi, bitti, öldi dep oilamaimyz. Sebebi ol köktemde alğaşqy
keipinen de keremet türde qaita tirilip, qara jerdi qaq jaryp
şyğyp, jaiqala ösip, jer betin jasyl reñimen būiap tastaidy. Tipti
bireu bolyp öledi, birneşe bolyp tiriledi.
Alla Tağala Qūranda: «Onyñ (qūdiretin körsetetin)
dəlelderden bir dəlel mynau:
Sen jerdi qūrğap, (Alladan medet sūrap tūrğan adamdai) basyn igen küide köresiñ. Biraq Biz jañbyr
jauğyzğan sətte jer beti qūlpyryp, köpsi tüsedi. Mine, qūrğaq jerdi osylai kim tiriltse, ölilerdi de Sol
tiriltedi. Öitkeni Onyñ ər nərsege qūdireti tolyq
jetedi»68 – dep ölilerdi tiriltetin şeksiz qūdiretine naza- rymyzdy
audarady.
Topyraq astynda şirigen dən-daqyldy köktemde qaita tiriltken
Alla Tağala, öziniñ jer betindegi hali- fasy – adam balasyn da
qabirde şirigennen keiin köktem tərizdes Haşyr küni qaita tiriltedi.
Ūly Patşanyñ ədildigi aqyretti talap i̇etedi
«Kimde-kim tozañdai jaqsylyq istese,
jaqsylyğynyñ qarymyn sözsiz alady.
Al kimde-kim tozañdai jamanşylyq
jasasa, onyñ jazasyn tartady».
«Zilzala» süresi
Alla Tağala – külli əlem men jalpy jaratylys atauyna
saltanatty patşalyğyn qūryp, ər nərsege öziniñ ükimin qabyldatyp,
biligin jürgizuşi Ūly Patşa. Jaratylystağy ər nərse Onyñ
iliminen tys qalmaidy. Ərbir is Onyñ rūqsatynsyz jüzege aspaidy.
Külli əlem Osy Ūly Patşanyñ meiiriminen alğan nərmen tynys
alyp, tirşilik betinde qaluda. Onyñ osy şeksiz meiirim nūrynan
öziniñ nəsibin alğan aqylsyz tauyq ta öz bala- panyn qorğau üşin
jyrtqyştardyñ auzyna tüsip, janyn pida i̇e t ud i̇e . Osyndai
meiirimniñ negizgi qainar-būlağy, qūdireti şeksiz Ūly Patşa, öziniñ
būiryqtaryna qarsy şyğyp, i̇el işindegi əlsizderdiñ aqysyn jep,
zūlymdyqqa belşesinen batyp, tairañdap jürgenderdiñ tiısti jazasyn berip, olardan əlsizderdiñ aqysyn alyp, ielerine qaitarmauy,
əlsiz qūldarynyñ müddesin qorğamauy mümkin be? Zalymdardyñ
istegen isterinen i̇esep almas68

Fussilat süresi/39
t a n , olardy jauapqa tartpastan jibere salsa, būl isi Onyñ
saltanatty patşalyğy men ədiletti biligine əri şeksiz qūdiretine
jarasar ma i̇edi? Al zūlymdyq, əlsizdik siiäqty nūqsan sipat –
meiirimi şeksiz Ūly Jaratuşyğa jat sipat. Osylai bola tūra, myna
jalğan düniede zalymdardyñ tiısti jazasy men jaqsylardyñ izgi
isteriniñ qarymy laiyq dərejede berile bermeidi. Demek, synaq üşin
jaratylğan myna uaqytşa dünieden keiin aqyrette ülken sot
bolmaq. Būl sottyñ ədiletti töreşisi Ūly Jaratuşymyzdyñ özi
bolyp, sol jerde bərine tiısti bağasy berilmek. İendeşe, barlyq
kemeldiktiñ şynaiy ie si, patşalardyñ patşasy – Alla Tağala
jaqsylarğa sauabyn syilap, jamandarğa azabyn berip, ədilettiligi
men şeksiz qūdiretin paş i̇etui üşin aqyretti jaratyp, ülken sot
qūruğa tiıs. İə, Allanyñ şeksiz qūdireti men qara qyldy qaq
jarar ədileti aqyretti, ülken i̇esep küniniñ jaratyluyn qalaidy.
Ūly Jaratuşymyz Qūran Kərimde: «Qiiämet küni ədildik
tarazysyn qūramyz. Ol jerde i̇eşbir jan ədiletsizdikke
ūşyramaidy. Istelingen is bir qyşa dəniniñ salmağyndai bolsa
da, ony tarazyğa əkelip tartamyz. İesep aluşy retinde biz
jetkiliktimiz»69, – dep būl düniede istegen ərbir isimizdiñ aqyrette
ədil tara- zymen tartylatyndyğyn bildiredi.
İə, aqyret siiäqty i̇ekinşi bir dünie jaratylmasa, myna
düniedegi köptegen tüiini qiyn saualdar jauap- syz qalmaq. Myna
düniede sezilip, baiqalğan köptegen əsem mağyna baiansyz ketip,
külli jaratylys beine bir mağynasy aiaqsyz qalğan tüsiniksiz kitap
bolmaq.
69

Ənbiiä süresi/47
Allanyñ körkem i̇esimderi aqyretti talap
i̇etedi
Allanyñ barşa körkem i̇esimderi aqyrettiñ boluyn talap i̇etedi.
Mysaly, Alla Tağalanyñ «Asa jomart» degen sipatyn negizge alyp
tüsindirip körelik. Jalpy əlem Ūly Jaratuşynyñ tereñ meiirimşarapaty men şeksiz jomarttyğyna tūnyp tūr. Je r betindegi i̇eñ
ə l s i z sanalatyn qūrt-qūmyrysqa siiäqty jəndikterdiñ op- oñai
qorektenulerine kuə boludamyz. Düniedegi i̇eñ əlsiz jaratylystarğa
da uaqyt-uaqytymen kütpegen j i̇e r - den jərdem kelude. Ananyñ
qūrsağyndağy əlsiz səbi sol qarañğy, tar jerde tūnşūqpastan
tamaşa təsilmen qorektenedi. Səbi düniege keler-kelmes onyñ nəzik
bol- mysyna arnalğan arnaiy tamağy əzir tūrady. Ananyñ
omyrauyndağy süt basqa uaqytta i̇emes, səbidiñ düniege qadam
basuyna orai ytqylap ağa tüsedi. Teñizdiñ tübindegi balyqtardyñ,
jemis-jidektiñ işindegi qūrttardyñ, tūrğan jerinen qozğala
almaityn ağaştardyñ, jalpy ösimdik əleminiñ tamaşa türde
qorektenui – Onyñ i̇erek- şe jomarttyğy men teñdessiz
meiirimdiliginiñ aiqyn belgi-nyşany. Jer betindegi yrys-bereke,
nyğmettiñ moldyğy, asyp-tasuy – Ūly Jaratuşynyñ tügesilmeitin
qazynasyn meñzep tūr. Demek, Alla Tağala – teñdessiz darhandyq
pen asa jomarttyqtyñ nağyz iesi. Al Ondağy būl darhandyq pen
jomarttyq məñgi baqi berudi, tögudi, ryzyqtandyrudy qalaidy.
Mine, sondyqtan Onyñ darhandyğy men jomarattyğynan jañbyrdai
qūiyla tögiletin syi-syiapatqa, yrys-berekege kenelip, məñgi baqi
ryzyqtanatyn jaratylys kerek. Ol i̇eş şübəsiz myna dünieniñ
halifasy, i̇eñ mağynaly jaratylysy – adamnyñ qaita tirilui arqyly
bolmaq. İeger myna dünieden keiin
Ūly Jaratuşynyñ osy asa jomarttyq pen darhandyq siiäqty
sipattarynyñ körinis tabatyn basqa i̇ekinşi məñgi ömir bolmağan
jağdaida, būl sipattary osy düniemen şekteuli qalmaq. Al
şekteulilik Ūly Jaratuşymyzğa tən i̇emes. Öitkeni Ūly
Jaratuşymyz Allanyñ özi qandai şeksiz, məñgi bolsa, barlyq
körkem sipattary da sondai şeksiz, məñgi. Sondyqtan Allanyñ
barlyq körkem sipat- tary aqyrettiñ boluyn talap i̇etedi. Osy jerde
aitylğan Alla Tağalanyñ jomarttyq sipatyna basqa da körkem sipattaryn salystyryp oilan!
Adam özin «bostan-bosqa jaratyldym» dep oilai ma?
Əlemdegi kez kelgen nərse belgili bir maqsatpen, arnaiy
hikmetpen jaratylğan. Ərbir jaratylystyñ özindik mən-mağynasy,
mindeti bar. Külli jaratylys Ūly Jaratuşynyñ barlyğyn, bir
i̇ekendigin bildiretin ülken kitap dedik. Ūly İemiz būl alyp kitapty
adam oqysyn, oqyp Öziniñ qūdiretine, şeberligine tañ qalyp, maqtau
ait- syn, qūlşylyq jasasyn dep qūdiret qalamymen jazğan.
Tüsirilgen Qūran da osy bir ülken kitaptyñ tüsindirmesi,
qorytyndysy, mazmūny ispetti. Būl ğalam atty alyp kitaptağy ər
nərse – mağynaly bir söz, bir söilem, tipti bir kitap. Əri Ūly
Jaratuşymyz osy alyp kitapty adamnyñ igiligine, qyzmetine
bergen. Jerden neşe i̇ese ülken Kün de, su da, nu orman da, ösimdik te,
jan-januar da bəri-bəri «ləbbaik» dep adam balasyna qyzmet i̇etude.
Jalpy əlem adam üşin jaratyldy desek artyq i̇emes. Osy əlemniñ
işinde adamnyñ orny müldem i̇erekşe. Öitkeni jer betindegi jalğyz
sanaly tirşilik iesi – adam. Al i̇endi Ūly Jaratuşymyzdyñ barlyq
dünieni adam üşin ja- ratyp, al adamdy bostan-bosqa, i̇eş
maqsatsyz jaratyp,
məñgilikke öltire saluy mümkin be? Kişkentei arany da mağyna,
maqsatpen jaratqan Ūly Jaratuşy – Hakim İemizdiñ adam balasyn
bostan-bosqa maqsatsyz jaratyp, məñgilikke tirşilik betinen
kelmeske jibere saluy mülde mümkin i̇emes. Qūranda «Əl-Müminun»
süresinde: «B i z senderdi bostan-bosqa jarattyq, əri özderiñ de
Bizge keri qaitarylmaimyz dep oilaisyñdar ma?» - delinse,
«Qiiämət» süresinde: «Adam balasy (i̇eş sūraq alyn- bastan) basy
bos qūia berilemin dep oilai ma?» - delinedi.
O düniege bireu baryp kelip pe?
Kez-kelgen nərseniñ bar i̇ekendigine senu üşin ol nərseni,
aldymen, mindetti türde közben körip kelu şart i̇emes. İeşbir adam
anasynyñ qūrsağynda jatyp, myna dünieni körip, sosyn būl
düniege aiaq basqan joq qoi. Ananyñ qūrsağyndağy səbi öziniñ
jatqan tar, qarañğy mekeninen tys basqa əlem joq dep paiymdasa,
qanşalyq qatelesken bolar i̇edi. Turasolsiiäqtybizderdeosydünieni
barlyq bolmys əlemi dep tanyp, būdan basqa əlem joq dep
paiymdasaq, qūrsaqtağy baladai qateleserimiz anyq. Öitkeni myna
əlem de aqyret əlemimen salystyrğanda ananyñ qūrsağyndai ğana.
Jer betine kelip-ketken barlyq adam balasyn bir
uaqytta qaita tiriltu qalai jüzege asady?
Alla Tağala üşin barlyq adam balasyn, tipti külli jaratylys
ataulyny qaita tiriltu – bir adam- dy tiriltumen birdei. Onyñ
şeksiz qūdireti üşin şy- byn siiäqty kişkentai jaratylysty
jaratu men aspan əlemindegi milliondağan galaktikalardy, ondağy
san-
syz jūldyzdardy jaratu – oñailyq jağynan parapar. Negizinde,
Alla üşin oñai, qiyn degen ūğym joq. Ol üşin barlyq nərse oñai.
Onyñ «bol!» degen əmiri arqyly barlyq nərse bir sətte bar bolyp,
tirşilik əleminde közin aşady. Qiiämet küni İsrafil perişteniñ
syrnaiğa i̇ekinşi ret ürleuinen keiin Alla Tağala barlyq adamdy bir
sətte məñgilik ömir üşin qaita tiriltedi. Qysqy ölimnen keiin
şirigen süiek tərizdes jer betindegi barlyq ağaştardy, sansyz gülbəişeşekterdi, jalpy ösimdik atauyn i̇eş jañylyspastan əp-sətte,
bir mezgilde op-oñai tiriltken qūdireti şeksiz Ūly Jaratuşymyz
üşin Adam atadan beri jer betine kelip-ketken külli adam balasyn
bir mezgilde, közdi aşyp-jūmğanşa qaita tiriltu i̇eş qiyn i̇emes. Ər
nərsesimen şekteuli əlsiz adam balasy bir ğana nüktege basu arqyly
közdi aşyp-jūmğanşa ülken bir qalağa jaryq berip, nūrğa bölep
jatqanda, qūdireti şeksiz Haq Tağala üşin barlyq ölilerge bir
mezgilde jan berip, əpsətte qaita tiriltui nelikten mümkin
bolmasyn?!
«Lūqman» süresinde: «Senderdiñ jaratylularyñ da, qaitadan
tiriltiluleriñ de bir kisiniñ jaratylyp, tiriltiluindei-aq (oñai).
Kümənsiz Alla Tağala barlyq nərseni tolyq i̇estuşi əri köruşi»70,
- delingen.
İbrahimniñ qissasy
İbrahim (a.s.) bir küni teñiz jağasynda jatqan bir januardyñ
öleksesin kördi. Jağağa ūrğan teñiz tolqynymen ilese kelgen
balyqtar būl ölekseni jūlyp- jūlyp jep, ketip jatty. Tolqyn
ketisimen töbedegi qūstar kelip şoqyp-şoqyp jei bastady.
Osylaişa ölekseniñ bir böligi balyqtardyñ, qalğan bir böligi
qūstardyñ qūrsağynda ketip jatty. Osy körinisti tamaşalağan
70

Lūqman süresi/28
İbrahim (a.s.) i̇endi Ūly Jaratuşysynyñ osy bölik-bölik bop,
ūstağannyñ qolynda, tistegenniñ auzynda ketken ja- nuardy qalai
tiriltetinin körgisi kelip, Rabbysyna: «Ua, Rabbym, ölilerdi qalai
tiriltetiniñdi mağan körsetşi»,
- dep ötiniş jasady. Şyntuaitynda İbrahimniñ (a.s.) tiriltudi
körgisi kelgeni Ūly Jaratuşysynyñ qūdiretine degen kümənnan
tuyndamağan i̇edi. Tek Ūly Jaratuşysynyñ qalai tiriltetinin körip,
tamaşa i̇etip, şeberligine tañ qalyp, şeksiz qūdiretin körgen jüregi
jai tauyp, Ūly Jaratuşysyna madaq aityp, bas igisi kelgen-di. Bir
nərsege senu basqa, köru basqa. Sondyqtan Ol: «Rabbym ölilerdi
tirilte alasyñ ba?» dep sūrağan joq, «Ua, Rabbym mağan ölilerdi
qalai tiriltetiniñdi körsetşi», – dedi.
Alla Tağala İbrahimge (a.s.): «Joq, əlde senbediñ be?», – dedi.
Negizinde Alla Tağala onyñ aqyretke kümənsiz senetinin biletin i̇edi.
Al, İbrahimge bylai dep sūraq qoiuuynyñ sebebi – keiin keletin
adamdardyñ ol tu- raly qate tüsinikke barmaulary üşin i̇edi.
İbrahim (a.s.) ötinişindegi maqsatyn bylai dep tüsindirdi:
«Ərine, (ölilerdi qaita tiriltetiniñe) senemin. Biraq (qalai
tiriltkeniñdi körip, ər nərseni körgisi keletin) jüregim jai
tapsyn dep i̇edim».
Osydan keiin Alla Tağala İbrahim qūlyna: «Tört tal qūs al. Sosyn, olardy öziñe əbden üirenşikti i̇et.
(Sosyn, törteuin de soiyp bir-birimen aralastyryp) olardy (aralasqan i̇etterdi) ər taudyñ basyna bölipbölip qoi. Söitip olardyñ ərqaisysynyñ atyn atap şaqyr; olar sağan jügirgen küide keledi. Allanyñ (ər
nərsege küşi jetetin) Aziz əri (ər nərseni oryn- oryndy isteitin) Hakim i̇ekendigin bil dedi».

İbrahim (a.s.) berilgen əmirdi būljytpai oryndady. Qūstardy
tauyp, sosyn olardy əbden özine üiretti. So-
syn olardy soiyp, jünderin jūlyp, i̇etterin bir-birimen
aralastyrdy. Aralasqan i̇etterdi törtke bölip, tört taudyñ basyna
aparyp tastady. Söitip qūstardyñ ərqaisysynyñ atyn atap
şaqyrğany sol i̇edi, bəriniñ tirilip, ūşqan boida janyna kelgenin
körip Ūly Jaratuşysynyñ qūdiretine tañ-tamaşa bolyp, jüregi
jai tapty.
ÖLGENNEN KEiIN QAiTA TIRILUGE İMANNYÑ
PAiDALARY
1. Ölimnen keiin qaita tiriluge tolyq ilanğan kez kelgen adamnyñ
qoğamdağy i̇eñ senimdi tūlğağa ainalary sözsiz. Sebebi onyñ
senimi boiynşa, Ūly jaratuşy- sy öziniñ istegen ərbir isin
körip tūr. Būğan qosa barlyq qimyl-əreketteri i̇eki jağyndağy
perişteler tarapynan ünemi jazylyp, i̇esepke alynuda.
«Zilzala» süresinde aitylğandai: «Kimde-kim tozañdai
jaqsylyq istese, jaqsylyğynyñ qarymyn sözsiz alady.
Al kimde-kim tozañdai jamanşylyq istese, onyñ jazasyn
tarta- dy».
Istegen ərbir isiniñ, basqan ərbir qadamynyñ, söilegen ərbir
söziniñ i̇erteñ ana düniede i̇esebin beretinin oilap, jüregimen bek
sengen adam jamanşylyq atau- lydan, jalpy künədan alys jüredi.
Öitkeni imandy adam istegen qiiänattarynyñ jazasynan būl düniede
qūtylğanymen, ana düniede qūtylmaitynyn oilap, künəlarynyñ
i̇esep küni aldynan «qaidasyñ» dep attan salyp, jağasynan alyp,
masqara i̇etetinine kəmil senedi. Būğan qosa ana düniede qaita
tiriletinine sengen kez kel- gen adam özin jaratqan Ūly İesiniñ
rizaşylyğyn alyp, jənnatynda syi-syiapatqa kenelui üşin barlyq
ömirin izgi istermen örnektep, jaqsy amaldarmen kesteleuge tyrysyp bağady. Mūndai senimge ie bolğan jeke tūlğadan da, qoğamnan
da jamanşylyq kütudiñ özi orynsyz. Jeke tūlğanyñ, otbasynyñ,
kez kelgen qoğamnyñ, tipti jalpy dünieniñ beibitşilikti tu i̇etip,
baqytty ğūmyr keşuiniñ jalğyz joly – aqyretke, ölgennen keiin
qaita tiriluge
degen şynaiy senim. Jalpy əlemdegi istelinip jatqan zūlymdyqqa,
beikünə jandardyñ bostan-bosqa tögilgen qanyna, ədiletsizdikke,
barlyq jamanşylyq ataulyğa
«Jeter i̇endi, toqta!» dep, tosqauyl bola alatyn jalğyz küş –
qaita tiriluge degen osy senim. Öitkeni būl senim ər tūlğanyñ arūjdanynda, jüreginde ərbir isin qadağalap tūratyn i̇eñ ədil küzetşi
ispetti. Aqiqat tek küşte dep sanalatyn jəne ədiletsizdikke, ūrlyqqarlyqqa, jemqorlyqqa, paraqorlyqqa toly qazirgi myna düniede
būl senimniñ qanşalyqty qajet i̇ekeni aitpasa da tüsinikti. Qazaq
atamnyñ «Qūdaidan qoryqpağannan qoryq» deui de beker i̇emes.
2. Aqyretke kəmil sengen adam i̇eşqaşan ölimnen qoryqpaidy.
Ölim – ol üşin joq bolyp, şirigen süiekke ainalyp, məñgilikke
köz jūmu i̇emes. Kerisinşe, i̇ekinşi bir məñgilik ömirge köşu,
jalğan dünieden baqi negizgi dünie- ge qonys audaru. Ölim
qūbylysy – aqyret senimin tolyq qabyldağan adam üşin
məñgilik ömirdiñ, şeksiz baqyt- tyñ basy bolmaq. Kezindegi i̇eñ
küşti memleketterdiñ biri İrandy jeñip, tize büktirgen Sağd
ibn Əbi Uaqqas öziniñ jetistiginiñ sebebin bylai dep
tüsindiredi: «Mūsylman əskerler şeiit bolyp, məñgilik
baqytqa qauyşu üşin i̇eşnərseden qoryqpastan ölimge
jügiredi. Al jaudyñ əskerleri bolsa, kerisinşe, ölimnen qaşyp,
ərbir qadamyn ölimge degen üreimen basady».
İə, aqyretke senbegen adam üşin ölimnen qorqynyşty i̇eş nərse
joq. Öitkeni olar üşin ölim – joq bolyp, tirşilik betinen
məñgilikke öşu degen söz. Mūndai jandar ölimdi oilap ketse,
ūiqylary qaşyp, öne-boilary suyp, mazalary ketedi. Əsirese,
ömirleriniñ soñyna taiap qalğan aqyretke senimi joq qarttar men
aiyqpas auruğa şaldyqqan jandar üşin ölim öte qorqynyşty.
Qalğan az ğana ömirleri de olar üşin
beine bir tas qarañğy zyndandai körinip, tirşilikten tüñilip, ümitsiz
küi keşedi. Olardy osy qarañğy zyn- dannan jaryq nūrğa, ümit
toly ömirge alyp şyğatyn jalğyz küş, dara medet – aqyretke,
qaita tiriluge degen berik senim.
3. Aqyretke sengen adam öziniñ qu qara basyn ğana oilaityn
özimşildikten qūtylady. Aqyrette jüziniñ jarqyn bolyp, Ūly
Jaratuşy aldynda süiikti qūldarynyñ qatarynan tabylu üşin
ərqaşan basqalarğa jaqsylyq jasap, kömektesedi. Jalpy
aitqanda, Allanyñ qūldaryna paidaly boluğa tyrysady.
Mūndai jaqsylyq jasaudy ömirleriniñ tüp maqsaty i̇etken adal
jandardan qūralğan qoğam – jer betindegi i̇eñ baqytty qoğam.
4. Aqyretke degen s i̇e n i m – būl düniede zalymdardyñ
zūlymdyğyna ūşyrap, adam beinesindegi jyrtqyştardyñ
qandy auzynda aqysy ketken əlsiz jandar üşin ülken jūbanyş.
Būl senimge ie ərbir jan i̇erteñ i̇esep küni Ūly Jaratuşynyñ
aldynda o s y düniede zalymdarğa qoldy bolğan aqysyn,
müddesin qaitaryp alatynyna kəmil sengendikten, öz-özin jep,
uaiym-qaiğyğa salynyp, işki düniesin yzağa, kek- ke,
dūşpandyqqa bulyqtyrmaidy. Kerisinşe, sabyr
saqtap,
«i̇erteñ-aq zalymdar Allanyñ aldynda sazaiyn tartady» dep,
boiyndağy imannyñ siqyrly küşiniñ arqasynda i̇eşteñe
bolmağandai ömirdiñ nūrly jolynda bağytyn özgertip, qadamyn
bəseñdetpesten jüre beredi.
5. Jazylmaityn aurularğa, sal siiäqty dertterge şaldyğyp, ər
türli sebeptermen mügedektikke tap bolğan jandarğa jūbanyş
bolatyn jalğyz nərse – osy aqyretke degen senim. Ūly
Jaratuşylarynan kelgen qiyn synaqqa sabyr i̇etip, sürinbei
ötken jağdaida məñgilik ğūmyrda baqytty bolatyndaryn
oilap, jandary jai tauyp,
boilaryna i̇erekşe küş kirip, jaraly jürekterine ümit qanaty bitedi.
6. Aq jaulyqty ana men asqar taudai əkeniñ, i̇eşkim ornyn toltyra
almaityn bauyrdyñ jəne basqa da süiikti adamdardyñ būl
dünieden qaituy kez kelgen adamnyñ, əsirese, jas
büldirşinderdiñ nəzik jüreginde olarğa degen ülken sağynyş
sazyn qaldyrady. İə, ömirdegi tiregiñnen, qysqa aitqanda,
soqqan jüregiñnen, qimas adamyñnan aiyrylu – adamnyñ nəzik
bolmysyna auyr soqqy, jüregine ülken aiyqpas jara. Mūndai
auyr soqqynyñ, aiyqpas jaranyñ ornyn tek qana sol süiikti
adamdaryñmen qaita qauyşuğa, aqyretke, qaita tiriluge degen
iman ğana toltyrady. Aqyrette būl dünieden ötken süiikti
adamdarymen qaita tabysyp, qaita qauyşatynyna ilanğan kez
kelgen adamnyñ jüregi ornyna tüsip, solğan güli qaita tiriledi.
İmany kəmil jandar būl düniedegi qimasynyñ qaitqanyn
i̇estigen sətte «Kümənsiz, biz Ūly Jaratuşymyzdan keldik, əri
Ūly Jaratuşymyzğa qaita qaitamyz» mağynasyndağy aiatty
kökeiinde tüiip, Qūranda maqtalğan «sabyr» nərin jüregine
qorek i̇etip, qimasyna degen ystyq sezimi men sağynyşyn
i̇erteñgi aqyret künindegi qauyşuğa, məñgilik ömirge amanattaidy.
Qysqasy, ölim habaryn i̇estigen sətte imannan nəsibin ala
almağan jandar ne isterin bilmei abdyrap qalğan sətte imandy
adam ərqaşan sabyr saqtap, baisaldylyq tany- tady.
Aq kiım
Asqarmen jolda kezdeskenimde azan şaqyrylyp ja- tyr i̇edi.
–Bügin jūma, bilesiñ ğoi. Seni meşitke aparaiyn, – dedim.
Būdan būryn da birneşe ret ötinişimdi qabyldama- ğan bolatyn.
Sondyqtan ol:
–Meniñ meşitke barmaitynymdy bilesiñ ğoi, – dep asyğa-üsige
jauap berdi.
–Bilemin, biraq barmauyñnyñ sebebin bilgim keledi.
–Qaidan bileiin, əiteuir barğym kelmeidi de tūrady. Qysqasy, ol jaqqa
tartpaidy. Bəlkim, aralasyp jürgen ainalamdağy adamdardyñ da əseri
bar şyğar. Onyñ üstine şalbarymnyñ qyry būzylyp, tizesi şyğa ma
dep qorqam.
Men bolsam tañ qalğan boida:
–Qaljyñdap tūrğan şyğarsyñ? Şalbarymnyñ qyry būzylady dep
meşitti tastauğa bola ma?
–Şynymen aityp tūrmyn, – dedi. Kiımderime qatty köñil bölem əsirese
aq tüsti kiımdi qatty ūnatatynymdy bilesiñ ğoi.
Şynymen solai i̇edi. Ünemi şyrttai kiınip jüretin. Qaşan
körseñ de kigen kiımderi aq tüsti, qyry pyşaqtyñ qyryndai
bolatyn.
–Jaraidy, ömiriñde bir ret bolsa da meşitke bar- dyñ ba?
–Bala kezimde atammen bir-i̇eki ret ilesip barğanmyn. Biraq mūnan keiin
mülde barmaityn şyğarmyn, – dep jauap berdi.
Aitqan jauabynan qatty şoşyndym. Tipti būl taqyrypty
qozğağanyma ökindim. Söitip, bir-birimizben qol qysysqan boida öz
şaruamyzben kete bardyq.
Osy kezdesuimizden i̇eki aidan keiin, onyñ bügin meşitke kelgenin
i̇estip, qatty tañ qaldym. Dereu apyl- ğūpyl men de meşitke kelip
jettim. Tipti, meşitke mülde barmaityn şyğarmyn degen joldasym
meşit syrtyn- dağy namaz qatarlarynyñ i̇eñ aldynan oryn alypty.
Mine, bügin de üstinde sol baiağy üirenşikti aq kiımi. Tipti, bügin
müldem i̇erekşe.
Aqyryndap qasyna jaqyndadym da, sybyrlağan boida:
–Qane, meşitke mülde barmaityn şyğarmyn dep i̇ediñ ğoi, – dedim.
İeş jauap qatpady. Öitkeni ol tabyttyñ üstinde aq kebinge
oranğan küide jatqan-dy. Jūrt janazasyn şyğaruğa jinalypty71.
Aqyret əlemi
Aqyret sözi sözdikte «bir nərseniñ soñy, aqyry, keiinnen bolğan
nərse» degen mağynalardy qamtidy. Al şariğattağy termindik
mağynasy jaratylystağy j a l - py jüieniñ Ūly Jaratuşynyñ
būiryğymen byt-şyt bolyp būzylyp, kül-talqan bolğannan keiin
bastalatyn jaña məñgilik ömirge aitylady. Būl kün qiiämet-qaiymnan
keiin bastaluyna bailanysty «qiiämet küni» dep te atala- dy.
Qūranda aqyret künine: mūsylmandardyñ Alla- men qauyşyp,
jüzdesetin küni boluyna orai «qauyşu küni»72; adamdar bir jerge
şoğyrlanyp, jinalatyn uaqyt bolğandyqtan «mahşar – jinalu
küni»73; qaita tirilgennen keiin adamdardyñ bəri qabirden qaita
şyğatyndyqtan «şyğu küni»74; myna düniede Alla Tağalağa iman
i̇etip, būiryqtary men tyiymdaryna qūlaq salmağandardyñ aldanyp
qalğandyqtarynyñ belgili bolatyn küni boluyna orai «aldanu
küni»75 jəne kəpirlerdiñ būl düniede istegen isteriniñ bosqa ketkenin
körgen kezde qatty ökinip, myna düniege q a i t a qaityp, iman
keltirip, jaqsy amal jasağysy kelgenimen būl ar- mandary
oryndalmaityn bolğandyqtan «qasiret küni,
Haiatyn işinden, Guneid Suavi
Mümin süresi, 40/15.
73 Tağabun süresi, 64/9.
74 Qaf süresi, 50/34.
75 Tağabun süresi, 64/9.
71
72
ökiniş küni»76; düniede istelingen izgi nemese jaman isterdiñ
qarymynyñ, i̇esebiniñ beriletin küni bolğandyqtan
«i̇esep küni»77; myna ötkinşi jalğan dünieden keiin məñgi şynaiy
ömir boluyna bailanysty «şynaiy ömir»78 dep te ataldy.
İsrafil perişteniñ syrnaidy i̇ekinşi ret ürleuinen keiin barlyq
adamdar qaita tirilip Ūly Alla aldyn- da i̇esepke tartylady.
Sosyn düniedegi iman jəne is- əreketterine qarai jūmaqqa, iaki
tozaqqa barady.
Qabir nemese Barzah əlemi
Ölimnen keiin qaitadan tiriluge deiin jalğasatyn ömir – qabir
nemese barzah əlemi dep atalady.
K i̇e z kelgen adam ölgennen keiin topyraqqa kömilse de, iaki
kömilmei suğa batyp balyqtarğa jem bolyp ne- mese otqa janyp kül
bolyp ketse de, mindetti türde qaita tirilgenge deiin qabir, iağni,
barzah ömirin bastarynan ötkizedi. Öitkeni ruh sol bölek-bölek bop
şaşylyp ket- ken denemen bailanys qūra alatyndai qabilette. Mysaly, bir jerden jiberilgen radio tolqyndar düniedegi
milliondağan radiolarmen bailanys qūryp, bir habar- dy əlemdegi
milliardtağan adamğa taratyp jatqanda, ruhtar nelikten öz
denesiniñ bölşekterimen belgili bir bailanysta bola almasyn?
Negizinde ölgen adamdardyñ deneleriniñ qabirge jerlenuine
bailanysty barzah ömiri
– qabir ömiri delingen. Öitkeni ruh qabirdegi denesimen beligili bir
bailanysta bolady.
Qabir, barzah əlemi i̇erekşe bir əlem bolğandyqtan, özine tən
zañdylyqtary men ölşemderi de boluğa tiıs. Sondyqtan barzah
əleminde bolatyn azapty iaki rahatty,
Mariam süresi, 19/40.
Fatiha süresi, 1/4.
78 Ankabut süresi, 29/64.
76
77
adamdardyñ imanyna qarai qabirdiñ qysuy men qarañğy boluyn
nemese kerisinşe keñ jəne jaryq boluyn būl düniege tən
zañdylyqtarmen tüsinu, əste, mümkin i̇emes. Ony tüsinuge bizdiñ
şekteuli aqylymyzdyñ
da,
myna düniedegi fizikalyq
zañdylyqtarynyñ da ölşemi sai kele bermeidi.
Adam balasy qabirge jerlengennen keiin Munkər jəne Nəkir dep
atalatyn i̇eki perişte kelip oğan: «Rabbyñ kim? Paiğambaryñ kim?
Diniñ ne?» siiäqty sūraqtardy qūiady. Sūraqtarğa jauap bergen
imandy jandar dünie ömirinen de tamaşa, jūmaq ömirine jaqyn
dərejede, raqat jəne ləzzat işinde bolady. Al, sūraqtarğa jauap
bere almağan imansyz iaki künəhar jandar dünie ömirinen de beter,
tozaqqa jaqyn keiiptegi azap işinde ğūmyr keşedi. Demek, qabir
adamdardyñ dərejelerine qarai jūmaq baqşalarynan bir baqşa iaki
tozaqtyñ şūñqyrlarynan bir şūñqyrğa ainalady. Bir hadiste: «Kisi
jan təsilim i̇etken uaqytta tañerteñ jəne keşkisin oğan otyratyn jeri körsetiledi. İeger jənnattyq bolsa, jənnat, tozaqtyq
bolsa tozaq körsetiledi. Sosyn oğan, mine, Alla seni qiiämet küni
qaita tiriltkenge deiin otyra- tyn jeriñ osy delinedi»79.
Düniede mūsylman qūldardyñ basyna keletin ər türli aurular
men qiynşylyqtar düniede istelgen kişigirim künəlardyñ
keibireulerine kəffarat bolyp, sol künəlardyñ tazalanuyna sebep
bolsa, düniede de ta- zalanbaityndai keibir künəlarğa qabir azaby
kəffarat bolmaq. Qabirde de tazalanbaityndai ülken künəlar
aqyretke, ülken i̇esep künine amanattalady. Bir hadiste:
«Qabir aqyret aialdamalarynyñ alğaşqysy, kimde-kim osy aialdamadan aman-i̇esen ötse, keiingi aialdamalardan
da oñai ötedi, al öte almasa keiingilerdi ötu odan da
79

Əl-Buhari, Jənaiz/1379.
qiyn bolady», - delinedi. Basqa bir hadiste: «Müşrikter (Allağa
serik qosqandar) qabirlerinde qatty azapqa duşar boluda.
Olardyñ (şyñğyrğan) dauystaryn tek qana januarlar i̇estidi»80,
- dep qabir azabynyñ auyr i̇ekendigin bildirilgen.
Qaitys bolğan kisi üşin artynda qalğan adamdar köbirek dūğa
jasap, künəlarynyñ keşiriluin tileu kerek. Paiğambarymyz (s.a.u.)
adamdy jerlep bolğannan keiin qabirdiñ janyna tūryp bylai
deitin: «Bauyrlaryñyz üşin Alladan keşirim tilep (imanynda)
tūraqty i̇etui üşin dūğa i̇etiñder. İeş kümənsiz o l qazir sūraqqa
tar- tylyp jatyr»81.
Myna düniede oqyğan qūranymyz ben tünde oqyğan təhajjud
namazymyz tar ornymyzdy keñeitip, qarañğy qabirimizdi i̇erekşe
nūrğa böleidi.
Qabir azabyna sebep bolatyn keibir künəlar
Qabir azabyna künəlardyñ barlyq türi sebep bola alady.
Hadisterde aitylğan qabir azabyna sebep bolatyn künəlar mynalar:
• Ğaibat, ösek aitu, bireudiñ sözin i̇ekinşi bireuge jetkizu. K i̇e z kelgen
adamnyñ artynan onyñ köñiline keletin əri renjitin sözder aitu qabir
azabyna sebep bo- lady.
• Kişi dəretti syndyrğannan keiin tazalanbau.
• Moinynda qaryzy bolğan küide jan tapsyru. Paiğambarymyzdyñ
(s.a.u.) «Müminniñruhy moinyndağy boryşy ötelgenge deiin sol
boryşymen bailauly» hadisinen moinynda qaryzy bar boryştynyñ
qabir aza- byn tartatynyn añğaramyz. Paiğambarymyz (s.a.u.) bo80
81

Musnəd, 6/362
Əbu Daaud, Jənaiz 73.
ryşty kisiniñ qaryzy ötelgennen keiin ğana janaza na- mazyn
oqyğan.
• Jalğan söileu, Qūrandy bile tūra işindegi aitylğandarğa teris
əreket i̇etu, zina jasau, paiyzdyq ösim jeu.
Adamdardy aldau, jetimderdiñ aqysyn jeu, mūsylmandardyñ
qatelerin, kemşilikterin izdeu, tuğan- tuystardan qatynasty üzu,
jalğan kuəger bolu, jan- januar, jəndikterge zūlymdyq jasau,
ūrlyq jasau, ar- namysty pək əielge jala jabu, nəsibiñe razy
bolmau siiäqty künəlar da qabir azabyna sebep bolady.
Qiiämet küni
Qiiämet dep İsrafil atty perişteniñ syrnaiğa alğaş ret
ürleuinen keiin jalpy jaratylystyñ, jan- jağymyzdağy jüieniñ
kül-talqan bolyp qirauyn, barlyq jan ieleriniñ ölim qūşuyn
aitady. Qiiämettiñ boluy aqyl qabyldai almaityndai teris qūbylys
i̇emes. Öitkeni barlyq jaratylysty jaratyp, külli bolmys
ataulydan üilesimdi tañğajaiyp jüie qūrğan Ūly Jaratuşymyz
būl jüieni būzamyn dese kim kedergi? Kim aldyn orap
«joq» dep aita alady? Kez kelgen jūldyzdyñ orbitasy- nan şyğyp
ketip Je r şaryna soğyluy qiiämettiñ boluy- na sebep i̇emes pe?
Qiiämettiñ qaşan bolatyny Qūranda iaki hadiste bildirilmegendikten,
naqty uaqyty bir Allağa ğana məlim. Qūranda: «Olar senen
qiiämettiñ qaşan bo- latynyn sūrap jatyr. Olarğa ait: Onyñ
qaşan bola- tyny jaily məlimet tek qana Rabbymnyñ
janynda ğana. Onyñ uaqytyn Odan basqa i̇eşkim bildire almaidy. Qiiämet köktegige de, jerdegige de (qiyndyğy,
qorqynyştylyğy sonşalyq) au y r keledi. Qiiämet senderge
kenetten keledi. Sen ony biletindei olar senen (qaşan
bolatynyn) sūrastyrady. Olarğa by-
lai dep ait: Qiiämettiñ uaqyty jaily bilim tek qana Allanyñ
janynda. Biraq adamdardyñ köbisi mūny bilmeidi»82.
Adam balasy üşin qiiämettiñ qaşan bolatynyn bilu öte mañyzdy
i̇emes. Qiiämettiñ qaşan bolatynyn bilsek te, bilmesek te ərbir
adamnyñ ölimi sol adam üşin qiiämet i̇emes pe? Mine, sondyqtan ər
adamnyñ qiiämeti sanalatyn öliminen keiin bastalatyn məñgilik
ömirde baqytqa qol jetkizuimiz üşin izgi ister istep, künəlardan aulaq
boluy- myz ləzim.
Alla Tağala öziniñ süiikti qūldary üşin jənnat mekeninde myna
düniede būryn-soñdy közimiz körmegen, qūlağymyz i̇estip-bilmegen,
aqylymyz oilap, i̇elestete almağan məñgilik syi-syiapat əzirlegen.
Qiiämet nemese aqyrzaman körinisteri
Ūly Jaratuşynyñ belgilegen uaqyty kelip jetip, düniedegi
synaq merzimi bitip toqtağan mezet. İsrafil perişte Ūly iesiniñ
būiryğyn alar-almas ğajaiyp syr- naiyn ürlep kep jiberui mūñ
i̇eken dünieniñ astañ-kesteñi şyğyp tas-talqan boldy. İeş
tügesilmestei köringen, tipti məñgilik dep boljalğan Kün de büginde
pənilikke bel bügip, məñgiliktiñ şynaiy İesin adam balasyna
ūqtyrğandai. Ğasyrlar boiy əlemdi jaryqqa bölep, jy- luyn
tolassyz tögip tūrğan künniñ de bügin osylaişa nūry sönip, jer men
qosa köptegen əlem qarañğylyqqa qamaldy. Köktegi jymyñdağan
sansyz jūldyzdardyñ jaryğy sönip, tas-talqan bolğan küide kül
bop şa- şylyp üreige ürei qosty. Jerdiñ qazyğy keipinde jaralğan
biık-biık asqar taular da kökke köterilip ba- ryp, jerge qūlap, birbirine ūrylyp, şañ-tozañğa aina82

Ağraf süresi / 187.
lyp, Qūrannyñ tilimen aitqanda «tütilgen jündei» boldy. Taular
köşip, synaptai tolqyp, ər jerden atqylap şyqqan janartaular
sai-saidy qualap, aldynan şyqqandy örtep, jūtqan küide ağyp
barady. Əşeiinde otty sumen öşirsek, bügin, mine, su atasy teñizder
de örtke ainalyp, jalyn şaşyp tūr. Jai uaqytta az ğana jer
silkinuden üreii qaşyp, jüregi jarylatyn adamnyñ b ū l küngi
jağdaiyn bir oilañyzşy?! Je r beti qap-qarañğy. Te k ər jerden
aqqan janartaular men teñizden şyqqan qalyñ örttiñ qorqynyşqa
toly qyzğylt tüsti jaryğy ğana birde sönip, birde janyp, birde
küşeiip, birde əlsirep tūr. Būl körinisterge kuə bolğan tau-tastağy,
nu ormandağy jai uaqytta bir-birinen ürke qaşatyn jabaiy añdar da
qorqynyştan bir-birine üiezdep, bürisken boida şoğyrlanyp ər
jerde top-top bop, şyñğyra şyqqan ər türli dauystarymen
qorqynyşqa qorqynyş qosqan.
İmannan nəsibin ala almağan «şyğaibailardyñ» bir-birimen
bəsekelesip, jarysa soqqan ūzyn-ūzyn, qabat- qabat üileri küldei
ügitile qūlap, işindegi adamdar «oi- bai» degen üirenşikti sözdi ğana
aituğa şamalary kelip, jermen-jeksen bolyp, betondardyñ astynda
myj-tyj bop janşylğan boida kömilip jatyr. Qorqynyştan ne
isterin bilmei, jürekteri auzyna kelip, öne boiy qaltyrap, ne bolyp
ketkenin tüsinbei abdyrap qalğan adamdar. Ary-beri sabylyp
şyrqyrai jügirgen jandar bir-birin tanymaidy. Būl küni
qorqynyştan aiağy auyr jükti əielder de tüsik tastaidy.
Kün-tün demei ter tögip qol jetkizgen bailyqtarğa da, asyl,
qūndy dünielerge de būl küni i̇eşkim pysqyryp ta qaramaidy. Būl
sətte asyl tastardyñ da, altyn- əşekeidiñ de i̇eşkimge keregi joq.
Hadiste aitylğandai
«masanyñ synyq qanatynan da qūnsyz». Kedei, jarlyjaqybailarğa soqyr tiynyn da qimağan «şyğaibailar»
būl küni amalsyz artta qalyp bara jatqan mal-mülik, dünielerine
qarağan boida «nelikten būl kün kelip jet- pes būryn Alla jolynda
jūmsap, izgilikke sarp i̇etpedim?» dep ökinişten barmaqtaryn
şainaidy. Biraq olarğa osy sağatta jasağan būl ökinişterinen ne
paida? Ne qaiyr?
Aiqailağan qūlyndağy dauystar, tüsiniksiz sözder. Əşeiinde
təkapparlanyp Ūly Jaratuşysyna qarsy şy- ğyp, būl kündi
i̇eskertip kelgen Qūranğa da, Paiğambarğa da jalğan dep, namaz oqyp,
oraza ūstap dinge bas iıp, osy künnen qoryqqan qūdaişyl jandarğa
mysqyldai küle qarap, olarğa «keri qalğan, artta qalğan baiğūstar»
laqabyn tağyp, mensinbei qaraityn kəpirler de būl künde tili kelse
de kelmese de «Lə iləhə illallah Muhammadur- rasulullah» deu üşin
auzyndağy qyzyl i̇etti alai da būlai da būrap körip, jantalasyp, bir
ölip, bir tirilip qylğynyp jatyr. Biraq, olardyñ Qūdireti şeksizdiñ
osyndai düniedegi synaq uaqyty bitken sətte, ər nərseniñ Ony
aşyqtan-aşyq paş i̇etken mezgilde keltirgen imandary- nan ne
paida?! Ne ümit?!
Biraq osy kün kelmes būryn Ūly Jaratuşysyna iman i̇etip,
ömirlerin izgi istermen kestelegen adal jandar būl qorqynyşty
oqiğany, üreili qūbylysty körmesten, Rahman İeleri tarapynan
jiberilgen ğajaiyp ho ş iısti iıskegen boida jan tapsyrady. İə,
şynaiy mūsylmandar osy bir sūrapyl oqiğany körmek i̇emes,
hadiste būl jai- ly: «Qiiämet tek adamdardyñ jamanyna
bolady»83, - delinedi.

83

Muslim, Fitən 131.
PERIŞTELERGE İMAN
«Onyñ janyndağylar (perişteler) Ūly
Jaratuşylaryna ğibadat jasaudan bas tartyp, pañdanbaidy
jəne qūlşylyq jasaudan şarşa- maidy. Olar jalyğyp,
şarşamastan kündiz-tüni
Allany (külli kemşilik ataulydan pəktep) təsbih i̇etedi»
«Ənbiiä» süresi
«Perişteler Allanyñ būiyrğan nərselerine qarsy
şyqpaidy jəne ne būiyrylsa sony
qaltqysyz oryndaidy»
«Tahrim» süresi
PERIŞTE
Periştelerge iman – İslam dinindegi iman negizderiniñ biri.
Perişteler ğaiyp əleminen, iağni, bizge kömeski əlemnen
bolğandyqtan, biz olardy közben körip, aqylmen tolyq qamtyp
tüsine almaimyz. Sondyqtan olar jaily mağlūmatty Qūrannyñ bizge
jetkizgen qasietti aiattary men Alla i̇elşisiniñ (s .a .u.) hadisteri
arqyly bilemiz.
Qūranda: «Alla i̇elşisi Rabby tarapynan özine tüsirilgenderge
iman keltirdi jəne müminder de (iman keltirdi). Barlyğy
Allağa, periştelerine, kitaptaryna, paiğambarlaryna jəne
aqyret künine iman keltirdi...»84 - delinse, basqa bir aiatynda:
«Kimde- kim Allağa jəne Onyñ periştelerine, kitaptaryna,
paiğambarlaryna jəne aqyret künine iman i̇etpese, qatty
adasady...»85 - dep perişteleriniñ barlyğynan ha- bardar i̇etip jəne
olarğa i̇eş şartsyz iman i̇etudi būiyrady. Negizinde periştelerge
iman i̇etpeu – Alla Tağalanyñ jer betine jibergen paiğambarlaryna
jəne olarğa tüsken kitaptarğa iman i̇etpeumen birdei. Sebebi, Ūly
Jaratuşynyñ adam balasyna aq pen qarany ajyratyp, tura joldy
körsetip, aqiqat perdesin aşu üşin tüsirgen barlyq kitaptary uahi
jolymen paiğambarlaryna osy perişteleri arqyly kelip jetken.
Periştelerdiñ i̇erekşelikteri
Perişteler – nūrdan jaratylğan ruhani bolmys.
84
85

Baqara süresi/285.
Nisa süresi/136.
Paiğambarymyzdyñ hadisinde: «Perişteler nūrdan
jaratylğan...»86 – delingen.
Perişteler adamnan būryn jaratylğan. Olardyñ özderine tən
deneleri bar. Olar adamdar sekildi işip- jeuge, ūrpaq köbeitip,
köbeiüge, şarşap-şaldyğyp, ūiyqtauğa mūqtaj i̇emes. Jynysqa
bölinbeidi. Qyzğanu, aşulanu, renju, təkapparlanu siiäqty jaman
sipattar olardyñ pək düniesinen aulaq. Olar ünemi Ūly Jaratuşylaryna ğibadat jasaidy. Ğibadat – olardyñ qoregi. Olar
Allanyñ būiryqtaryn büge-şigesine deiin būljytpai, aina-qatesiz
oryndaidy. Olar i̇eşqaşan künəniñ kişisin de, ülkenin de
jasamaidy. Barlyq künə ataulydan qorğalğan. Qūranda: «Onyñ
janyndağylar (perişteler) Ūly Jaratuşylaryna ğibadat
jasau- dan bas tartyp, pañdanbaidy jəne qūlşylyq ja- saudan
şarşamaidy. Olar jalyğyp, şarşamastan kündiz-tüni
Allany (külli kemşilik ataulydan pəktep) təsbih i̇etedi»87.
«Perişteler Allanyñ būiyrğan nərselerine qarsy şyqpaidy
jəne ne būiyrylsa sony qaltqysyz oryndaidy»88, – delinedi.
Perişteler Allanyñ rūqsatymen ər türli beine- pişinge kire
alady. Perişteler paiğambarlarğa negizgi beinelerimen jəne basqa
da beinelerimen
köringen.
Mysaly, Jebireiil perişte
Paiğambarymyzğa jəne janyndağy sahabalarğa jolauşy keipindegi
adam beinesinde köringen89. İbrahimge qartaiğan şağynda Alla
tarapynan səbi beriletinin süiinşilep kelgen perişteler de adam
beinesinde kelgendikten, İbrahim (a.s.) olardy qonaq i̇etpek bolyp
arnaiy tamaq daiynda- tady. Biraq olardyñ tamaq jemei
otyrğandaryn körgen
Muslim, Kitabuz-zuhd/2996
Ənbiiä süresi/19-20.
88 Tahrim süresi/6.
89 Muslim, İman.
86
87
uaqytta jüregine ürei Uialaidy. Keiinnen baryp olardyñ sözderinen
perişte i̇ekenin añğarady90.
Alla Tağala periştelerge adamnyñ qolynan kelmeitin
qabiletter men mümkinşilikter bergen. Olar az ğana bir mezettiñ
işinde ūzaq jerlerge jyldam baryp kele alady. Taudai auyr
jükterdi köteretindei küş- quatqa ie.
Qūranda jəne paiğambarymyzdyñ hadisterinde periştelerdiñ
qanattary jaily əñgime qozğalady. Biraq olardyñ qanattarynyñ
qandai qanat i̇ekeni bizge beiməlim. Periştelerdiñ jaratylysy myna
düniedegi jaratylystarğa ūqsamağandyqtan olardyñ qanatyn dəlmedəl qūstardikine, iaki basqa nərselerge ūqsaidy dep aita almaimyz.
Periştelerdiñ mindetteri
Alla Tağala periştelerge ər türli mindetter jüktegen. Alla
Tağalanyñ olarğa mindet jükteui – olardyñ kömegine
mūqtajdyğynan i̇emes, kerisinşe, olar öz mindetterin oryndaulary
arqyly Ūly Jaratuşylarynyñ qūdiretin, ūlylyğyn jəne
şeksizdigin külli əlemderge paş i̇etip, teñdessiz patşalyğynyñ sənsaltanatyn jalpy jaratylysqa jar s a l y p , kuəlik i̇etedi. Alla
Tağala i̇eşnərsege, i̇eşkimge mūqtaj i̇emes. Perişteler özderine
jüktelgen mindet- terin oryndau arqyly özderine tən ğibadattaryn
jasap, Ūly Jaratuşylarynyñ raqymyna bölenedi.
Perişte türleri
1. Jebireiil perişte. Alla tağalanyñ barlyq paiğambarlaryna
uahi jetkizuşi perişte. İağni, Alla
90

Hud süresi/69-70.
i̇elşisimenpaiğambarlarynyñarasyndağyelşi.Jebireiil
perişte
Qūranda «ruh» dep te atalady. «Əlbette būl (Qūran) – əlemderdiñ
Rabbysynyñ
tüsirgen
kitaby.
Ony
seniñ
jüregiñe
i̇eskertuşilerden boluyñ üşin Senimdi Ruh (Jebireiil) əkeldi»91.
2. Mikail perişte. Jaratylystağy oqiğalardyñ, jalpy
əlemdegi jan ieleriniñ ryzyqtary men ryzyqtarynyñ jel,
būlt, jañbyr sekildi sebepterin qadağalaityn perişte.
3. İsrafil perişte. Būl perişte qiiämet küni Alla Tağalanyñ
būiryğymen syrnaidy alğaş ürlegennen keiin Ūly
Jaratuşynyñ qalağan keibir jaratyly- starynan tys köktegi
jəne jerdegi barlyq jaratylys pənilikke bas iedi. Sosyn
i̇ekinşi ret syrnaiğa ürlegen uaqytta bəri qaita tiriledi.
Qūranda: «Syrnai ürlendi, Allanyñ qalağandarynan tys
jerdegi jəne köktegi barlyğy dereu jansyz jerge qūlady.
Sosyn syrnai tağy bir ret ürlengen mezette adamdar
qabirlerinen aiaqqa tūryp jan-jağyna qarap qalady»92, delinedi.
4. Əzireiil perişte. Barlyq ajaly jetken adam- dardyñ ruhyn
alumen mindettelgen perişte. Əzireiil perişteniñ būiryğyna
bağynatyn basqa da perişteler bar.
5. Qūrsaqtağy səbige janyn ürleitin jəne ryzqyn, ajalyn,
düniede isteitin amaldaryn, baqytty iaki baqytsyz bolatynyn
jazumen mindettelgen perişteler- diñ bar i̇ekenin hadisterden
añğaramyz93 (tağdyr bölimine qarañyz).
Şuğara süresi/192-195.
Zumar süresi/68.
93 Buhari, Bədul-halq, Muslim, Kitabul-qadar.
91
92
6. Kiraman-Katibin. Qūldarynyñ jaqsy-jaman amaldary men
isterin jazumen mindettelgen perişteler. Alla Tağala ərbir
adamnyñ oñ jağy men sol jağyna i̇eki perişteni jaqsy-jaman
amaldaryn jazu üşin ökil i̇etip qoiğan. Būl i̇eki perişte adamnyñ
istegen ülkendi-kişili, jariiä iaki qūpiiä, jaqsy-jaman ərbir isin,
söilegen ə r b i r sözin qadağalap, amal dəpterlerine jazyp
tūrady.
Qūranda: «Senderdi (jandaryñnan ajyramai- tyn) arnaiy
baqylauşylar bar. (Olar) ardaqty9 4 jazuşylar. Senderdiñ ne
istegenderiñdi biledi»95. «İeş kümənsiz adamdy biz jarattyq jəne
biz nəpsisiniñ oğan ne sybyrlaitynyn da bilemiz. (Öitkeni) Biz
oğan küre tamyrynan da jaqynbyz. Onyñ oñ jağynda jəne sol
jağynda otyrğan ərbir isin jazatyn i̇eki perişte bar. Bir söz
söiler-söilemes janynda ony (sözdi) jazuşy jəne balqylauşy
daiyn tūrady»96.
Adam balasy jiyrmasynşa ğasyrda-aq dybysty jəne ər türli
körinis, qimyldardy jazatyn qūraldar t au- yp şyğardy. Ərine,
Alla Tağalanyñ perişteleri mūndai qūral-jabdyqtarğa mūqtaj
i̇emes. Degenmen, adam bala- synyñ özi boiyndağy şekteuli
qabiletterimen osyndai jazatyn qūraldar tauyp şyğaryp jatsa,
Alla Tağalanyñ adamnyñ istegen ərbir isi men ərbir sözin jazatyn
jazu- şylary nege bolmasyn? İesep küni periştelerdiñ jazğa- ny
beine bir jazyp alynğan beine taspadai körsetiledi. Qiiämet küni
adam balasy öz qūlağymen düniede söilegen jaqsy-jaman ərbir
sözin i̇estip, istegen ərbir amaldaryn
İağni, ardaqty jazuşylar dep būl periştelerdiñ adamdardyñ arasynan i̇eşkimdi
alalap jaqtamaityn beitarap i̇ekendikterine, bolğan oqiğany jasyryp iaki asyryp
ötirik jazbaityndyqtaryna,i̇eşbirnərseniūmytqaldyrmaityndaryna işarat i̇etilip
otyr.
95 İnfitar süresi/10-12.
96 Qaf süresi/17-18.
94
öz közimen köredi. Künəharlar istegen künəlaryn körip tynystary
tarylyp, ön boiynan şyp-şyp aqqan suyq terge kömilip, qyzarypsazaryp, qorqynyştan jürekteri diril qağyp jatqanda, taqua
jandar jasağan igilikterin körip jan jürekterimen «əlhamdulillah»
dep Rabby- laryna şükir i̇etip, köñilderi jūbanyş tauyp, şeksiz
quanyşqa bölenedi. Demek, aqyrette adam balasynyñ ərbir istegen
isterine özi istegen amaldary kuəlik i̇etpek. Künəlaryn moiyndağysy
kelmei, tūra qaşqysy kelgen adamdardyñ aldynan düniedegi ərbir
isi «Qaida barasyñ? Meni istegen sensiñ» dep şyğa keledi.
7. Münkər-Nəkir perişteleri. Qabirdegi adamdarğa
«Rabbyñ kim? Paiğambaryñ kim? Kitabyñ ne?» siiäqty sūraqtardy
qūiatyn əri adamdardyñ osy sūraqtarğa bergen jauaptaryna qarai
qarym-qatynas jasaityn perişteler. Münkər-Nəkir «beitanys,
böten» degen mağynalardy bildiredi. Qabirdegi adamğa būryn-soñdy
körmegen keiipte, beitanys körinetindikten osy atpen atalğan.
8. zəbaniiä perişteleri. Aqyrette tozaqqa barğandardy azaptau isi
mindettelgen perişteler.
9. Riduan perişteleri. Jənnatqa kiru baqytyna ke- nelgenderge
qarauşy perişteler.
Basqa da perişteler
Ūly Jaratuşynyñ arşyn tasityn, s ü i i k t i qūldarynyñ
jüregine turalyqty, aqiqatty ilham i̇etetin, namaz oqyğandarmen
birge «fatiha» süresiniñ soñynda
«Amin» dep dūğa i̇etetin, ərbir tañ jəne i̇ekindi namaz- darynda
mümindermen birge bolatyn, Qūran oqylğan uaqytta arnaiy jer
betine tüsetin, ğylym alqalary men öz aralarynda Allanyñ kitabyn
oqyp, uağyz aityp, Ony i̇eske alu üşin jinalğan barlyq jerlerdi
arnaiy aralap,
sol jerdegilerge Alladan raqymdylyq tilep, keşirim ötinetin, ərbir
adamdy qorğap jüretin, Bədir şaiqasynda kömekteskendei şynaiy
mūsylmandarğa qiyn kezeñde Allanyñ rūqsatymen kömektesetin
periştelerdiñ de bar i̇ekenin hadister men aiattardan añğaramyz.
Periştelerdiñ jalpy sany bizge beiməlim.
TAĞDYRĞA İMAN
«İeş kümənsiz Biz barlyq nərseni arnaiy i̇eseppen jarattyq»
«Qamar» süresi
«Tağdyrğa iman i̇etken adam – basynan barlyq uaiym-qaiğy
ketken jan»
Qanatty söz
TAĞDYRĞA İMAN
İslam dinindegi iman negizderiniñ soñğysy – tağdyr- ğa iman.
Paiğambarymyzdan (s .a .u.) «İman degenimiz ne?» – dep sūrağan
uaqytta:
«Allağa,
periştelerine,
kitaptaryna
jəne
paiğambarlaryna, aqyret künine, tağdyrdyñ jaqsysy men
jamanyna iman i̇etu», – dep jauap bergen.
Tağdyr sözi – bir nərseni belgili bir ölşem, mölşerge qarai
retteu, arnaiy i̇eseppen jüieleu, jobalau degen mağynalardy
bildiredi.
Al, şariğattyq termin boiynşa: ötken şaq, osy şaq jəne keler
şaqtan, iağni, jalpy uaqyt ūğymynan pək
–Ūly Allanyñ əu bastan qiiämetke deiin jəne qiiämetten keiin bolatyn
barlyq nərseni, barlyq oqiğany jaratpas- tan būryn şeksiz, əzəli
ilimi arqyly i̇egjei-tegjeiine deiin biluin jəne olardy belgili bir
ölşem, mölşerge qarai retteuin, belgili bir i̇eseppen jüieleuin, arnaiy
bir jobamen tağaiyndap belgileuin «tağdyr» deimiz.
Ūly Jaratuşynyñ tağdyry tek adamğa ğana bai- lanysty i̇emes,
jalpy bolmysty, külli jaratylysty qamtidy.
Jalpy jaratylysqa bailanysty tağdyr
Jalpy ğalamğa köz jügirtken uaqytta ər nərsedegi arnaiy
ölşemdi, nəzik i̇esepti, jalpy əlemdi qamtyğan tañğajaiyp jüieni
baiqaimyz. Ər nərse öziniñ boiyna berilgen bağdarlamamen jürude.
Mysaly, örik ağaşy kişkene dənegine qoiylğan bağdarlama arqyly
jer betine qyltiiä şyğyp, künnen-künge jaiqala ösip, köktem kire
bürşigin atsa, artynan jemisiniñ süiinşisi ispetti gülin
aşady. Sosyn sol bağdarlamağa qarai özine tən añqyğan isimen,
közdi tartar reñimen, baldai tətti dəmimen qūlpyra ösken jemisin
beredi. Kün Allanyñ qoiğan bağdarlamasyna qarai arailap atyp,
alaulap batady. Sol bağdarlamağa qarai səulesin şaşyp, jyluyn
tögedi. Jerdegi sudyñ bu bop köterilip, artynşa būltqa ainalyp,
uaqyty jetkende jerge qaita jañbyr bop jauuy, qūrğaq
topyraqtyñ, jalpy suğa mūqtajdardyñ qajetine jara- uy – Ūly
Jaratuşynyñ arnaiy bağdarlamasyna qarai jüzege asady. Sudağy
a ğ u , tastağy qattylyq, jerdegi tartylys zañdary – būl
ərqaisysynyñ özindik tağdyry. Qūstardyñ ūşuy, balyqtyñ jüzui,
i̇eliktiñ jügirui – bəri- bəri Ūly Jaratuşynyñ ərqaisysyna laiyq
i̇etip qoiğan zañdary, arnaiy tağdyry bolmaq.
Qūran Kərimde: «İeş kümənsiz biz barlyq nərseni arnaiy
i̇eseppen jarattyq»97.
«...Barlyq nərseni ja- ratyp,
ərqaisysyna belgili bir ölşem berdi»98, - dep jalpy əlemdegi osy
arnaiy i̇esepke, tağdyrğa nazarymyz- dy audarady.
Demek, Ūly Jaratuşymyz ər nərsege özindik tağdyryn jazğan.
Jaratylystağy ərbir nərse sol tağdyrdan, arnaiy bağdarlamadan
asyp, jalpy jüieden şyğyp kete almaidy. Əlemdegi bas
ainaldyrar myna teñdessiz sūlulyq, i̇erekşe jüie aldyn-ala
belgilengen arnaiy jobany, dəlme-dəl i̇esepti, iağni, iləhi tağdyrdy
nūsqaidy.
Jymyñdap, jarqyrağan sansyz jūldyz belgilengen öz mejesinen
i̇eş auytqymai qozğalyp, ğaryşta jüzip jürse, jan-januar, ösimdik,
jalpy jaratylys Alla Tağalanyñ jazğan arnaiy bağdarlamasyn
aina-qatesiz qaitalap ğūmyr keşedi.
97
98

Qamar süresi/49
Furqan süresi/2.
Adamğa bailanysty tağdyr
Adamğa bailanysty tağdyr məselesi, zadynda, kürdeli
bolğandyqtan keibir adamdar qate tüsinedi. Bəzbireuler istegen
künəlarynan «Tağdyrymda osylai bolsa, ne isteimin?» dep aqtalyp
jatsa, i̇endi bireuler ər istegen isimdi öz qalauymmen isteimin, «olai
bolsa, tağdyr joq» dep şekten şyğyp jatady. Būl i̇eki pikirdiñ
bireui astamdyq bolsa, i̇ekinşisi nūqsandyq. Orta joldy, dūrys
tağdyr ūğymyn tüsine almağan.
Adam balasy basqa jaratylystardan özindik aqyl- oiymen,
airyqşa i̇erik-qalauymen i̇ekşelengendikten Onyñ tağdyry da
özgeşe.
Adamğa bailanysty tağdyrdyñ i̇eki jağy bar.
1. Adamnyñ i̇erkinen tys jağy
Adamnyñ i̇erkinen tys Alla Tağalanyñ qalauy, ar- naiy belgileui
arqyly bolatyn qūbylystar osyğan ja- tady. Mysal retinde,
adamnyñ ūlty, tuylğan jyly, jynysy, deniniñ sau, iaki auru bolyp
düniege kelui, boiynyñ ūzyn nemese qysqa boluy, zerek jəne ər
türli qabiletterge ie boluy, basyna jer silkinisi, ört sekildi
pəleketterdiñ kelui, jetim qaluy tərizdi qalauynan tys bolatyn
nərselerdi aituğa bolady. Adam balasy qalauynan tys būl isterden
aqyrette sūraqqa tartylmai- dy. Biraq tağdyrdyñ janynda adamnyñ
i̇erik-qalauynyñ bar i̇ekenin de ūmytpağanymyz jön. Mysaly, bir
adamnyñ tağdyrynda jetim qaluy jazylğanmen, sol jetimdikke sabyr i̇etip, qiyndyqtarğa moiymai adamdyğyn, aryn t a z a ūstap,
synaqty jibergen Ūly Jaratuşysyna bas iıp, imeui – öz i̇erkinde.
Ol jetim qalğandyğy üşin sūraqqa tartylmağanymen, öziniñ qalauy
men i̇erki arqyly iske asatyn basqa isterden sūralmaq.
Alla belgili bir adamğa sətin salyp, barlyq şart- tardy
yñğailap, küni-tüni jügirip istegen isterine be- reket berip, bai i̇etti
delik. İağni, Alla Tağala onyñ bai boluyn qalap, tağdyryna
bailyqty jazdy. Demek, Ūly İesi būl qūlyna myna düniede
«baidyñ rölin» berip, bailyqpen synağysy keldi. Biraq būl
bailyqty jaqsy jolda qoldanyp, jetimderdiñ basyn sipap, kedeikepşikke qol ūşyn berip, Ūly İesine şükirşilik i̇etui ne- mese
kerisinşe bailyqtyñ buyna mastanyp, Jaratqandy ūmyt qaldyryp,
təkapparlyqqa boi aldyruy – bəri-bəri qūldyñ öz qolynda, öz
i̇erkinde. Qūl i̇eki joldyñ bireuin öz qalauymen tañdap, jənnatqa iaki
tozaqqa qarai jol sala- dy.
İə, peşenege jazylğan tağdyrdyñ janynda adamğa berilgen
özindik i̇erik-qalau bar. Tağdyrdyñ özine jüktegen rölin dūrys jolda,
saliqaly mağynada oinap-oinamauy ərkimniñ öz i̇enşisinde.
2. Adamnyñ qalauyna bailanysty jağy
Alla Tağala əu basta ər adamnyñ qai jerde, qai uaqytta ne
isteitinin bastauy joq əzəli əri şeksiz ilimi arqyly bilgen. Öitkeni
Alla üşin ötken şaq, osy şaq, keler şaq degen ūğym joq. Mine,
Ūly Jaratuşymyz sol bilgenin adam üşin tağdyr i̇etip «LəuhulMahfuzğa» jazğan. Basqaşa aitqanda, adamnyñ qalauy – Alla
Tağalanyñ jazğan tağdyrynda i̇esepke alynğan.
Adam balasy künə nemese izgi is isteuge məjbür i̇emes. Öitkeni
adamda tañdau i̇erki bar. Mysaly, jolda ketip bara jatyp, tüsip
qalğan aqşany kördik delik. Osy sətte adamnyñ tañdauyna birneşe
nūsqa keledi. Biz sonyñ bireuin öz qalauymyzben tañdaimyz.
1. Aqşany aqyryn ğana qaltamyzğa süñgitip jiberip, ol jerden
dereu qaramyzdy batyramyz.
2. Aqşany alyp, iesin tauyp qaitaramyz.
Joğarydağy tañdaulardyñ qaisysyn tañdasaq ta öz i̇erkimizben,
derbes qalauymyzben iske asyramyz. Birinşi tañdaudy istep künəğa
batuymyz da, i̇ekinşisin tañdap sauapqa keneluimiz de mümkin.
Alla Tağala Qūranda: «Oğan (adamğa) jaqsylyq jəne
jamandyq joldaryn körsetpedik pe?» «Kim jaqsylyq istese
paidasy özine, al, kim jamanşylyq istese onyñ ziiäny da özine.
Rabbyñ qūldaryna i̇eşqaşan zūlymdyq jasamaidy»99, -dep
jaqsy, ja- mandy tañdaudağy adamğa berilgen i̇erikti bildiredi. Aqyn
Mailyqoja da osy aqiqatty myna jyr joldarymen jetkizgen:
«Alla berdi i̇eki jol Biri oñda, biri sol.
Oilanyñdar, bauyrlar!
Dünie qysqa, aqyret mol».
Alla Tağalanyñ būiryqtaryn oryndağan adam Jaratuşynyñ
saliqaly qūldarynyñ tūğyryna köteriledi. Al būiryqtaryna qarsy
şyqqan pende künə- har bolady. Alla Tağala əu basta künəhar jəne
saliqaly qūl boludyñ joldaryn osylai tağaiyndap belgilegen.
Sondyqtan kimde-kim osy i̇eki joldyñ qaisysyn ūstansa, jazylğan
nətijesine jetedi. Mine, osy qūldyñ qalauyna qarai tañdalğan
nətijeniñ Alla Tağala tarapynan əu ba- stan bilinuine «tağdyr»
delinse, bilingen nərseniñ uaqyty jetken mezette Alla Tağalanyñ
qūdiretimen jüzege asuy- na «qaza» delinedi.
Joğaryda Ūly Jaratuşymyz əzəli ilimi arqyly bizdiñ myna
düniede ne isteitinimizdi bilip, bilgenin tağdyr i̇etip «LəuhulMahfuzğa» jazğan dedik. Demek, biz
būl
düniedegi
barlyq
isterimizdi Alla Tağala aldyn
99

Fussilat süresi/46
ala bilgeni üşin istemeimiz, kerisinşe, Alla Tağala ne isteitinimizdi
bilgeni üşin tağdyrğa jazğan. İağni, Alla Tağalanyñ bizdiñ isteitin
isimizdi aldyn ala bilui – bizdi sol isti isteuge məjbür i̇etpeidi.
Mysaly, biz künniñ şyğu sağatyn astronomiiä ğylymy arqyly
aldyn ala bilip, küntizbege jazyp qūiamyz. Uaqyty jetken mezette,
dəl sol minutta kün şyğady. Al i̇endi osy künniñ şyğuy bizdiñ
aldyn ala i̇eseptep bilgenimiz üşin jüzege asty ma? Joq, əlde sol
uaqytta şyğatyn bolğany üşin biz bilemiz be?
Tağdyrdy syltau i̇etu dūrys pa?
Keibir adamdar öz i̇erik, derbes tañdaularymen istegen
künəlarynan «tağdyrymda osylai jazylyp q o i sa , qaitem?!
Nemese tağdyrymda ğibadat jasau bolğanda ğibadat i̇eter i̇edim»
dep, tağdyrdy syltau i̇etip aqtalyp jatady. Tağdyrymen osylai
aqtalyp, ərbir jaman isine jazmyşty syltau i̇etken əlgi adamdar
özderiniñ ömirde qoly jetken keibir jetistikterimen «Men istedim,
men jasadym» dep kökiregin qağyp maqtanyp jatady. Al, i̇endi ərbir
isin tağdyrda jazylğany üşin jüzege asyryp jatsa, būl
maqtanularyn, pañdanularyn qalai tüsinuge bolady? Tipti, basqa bir
adam üiine kirip mal-mülkin ūrlap ketse, sot aldynda «Būl baiğūs
tağdyrynda ūrlau bolğan soñ məjbürlikpen ūrlağan ğoi», – dep
ūryny aqtau
– əlgi ərbir jaman isin tağdyrğa silteuşiniñ üş ūiyqtasa tüsine de
kirmeidi. Tağdyrdy sebepşi i̇etip körsetken i̇eşbir adam kişkentai
balasyn qylqyndyryp öltireiin dep jatqan adamdy körip: «Būl
kisiniñ tağdyrynda meniñ balamdy öltiru jazylğan i̇eken, qalasa da,
qalamasa da balamdy öltiredi» dep balasyn ainalyp öte
şyqpaidy. Demek, mūnyñ bəri ğibadattan qaşu üşin körsetilgen
arzan syltau men künəlardan op-oñai aqtalu üşin şai-
tan «ūstazdyñ» üiretken qisyq joly ğana. Əitpese, tağdyrdyñ
jazmyşyna məjbür bolğandyqtan i̇emes. Öitkeni adam ərbir isin öz
qalauymen isteidi. Jəne i̇erteñ tağdyrynda ne bar i̇ekeniniñ ol üşin
kömeski, beiməlim i̇ekenin i̇eskersek, «Tağdyrymda bolsa qaitem?» deu
– işi quys salmaqsyz əşeiin syldyr söz ğana. İeger adamdardyñ bəri
ərbir isterin i̇ejelden Alla Tağala ta- rapynan jazylğan
tağdyrlaryna məjbür bolğandyqtan atqaratyn bolsa, Ūly
Jaratuşymyzdyñ pendelerine paiğambar jiberip, kitap tüsiruiniñ,
adamdardy tozaqpen i̇eskertip, jənnatpen süiinşileuiniñ i̇eşqandai
mağynasy qalmas i̇edi.
Tağdyrdan tağdyrğa qaşyp baramyn...
Bir kezderi Omar (r.a.) Mədina qalasyndağy birneşe sahabany
janyna i̇ertip Şamdy baqylap, tekseru üşin j o l ğ a şyğady.
Şamnyñ sol kezdegi bastyğy Əbu Ubəida ibnu Jərrah Omar (r.a.)
men janyndağy joldastaryn qalanyñ syrtynan kütip alady. Əbu
Ubəida Omarğa (r.a.) Şamda oba auruynyñ i̇etek alğanyn jetkizedi.
Ha- bardy i̇estir-i̇estimes hazreti Omar janyndağy sahabalar- men
aqyldasady. Sahabalardyñ keibireui: «Osy jer- ge deiin keldik
qoi, Allağa təuekel i̇etip qalağa kirip, jūmysymyzdy bitirip
keteiik», - dese, i̇endi bireuleri:
«Keri qaitaiyq», - degen oilaryn ortağa salady. Hazireti Omar da
osy keri qaitaiyq deuşilerge qosylady. Sonda Əbu Ubəida:
– Ua, Omar Allanyñ tağdyrynan qaşqanyñ ba?- deidi.
Omar (r.a.):
–«Būl sözdi senen basqa bireu aitqanda ğoi! İə, Əbu Ubaida, Men
Allanyñ tağdyrynan onyñ basqa
bir tağdyryna qaşyp bara jatyrmyn», - dep jauap qatady. Sosyn
tüsinikti i̇etip oiyn aşpaq nietpen:
–Ua, Əbu Ubəida, seniñ tüieleriñ bar delik. Myna jerdiñ bir jağy
jasyl-jelek, balğyn şöp, al i̇ekinşi jağy qūrğaq, susyz tap-taqyr
jer delik. Sen i̇eger tüieleriñdi jasyl jelek, balğyn şöpke jaisañ
Allanyñ tağdyrymen jaiğan bolasyñ. Al i̇eger, kerisinşe, qūrğaq
jerge jaiar bolsañ Allanyñ tağdyrymen jaiğan bolmaisyñ ba?
Būl əñgimege keiinnen qosylğan Abdurrahman ibn Auf bylai
deidi:
–Ua, Omar, meniñ būl turasynda mağlūmatym b a r . Būl məselege
bailanysty Paiğambarymyzdan (s.a.u.) my- nandai hadis i̇estidim.
Paiğambarymyz bylai dedi:
«Bir jerde oba auruynyñ bar i̇ekeninen habar- dar bolsañdar, o l jerge barmañdar, al i̇eger s o l jerde
bolsañdar syrtqa şyqpañdar».

Omar (r.a.) būl hadisti i̇estigennen keiin qatty quanady. Pikiriniñ
dūrys şyqqany üşin Alla Tağalağa şükir i̇etedi.
Təuekel
Təuekel sözi «senim artu, isti bireuge tapsyru» de- gen
mağynalardy bildiredi. Al şariğattağy termindik mağynasy:
«Belgili bir maqsatqa, nətijege qol jetkizu üşin qajetti
zattyq jəne ruhani barlyq sebep- saldarlardy oryndağannan keiin
nətijesin Allağa tap- syru, kütu» degenge saiady.
Mysaly, diqan uaqyty kelgende jerin jyr- typ, tūqymyn
seuip, sosyn suaryp, sodan soñ aram şöpterin jūlyp, qajet bolsa
tübin qopsytyp, kerekti tyñaitqyş dərilerin şaşqannan keiin
jaqsy önim beruin Ūly Jaratuşydan tilep, i̇eñbeginiñ nətijesin
Odan kütui, qūdiretine senim artyp, tapsyruy İslam
qūptağan təuekelge jatady. Būlardyñ i̇eşqaisysyn oryn- damai
jatyp «tağdyrymda ne bolsa, sol bolady» dep qol qusyryp qarap
jatu – təuekel i̇emes, jalqaulyqtyñ dəl özi. «Atyñdy arqandap,
tūsaulağannan keiin ğana Jaratqanğa təuekel i̇et» degen atam
qazaqtyñ maqaly – dəl İslamdağy osy təuekel tüsinigine sai
aitylğan. Tipti būl maqal paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) hadisinen
alynğan. Təuekel – mūsylmandardyñ tağdyrğa degen bekem
senimderiniñ tabiği nətijesi. Təuekel i̇etken adam – Ūly
Jaratuşysyna i̇eşbir şartsyz bas iıp, tağdyryna, özine berilgen
ülesine riza bolğan imandy jan. Tağdyrğa iman i̇etip, təuekelge bel
bailau – jalqaulyq i̇etip, ai qarap, jūldyz sanau i̇emes, kerisinşe,
bar küşiñdi salyp, bar mümkinşilikteriñdi qoldanğannan keiin
nətijesin Jara- tuşydan kütu. Sebebi, Alla Tağala ərbir istiñ
nətijesine jetu üşin belgili sebepter men zañdar jaratqan. İağni,
bidai i̇ekpei, i̇egin öspeidi, auru i̇emdelmei, jazylmaidy. İgi ister
istep, künəlardan aulaq bolmaiynşa, Allanyñ rizaşylyğy da
bolmaidy, jənnat ta qaşyq. Olai bolsa, təuekel – i̇eñbek i̇etip, ter
tögip, barlyq kerekti sebepterdi
oryndağannan
keiin
nətijesin
Allağa tapsyryp,
Jaratqannyñ bergen ülesine riza bolu, bas iiü.
Alla Tağala Qūranda: «...Şeşimiñdi qabyldağannan keiin
Allağa təuekel i̇et. İeş kümənsiz Alla Tağala təuekel i̇etkenderdi
jaqsy köredi», - dep müminderdiñ basqa bireuge i̇emes, tek Özine ğana
senim artyp, bas iiülerin būiyrady.
Ryzyq
Ryzyq sözdikte: «Azyq, jeitin, işetin, jal- py
paidalanatyn nərse» degen mağynalardy bildirse, şariğattyq
terminde: Ūly Jaratuşynyñ jan ielerine jep-işu, paidalanu üşin
bergen nesibege aitylady.
Barlyq jan ieleriniñ ryzyğyn beruşi tek qana Alla Tağala.
Qūranda: «Jer basyp jüretin barlyq jan ieleriniñ ryzyğyn
beru tek qana Alla Tağalağa tən»100.
«...Qalağan jan iesiniñ ryzyğyn keñeitip, qalağanikin
taryltady»101 - dep barlyq jan ieleriniñ mol, iaki az i̇etip ryzyğyn
beruşi şeksiz qūdiret iesi tek Alla Tağala i̇ekenin bildiredi.
Biz qolymyzdan kelgenşe i̇eñbek i̇etip, ryzyq tabu üşin Alla
tarapynan qoiylğan barlyq zañdar men sebepterdi oryndaimyz.
Sosyn, Allanyñ nəsip i̇etken azdy-köpti tağdyrymyzğa jazylğan
ryzyğymyzğa qol jetkizemiz.
Adal ryzyqtyñ sebepterin oryndağan adamğa – adal, al haram
ryzyqtyñ sebepterin oryndağanğa – haram ryzyq beriledi. Adal
ryzyq tapqan qūl sauapqa kenelse, harammen qorektengen qūl künəğa
belşesinen batady.
İeñbek i̇etip, ter tökpei jatyp tağdyrdy syltau i̇etu dūrys i̇emes.
Alla qūldarynyñ keibireulerine ryzyq- nəsibesin köp i̇etip berse,
i̇endi bireulerine az beredi. Bir adamnyñ bai boluy – Allanyñ ol
qūlyn jaqsy köretindiginiñ nemese kedei boluy – jek köretindiginiñ
belgisi i̇emes. Onyñ bergen bailyğy da, kedeiligi de qūldaryna
berilgen syn.
İeñbek i̇etken i̇eşbir qūlyn Alla Tağala aş qaldyrmaidy. Būl
düniede ərkim özine tağaiyndalğan ryzyğyn jeidi. İeşkim i̇eşkimniñ
ryzyğyna auzyn sala almasy anyq.
Tağdyrdağy ədildik
Mūsa (aleihissəlam) bir küni «Ua, Rabbym, mağan ədildigiñdi
körsetşi» dep ötiniş jasağan i̇eken. Alla
100
101

Hud süresi/6.
Şura süresi/12.
Tağala Mūsa aleihissəlamğa: «Būlaqqa mañyna baryp, onda
bolyp jatqan barlyq oqiğalardy qadağalap, baqyla», - dep
uahi i̇etedi. Musa (aleihissəlam) Rabbysynyñ aitqanyn būljytpai
oryndap būlaqtyñ mañyna baryp tasalanyp qalady.
Būlaqtyñ basyna bir atty adam kelip atyn suaryp ja- typ,
qaltasyndağy altynyn tüsirip alady. Altynynyñ tüsip qalğanynan
beihabar būl adam artyna qaramastan jönine kete barady. Ol kete
salysymen, bir kişkene bala būlaqtyñ basynda jatqan altyndy köre
sala dereu alady da qoinyna tyqqan küide qaşa jöneledi. Bala kete
sa- lysymen, būlaqtyñ basyna bir soqyr adam keledi. Osy mezette
əlgi altynyn tüsirip alğan atty adam joğyn izdep qaita kelip qalady.
Atty adam soqyr adamğa: «Alty- nymdy qaitar, senen basqa būl
jerge i̇eşkim kelgen joq, altyndy sen aldyñ», – dep jağasyna
jabysady. Soqyr adam: «Men alğan joqpyn», - dep qanşa aqtalsa
da, atty adam senbeidi. Söitip, atty adam soqyr adamdy sol jerde
mert i̇etedi. Mūsa alaihissəlam bir qarağanda zūlymdyq siiäqty
köringen būl oqiğalardyñ mən-mağynasyn Alla Tağaladan sūraidy.
Sonda Alla Tağala: «Atty adam būryn balanyñ əkesiniñ altynyn
ūrlağan i̇edi. Biz sol altyndy balağa mūrager i̇etip qaitardyq. Al
anau soqyr adam baiağyda atty adamnyñ əkesin öltirgen i̇edi. İendi,
mine, atty adamğa soqyrdan əkesiniñ öşin əperdik».
Ajal
Ajal sözi – «uaqyt, mezet» jəne «aldyn-ala belgilengen uaqyt»
degen mağynalardy bildiredi. Şariğattağy terminde – adam balasy
jəne basqa jan ieleri üşin belgilengen ömirdiñ bituine, iağni, ölim
uaqytyna aitylady.
Ərbir adamnyñ özindik ajaly bar. Alla Tağala ərbir adamğa
belgili bir uaqytqa deiin ömir syilağan. Ajal dep osy belgilengen
uaqyttyñ bituin aitamyz. Qūranda:
«Aralaryñda ölimdi biz belgilep, tağaiyndadyq...»102
– delinedi.
Ər pende Ūly Jaratuşymyz tarapynan aldyn ala
tağaiyndalyp, belgilengen ajalynan bir mezet būryn iaki keiin
qalmai, dəl uaqytynda ölimmen qauyşady.
«Munafiqun» süresinde bylai delinedi: «Ajaly kelip jetken
i̇eşbir adamdy Alla Tağala (ajalynan) mülde keşiktirmeidi»103
Ajaldyñ
uaqyty
i̇eşbir
sebeppen
özgermeidi.
Paiğambarymyzdyñ «Tuysqandarmen jaqsy qarym- qatynasta
bolu – ömirdi ūzartady» mağynasyndağy hadisine İslam
ğūlamalary i̇eki türli tüsinik beredi.
1. Ğūmyry mol s auap, qaiyrly amaldarmen berekettenip, az
uaqytta beine bir köp uaqyt ömir sürgendei bolady.
2. Alla Tağala mūndai qūldarynyñ jaqsylyq jasaitynyn aldyn ala əzəli ilimimen bilgendigi üşin ol qūlynyñ
ömirin əu basta ūzaq i̇etip tağdyryna jazğan.
Sūraq:

Ərbir adamnyñ ajaly aldyn-ala tağdyrynda belgilengen. Al
i̇endi osy ajaly jetken adamdy öltirgenniñ künəsi ne? Bəribir sol
uaqytta öletin i̇edi ğoi.
Tağdyr sebep pen onyñ nətijesine birtūtas qarai- dy. İağni,
Allanyñ əzəli iliminde ər adamnyñ ajaly men ajalyna sebep bolar
is-qimyldyñ qai uaqytta, qai jerde jüzege asatyny aldyn ala
belgili bolğandyqtan tağdyrğa solai jazylğan. Ölgen adamnyñ
ölim uaqyty
102
103

Uaqiğa süresi/60.
Munafiqun/11.
ğana i̇emes, onymen birge onyñ ölimine sebep bolatyn is- əreket te
aldyn ala bilingendikten, sebep-nətije tağdyrğa birge jazylğan.
Ölgen adamdy ol adam öltirmegende, onyñ ölimi nemen jüzege
asatyny bizge beiməlim. Mysaly, jol apatynan boldy deiik. Onda
onyñ tağdyryna ajaly «jol apatynan bolady», dep jazylar i̇edi.
Demek, ony öltirgen adam öz qalauy men öltirgendikten aqyrette
jauapqa tartylady.
Tağdyrğa bailanysty tartysuğa nelikten tyiym
salynğan?
Birde Paiğambarymyz (s .a .u .) tağdyrğa bailanysty söz
talastyryp otyrğan sahabalaryn körip: «Sender- ge osylardy
isteu əmir i̇etildi me? Joq, əlde Men sen- derge osy üşin
jiberildim be? Senderden būrynğylar (adamdar) osy taqyrypta
tartysqandyqtan qūryp ketken», - dep tağdyr turasynda
tartysudyñ dūrys i̇emes i̇ekenin bildirgen.
Paiğambarymyzdyñ tağdyrğa bailanysty qajetsiz söz
talastyrudy tyiuynyñ hikmetin bylai dep tüsinuge bolady.
1. Adamnyñ öz qalauymen bolatyn jəne qalauynyñ tysynda
bolatyn tağdyry bar. Qalauynan tys bolatyn tağdyrdyñ
sebepteri men hikmetteri bizge beiməlim.
«Aqyl jaratylğan, jaratuşyny tolyq tüsine al- maidy»
demekşi, aqylymyz qalauymyzdan tys bolatyn tağdyrdyñ sebepteri
men hikmetterin jəne syryn tolyq şeşe almaidy. Adamnyñ
tuylğan jyly, əke-şeşesiniñ kim boluy, ūlty, jynysy jəne
qalauynan tys bolatyn aurular men pəleketterdiñ hikmetteri men
syrlaryn, sebepterin tüsinu üşin özimizdi qinau, bir-birimizben söz
talastyru tübi joq tūñğiyqqa batumen birdei.
Paiğambarymyzdyñ tyiğan tartys məselesi tağdyrdyñ osy i̇ekinşi
türine bailanysty boluy mümkin.
2. Adam balasy jalpy tağdyrdy tolyq əri dəl tüsine almaidy.
Öitkeni tağdyr taqyryby – öte qiyn əri kürdeli məsele.
Sondyqtan ərbir mūsylman tağdyrğa bailanysty məselelerdi
din mamandarynan sūrap, osy taqyrypqa bailanysty jazylğan
kitaptardy oqyp tüsine alğanynşa tüsinip, al tüsinbei aqyl
jetkize almağan məselelerin Allanyñ şeksiz ilimi men
ədildigine tapsy- ryp, adamdarmen bos dau-damaiğa kirmegeni
jön. Alla i̇eñ dūrysyn biledi.
TAĞDYRĞA İMAN KELTIRUDIÑ PAiDALARY
Tağdyrğa iman adamdy jauapsyzdyq pen pañdanudan
saqtaidy.
Adam tabiğatynda öz qateligin moiyndamai, i̇ekinşi bireuge
silteu nemese tağdyrğa jala j a - uyp, jauapkerşilikten qaşu
bar. Ərdaiym jasağan künəlaryna ər türli syltau qūrastyryp, bas
sauğalap qaşyp keter jol izdeidi. Mine, o s y öz i̇erik-qalauymen
jasağan künəlaryn tağdyrğa jauyp, jauapkerşilikten qaşqysy
keletin adamnyñ aldyna Alla Tağala tara- pynan berilgen «derbes
i̇erik-qalauy» şyğyp, «Qaida barasyñ? Sen istegen ərbir isiñdi öz
i̇erik-qalauyñmen atqardyñ. Sondyqtan künəlaryña tağdyrdy
syl- tau i̇ete almaisyñ»,-dep tozaqtyñ qyzyl otyn közine i̇elestetip,
jauapkerşiligin i̇esine salady.
Sondai-aq,
adam
tabiğatynda
qoly
jetken
jetistiktermenmaqtanyp,pañdanuytağybar.Künəlarynan
aqtalyp,
tağdyrdy syltau i̇etken əlgi adam istegen keibir jaqsylyqtary men
qoly jetken bəzbir jetistikterin köldeneñdetip: «Men istedim, men
büittim, men söittim» dep, dem arasynda özgerip, kübidei isinip
şyğa keledi. Menmendigi bara-bara ūlğaiyp, təkapparlyqqa ainalyp,
aqyry ərbir isin jaratqan Ūly Jaratuşysyn ūmyt qaldyryp,
kerdeñ basyp, ainalasyndağy adamdarğa mysqyldai qarap, jeñiniñ
ūşymen səlem beredi.
Osyndai nəpsisine adamdyq tizginin ūstatyp, təkapparlyqqa,
menmendikke qūl bolyp, mūrnyn şüiirgisi keletin pendeniñ aldyna
«tağdyr» şyğyp:
«Seniñ maqtanuğa, pañdanuğa i̇eşbir aqyñ joq. Barlyq jaqsylyqqa aparar joldy körsetip, nietiñe jetkizip
sətin salğan, izgilikti jaratyp, jetistikti nəsip i̇etken Alla i̇emes pe?», - dep qūldyñ şamasyn közine körsetip,

«təkapparlyqtan aulaq bol!» deidi.
İə, adamnyñ qoly jetken jetistikteri men jasağan igilikterine
ielik i̇etuge i̇eş aqysy joq. Sebebi, ərbir jaqsy istiñ jasaluyn Alla
Tağala qalamasa qalai jüzege asar i̇edi? Qūldyñ niet i̇etip, istegisi
kelgen izgi isine «joq» dep Ūly Jaratuşysy tosqauyl qoisa,
qūldyñ qolynan ne keler? Adamğa istiñ jaqsysyn ajyrata biletin
aqyl syilağan, qabilet bergen, onyñ jasauğa niet i̇etken ərbir isin
jüzege asyrğan Ūly İesi i̇emes pe?! İə, jaqsylyqty qalağan – biz, al
ony jaratqan – Alla Tağala.
Jaqsylyq ataulyny jüzege asyrudağy adamnyñ alar i̇enşisi
liftiñ işindegi tüimeni basuyndai-aq. Mysaly, liftpen joğary
qabatqa şyğudy qalap, sausağyñyzdyñ ūşymen tüimeni basasyz,
söitip, lift sizdi qalağan qabatyñyzğa şyğarady. Şyqqannan keiin
«liftini joğaryğa men şyğardym» dep, maqtana almaisyz. Öitkeni
siz liftini i̇emes, lift sizdi şyğardy.
Tarazynyñ i̇eki basyn teñ ūstap, astamşylyq pen nūqsandyqtan
boiyn aulaq ūstağan taqua jan barlyq istegen künəlary üşin
«nəpsimdi tyñdap, şaitannyñ arbauyna aldanyp, jamanşylyqty
tañdağan, qalağan menmin, olai bolsa özim kinəlimin» dep Ūly İesinen
istegen künəlarynyñ keşiriluin tilese, qoly jetken jetistikteri
üşin «Alla Tağalam mūny nəsip i̇etken Sensiñ, səttiligin salğan
tağy Öziñsiñ!» dep, jaqsylyqtyñ şynaiy iesi Alla Tağalağa
rahmetin bildirip, öziniñ boryştarly- ğyn sezinedi. Mūndai taqua
jannyñ jadynda ərdaiym:
«Sağan kelgen barlyq jaqsylyq Alladan, al basyña
kelgen barlyq jamandyq nəpsiñnen»104, - degen qasietti aiat
jañğyryp tūrady.
Basyna qiynşylyq tüsken jan tağdyrdan
jūbanyş tabady.
Tağdyrğa iman i̇etip, ərbir istiñ Allanyñ rūqsatynsyz iske
aspaitynyna jürekpen sengen kez kelgen adam ba- syna kelgen
qiynşylyqtar men pəleketterdiñ əserinen öz-özin jep, iştei
tynyp, ümitsizdikke bas imeidi. Ūly Jaratuşysynyñ qūlyn
jaqsylyqpen de, qiynşylyqpen de synaitynyn bilgendikten: «Alla
Tağalam, mağan sa- byr ber! Sauabyña keneleiin» dep, keleşekke
degen ümitin qanat i̇etip, qairat-jigerin qamşylaidy. Basyna kelgen
aiyqpas a u r u ğ a : «s a u bolğanda bəlkim Allağa de- gen
mūqtajdyğymdy ūmytyp, ər türli künəğa batar ma i̇edim? Bəlkim,
Alla mağan sauap jinaudyñ, Özine jaqyndaudyñ jolyn osylai
bergen şyğar. İendeşe, auru- larym künəlaryma kəffarat bolar»
dep, synyq köñiline medet tabady. Mal-mülkin joğaltyp alsa, iaki
basqa bireudiñ qolynda ketse: «Alla Tağala meniñ tağdyryma
jazbağan ğoi, būiyrmağan i̇eken, barlyq mal-müliktiñ şynaiy iesi –
Ūly Jaratuşym Sen öziñsiñ, qalağanyña beresiñ, qalağanyñnan
alasyñ» dep, Ūly İesiniñ aldynda basyn barynşa iıp, ər nərseniñ
Onyñ qalauymen ğana bo- latynyn jadynda tağy bir ret jañğyrtyp,
tügesilmes sa- uaby men jənnattağy məñgilik syi-siiäpatynan ümit
i̇etedi. Sebebi, sabyr saqtap, şükir i̇etken qūldyñ myna düniede
joğalğan pəni mal-mülki aqyrette məñgilik mal-mülikine ainalyp,
jənnat törinen menmūndalap tūrady.
Jobasyn jasap, jeti ret ölşep, bir ret kesken oiyndağy isi,
armandağan maqsaty oryndalmai qalsa,
104

Nisa süresi/79.
«qaiyrlysy bolsyn» dep, sabyr tanytady. Al tağdyrğa imannan
nəsibin ala almağan baiğūs jandar basyna tüsken joğaryda aitylğan
qiynşylyqtar men pəleketterge:
«Nege būlai boldy, qap, əttegen-ai», – dep sanyn sabalap,
ainalasynan kinəli pendelerdi izdep, basyn tastan-tasqa ūryp,
ömirden tüñilip, ümitsizdiktiñ qarañğy əleminde tūnşyğyp jatady.
Tağdyrğa iman i̇erjürektik pen batyldyqqa
bastaidy.
Basyna ne kelse de, Allanyñ rūqsatymen, qalauymen keletinine
bek sengen jannyñ boiyna i̇erekşe batyldyq bitedi. Ar-namysyn
taptauğa tönip kelgen dūşpannan ota- nyn, dinin, halqyn qorğau üşin
i̇eren i̇erlikpen şaiqasady. Ajalynyñ aldyn ala Ūly Jaratuşysy
tarapynan belgilengenin bilgendikten «tağdyrymdağy ölimim qai
jerde, qai uaqytqa belgilense, mindetti türde sol jerde, sol
mezette ölimdi tatamyn, jazmyş ajalym mūndai qasietti
soğysta i̇emes, üide jyly tösekte jatsam da kelip jeter» dep
«alğalap» ūran tastap, jau jüregin auzynan şyğarady.
Belgili bir paidaly iske kiriser bolsa, aldymen, barlyq qolynan
keler qajetti is-şaralardy atqaryp, kerekti sebepterdi
oryndağannan keiin, «tağdyryma jazylğanyn, būiyrğanyn,
Allanyñ qalağanyn körermiz, jazmyştan o z m y ş joq» dep,
təuekelge bel bailai- dy. Şeginşektep, qorqu tağdyrğa sengen
jannyñ pək düniesine aiaq baspaidy.
Tağdyrğa iman qanağatqa tərbielep, köre almauşylyq pen
qyzğanyştan saqtaidy. Barlyq adamnyñ būl düniede dəm
tatar ryzyqnesibesi
aldyn
ala
Ūly
Jaratuşysy
tarapynan
belgilengenine iman i̇etken jan özine jüktelgen mindetterin, qolynan
keler barlyq sebepterdi atqarğannan keiin Jaratqannyñ bergen
ülesine rizalyq bildirip, qanağatty pir tūtyp, basqalardyñ malmülkine sūq közben qarap, pək jüregine qyzğanyş sezimin qonaq
i̇etpeidi.
Tağdyrğa iman adamdy jüieli jūmys isteuge, ərbir isin taptūinaqtai atqaruğa tərbieleidi.
Jaratylystağy ər nərseniñ arnaiy i̇eseppen, belgili jüiemen
jūmys istep tūrğanyn körip, odan sabaq ala bilgen jan ərbir isin
tap-tūinaqtai atqaruğa, joba- josparsyz i̇eşbir isti bastamauğa
tyrysady. Jüielilik onyñ tabiğatyna siñip, tūraqty minezine
ainalady.
ADAMNYÑ NEGIzGI MINDETI
Ömir özendei aqqan boiy ötip jatyr. Üirenşikti kün arailap
atyp, alaulap batuda. Adamdardyñ köbi pəni dünieniñ qamyn jep,
özderiniñ myna düniege qaidan, ne üşin kelgenderin, qaida
baratyndaryn ūmytqan. Bəri sağym quğandai bir armannan i̇ekinşi bir
armannyñ, bir belesten i̇ekinşi belestiñ izine tüsude. Birine i̇endi
jettim degende, i̇ekinşisi anau jaqtan men mūndalap tūrady. Biraq
adam bəribir toimaidy, bəribir qanağattanbaidy. İe n d i asyl
armanyma, añsağan maqsat-mūratyma jettim degen- de, ölim ony
ökşelep jetedi. Söitip, adam myna pənidiñ aldamşy qyzylyna
qyzyğyp, qairan bir ğūmyrdy joq i̇etedi.
Būl künde adamdar ömirdegi özine jüktelgen minde- tin oryndau
üşin tamaq işpeidi, kerisinşe, tamaq işu üşin ömir süredi. İağni,
ömirdegi maqsaty – qaryn toidy- ru. Oilanğanğa i̇ekeui i̇eki bölek.
Tamaqty maqsat i̇etetindei ğalamdağy i̇eñ sanaly jaratylys –
adamnyñ osyndai mağynasyz jaratylğany ma? Sonda adamnyñ
qūrsağyn toidyruy üşin mektepte on bir jyl, universitette besalty jyl oqyp, sol bir qarnynyñ qamy üşin ötirik pen ösek aityp,
basqany qyzğanğany ma? Sol üşin qan tögip, jaulasqany ma? Sonda
adam bar ğūmyryn qūrsaqtyñ qamy üşin arnaityndai osynşama
tömen deñgeige tüskeni ğoi... Jo-jooq, əlemdegi i̇eñ sanaly, i̇eñ kemel
jaratylystyñ əste mūndai tömen boluy mümkin i̇emes. Mal i̇ekeş
maldyñ özin alyp qarasaq, ərqaisysynyñ belgili bir maqsat üşin
jaratylğan köremiz. Qoradağy möñiregen siyrdyñ
da özindik mindeti bar. Tañerteñ öriske baryp, keş au a jelinin
syzdata appaq süt əkeledi. Kim üşin? Adam üşin. Ara da tañnyñ
atysy, keştiñ batysymen myñdağan gülderge qonyp jürip, keşke
uly denesinen şipasy mol bal tartu i̇etedi. Demek, būl ömirdegi ərbir
jaratylys iesiniñ özindik mindeti bar. Olar sanaly bolmağan künniñ
özinde sol mindetin mültiksiz oryndauda. Al i̇eñ körkem jaratylys
iesi adamnyñ mindeti ne? Ol siyr, ara siiäqty denesinen basqağa
paidaly bir nərse şyğara ma?
İə, i̇eñ körkem jaratylys iesi adamnyñ da öz sana- sy men
abyroi-dərejesine qarai özindik ülken mindeti bolğa tiıs. İeger
adamnyñ da özindik orny men mindeti bolmasa, onda onyñ kim
bolğany? Jai ğana ashana men dərethananyñ ortasynda jürip, as
qorytyp-şyğarudan aspaityn jandy apparat bolğany ma?! Jo-jooq,
əste olai i̇emes! İeñ kemel jaratylys iesi adamnyñ özine tən joğary
mindeti bar. Ol mindet bərinen de joğary, asa abyroily mindet.
Ol – özin joqtan bar i̇etken qūdireti şeksiz Ūly Ja- ratuşyny
tanu. Ol − külli jaratylys ataulynyñ boiy- nan Alla Tağalanyñ
til jetpes şeberligi men ūlylyğyn körip, Onyñ qūdiret-küşiniñ
aldynda tañ qala bas iıp, qūlşylyq jasau.
Ol − özine tegin berilgen sansyz jaqsylyq, nyğmetter üşin Ūly
jaratuşy İege alğys-raqmetin bildirip, Onyñ aldynda məñgilik
qaryzdar i̇ekenin sezinu.
Būğan qosa tabiğatyndağy qyzğanu, sabyrsyzdyq, jalqaulyq,
qanağatsyzdyq siiäqty jaman qylyqtardan arylyp, boiyndağy asyl
qasietterdi şyñdap, san aluan sezimderin kemeldendirip, ər türli
qabiletterin jetildiru arqyly «kəmil adam» tūğyryna köterilu.
Söitip, «kəmil adam» küiinde o bastağy asyl mekeni – Jənnatqa
oralu. Haq Tağalanyñ rizaşylyğyna bölenip, ondağy məñgilik
baqytqa, būryn-soñdy köz körip, qūlaq i̇estimegen, aqyl oilap
i̇elestete almağan Ūly Jaratuşysynyñ ölşeusiz ğajaiyp syisiiäpatyna qauyşu həm būnyñ bərinen de qymbaty − jūmaqta Alla
Tağalanyñ asa körkem didaryn tamaşalap şeksiz ləzzatqa kenelu.
Haq tağalağa degen qūlşylyqtyñ məni
Külli jaratylys atauly − Alla Tağalanyñ qūdireti menqūziretin,
şeberligi men şeksizdigin, ölşeusizilimimen teñdessiz ūlylyğyn
tanytar jeke-jeke qūdaiylyq mör. Biz osylarğa qarap Ony
tanydyq, əli de tanu üstindemiz. Alla Tağala Qūran Kərimde: «Men
jyndar men adam ba- lasyn «tek qana (meni tanyp), mağan
ğibadat i̇etsin» dep jarattym»105 – deidi.
Demek, Alla Tağala bizdi būl düniege Özin myna jaratylysqa
qarap tapsyn, tanysyn, bilsin, qūdiretiniñ, şeberliginiñ, iliminiñ
aldynda tañ qalyp, bas isin, qūlşylyq i̇etsin dep jibergen. Mysaly,
kez kelgen ataqty suretşiniñ tabiğatty örnektegen suretine qarap
tañ qalyp, tamsana tañdai qağamyz. Onyñ önerin, şeberligin,
talantyn moiyndap, oğan maqtau aitamyz. Tipti sol suretşimen bir
sət birge boludy mərtebe sanap, suretke tüsip jatamyz. Al, i̇endi sol
suretşiniñ salğan suretin bir sət bağalap körelikşi!... Öspeidi,
önbeidi, tört mezgilde ər türli qūbylysqa i̇enbeidi, ağaştary jemis
bermeidi, sula- ry aqpaidy, qūstary sairap, balyqtary jüzbeidi.
Mine, bizder osyndai jansyz, jasandy, köşirme suretterge qarap
tañ qalyp, tañdai qağyp jatamyz. Biraq syrttağy körkemdigi ğajap
myna şynaiy əlemge köñil bölmeimiz. Ondağy jūpar isi añqyğan
san aluan gülderdi, ər türli jemis-jidegin şaşu i̇etken ağaştardy,
qūrlyq pen teñizdi
105

Zariiät süresi 56-aiat.
mekendegen sansyz qasietke ie jandy-jansyz ataulyny, közdiñ
jauyn alar jasampazdyqqa tūnyp tūrğan jalpy tabiğatty jaratqan
negizgi Ūly Suretşini, şeber Ja- ratuşyny i̇elemeuge bola ma?
Sanaly adam üşin nağyz maqtauğa ie sol Jaratuşy i̇emes pe? Qalai
ğana Onyñ qūdiretiniñ, şeberliginiñ, ūlylyğynyñ aldynda tañ
qalyp, Oğan madaq, maqtau aitpastan jaibaraqat jüre alamyz?!
Nelikten ğibadat, minəjatymyz arqyly Ūly Qūdiretpen birge
boludy özimizdi mərtebe sanamaimyz?
İendeşe, adam balasynyñ i̇eñ basty mindeti – Ūly Jaratuşyny
tanu. Onyñ ūlylyğyn dəriptep, «Allahu əkbar», «Alla Tağalam sen
qandai ūlysyñ!» dep bas iıp, madaq aitu.
İə, Onyñ qūdireti men qūziretiniñ, şeberligi men şeksizdiginiñ,
ölşeusiz ilimi men teñdessiz ūlylyğynyñ aldynda tañ qala bas iıp,
maqtau aitu – qūlşylyqtyñ nağyz özi.
Namazymyzdyñ ər rəkatynda ünemi oqylatyn «Fa- tiha»
süresindegi: «Bükil madaq ta, maqtau da tek qana bükil əlemniñ
Rabbysy − Allağa tən» deudiñ mağynasy da osy bolsa kerek.
Qūlşylyqtyñ tağy bir məni – Ūly Jaratuşy ta- rapynan bizge
tegin tartu i̇etilgen san jetpes jaqsylyq, rizyq, nyğmet üşin
alğysymyzdy ğibadat arqyly bildirip, Onyñ aldynda qaryzdar
i̇ekenimizdi moiyndau.
Jan-jağymyzdy qorşap jatqan külli bolmys atau- ly tek qana
biz üşin jaratylğan. Alla Tağala öziniñ şek- siz qūdiretimen olardy
əlsiz, dərmensiz adam balasynyñ qyzmetine bas idirgen. Alyp
tabiğat denelerin Ūly Ja- ratuşy özi bas idirmese, olardy küşpen
bağyndyruğa adam balasynyñ qauqary jetpesi dausyz.
Arailap tañnyñ atuy, alaulap künniñ batuy kim üşin?!
Josylyp būlttyñ köşui, i̇erkelep jeldiñ i̇esui kim üşin?!
Syldyrlap aqqan özen men buyrqanyp tasyğan teñiz kim üşin?!
Qoinauy qazynağa toly asqar taular kim üşin?!
İetimen, sütimen, terisimen, jünimen öriste jürgen jan-januar
atauly kim üşin?!
Jan-tənimizdi süisintip, öne boiymyzdy tolqytyp, ən salatyn,
toty, būlbūl jyrşy qūstar kim üşin?!
Jūpar isin añqytyp, közdiñ jauyn alatyn, san aluan tüsti gülder
men baldai tətti jemis-jidek kim üşin?!
Alyp Kün denesiniñ jyluy men jaryğy kim üşin?! Bir ğana
jauap − bəri de biz üşin. Bəri de adam balasy üşin. Bəri de ardaqty
jaratylys iesi adamzat üşin.
Ər ai saiyn qoldanğan ystyq, suyq suymyz ben jaqqan elektr
şamymyzdyñ aqysyn tölep jatyrmyz. Al, közimizdi aşqannan beri
bizge jyluy men jaryğyn külimdei tökken künniñ Ūly İesine
qandai aqy töledik?! Töle dep talap i̇etkende nemizdi töler i̇edik?!
İendeşe adamnyñ mindeti tek qana işip-jep, tairañdau i̇emes, osylardy tegin bergen Ūly Jaratuşysyna alğys bildirip, qūlşylyq
jasau.
Dana Abaidyñ:

«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de süi Ol Allany jannan tətti», - deui de sondyqtan.
İendeşe, bizge süiispenşilikpen qarap, t a u s y l - mas qymbat
nyğmetterdi syilağan Ūly İemizge biz de süiispenşilikpen qarap,
bas iıp, alğysymyzdy ğibadat arqyly bildiruimiz – ūmytylmas
mindetimiz.
Adam dene men ruhtan tūrady. Denemizdi kün sai- yn işkenjegen tamağymyz arqyly qorektendiremiz. Al
ruhty nemen qorektendiremiz? Ruhymyzdy jəne onyñ mazasyzdyğyn
damyğan ğylym da, şaryqtağan ekonomi- ka da, sət sanap örkendegen
mədeniet te qanağattandyra almaidy. Adamnyñ tört tüligi sai
bolyp, jegeni mai bolsa da, bəribir oğan bir nərse jetpei tūrady.
Öitkeni onyñ sūrağany zattyq i̇emes, ruhani bolmaq. Demek,
materialdyq denemizdiñ materialdyq qorek talap i̇etkeni tərizdi,
ruhymyz da ruhani qorekti talap i̇etedi. Olai bolsa, ruhymyzdyñ, jan
düniemizdiñ qoregi – bizdiñ namazymyz, orazamyz, jalpy külli
ğibadatymyz. «Rağd» süresinde:
«Bilip qoiyñdar! Jürekter tek qana Allany i̇eske alu arqyly
jai tabady», - dep ğibadat jasağan uaqytta ğana ruhymyz i̇erkin
tynys alyp, jüregimiz jai tauyp, jan düniemiz tynyştyqqa,
şeksiz rahatqa qauyşyp, i̇erekşe ləzzatqa bölenetinin bildiredi.
Nūsqa aitsaq, ğibadat – ruhymyzğa qorek, jüregimizge şipa,
denemizge saulyq, aqylymyzğa turalyq, i̇erik- jigerimizge quat,
sezimderimizge kemeldik, əlsizdigimizge süieniş syilaidy. Ğibadat –
ömirimizdi retke keltirip, künəlardyñ batpağyna batudan, ruhani
lastyqtan saqtaidy.
Ğibadatymyz – i̇ekinşi düniemizge jinağan azyğy- myz, məñgilik
düniede baqytty boludyñ birden-bir joly da sol.
Ğibadatymyz – bərinen būryn Ūly Jaratuşynyñ bizge jüktegen
i̇eñ ūly paryzy.
Ğibadatymyz – imanymyzdyñ belgisi, əlsizdigimiz- diñ,
mūqtajdyğymyzdyñ,
şarasyzdyğymyzdyñ,
qysqasy,
qūldyğymyzdyñ nyşany.
Bizdiñ Allağa bas iiüimiz – basqağa bas imeitindigimiz üşin
berilgen şynaiy antymyz ben sertimiz. Öitkeni biz Allağa qūl
bolğan kezde ğana nəpsige, düniege jalpy barlyq basqa jalğan
qūlşylyqtardan qūtylamyz.
Tənimiz səjdede barynşa kişireigen sətte, ruhymyz Ūlylardyñ
Ūlysyna samğai ūşyp, köterilip jatady.
Şükirşilik
Şükir – jaratylystyñ syry, şükir – dünieniñ məiegi, şükir –
adamdyqtyñ rəmizi, şükir i̇etu – pendeniñ i̇eñ ülken mindeti. Şükir –
jaqsylyq iesine jaqsylyğy üşin qaryzdar i̇ekeniñdi sezinu, onyñ
aldynda bas iıp, alğys-rahmetiñdi bildiru.
Mine, jaratylysta şükir osynşalyqty mañyzdy bola tūra,
ökiniştisi, adam balasynyñ köbi būl qasietten maqūrym. Qūran
Kərim būl şyndyqty: «Qūldarymnyñ arasynda şükir i̇etuşiler
öte az», - dep i̇eskertedi.
İə, adam balasy kişkene oilanyp-tolğansa, özin qorşağan qai
nərseniñ bolmasyn Alla tarapynan ar- naiy əzirlenip, adam
balasynyñ qyzmetine ūsynylğanyn tüsineri sözsiz. Tipti, öziniñ
joqtan bar i̇etilip, tirşilik iesi boluynyñ özi bağa jetpes nyğmet.
Biraq, ökiniştisi būl nyğmettiñ qadirin jete tüsinip, Jaratuşysyna
degen şükirinen jañylmaityn tirşilik iesi öte az.
Mysaly, suğa batyp bara jatqan adamdy əlde bir kisi qūtqaryp
qalsa, ömirine sebep bolğan əlgi adamğa: «Men sağan būdan bylai
qaryzdar bolyp ötemin, - dep onyñ al- dynda qūraq ūşady. Istegen
bir ğana jaqsylyğy üşin bas iıp, ömir boiy izet bildireri sözsiz. Al
i̇endi bizdi joqtan bar i̇etip jaratyp, ər aua jūtyp, tynys alğan saiyn
bizdi bir ölimnen qūtqaryp, bir ömir syilağan Jaratuşy- myzdy
ūmyt qaldyryp, jaqsylyğy üşin alğysymyzdy bildirmeuimiz dūrys
pa?
Ūly Jaratuşymyzdyñ adamğa bergen jaqsylyq, nyğmetteri
şeksiz. Qūranda: «İeger Allanyñ sender- ge bergen nyğmetterin
sanasañdar, sanap tauysa almaisyñdar», - delinedi.
Biz, adam balasy, densaulyqtyñ, ərbir on i̇eki müşemizdiñ bağa
jetpes nyğmet i̇ekenin oilap, qadirin tüsindik pe? Olardy bizge tegin
bergen Rabbymyzğa raqmetimiz ben alğysymyzdy bildirip, Oğan
qaryzdar i̇ekenimizdi sezindik pe? Şyndyğynda, bizge būl sūraqqa
jauap beru oñaiğa soqpasa kerek.
İeger bireu bizge köp aqşa berse, oğan rahmetimizdi jaudyryp,
aldynda qūraq ūşamyz. Al, i̇endi bir qolymyz şolaq bolsa, meili
milliardtağan jyl jūmys istep, trillion aqşa tapsaq ta, Allanyñ
bizge tegin bergen s a u qolyn satyp ala alamyz ba? Satyp ala
almasaq, nege biz trillion aqşa jūmsap qol jetkize almaityn ərbir
müşemizdi bizge tegin syilağan Ūly Jaratuşymyzğa alğysraqmetimizdi bildirmeimiz? Nege «Allahu əkbar» dep səjdege bas
ūrmaimyz?
İə, tipti işken-jegen asymyzdy tabiği jol- men syrtqa
şyğarudyñ özi de Ūly İemizdiñ ülken jaqsylyğy. Onyñ qadirin ūğu
üşin auruhanalardağy būl nyğmetten maqrūm jandardy baryp
körip, atal- myş nyğmettiñ qadirin tüsineiik! Tüsinip, Rabbymyzğa
qaryzdar i̇ekenimizdi şyn jürekten sezineiik!
Osynşama jaqsylyqtyñ, yrys-berekeniñ alğysy «şükir»
degen tilimizdiñ ūşymen aitylatyn üirenşikti sözben şektelmeidi.
Ūly İemizge degen şy- naiy alğysymyz ben mahabbatymyzdyñ
belgisi – Onyñ būiyrğan əmirlerin «ləbbaik» dep, aina-qatesiz
oryndap, mindettegen ğibadattaryn qadari halimizşe tolyq atqaru
men tyiymdarynan tügeldei tyiylu.
Köbine biz rahmetimizdi, alğysymyzdy şynaiy İ i̇e - sine i̇emes,
joldağy tükke tūrğysyz sebepterge bildirumen ğana şektelip
jatamyz. Qalaişa deisiz be? Bazardan bir alma satyp aldyq delik.
Satuşyğa rahmetimizdi aityp, qolyna aqşasyn ūstatamyz. Biraq sol
almany «qūlym
jesin» dep köz tartar sūlu pişinde jaratyp, auzyñnan silekeiiñdi
ağyzar tamaşa dəm men mūrnyñdy jarar kere- met jūpar iıspen
bezendirip bizge jibergen, iağni almanyñ şynaiy iesi – Alla
Tağalağa
şükirimizdi,
rahmetimizdi
bildirip,
Oğan
degen
qaryzdyğymyzdy sezinemiz be?
Satuşynyñ qolyna ūstatqan azdy-köpti tiyn- tebendi almanyñ
qūny dep oilamañyz, ol tek satuşynyñ i̇eñbegi ğana. Sebebi, almanyñ
öz qūny ölşeusiz. Ol bağamen ölşenbeidi. Nege deisiz be? İeger alma
joq bolsa, ony ösiru üşin dənegin qaidan alar i̇edik? Milliardtağan
qarjy jūmsap, joğary deñgeidegi zerthanalardy qūrsaq ta almanyñ
bir tüiir dənin jasai alar ma i̇edik? Tipti dəni bar bolğan künniñ
özinde onyñ ösip jetiluine kerekti Kündi, auany, topyraqty, ondağy
ər türli mineraldar- dy qaidan tabar i̇edik Bükil əlem jinalsa,
almanyñ ösui üşin kerekti sudy, auany jasai almaidy. İendi osy
almağa kerekti kün, aua, topyraq, su siiäqty qajetti zattardyñ bağa
jetpestigin i̇eskere otyryp, almany bağalap köreiikşi...
İə, biz köbine jaratqandy ūmytyp, ortadağy sebep- terge ğana
alğysymyzdy bildirumen şektelip jatamyz. Būl isimizdiñ
qanşalyqty ədiletsiz i̇ekenin bilu üşin myna mysalğa nazar
audaraiyq.
Patşa qyzmetşisi arqyly bireuge bağaly syi jiberdi delik. Əlgi
adam syilyqty ala salysymen rahmetin üiip-tögip patşanyñ
qyzmetşisine aityp, syidy tartu i̇etken patşanyñ özin i̇elemese,
onyñ būl isi qanşalyqty jönsiz bolar i̇edi. Būl tūsta nağyz alğys
aituğa laiyq jan qyzmetşi i̇emes, patşanyñ özi i̇emes pe?!
Minəjat
Ğūmyryn osy uaqytqa deiin bosqa ötkizip,
jüregi aqiqat şuağyna keiinen ğana ūianğan bir
pendeniñ
Haq aldyndağy təubasy.
Ua, Jaratuşy Jappar İem – Haq Tağala!

Qūlyñ sağan keldi bas iıp, təuba tilep. Medet tileri bar ma onyñ
Senen basqa? Qūlyñ adamdyq tizginin nəpsiniñ qolyna ūstatyp, ər
būryşta tūzaq qūryp, aila oilağan ibilistiñ qūryğyna şalyndy.
Dünieniñ jylty- ryna aldanyp, pendeşiliktiñ batpağyna malyndy.
İendi mine, künəlaryn arqalağan boiy bir qyzaryp, bir sazara Uialğan
küii Sağan keldi. Öitkeni Sen – meiirimdilerdiñ i̇eñ meiirimdisi,
raqymdylardyñ i̇eñ raqymdysy, keşirimdilerdiñ keşirimdisisiñ.
Rahman İem! Qūlyñ qanşa künəğa batsa da, «bir küni kelip, Seniñ
ūlylyğyñnyñ aldynda bas iemin» - degen kökiregindegi ümitin
joğaltpady. Öitkeni ol künəsiniñ qanşa ülken i̇ekenin bilse de, Seniñ
keşirimiñniñ odan da ülken, şeksiz i̇ekenine bek sendi.
Alla Tağalam! «Rabbym − tek Sensiñ» dedim, söite tūra nəpsime,
düniege qūldyq ūrdym.
Jaratuşy İem! Aqyret dedim, söite tūra dünieni tañdadym.
Məñgilik dedim, söite tūra pənidi artyq kördim.
Japparİem!Seniñ:«Ua,qūldarym,şaitansenderdiñ
aşyq
dūşpandaryñ» degen raqymğa toly i̇eskertuleriñe qūlaq aspai,
Ibilispen qūian-qoltyq dos boldyq, jo-joq, dos qana i̇emes, tipti,
ajyramas syrlas boldyq. Tipti, kei tūsta şaitan bizdi i̇emes, biz
şaitannyñ özin azğyrdyq.
Rabbym! Men Seni basyma bir qiynşylyq tüsken sətte nemese
auru-syrqauğa ūşyrap, tyğyryqqa tirelgen mezette ğana izdedim.
Sol kezde ğana Sağan degen mūqtajdyğymdy moiyndap, qūdiretiñe
bas idim. «Rab- bym, i̇eger osydan bir qūtqarsañ, Seniñ adal jolyñda
jürer i̇edim», - dep Öziñe san ret uəde berdim. Söitip,
qiynşylyqtan qūtylğan sətte, Seni i̇eske almastan baiağy ədetimşe
kerdeñdep kete bardym.
Jaratqan İem! Sen mağan raqym i̇etip, yrys- berekeñdi tökken
saiyn, Öziñe qaryzdar i̇ekenimdi sezinip, mañdaiymdy səjdege
qoiudyñ ornyna, tairañdağan sai- yn tairañdai tüstim. Senen
alystağan saiyn alystap, künəğa belşeden battym. Istegen ər künəma
özimizşe aqtau aityp, myñ türli syltau izdedim. Jüregimniñ
qaraiyp, künəğa i̇etiminiñ üirengeni sonşalyq auyr künəlardyñ özin
i̇elemeitin boldyq.
Külli ğalamdy meiirimiñmen terbetken Rahman Rab- bym! Sen ne
degen keşirimdi, ne degen meiirimdisiñ? Men qanşa künə istep,
jüregim qaraiyp, qarañğylyqqa qūldilasam da, Sen meni dereu
jazalap, tas töbeme azabyñdy jaudyrmai, təube i̇etuim üşin ğūmyr
syilap, adam boluym üşin mūrsat berdiñ.
Ua, Alla Tağalam! İerteñ Seniñ aldyña barğanda:
«Qūlym! Men üşin ne istediñ?» degen sūrağyña ne dep jauap
beremin? Düniedegi qai amalymdy bir ğana Seniñ razylyğyñ üşin
istedim dei alamyn? Qu qūlqynnyñ qamyn küittegen isterimdi me?
Əlde sol bir qūlqynnyñ qamy üşin ainalamdağylarğa jasağan
qulyq-aila, ūrys- janjalymdy ma? Joq əlde myna bes kündik
dünie üşin qūrağan qily-qily josparlarymdy ma?
Rabbym! Seniñ aldyñda bir-birlep tūryp i̇esepke tar- tylar
Mahşar küni meniñ jağdaiym ne bolmaq? Ol küni jan bitkenniñ
jüregi dürsildep, aq ter, kök terge tüsip,
ana baladan, bala əkeden qaşyp, küieui əielinen bezip, ərkim tek
öziniñ qara basynyñ qamyn jep, qinalğan sol küni meniñ jağdaiym
neşik?
Seniñ: «İei, qūlym! Meniñ sağan bergen bolattai jastyq
şağyñdy, temirdei densaulyğyñdy, köl-kösir uaqytyñdy, malmülkiñdi qaida, kimniñ jolynda, ne üşin jūmsadyñ», – degen
sūrağyña ne dep jauap beremin?
İeşkimge paidasy joq bos sözder men mağynasyz oiyn-sauyqqa,
künəğa toly jastyq şağymdy qalaişa, qalai ğana «Alla Tağalam!
Seniñ jolyñda, adamzattyñ igiligi üşin», – dei alam?! Tükke
tūrmaityn bos nərseler üşin özgelermen bəsekelesip, ysyrap
i̇etuden asyp- artylmağan mal-mülkimdi qalaişa, qalai ğana «Rabbym! Tek seniñ jolyñda, kedei-kepşik, jetim-jesirdiñ qamy
üşin?», - dep Seni de, özgeni de aldai alam? Ataq- abyroi, mansap
üşin atqarğan qyzmetimdi qalai ğana
«Alla Tağalam, tek seniñ rizalyğyñ men halqymnyñ jaqsylyğy
üşin», - dei alam?!
Qyzyğyn köretinime közim naqty jetpese de pəni dünieniñ qamy
üşin janymdy alyp-salyp kündiz-tüni ter töktim. Söite tūra sözsiz
kelip jetetin ölim üşin, au- zyn aşyp kütip tūrğan qarañğy qabir
üşin, sūrağy auyr i̇esep küni üşin, jalpy məñgilik ğūmyr üşin Öziñ
tegin bergen ağyl-tegil jiyrma tört sağattyñ i̇eñ bolmasa bir- i̇eki
sağatyn da qimadym-au. Aqyrette qūldyñ i̇eñ birinşi sūralatyn
nərsesi «namazy» demekşi, osy uaqytqa deiin anany syltauratyp,
mynany syltauratyp, dünieni köldeneñ tartyp, qaza i̇etken sansyz
namazdarymnyñ i̇esebin qalai berip, sūrağynan qalai qūtylamyn?
Jaratuşy Rabbym! Men qanşa künəhar bolsam da seniñ şeksiz
keşirim-meiirimiñnen ümitkermin. İesep küni:
«Qūlym! Seni de keştim» degen raqymğa toly iltipatyña
yntyzarmyn. Öitkeni Sen – raqymdylardyñ raqymdysy
– bükil əlemderdiñ Rabbysysyñ. Öitkeni Sen Qūrandağy:
«İei, (köp künə istep) özderine jamanşylyq jasauda şekten şyqqan qūldarym! Allanyñ raqymynan
ümitteriñdi üzbeñder! Alla barlyq künəlardy keşiredi. Öitkeni Ol – öte keşirimdi jəne raqymdy», dep
ümit şaşqan qasietti sözdiñ İesisiñ.

Ua, Allanyñ men sekildi i̇erteñinen beiğam qūldary!
Ölimnen kim qaşyp qūtylğan? Pənilikke bas ime- gen, sirə, bireu
bar ma? Qaida keşegi sən-saltanatymen saiat qūryp, zəulim-zəulim
sarailarda ğūmyr keşken aty əigili zañğar tūlğalar? Qaida keşegi
bizdiñ köz aldymyz- da jürgen aq saqaldy qariiälar men betin əjim
basqan aq jaulyqty əjeler? Olardan qane, kim qaldy? Kim? Keşegi
olardyñ ornyn bügingi bizder basatynymyzdy ūmytpaiyq!
Jastyğyñnyñ tūla boiyñdy jasyndai şarpyp, sarqylmastai
köringen küş-quatyn «məñgilik» dep al- danba! Jalğannyñ jaryn
jağalap jürip, künderdiñ bir küninde añdausyz ajaldyñ qūryğyna
ilikken sətte ğana qu tülkidei qūbylğan sūm düniege aldanğanyñdy
añğaryp:
«Qap, əttegen-ai, jaryğy sönbestei köringen jalğan dünie jalt
būrylyp meni de qapyda qaldyrdy-au» dep ahylap-ühilep
ökingennen ne şara?!
Alla Tağalam! Men Sağan, Seniñ asyl diniñe bet būrdym. Alla
Tağalam! Qalğan ğūmyrymda Qūran nūrynan taimai, Seniñ jolyñda,
iman nūrynda, taqualyqtyñ izinde jürudi nəsip i̇et! Amin, Əmin!!!
II KITAP
KÜDIKPEN KÜRES
Külli jaratylysty Alla Tağala jaratqan, al Alla
Tağalanyñ özin kim jaratty?
Adam balasy kez-kelgen nərseni oilağan uaqytta ədette osy
düniede jüretin zañdarğa jəne körgen nərselerine salystyru
arqyly paiymdaidy. Mysaly, jənnatta bir ağaş bar i̇eken delinse,
dereu osy düniede körip jürgen kəduilgi topyraqqa, künge, aua men
suğa mūqtaj ağaş i̇elesteidi. Būryn-soñdy mülde körmegen, bizge
beiməlim bir nərse tüsindirilgen uaqytta: «Nege ūqsaidy i̇eken?» dep
sūraq qoiyp jatamyz. Demek, biz körmegen özimizge tañsyq nərseni
tek salystyru j o l y arqyly ğana paiymdai alamyz. Al Alla
Tağalany salys- tyru jolymen tüsinu mümkin be? Ərine joq.
Öitkeni, Onyñ myna düniede teñdesi əri ūqsasy joq. Qūranda bylai
delinedi: «Onyñ (Alla Tağalanyñ) i̇eş teñdesi joq»106, «Oğan i̇eş
nərse ūqsamaidy»107.
İendeşe, «Allany kim jaratty?» degen saual əu- bastan qate.
Sebebi būl Allany myna düniedegi zañdarğa təueldi jaratylyspen
salystyra oilaudyñ nətijesi. Al Ūly Jaratuşy özi jaratqan
i̇eşbir jaratylysqa ūqsamaidy. Tipti qarapaiym jai suretşiniñ
özi, öziniñ salğan suretine ūqsamaidy ğoi. Öitkeni, suret
– ər türli būiaudyñ qospasy ğana. Onda suretşidegidei basybütin
qasietter joq. Qysqasy, şeber men onyñ qolynan şyqqan tuyndy
i̇eki bölek nərse. İendeşe, külli kemşilik sipattardan pək Ūly
Jaratuşy da özi
106

Yqylas süresi/4.
107

Şura süresi/11.
salğan myna jaratylys suretine, jaratqan tuyndysyna müldem
ūqsamaidy. Sondyqtan jaratylysqa arnalğan zañdarğa da təueldi
i̇emes. Mysaly, düniege kelu üşin ne nərseniñ bolsyn belgili bir
sebepke təueldi i̇ekendigi anyq. Barlyğymyz tuylğanbyz, bizdi
tuğandardy da bireuler düniege əkelgen. İağni, barlyq nərseniñ
bastauy bar. Bizdiñ qateligimiz sol, düniedegi osy tuu, tuylu jəne
bar bolu üşin belgili bir sebepke mūqtajdyq zañyn Ūly Jaratuşymyz Alla Tağalağa da tañğymyz keledi. Al Alla bolsa,
barlyq tuu, tuylu bylai tūrsyn, tirşilik zañdary joq kezde de bar
i̇edi. Tipti, Alla Tağala osy atalmyş zañdardy da özi jaratqan joq
pa!? İendeşe, özi jaratqan būl zañdarğa Ūly Jaratuşynyñ təueldi
bolmasy anyq. Sondyqtan «Yqylas» süresinde: «Ol i̇eş nərsege
mūqtaj i̇emes, tumady da tuylmady», - delinedi. Beine bir «İei,
qūldarym, tuu, tuylu, syrtqy bir türtkige zərulik sen- derge tən,
meni ol zañdarğa təueldi i̇etip oilamañdar» dep tūrğandai. Alla
Tağalany i̇eşkim jaratpağan. Alla Tağala
– «əzəli», iağni, Onyñ barlyğynyñ bastauy da, soñy da joq – Məñgi.
Alla jaratylmağandyğy üşin Alla i̇emes pe? My- saly, əskerler
būiryqty qolbasşydan alady. Al qolbasşy būiryqty patşadan
alady delik. Al i̇endi
«patşa būiryqty kimnen alady?» dep s aual qūia almai- myz.
Öitkeni, patşa da būiryqty bireuden alsa, onda ol şynaiy patşa
bola almaidy. Tağy bir mysal, meşittegi jamağattyñ bəri namazda
bir imamğa ūiidy. Al sol imam da basqa bir adamğa ūiysa, ol imam
i̇emes, jamağattyñ biri bolyp qalady. Sol siiäqty Allany da basqa
bir Alla ja- ratsa, onda jaratylğan birinşi Alla, Alla bola almaidy. Öitkeni, biz «Alla» dep o basta i̇eş jaratylmağan, i̇eşkimge
mūqtaj i̇emes, jaratylğandarda joq məñgilik siiäqty sipattardyñ
şynaiy iesin ğana aitamyz.
İMANİ GÜL
İekinşiden, Allany da basqa bir Alla jaratty de- sek, sol
jaratqan Allany da basqa bir Alla jaratuy tiıs. Ony da basqa bir
Alla... Mine, osylaişa alğaşqy qoiğan sūrağymyz tizbektesken küii
şeksizdikke deiin jauapsyz jalğasa beredi. Qaşan i̇eş jaratylmağan,
bas- tauy joq məñgi bir Allany qabyldaimyz, sol uaqytta jauaby
tabylmağan sūrağymyzğa nükte qoiylyp, jan jüregimiz jai tabady.
Mysaly, nöl sanynyñ oñ jağyna milliondağan nölderdi qatar
qoisaq ta, olardyñ i̇eşbir məndi ielenbesi belgili. Al i̇eger kez-kelgen
bir sandy qoisaq, sol nölder birden mağynağa ie bolady. Dəl osy
mysaldağy siiäqty barlyq jaratylys ataulynyñ tüp negizin –
bastauy joq, məñgilik jalğyz Allağa tiregen kezde ğana,
şynjyrdyñ örimindei bir-birine qosaqtalğan saualymyz baian
tabady.
İə, adamnyñ ne nərsesi bolsyn şekteuli. Köziniñ köre alatyn
aiasy, qūlağynyñ i̇estu qabileti – bəri, bəri şekteuli bolğany sekildi
onyñ aqyl-oiy da şekteuli. Al osyndai şekteuli aqylmen şeksiz
Alla- ny qalai ğana tolyq tüsinbekpiz? Ol – jaratuşy, biz –
jaratylğanbyz. Jaratylğan nərse Jaratuşysyn «nege
tolyq
tüsinbeimin?» dep şağym aita ala ma? Bizdegi aqyl da, jan da
keiinnen jaratylğan. Solai bola tūra biz tipti qarapaiym
jaratylğan «jannyñ» özin tolyq tüsine bermeimiz. İendi jaratylğan
nərseni jete tüsine almai jatyp i̇eş teñdesi joq Ūly
Jaratuşymyzdy qalai tolyq tüsinbekpiz?! Pendeniñ şekteuli oisanasy Ony qalai qamtymaq? Belgili oişyl Anri Bergson bylai
deidi:
«Aqyldyñ i̇eñ soñğy toqtamy – öziniñ əlsizdigin moiyn- dauy». Ras,
aqyl öziniñ jeter jerin, şamasyn bilui tiıs.
Sahaba Əbu Bəkir Syddyq: «(Alla Tağalam!) Seni tolyq tüsine
almauymdy moiyndauym – seni tolyq tüsinuim» dese, Abai atamyz:
Küni-tüni oiymda bir-aq təñiri Özine qūmar
qylğan onyñ əmiri.
Haliqqa mahlūq aqyly jete almaidy,
Oimen bilgen nərseniñ bəri – dəhri108 -dep tüise, tağy bir öleñ
joldarynda:
«Aqylğa syimas Ol Alla,
Tağrifqa109 tilim qysqa-aq»110 dep, osy aqiqatqa ülken oi salady.
Al filosof Dekart bylai deidi: «Adam
– tūtastai şekteuli jaratylys. Al osyndai şekteuli adam
şeksizdikti müldem tüsine almaidy».
Allanyñ məñgilik sipatyn qabyldağysy kelmegen örkökirek
materialister sol sipatty jansyz materiiäğa telimek bolady.
Alaida, məñgilik sipatyn şynaiy İesi Allağa beru bir basqa da,
ony qatelesip künde özgeriske ūşyrap, pənilikke bas iıp jatqan
jansyz materiiäğa beru bir basqa.

Abai,
Qalyñ i̇elim, qazağym, 153-bet. Atamūra baspasy, Almaty 2002 j.
Haliq – Jaratuşy, Mahlūq – jaratylys, Dəhri – arabşa «uaqyt, zaman» degendi
bildiredi. Allany moiyndamai, aqyretti joqqa şyğaratyn dinsizderge de «Dəhri»
delinedi. Būl jerde hakim Abai «Dəhri» sözin «uaqytşa, pəni, keiinnen jaratylğan»
de- gen mağynada qoldanuy yqtimal. İağni, adam sanasynyñ «bilip, tüsindim» degen
nərseleri keiinnen jaratylğan pəni dünielerge jatady. Al Alla keiinnen
jaratylmağandyqtan, Ony tolyq tüsinu mümkin i̇emes degendi meñzep tūr. «Haliqqa
mahlūq aqyly jete almaidy» degeni de sondyqtan.
109 Tağrif – tüsindiru.
110 A.a.i̇e, 189-bet.
108
Alla Tağalany nege közben köre almaimyz?
Əsilinde, bərimiz Ūly Jaratuşyny körudemiz. Biraq köru
qabileti şekteuli jalañ közimizben i̇emes, aqyl közimizben körudemiz.
Ras. Mysaly, türli jemis- jidekterdiñ dəmin közben köru mümkin
i̇e m i̇e s , biraq tilimizde ornalasqan dəm tatu tüiirşikteri arqyly
sezemiz, olardy bir-birinen ajyratamyz. Dybystardy, ər türli
iısterdi de közimizben köre almaimyz. Olardy qūlağymyzdyñ i̇estu,
mūrnymyzdyñ sezu qabileti arqyly sezip, bilemiz. Mine, dəl osylai
bizder jan-jağymyzdy qorşap jatqan özdiginen paida bola
almaityn myna s a n - syz tañğajaiyp jaratylysqa qarap, Ūly
Jaratqannyñ bar i̇ekenin, bir i̇ekenin, qūdiretin tüsinemiz, İendeşe,
Ony aqyl közimizben köremiz.
«Öz basym Allany körgen i̇emespin, olai bolsa Ol joq» deu, köru
qabileti belgili zañdardan asa almaityn, köru aiasy şekteuli
közimizdiñ əlsizdigimen qosa Ūly Jaratuşynyñ ūlylyğy men
şeksizdigin tüsinbeuden tuady. Tüimedei i̇eki közimen külli bolmys
əleminen ada şeksiz Alla Tağalany nege köre almaimyn deu külkili
nərse.
Közdiñ əlsizdigi sonşalyq – tikelei köru müşesi bola tūra ol özözin köre almaidy. Al i̇endi osyndai öz-özin köruge qabiletsiz közben
«Alla Tağalany köre almadym, olai bolsa, Ol joq», - deu qisynğa
kele me?.
Negizinde ainalamyzda közge körinbeitin, biraq bar i̇ekendigine i̇eş
kümən joq qanşama nərse bar. Mysaly,
adamnyñ ruhyn, quanu, qaiğyru sezimderin jəne a q y l - oiyn,
əlemdegi
tartylys,
gravitatsiiä
küşin
közimizben
köre
almağanymyzben būlardyñ bar i̇ekendigine i̇eşkim kü- mən keltirmeidi.
Öitkeni, biz nətijesine qarap būlardyñ bar i̇ekendigine köz
jetkizemiz. Aitalyq, jüzimizdiñ reñine, dausymyzdyñ şyğu
yrğağyna, bet-jüzimizdiñ qūbyluyna qarap adamnyñ quanğanyn iaki
qaiğyrğanyn bilemiz. Biraq quanyş pen qaiğy sezimderin közimizben
köre almaimyz.
Közben köru üşin körinetin zattyñ qarsy aldyñda tūruy jəne
onyñ materialdyq nərse boluy şart. De- mek, közimizdiñ körui osy
tərizdi birqatar zañdylyqtarğa təueldi. Al Alla Tağala şekteuli əri
materialdy bolmağandyqtan, Onyñ tek qarsy aldymyzda iaki basqa
belgili bir mekende boluy da mümkin i̇emes. Sebebi, barlyq meken
atauly keiinnen jaratylğan. Al Alla Tağala sol jaratylğan
mekender joq kezde de bar i̇edi. Mine, gəp osynda.
Olai bolsa, köru aiasy tar, köru qabileti keibir zañdylyqtarğa
təueldi əlsiz közimizben Alla Tağalany myna düniede köruimiz
mümkin i̇emes. Demek, Ūly Jaratu- şyny köre almauymyz – Onyñ
joqtyğynyñ belgisi i̇emes, kerisinşe, köz köre almaityndai Onyñ
ūlylyğy men şeksizdiginiñ, sondai-aq bizdegi közdiñ tym əlsizdiginiñ
belgisi.
Alla Tağala Qūran Kərimde: «Közder Ony köre al- mas, biraq
Ol közderdi köredi»111, - delingen.
Alla Tağala bizdi būl düniege Özin myna jaratylys- qa qarap,
tapsyn, tanysyn, bilsin, Öziniñ qūdiretiniñ, şeberliginiñ, iliminiñ
aldynda tañ qalyp bas isin, qūlşylyq i̇etsin dep, synaq üşin
jibergen. Al i̇endi bizge i̇erekşe köru qabiletin berip būl düniede özin
körseter bolsa, bizdi būl düniege jiberuindegi syn-synaqtyñ məni
bolmas i̇edi.
111

Əl-Ənğam süresi/103.
Alla Tağala nege adamdardy bai-kedei i̇etip jaratqan. Onyñ syry
nede?
Bailyq – mūrat i̇emes, Kedeilik – Uiat
i̇emes. Halyq maqaly
İeñ aldymen, būl bes kündik pəni dünieniñ adam- zat üşin ülken
«synaq mekeni» i̇ekenin bir sət i̇esten şyğarmauymyz qajet.
Sondai-aq, aqyretti i̇esepke almastan tek qana osy pəni dünieniñ
kürmeuge kelmeitin qysqa ölşemderiniñ şeñberinde mūndai
sūraqtarğa jauap beruge tyrysu da bos əureşilik. Ondai jağdaida
sūrağymyz da tūşymdy jauabyn taba almai, beinebir mağynasy
aiaqsyz qalğan kitap iaki i̇ekinşi bölimi körsetilmei qalğan film
ispetti jarymjan küi keşeri dausyz.
Alla Tağala özi qalağan keibir pendelerin mal- mülik, bailyq,
dəuletke keneltip, qaisybirine kedeiliktiñ qamytyn kigizedi. Būğan
qosa, adamnyñ biliminiñ, təjiribesiniñ, i̇eñbeginiñ de bailyqqa qol
jetkizu üşin kerekti sebep i̇ekenin ūmytpağanymyz jön. Biraq bai
bolu üşin adamnyñ būl qasietterge ie boluy jetkilikti i̇emes.
Öitkeni, Alla Tağala düniemülikke ie boludyñ barlyq sebepteri men
şarttaryn oryndap, kündiz-tüni zyr jügirgen adamğa bailyq bermeui
de mümkin. İağni, būl tūsta peşene, ryzyq məselelerin de i̇eskergen
jön.
Ərbir adam mol ryzyqqa, nesibege jetu üşin qolynan keler bar
is-əreketti jasauy tiıs. Sosyn
Rabbysynyñ nəsip i̇etken azdy-köpti ülesine razy bo- lyp, soğan
qanağat i̇etui ləzim.
Bailyqty ərdaiym Allanyñ qūldaryna bergen jaqsylyğy dep
tüsinbeuimiz qajet. Əsilende, Onyñ qūldaryna bergen bailyğy da,
kedeiligi de – synaq. Qūran Kərimde: «Senderdiñ maldaryñ da,
balaşağalaryñ da synaq retinde berildi»112 delinedi. Bailyqqa
qol jetkizu – baqytqa kenelu degen söz i̇emes. Bai bola tūra, jan
düniesi baiyz tappai baqytsyzdyqtan basy qatyp, tipti, özderine
qol jūmsağan adamdar da az i̇emes. Qanşama bailar kedeidiñ bir küngi
alañsyz baqytty ömirine zar, tipti sol baqytty bir-aq kün üşin
barlyq düniesin bere saluğa peiil. Qara nan men qara şaidy
qaiğysyz işken qanağatşyl kedeidiñ qol jetkizgen rahaty men
ləzzzatyn dəuletti kisilerdiñ köbi nebir tətti men dəmdini jese de,
qol jetkize almai jatady.
Biraq, kedeilikti de baqytqa jetudiñ töte jo l y dep tüsinip
qalmaiyq. Kedeiliktiñ saldarynan basyn tastan- tasqa ūryp,
ömirden tüñilgen jandar da qanşama. Demek, bailyq ta, kedeilik te
adamdy baqytty i̇etetin negizgi se- bepter i̇emes. Sebebi, adam tek
asqazannan ğana tūratyn jaratylys i̇emes. Onyñ ruhy, jüregi, işki
sezimderi, ar- ojdany bar. Negizinde adam balasyn basqa jaratylystardan üstem i̇etetin i̇erekşelikteri de adamnyñ, mine, osy jaqtary.
Adam
balasynyñ
osy
işki
ruhani
jan-düniesi
qanağattandyrylmaiynşa, bükil əlemdi jalğyz özi uy- synda ūstasa
da, onyñ baqyty bəribir baiansyz, külkisi jalğan.
Şyntuaitynda, ər adam jağdaiy özinen joğaryğa i̇emes, özinen de
naşar adamdarğa qarap öz jağdaiyna qanağat i̇etudi, şükirşilik
jasaudy ğūmyrynyñ negizgi
112

Tağabun süresi/15.
ūstanymy i̇ete bilse, ömirden opyq jemeitindigi aqiqat. Mysaly, kezkelgen adam özinen de jağdaiy jaqsy adam- dy ömirde kezdestireri
şyndyq. Sonda əlgi adam öz basyna jeterlik jağdaiy bolsa da, ana
adamğa qarağanda öziniñ ke- deileu bolğanyn oilap, işin əldebir
qyzğanyş tyrmalap, öz-özin kedei sanap, Qūdaiğa nazalanuy mümkin.
Al ana bai özinen de bai basqa adamdy körip, ol da bəsekelestik pen
qyzğanyşqa şyrmaluy yqtimal. Alaida, özderinen de tömen
jağdaidağy adamdarğa bir sət köz tastap, ö z i n i̇e berilgen
jaqsylyqtarğa oi jügirtse, Qūdaiğa mūñ ş a ğ u d y qoiyp,
şükirşilikke bet būrar i̇edi. Adam köbine i̇esepsiz Qūdai Tağalanyñ
bergen teñdesi joq öz boiyndağy bailyqtan habarsyz. Zağip adam
i̇eşqaşan üidiñ tarlyğyn aityp şağymdanbaidy. «İapyrai, «köz»
degen, aina- laiyn, basqa i̇eşbir bailyqpen ölşenbeitin Qūdaidyñ
bergen keremet syiy i̇eken ğoi, men mūny nelikten i̇erte sezinbedi
i̇ekenmin» dep Qūdaidan jatsa da, tūrsa da basqa dünieni i̇emes, tek
köziniñ aiyğuyn tileidi. Aşarşylyqqa duşar bolğan jūrt ta
«şirkin, bir üzim nan bolsa ğoi» dep añsaidy. Ol altyn men kümisti
iaki jaqsy maşinany i̇emes, tek sony tileidi. Demek, kedeilik pen
bailyq adamnyñ öz jüregindegi «qanağat» sandyğynda jatyr.
Bailyq ta, kedeilik te özgelerge qarap ölşengendikten, būlardyñ
bəri salystyrmaly türde bolmaq. Paiğambarymyz b i r hadisinde:
«Özderiñnen k ö p berilgenderge i̇emes, az berilgenderge qarañdar!
Sonda ğana Alla Tağalanyñ senderge nəsip i̇etken nyğmetterdiñ
qadir-qasietin ūğynasyñdar»113 dese, basqa bir hadisinde: «Nağyz
113

Muslim, Kitabuz-zuhd. Buhari, ər-Riqaq. Buharidegi riuaiatta bylai delinedi:
«Senderden de köp dünie berilgender men ja- ratylystary senderden de artyq
bolğandardy körgen uaqytta özderiñnen de tömen bolğandarğa qarañdar!». Jəne
qarañyz: Əbu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ƏnNəuəuii, NuzhatulMuttaqin, 1tom, 353bet.
MuəssisəturRisələ, Bairut 1991j.
bailyq mal-müliktiñ köptiginde i̇emes, jürektiñ, jan dünieniñ
keñdiginde»114 dep şynaiy bailyqtyñ mən-mañyzyn dəlme-dəl aşyp
bergen.
İə, qanağat – tügesilmeitin qazyna. Qanağatsyz adam qanşa bai
bolsa da, düniege toiymsyz keledi. Öitkeni, ondai adamnyñ işki
düniesi kedei. Al qanağatşyl adam qara nan jese de, düniesi tügel.
Sebebi, onyñ jan düniesi bai.
Ybyrai Altynsarinniñ «Saqyp» atty myna bir qysqa əñgimesi
osy aitqanymyzdy döp basyp surettegen- dei:
«Saqyp degen bir jaqsy kisi mal jinamai jürip, aqyrynda əl
ketkende qatty kedeişilik tartyp, bir küni i̇etigi bolmağan soñ
jalañaiaq dalada jürgeninde, aiaqtaryn tas jyrtyp
renjiñkirepti. Söitip kele ja- typ, i̇eki aiağy joq ağaş baldaqpen
jürgen bir tilenşige jolyqty. Mūny körip, Saqyp ah ūryp aitty
deidi:
– Əi, Qūdaiym, renjigenime toba qyldym, şükir sağan – meniñ
jüruge aiağymdy aman saqtağanyña; mynau baldaqty bişarağa
jañadan aiaq tabylsa, jalañaiaq ta bolsa jürudi dünieniñ bir
qyzyğy dep biler i̇edi-au dedi,- deidi»115.
«Alla Tağala barlyq qūldaryn nelikten birdei bai i̇etip
jaratpağan?» deu de orynsyz. Öitkeni jal- py jaratylystyñ özi
pozitiv jəne negativtik jüieden qūralğan. Toktağy minus-plius,
būlttardağy negativ- pozitiv ağymdary jəne qattyjūmsaq,
suyqystyq, qarañğyjaryq, əiel-i̇erkek siiäqty köptegen mysal
keltiruge bolady. Mine, osy kereğar zañdylyqtar arqyly jalpy
ğalamda tamaşa üilesimdilik, keremet jüie
114
115

Hadisti İmam Muslim jetkizdi.
Ybyrai Altynsarin, Tañdamaly şyğarmalary, 125-bet.
«Ğylym» baspasy, 1994 j.
saqtaluda. Olai bolsa jalpy ğalamnyñ negizgi bir bölşegi sanalatyn
adamzat ta ğalamdağy osy kereğar zañdylyqqa bağynuy tiıs. Söitip
qoğamnyñ birtūtastyğy, özara üilesimdiligi saqtalady. Qoğamdağy
ərbir tūlğa basqa bir tūlğamen birigip selbeskende ğana öz
qajettilikterin qamtamasyz i̇etedi. Barlyq adam basşy bolyp ketse,
kim kimge basşylyq i̇etip, kim kimge jūmys istemek? Mine, sondyqtan
qoğamda bireui basşy bolsa, i̇ekinşi biri soğan təueldi jūmysşy, i̇endi
biri dəriger bolsa, basqa biri au- yryp i̇em qabyldaidy. Būlardyñ bəri
tabiği türde Ūly Jaratuşynyñ qoiğan belgili zañdylyqtarymen
jüzege asyp jatady. Sondyqtan bir adamnyñ bai, i̇ekinşi bir
adamnyñ kedei boluy – tabiği nərse bolumen qatar, jalpy
ğalamdağy Ūly Jaratuşynyñ qoiğan kereğar zañdylyğynyñ bir
körinisi.
Barşa adam birdei bai nemese kedei bolsyn deu – barlyq adam
birdei basşy iaki bəri i̇er kisi nemese tügel əiel bolsyn degenge
saiatyn külkili jait. Osy jobalas isti jasamaq bolğan keşegi
kommunizmniñ nemen aiaqtalğany bərimizge belgili.
Tüptep kelgende, Alla Tağalanyñ adamğa bailyqty berui de,
bermeui de igi həm qaiyrly. Adam i̇eger berilgen malmülik, dünieni
jaqsy jolda jūmsap, sol bailyqty bergen onyñ şynaiy İesine
ünemi şükir i̇etip, kedei- kepşikterge qol ūşyn sozyp, ğūmyryn
izgilikpen, qaiyrymdylyqpen örnektei bilse, onda bailyq ol adam
üşin əlbette qaiyrly. Alaida bailyqtyñ buyna mas- tanyp, ony
bergen Jaratqandy i̇esten tars şyğaryp, nebir künəğa batyp,
ainalasyndağy kedei-kepşik, mūñ- mūqtajdarğa mūrnyn şüiire
qarap, özge bailarmen bəsekelesip, baq talasqandar üşin bailyq
ərdaiym qaterli, əri aqyrettik ömirin tamūq i̇etetindikten qaiyrsyz.
Kedeilik te dəl osylai. İeger kedei adam qara nannyñ özin
qadir tūtyp, qara sudy qanağat i̇etetin iman nūryna şomğan jan bolsa,
kedeilik mūndai adam üşin qaiyrly. Öziniñ əlsizdigin tüsinip, Ūly
Jaratuşysyna degen mūqtajdy- ğyn ər sət i̇esten şyğarmauğa
itermeleitin kedeişilikti qalai ğana qaiyrsyz dei alamyz? Orazada
küni boiy auyzğa nər tatpai, auyz aşarda işken bir jūtym sudy tūla
boiymyz şymyrlap, bar jan-tənimizben sezinemiz. Joqşylyq ta
Ūly Jaratuşynyñ adamğa bergen sansyz nyğmetteriniñ qadirqasietin tüsindiredi.
İmandy jan Ūly İesine «nege kedeilik berdiñ?» dep şağym
jasauy bylai tūrsyn, «mağan bailyq bergeniñde, bəlkim, sol
bailyqtyñ buyna mastanyp, Seni i̇esten şyğaryp, Sağan degen
mūqtajdyğymdy qazirgidei sezinbes pe i̇edim?» dep, kedeilikpen
synağan Rabbysyna şükir i̇etedi. Kedeilikti ərdaiym Rabbysy
tarapynan tartu i̇etilgen sansyz sauaptyñ qazynasy men məñgilik
bailyqtyñ qainar közi dep biledi. Sebebi, kedeiligine sabyr i̇etip,
şükir i̇ete bilgen jan Rabbysynyñ rizaşylyğyna bölenip, aqyrette
məñgilik baqytqa keneledi.
Al, kerisinşe, jüregi imanmen nūrlanbağan jan- dar üşin
kedeilik te qaiyrsyz. Kün saiyn bailardyñ bailyğyna qyzyğa
qarap, özi ondai mal-mülikke ie bolmağandyqtan, işin qyzğanyş örti
şalyp, ünemi özgelerdiñ aqşasyn syrttai sanap əure bolady.
Mūndai jandar uaqyt öte kele Rabbysyna qarsy şyğyp, küpirliktiñ
tas tüneginen bir-aq şyğady. Söitip, kedeilik synynan sürine qūlap,
aqyretin de oiran i̇etedi.
Mine, Ūly Jaratuşynyñ bailyğy da kedeiligi de adamdar üşin
syn-synaq. Bailyqty da, kedeilikti de jaqsy, jaman dei almaimyz.
Öitkeni, būlardyñ qaiyrly iaki qaiyrsyz boluy adamnyñ özine
bailanysty.
İə, myna qysqa düniede bir ailyq jalaqy alu üşin küni boiy
barymyzdy salyp jūmys isteimiz. İendeşe, ana düniede məñgilik
baqytqa, köz körip, qūlaq i̇esti- megen, oişa i̇elestete almağan
Rabbymyzdyñ ğajaiyp syiyna qauyşu üşin myna düniede
kezdesken keibir qiynşylyqtar men kedeişilikti auyrsynyp, ökpe
ar- tuymyz bylai tūrsyn, rizaşylyqpen küle qarsy aluy- myz
kerek i̇emes pe? Būl düniedegi uaqytşa kedeiliktiñ i̇esesine aqyrette
məñgilik baqytqa qauyşuğa kim razy bolmas?!
Məseleniñ i̇ekinşi jağy – kedeiler ğūmyr keş- ken qoğamğa
bailanysty bolmaq. İeger sol qoğamda ömir süretin ərbir dəuletti
adam tek öziniñ qara ba- syn ğana oilamai, Qūrannyñ: «Taqua
jandar – Alla Tağalanyñ özderine bergen nəsibesinen
(kedeilerge, qajetti jerlerge) jūmsaidy, (igilik jolynda sarp
i̇etedi)»116, «Olardyñ bailyqtarynda kedeilerdiñ belgili
mölşerde ülesi bar»117 sekildi aiattary men Paiğambarymyzdyñ
(s .a .u.): «Janyndağy körşisi aş i̇ekenin bile tūra özi toq
ūiyqtağan adam t o l y q iman i̇etken bolmaidy»118 sekildi
hadisterin ərdaiym jadyn- da saqtap, bailyqtarynyñ qyryqtan
birin zeket i̇etip mūqtajdarğa berer bolsa, mūndai qoğamda
kedeilikten tüñilip, ümiti üzilgen pende qalmas i̇edi.
Būğan qosa, kedeilerdiñ de oqyp-biluine, jūmys istep,
tūrmystaryn jaqsartularyna mümkinşilik jasap, jol aşu əri
olardyñ müddesin qorğau – sol qoğamnyñ basşylarynyñ mindeti.
Aqyrette olar da qaramağyn- dağy adamdar üşin jauapqa tartylary
sözsiz.
Baqara süresi, 3-aiat.
Mağarij süresi, 24,25-aiat.
118 Hadis İbn Abbastan riuaiat i̇etildi.
116
117
İə, mūsylman qoğamynda «men ğana jeiin, özim ğana
qyzyğynköreiin» sekildi özimşildik tüsinikter i̇emes, özara kömektesu
men meiirimdilik, adamgerşilik, şydamdylyq qağidalary üstemdik
i̇etedi. Mūndai qoğamda dəuletke kenelgen jandardyñ jüreginde
ərdaiym meiirimdilik samaly i̇esse, kedeilerdegi qyzğanyş sezimi öz
ornyn
«bərekeldi, bailyğyñ tasyğyr» degen igi tilekter men şynaiy
lebizdermen aiyrbastaidy.
Alla Tağala bizdiñ ğibadatymyzğa zəru me? Nelikten bizdiñ ğibadat
i̇etuimizdi talap i̇etip, oryndamağandardy azaptaitynyn i̇eskertude?
Ūly Jaratuşymyz bizdiñ qūlşylyğymyzğa da, tipti
jaratylystağy i̇eş nərsege de mūqtaj i̇emes. Kerisinşe, barlyq
jaratylys atauly Oğan mūqtaj. Ol – «Samad», iağni i̇eşkimge mūqtaj
i̇emes, kerisinşe, barlyq nərse Onyñ jərdemine, meiirimi men
şarapatyna, tügesilmeitin qazynasyna mūqtaj.
Adamzatty joqtan jaratyp, jerdi oğan qūtty meken, kökti
jymyñdağan jūldyzdarmen bezendirip, beinebir örnektelgen
kümbezdei töbesine köterip, alyp Künge jy- luy men jaryğyn
tolassyz tökkizken Ūly Jaratuşynyñ özi jaratqan əljuaz adamnyñ
qūlşylyğyna qandai mūqtajdyğy bolsyn?! Ösimdik əlemine,
sanaluan jemis- jidegin şaşu i̇etip şaşqyzyp, külli janjanuardy
qyzmetine jügirtip, aldyna salyp bergen Ūly Qūdirettiñ özi
jaratqan əlsiz adamzattyñ ğibadatyna nendei mūqtajdyğy boluy
mümkin?!
İə, bizdiñ bolar-bolmas qūlşylyğymyz arqyly külli bolmys
əlemin basqaryp tūrğan qūdiretti Ūly İemizdiñ dañqy men teñdessiz
ūlylyğyna nendei dañq qosylmaq?! Nemese biz ğibadat jasamasaq,
onyñ şeksiz ūlylyğyna qandai nūqsan kelip, tañğajaiyp
caltanatty patşalyğynan ne kemip qalmaq? Biz ğibadat jasasaq ta,
jasamasaq ta Ol zadynda dañqty, barlyq madaq- maqtaularğa nağyz
laiyq, külli ūlylyqtyñ şynaiy iesi i̇emes pe?!
Ğibadat – Ūly Şeberdiñ myna ğalamdağy jaraty- lys
tuyndysyna qarap, ondağy naqyştalğan qūdiretiniñ, şeberliginiñ,
biliminiñ aldynda tañ qalyp, bas şaiqap, qairan qaludyñ nətijesi,
tipti nağyz özi bolmaq.
Qūlşylyqtyñ tüp məni – Ūly Allanyñ tegin ber- gen sansyz
yrys-berekesi men i̇esep-qisapsyz tökken jaqsylyğyna qūldyñ
madaq aityp, Ony ūlyqtap, zikir i̇etui arqyly alğys, raqmetin
bildiruinde. Al i̇endi adamnyñ Ūly İesine
osylai alğysyn
bildiruine, adamdyğyna s a i boryşyn öteuine, Onyñ aldynda
qaryzdar i̇ekendigin moiyndauyna Ūly Jaratuşyny mūqtaj deu
aqylğa syia qūiar ma?!
Ğibadat – adamnyñ jügi zil-batpan myna düniedegi barlyq
mūqtajdyğy men qyjalat-keregin Ūly Ja- ratuşysyna bildirui,
Onyñ aldynda qolyn jaiyp minəjat i̇etui. Osy isi arqyly adam
balasynyñ jüregi jai tauyp, şeksiz rahatqa qauyşady. Boiyndağy
auyr jük jeñildeidy. Al būğan Alla i̇emes, adamnyñ mūqtaj i̇ekeni
aitpasa da tüsinikti.
Ğibadat – adamnyñ kemeldenuine, i̇eş nərsege qanağattanbağan
ruhy men jüreginiñ jai tauyp, şeksiz
rahatqa
qauyşuyna,
deniniñ saulyğyna, san- aluan sezimderiniñ jetiluine, minezqūlqynyñ tolysyp körkeiüine yqpal i̇etedi.
Həm ğibadat – «adalaram» dep ajyratpai, «jaqsy- jaman» dep
talğamai ər nərseni tatqysy keletin to- iymsyz asau nəpsisiniñ
tizgindelip, tərbielenuine, qoğamda tynyştyqtyñ ornauyna,
zuyldap ötip jatqan uaqytymyzdyñ rettelinuine, kündelikti
isimizdiñ jüielenuine yqpal jasaidy. Al mūnyñ bəri Alla Tağala
üşin i̇emes, biz üşin qajet.
Əri ğibadatymyz arqyly uaqytşa, pəni əri san aluan
qiynşylyqtarğa toly myna dünieniñ ornyna ana
İMANİ GÜL
düniede məñgilik rahatqa, şeksiz baqytqa qol jetkizemiz. Sözsiz,
mūndai məñgilik baqytqa Alla Tağala i̇emes, biz zərumiz.
Alla Tağalanyñ myna düniede qoiğan belgili zañdary men
şarttary bar. Osy zañdarmen j ü r ud i ñ paidasy iaki ony
oryndamaudyñ ziiäny tek bizge, iağni pendelerge tən. Mysaly, baubaqşadan önimdi jemis, i̇egistikten berekeli i̇egin alu üşin ony
jaqsylap suğaru, tübin qopsytu, tüpteu, ziiändy jəndikterden qorğau
üşin dəridərmek şaşu siiäqty belgili zañdylyqtardy oryndauymyz
kerek. İə, būl şarttardy oryndaudyñ paidasy da, jalqaulanyp
jatudyñ ziiäny da sol bau-baqşanyñ iesine tən. Mine, osy tərizdi
Ūly Jaratuşy bizdiñ o düniede məñgilik baqytqa qol jetkizuimiz
üşin, jənnatqa laiyq boluymyz üşin Öziniñ būiryqtary men
tyiymdaryn qamtyğan zañ- qağidalaryn, belgili şarttaryn qoiğan.
Būl būiryqtarğa qūlaq asyp, moiynsūnudyñ paidasy men syisyiapaty adamğa timei qoimaityny sekildi, qarsy şyğyp, künəğa
batudyñ da jazasy sol adamğa tiedi. Būl zañdardy bekitken Ūly
Jaratuşyğa i̇eşbir ziiän da, paida da kelmek i̇emes.
İə, paryz i̇etilgen namazdy oqudyñ sauaby men oqymaudyñ jazasy
adamğa tiesili. Adam balasy Haq Tağalanyñ qūzyrynda künine bir
sağat namaz oquymen iaki Onyñ bergen mal-mülkiniñ qyryq ta birin
zeket i̇etip mūqtajdarğa taratuymen nemese Ramazan aiynda bir ai
aş jürui arqyly i̇eş nərsege mūqtaj bolmağan Alla Tağalağa nendei
jərdem berip, Onyñ qandai qajetin ötei almaq?
Adamğa alma bergen ağaşqa qarap «Bizge küni tüskendikten berdi»
dei almasymyz anyq. Al i̇endi adamğa qyzmet i̇etip tūrğan barlyq
ösimdik əlemin, jalpy jan- januardy, külli ğalamdy jaratqan Ūly
Qūdiretke qalaişa «Mūnyñ bərin bizdiñ ğibadatymyzğa mūqtaj
bolğandyqtan jaratty» dei almaqpyz?!
Meiirimdi dəriger auru jandarğa jany aşyp, kömek körsetpek
nietpen tegin i̇emdese, auru adamdar: «Būl dəriger bizdi i̇emdeuge zəru»
dei ala ma?! Nemese, meiirimdi dəriger sol auru adamnyñ aurularyna
şipa bolar ər türli dərilerdi «iş» dep būiyrsa, əlgi auru jan: «Būl
dəriger mağan būl dərilerdi işkizuge zəru-au, şamasy» demesi anyq.
Mine, tura osy siiäqty Alla Tağala bizdiñ i̇eki düniede de baqytty
boluymyz üşin, ruhani dertimizdiñ dauasy retinde namaz, oraza,
zeket siiäqty ğibadattardy bizderge paryz i̇etken.
Söz tüiini, Alla Tağala «Samad», «Ğani» iağni, i̇eşbir nərsege
mūqtaj i̇emes, kerisinşe öte bai. Külli jaraty- lys atauly Oğan
mūqtaj. Sūraqtyñ jauabyn osy jerde nüktelep, myna bir tūsty basa
aita ketudi jön körip ot- yrmyz.
İeger Ūly Jaratuşymyz adam balasyna ğibadat ja- saudy paryz
i̇etpedi dep sanağan künniñ özinde bizder Onyñ ūlylyğy men şeksiz
qūdiretiniñ, teñdessiz şeberligi men ūlyqtyğynyñ aldynda tañ
q a l y p , öz i̇erkimizben bas iıp, Onyñ j a l ğ y z Qūdailyğyn
(uluhiətyn) moiyn- dap jan tənimizben ūlyqtauğa, san türli maqtau
aityp ğibadat jasauğa tiıs bolar i̇edik. Adamdy joqtan jara- typ,
həm oğan özge jaratylystardan üstem i̇etip aqyl-oi, sana-sezim
syilağan, s a n aluan jaqsylyğy men ryzyq- nesibesin tolassyz
tögip, ainalasyndağy külli jaraty- lysty qyzmetine jügirtken Ūly
İesine adam balasynyñ öz i̇erkimen alğys-şükirin bildirui, Onyñ
aldyndağy qaryzdar i̇ekenin moiyndap tağzym i̇etui onyñ ūmytylmas
mindeti əri adamdyq qasietiniñ asyl talaby bolsa ke- rek.
Namaz, azan siiäqty ğibadattar nege tek qana arab
tilinde oryndalady? Ər ūlt öz tilinde oryndasa bolmai ma?
Namazda mūsylmandardyñ Qūran Kərimnen süreler oquğa
mindettiligi bərimizge belgili. Mūsylmandardyñ öz tilderine,
jergilikti jerine qaramastan sonau Mūhammed (s.a.u.) paiğambar
zamanynan būljymai, zañdasqan būl qağida keleşekte de dəl
osylai jalğasa bere me?
İeñ alğaşynda kez-kelgen adam üşin ana tilinde qūlşylyğyn
oryndau – əri jeñil, əri oryndy körineri ras. Alaida, məseleni
i̇egjei-tegjeili qarastyrar bolsaq, keñ kölemdi tüsinikke qol
jetkizerimiz anyq.
İeñ aldymen tilek-dūğa men namazdyñ ara jigin ajyratyp alğan
jön. Namazdan tys jasalatyn tilekter men dūğalarda mūsylman
kisige işki tilegi men mūñ- mūqtajyn qai tilde aityp jetkizem dese
de, būğan tyiym salynbağan.
Öitkeni, būl Jaratuşy men qūl arasyndağy j i̇e ke məselege
qatysty. Al namaz bolsa, ol jalpyğa, jamağatqa tən qūlşylyq
bolğandyqtan, namazğa qosylatyn basqa da mūsylmandardyñ qajet
tilekterimen sanasu kerek. Negizinen namaz jamağatpen oqyluğa tiıs.
Biraq jalğyz oquğa da rūqsat i̇etilgen.
İeger İslam dini qandai da bir belgili aimaqtyñ iaki belgili bir
ūlttyñ dini bolsa, onda i̇eşqandai kümənsiz sol aimaqtağy sol ūlttyñ
ğana tili qoldanylar i̇edi. Alaida, törtkül düniege tarağan, bir-birin
tüsinbeitin qanşama ūlt ökilderine ortaq dinniñ özindik
i̇erekşelikteri men qasietteri bolatyny sözsiz.
Aitalyq, qytaişa bilmeitin qazaq Qytaiğa bar- sa, köşeden
şyqqan qytai tilindegi dauystardy i̇estise de ony tüsine almaidy.
Jergilikti tilde oqylğan azan- dy da tüsinbegendiginen, əlgi müminqazaq namazyn qazağa ūşyratyp aluy mümkin. (Qytaidağy meşitter
mūnaralarymen i̇erekşelenbeidi). Sondai-aq, Qazaqstanğa kelgen
basqa ūlttar da mūsylmandardyñ öz tilinde oryndap jatqan
ğibadattarynan i̇eşteñe ūqpasy anyq. Olai bolsa, mūndai jalpy
əlemdik dinniñ özindik ortaq jaqtary, ortaq tūstary boluy zañdy.
Būl tūsta azan men qyrağattyñ orny i̇erekşe i̇ekeni kimge de bolsa
məlim.
Būndai jaittardy kündelikti ömirde de kezdestiruge bolady.
Aitalyq, Birikken Ūlttar Ūiymynda da ərbir müşe memleket özara
belgilengen ortaq tilde ğana söilesedi. Ondaida ərbir memlekettiñ
jeke bas paidasy közdelmeidi.
Məseleniñ tağy bir jağy, Qūrannyñ qandai da bir audarmasynyñ
i̇eşqaşan da tüpnūsqany tolyq qamti almaityndyğynda119. Qūran
aiattarynyñ ərbir söziniñ birneşe mağynasy bar. Audarmada tek bireui
ğana beriledi. Tipti keide aiatta qoldanylğan ərbir əriptiñ de özindik
birneşe mağynasy bolady. Audarmada osy əripterdiñ özindik
mağynasy müldem i̇eskerilmei qaluy mümkin. İaki bireui ğana
i̇eskeriledi. Qūranda belgili bir mağynany bildiretin birneşe
sinonim sözderdiñ işinen sözdiñ dy- bystalu jağynan da, mağynany
qamtu jağynan da i̇eñ qolailysy tañdalğan. Sondyqtan, keibir sözdiñ
«sözdik mağynasynan» tys dybystaluynyñ özi baiandalaiyn dep
tūrğan jağdaidy bildirip jatady. Al mūny audarmada beru müldem
mümkin i̇emes.
İeñ bastysy, Qūran sözderi oqyğan adamdy i̇eş uaqytta
jalyqtyrmaidy. Al kez kelgen audarmany birneşe ret
119

Mustafa Zarqa, Fətəəua, 106-bet. «Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001 j.
İMANİ GÜL
oqyğan adamnyñ jalyğary sözsiz. Al Qūran sürelerin oqyğanda
adam tüsinbese de i̇erekşe ruhani ləzzat alady. Öitkeni, Alla Tağala
Qūran sözderine osyndai i̇erekşelik bergen. Mine, sondyqtan
«Fatiha» süresin kündelikti ər namazymyzdyñ barlyq
rəkattarynda oqysaq ta, jalyqpaimyz. Būğan qosa, Qūrannyñ özine
ğana tən əueni men əuezi oqyğan adamnyñ işki düniesine i̇erekşe əser
i̇etui tağy bar.
Oqylğan Qūrannyñ ərbir sözine, tipti ərbir ərpine sauap
jazylatyndyğy köptegen hadisterde bildirilgen. Paiğambarymyz
(s.a.u.): «Kimde-kim Allanyñ kitabynan (Qūrannan) bir ərip
oqityn bolsa, oğan bir jaqsylyq jazylady. Al ərbir
jaqsylyq on i̇eselenedi. Men Əlif, Ləm, Mimdi (bərin qosyp) bir
ərip demeimin, Əlif – jeke bir ərip, Ləm – jeke bir ərip, Mim –
jeke bir ərip. (ərqaisysyna jeke-jeke sauap jazylady)»120
-degen.
Al kez-kelgen audarma Qūrannyñ dəl özi bolmağandyqtan, onyñ
ərbir ərpine sauap jazylu i̇erekşeligi de joğalady.
Tağy bir basa aita ketetin jait, ol – namazda qoldanylatyn
sözderdiñ köp i̇emes, az i̇ekendigi. Aldy- men azan men q a m at , artynşa
«Allahu əkbar», «Subha- naka rabbiiäl-azim», «Subhana rabbiiälaləə» sekildi qysqa qaiyrymdarmen qosa «Fatiha» süresi men bireki qosymşa şağyn süreler. Barlyğyn qossa bir betten de aspaidy.
Būlardağy sözderdiñ köbi mağynalary oñai jattalatyn,
mūsylmandardyñ köbine ortaq qoldanatyn sözderi. Namazğa jaña
jyğylğan jas bala da būlardyñ mağynalaryn bir üirenip alsa,
ömiri ūmytpasy anyq.
Būl dünielik bolmaşy tirlikter üşin ülken-ülken sözdikter
jattap, şet tilin üirenetinder məñgilik ğūmyr
120

Ət-Tirmizi
üşin Alla Tağalanyñ sözderinen bir betti jattai almasa, onda:
«Ğibadat-qūlşylyqtarymyzğa Alla Tağala i̇emes, kerisinşe biz
zərumiz» degen şübəsiz şyndyqty ərkez i̇este ūstağan abzal121.

121

M.Hamidullah. Qūran Kərim tarihy.
«İeñ bastysy, jüregim taza, i̇eşkimge qiiänatym joq» dep
namaz oquğa salğyrt qaraityndarğa ne deuge bolady?
Būl qūlşylyqtyñ tüp mənin jetik tüsinbeuden tuyndaidy.
Namaz – tek künəharlar men moldalarğa ğana jüktelgen jeke mindet
i̇emes, ərbir adamnyñ moi- nyna jüktelgen asyl paryzy. Qūranda
Alla Tağala:
«Men adamdar men jyndardy (meni tanyp), mağan ğana ğibadat
i̇e t s i n dep jarattym» deidi. Sondyqtan qūlşylyq – adamzat
jaratylysynyñ negizgi maqsaty. Al ğibadat-qūlşylyqtyñ i̇eñ
ūlysy – namaz. Jüregi taza, köñili pək adamdar, kerisinşe, namazdy
köbirek oqulary tiıs. Qūldyñ namaz oquy – künəsiniñ köptigi i̇emes,
kerisinşe, onyñ Qūdaiğa bir qadam jaqyn i̇ekendiginiñ belgisi.
Qūranda birneşe jerde taqua jandardyñ belgisi retinde «Taqua
jandar namazdaryn tolyq oryndaidy»122 -delinse, basqa bir aiatta
şynaiy namaz- dyñ adamdy jamanşylyqtan tyiatyndyğyn:
«Şynaiy namaz adamdy arsyzdyq pen jamanşylyq ataulydan tyiady»123 - dep bildirgen.
İeger namazdy tek qana jüregi kir, köñili pendeşilik- k i̇e toly
qiiänatşyl pendeler ğana oqityn bolsa, onda künə ataulydan pək
paiğambarymyz Mūhammed (s.a.u.) əri Onyñ artynan i̇ergen qanşama
ğūlamalar men taqua jandar nelikten öle-ölgenşe bes uaqyt
namazdaryn qalt jibermesten oqyğan. İeger jüreginiñ tazalyğy üşin
namaz oqymauğa rūqsat i̇etilgen bir ğana jan bolar bolsa, ol adam
122
123

Baqara süresi, 3-aiat,
Ankabut süresi, 45-aiat.
– sözsiz Alla i̇elşisi Mūhammed (s.a.u.) bolar i̇edi. Alaida Ol (s.a.u.),
kerisinşe, külli adamzattan artyq namaz oqyp, qūlşylyq jasaityn.
İə, Alla i̇elşisi (s .a .u.) bes uaqyt paryz namazdy by- lai
qoiğanda, tün jarymda tūryp «təhəjjud» nama- zyn i̇egile jylap,
aiaqtary talyp, isigenşe oqityn. «Ua, Rasulallah, öziñdi nege mūnşa
qinaisyñ? Alla Tağala seniñ barşa künəlaryñdy keşirdi i̇emes
pe?» – degen Aişa anamyzdyñ sūrağyna: «Allağa şükir i̇etetin qūl
bolmaimyn ba?» – dep, namazdy tek künəhar adamdardyñ
oqymaityndyğyn bildirgen.
Jüregim taza, köñilim pək, namazdy basqa jandar oqysyn deudiñ
astarynda, aituşynyñ tereñ beiğamdyğy jatyr. Olai deitinimiz,
adamnyñ Ūly İesi aldyndağy boryşynan alañsyz boluy –
beiğamdyq i̇emei nemene? Jüregim taza, köñilim pək deu – künəsizben
degen sözge saiady. Al özin künəsizbin degen adam, osy sözimen-aq
künəhardyñ nağyz özi bolmaq. Öitkeni, künə isteu – paiğambarlardan
tys barşa adamzatqa tən. Künəsiniñ bar i̇ekenin bilmegen adam –
künəsin moiyndağan adamnan əldeqaida tömen tūrady. Künəsinen
beihabar adam künəsi men qatesin, kemşilikterin t ü z i̇e u d i mülde
oilamaq i̇emes. Sebebi, onyñ paiymdauynşa, ol – künəsiz, qatesi joq
adam. Al mūndai küidegi adam jalğan düniede özin qanşa
aqtağanymen, o düniege taudai-taudai künəlaryn qosa ala ketpek. Sol
jerde ğana öziniñ kinəsin moiyndap, təube qylmaq. Biraq ol kezde
ökiniş pen «əttegen-ai» atauly- dan ineniñ jasuyndai da qaiyr
bolmasy belgili.
İə, ğalamdy joqtan jaratyp, ony ğajaiyp jüiemen, teñdessiz
tərtippen rettep, ülken-kişili, jandy-jansyz barlyq jaratylysty
əlsiz adamnyñ yñğaiyna jyğyp, qyzmetine bağyndyryp qoiğan Ūly
İemizge şükir i̇etip, alğysymyzdy bildirip, ūlylyğynyñ,
qūdiretiniñ,
şeksizdiginiñ,
kemeldiginiñ,
qysqasy,
jalpy
Qūdailyğynyñ aldynda bas iıp, adamdyq boryşymyzdy, qūldyq
mindetimizdi atqaru üşin mindetti türde künəhar qūl, jüregin kir
şalğan pende boluymyz şart i̇emes.
Öziniñ Ūly İesiniñ aldyndağy əlsizdigi men mūqtajdyğyn
moiyndamağan pendeden asqan künəhar pende bar ma būl jalğanda?!
Bizder köbine būiryqtyñ, şaqyrudyñ qaidan, kimnen kelgenine asa
mən bere bermeimiz. İeger patşa i̇elşi jiberip bir adamdy şaqyrtsa,
əlgi pendeniñ qūstai ūşyp patşanyñ aldynan tabylary sözsiz. Sol
sekildi patşalardyñ patşasy – Ūly Jaratu- şy iemiz Öziniñ
talaptary men būiryqtaryn bildiretin Qūran atty pərmenin
Mūhammed (s.a.u.) paiğambardyñ qolyna ūstatyp, ony jer betine
i̇elşi i̇etip jibergen. Mine, sol «Qūran» atty kitaptyñ seksen jeti
jerinde qūldaryna bes uaqyt namazdy tikelei būiyryp, ğibadatqa
şaqyrğan. Al i̇endi jerdegi pəni patşanyñ şaqyruyna bei-jei
qalmaityn pendeniñ Ūly İesiniñ osy bir «ūly şaqyruyna» salğyrt
qarap, būiryqtaryn i̇elemesten bei-jai jüre berui nemese «jüregim
taza, i̇eşkimge jamanşylyğym joq» dep özin aldap būlğaqtauy
dūrys pa?
İendeşe, «jüregim taza, i̇eşkimge ziiänym joq, mağan namaz oqyp
ne kerek» degen tərizdi sözderdiñ astarynda Qūdaidyñ qasietti
Qūranyn, sol kitaptağy Ūly İesiniñ talabyn jetik ūğynbau jatqan
sekildi. Būl namazdyñ mənin, mağynasyn tüsinbeuden tuyndağan
salmaqsyz, əşeiin aitylğan syltau bolsa kerek.
Köp adamdardyñ on i̇eki müşesi sau bolğanmen keibireulerdiñ
mügedek, kemtar bolyp tuylatyndyğy iaki keiinnen türli
sebepter- men mügedektikke ūşyrap jatatyn jait- tary
ömirde köp-aq. Kei adam būl ömirden i̇eş qinalys körmei
rahatqa batyp ötedi de, kei jandar ömir boiy tauqymet
tartyp, qiynşylyqtan köz aşpai ötedi. Mūny Ūly
Jaratqannyñ ədildigi tūrğysynan qalai tüsinuge bolady?
«Tarşylyq adamdy şynyqtyrady, Barşylyq
adamgerşilikti ūmyttyrady»
Naqyl söz
Birinşiden, Alla Tağala – bərimizdiñ Ūly İemiz. Tereñ üñiler
bolsaq, biz denemizdegi i̇eşbir müşemizdi özimiz jaratpadyq, i̇eş
jerden satyp ta almadyq. Būlardyñ bəri bizge Ūly Şeber
tarapynan tegin berildi. Sondyqtan, biz – Ūly Jaratqannyñ
basybaily mülki- miz. İendeşe, Ūly İemizdiñ öz mülkimen nendei
qatynas jasauy Öz qalauynda. Auyrtady, keiin «Şafi» i̇esimimen
kömektesip şipa beredi. Qūlyn aşyqtyrady da, keiin Öziniñ
teñdessiz «Razzaq» i̇ekendigin, iağni ryzyq beruşi i̇ekendigin
sezdirtedi.
İekinşiden, Ūly Jaratuşymyz öte ədiletti. Ol i̇eş-bir qūlyna
tittei de qiiänat jasamaidy. Ədildik degenimiz ne? Ədildik dep
negizinen jüktiñ qorjynnyñ i̇eki jağyna teñ artyluyna aitylady.
İağni, berilgen nərsege qarai qarymynyñ qaitaryluyna ədildik
delinedi. Berilgen nərseniñ qarymy kem bolsa, «qalğany qaida?» dep
jetpegenin sūrauğa qaqymyz bar. Biraq tegin berilgen nərsege az
berdiñ iaki köp berdiñ dep reniş bildiruge, «ədildik qaida?» dep attan
saluğa aqymyz joq. Mysaly, bai adam bir auylğa baryp tegin kömir,
ūn ta- ratyp, i̇ekinşi bir auylğa baryp tek qana ūn taratsa, son- da
i̇enşilerine tek qana ūn tigen i̇ekinşi auyl əlgi adamğa raqmet aitudyñ
ornyna «bizge ūn ğana bergeniñ ne? baryp tūrğan ədiletsizsiñ» dei
ala ma? Ərine, joq. Sebebi, tegin berilgen nərsege «az» iaki «köp»
dep şağym jasau ədiletsizdiktiñ naq özi bolmaq.
Kerek deseñiz, Jaratqannyñ tegin bergen ə r b i r müşemizdiñ
qaitarymyna biz ne berdik? Bir ğana müşeniñ qarymyn töleñder dese
ötei alar ma i̇edik? Ūly Jaratu- şyny ədiletsizge balap, «i̇ekinşi
közimdi ber» dep qatañ talap i̇etetindei biz Oğan ne berip i̇edik?
Ərine, i̇eger tilek tilegen sətte şağymdanu i̇emes, Oğan degen
mūqtajdyğymyzdy sezinip, qūdiretine bas iıp sūrasaq, ol basqa
məsele.
Üşinşiden, ömirde kezdesetin ər türli qiynşylyq- tar, aiyqpas
dertke şaldyğu, bir müşeniñ kem boluynyñ adam üşin dünielik
kişigirim ziiäny bolğanymen, onyñ ruhani ömirimizge aqyrettik
paidalary öte köp. Janyn qūtqaru üşin gangren (iriñdep, şirigen)
bolğan sausağynyñ kesiluine i̇eşkimniñ qarsy şyqpasy anyq. İağni
kişigirim ziiän üşin ülken paidalarğa i̇eşkim tosqauyl bolmaidy.
Ottyñ örtke sebep boluyn jeleu i̇etip ottyñ bar paida- syn joqqa
şyğaryp, jalpy ot ataulyny «jaman» dei almaimyz ğoi. Mine,
düniede qūldyñ basyna keletin ər türli qiynşylyqtar men
aurulardyñ da dünielik ziiäny bolğanymen onyñ aqyrettik paidasy
öte zor. Adamnyñ ruhy ömirdegi qiynşylyqtar arqyly taza-
ryp, kemeldikke qarai qanat qağady. Ər türli aurularğa,
qiynşylyqtarğa tap bolğan adam ünemi öziniñ əlsizdigin əri
Rabbysyna degen mūqtajdyğyn sezinedi. Ərdaiym Ony oilap, Oğan
qol jaiyp medet tileidi. Rabbysy- men ünemi b a i l a n y s t a bolyp,
Jaratuşysyna qarai jaqyndağan saiyn jaqyndap dərejesi artady.
Ömirdiñ pəniligin tüsinip aqyretke, məñgilik ömirge yntyq keledi.
Sebebi, jağdaiy jaqsy, ömiri qiyndyq körmegen jandar köbine
Rabbysyna degen mūqtajdyğyn, öziniñ əlsizdigin i̇eskermei, ūmyt
qaldyrady. Dünieni, boiyndağy küş- quatty, jastyqty məñgilik
dep i̇eseptegendikten, myna dünieni ölerdei jaqsy körip, aqyretti
i̇esten şyğarady. Qūlşylyq mindetine salğyrt qarap, künəsine
beiğam keledi. Mine, basqa tüsken qiynşylyqtar men ər türli
aurular adamdy osyndai aqyretke degen beiğamdyqtan saqtap,
künəğa qarsy sergektigin ūiatady.
Aurular men qiynşylyqtar sabyr i̇etip, aqyrette
Rabbysynyñ beretin syi-syiapatyn oilağan jannyñ künəlaryna
kəffarat124 bolady.
Hadiste: «Alla Tağala mūsylmannyñ duşar bol ğ a n auru,
şarşau, dert, qaiğy tipti uaiymdağan uaiymy arqyly keibir
kinəlaryn keşiredi»125 delinedi.
Būğan qosa, duşar bolğan aurulary men ömirde kez- deser türli
qiynşylyqtarğa sabyr i̇ete bilgen adamnyñ bir sağattyq ğibadaty,
bəlkim, özgelerdiñ bir kündik ğibadatyna, tipti bir minuty bir
kündigine teñ bolady. Osylaişa qysqa ğana ömirdiñ berekesi tasyp,
ğūmyry ūzara tüsedi. Bəlkim, sabyr i̇etu arqyly özge jandardyñ tüni
boiy namaz oqyp ala almağan sauabyna keneledi.
Alla Tağala qudsi hadiste: «Men kimniñ (myna düniede) i̇eki közin
soqyr i̇etip synasam jəne qūlym būğan
124
125

Künəlardyñ keşirilui.
Buhari, Marda/1, Muslim, Birr/52.
sabyr i̇etse, ol qūlyma i̇eki köziniñ ornyna aqyrette Jənnatty
beremin»126 deidi.
Būl düniedegi basyna tüsken qiynşylyqtar men duşar bolğan
aurularğa sabyr i̇etken adamnyñ aqyrettegi sauabyn körgen özge
jandar «biz de düniede san türli qiynşylyqqa duşar bolyp, bügin
mynandai məñgilik sauapqa kenelgenimizde ğoi» dep qyzyğa qaraidy.
Paiğambarymyz bir hadisinde: «Mūsylmannyñ isi (ömiri) meni
qatty qairan qaldyrady. Onyñ ərbir isi o l üşin qaiyrly əri
jaqsylyq. Būl tek mūsylmanğa ğana tən. Ol bir quanyşqa tap
bolsa, şükir i̇etedi, (sauapqa keneledi) söitip, oğan būl quanyş
jaqsylyq bolyp jazylady. Al i̇eger basyna bir qiynşylyq
tüsse, sabyr i̇etedi de, (sauapqa keneledi) söitip,
oğan
127
qiynşylyq
ta
jaqsylyq
b o l y p jazylady»
dep,
qiynşylyqtarğa sabyr i̇etu arqyly mol sauapqa keneletinimizdi
bildirgen. Dene müşelerine ziiän kelgen, ər türli aurularğa
şaldyqqan adamdar ərbir müşeniñ, densaulyqtyñ qadirin jaqsy
tüsingendikten, dene müşesi s a u özgelerden göri Rabbylaryna
köbirek şükir i̇etedi. Ərbir müşesiniñ bağamen ölşenbeitindei
qūndy syi i̇ekenin özgelerge de ūqtyrğany üşin sansyz sauapqa
keneledi. Olardy körgen özge jandar da təubelerine kelip,
Rabbylaryna şükir i̇etedi. Söitip, basqalardyñ da Rab- bylaryna bet
būrularyna, Onyñ bergen nyğmetteriniñ qadirin tüsinuine sebep
bolğandyqtan, «Bir iske sebepker
– sol isti istegenmen birdei» demekşi, aqyrette kütpegen jerden
sansyz sauapqa belşeden batady.
İə, Alla Tağalanyñ qūldaryna bergen uaiym-qaiğy, auru-syrqau,
ər türli qiynşylyqtar – ötken ömirlerindegi
126
127

Tirmizi. Buhari, Marda/7.
Əbu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ƏnNəuəuii, muzhatulMuttaqin, 1tom, 49bet.
MuəssisəturRisələ, Bairut 1991j. (Muslimnen).
künəlaryna keşirim, qazirgi ömirleri üşin sauap, keleşek ğūmyryna
ğibratty dəris əri i̇eskertu. Mine, qūl osyny tüsinse, ömirge degen
közqarasy əp-sətte özgerip, oiyndağy qalyñ qaiğydan, boiyndağy
auyr sezimnen arylady.
Alla Tağalağa senbegen, biraq jūrtqa jaqsylyq jasap ötken
adam jənnatqa kire me?
Barşa dinderdegi qūqyqtar men qazirgi tañdağy qoldanatyn
zañdar boiynşa, barlyq adamdar zañ aldynda birdei, sot qūzyrynda
teñ dərejede qaralady. İeşbir adam öziniñ boiyndağy i̇erekşelikteri
men keibir qasietterin alğa tartyp, jalpyğa arnalğan zañ
i̇erejelerinen tysqary qala almaidy. Qazaqtyñ mədenietin əlemge
tanytuda i̇eñbegi siñgen iaki belgili bir sport salasynda əlemdik
deñgeide ülken dərejege jetken belgili tūlğa men ondai dərejege
jete almağan özge jandar zañ aldynda para-par. Mysaly,
Olimpiiädada birinşi oryn alyp, Qazaqstannyñ kök bairağyn əlem
aldynda jelbiretip, i̇eldiñ mereiin üstem i̇etken sport şeberi kisi
öltirip, «Meni türmege jaba almaisyñdar»,- dep, sot aldynda özin
jalpyğa arnalğan zañnan tys ūstai almaidy. İeger ərbir adam
qoğamğa istegen igi isterin syltauratyp, memleketten tek özine
arnalğan jeke zañ talap i̇etetin bolsa, qoğamda zañ degen tüsiniktiñ de
məni qalmas i̇edi.
İendi negizgi sūraqtyñ jauabyna oralaiyq. Mysaly, Edison
siiäqty elektr energiiäsyn tauyp, halyqqa paida- sy tigen
jandardyñ aqyrette jağdaiy qalai bolmaq?
İeger Edison būl igi isin Allanyñ rizalyğy üşin istegen bolsa,
Alla Tağala aqyrette nietine qarai sauabyn beredi. Al i̇eger būl igi
isimen i̇el aldynda ataq-abyroiğa keneludi, tarihta atynyñ qaluyn
közdegen bolsa jəne boiyndağy i̇erekşe zerektik pen talantyn Alla
Tağala i̇emes, tabiğat berdi dese, Alla Tağala oğan sūrağan ataq-
abyroiyn myna düniede beredi. Al jūmaqtağy köz körip, qūlaq
i̇estimegen, aqyl oilap i̇elestete almağan ğajaiyp syi-siiäpatty
özderi myna düniede iman keltirmegen Alla Tağaladan i̇emes
tabiğattan sūrasyn. Myna düniede Alla Tağalany moiyndamai arğy
düniede Jaratuşydan syi-siiäpat kütu aqylğa syiymsyz bolsa
kerek.
Jənnattağy syi-siiäpat – iman i̇etip, izgi is istegen adamdarğa ğana
arnalğan. İman i̇etken jandar men imanğa kelmegen pendelerdi teñ
dərejede bağalap, bərine birdei jənnatty beru – ədiletsizdik.
Sebebi, nağyz ədilettilik
–imandy janğa imanynyñ, saliqaly amaldarynyñ qarymy retinde
jənnatty beru, al imannan bas tartyp, küpirlikti tañdağan adamğa da
jazasyn beru.
Myna pəni dünieniñ özinde kez-kelgen memleket öziniñ zañdaryna
bağynğandardy memlekettik jalpy mümkinşilikterden paidalanuğa
jağdai jasap, qūqyğyn qorğauda. Al memleket zañdaryna qarsy isəreket i̇e t - ken adamdardy birneşe jylğa nemese qylmysynyñ
ülkendigine qarai məñgilik abaqtyğa jabuda. Qazirgi tañdağy būl
zañğa i̇eşkim qarsy şyğyp, ədiletsizdikke ba- lap, qaralai almaidy.
İendeşe, Ūly Jaratuşynyñ ūly zañdaryn adamdardyñ şyğarğan
zañdarynan tömen sanap, ədiletsizdikke teñeu aqyldy adamnyñ isi
bolmasa kerek.
Olai bolsa, Ūly Patşanyñ da myna «dünie» degen memleketinde
qoiğan özindik i̇ereje-qağida, zañdary bar. Ol – Özine iman i̇etip,
būiyrğan būiryqtaryn oryndap, tyiğan tyiymdarynan tyiylğan
qūldaryn jənnattyq ğajaiyp syi-siiäpatpen marapattau. Al,
kerisinşe, Ūly Patşanyñ özin de, saltanatty patşalyğyn da
moiynda- mai: «Sen siiäqty Ūly Patşa joq əri Seniñ biligiñdi de,
patşalyğyñdy da moiyndamaimyn», - dep dañdaisyp imannan bas
tartyp, Qūdailyq zañdardan qaşqandardy tozağynda jazalau.
İMANİ GÜL
İə, Ūly Jaratuşynyñ bar i̇ekenin qabyldamağan adam myna
qysqa ğūmyrynda küpir delingen bir ğana künəni istegenimen, sol
küpirlik arqyly şeksiz qylmys jasaidy. Öitkeni, Ūly
Jaratuşyny joqqa şyğaru
– onyñ jaratqan myna ğajaiyp sūlu da üilesimdi əri san syrly
mağynağa ie jalpy jaratylysty joqqa sa- n a u . Olai deitinimiz,
kəpir adam külli jaratylysty bostan bosqa, i̇eş mağynasyz əiteuir
kezdeisoq jara- tylys retinde bağalağandyqtan, olardyñ
boiyndağy tereñ mən-mağynany joqqa şyğaryp, aiaqqa taptaidy.
Ərbir jaratylystağy Ūly Jaratuşy jüktegen ar- naiy
mindetterdi köre almağandyqtan, olardy qorlağan bop sanalady.
Mysaly, Kün i̇eşbir maqsatsyz, kezdeisoq əlemge səulesin şaşyp
tūr. Jer öz-özinen əiteuir bostan-bosqa şyr köbelek ainalyp tūr,
siyr da beker- ge kezdeisoq süt beredi dep paiymdağandyqtan,
olardyñ qadir-qasietin tömen tüsirip, mən-mağynasyn aiaqqa taptaidy. Jaratuşynyñ olarğa jüktegen ūly mindetterine qiiänat
jasap, qorlağan sanalady.
Būğan qosa ərbir jaratylystyñ boiyndağy kere- met jüieni,
üilesimdilikti, mən-mağynany joqqa sanau – olardyñ ərqaisysynyñ
öz bolmysymen Haq Tağalanyñ bar i̇ekendigin paş i̇etken kuəlikterin
jalğanğa şyğaru bo- lyp i̇esepteledi.
İə, ğalamdağy trilliondağan ər türli jaratylysqa jasalğan
mūnşa künəniñ jazasy beriluge tiıs. Sebebi, Alla Tağalanyñ ədildigi
osyny talap i̇etedi. Mysaly, belgili bir memlekettiñ i̇eltañba, ənūran,
bairaq sekildi qasietti rəmizderin rūqsatsyz özgertuge iaki qorlauğa
bolmaidy. Olai jasağan adam memleket aldynda ja- uap beredi.
İendeşe, Alla Tağalanyñ qasterlegen kieli ūğymdaryn aiaqqa taptap,
qorlağysy kelgen pendeler de jazağa tartyluy tiıs.
Ğalamdağy ərbir jaratylysta mörlengen Alla Tağalanyñ
ğajaiyp naqyştaryn mənsizdikke balap, közdi tars jūmyp olardy
körmeu – Haq Tağalanyñ
«teñdessiz jaratuşy», «ğajaiyp şeber», «tolassyz ryzyq
beruşi», «şeksiz ilim iesi» tərizdi sansyz ūly s i - pattaryn
mənsizdikke teñeu, tipti olardy joqqa şyğaru bolğandyqtan künəsi de
auyr, tipti şeksiz. Sebebi, būl künə jai ğana bir adamnyñ qūqyğyna
i̇emes, Alla Tağalanyñ özine, ūly sipattaryna jasaluda.
İə, adam balasynyñ Ūly iesin tanymai, Onyñ tegin bergen
sansyz jaqsylyğy men yrys-berekesin moiynda- mai myna
dünieden ötui – özine jüktelgen negizgi mindetin, adamdyğyna sai
asyl boryşyn, myna ömirge jiberiludegi
«iman i̇etu» missiiäsyn oryndamauy bolyp sanalady.
Özin i̇erekşe aqyl-oi, ər türli üstem qabilettermen bezendire
jaratqan Ūly İesin tanymai, «mūnyñ bərin tabiğat jasady» dep,
opasyzdyq jasağan qūl Ūly İesiniñ aqyrette daiyndağan syisiiäpatyna laiyq pa? Ərine, joq. Biraq, Ūly Jaratuşyğa senbegen
barlyq pendelerdiñ aqyrettegi jazalary birdei bol- maidy.
Olardyñ myna düniede istegen künəlary men jaqsylyqtarynyñ
tozaqtağy jazalaryna da özindik əseri bolary sözsiz.
«Jaqsylyqty da, jamandyqty da Alladan» dep biludi
qalai tüsinemiz?
Jaqsy iaki jamandy, iman nemese küpirdi qalaityn, tañdaityn –
biz. Al, sol isti qalasa, jaratatyn – Alla Tağala. Mysaly, biz
bidaidy i̇ektik, sosyn jaz boiy aram şöbin joiyp, suyn qūiyp
qaradyq delik. Al ony osydan keiin ösiretin, ösu isin jaratatyn,
nətijesin beretin Alla Tağala bolmaq. Bidaidy ösirudi biz qaladyq,
biraq bidai- dy ösirgen biz i̇emes. Qalai deisiz be? Bizge aqyl berip,
bi- dai i̇egudi üiretken – Alla Tağala i̇emes pe? Al, bidaidyñ dənin
jaratyp, ony adamğa syilağan kim? Bidaidyñ ösip-jetilui üşin
qajetti topyraqty, topyraqtağy ə r türli mineraldardy, kündi,
auany, sudy jaratqan kim? Tipti ony i̇egip, suyn qūiu üşin qolymyzdy
qimyldatqan kim? Biz tek qimyldatudy qalaimyz. Qozğaltuğa şeşim
qabyldap, bel bailaimyz. Al, ony qimyldatyp, qolğa küş beretin,
barlyq kletkalardy bir-birimen jalğaityn, qoldağy siñirlerimiz ben
būlşyq i̇etterimizdi iske qosatyn
– Ūly Alla Tağala. İegu, suaru, qopsytu isterinen keiin
i̇eşqaisymyz bidaiymnyñ birinşi sabağyn ösireiin, so- syn
japyrağyn şyğaraiyn, qūiğan suymdy ər dənegine jetkizeiin,
bidaiğa myna mineral kerek, al, mynauy ke- rek i̇emes dep
basymyzdy
qatyryp
jatpaimyz.
Būlardyñ
bəri
bizdiñ
aralasuymyzdan tys Alla Tağalanyñ qalauy jəne jaratuy arqyly
iske asyp jatady.
Qysqasy, jaqsy, jaman ərbir isimizdi isteuge niet i̇etu, tañdau –
bizdiñ i̇enşimizde, al ony jaratu – Ūly Jaratuşynyñ qalauy men
qūdiretine tapsyrylady.
Abai atamyz: «Aurudy jaratqan Qūdai, auyrtqan Qūdai
i̇emes»128, – dep qandai tamaşa aitqan. İağni, bir adam Qūdaidyñ
qoiğan zañymen jürmei, qysta terlep tūryp, jeleñ dalağa şyğyp
auyrsa, «Qūdaiym-ai, būl aurudy qaidan ğana berip i̇ediñ?» deuge
aqysy bar ma? Auruğa sebep bolğan – özi, biraq sol aurudy jaratqan
– Alla Tağala.
Bizdiñ ərbir qalağan isimizdi Alla Tağala qalasa ğana jüzege
asyrady dedik. Sebebi bizdiñ qalauymyz Allanyñ qalauynan rūqsat
almaiynşa qoly bailauly qalmaq. Söz tüiini, Allanyñ qalauynsyz
i̇eşnərse jüzege aspaidy, qalauynan tys japyraq ta
sybdyrlamaidy.
Alla Tağala «Kəhf» süresinde bylai deidi: «Ne nərseni de
«Men mūny i̇erteñ isteimin» deme. Tek Alla qalasa ğana isteimin
de...»129
Hadiste: «Alla Tağala neni qalasa s o l bolady. Al Onyñ
qalamağany i̇eşqaşan jüzege aspaidy»130, - delinedi.
Ūly Jaratuşymyzdyñ jaqsy isterge rizalyğy bar, al
jamanyna joq. Qūranda: «Alla qūldarynyñ küpirge kiruine razy
bolmaidy»131, «Alla Tağala ysy- rap i̇etuşilerdi jaqsy
körmeidi»132 - dep, jaman isterge rizaşylyğynyñ joq i̇ekendigin
bildirgen.
Biraq būl dünie synaq əlemi bolğandyqtan, adam ba- lasy öz
i̇erkimen jamanşylyqqa niet i̇etse, Alla Tağala qalasa ony da jüzege
asyrady. Keide adam jaman is isteuge niet i̇etedi. Biraq Alla Tağala
qūlynyñ būryn istegen keibir jaqsylyqtaryn iaki keleşekte
isteitin
Abai, Qara söz, Poemalar. Jiyrma segizinşi söz, 62-bet, «Kitap» baspasy, 1992 j.
Kəhf süresi/22-23.
130 Əbu Dəəud, Ədab/106.
131 Zumar süresi/7.
132 Ənğam süresi/141.
128
129
İMANİ GÜL
izgilikterin i̇eskerip, qūlynyñ isteuge niet i̇etken jaman isin
boldyrtpauy mümkin. Niet i̇etken jaman isine arnaiy tosqauyl
qoiyp, qūly i̇endi sürinip, künəniñ tūñğiyğyna qarai qūldilap bara
jatqanda Jaratqany kömek berip, künəniñ batpağynan aman saqtap
qaluy mümkin. Mūny tek Ūly Jaratuşynyñ qūlyna degen arnaiy
raqymdylyğy men meiirimdiligi dep tüsingen jön. Sondai-aq, keibir
istegen künəlarymyzdyñ nətijesinde Alla Tağala basymyzğa nebir
pəleketterdi berui de mümkin.
Jaqsylyq ta, jamandyq ta adamnyñ tañdauyna qarai Ūly
İemizdiñ qalauy men qūdireti arqyly jüzege asatyndyqtan,
«jaqsylyq ta, jamandyq ta Alladan» dep iman i̇etemiz. Sebebi
jaratu isi tek qana şeksiz qūdiret iesi Ūly Jaratuşy – Allağa ğana
tən.
Qūranda Alla Tağala: «Alla Tağala senderdi jəne isteitin
amaldaryñdy jaratty»133 dese, Paiğambarymyz (s .a .u .) bir
hadisinde: «Isteuşini jəne onyñ isin jaratuşy – Alla
Tağala»134, - dep bizdiñ isteuge bel bailağan ərbir isimizdiñ Ūly
Jaratuşy tara- pynan jaratylatyndyğy bildirilgen.

133
134

Saffat süresi/96.
Kənzul-Ummal, 1/263
Paiğambarymyzdyñ hadisinde: adam anasynyñ
qūrsağynda
baqytsyz adam da
anasynyñ
135
baqytsyz»
delingen. aitylğan adam balasynyñ baqytqa keneletini
nemese
Būl
«Baqytty baqytty, qūrsağynda hadiste
imandy bolyp, imansyz bolyp
baqytsyzdyqqa ūşyraityny myna düniege aiaq baspai jatyp,
anasynyñ qūrsağynda ja- zylyp qūiatynyn qalai tüsinuge bolady?
İə, ərbir adamnyñ baqytty bolu-bolmauy anasynyñ qūrsağynda
jatqan uaqytta jazylyp qūiady. Ə b u Bəkir, Omar, Osman, Əli
siiäqty zañğar sahabalardyñ iman nūrymen nūrlanyp, i̇eki düniede de
baqytty bolatyny jəne Ə bu Jəhil, Ə bu Ləhəb sekildi imansyz
jandardyñ baqytsyz bolatyndyğy analarynyñ qūrsaqtarynda
jatqan uaqytta jazylğan. Biraq būl olardyñ myna düniedegi
nietteri men qalaulary i̇esepke alynbastan jazylmaidy. İağni, Alla
Tağala əzəli ilimimen barlyq adamnyñ myna düniede ne isteitinin,
qa laularyn qai bağytta qoldanyp, imandy iaki imansyz
bolatyndyqtar- yn aldyn ala bilgendikten solai jazyp qūiady. Olar
Alla Tağala jazğany üşin baqytty, ne baqytsyz bolmaidy.
Kerisinşe, olardyñ baqytsyz iaki baqytty bolatynyn Alla Tağala
əu bastan bilgendikten tağdyrlaryna solai jazğan.

135

Həisami, Məjma’uz-zəuəid. VII. 193.
Doñyz i̇eti nelikten haram?
Doñyz i̇eñ əueli bükil əlemderdiñ Rabby Alla Tağala
«jemeñder» dep tyiğany üşin haram. Mūsylmandar Alla
Tağalanyñ tyiğan tyiymdarynyñ astarly hikmetin, ziiänyn
bilmese de «nelikten, nege?» demes- ten dereu boiūsynuğa tiıs.
Sebebi, ony būiyryp tūrğan ūly iemiz Alla Tağala. Myna düniege
bizder synaq üşin jiberilgenbiz. Alla Tağalanyñ adal i̇etken
nərseleri şeksiz, sanasañ sanap bitire almaisyñ. Al, kerisinşe,
haram i̇etken nərseleri sanauly əri şekti. Solai bola tūra, keibir
adamdar osynşama adal nərselerdi ysyryp qoiyp, Alla Tağalanyñ
synaq üşin haram i̇etken sanau- ly nərselerine baryp ūrynady.
Qūddy ol haramdy je- mese iaki işpese aştyqqa ūrynatyndai.
Boiūsynudyñ i̇eñ ūlysy həm i̇eñ s au a p t y s y – istiñ ziiäny men
paidasyn i̇esepke almastan, tek bükil əlemderdiñ rabby – Alla
Tağala būiyrğany üşin ğana oryndau. Mūnymen qosa, Alla
Tağalanyñ tyiğan kez-kelgen tyiymdarynda būl dünielik həm arğy
dünielik paidalar bar i̇ekeni de sözsiz. Doñyz i̇etiniñ haram boluynyñ
da ər türli hikmetteri bar. Olardy qysqaşa qaiyratyn bolsaq:
1. Doñyzdyñ denesinde uly zattar bar. Doñyz i̇eti öte maily keledi.
Būl mai jegen adamnyñ qanyna siñedi. Söitip, qan mai
tüiirşikterine tolyp qalady. Qandağy ölşeminen köp būl mai
arteriiä tamyrlarynyñ qataiuyna, qan qysymynyñ köteriluine
jəne jürek talmasyna sebep bolady. Būğan qosa, doñyz
maiynyñ qūramynda (sutoksin)
«sutoksin» delingen uly zat bar. Denege i̇engen būl uly zattyñ syrtqa
şyğaryluy üşin limfa bezderiniñ şa- madan tys jūmys isteui
qajet. Al bezderdiñ būlai şa- madan tys jūmys isteui, əsirese, jas
balalardyñ lim- fa bezderiniñ asqynuyna jəne isinuine əserin
tigizedi. Auruğa ūşyrağan balanyñ tamağy qatty isigendikten, doñyz
keipin i̇elestetedi. Mine, sondyqtan būl auruğa me- ditsina tilinde
«doñyz auruy» (skrofuloz) delinedi. Auru qatty asqynğan jağdaida
limfa bezderi jaraqatqa ai- nalyp, qatty isinedi. Aurudyñ ystyğy
köterilip, qaterli jağdaiğa duşar i̇etedi.
2. Doñyzdyñ denesinde köp mölşerde kükirt bolğandyqtan, ony
jegen adamnyñ organizminde ölşemnen tys kükirt paida
bolady. Al organizmdegi ölşemnen tys kükirttiñ boluy
şemirşek, būlşyq i̇et jəne siñirlerge siñip, buyndarda tūz
jinalu jəne omyrtqanyñ jyljuy siiäqty a u r u l a r ğ a sebep
boluy əb- den yqtimal. Doñyz i̇eti jiı jelingen jağdaida
denedegi qatty şemirşekter sol doñyz i̇etinen keletin
bölşekterdiñ əserinen tym jūmsaryp, dene auyrlyğyna
şydamaityn halge keledi. Būl buyndardyñ bosañsuyna əkelip
soğady. Doñyz i̇etin jeitin adamdardyñ qoldary isip,
denelerinde mai qabattary paida bolady. Mysaly, ol adam
sportpen ainalysqan künniñ özinde jalqau, jaibasar halge
i̇enedi.
3. Doñyzda ösu garmony da köp mölşerde kezdesedi. Birneşe jüz
gramdyq salmaqpen ğana tuylğan torai- lar alty aidyñ işinde
jüz kiloğa jetedi. Torailardyñ mūnşalyqty tez ösip, ülkeiüi
doñyzdyñ denesindegi ösu garmonynyñ öte köp mölşerde
boluyna tikelei baila- nysty. Būl garmondar doñyzdyñ i̇etin
jegen adamdardyñ denesine de ötetindikten, ol adam organizmine
keri əserin tigizedi. Denedegi tkandardyñ isinu men qabynuyna
əkep soğady. Mūryn, jaq, qol, aiaq süiekteriniñ tabiği
İMANİ GÜL
qalyptan tys ülkeiip, ösuine jəne jalpy deneniñ maila- nuyna
sebep bolady. Gormandardyñ i̇eñ ülken ziiäny – de- nede qaterli isiktiñ
(raktyñ) paida boluyna jağdai jasai- dy. Mal dərigerleri i̇erkek
doñyzdardyñ belgili bir jastan keiin qaterli isik auruyna köptep
şaldyğatyndyqtaryn aituda.
4. Doñyz i̇etiniñ qūramyndağy histamin (histamine) jəne imidazol
(imidazole) delinetin zattar adamnyñ terisinde qyşu tudyrady,
i̇esekjem, börtpe (ekzema), der- matit siiäqty teri aurularğa sebep
bolady. Būğan qosa, būl zattar soqyr işek, öt joldary, tamyr
aurularyna da köp jağdaida sebep. Sondyqtan dərigerler jüregi
auyra- tyn adamdarğa doñyz i̇etin jemeuge keñes beredi.
5. Doñyzdyñ i̇etin jeu saldarynan adamda paida bola- tyn tağy bir
au ru – trihina auruy. Doñyzdar būl aurudy trihina atty
qūrttary bar tyşqandardy jeu arqyly özderine jūqtyrady.
Doñyzdardyñ denesinde būl qūrt köptep kezdesedi. Biraq
trihina auruy doñyzdarğa qatty əser i̇etpeidi. Al adamdar üşin
būl a u r u ömirine qauip töndiretindei qaterli auru bolyp
sanalady. Trihina qūrttary asqazan jəne işekter arqyly qanğa
ötedi. Sosyn barlyq denege taraidy. Trihina qūrttary, əsirese,
jaq, til, moiyn, jūtqynşaq jəne kökirek būlşyqtarynyñ
tkandarynda ornalasady. Sondyqtan osy müşelerdiñ
būlşyqtarynyñ tartylyp qaluyna (sal boluyna) sebep
bolady136. Būğan qosa, qan tamyrlarynyñ biteluine, me- ningit
jəne midyñ asqynuyna əkep soğady. Trihina a u - ruy kei
jağdaida adam ölimine de sebep. Būl aurudyñ tağy bir jaman
jağy naqty i̇eminiñ bolmauy. Trihina köbinese batys i̇elderinde
keñinen i̇etek alğan. Mal dərigerleriniñ qatty qadağalauyna
qaramastan, Şveitsariiä, Angliiä
136

Mustafa Zarqa, Fətəəua, 221-bet. «Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001 j.
jəne Polşada trihina auruy keñ tarağan. Al, mūsylman i̇elderinde
būl auru joqtyñ qasy.
Meditsina ğylymy damyğannan keiin ğana doñyz i̇etindegi
trihina siiäqty ziiändy qūrttar men mikroptardyñ, u l y zattardyñ
bar i̇ekenin biludemiz. Al Qūran san ğasyr būryn doñyzdy «haram»
dep kesip ükim bergen. Sondyqtan doñyzdyñ denesinde əli de biz bile
bilmeitin, ğylym dəleldei qoimağan ziiändy nərselerdiñ joq
i̇ekendigine kim kepil?!137
6. Adamdar men jan-januarlardyñ tabiğaty men minezderiniñ
qalyptasuynda jegen qorekteriniñ de röli bar. Mysalğa,
arystan, qasqyr siiäqty i̇etpen qorektenetin añdar jyrtqyş
bolyp kelse, kerisinşe siyr, qoi, qūian siiäqty şöppen
qorektenetin januarlar juas bolyp keledi. Köbine
kökönistermen qorektenetin adamdardyñ tabiğaty jūmsaq,
biiäzy bolyp keletindigi, al i̇etti köbirek jeitin adamdardyñ
tabiğatynyñ qattylau bolyp keletindigi anyqtalğan. Qazaqta
adam minezin su- rettegen kezde jylqy minezdi, qoi minezdi deui
de osy aitqandarymyzdy aiqyndai tüsedi. Doñyz – öziniñ
ūrğaşysyn qyzğanbaityn, meiirimsiz haiuan. Sondyqtan doñyz
i̇etin köptep paidalanatyn adamdarda jaryna, tipti anasyna
degen bögde i̇erkekterdiñ aram piğylyna qarsy namys, qyzğanyş
sezimderi əlsireidi i̇eken. Mūnymen qatar, meiirim, qanağat
sekildi qasietterine aitarlyqtai qaiau tüsetini baiqalğan.
Frantsuz oişyly Savorin qorektenudiñ mañyzdylyğyn
tüsindire kele «Mağan ne- men qorektengeniñdi ait, seniñ kim
i̇ekeniñdi aitaiyn» de- gen i̇eken.
137

Mahmud Hamdi Zaqzuq, Haqaiqul-İslam fi muajahati şubuhatilmuşakkikin, 649-bet. Kair qalasy, Majlisul-ağla li şuunil- İslamiiä. 2004 j.
Şaitan ne üşin jaratylğan? İe l d i adastyratyn ondai
azğyruşynyñ keregi ne? Öziniñ tozaqqa baratynyn bile tūra ol
nelikten kinəsin moiyndap, təubege kelmeidi?
Alla i̇eşbir jaratylysty bekerden-bekerge ia bolma- sa
jamanşylyq jasau üşin jaratpağan. Şaitan əu basta şaitan bolyp
jaratylmağan. Ol – periştelerdiñ arasyn- da ğūmyr keşken
jaratylys. Alaida ol Alla Tağalanyñ alğaşqy synağynan-aq
sürindi. Süringende jai sürinu i̇emes, omaqasyp oñbai qūlady. Oğan
berilgen synaq, Alla Tağalanyñ «Adamğa səjde i̇et!» degen būiryğy
i̇edi. Şaitan osy būiryqqa qarsy şyğyp, qyrsyqqan üstine
qyrsyğyp, təkapparlana tüsti. Pañdanyp, Allanyñ būiryğyna
qarsy şyğuynyñ saldarynan, Jaratuşynyñ şeksiz raqymynan
quyldy. Mūnyñ bərin ol öziniñ der- bes qalauymen jasady. İağni, ol
öz qalauymen şai- tan boldy. Şaitan alğaşynda periştelerdiñ
ara- synda jürip, Alla Tağalağa qūlşylyq jasady. Biraq
şaitannyñ periştelerdiñ qatarynda jürui – onyñ özindik isəreketiniñ, üzdiksiz küres, tynbaityn i̇eñbeginiñ nətijesi i̇emes i̇edi.
Bəlkim, būl Alla Tağalanyñ arnaiy şarapaty əri onyñ şynaiy
dərejesin anyqtaityn synaqqa tüspeuiniñ arqasynda bolğan-dy.
Sondyqtan bo- lar, ol Jaratqannyñ alğaşqy synağynda-aq öziniñ
kim i̇ekenin baiqatyp, şynaiy bet perdesin aşyp berdi. İen- deşe,
şaitannyñ əu basta periştelermen birge boluy
– onyñ abyroilylyğyna i̇eşqandai da dəlel bola almasy haq. Al onyñ periştelerdiñ janynda jürip jasağan
qūlşylyğyna keler bolsaq, onyñ osy qūlşylyğy şynymen-aq
Alla Tağalağa boiūsynuy ma, joq əlde ta-
ğy da özine ūnamdy bolğandyğy üşin be? O jağy bizge belgisiz. Biraq
alğaşqy synaqta körsetken qylyğy
– onyñ Allağa i̇emes, öz nəpsisiniñ qūly bolğandyğyn bildiretindei.
Şaitan jənnattan, Ūly Jaratuşynyñ raqymynan Adam üşin
quylğandyqtan, ol ərqaşan adam ūrpaqtaryna qas dūşpan.
Sondyqtan adam balasy ərqaşan öziniñ osy qas dūşpanyna saq
bolyp, negizgi jaratylu maqsatyna sai ğūmyr keşuge tyrysqan
uaqytta ğana öziniñ işki düniesindegi künəğa qarsy barlyq qorğanys
mehanizmderi küşeie tüsedi. Beine bir belgili bir virusqa san ret
duşar bolğan jannyñ denesindegi işki qorğanys mehanizminiñ iske
qosylyp, immunitetiniñ quattanyp, avtomatty türde qorğanysqa
tüsui sekildi.
Şaitannyñ san türli azğyruyna saq jürgen jannyñ boiyndağy
«parasattylyq»,«qyrağylyq» sekildi sipat- tary artsa, onyñ san
aluan ailalaryna könbei, kökiregin kerip, qarsy tūrğan jannyñ
boiyndağy «sabyrlylyq»,
«tözimdilik», «qaisarlylyq» sekildi qasietteri damyp, şyñdala
tüsedi. Olai bolsa, şaitan adam balasynyñ myna düniede öte saq
bop ğūmyr keşuine, boiyndağy qorğanys jüiesiniñ jetiluine,
tabiğatyndağy aşylmağan köptegen asyl qasietteriniñ kemeldenuine
basty sebepşi i̇ekennin de i̇este ūstauymyz kerek.
Būl dünie – adam balasynyñ synaqqa tüser ūly mai- dany. Alla
Tağala adamdardy ər türli sebeptermen synğa saluda. Sözsiz, şaitan
da sol sebepterdiñ i̇eñ bastysy. Şaitan arqyly adamdar arasyndağy
jaqsysy men jama- ny, osaly men qaisary, jənnat pen tozaqqa
laiyqtysy ajyratyluda.
Ər türli himikalyq tazarulardan ötkennen keiin asyl tastyñ
altynğa ainalatyny sekildi şaitannyñ da
azğyruyna
qūlaq
aspai, san-aluan ailalaryna qarsy
tūryp, ömir boiy ony qas dūşpany sanap ötken jandar, ruhani
jetilip, kemeldene tüsedi. Söitip, jənnatqa laiyq dərejege jetedi.
Al, kerisinşe, şaitannyñ arbauyna könip, ər türli azğyrularyna
quana kelisip, onyñ şabuy- lyna aq tudy köterip, i̇eş qarsylyqsyz
berilip, jamanşy- lyq ataulyny şimirikpei jasap, künəlarğa
belşesinen batqan pende, bara-bara özi de adam beinesindegi
şaitanğa ainalyp, tozaqqa tən keiipke i̇enedi. Mine, şaitan adamnyñ
ruhani jetiluine, jənnatqa laiyq jaratylys dərejesine köteriluine
iaki künə istep, tozaqtyq boluyna sebep bolğandyqtan, ony bostanbosqa hikmetsiz jaratylğan, ne bolmasa onyñ jaratyluy müldem
qajetsiz dei almai- myz.
Mysaly, pyşaqty türli paidaly is üşin qoldanuğa bolatyny
sekildi, onymen adam öltirip künəğa batuğa da bolady. Sol sebepti,
pyşaqtyñ özin jaman, kereksiz dei almaimyz. İendeşe, şaitannyñ
da jaratyluy jamandyq i̇emes. Alla Tağalanyñ qūldaryna i̇eş
jamanşylyq qalamasy haq.
Al i̇endi şaitannyñ Alla Tağalany bile tūra istegen künəsin
moiyndap, təubege kelmeuine toqtalaiyq. Joğaryda aityp
ketkenimizdei, şaitan Adam ata jara- tylmas būryn i̇erekşe dərejeabyroiğa ie dara jara- tylys i̇edi. Onyñ i̇esimi ərdaiym
periştelerdiñ janynda qatar atalatyn. Alla Tağala periştelerdiñ
özi səjde i̇etetinindei dərejege ie ardaqty «Adam» delingen jaratylys jaratty. Alaida şaitan mūny qatty qyzğandy. Öitkeni, ol
özin jaratylğandardyñ işindegi i̇eñ ardaqtysy dep biletin. İendi mine,
Ūly Jaratuşynyñ köptegen sipattarynyñ körsetkişi ispetti özinen
de artyq zat ja- ratylyp otyr. Şaitan mūny köre almai, qyzğandy.
Işin ört şalğan şaitan üşin osy «Adam» aldynda səjde ja- sau öte
qiyn i̇edi. Bügingi küni de özinen asyp bara jatqan
özgelerdi köre almai, aiaqtan şaluşylyqtar osy bir şaitani
minezdiñ adamdağy aiqyn körinisi.
İevreiler men hristiandar arabtardy özderinen tömen sanaityn.
Sol sebepti, olar soñğy paiğambardyñ arab ūltynan keluin mülde
i̇elestete almaityn. Alai- da, soñğy paiğambar arab ūltynan kelgen
sətte olar mūny köre almady. Qyzğandy. Sondyqtan olar arab
ūltynan şyqqan Mūhammed paiğambardyñ (s.a.u.) boiyndağy barlyq
i̇erekşelikterdi qasietti kitaptarynda bildirilgen sipattamalarğa dəl
kelse de, «būl biz kütken paiğambar i̇emes» dep taiqyp şyğa keldi.
Qūranda:
«Bizden kitap berilgender (i̇evreiler men hristiandar) ony
(Mūhammedti) öz balalaryndai anyq tanidy»138 delinedi.
Olardyñ soñğy paiğambardy bile tūra, ony qabyldamauynyñ
astarynda qyzğanyş pen təkapparlyq jatyr i̇edi. Mine, osy siiäqty
köptegen oqiğalar şaitan- nyñ «Adamdy qyzğanu» oqiğasyn köz
aldymyzda jandan- dyra tüsedi.
Alla
Tağala
«Adamdy»
jaratqannan
keiin
barlyq
periştelermen qosa şaitanğa da «Adamğa səjde i̇etiñder» degen
būiryğyn berdi. «Səjde i̇etu» termin retinde mañdaidy səjdege
qoiyp, qūlşylyq jasau. Al būl jerdegi «səjde i̇etu» Adamdy (a.s.)
moiyndau, oğan izet, qūrmet bildiru mağynasynda kelgen. Şynaiy
qūlşylyq mağynasyndağy səjde tek Alla Tağalağa ğana jasalady.
Şyntuaitynda, būl «səjde» Adamğa salynğan səlem men oğan
jasalğan qūrmetten būryn, Ūly Jaratuşynyñ būiryğyna əri
«Adam» sekildi ğajaiyp jaratylysty jaratqan Onyñ qūdireti men
teñdessiz şeberligine jasalğan səjde i̇edi.
Perişteler Adamğa səlem salyp, izet bildirip Ūly
Jaratuşynyñ būiryğyna səjde i̇etti. Tek şaitan ğana
138

Əli Ğimran, 146 aiat.
təkapparlandy. Alla Tağalanyñ būiryğynan bas tar- typ, qarsy
şyqty. Alla Tağala: «Meniñ būiryğyma qaramastan, adamğa
səjde i̇etuge ne nərse böget boldy?» dedi. Şaitan: «Meni ottan, ony
topyraqtan jarattyñ. Men, əlbette, odan qaiyrlymyn,
artyqpyn, qalai oğan səjde i̇etpekpin, menen artyq jaratylys
bar ma?» dep təkəpparlandy. Şaitan işindegi qyzğanyşy men
təkapparlyğynyñ saldarynan būiryqtyñ Ūly Ja- ratuşydan kelip
tūrğanyna da qaramady. Şaitan būl ja- uaby arqyly Alla
Tağalanyñ özinen de artyq jaratylys jarata alatyn qūdiretine
qarsy şyğuda i̇edi. Tipti mūnyñ astarynda: «Sen menen asqan artyq
jaratylys jara- ta almaisyñ?» degen «menmendik» piğyl bar.
Şyntuaitynda, şaitan tömen sanağan topyraq asa qaiyrly i̇edi.
Sebebi, topyraq ömirdiñ qainar közi. Barlyq tirşilik topyraqtan
örbidi. Sondyqtan topyraqta Alla Tağalanyñ «teñdessiz
jaratuşy», «tolassyz ryzyq beruşi», «şeksiz şeber» siiäqty
i̇esimderi men sipattary körinis tabuda. İağni, topyraq – Ūly
Jaratuşynyñ san- syz körkem i̇esimderi men sipattarynyñ ainasy
ispetti.
Şaitan qatesin tüsinip, təubege keludiñ ornyna qasarysqan
saiyn qasarysyp, təkapparlana tüsti. Söitip şaitan Alla
Tağalanyñ: «İendeşe, dereu ol jerden tüs! Seniñ ol jerde
təkapparlanyp, pañdanuyña jol joq. Qaneki, tez şyq! Sözsiz,
sen qorlanğandardansyñ!» degen sözimen
qūzyrynan
qudalandy. Sonda Ibilis:
«Mağan qaita tiriletin künge deiin mūrsat ber!» dep, Alla
Tağaladan qiiämet künine deiin ömir sūrady. Alla Tağala: «Sen
mūrsat berilgenderdiñ qataryndasyñ» dedi. Ibilis «İendeşe, Sen
meni qañğyrtyp, adasuğa du- şar i̇etkeniñ üşin men de olardyñ
tura jolğa tüsuine barynşa böget jasaimyn. Olardyñ aldynan,
ar- tynan, oñynan, solynan kelip azğyramyn. Söitip,
Sen olardyñ azyn ğana Öziñe şükir i̇etkenderdiñ qatarynan
tabasyñ»139 dep, adamğa degen dūşpandyğyn aityp saldy. İə, Ibilis
adamğa qas. Sebebi, sol üşin öziniñ bar abyroiynan, külli atağynan
airylyp, Allanyñ raqymynan məñgilikke quyldy. Öziniñ külli
ataq-abyroiynan airylyp, qorlanğanyna, al kerisinşe
«Adamnyñ» Allanyñ süiikti qūly bolyp, külli jaraty- lys
ataulynyñ aldynda abyroiğa kenelgenine şydai almady. İendi ol
osy Adamğa jəne onyñ qiiämetke deiin keletin bükil ürim-būtağyna
dūşpan bolmaq. Qandai jolmen bolsa da, ony azğyryp, Allanyñ
raqymynan quylyp, abyroiynan aiyryluyn qalady. Qalaişa Adam
abyroily küide, al meniñ jağdaiym mynau. Joo-joq, men mūny
kötere almaimyn degendei işin qyzğanyş kemirip, təkapparlanğan
saiyn təkapparlana tüsti. Sol künnen bastap Adamdy azğyrumen
boldy. Adam ata men Haua anamyzdyñ jənnattan qudalanuyn tiledi.
San qily aila jasap, osy aram piğylyn jüzege asyru üşin nebir
qulyqtarğa bardy. Aqyry Adam men Hauanyñ Alla Tağalanyñ
«jaqyndauşy bolmañdar!» dep būiyrğan jemisin jegizip tyndy.
Söitip, Adam ata- myz ben H a u a anamyz şait annyñ azğyruyna
aldanyp, tyiym salynğan jemisti jegeni üşin jənnattan jer- ge
tüsirildi. İağni, jənnat mekeninen şyğaryldy. Şai- tan ailasyn
asyrğanyna airan-asyr quandy. Alaida, Adam men H a u a dereu
qatelerin
tüsinip,
«Rabbymyz,
biz
özimizge
zūlymdyq
jasauşylardanbyz. İeger sen bizdi raqymyña bölep, künəmizdi
jarylqamasañ, sözsiz, biz ūtylğandardan bolamyz»140 dep keşirim
tilep, təube i̇etti. Təubeleri qabyl boldy. Şaitan odan əri yzalana
tüsti. Şaitan i̇endi Adammen qosa onyñ ūrpaqtaryn azğyrumen
139
140

Ağraf süresi, 12-17 aiattar.
Ağraf süresi, 23-aiat.
boldy. Adam paiğambardyñ ūrpaqtary haq jolynda jürgen saiyn
ony aşu kernep, azğyndyğy asqyna tüsti. Pūt ataulyny kül-talqan
i̇etip, jer jahanğa Haqty jaiar soñğy paiğambar Mūhammed (s.a.u.)
düniege kelgende, sirə şaitan qatty aşulanyp, terisine syimağan
bolar.
Mine, osylaişa tūla boiyn aşu bilep, işin qyzğanyş örti
şalğan Ibilis aiyqpas təkapparlyq auruyna şaldyqty. Allanyñ
raqymynan quylyp, bolmysyndağy təubege degen barlyq joldardy
bitedi. Jüregi qaraiğan saiyn qaraiğandyqtan i̇endi haqqa qarai
qaituy da mümkin i̇emes-ti.
Ünemi adamdardy qoişa bauyzdap qyryp jüretin qatigez
adamnyñ jüreginde meiirimdilik seziminiñ müldem öşetini sekildi
şaitannyñ da boiyndağy təube i̇etuge, Haqqa bet būruğa degen
qasietteri müldem öşip, onyñ or- nyn tek yza men kek qana basqan.
Şydamy tausylğan momyn adamnyñ aşu üstinde i̇eşqandai ügitnasihatty tyñdamai, örşelene tüsip, aldyndağy adamnyñ kim i̇ekenin
de ajyratyp jatpai nebir soraqy is-əreketterge baratyny sekildi
şaitan
da
məñgilik
aşuüstinde.
Adam
ūrpağynyñərbirjetistigionyaşuğa bul y q t y r y p , qyzğanyştyñ
qyzyl otyna kömgendikten ol öziniñ kinəsyn moiyndap, təube i̇etudi
bir sət bolsyn oilamaq i̇emes. Öitkeni, onyñ bolmysyndağy igilikke,
izgilikke degen barlyq jaqsy sezimder men qasietter öşip, özi
qyzğanyş pen təkapparlyqtyñ aiyqpas dertine şaldyqqan. Adam
ūrpaqtarynyñ ərbir jetistikterin körgen saiyn aşuğa bulyğyp, al
kerisinşe adasulary- nan ləzzat alyp, jany jai tabady. Mine,
şaitan osyn- dai keselge ūrynğandyqtan onyñ jüregi mörlenip,
közi perdelengen. Boiyn aşu kernep, Haqtyñ raqymynan alşaqtağan
saiyn alşaqtai tüsude.
Dūrysyn Alla biledi. Ūly Jaratqan bizdi şaitannyñ kesirinen
saqtap, ərdaiym təubeşil qūldarynan boludy nəsip i̇etsin!
«Jihad» degen ne? Onyñ terrorizmmen bailanysy bar ma?
«Jihad» sözi arab tilinde belgili bir nətijege, maqsatqa jetu
üşin iaki bir isti isteu üşin bar qajyr- qairatyñ men ynta-jigeriñdi
tögu, tyrysu, küresu degen siiäqty mağynalardy bildiredi.
«Jihad» ūğymynyñ aiasy öte auqymdy. Bügingi tañda teris
bağyttağy aqparat saldarynan köptegen adam- dar jihadtty qaru
alyp soğysu dep birjaqty tüsinedi. Ərine, mūndai tüsinik jihadtyñ
mağynasyn şekteidi. Qūranda «jihad» sözi 35 jerde ötkenimen tört
jerde ğana tikelei soğys mağynasynda kelgen. Qūranda soğys ūğymy
«harb», «muharabə», «mağraka», «qital» terminderimen bildirilgen.
Biraq, jihad sözi soğysty da qamtyğandyq- tan, köpşilik jihad
delingen kezde tikelei soğysty tüsinedi.
«Jihad» – adamnyñ Alla Tağalany tanuyna kedergi keltiretin
barlyq tosqauyldardy joiu. Jaratuşy men adamnyñ arasyndağy
bögetterge sauatsyzdyq, əleumettik jağdaidyñ tömendigi, i̇erik-oiğa,
sanağa jasalğan şekteu- ler jatady. İendeşe, «Jihad» dep osy
bögetterdi joiu üşin jasalatyn barlyq is-şara, küreske aitylmaq.
Alla rizalyğy üşin istelgen ərbir is-qareket
«jihad» sanalady. Qandai da bolsyn qiyn jağdailarğa qaramastan
kün saiyn üzdiksiz bes uaqyt namaz oqu, keide aptap mi qainatar
ystyqta oraza ūstau, Alla Tağalany özge jandarğa tüsindiru üşin
istelgen ərbir is, qoğamdağy
keibir keritartpa keleñsizdikterdi141 tüzetu üşin atqarylğan ülkendikişili barlyq şara islamdağy jihad ūğymynyñ aiasyna kiredi.
Jihad – i̇eñ əueli öziñdi tüzetu. Işki dünieñdi, jüregiñ- di tazartu.
Bolmysyñdy
qyzğanşaqtyq,
qanağatsyzdyq,
sabyrsyzdyq,
jalqaulyq, təkapparlyq sekildi külli jaman qasietterden aryltyp,
olardyñ ornyn körkem qasiettermen toltyru. Qysqasy, nəpsiñmen
ərdaiym üzdiksiz küres. Sebebi, əueli öz basyn tüzete almağan adam,
nəpsisin jeñip, kəmil adam bolu jolyna tüspegen jan özgeni qalai
tüzetip, tura jolğa qalai şaqyrmaq.
Syrtqy küresten būryn işki küresti qolğa aludyñ mañyzdylyğy
aitpasa da tüsinikti. Sebebi, adam özinde joq nərseni basqağa qalai
bermek? Paiğambarymyz birde soğystan şarşap, şaldyğyp kele
jatqan sahabalaryna:
«Biz qazir kişi jihadtan ülken jihadqa qaittyq» de- gen kezde,
sahabalary: «Ua, Rasulullah, «ülken jihad» degen ne?»- dep, tañ
qala saual qoidy.
Paiğambarymyz: «Ol – öz nəpsiñmen küres»,- dep ja- uap
qaiyrdy. Mine, kördiñiz be? Nege? Öitkeni, nəpsimen küres qolğa
qaru alyp dūşpannan soğysqannan da qiyn. Olai deitinimiz, syrtqy
dūşpannyñ kim i̇ekeni, qaida i̇ekeni, qaşanğa deiin bolatyndyğy
belgili. Sondyqtan onymen küresu oñai. Al, nəpsiñ bolsa, olai i̇emes.
Ol seniñ işiñde. Qai jaqtan, qalai kelip ailasyn asyratyny da
belgisiz. Onyñ dūşpandyğy belgili bir uaqytpen şektelmeidi,
ərdaiym senimen birge. Mine, sondyqtan Paiğambarymyz syrtqy
dūşpanmen küresti «kişi jihadqa» jatqyzsa, nəpsimen küresti
«ülken jihadqa» balağan.
141

Qazirgi tañda keñ i̇etek alğan bolmaşy sebeptermen ajyr - s u , tastandy bala,
jemqorlyq, imannan beihabar ğūmyr keşu siiäqty keleñsizdikterdi tüzetu üşin
jasalğan ərbir saliqaly is, qajyrly küres jihadqa jatady.
Paiğambarymyz basqa bir hadisinde: «Nağyz jihad jasauşy
kisi – öziniñ nəpsisimen küresuşi» dep, nəpsimen kürestiñ
mañyzdylyğyn tağy bir ret aişyqtai tüsken.
Jihad ūğymy adamğa, qoğamğa, jağdaiğa qarai türlenip otyrady.
Bir dərigerdiñ öz salasynda kəsibi deñgeige qol jetkizu üşin tynbai
talpynuy men izdenui, ekonomika mamanynyñ mūsylmandardyñ
əleumettik jağdailarynyñ tüzelui üşin jūmsağan qajyr-qairaty,
mūğalimniñ sauatty türde bala oqytuy – mūnyñ bəri jihadqa
jatady. Mūsylmandardyñ kerekti qarjyny tirnektep jinap,
özderine meşit, medrese tūrğyzuy; joq- jitikterge kömektesip,
jetim-jesirlerge qarailasqan qaltaly azamattardyñ būl isteri de
Haq jolyndağy küreske – jihadqa jatady.
Paiğambarymyz bir hadisinde: «Jesirler men miskinder üşin
jūmys isteuşi kisi Alla jolynda jihad jasauşy adamğa
teñ»142 deidi.
Keide nağyz söz saptaityn ūrymtal tūsta bir ğana kesimdi söz
aitu da, sözdiñ keri əser i̇etetin tūsynda sabyr saqtap, tiliñdi tisteu
de jihadqa sanalady. Tipti, keide qajettiligine qarai tek qabağyñdy
şytu iaki külimsireu- diñ de jihadqa sanaluy ğajap i̇emes. Qysqasy,
isteletin ərbir istiñ Haqtyñ rizaşylyğyna qarai retteluine
«jihad» delinedi.
Jihad məjbür jağdaida qarumen de bolady. Barlyq
diplomatiiälyq bailanystar nətijesiz aiaqtalyp, kelissözderden
tolyqtai ümit üzilgen şaqta otandy qorğau üşin qolğa qaru alyp
jihad jasauğa rūqsat.
Paiğambarymyzdyñ dəuirindegi jihadqa, iağni mūsylmandardyñ
Haq jolyndağy küresterine nazar
142

Buhari, kitabun-nafaqat. Jəne qarañyz Əbu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ƏnNəuəuii,
uzhatulMuttaqin, 1tom, 227bet. Muəssisətur- Risələ, Bairut 1991j.
audarsaq, joğaryda aitylğan jihadtyñ barlyq türine kuə bolamyz.
Hazireti Mūhammed (s .a .u.) paiğambarlyğynyñ alğaşqy üş
jylynda islamdy jasyryn nasihat- tady. Mūsylmandardyñ būl
kezeñdegi jihadtary dūşpandardyñ közine tüspesten,
paiğambarymyzben ja- syryn türde kezdesip tūruy bolatyn.
Paiğambarlyqtyñ törtinşi jylynan bastap, Adamzattyñ
ardaqtysy (s.a.u.) i̇eldi jaña dinge ja- riiä türde şaqyra
bastady. Mine, osy kezde Mek- ke müşrikteri iman keltirip, jaña
dinge kirgen at töbelindei az ğana mūsylmandardy keleke, mazaq i̇etip,
san-aluan
qiynşylyqtarğa
duşar
i̇etti.
Osy
kezeñdegi
mūsylmandarğa tiesili jihad – müşrikterdiñ jan ş y - datpas
azaptaryna sabyr i̇etip, jaña dindi nasihattaudy toqtatpau bolatyn.
Əz sahabalar mūny i̇eñ keremet türde atqara bildi.
Müşrikterdiñ jan türşigerlik azabyna duşar bolğan keibir
mūsylmandarğa paiğambarymyz (s .a .u .) Efiopiiä i̇eline köşudi
būiyrdy. Jağfar jəne basqa da onymen birge barğan birqatar
ardaqty sahabalar Efio- piiä patşasy Nəjaşiğa jaña dindi
jetkizip, onyñ imanğa keluine sebep boldy. Osylaişa būl köş jai
ğana köş i̇emes, Jağfar syndy əz sahabalardyñ ülesine tigen sol
kezdegi din jolyndağy jihadtyñ nağyz özi bolatyn.
Müşrikter mūsylmandardy azaptaptauda jaña bir ailağa köşti.
Mūsylmandardy özge halyqtan bölektep, sauda-sattyq sekildi jalpy
adami barlyq qatynastaryna tyiym salyp, olardy qoğamnan
oqşaulap, saiasi- ekonomikalyq baikot jariiälady. Toz-toz bolyp,
aş- jalañaş küi keşken mūsylmandar būl qiyn kezeñde de sabyr
saqtap, jaña dinderin tastamastan, özderine jasalğan zūlymdyqtarğa
tabandylyq tanytty. Osyndai
qiyn kezeñde Hadişa anamyz qolyndağy bar düniesin
mūsylmandarğa ülestiru arqyly özine tiesili jihad mindetin atqara
bildi. İslamnan būryn Mekkeniñ asa iri bailarynyñ sanatyna
jatatyn Hadişa anamyz bar bailyğyn Haq jolyna jūmsağandyqtan,
özi qaitys bolğan kezde aqyrettik kebinine bir oram böz de
tabylmağan i̇edi.
Sol qiyn kezeñderde Əbu Bəkir öz üiinde Qūran oqityn. Biraq
Qūrandy işki bölmelerinde i̇emes, i̇el jüretin jaqqa qaraityn syrtqy
bölmede oqityn. Köşeden ary-beri ötken adamdar Ə b u Bəkirdiñ
tebirenip oqyğan Qūranynan əserlene bastady. Əbu Bəkir arqyly
Qūranmen tabysqan köptegen adamdar mūsylmandyqty qabyldap
jatty. Mine, Əbu Bəkir qiyn zamanda öziniñ bir ğana Qūran oquymen
de jihad mindetin atqara bildi.
Müşrikterdiñ jan şydatpas auyr azaptary kün sanap artyp
jatty. Osyndan keiin mūsylmandar ğibadattaryn i̇emin-i̇erkin
atqaryp, jaña dinniñ qanat ja- iuyn qamtamasyz i̇etu üşin Mekkedegi
tuğan jerlerin, bar dünie-mülik, tuğan-tuystaryn tastap, Mədina
qalasyna hijret i̇etti (köşti). Söitip mūsylmandar Mədinada i̇eki
jyldai ğūmyr keşti. Mekke müşrikteri olardyñ Mek- kede qalğan
bar mal-mülikterin talan-tarajğa salyp, örteitinin örtep,
qūrtatynyn qūrtty. Qalğan dünielerin ülken keruendermen Şamğa,
Siriiäğa satuğa jiberdi. Mūsylmandar būlardyñ bərinen habardar
i̇edi. İendi olar Mədina qalasynyñ mañaiynan ötip bara jatqan
müşrikterdiñ kerueninen özderiniñ mal-mülikterin qaitaryp aludy
niet i̇etti. Alaida, mūny bilgen Mekkelik müşrikter mūsylmandarğa
qarsy ülken əsker jiberdi. İağni mūsylmandardyñ nietteri soğys
i̇emes, özderiniñ talan-tarajğa tüsken dünielerin qaitaryp alu
bolatyn. Biraq müşrikter soğysty qalady. Mine, Alla Tağala osydan keiin ğana mūsyldandardyñ ruhyn köterip, əlsizder
men qorğansyzdarğa qorğan bolu maqsatynda kün sanap qiiänat
jasauda şekten şyqqan kəpirlerdiñ şamasyn közderine körsetu
üşin soğysqa alğaşqy ret myna aiat arqyly rūqsat berdi.
«Özderine qarsy soğys aşylğan
mūsylmandarğa
(müşriktermen) soğysuğa rūqsat
berildi. Öitkeni olar zūlymdyqqa ūşyrap, jəbir kördi.
Əlbette,
Alla Tağala olarğa jərdem beruge tolyq küşi
jetedi. Olar i̇eşbir sebepsiz tek «Rabby- myz – Alla» degenderi
üşin otandarynan quyldy...»143 Demek, özderine i̇eşbir sebepsiz
zūlymdyq jasap,
san-aluan qiynşylyqtarğa duşar i̇etip, i̇elinen-jerinen ketuge
məjbürlep, mal-mülikterin talan-tarajğa salğan adamdarğa qarsy
soğysuğa tek on bes jyldan keiin ğana rūqsat i̇etildi.
İslamda negizgi ūstanym – beibitşilik. Būl turaly Alla Tağala
bylai deidi: «İeger olar senderden aulaq tūrsa, əri sendermen
soğyspasa, tipti sendermen beibit tūrudy ūsynsa, onda Alla
Tağala senderdiñ olarğa şabuyl jasaularyña i̇eşqandai jol
bermedi»144.
Alla Tağala özge din ökilderimen beibit ğūmyr keşu- di bylai
qoiğanda, mūsylmandardyñ olarğa jaqsylyq əri ədildik
tanytularyna qarsy i̇emestigin bildirgen.
«Din turasynda sendermen soğyspağan əri sender- di öz
otandaryñnan quyp şyğarmağan adamdarğa jaqsylyq
jasaularyña jəne olarğa ədiletti bolularyña Alla Tağala
qarsy i̇emes. Öitkeni, Alla Tağala ədilettilik jasağandardy
jaqsy köredi»145.
Soğys – diplomatiiälyq joldar tügeldei iske aspağan
jağdailarda ğana amalsyz barylatyn aqyrğy şara. Al
beibitşilikke, kelisimge qaitadan mümkinşilik tuğan jerde soğysqa
jol joq. İağni, qarsy jaq soğysty
Hajj süresi, 39-40 aiat.
Nisa süresi, 90-aiat.
145 Mumtahina süresi, 7-aiat.
143
144
toqtatyp, kelissöz sūrasa, mūsylmandar da soğysty toqtatyp,
kelissözge jüginuleri abzal. «İeger olar kelisözge, beibitşilikke
(niet bildirse) jaqyndasa, sen de jaqynda»146.
İslamda qaruly soğysqa tek mynandai jağdailarda ğana rūqsat
i̇etiledi:
1. Qorğanu maqsatynda. Şabuyl jasağan jauğa q a r s y soğysu.
Qūranda: «Sendermen soğysqandarğa qarsy sender de Alla
jolynda soğysyñdar. Biraq şek- ten şyqpañdar. Alla
Tağala şekten şyqqandardy jaqsy körmeidi»147 -delinedi.
2. Öziñe şabuyl jasaityny naqty anyqtalğan dūşpanğa soğys
taktikasy boiynşa birinşi bolyp şabu- yl jasauğa rūqsat
i̇etiledi.
3. Jazalau maqsatynda.
4. Türli zūlymdyqtarğa jol bermeu maqsatynda.
Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) barlyq soğystaryna köz jügirtsek,
tek osy aitylğan sebepterge ğana süiengenine kuə bolamyz. İendeşe,
soğys – tek Allanyñ rizalyğy üşin Onyñ rūqsat i̇etken jağdailarda
ğana boluğa tiıs.
Jai kezdi bylai qoiğanda, soğys jağdaiynda da İslam ozbyrlyq
əreketterge j o l bermeidi. Aitalyq, soğysta əielderdi, jas
balalardy, soğysqa qatyspağan qart kisiler men i̇eşkimmen şaruasy
joq monahtar- dy öltiruge qatañ tyiym saldy. Ösip tūrğan ağaştar
men i̇egin alqaptaryn örteuge, tüie, siyr siiäqty mal- dardy öltiruge,
ər türli özge dinniñ ğibadathanalaryn qiratuğa jol bermedi. Dūşpan
əskerleriniñ öli denelerin tilgilep, közderin oiyp, mūryndaryn
kesuge de qatañ tyiym saldy. Paiğambarymyz soğysqa ketip bara
jatqan qolbasşylaryna mynandai i̇eskertuler jasady:
146
147

Ənfal süresi, 61-aiat.
Baqara süresi, 190 aiat.
«Allanyñ atymen jolğa şyğyñdar. Alla jolynda küresiñder.
Soğysatyn adamdaryñmen aralaryñda kelisimder bar bolsa, ony
qadağalañdar. Şekten şyqpañdar, soğys kezinde öltirgen
adamdarğa «müsle» (öli denelerin tilgilep, közderin oiyp,
mūryndaryn kespeñder) jasamañdar. Balalardy, əielderdi,
qart kisilerdi, ğibadathanalardağy adamdardy öltirmeñder»148
Paiğambarymyz (s.a.u.) tipti özine qarsy soğysyp
jatqandardy qarğauy bylai tūrsyn, olarğa
«Alla Tağalam, olar Seniñ qūldaryñ, biz de Seniñ qūldaryñbyz...»,
«Alla Tağalam, olar bilmeidi, Sen olardy keşire gör!» degen keñ
peiil igi tilekte bolğan. Paiğambarymyzdyñ ömirbaianynyñ
ataqty jazuşy- sy Qadi Mūhammed Süleimen əl-Mansūrdyñ
«Sira- tu rahmatan lil-alamin» atty kitabyndağy keltirgen sanaq
boiynşa hijri jyl sanauymen II-IH jyldar aralyğynda bolğan
barlyq soğystarda dūşpan əri mūsylman qatarynan bar bolğany
1018 kisiniñ ğana köz jūmğany töñiregindegi məlimetterdi i̇eskerer
bolsaq, soğys dep əi-şəi joq qan töge berudiñ de dūrys i̇emes
i̇ekendigin añğaramyz. Al 1914-1918 jyly bolğan Birinşi
düniejüzilik soğysta 21 million adam jaralanyp, olardyñ 7
milliony ömirmen qoş aitysqany belgili149. Joğaryda da
aitylğandai, soğys – tek beibit şeşu joly tügeldei tausylğan
kezde barylatyn soñğy jol. Rūqsat i̇etilgen būl soğystyñ özin
jekelegen adamdar, iaki belgili bir top būiryq berip bastata
almaidy. Soğysqa qatysyp-qatyspaudy şeşetin, «jihad!» dep
attan sala- tyn, «soğysyñdar!» dep būiryq beretin tek qana memle148
149

Ahmed ibn Hanbəl, Musnəd, 1/300. əbu Dəuid, Jihad, 82.
İdris Şengul. Kuran kainakly hoşgöri ve hurriet. İeni umit jurnaly, 24-bet. №47,
2000 j. Stambul.
ket boluy tiıs. Əitpese, kez-kelgen soğysqūmar adamnyñ aşqan
soğysy jihadqa jatpaidy.
Əlemde bolyp jatqan terrorlyq ərekettermen İslamnyñ
i̇eşqandai bailanysy joq. İslam sözi
«beibitşilik, amandyq-i̇esendik» degen mağynağa saiady. İslam dini –
jer betinde beibitşilik pen tynyştyqty ornatu üşin jiberilgen
Qūdailyq soñğy din. Mine, sondyqtan ər mūsylman, tipti, səlem
bergenniñ ö z i n d i̇e qal-jağdai sūrap i̇emes, «beibitşilik pen
tynyştyqty tilep amandasady. Mūsylmandardyñ səlemdesude aitatyn «əssəlamu aleikum» sözi «senderge Allanyñ beibitşiligi men
i̇esendigi, tynyştyğy bolsyn!» de- gen mağynany bildiredi.
«İslam», «səlam», «mūsylman» sözderiniñ barlyğynyñ tübiri bir.
İağni, beibitşilik pen tynyştyqtyñ mağynasyn qamtityn sözder.
İslam beibitşilikti uağyzdaityn din bolsa, mūsylman balasy sol
beibitşilikti öziniñ otyryp-tūruynda, səlemi m
i̇e
n söileuinde,
özgelermen qarym-qatynasynda, qysqasy, ərbir is-əreketinde is
jüzinde körsetuşi tūlğa bolmaq.
«Beikünə bir adamdy öltiru – külli adamzatty öltirumen
teñ»150 Būl i̇ereje qasietti Qūranda aitylğan. Olai bolsa, qanşama
beikünə adamnyñ, periştedei büldirşin səbilerdiñ janyn qiğan
lañkestik əreketter islamğa, Qūranğa, mūsylmanşylyqqa jata ma?
Tipti, adam öltiru bylai tūrsyn, maldy qorqytudyñ özi İslamğa
teris. Soiylatyn maldyñ közinşe pyşağyn qairağan sa- habasyna
Allanyñ soñğy i̇elşisi Mūhammed (s.a.u.) qatty keiip: «Sen maldy
neşe ret öltirmeksiñ? Pyşağyñdy maldy jatqyzbas būryn
qairamadyñ ba?»151 dep i̇esker- tu jasasa, tağy bir hadisinde:
«Qarudy qaljyñdap bol- sa da özgege kezenbe!» dep, adamdy öltiru
bylai tūrsyn,
150
151

Maida süresi, 32-aiat.
əl-Mustadrak alas-sahihain lil-Hakim, 17-tom, 422-bet.
özgeniñ köñiline az da bolsa ürei saludyñ özi islamğa, şynaiy
mūsylmanğa jat əreket i̇ekenin tüsindirgen.
Beline bomba bailap, özgelerdiñ janyn qiiü üşin özine de qol
jūmsağan jankeştiler özderin «şeiitpiz» dep i̇esepteidi. Şeiittik
mərtebe beikünə jandardy öltirumen keletin op-oñai nərse i̇emes.
Özin-özi öltiru – islamda ülken künə. Qūranda
«Özderiñe özderiñ qol jūmsamañdar!»152 delingen.
Biz dinimizdi qasietti kitap Qūrannan əri ony tüsindiruşi soñğy
paiğambar Mūhammedten (s.a.u.) üirenemiz. Al i̇endi osy
mūsylmanşylyq qağidalarynyñ qainar közi sanalğan Qūran men
Paiğambarymyzdyñ ömirinde özine qol jūmsap, beikünə jandardy
qyru bar ma? Tipti, soğys jağdaiynda da soğysqa qatyspağan
adamdardy öltiru – dinimizde haram sanalyp jatsa, jai uaqytta
künde qūbylmaly saiasi oiyndar üşin jüzdegen beibit jatqan
künəsiz jandardyñ janyn qiiüdyñ qandai auyr künə i̇ekeni aitpasa
da tüsinikti.
Qoğamnyñ paidasy üşin bolsa da islamda qandai da bir
adamnyñ qūqy aiaq asty i̇etilmeidi. Jalğyz ğana adamnyñ qūqy –
jalpy qoğamnyñ qūqyndai qymbat.
İslamda maqsat qandai ūly, taza bolsa, oğan apara- tyn joldar
da sondai taza, ūly boluy tiıs.
Terrorlyq əreketter arqyly i̇eşbir problema qazirge deiin
şeşilmegen əri būdan keiin de şeşilmeidi.
Barlyq lañkestik əreketter – islam üşin jasalğan küres i̇emes,
kerisinşe, islamğa qarsy qiiänat.
Keiingi kezde İslam men terrorizmniñ birge aity- luy – tyrnaq
astynan kir izdeitin islam dūşpandary üşin taptyrmaityn olja
boldy. Sondyqtan qandai qiyn jağdaiğa duşar bolsa da
mūsylmandar islamnyñ atyna kir keltiretin lañkestik əreketterden
aulaq boluy
152

Nisa süresi, 29-aiat.
kerek. Sebebi, belgili bir jağdailar, dağdarystar men saiasi oiyndar
künde özgeredi. Al dinniñ ūstanym, i̇ereje- qağdilary məñgilik.
Ötpeli jağdailarmen dinniñ atyna kir keltiruge bolmaidy.
Qazirgi tañda bolyp jatqan barlyq jarylys, lañkestik
əreketterdi islam dinine jabu keñ i̇etek
aldy.
Alaida,
solardyñ
barlyğyn
istep
jatqan
mūsylmandar ma? Būğan «iə» dep jauap beru, ərine,
qiyn.
Mūsylmandyqty
bet-perde
i̇etip,
lañkestik
əreketterge baryp jatqandar kimder? Kei jağdaida olardyñ
qatarynda soğystarda əke-şeşesinen, tuğan- tuystarynan
aiyrylğan, nemese basqa da ruhani küizelisterge tüsken adamdar
da bolady. Ondai adam- dar keudesin kernegen işki yza-kek pen
küiiktiñ sal- darynan barlyq iske baruy mümkin. Mūndai adamdar
psihologiiälyq tūrğydan alğanda, dinniñ rūqsat i̇etpe- gen
nərselerin de jasauğa beiim tūrady. Öz isterine şariğattan əlsiz
bolsa da negiz izdei bastaidy. İa bol- masa keibir özgelerdiñ
oiynşyğyna ainalyp, bopsa tūzağyna ilikken mūsylmansymaq
adamdar. Būğan qosa, mūsylmannyñ atyn jamylğan əldebir
ūiymdar, tipti alpauyt memleketter saiasi maqsattary üşin şala
sauat- ty keibir dümbilezderdi arnaiy daiyndap, Qūrandağy keibir
aiattardyñ bas-aiağyn qyrqyp montajdap, «şeiit bolyp, jūmaqqa
kiresiñ» dep lañkestik əreketterge aidaqtauy da mümkin. İağni,
zombige ainalğan adamdar. Büginde keibir arnaiy dərilerdi işken
adamdardyñ ölimnen de qoryqpai, öz jandaryn qiyp ta
jiberetindigi belgili boldy. Mysaly, Şrilanka aralynda ösetin
bir şöptiñ joiyluy üşin Düniejüzilik densaulyq saqtau ūiymy
(WHO) 110 million qarjy böldi. Būl şöpti je- gen jastarda
ölimnen qorqu sezimi joğalyp, özderine op- oñai qol jūmsaidy
i̇eken. Tipti «Lsd» atty dərini belgili
bir adamğa arnaiy lagerlerde künde tamağyna qosyp beru
arqylymiyndağyözindikoilarynöşirip, ornynaqalağan pikiriñdi
qūiğannan keiin «ecstasy» sekildi himikattar arqyly 8-10 sağattyq
lañkestik əreketterdi oryndatuğa bolady153. Mūndai dəriler arqyly
ölimnen qorqu degen sezimi öşirilgen, tipti ölimdi añsaityn məñgürt
adamdar arqyly kez-kelgen lañkestik əreketterdi jüzege asyruğa
bolady.
Osyndai joldardyñ türli-türlisimen jasalyp jatqan lañkestik
əreketterdi İslam dinine jauyp, ony
«terroristtik din» i̇etip körsetu – oğan jasalğan tarih- ta būrynsoñdy bolmağan auyr qiiänat. Terrorizmniñ dini, ūlty bolmaidy.
Japoniiänyñ Tokio qalasyndağy metro- da birqatar adamnyñ ölimine
sebep bolğan «Aum Senrike» sektasynyñ jasağan lañkestik əreketin
i̇eşkim
«Budda
terrorizmi»
degenjoqqoi.
2000-2004
jyldararalyğynda bolğan İspaniiänyñ Madrid qalasynda oryn
alğan birneşe lañkestik əreketterdi «Hristian terrorizmi» dep tiri
jan aiyptağan joq. İendeşe, mūsylmannyñ atyn jamylğan keibir
lañşyl adamdardyñ jasağan terrorlyq əreketteri nege beibitşilikti
uağyzdaityn İslam dinine jabyluy tiıs? Būl tek kün sanap
körkeiip, ösip kele jatqan dinimizge jany qas dūşpandardyñ japqan
jalasy men jaqqan küiesi ğana.
Qūrandağy: «Olardy (müşrikterdi) qaida körseñder sol
jerde öltiriñder»154 aiatyn lañkester öz isterine aqtau retinde
qoldana almaidy. Sebebi, būl aiat soğystyñ qyzyp tūrğan kezinde
qolyna qaru alyp, mūsylmandardy öltiru nietimen soğys maidanyna şyqqan dūşpan əskerin «sender de öltiriñder»
Qūrastyrğan: İergun Çapan, İslama göre terör ve intihar sald - rylary, 98, 103-better.
Stanbul. 2005 j.
154 Baqara süresi, 191-aiat.
153
degen mağynany bildiredi. Əitpese, beibit jatqan kez- kelgen özge
dindegilerdi «qaida körseñder, s o l jer- de öltiriñder!» degen
mağynany bildirmeidi. İslamda mūsylman ölkesinde tūratyn özge
din ökilderin öltiru bylai tūrsyn, olarğa mūsylman bolmağanyn
jeleu i̇etip, tittei de bolsa ədiletsizdik jasau dūrys i̇emes.
Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) bir hadisinde: «Kim de kim bir zimmiğa
(mūsylman i̇elinde tūratyn özge din ökilderi) qiynşylyq
körsetetin bolsa, men o l adamnyñ dūşpanymyn. Al men kimniñ
dūşpany bolsam, onymen aqyret küni j i̇e k i̇e i̇eseptesemin», delingen.
Basqa bir hadiste: «Kimde kim bizdiñ qaramağymyzdağy zimmidi
öltirse, jənnattyñ iısin de iıskemeidi»,- dep, kelisim boiynşa
mūsylman ölkesinde tūryp jatqan basqa din ökilin öltirgen adamnyñ jənnattan maqūrym qalatyndyğyn bildirgen. Mine, dinimizdiñ
o s y keñşiliginiñ arqasynda ğasyrlar boiy mūsylman i̇elderinde
hristiandar beibit ğūmyr keşude. Olardyñ dini rəsimderi men jeke
isterine mūsylmandar aralaspağan. Olarğa pikir, jəne senim
bostandyğy berilgen. Qazirge deiin Mysyr, Türkiiä, Siriiä siiäqty
mūsylman memleketterinde şirkeulerdiñ meşittermen qatar
terezeleri teñ tūr. Būl islamnyñ özge din ökilderine degen
toleranttyq
közqarasynyñ
aiqyn
körinisi.
İslamda
mūsylmanşylyqty qabyldamağany üşin adam öltiru degen ūğym
joq. İslamğa ərkim öz i̇erkimen sana- ly türde kirui tiıs. Alla
Tağala Qūranda būl turaly
«Dinde zorlyq joq»155 dep kesip a i t a d y . Ğasyrlar boiy
mūsylmandardyñ Qūrannyñ o s y bir ömirşeñ qağidasy- nan
ainymağanyna t a r i h kuə. Būl aqiqatty batystyñ özi
moiyndaityndyğyna aiğaq retinde S. Arnoldtyñ
155

Baqara süresi, 256-aiat.
myna sözderin keltireiik: «Mūsylmandardyñ hristian- dardy
jeñgennen keiingi jasağan toleranttyq qarym- qatynastary
auyz toltyryp aituğa tūrarlyq jait. Olardyñ būl qarymqatynastary keiingi ūrpaqtarda da jalğasyn tapty. Şyndyğyn
aitar bolsaq, hris-tian taipalary keiinnen islamğa kirgen
uaqytta özderiniñ derbes i̇erik-qalaularymen kirgen i̇edi. Büginge
deiin mūsylmandardyñ arasynda hristiandardyñ ğūmyr keşui –
olardyñ osy toleranttyq əreketteriniñ aiqyn körinisi».
Mysyrdağy mūsylmandardyñ jeñisine kuə bolğan Nikou i̇episkopy
Djon (694 jylda ömir sürgen) mūsylmandardyñ sol kezdegi
qolbasşysy Amr ibn Astyñ özge din ökilderine körsetken qūrmetin
bylai dep tilge tiek i̇etedi: «Ol şirkeulerden i̇eş nərse almady.
Talan-tarajğa salmady. Tipti, şirkeulerdiñ mülkine qol
tigizbedi de»156.
Mine, osy siiäqty tarihi dəlelder keibireulerdiñ aitqanyndai
islamnyñ jer jüzine qylyştyñ jüzimen i̇emes, aidai anyq
aqiqattary men ony ūstanuşy mūsylmandardyñ adamgerşiligi men
toleranttyq ūstanymdarynyñ arqasynda jaiylğandyğyn bildirse
ke- rek.
Mūsylmandar ğasyrlar boiy qol astyndağy özge din ökilderin
alalamastan olarğa jaqsylyq jasap, qoşemet körsetkeni sonşalyq,
Rim imperatorlyğy Si- riiäny qaitadan qaitaryp aluğa qalyñ əsker
jinap kele jatqanda, sol jerdegi hristiandar şirkeulerge jinalyp,
mūsylmandar üşin qol jaiyp tilek tilep, minəjat i̇etken. İeger
mūsylmandar qol astyndağy özge din ökilderine qysastyq jasap,
islamğa kiruleri üşin küştegende, olar
156

İdris Şengul. Kuran kainakly hoşgöri ve hurriet. İeni umit jurnaly, 24-bet, №47,
Stambul, 2000 j
jalyna-jalbaryna osylai
mūsylmandardyñ
tileuin tiler
me i̇edi?157
Qazirgi tañdağy i̇eñ ülken jihad – sauatsyzdyqpen küres.
Mūsylmandardyñ soñğy ğasyrlarda artta qalularynyñ, köptegen
saiasi oiyndardyñ qūrbanyna ainalularynyñ, ekonomikalyq
küizeliske ūşyrauynyñ birden-bir sebebi – sauatsyzdyq, kedeilik
pen işki aluyzdyq. Bilim men din – bir-birin tolyqtyratyn i̇egiz
ūğym. Dinsiz ğylym aqsaqtyq bolsa, ğylymsyz din soqyrlyqqa teñ.
Sondyqtan mūsylmandar üşin i̇eñ qaterli dūşpan – sauatsyzdyq,
bilim deñgeiiniñ tömendigi, biliktiliktiñ azdyğy, jaña tehnologiiäny
oilap tabudy by- lai qoiğannyñ özinde özgelerdiñ tehnologiiäsyn da
sauat- ty qoldana almaulary. Osynyñ bəri – mūsylmandardyñ
damymai artta qalularynyñ negizgi sebepteri. İendeşe, bügingi
tañdağy jihad qylyştan göri qalamğa, soiyldan göri ğylymğa
süienbek.
Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) bir hadisinde: «Mah- şar küni
soğysta ağyzylğan şeiit qany men ğylymğa jūmsalğan
ğalymdardyñ siiäsy tarazyğa tartylğan sətte ğalymdardyñ
siiäsy basym tüsedi» delinedi.
Qazirgi ömir talabyna sai ozyq qūraldarmen jabdyqtalğan bilim
ordalaryn aşyp, ol jerde sau- atty bilim beru, ülken zerthanalar
qūryp, ğylymi jañalyqtar a ş u , qysqasy, jürekteri dini
tağlymmen, ūlttyq qūndylyqtarmen tərbielengen, ruhani bilimmen
nərlengen, al aqyl-oilary qazirgi ozyq ğylymmen susyndağan i̇eñsesi
biık ūrpaq jetildiru – mine, qazirgi mūsylmandardyñ kezek küttirmei
iske asyratyn i̇eñ ülken jihady bolmaq. Būl jolda qolymyzdağy bar
mümkinşiligimizdi sarp i̇etuimiz ləzim. Bai bailyğyn,
157

M. Abdulfəttah Şahin, Şupheler ve çykyş iollary, 3-tom, 101-bet. Ğaie baspasy,
Stanbul. 1990 j.
mūğalim bilimin, tərbieşi təlim-tərbiesin berse, l au a - zymdy
oryndyqta otyrğan kisiler de qoldarynan kelgen barlyq
qoldaularyn körsetse, qysqasy, i̇el bolyp ərkim öz ülesine tigen
mindetin, mümkinşiligin Alla rizaşylyğy üşin atqarsa, mine, sonda
ğana mūsylmandar öz proble- malaryn sauatty şeşe alady.
Əldebireulerdiñ saiasi oiynşyğy boludan, pikir bodandyğynan,
ekonomikalyq təueldilikten qūtylady. Sonda ğana mūsylman əlemi
küşeiip, əlemdegi barlyq ozbyrlyq əreketter men ədiletsizdikterge
batyl qarsy tūra alady. Sonda ğana mūsylman əlemi memleketter
arasyndağy tepe-teñdiktiñ saqtaluyna, əlemde beibitşiliktiñ
ornyğuyna tarihtağy orny tolmas öz ülesterin tağy da körsete
almaq.
«Kəhf» süresinde «Alla kimdi tura jolğa salsa, ol tura jolğa
tüsedi, al kimdi adastyr- sa, ony tura jolğa salatyn kömekşi
taba almaisyñ» degen aiat bar. Sonda adamdy tura jolğa salatyn
da, adastyratyn da Alla Tağalanyñ özi bolsa, myna düniedegi
synaqtyñ, ana düniedegi jūmaq pen tozaqtyñ qajeti ne bolğany?
Aiatqa tereñirek üñilsek, onda aitylğan tura jolğa s a l u men
adastyru tüsinigi – belgili bir is-əreket mağynasyna saiady. Al ərbir
isti jaratatyn Alla Tağalanyñ özi i̇ekenin «Jaqsylyq ta, jamandyq
ta Al- ladan» degenge qatysty saualğa bergen jauabymyzda keñinen
aityp öttik. Tura jolğa saludy da, adasty- r u d y da bolğyzatyn,
jaratatyn – Alla Tağala. Biraq Alla Tağala i̇eşkimdi küştep iman
i̇etkizip, i̇erkinen tys adastyrmaidy. Alla Tağala tura jolğa, imanğa
aparar sebepterdi yñğailap, adamdardy tura jolğa şaqyrğan.
Qūranda būl jaily mynandai aiat bar: «Biz ər paiğambardy
(aqiqatty tolyq) tüsindirui üşin öz qauymynyñ tilimen jiberdik.
(Tura joldyñ sebepterin jiberip, i̇eskertkennen keiin) Alla Tağala
qalağanyn adastyrady, qalağanyn tura jolğa salady. Ol – şeksiz
qūdiret iesi – Aziz, ər isti oryndy isteitin, i̇eş nərseni beker
jasamaityn – Hakim»158. İağni, Alla Tağala jer betine tura joldy
tüsindiretin paiğambarlar men kitaptar tüsirgen, arnaiy ğalymdar
jibergen. Qūldarynyñ arasy- nan kim osy tura joldyñ sebepterin
ūstansa, aqiqatty üirenip, bilu nietimen meşitke baryp uağyz
tyñdasa,
158

İbrahim süresi /14.
arnaiy kitaptar oqyp, aqylğa jüginip, imandylyqqa bet būrsa, Alla
Tağala da ol qūlynyñ jüregine iman nūryn qūiyp, tura jolğa
salady. Dünieniñ qyzylyna qyzyğyp, tüngi klubtar men
syrahanalardan şyqpai, künəlardan bas almasa, nəpsisine ūnamdy
künəlardy tyiady dep Qūranğa, dinge qarsy şyğyp, jürek tilimen
«tura joldy qalamaimyn» dese, Alla Tağala ol qūlyn adastyrady.
Qysqasy, tura joldy nemese adasudy qalaityn, tileitin
–biz, al Alla Tağala sol qalauymyzğa qarai bizdi tura jolğa salyp,
jüregimizge i m a n nūryn qUiady n i̇e m i̇e s i̇e adastyryp, qarañğylyqqa
salady.
Əzireiil perişte dünieniñ ər jerinde bir uaqytta qaitys
bolatyn adamdardyñ ja- nyn aluğa jalğyz özi qalai ülgeredi?
Onyñ ölim auzynda jatqandarğa üreili iaki ūnamdy, türli keiipte
körinuin qalai tüsinuge bolady?
Əzirəiil – Alla Tağalanyñ adamdardyñ ruhyn aluğa mindettegen
periştesi. Ajaly jetken adamdyñ janyn ol tikelei özi alady.
Nemese Əzirəiil perişteniñ būiryğyna bağynatyn köptegen kömekşi
perişteleri arqyly da aluy mümkin. Künəhar, kəpir adamdardyñ
ruhyn alatyn periştelerdiñ bir basqa, al mūsylman jandardyñ
ruhyn alatyn periştelerdiñ bir basqa i̇ekenin Qūrannyñ keibir
aiattar mazmūnynan añğaruğa bolady159.
Dünieniñ ər jerinde bir uaqytta qaitys bolğan adamdardyñ
janyn Əzirəiil perişteniñ özi tikelei alu məselesi bir qarağanda
mümkin i̇emes siiäqty. Alai- da, būl pikir özimizdiñ şekteuli
aqylymyz ben perişte mümkindigin özimizben salystyrudyñ
nətijesinen tuğan paiym.
Jalpy dünie bolmystaryna qarai olardyñ şağylysulary da ər
qily.
1. Məselen, zattyq, qatty, tyğyz nərselerdiñ körinis,
şağylystaryn alalyq. Biz jüz ainasy bar bölmege kirer
bolsaq, ainağa şağylysqan körinisimiz arqyly biz
159

Būl jaily «Naziğat» süresiniñ alğaşqy aiattaryndağy Allah Tağalanyñ sert i̇etken:
«suyryp şyğaruşy» sözine ğūlamalar
«kəpirdiñ, künəhardyñ janyn suyryp aluşy perişteler» dep tüsinik berse,
«aqyryn şyğaruşy» sözin «mūsylmandardyñ ja- nyn oñai aluşy perişteler» dep
təpsirlegen.
jüz tal bolyp körinemiz. Bir qolymyzdy qozğasaq, jüz qol
qozğalady. Biraq materialdyq, zattyq denemizdiñ şağylysuynan
tuğan körinis bolğandyqtan ruhymyz, sezimderimiz, tənimiz ol jerde
tolyqtai barlyq bolmy- symyzben körinis tappaidy. Ainalarğa
şağylysqan denelerimizde ömir joq bolğandyqtan, olardyñ bəri öli,
ruhsyz.
2. Zattyq, biraq nūrly nərselerdiñ körinis, şağylystary.
Mysaly, kün əinek tərizdi zattarğa öz boiyndağy jeti türli
reñi, jyluy siiäqty barlyq qasietterimen birge ötedi. İağni,
ərbir kün səulesine şağylysqan əinek, su tərizdi jyltyr
nərseler beinebir künniñ özi siiäqty körinedi. Mysaly, lupany
künge qaratu arqyly kez-kelgen nərseni küidiruge bolady.
Qolymyzğa künge şağylysqan bir ainany alyp, qarañğy
bölmege qaratu arqyly ol jerge jaryq beruge bolady. Mine,
Kün barlyq nərseden ūzaq boluymen qatar, barlyq nərsege öte
jaqyn da. Səulesin külli teñizge tökkeni tərizdi ərbir su
tamşysyna, barlyq jyltyraq zattarğa da töge alady. Bir
uaqytta barlyğyna birdei nūryn şaşa beredi. Bireuimen
şağylysuy i̇ekinşi birimen şağylysuyna bögettik i̇etpeidi.
Biraq, kün zattyq əri səuleli bolğandyqtan köbine şağylysqan
nərselerge tek səuleli, nūrly jağyn ğana ötkize alady.
3. Zattyq i̇emes, nūrly–ruhani nərselerdiñ körinisi. Mysaly,
periştelerdiñ şağylysuy barlyq bolmys- tarymen birge
tūtastai körinis tabady. Biraq perişte şağylysqan ainalardyñ
q a b i l i̇e t , bolmystaryna
q a r a i köringendikten,
külli
aqiqattarymen barlyq jerde körine bermeidi. Mysaly,
Jebireiil perişte paiğambarymyzğa (s .a .u.) asa symbatty
sahaba Dihiə kelbetinde köringen sətte Alla Tağalanyñ
qūzyrynda ğibadat jasap jatuy da mümkin. Əzirəiil perişte de
nūrly bolmys bolğandyq-
tan, bir sətte birneşe jerde bolu mümkinşiligine ie. Bir isti isteu
i̇ekinşi bir isti isteuine böget bola almaidy. Mine,
sondyqtan
Əzirəiil perişte dünieniñ bir jerindegi belgili bir adamnyñ janyn
alğan sətte basqa jerdegi i̇ekinşi bir adamnyñ janyn da op-oñai ala
alady160. Mūny tağy bir mysalmen aiqyndai tüseiik. Mysaly,
belgili bir jerden radio tolqyndary arqyly habar jiberilse, sol
tolqyndy ūstaityn jiıliktegi (çastota) barlyq qūraldar da dəl sol
habardy söilei ketedi. Al ortalyqtan habar- dy bir ğana tüimeni
basu arqyly toqtatsa, sol tolqyndy ūstaityn jiıliktegi barlyq
radio, t.b. basqa qūraldar da toqtai qalady. Dəl osy sekildi Əzireiil
perişte de ölim jiıligine qarasty barlyq adamnyñ janyn bir
uaqytta nege ala almasyn?!
Öler aldyndağy adamğa Əzireiil perişteniñ qorqynyşty iaki
ūnamdy bolyp türli keiipte körinuin qarapaiym ğana ainany mysal
i̇ete otyryp tüsindirip köreiik. Mysaly, bölmedegi jüz ainanyñ
bireui şağylysqan zattaryn qara-kök, ūzyn-qysqa, al i̇endi birin
juan-jiñişke, i̇etip körsetetin bolsa, bölmege kirgen bir ğana adam
jüz ainada jüz türli keiipte körinedi. Mine, sol siiäqty Əzireiil
perişte de ruhyn alatyn kisiniñ iman, ğibadat, minez-qūlyqtarynyñ
ruhani ainalaryndağy jağdaiyna qarai türli beinede körinedi.
Künəhar adamğa üreili, aibatty, al taqua adamğa ūnamdy keiipte
körinip, ruhyn maidan qyl suyrğandai op-oñai aluy mümkin.
Asylynda, būl jerde keltirilgen barlyq mysaldar sūraqtyñ
jauabyn jeñildetu üşin berildi. Periştelerdi i̇eşbir özgerissiz dəl
mysaldardağydai deuden mülde aulaqpyz.
160

Savfet Senih, Şüpheler üzerine¸ 60-bet. T.Ö.V. baspasy, İzmir.
1988 j.
Mūhammed paiğambar (s.a.u.) nelikten köp əiel alğan? Mūny
nəpsiqūmarlyqqa jatqyzatyndarğa ne deuge bolady?
İejelden küni büginge deiin adamzat tarihyna qarasaq, qaramaqaişy pikirde i̇eki qoğam bar i̇ekenin baiqaimyz. Būlardyñ birinşisi –
Ūly Jaratuşyğa iman keltirgen jandar bolsa, i̇ekinşisi iman
keltirmei küpirlik jolyn ūstanğandar. İmannan maqūrym qalğandar
ərdaiym iman- dy jandarğa san türli joldarmen şabuyl jasap,
olardyñ qasterlegen kieli ūğymdaryn tildep kelgen. Osylaişa olar
özderiniñ işki dünielerindegi aram piğyldarymen qoğamdağy pək
adamdardyñ sanasyn ulauğa tyrysuda. İen- deşe, bügingi tañda da
aram piğyldy qara niettilerdiñ boluy tabiği nərse. Öitkeni, ərkim
öziniñ işki düniesine qarai əreket i̇etedi. Osylaişa Ūly
Jaratqannyñ «Ua, paiğambarym, ərkim öz minez-qūlqyna qarai
əreket i̇etedi-de»161 degen baianynyñ turalyğyn rastaidy.
Mine, sondyqtan bügingi tañda paiğambarymyzdyñ tolyq
ömirbaianyn bylai qoiğanda, aty-jönin d
i̇e dūrys
bilmeitin
jandardyñ Onyñ (s.a.u.) köp əielmen nekeleskenin qozğai berui – din
dūşpandarynyñ jaiğan jalğan jalalarynyñ nətijesi i̇ekeni sözsiz.
Mūndai pikirlerdi jaiuğa tyrysqan adamdar i̇eşbir dinge senbeitin
imansyz jandar da boluy mümkin. Al, būl adamdar paiğambarymyz
jaily qozdatyp kelgen būl qitūrqy isti özderi i̇eşbir şekteusiz,
i̇eşbir zañsyz jasyryn türde isteude. İendi osy əieldermen birge
bolu məselesinde
161

İsra süresi, 84-aiat.
osynşalyqty nəpsileriniñ qūlaqkesti qūldaryna ainalğan būl
kisilerdiñ paiğambarymyzdyñ ər türli maqsattar men hikmetter
üşin Alla qosqan aq nekelileri turasynda ony qaralap, aiyptauğa,
odan i̇esep aluğa i̇eşbir arlary da, betteri de joq. İaki būl taqyrypta
Ony (s.a.u.) qasaqana qaralauğa tyrysqandar islamğa jany qas i̇evrei
jəne hristian dinin ūstanatyn keibir adamdar. Al, būl dinge senetin
adamdardyñ da būl əreketteri aqylğa da özderi sengen Təurət, Injil
sekildi kitap ūstanymdaryna da qaişy. Sebebi, olardyñ özderi
qasterleitin būl kitaptarda köptegen paiğambarlardyñ köp əielmen
nekeli i̇ekendikteri baiandalğan. Mysaly, Təuratta İbrahim, Dəuit,
Süleimen siiäqty paiğambarlardyñ köp əielmen şañyraq
qūrğandyğy aitylğan. İendeşe, özderi senetin paiğambarlardyñ köp
əiel aluyna i̇eşbir kinə taqpağan i̇evreiler men hristiandardyñ
sonğy paiğambar Mūhammedke (s .a .u.) kelgende jalğannan jala
jauyp, küie jağuğa tyrysulary dūşpandyqtan basqa i̇eşteñe de
i̇emes162.
Sondai-aq būl jaily küməndi oi örbitip, tilderin bosqa būlğap
jürgender – islam dinin jetik bilmeitin, paiğambarymyz jaily
jazylğan kitaptardy oqymastan, özgelerdiñ ötirikten örgen ösek
örmegine ilingen adamdar. İeger olar paiğambarymyzdyñ ömirbaianyn
bastan-aiaq dūrystap oqyp şyğyp, onyñ ərbir isin zerdeler bolsa,
atalmyş küməndarynan seiilip, aqiqatqa köz jetkizer i̇edi.
Ğalamnyñ raqym nūry – Mūhammedtiñ (s.a.u.) köp
əielmen
nekelesuindegi asyl hikmetter men ūly maqsattardy tüsindirmes
būryn din dūşpandary
162

Muhiddin Akgül, peigamberimizin hanymlary ve i̇evlilikleri - deki hikmetler – 1.
İeni ümit jurnaly, №12, 31-bet. 1999 j.
aitqandai Onyñ (s .a .u.) «nəpsiqūmar, əielqūmar» i̇emes i̇ekenin
dəleldeuimiz qajet. Ol üşin paiğambarymyzdyñ ömir sürgen dəuiri
men qoğamyn jetik biluimiz ləzim. İə, ol dəuirdiñ «nadandyq,
qarañğylyq» dəuiri delinip, ta- rihta qara tañbasymen oryn tepkeni
bərimizge məlim. Nadandyq pen qarañğylyq üstemdik i̇etken būl
qoğamda zinaqorlyq aşyqtan-aşyq jasaldy. Tipti, zina ja- sauşy
osy Uiatty isimen halyq aldynda maqtanyp, ataq- abyroiğa keneldi.
Ata-tek, şejire şatasyp, köptegen ba- lalar öz əkesinen beihabardy. Osynşalyqty būzylğan qoğamda Paiğambarymyz – öziniñ arUiatyna zəredei kir juytpağan abzal tūlğa. Ol öziniñ alğaşqy otauyn
jiyr- ma bes jasynda tikken i̇edi. Paiğambarymyz küş-jigerdiñ
boida tasyp tūrğan osy boidaqtyq şağynda da Uiatty isterge
mañailamady. Nəpsisin tejep, öziniñ i̇erik-jigerine ie bola bildi. İeger
paiğambarymyz osy jasyna deiin əldebir əielmen zañsyz
bailanysta bolğan jağdaida, tyrnaq astynan kir izdegiş din
dūşpandary mūny jerden jeti qūian tapqandai attan salyp külli
əlemge jar salar i̇edi. Alaida, paiğambarymyzdyñ pək ömiri mūndai
las isterden pək bolğandyqtan, din dūşpandarynyñ diñkesi qūryp,
būl turaly jaq aşa almauda. Demek, Mūhammed (s .a .u .) –
paiğambarlyq şağyna deiin de nəpsiqūmarlyq pen əielqūmarlyqtan
aulaq bolğan, ar-Uiatyna qylaudai daq tüsirmegen abyroily jan163.
Jiyrma bes jasynda özinen on bes jas ülken Ha- dişa
anamyzben şañyraq köterdi. Paiğambarymyz Mekke qalasyndağy,
tipti, düniedegi i̇eñ symbatty əri i̇eñ syily jan bola tūra özinen on
bes jas ülken Hadi- şa anamyzben nekelesti. Din dūşpandary
aitqandai,
163

Mahmud Hamdi Zaqzuq, Haqaiqul-İslam fi muajahati şubuhaatil-muşakkikin, 354bet. Kair qalasy, Majlisul-ağla li şuunil-İslamiiä. 2004 j.
Paiğambarymyz nəpsiqūmar bireu bolğanda, özinen on bes jas ülken
əielge üilener me i̇edi? Hadişa anamyz bai bolğandyqtan üilendi
degen oi tiptim orynsyz. Sebebi Paiğambarymyz (s.a.u.) Hadişa
anamyzben üilengennen keiin barlyq bailyğyn din jolynda
kedeilerge taratyp, özderi künkörisi qarapaiym halyqtan da tömen
jūpyny ömir sürgenin ūmytpaiyq. Bailyq üşin üilengen adam özi
əreñ jetken bailyqty mūqtajdarğa osylai oñdy-soldy taratar ma
i̇edi?!
Hadişa anamyzben kötergen būl kieli şañyraqtyñ dəm-tūzy
jiyrma bes jyl jarasty. Hadişa anamyz o dünielik bolğannan
keiin de paiğambarymyz (s.a.u.) b i̇e s -a l t y jyldai bala-şağasymen
jalğyz qala berdi. İeger paiğambarymyz əlgiler aitqandai əiel
qūmar bolsa, o synşama jyl qalai ğana i̇eşbir Uiatty istiñ
köleñkesine
de
mañailamastan
boidaq
jüre
aldy?
Paiğambarymyzdyñ būdan keiingi barlyq nekelesuleri əielge degen
qūmarlyq sezimniñ azaiatyn şağynda ba- st a ldy. İağni, 53-54
jasynda. Būğan q o s a , Aişa ana- myzdan özge nekelesken
jarlarynyñ barlyğy da ülbiregen jas qyzdar i̇emes, jastary
əjepteuir ūlğaiğan j i̇e s i r əielder i̇edi. Tipti, köbiniñ būrynğy
küielerinen birneşe balasy da özderimen i̇ere kelgen bolatyn. Al
i̇endi paiğambarymyzdyñ barlyq nekelesuleri əiel qūmarlyqtan,
nəpsiqūmarlyqtan tuyndağan bol- s
a
, paiğambarymyz
qalyñdyqqa jasy ūlğaiğan jesir əielderdi i̇emes, on i̇eki de bir güli
aşylmağan ülbirgen jas qyzdardy tañdar i̇edi ğoi.
Künnen-künge öristep keñ i̇etek alyp bara jatqan jaña dindi
toqtatu üşin ne isterlerin bilmei abdyrağan qūraiyştyqtar
Paiğambarymyzdyñ nemere ağasy Ə b u Təlipke kelip: «Biz oğan
qalağan bailyğyn berelik, qala- sa, Mekkeniñ bar biligin qolyna
ūstataiyq, əiel qala-
sa, i̇eñ ədemi qyzymyzğa üilendireiik, auruğa şaldyqsa, dünieniñ i̇eñ
ataqty dərigerin şaqyrtyp i̇emdeteiik. T i̇e k ata-babamyzdyñ
dinine qarsy şyqpasyn. Myna jaña dinin tastasyn», – dep
ūsynys tastağan i̇edi. Əbu Təlip qūraiyştyqtardyñ būl ūsynysyn
Alla i̇elşisine jetkizdi. Paiğambarymyz ūsynystaryn i̇estirestimes: «Alla Tağalağa ant i̇eteiin, i̇eger meniñ oñ qolyma kündi,
sol qolyma aidy ūstatsa da men būl dinimdi uağyzdaudan bas
tartpaimyn», – dep jauap berdi. İeger nəpsisin tūiattatu üşin
üilener bolsa, Mekke müşrikteriniñ būl ūsynystaryna
paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) berer jauaby joğarydağydai bolar ma
i̇edi?!
Demek, Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) köp əielmen nekelesuiniñ
astarynda nəpsiqūmarlyq i̇emes, basqa biık maqsattar men ūly
hikmetterdiñ jatqany i̇esti adamğa ai- dan anyq. Būl hikmetterdi
qysqaşa tüsindireiik:
1. Təlim-tərbie jəne üiretuge bailanysty. İs- lam dini – i̇eñ
aqyrğy din. Sondyqtan būl din külli adamzattyñ qajettiligin
öteitindei i̇erekşelikke ie b o - luy ləzim. Mine, sondyqtan
tirşiliktiñ qai qyryn bol- sa da qamtityndai i̇ereje-qağida,
zañdar əkeluge tiısti. Adamzat kökeiindegi kez-kelgen
sūraqtaryna jauap taba aluy üşin Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.)
üi tirşiligi, janUia ömiri, tüngi ömiri, üi işindegi qarymqatynastary t .b . bögde i̇eşkim habardar bola bermeitin isəreketteriniñ bəri naqty türde büge-şigesine deiin tüsindirilui
kerek. Olai bolmağan jağdaida qiiämetke deiin jalğasatyn
aqyrğy būl din tüsiniksiz, jabyq küiinde qalmaq. Al ondai
dinniñ əlemdik din boluy əste mümkin i̇emes.
Paiğambarymyzdyñ (s .a .u .) köp adamğa beiməlim janUia
tynysynyñ tolyq bilinip, adamzatqa jetkizilui üşin Onyñ
otbasynda birneşe jannyñ boluy ləzim. Mine,
osyndai ūly maqsattyñ jüzege asuy üşin Paiğambary- myz (s.a.u.)
birneşe əielmen nekelesken bolatyn.
Paiğambarymyzdyñ ərbir sözi ğana i̇emes, ərbir is- əreketi –
ümbetine temirqazyq ispetti jol körseter i̇ereje- qağida. Onyñ tünde
tūryp oqyğan namazyn, minəjat, ğibadattaryn bizge osy pək
jūbailary jetkizbegende, paiğambarymyzdyñ būl tūstary ümbetine
mülde beiməlim küide qalar i̇edi. Barlyq hadis kitaptaryna na- zar
audarar bolsaq, Haq İelşisiniñ (s.a.u.) tüngi namazy, üidegi qarymqatynasy, basqa da bögde adamdar köre bermeitin is-əreketteriniñ
bərin Aişa anamyz siiäqty pək jūbailary riuaiat i̇etkenine kuə
bolamyz. Tipti, Aişa anamyz hadisterdi jetkizip qana qoimai, qai
hadistiñ qandai jağdaida aitylğanyn da jaqsy biluşi i̇edi. Əbu Musa
əl-Əşğari (r.a.): «Bizge (sahabalarğa) bir hadis tüsiniksiz bolsa,
ony Aişadan sūrap biletin i̇edik»164
-dep, paiğambarymyzdyñ pək jūbailarynyñ islamdy tüsindirudegi
i̇erekşe ornyn bildirgen.
Əiel balasyna qatysty san aluan ükimderdi üiretude
paiğambarymyzdyñ aq nekelileri mūsylman əielder men
paiğambarymyzdyñ arasynda dənekerlik qyzmetin atqardy.
Paiğambarymyzdyñ əielderiniñ birneşeu boluynyñ arqasynda əiel
zaty özderine qatysty islam ükimderimen oñaiyraq tanysu
mümkindigi tudy. İslam dinindegi əielderge bailanysty haiyz, nifas
sekildi keibir Uiatty məselelerdi paiğambarymyzdyñ əielderge
tikelei
tüsindirui
dūrys
i̇emes-ti.
Mine,
sondyqtan
paiğambarymyzdyñ aq nekelileriniñ ərqaisysy əiel- derge osy
məselelerdi i̇emin-i̇erkin tüsindiretin.
Alla i̇elşisiniñ jūbailarynyñ arasynda jas, orta jastağy jəne
jasy i̇egde tartqan əielder bar i̇edi. Sebebi,
164

Hadisti imam Tirmizi jetkizdi.
ər jas mölşeriniñ özine tən jeke məseleleriniñ bolaty- ny da sözsiz.
Mine, osy məseleler paiğambarymyzdyñ oşağyn-da is jüzinde, Alla
i̇elşisiniñ köz aldynda bolğandyqtan, jauaby men şeşimderi de der
kezinde berilip otyrdy. Paiğambarymyzdyñ ər jas i̇erekşeligine tən
məselelerge bergen jauaptary men şeşimderin ümbetine jetkizui
osy pək jūbailarynyñ arqasynda jüzege asty.
Paiğambarymyzdyñ şañyraq kötergen aq nekelileri arabtyñ
türli rularynan bolatyn. Tipti, olardyñ arasynda sol aimaqtağy
i̇evrei siiäqty basqa da ū l t ö k i l d i̇e r i de bar
i̇edi. Olar
paiğambarymyzdyñ közi tirisinde əri baqilyq bolğannan keiin de öz
rula- ry men qauymdaryna islam dinin üiretuge atsalysty.
Paiğambarymyzdyñ ər jūbaiy öz rularynyñ ortasyn- da ūstazdyq
qyzmetin atqardy. T ə p s i r , h a d i s sekildi
bilim salalarynyñ
tarauynda ülken üles qosty.
2. Qoğamğa qatysty hikmetteri:
A) Paiğambarymyzdyñ əielderiniñ basym köpşiligi pana tūtar
i̇eşkimi joq əri jetim balalarymen jalğyz qalğan jesir əielder
bolatyn. Paiğambarymyz jaña dindi uağyzdai bastağanda
mūsylmandar müşrikterden qatty jəbir kördi. Olardy san aluan
azaptarğa duşar i̇etti. İslam dini jaña tarai bastağandyqtan bir
otbasynda keibireulerdiñ əielderimūsylmandyqtyqabyldağanymen
küieuleri qarsy bolatyn, i̇endi bireuleriniñ qyzdary mūsylman
bolyp, əkeleri islamnan bas tartty. Mūsylman bolğan əielderge i̇eñ
aldymen küieuleri, sosyn əkeleri qarsy şyğyp, jaña dinnen qaituy
üşin olardy aiau- syz taiaqtyñ astyna alyp, şyrqyratyp jan
şydatpas azaptarğa salatyn. Bir jolyn tauyp küieulerinen qaşqan
qorğansyz mūsylman əielderdi paiğambarymyz keide sahabalaryna
kei tūstarda Allanyñ əmirimen, özine ne-
kelep, olardy müşrikterdiñ azabynan qūtqaryp, olarğa pana bola
bildi.
Bir janUiada keide əieli de, küieui de mūsylmandyqty birdei
qabyldap
jatty.
İerleri
türli
sebeptermen
o
dünielikbolğanmūsylmanəielderəke-şeşesiniñ,ağaiyn- tuysynyñ
janyna barğan jağdaida ony dereu öltiretini iaki jan şydatpas
azapqa duşar i̇etetinderi sözsiz i̇edi. Osyndai qorğansyz qalğan jesir
əielderdi müşrikterge qorlatpai aman alyp qalu üşin
paiğambarymyz (s.a.u.) olardy öz ūsynystary boiynşa sahabalarğa
iaki Alla Tağalanyñ əmirimen özine nekeleitin. Mine, osyndai qiyn
jağdaiğa tap bolğan mūsylman əielderdiñ jara- ly köñilderine
medeu bolyp, jetimderiniñ basyn sipau üşin paiğambarymyz üilenu
siiäqty qiyn isti keide öz jauapkerşiligine de alatyn.
Paiğambarymyzdyñ
hazireti
S ə u d a , Hafsa,
Məimuna
analarymyzben üilenuiniñ astarynda osyndai maqsattar jatyr.
b) Alla i̇elşisiniñ köp əielmen nekelesuinde sol kezdegi qoğamğa
tən keibir i̇erekşelikter nazarğa alynğan. Mysaly, sahaba Əbu Bəkir,
Omardyñ qyzdarymen üilenui arqyly Qūraiyş ruymen tuysqandyq
bailanys qūrdy. Arabtarda tuystyq qatynastar öte quatty i̇edi.
Mine, osy tuystyq sezim, bailanys arqyly qūraiyş ruynyñ jaña
dinge jaqyndai tüsulerine sebep boldy.
3. Saiasi maqsattar:
Alla i̇elşisi Mūhammedtiñ (s.a.u.) nekelesuiniñ bir qyry saiasi
ma q s at q a da s ü i i̇e n d i . B ū l arqyly paiğambarymyz köptegen
rulardyñ islam dinimen ta- nysuyna sebep boldy. Bir adam belgili
bir rumen iaki ūltpen qyz alysqandy ol ru iaki ūltpen tabiği türde
jaqyndyq bailanysy küşeie tüsetindigi belgili. İağni, qūdalyqqūdandalyq bailanys arqyly aralaryndağy
yza-kek, dūşpandyq joiylyp, syilastyq boi köteredi. Mine, adam
tabiğatynyñ o sy bir qyryn jaqsy bilgen paiğambarymyz (s.a.u.)
mūny islam dinin jūrtqa jetkizude şeber qoldana bildi. Mysaly,
Ha- ris qyzy Jubəira, Huiai qyzy Safiiä jəne Əbu Su- fiiän qyzy
Rəmləlarmen nekelesuinde osyndai astar bar. Atalmyş üş anamyz
da sol qoğamda əjepteuir yqpaly b a r kisilerdiñ qyzdary i̇edi.
Jubəira men Safiiänyñ əkeleri i̇evreilerdiñ basşylarynyñ sanat y n d a bolatyn. Būlarmen nekeleskennen k i̇e i i n i̇e v r i̇e i - lermen
tuysqandyq qarym-qatynas ornap, köptegen adamdardyñ İslammen
tanysyp, mūsylman boluyna mümkinşilik tudy. A l , Rəmlə
anamyzdyñ əkesi Əbu Sufiiän Mekke basşylarynyñ biri bolumen
q a t a r mūsylmandardyñ azuly d ū ş p a n y i̇e d i . Mūsylmandarğa
körsetpegeni
qalmağan Əbu
Sufiiän
qyzy
Rəmlanyñ
Paiğambarymyzben
üilenuinen keiin
əjepteuir jūmsaryp,
keiinnen İslam dinine öz i̇erkimen kirdi165.
Qūdalasu arqyly ara-qatynas, bailanysty jaqsartu təsili
keiingi ğasyrlarda da köp qoldanyldy. Mysaly, qazaq handary
qalmaqtar sekildi körşiles i̇eldermen de qyz alysqan. Maqsat –
qarym-qatynasty küşeitu, olardyñ işki saiasatynan habardar bolu,
i̇elge töner qauiptiñ aldyn a l u bolğan. Bir ökiniştisi, būl təsil
keiinnen mūsylmandarğa qarsy da qoldanylğan. Tarihta keibir
ülken mansapqa qol jetkizgen mūsylman basşylardyñ jūbailaryn
zerttegen uaqytymyzda olardyñ da ağylşyn, frantsuz, nemis, i̇evrei
siiäqty özge ūlttardan bolğandyğyn köremiz.
165

Muhiddin Akgül, peigamberimizin hanymlary ve i̇evlilikl - rindeki hikmetler–1.
İeni ümit jurnaly, №12, 31-bet. 1999 j.
Alaida paiğambarymyz būl təsildi igi maqsatta qoldanğan.
Adamzattyñ islammen tanysyp, i̇eki düniede de baqytty boluyn
közdegen.
İə, Paiğambarymyz (s.a.u.) jasağan, tarihta būryn- soñdy
bolmağan əri i̇eskirmeitin, tozbaityn ruhani, ğylymi, saiasi, mədeni
töñkeristeriniñ i̇eşbirin i̇elemei, Allanyñ būiryğymen joğaryda
aitylğan ūly maqsattar men asyl hikmetter üşin Onyñ (s.a.u.) köp
əielmen nekelesuin jamandyqqa balap, jaryqtan qaşqan jarqanat
tərizdi iləhi nūrdan, islamnan qaşqan jan- dar üşin Alla
Tağaladan tek qana tura jol tilep, jürekteriniñ iman nūrymen
nūrlanuyn qalaimyz!
İslam dinin ūstanğan mūsylmandardyñ bügingi küni ğylymbilimde artta qaluy nelikten?
İslam – adamzatty i̇eki dünieniñ baqytyna jeteler Alla
Tağalanyñ aqyrğy dini. Onyñ dəleli – Qūrannyñ nūrly aiattaryn
ömirleriniñ san salasyna şamşyraq i̇ete bilgen mūsylmandar. İə,
Qūran qağidalaryn berik ūstanyp, aiattardyñ qasietine bas igen
alğaşqy mūsylmandar mədeniette, ğylymda külli əlemge ūstazdyq
i̇etip, ülgi bola bildi. Sebebi, Qūrannyñ alğaşqy aiaty «iqra», iağni
«oqy!» dep tüsken. Būl būiryq t i̇e k Qūrandy jatqa oqu i̇emes,
jaratylys syrlaryn oqu, adam- dy oqu, jalpy ğalamdy zerttepzerdelep oqu i̇edi. Qūran aiattary men Mūhammed (s.a.u.) paiğambardyñ
hadisteri mūsylmandardy ərdaiym bilimge, ğylymğa ündedi. Tipti,
Paiğambarymyz (s.a.u.) «ğylym üirenu – ərbir mūsylman i̇er kisige de,
mūsylman əielge de paryz» dep, ğylym üirenudi əiel-i̇erkek dep
bölip jatpai, ərbir mūsylman balasyna paryz i̇etti. Ğylym izdeudi
mektep, universitet siiäqty bilim ordalarymen, doktorlyq,
professorlyq tərizdi ğylymi dərejemen iaki ömirdiñ belgili bir
kezeñimen ğana şektemei «ğylymdy besikten körge deiin izde!» dep,
ülken talap qoiyp, bükil ömirdi qamtityn nysanany meñzedi.
İslamda ərbir ğylym salasy Alla Tağalanyñ qūdiretin, ūlylyğyn,
şeberligin, şeksiz bilimin paş i̇etip, qūldy Jaratuşyğa bir taban
jaqyndatatyn bolğandyqtan, mūsylmandar ğylymğa jai ğana
izdenis, öziniñ atyn şyğaratyn əuestik i̇emes, ğibadat, qūlşylyq
retinde qarağan. «...Biletinder men bilmeitinder teñ
be?...»166 dep keletin Qūran aiattary biletinder men bilmeitinderdiñ,
sauattylar men sauatsyzdardyñ söz söileude, özgelermen qarymqatynasta, i̇el basqaruda, bala tərbieleude, jalpy qai qyrynan
bolmasyn teñ i̇emestigin, tipti, Alla Tağalanyñ aldynda da bir
dərejede bolmaityndyğyn aşyq ūqtyrdy. Qūran iman i̇etken jandardy ərdaiym «aqylğa salmaisyñdar ma?», «oilana- tyn aqyl
ieleri üşin jaratylysta ğibrattar bar»,
«pikir örbitpeisiñder me?» degen sekildi köptegen aiatta- rymen
qaşan da oimen saralauğa, aqylğa jüginip, t i̇e r i̇e ñ paiymdauğa,
salmaqty pikirge şaqyrdy. Tipti, bir sağat ğylym-bilim üirenu
islamda bir jyldyq nəpil ğibadattan da artyq sanaldy167. İslam
ərkimge i̇eñbegine qarai nesibesi beriletindigin aityp, Qūdaiğa senip
qam-qareketsiz q o l qusyryp jatudyñ dūrys i̇emestigin tüsindirip,
i̇eñbekke, izdeniske şaqyrdy. Mūsylman ərbir isin Alla Tağalanyñ
nazaryna Uialmai ūsynardai tiiänaqty, sapaly isteui tiıs. Sebebi,
Qūran aiaty osyny talap i̇etude. «İeñbeñ i̇etiñder! Sebebi, isteriñdi
Alla Tağala, onyñ i̇elşisi, jalpy mūsylmandar köredi»168.
Dinimizdiñ adamzatty ğylymğa qyzyqtyryp, i̇eñbek- ke
qūlşyntqanyn jete tüsinip, Qūrannyñ ərbir aiatyn ömirlerine
şamşyraq i̇ete bilgen mūsylmandardan ər türli ğylymnyñ negizin
qalağan köptegen ğūlamalar şyğyp, külli əlemge sara jol
qaldyrdy.
«Jer domalaq pa, tört būryşty ma, joq əlde midai jazyq
pa? Jer kündi ainala ma, joq kün jerdi ainala ma?» dep arajigin
ajyrata almai, batys ala şapqyn bolyp jatqan kezde jerdiñ
domalaq i̇ekendigin VIII ğasyrda-aq təpsir ğalymdarymyz anyq aityp
ketZumər süresi, 9-aiat.
Kaşful-hafa, 1-tom, 310-bet. Tahrij ahadisil-İhia, 9-tom, 291-bet.
168 Təuba süresi, 105-aiat.
166
167
ken bolsa, HI ğasyrda Əl-Biruni syndy mūsylman ğalymdarymyz
ğylymi tūrğydan dəleldegen bolatyn. Al batys i̇eli HI ğasyr i̇emes,
XVI ğasyrdyñ orta şeñinde de jerdiñ domalaq i̇ekendigin dəleldemek
bolğan Ko- pernik, Galileo Galilei syndy ğalymdaryn Injildiñ
qağidalaryna qaişy degen qatigezdikpen şirkeudiñ inkvizitsiiä
sotyna salyp, örteimiz dep qorqytyp, pikirlerinen ainuğa məjbür
i̇etti. Al İtaliiänyñ ğalymy Brunony pikirinen qaitpağany üşin
aiausyz tiridei örtep jiberdi. Orta ğasyrlardağy batystyñ ğylymğa
degen osyndai jabaiy közqarasyna qaramastan, soñğy ğasyrlarda
ğylym men tehnologiiäda ülken jetistikterge jetkendikteriniñ
arqasynda filosofiiä men tarih köbine i̇eurotsentristik közqarasta
jazylyp, bükil mədeniet pen filosofiiänyñ «bastauy»
i̇evropalyqtar bolyp şyğa keldi. Būl közqarasty
qalyptastyrğandyqtary sonşalyq, qai qoğamda bolmasyn əli künge
osy jañsaq pikir jeteginde jürgender barşylyq. M ə d i̇e n i i̇e t , bilim,
tarih kitaptarynda mūsylman ğalymdarynyñ atta- ry tipten
i̇eskerilmedi. Mūsylman mədenietiniñ i̇eñ bir güldenip, şaryqtau
şegine jetken altyn dəuiri ədeii bürkemelenip, orta ğasyrdy
i̇evropalyqtar «qarañğylyq dəuiri» dep atady.
Qazirgi tañdağy ğylymnyñ damuyna batystyñ qosqan ülesin
i̇eşkim joqqa şyğara almaidy. Alaida, batystyñ osyndai deñgeige
köterilip, ğylym men tehno- logiiä salasyndağy köptegen
jañalyqtarğa qol jetkizuine mūsylman ğalymdarynyñ ülesi öte zor
bolğandyğy anyq. K.V. Bodleidiñ aitqanyndai: «Qazirgi batys
mədenieti renessansqa, renessans öz kezeginde islamğa qaryzdar».
Tarihqa üñilsek, mūsylmandardyñ batys ğalym- darynan būryn
köptegen ğylymnyñ negizin qalap, talai- talai jañalyqtardy
aşqanyna kuə bolamyz. Alğaşqy
kün sağatyn oilap tapqan orta ğasyr astronomiiä jəne ma- tematika
ğalymy Jabir ibn Əflah ta mūsylmandardan i̇edi. Ol Batysta
«Geber Filius Afflae» i̇esimimen tanymal. Himiiä salasynyñ atasy
Jabir ibn Haiian (721-805):
«Materiiänyñ i̇eñ kişkentai bölşegi atomda tyğyz energiiä bar.
Grek ğalymdarynyñ aitqanyndai atom bölinbeidi deu dūrys i̇emes.
Būl da bölinedi. Al, bölingen jağdaida Bağdattyñ kül-talqanyn
şyğaratyndai küş paida bolady. Būl – Allanyñ qūdiretiniñ nyşany» dep, atom bombasy jaily alğaş tüsinik bergen. Zoologiiä
ğylymynyñ alğaşqy ūstazdarynan Jahiz (negizgi aty Əbu Osman
Amr ibn Bahr) jəne segiz ğasyr būryn avtomattyq jüieni al-ğaş
oilap tapqan Jəzari (1136-1206), i̇evropalyqtardan 400 jyl
būryn
«Haiatul-Haiauan» atty zoologiiälyq entsiklope- diiä kitabyn
jazğan D i̇emiri (1349-1405) (negizgi aty Mūhammed ibn Musa),
i̇evropağa matematikany üiretken Ə b u Kamil Şuja (?-951),
Trigonometriiäğa tangens, kotangens, sinus jəne kosinus
zañdylyqtaryn qosqan matematik Əbul Uəfa (940-998), i̇eñ alğaş
«məd jəzir» (teñiz suynyñ köterilip-tüsui) zañyn oilap tapqan
ğalym Əbu Mağşar (785-886) da mūsylman ğalymdardan i̇edi. Sondaiaq, alğaş ret jüieli əri keñ kölemdi «Əl-Jabr uəl-Mūqabala» atty
algebra kitabyn jazyp, batysqa al- gebrany üiretken ğalym əlHorezmi (780-850) bolğan. Əli künge deiin būl ğylym sol kisiniñ
jazğan «əl-jabr» atty kitabymen atalğandyqtan, «Algebra»
delinude. Ba- tysta jeti ğasyr boiy kitaby qoldan tüspegen astronomiiä ğ a l y m y Ferğani (negizgi aty Əbul-Abbas Ahmed ibn
Mūhammed) batysta «Alfraganus» delinedi, agronom salasynda orta
ğasyr boiy tek mūsylmandar arasynda i̇emes, jalpy düniede teñdesi
joq «Kitabul-fəlah» atty kitapty jazğan İbn Auuam (HII
ğasyr), jiyrma toğyz
jyl boiy köptegen i̇elderdi, qūrlyqtardy tynbai aralap zerttegen
saiahatşy İbn Battuta (1304-1369), on i̇eki ğasyr būryn alğaşqy qağaz
fabrikasyn qūrğan uəzir İbn Fazyl (739-805), Wright, Wilbur jəne
Orville atty ağaiyndylar i̇evropada tūñğyş ret 1903 jyly ūşaq
jasap, ūşuğa qol jetkizse, būdan şamamen 1000 jyl būryn, iağni, 880
jyly ūşaq jasap, ūşuğa qol jetkizgen İbn Firnas (?-888), tarihty ğylymi negizdep, jüielegen alğaşqy ğalym İbn Haldun
(1332-1406), tuberkulez mikrobyn R. Kochtan 150 jyl būryn aşqan
ataqty dəriger Kambur Uəsim (?-1761), dünieniñ diametrin alğaş
ölşegen üş ağaiyndynyñ biri Muhammed ibn Musa, algebradağy
«Binom» formula- syn tapqan Omar Haiiam (?-1123), 400 jyl būryn
qazirgi düniejüzi kartasyna öte jaqyn keiipte düniejüzi karta- syn
syzğan Piri Reis (1465-1554), tūñğyş ret kompasty oilap tapqan
Kabajaki (HIII ğasyr), himiiä salasynda Kantitaf təsilin aşqan
Əbul-Kasym əl-Kaşi (?-1436), 1000 jyl būryn maida tamyrlardy
tauyp, alğaş ret rak auruyna operatsiiä jasağan ğalym Ali ibn
Abbas (?-994) sekildi jüzdegen ğalymdar mūsylman i̇edi169.
İman – adamda i̇eñ kieli de qasterli nərse bolsa, is- lam dininde
sol imannyñ jartysy– tazalyq. Ardaqty Paiğambarymyz (s.a.u.)
hadisinde: «tazalyq – imannyñ jartysy» degen. Tazalyqqa
mūnşa köñil bölgendikten ibn Sina, ər-Razi, Abdulqahir jəne Sahir
İbn Nasrullah sekildi islam ğalymdary juynudyñ adam
densaulyğyna paidasyn i̇egjei-tegjeili zerttegen. İemhanalarda
juynu üşin arnaiy oryndar bölingen. Köptegen üilerdiñ janyn- da
monşalar bolğan. Al i̇evropada bolsa, monşa ūğymy degen tipten joq
i̇edi. İevropalyqtardyñ IH ğasyrda juyna bastağany belgili. HVII
ğasyrlarda İspaniiänyñ inkvi169

Şaban Dögen, Müslüman ilim Önjüleri ansiklopedisi. Sta - bul, 1984 j.
zitsiiä sotynda mūsylman ispandyqtar men hristiandar tazalyğyna
qarap ajyratylatyn bolğan.
Sabyndy da alğaş qoldanğan mūsylmandar i̇edi. Sondyqtan
mūsylman i̇elderinde bazarlarda sabynnyñ hoş iısi añqyp tūratyn.
Batys tilderinde sabynğa «savon» delinse, ağylşyn tilinde «soap»
delinude. Būl batysqa sabynnyñ mūsylmandardan ötkendiginiñ
belgisi bolsa ke- rek.
İslam paiğambary Mūhammed (s .a .u.): «İei, Alla Tağalanyñ
qūldary, i̇emdeliñder! Qūdai tüsirgen kez- kelgen derttiñ dauasy
bar. Tekkəriliktiñ dauasy joq»170 dep, i̇emi joq aurudyñ joq i̇ekenin
bildirip, mūsylmandardy i̇emdeluge, i̇em izdeuge şaqyrdy. Sondyqtan
islamda dərigerlik, i̇emhana salasy i̇erte damyp, basqa adamdarğa jol
körsetip, bağyt berdi. Onynşy ğasyrdyñ ortalarynda bir ğana
Kordova qalasynda i̇eluden astam i̇emhana bolğan. Biz qazir qoldanyp
jürgen əlemdik termindegi «meditsi- na» sözi İbn Sinanyñ atymen
tikelei bailanysty degen de közqaras bar. Būl közqaras boiynşa
«Meded» arabtyñ
«kömek» degen sözi, al onyñ artyna qosylğan «Sina» sözi İbn
Sinananyñ aty. Sonda «Sinanyñ adamzatqa kömegi» degen mağynany
bildiredi. İbn Sinanyñ meditsina sa- lasy boiynşa jazğan «Şifa»
atty kitaby əlemniñ ər türli tilderine audarylyp, alty ğasyrdai
dərigerlerdiñ qoldarynan tüspeitin derek közine ainaldy. Tipti, əli
künge deiin batys sözdikteri İbn Sinağa «dərigerlerdiñ patşasy»
degen tüsinik berude. Keiingi dərigerlik sala- sy damyğanğa deiin
batysta İbn Sina teñdessiz ūstaz qabyldandy.
170

Musannafu İbni Əbi Şəiba, 5-tom, 421-bet. Qosymşa myna kitaptarğa qarañyz:
Sunanu İbni Məəja, əl-Mustadrak alas- sahihain, əl-Muğjamul-kabir litTabarani, Şuğabul-iman lil-Bəihaqi.
Batysta psihikalyq auruğa şaldyqqan adamdar- dy «işine
şaitan kirip alğan, jyn iektegen» degen tüsinikpen abaqtylarğa
qamalyp, toqpaqtau arqyly i̇emdeletin. Tipti, Injilge qarsy keletin
sözderi üşin olardy öltiruge deiin baratyn. Auyryp jatqan adam
din adamynyñ aldynda künəsin aityp, moiyndamasa, ol adam ölmeşi
halde bolsa da, ony dərigerlerdiñ i̇emdeuine qatañ tyiym salatyn.
İemdegen jağdaida hristian dininen şyğarylatyn. Poptardyñ
tüsinigi boiynşa, dəri – təñir- ge degen küpirlikke jeteleitin jol.
Būl jaily şirkeu mūğalimi Tatian bylai deidi: «Dünielik dərilerge,
şöp pen tamyrlarğa senim a r t u – təñirge degen senimsizdik.
Adamdardy təñirden alystatqysy keletin şaitandar men las
ruhtar imany əlsizderdi aldauda»171.
Keiinnen batys i̇eli mūsylmandardan köp nərse üirendi. Batysta
oryn tepken Andalusiiä ol kez- de mūsylmandardyñ qolynda
i̇edi. Qazirgi İspaniiä ol kezderi mūsylmandardyñ ğylym men
mədeniet ortaly- ğy bolatyn. Bar ğylym men mədeniet batysqa
aşylğan osy mūsylman ölkesinen taraityn. Andalusiiänyñ Kordova
qalasynyñ bir ğana kitaphanasynda 600 000- ğa juyq qoljazba
kitaptar bar i̇edi. Al IH ğasyrda batystyñ i̇eñ bai degen Senegaldağy
kitaphanasynda 400 dei ğana kitap bar bolğan körinedi. Keiinnen
batys mūsylmandardan əserlene bastağan şaqta Sen Vensan
kitaphanasynda kitap s any 11000-ğa jetti. Men būlardy batysty
jamandau üşin i̇eme s, tek tarihi şyndyqty jetkizu maqsatynda
aityp
otyrmyn.
Şirkeudiñ
ğylymğa
degen
osyndai
qarañğylyğynyñ saldarynan batysta ğylym men mədeniet i̇edəuir
artta qalğan i̇edi. Biraq batys HVIII ğasyrda şirkeudiñ üstemdigin
qūlatyp, sanalaryn
171

Şaban Dögen, Müslüman ilim Önjüleri ansiklopedisi, 32-bet.
Stambul, 1984 j.
bilegen şekteuden azat bolğannan keiin ğana ğylym kökjiegine
i̇erkin qanat qaqty. Bügingi tañda batys ğylym men tehnologiiäda
aldyñğy qatarda. Deitūrğanmen, dinsiz ğylym da öziniñ keri
nətijesi men kemşilikterin baiqatpai qalğan joq.
«Ğylym degen būl bolsa – adyra qalsyn,
Demeske bara jatyr işim tolyp»172-dep Şəkərim Qūdaiberdiūly
jyrlağandai dinsiz, ruhaniiätsyz ğylym adamğa keibir tūstarda
qasiret əkeldi. Ol atom bombasy bop jarylyp, oq bop beikünə
jandarğa atyldy. Ruha- niiätsyz ğylym özgelerdi qanauğa
qoldanyldy. Soñynda
«klondaudy» şyğaryp, jaratylysty jaratuğa adamnyñ da qūdireti
jetedi degendei küpirlikke bardy. Ol – ol ma? Ony adam degen kieli
jaratylysqa da qoldanuğa şaq qaldy. Qoldan ūryqtandyrudy
damyta kele i̇eşbir şekteusiz ony adamğa da qoldana bastady. Söitip,
i̇er adamdardyñ spermalary satylatyn sperma bankalary paida
bolyp, əielder tūrmysqa şyqpai-aq jükti bolu mümkinşiligine ie
boldy. Nətijede əielder «küieu» degen Qūdai qosqan jūbynan
airyldy. Tipti, olardy kerek te qylmaityn boldy. Balalar bolsa
tumai jatyp jetimdik körip, düniege əkesiz keldi. Kieli ūğym, atatek əbden şatasty. İejelgi qasterli ūğymdar büginde «i̇eskiniñ
sarqynşağy», «keritartpalyq» sanalsa, nebir soraqy əreketter
«ğylym, mədeniet, damu, əiel i̇erkindigi» degen ūranmenen kökke
aspandatyldy. Mine, mūnyñ bəri ru- haniiätsyz ğylymnyñ jemisi
i̇ekeni sözsiz. Bügingi tañda batystyñ ğylymda, tehnologiiäda
örkendegenimen ruha- ni azğyndap, tyğyryqqa tirelgeni barşağa
məlim. Dinsiz jerde ğylym qūldy Qūdaiğa jaqyndatudyñ ornyna,
kerisinşe, ony alşaqtatty. Adamdy «men jasadym, men
172

Şəkərim, Öleñder men poemalar, 139-bet. Jalyn baspasy, Almaty 1988 j.
büittim» degen təkapparlyqqa tərbielep, azğyndauğa duşar i̇etti.
Ataqty ğalym Einştein: «Dinsiz ğylym – aqsaq bolsa, ğylymsyz din
- kör», – dep beker aitpasa ke- rek. Qysqasy, dinsiz jerde ğylym,
ğylymsyz jerde din bolmaidy. Qūrannyñ alğaşqy aiatyna nazar
audarsaq,
«Oqy, jaratqan Rabbyñnyñ atymen!» delinedi. İağni, Ūly
Qūdiretti tanytudan ada, Onyñ rizaşylyğy joq oqu – ğalamğa
paidasynan göri ziiänyn tigizbek. Ybyrai Altynsarinniñ:
«Bir Qūdaiğa syiynyp,
Kel, balalar, oqylyq!»-dep, oqudyñ janyna jaratu- şy iemiz
Alla Tağalany da qosuy, aqyn Mūqağalidyñ:
«Qol qusyryp Qūdaiğa,
Ğylym men din birge bar!»173-deui de beker bolmasa kerek-ti.
Ökinişke orai, keibir adamdardyñ «Batys dinnen alşaqtağanda
ğana ğylymda qaita örleu dəuiri bastal- dy, damuşylyq beleñ
aldy. Mūsylmandar da dinderinen alşaqtar bolsa, bəlkim, artta
qaludan qūtylar ma i̇edi» degenin de qūlaq i̇estip jür. Alaida, batys
bizge ölşem i̇emes. Batysty mūsylmandarmen salystyruğa mülde
bolmaidy. Sebebi, sol kezdegi şirkeu ğylymğa qatty qarsy
bolğandyqtan, batystyñ odan qūtylğan şaqta da- muy tabiğilyq.
Al, islam dini i̇eşqaşan ğylymğa qarsy bolmağan. Tipti, ərdaiym
qoldap otyrğan. Sondyqtan dindi jaqsy tüsinip, Qūranğa qūlaq
asqanda ğana mūsylmandar ğylymda şaryqtap, mədeniette
örkendegen. Əlemge ğasyrlar boiy ūstazdyq i̇etken. Alaida, Qūran
qağidalarynan alşaqtap, özgelerge i̇es-tüssiz i̇eliktep, öz tekterinen
adasyp, qasterli ūğymdardy aiaqasty i̇e t - ken kezderi i̇eriksiz keri
ketuşilik boi körsetti. Ğylymda
173

Mūqağali şyğarmalary, 2-tom, 26-bet. «Jalyn» baspasy, 2001j.
artta qalyp, sauatsyzdyqtyñ şyñyrauyna qūlady. İendeşe,
mūsylmandardyñ artta qaluy İslam dininiñ keritartpalyğynan
i̇emes, kerisinşe olardyñ öz dinderinen alşaqtauynda, Qūrannyñ
ömirşeñ qağidalaryn jaña ömirge sai dūrys tüsine almaularynda
jatyr. Sodan baryp jaqsy men jamannyñ parqyn bilmeitin, dos
pen dūşpandy ajyrata almaityndai meşeldikke ūryndy. Öz
qūndylyqtaryn maqtan i̇ete boiyn tik ūstaudyñ ornyna, özgelerdiñ
jyltyraq mədenietiniñ aldynda bügejektep özderin tömen sanaudan
asa almady. Yntymaq-birlikterine syzat tüsti. Talqylanatyn
qanşama mañyzy zor məseleler bola tūra tüimedei jaittar tüiedei
i̇etildi. Sol bol- maşy nərselerge bola bir-birimen qyzyl keñirdek
bop aitysyp-talasyp, jağa jyrtysuğa deiin barudan taiyn- bady,
bereke-birlikten airyldy. Al bereke-birlik ketken jerde damu i̇emes,
tek keri ketuşilik qana bolady.
İə, būl aitylğandar mūsylmandardyñ artta qaluynyñ negizgi
sebepteri. Būğan qosa, keşegi tarih betterindegi şytyrman oqiğalar
da mūsylmandardyñ sergeldeñge tüsip, sansyrauyna sebep boldy.
Būğan orta Aziiänyñ ğylym men mədeniet oşağy Otyrar- dy, san
ğasyrlar boiy mūsylmandarğa ğylym-bilimde ortalyq bolğan
Bağdat şaharyn jalmap jūtqan moñğol-tatar şapqynşylyğyn,
bükil batystyñ şoğyrlanyp mūsylmandarğa i̇e s jiğyzbai neşe
qaitara jasağan «krest joryğyn», ğylym men önerde külli
adamzattyñ
maqtanyşyna
ainalğan
«Andalusiiänyñ»
mūsylmandardyñ uysynan şyğuyn, «Osman imperiiäsynyñ
küireuin» jatqyzuğa bolady.
Andalusiiäny (qazirgi İspaniiäny) hristiandar jaulap alğan
uaqytta, mūsylmandardyñ mədenietin,
ğylymy men bilimin oirandai i̇etip174, kitaphalaryndağy bar
qūndysyn talan-tarajğa salyp, öz i̇elderine əketti175. Söitip,
Andalusiiä batystyñ qazirgidei ğylym-bilimde damyp-jetiluine
jağdai jasady.
Keşegi, ğasyrlar boiy törtkül dünieni auzyna qaratyp,
mədeniet pen ğylymda özgelerden oq boiy ozyp şyğyp, olarğa
jetekşilik i̇etken ata-babalaryndai bola- myz dese, bügingi
mūsylmandar da Qūrannyñ nūrly aiatta- ryn ömirleriniñ ər
salasyna şamşyraq i̇ete bilui kerek. Qūran aiattaryn zamanğa zai
tapsirlep, joramaldai bilui qajet.

Bir ğana Gyrnatany qolğa tüsirgen uaqytta qalanyñ ortasynda mūsylmandardyñ 80000-ğa
juyq kitabyn örtep jiberdi.
175 Ahmet Gürkan, İslam kültürünün garby medenileştirmesi, 230-bet.
174
Ruhtyñ deneden denege ötui, iağni,
«reenkornatsiiä» senimi dūrys pa?
Ruhtyñ bir deneden i̇ekinşi denege ötui ğylymda «re- i̇enkornatsiiä»
nemese «tənasūh» (islami) dep atalady. Būl jañsaq nanym-senim
boiynşa, ruh qonğan denelerdiñ barlyğy onyñ syrtqy şapany
ispetti. Ömir − ülken mek- tep. Būl ömirge qaita kelip, kem-ketigiñdi
tolyqtyruğa bolady. Ruh öziniñ kemel dərejesine jetkenşe
deneden- denege ötip, ülken mektepti təmamdaidy i̇eken.
Būl senimniñ negizinde ölimnen qorqu, jer betinde məñgi ömir
süruge degen qūştarlyq, düniede kezdesetin jamanşylyqtardy
özinşe tüsindiru siiäqty psihologiiälyq sebepter jatyr. İağni, öludi
qalamaityn adamdar būl senim arqyly özderiniñ məñgilik ömir
süruge degen qūştarlyqtaryn qanağattandyrmaq bolğan.
Reenkornatsiiä seniminiñ naqty qai jerde bastau alğany belgisiz.
Keibir derekter boiynşa, būl közqaras köne Mysyrdan bastau
alğan. Tarihşy Gerodot ta osy- ny maqūldağan. Öitkeni, köne
Mysyrda ölgen adamnyñ jany januarlardyñ, əsirese, qūs nemese
jylannyñ denesine ötip, sol jerde ömirin jalğastyrady-mys degen nanym bolğan. İejerlgi mysyrlyqtar dene öle sala, ruh
qūrlyqta bolsyn, meili suda bolsyn birneşe jan- januardyñ
denesin aralağannan keiin qaita ainalyp adam denesine qonady
degen pikirge sengen. Perğauyndar zamanynda Piramidalardyñ
salynuyna da osy bir tüsiniktiñ yqpal i̇etkeni məlim.
Al basqa derek közderine süiensek, būl jalğan senim Mysyrda
ğylymmen ainalysqan Pifagor arqyly grek- terge, osylaişa batys
əlemine jetken.
Şyğysta tənasūh seniminiñ i̇eñ köp tarağan jeri
–Ündistan. Ganga jəne Sent özenderiniñ boiynda ömir sürgen
tūrğyndar adam ölgennen keiin jany qūsqa ba- ryp qonady, sol
arqyly tirşiligin üzbeidi degen pikirge ilanğan.
Būl senim türli qoğam men mədenietterdiñ i̇erekşelikterine,
uaqyttyñ ötuine qarai ər türli si- pat alyp, özgeristerge ūşyrap
otyrğan. Sondyqtan būl jalğan közqaras köne G r i̇e ts i ia , Mysyr,
Ündistan, Qytai, İran i̇elderinde ər türli. Aitalyq, tənasūh pikiri
Ündistanda jalpyğa ortaq keiipte bolsa, Budda men Brah- man
dinderinde añyz retinde sipattalady. Tipti mynadai oi qalyptasqan:
«Tazarğan künəsiz ruhtar Nirvanağa qol jetkizedi, al künəhar
ruhtar bolsa, tazarğanğa deiin añdar men aiuandardyñ denelerinde
köşip jüredi».
Köne mysyrlyqtar reenkornatsiiäny adamnan januarğa,
januardan qaitadan adamğa ötu dep tüsingen.
İranda bolsa, tənasūh məselesi pəlsapadan göri dini negizde
qolğa alynğan. Būl pikirdi Zoroastrizm men Məzdaqy sekildi dini
toptar arasynan qoldağandar da şyqqan. Köneden kele jatqan būl
jaramsaq pəlsapa İranda Ğūlat sekildi keibir Şiilik ağymdarğa da
aralasqan176.
Jinaqtap aitar bolsaq reenkornatsiiänyñ negizgi basty-basty
senimderi mynalar:
1. Ruhtar bir deneden i̇ekinşi denege məñgilik ötip jüre beredi.
Buddada kemeldengen ruhtar «Nirvanağa» jetedi.
176

Mehmet Kyrkynjy, Ruh nedir? 74-bet. Zafer iaiynlary, Stanbul.1993 j.
2. Adam üşin jūmaq pen tozaq aqyrette i̇emes, osy düniede ər türli
denelerde bolady. Olardyñ tüsiniginşe, Jūmaq – būl düniege
sau-salamat, quanyşty əri bai bolyp kelip, rahattanyp ömir
süru bolsa, Tozaq – auru-syrqau, mügedek, jetim bolyp kelip,
qinalyp, bar auyrtpalyq- tardy bastan keşu ğana. Qiiämet –
kisiniñ ölimi, qabir – ana jatyry, al ölgennen keiin qaita tirilu
bolsa, tenasūh jolymen qaitadan düniege keludi bildiredi.
3. Jaqsy is istegender kelesi kelulerinde ədemi, sūlu denelerde, al
jamandyq istegender jağymsyz deneler- de keledi. Jaman
adamdar jazalaryn türli jan-januar, ösimdik jəne jansyz
nərselerge köşu arqyly tartady.
4. Adam jəne barlyq jan-januarlar – jauapkerşilik ieleri. İağni,
Allanyñ būiryqtaryn oryndauğa mindetti. Jan-januarlarmen
qosa barlyq jan ielerine paiğambar kelgen əri kelude.
Reenkornatsiiä seniminiñ islamdağy negizgi ūstanymdarğa jəne
jalpy qisynğa qaişy jaqtary tömendegidei
1. İslam dini boiynşa ərbir adam jeke öziniñ ömiri- nen, istegen
isterinen jauapqa tartylady. Al myñdağan denege kirip şyqqan
ruh – bireuinde jaqsy, i̇ekinşisinde jaman, üşinşisinde tağy
jaqsy boldy delik. Sonda ol qai denede atqarğan isteri
boiynşa sūraqqa tartylady?
2. İslam dini jəne basqa da Qūdaiylyq dinder boi- ynşa,
adamdardyñ barlyğy myna düniede istegen ərbir isiniñ
qarymyn ana düniede alady. Al i̇endi bir denede istegen
jamanşylyğy men jaqsylyğynyñ qarymyn alu üşin i̇ekinşi
bir denege kiretin bolsa, onda tozaq pen jənnat kim üşin? Arğy
düniede adam ruhynyñ rahatqa bölenip, baiyz tabatyn Jənnat
mekeni bolmasa deneden- denege ötip ruhani tazarudyñ qandai
paidasy bar?
3. Deneden-denege ötken saiyn ruhtyñ satylai joğarylap tazara
tüsetindigi aitylady. İeger şynymen- aq adam ruhy bir deneden
i̇ekinşi bir denege köşu arqyly tazaryp otyratyn bolsa,
adamzattyñ jağdaiy qazirgidei bolmas i̇edi ğoi. Milliondağan
jyldan beri myñdağan de- nelerge kirip-şyğyp jürgen adam
ruhtary tazarğan sai- yn tazaryp, külli pendeşilikden arylyp,
jalpy əlem meiirimdilik pen beibitşiliktiñ, adamgerşiliktiñ
şuağy- na şomuğa tiıs i̇edi. Alaida, qazirgi tañda əlemde
kerisinşe soğys, qatigezdik, zūlymdyq, zinaqorlyq, işimdikke
saly- nu, özimşildik, jalpy ruhani aştyq künnen-künge arta
tüsude.
4. Ruhtyñ deneden denege ötu senimi aqyl-oi, qisynğa da sai
kelmeude. Öitkeni, i̇eger ondai közqarastyñ şynaiy ömirdegi
ğylymi astary qalyñ bolsa, onda ol bükil adam- zat balasyna
ortaq boluy qajet i̇edi. Aitalyq, ərkim-aq əuelgi denelerin,
bastan ötken oqiğalaryn i̇emis-i̇emis i̇eske tüsire aluy kerek i̇edi.
Alaida, birneşe jas balalar men psihopattardyñ jəne keibir
adamdardyñ gipnoz kezinde aitqan sandyraq əñgimelerinen
basqa i̇eşkim būl tura- synda jaq aşpauda. Osy uaqytqa deiin
basqa deneler- de ömir sürgendikterin aityp kelgen alty-jeti
jastağy üş-tört kişkene balanyñ sözderi qūqyqtyq əri ğylymi
tūrğydan i̇eşqandai dəlel bola almaidy. Öitkeni, əli qiiäl men
şyndyqty ajyrata almaityn kişkene jastağy balalardyñ
b ö gd i̇e bireulerdiñ psihologiiälyq yqpalynan şyğa almauy
əbden mümkin. Reenkornatsiiäşylardyñ myqty dəleli – ər
nərseniñ basyn bir şala əñgimelegen osy balalar ğana.
Psihopattarğa kelsek, būlardyñ aqyl- i̇esinde aqau
bolğandyqtan, aitqan sözderinde de qarama- qaişylyqtar jiı
ūşyrasuda. Dərigerlik i̇emge zəru būl kisilerdiñ aitqan uəjine
toqtau, sirə, aqyl-i̇esi bütin adamğa jarasa qoimas. Sondyqtan
būlardyñ aitqandary
da qūqyqtyq tūrğydan dəlel bola almaidy. Al keibir adamdardyñ
gipnoz seansy kezinde i̇es-tüssiz jağdaida gip- nozdauşy adamdardyñ
yqpalymen ötken ömirlerine bai- lanysty aitqan əñgimeleri
reenkornatsiiänyñ şyndyğyna qalaişa ğylymi dəlel bola almaq?
Nelikten barlyq psihiatrlar reenkornatsiiä senimin qoldauşylar
siiäqty gipnoz kezinde aitylğan sandyraqtardy reenkornatsiiä
senimine dəlel retinde qaramauda? Kerisinşe, barlyq psihiatrlar
būl adamdardy psihologiiälyq (dissosyetif būzylu) auruğa ūşyrağan
dep, renkornatsişylardyñ dəlelin birauyzdan joqqa şyğaruda.
5. «Ruhtar ötken ömirlerin nege i̇esterine tüsire almaidy?» degen saualymyzğa būl senimniñ jaqtauşylary adam üşin
ötken ömirlerin bilmeuleri tiımdi dep, my- nandai dəleli əlsiz
mysaldy alğa tartady: «Ötken ömirlerinde aralarynda keleñsiz
jaittar bolyp, bir- birimen dūşpan bolğan i̇eki ağaiyndy i̇ekinşi
ömirlerinde de bir şañyraqtyñ astynda düniege keluleri mümkin.
Mūndai jağdaida olardyñ būrynğy ömirlerin biluleri olardyñ
būrynğy
dūşpandyqtaryn
i̇esterine
tüsirip,
yza-kek,
dūşpandyqtaryn qozdyra tüsui mümkin. Sondyqtan būrynğy
ömirlerin i̇esterine tüsire almau- lary olar üşin əldeqaida tiımdi».
Berilgen būl jau- aptaryna qanağattanu əste mümkin i̇emes. Sebebi,
ötken ömirlerindegi qatelikterin bilmeitin adamdardyñ qazirgi
ömirlerinde sol jibergen qatelikterin tüsinip, tüzetui mümkin be?
İendeşe, ötken ömirlerindegi qatelikterin bilmegen adamdardyñ sol
jibergen qatelikterin tüzetu üşin myna düniege qaita kelulerinde
qandai mən bar? Ötken qatelerin müldem bilmeitin adamdardyñ
qaitadan sol qatelerge ūrynbauyna kim kepil?
6. İeger
reenkornatsiiäşylardyñ
aitqanyndai
adamdardyñ
ruhy jan-januar, ösimdikterge,
sosyn
ösimdikterden qaita adamğa öte beretin bolsa, būrynğy ömirlerinde
adam bolğan qazirgi trilliondağan jan- januarlar men ösimdikterde
nelikten adamnyñ keibir i̇erekşelikteri men oğan tən is-əreketteri
qylañ bermeidi?
7. Būl senim adamdardyñ arasyndağy qarym-qatynas- qa da
psihologiiälyq tūrğydan keri əserin tigizeri sözsiz. Jaña tuğan
pək səbidiñ denesinde myna düniege san ret kelip, ər türli
isterdi jasağan qariiä ruh jatqandyqtan, ata-ana jaña tuğan
səbilerin qūşaqtap tūryp: «būl səbi kezinde qandai künəlar
men qylmystardy jasady i̇eken» degen üreili oiğa batyp, öz
səbilerinen özderi qorqyp, boilaryn balağa degen
süiispenşilikten göri suyq sezim bileui əbden mümkin.
8. Reenkornatsiiä senimindegidei i̇eger ruh būrynğy ömirlerindegi
keibir qabiletteri men jetken jetistikterin basqa denege qaita
qonğan kezde birge ala keletin bolsa, nelikten jaña tuğa səbidi
oqytyp, təlim-tərbie berip, öte qarapaiym nərselerdiñ özin
qaiyra üiretuge məjbürmiz? Əlemde nelikten balanyñ ömir
sahnasyna daiyndaluy üşin qyruar qarjy jūmsaluda?
9. Reenkornatsiiä s i̇e n i m i boiynşa ruhtar birneşe ret kelip,
kemeldenu dərejesine jetkennen keiin būl dünieden müldem
kelmeske ketedi. Budda dini boiynşa
«Nirvanağa» jetedi. Al i̇endi millondağan jyldan beri köptegen
ruhtar kemeldenip, myna dünieni tərk i̇etip kelmeske ketkeni ras
bolsa, jer betindegi adamdardyñ sany ğasyrdan ğasyrğa azaiuğa tiıs
i̇edi ğoi. Alaida jer betindegi adamdardyñ sany kerisinşe künnenkünge arta tüsude.
10. Myna düniede berilgen bir ğana şekteuli ömirde adam
balasynyñ ruhani kemeldikke jetuine tolyq
mümkindigi bar. İslam tarihynda islamdy qabyldamai tūryp pūtqa
tabynyp, öz qyzdaryn öz qoldarymen aiau- syz öltirip, zūlymdyqqa
belşesinen batqan köptegen jandar Ūly Jaratuşyğa iman i̇etip,
Qūran qağidalaryn ūstanğannan keiin jalpy adamzatqa ülgi
bolarlyq kemel tūlğalarğa ainalğany barşağa məlim. Olai bolsa,
ru- hani jetilu üşin birese adamnyñ, birese ösimdik, janjanuardyñ denelerine san ret kirip-şyğudyñ qandai qajettiligi bar?
Tipti, reenkornatsiiä senimi adamdardy ru- hani jetildiru bylai
tūrsyn, kerisinşe, minez-qūlqynyñ qūldyrap, adami qasietterden
ajyrauyna əkelip soğady. Sebebi, būl senimge ilanğan adam «myna
düniege myñdağan ret kelip, özimdi tüzetip, kemeldenuime əbden
mümkindigim bar» dep paiymdağandyqtan nebir soraqy is-əreketterge
baruy ğajap i̇emes. Al, kerisinşe, ömirge bir-aq ret kelip, barlyq
istegen is-əreketteri boiynşa ana düniede i̇esepke tartylatynyna
ilanğan adam ruhani jetiluge bar ynta- şyntasymen ūmtylary
sözsiz. Öitkeni, ondai senimdegi adam üşin myna düniege qaita kelip,
qatesin tüzetu mümkinşiligi joq177.
11. «Ötken ömirde bolğan Marks, Andrei, Grigo- rii siiäqty mülde
tanymaityn adamdardyñ istegen künəlarynyñsaldarynan
nelikten men osyömirimdejapa şegip, qiynşylyqtarğa duşar
boluym kerek? İemis-i̇emis bolsa da i̇esimde joq aldyñğy ömirdiñ
künəsin nelikten men arqalauym kerek? Alğaşqy ömirim men
künəlarym kimmen bastaldy jəne qaşan bastaldy?» siiäqty
sūraqtarğa qanağattanarlyq jauap tabu mümkin i̇emes.
Qūranda:
«İeşkim i̇eşkimniñ künəsin arqalamaidy. Aqyrynda barlyqtaryñnyñ qaitar jeri – Rabbylaryñ bola- dy.
Söitip, Ol senderge ne istegenderiñ jaily tolyq
177

Adnan Bülent Balaoglu, İslama göre tekrar doguş Reenkarnas - on. 190-198 bet.
Kitabiat baspasy, Ankara, 2001 j.
habar beredi. Şübəsiz, ol jürekteriñdegini tolyq biluşi»178
delingen.
12. Reenkornatsiiä senimi boiynşa, ruhtardyñ barlyğy əzəli, iağni,
bastauy joq, jaratylmağan. Al islam dini boiynşa əzəli –
barlyğynyñ bastauy joq, jaratylmağan, ol tek qana – Ūly
Jaratuşy Alla Tağala. Onyñ əzəliliginiñ janynda i̇ekinşi bir
əzəli bolmys joq əri bola da almaidy.
Tüiin:

Būl senim islam senimine, tipti, basqa da būrynğy Qūdailyq
dinderdegi jənnnat-tozaq senimine tübegeili qaişy. Öitkeni,
islamda ərbir adamğa jeke ruh berilgen. Ərbir kisi būl düniede
atqarğan jaqsy-jaman isine qarai aqyrette Haq aldynda i̇esepke
tartylyp, jənnatta syi- syiapatyn iaki tozaqta jazasyn tartady.
Köz jūmğan adam i̇ekinşi ret myna düniege synaq üşin qaita kele
almaidy. Qūranda: «Olardyñ ərbirine ölim kelgen sətte:
«Rabbym! Meni düniege qaitar! Mümkin men düniege baryp
jaqsy is istermin» - (dep jalynady) Əste olai i̇emes. Ras, būl
olardyñ aitqan bos sözderi ğana. Öitkeni, olardyñ artynda
qaita tiriletin künge deiin böget bar»179 - delinse, basqa bir aiatta:
«Olar (kəpirler) sol jerde (tozaqta) jərdem sūrap bylai dep
şyñğyrady: «İei, ūly Rabbymyz! Bizdi myna jerden düniege
qaitadan şyğara gör! Biz būryñğy istegen isterimizden basqa
salih, izgi amaldar isteiik». (Alla Tağala olarğa bylai dep
jauap beredi:) Biz sender- ge tüsinip, ğibrat alatyn adamnyñ
ömirindei merzim bermedik pe? Əri senderge paiğambar da kelip
i̇eskertti. Olai bolsa, azaptaryñdy tatyñdar! zalymdarğa
i̇eşqandai kömekşi joq»180.
Zümar süresi, 7-aiat.
Müminun süresi, 99-100-şi aiat.
180 Fatir süresi, 37-aiat.
178
179
Reenkornatsiiä pikiri köne qauymdarda qate, jañsaq senim küiinde
jalğasa keldi. Qazirgi tañda būl senim keibir adamdardyñ denesine
i̇engen jyn-şaitandardyñ olardyñ jürek pen aqyldaryna tikelei
əser i̇etip, öktemdik i̇etuiniñ saldarynan boluy bek mümkin.
Paiğambarymyzdyñ hadisinde: «şaitan adam balasynyñ qan
tamyrynda jüredi» delinedi i̇emes pe? İendeşe, jyn-şaitan adam
balasynyñ jüregi men aqylyna tikelei əser i̇etui arqyly
reenkornatsiiä siiäqty i̇eş negizi joq nərseni bardai i̇etip körsetude.
Alla Tağala qūranda: «Mağan dūğa i̇etiñder, senderge jauap beremin»
dep, qūldarynyñ dūğalaryn qabyl i̇etetindigin aitqan. Alai- da bizdiñ
jasağan dūğa, tilekterimiz köbinese
qabyl bolady?
bolmaidy.
Mūny qalai tüsinuge
İə, Qūrannyñ «Ğafir» süresiniñ 60-aiatynda Alla Tağalanyñ
«Mağan dūğa i̇etiñder, senderge jau- ap beremin» degen uədesi bar.
Alla Tağala qūldarynyñ jasağan barlyq dūğalaryna jauap beruşi.
Alaida, dūğağa jauap beru bir bölek te, ony qabyl alu bir basqa.
Aiatta Alla Tağala özine jasalğan barlyq dūğa-tilekterge jauap
beretinin aituda. Al dūğada sūralğan nərseniñ berilip-berilmeui iağni
tilektiñ qabyl bolyp-bolmauy Alla Tağalanyñ hikmeti men
qalauyna qarai jüzege asa- dy. Qarapaiym bir mysal keltire keteiik,
bir syrqat adam dərigerdi kömekke şaqyrsa, dəriger oğan «iə, ne
boldy, ne sūraisyñ?» dep, onyñ şaqyruyna iltipat bildirip jau- ap
beredi. Biraq, dəriger syrqattyñ özi sūrağan barlyq dəri-dərmegin
dereu bere salmaidy. Auruyn qarağannan keiin, onyñ sūrağan dərisi
şynymen-aq auruyna şipa- ly bolsa ğana beredi. Sūrağan dərisi
auruyna, iaki basqa bir ağzasyna keri əserin tigizer bolsa, ol dəriniñ
ornyna basqa bir şipaly dəri berui mümkin.
Mine, dəl osy tərizdi Ūly Jaratuşymyz da qūldarynyñ barlyq
jasağan minəjat, dūğa-tilekterine ja- uap beredi. Biraq sūralğannyñ
bərin qabyl ala bermeidi. Sebebi, biz köbine myna pəni dünieniñ
ötkinşi paidasyn ğana küittep, məñgilik düniemizge keri əseri tier
nərseni sūraimyz. Sūrağan nərsemiz keibir jalğan sezimderimiz- diñ
iaki asyğys qabyldağan şeşimimizdiñ nətijesi boluy
yqtimal. Keibir jaqsylyq dep paiymdağan nərselerimiz biz üşin
aiağynda jamandyq boluy mümkin.
Qūranda: «Jek körgen nərseleriñ sender üşin qaiyrly boluy
mümkin. Al jaqsy körgen nərseleriñ sender üşin jaman boluy
mümkin. Alla biledi, sender bilmeisiñder»181, - delinedi. Sondyqtan
keibir sūrağan nərselerimiz berilmegen jağdaida dūğam qabyl
bolmady degennen göri, tilegimniñ oryndalmauy men üşin qaiyrly
şyğar dep Jaratqannyñ jazğanyna riza bolğan jön.
Keide asyğystyq jasap, əli pisip jetilmegen nərselerdi uaqyty
kelmei jatyp şikilei jinap aludy qalaimyz. Alla Tağala osyndai
köñili men sezimderine ūnamdy ər nərseni sūrai beretin qūlyna neniñ
kerekti, neniñ qajetsiz, düniesi men aqyretine qai nərseniñ paidaly, qaisysynyñ ziiändy i̇ekenininjaqsybilgendikten, onyñ tilegin
Öziniñ hikmetine qarai beredi iaki sūrağanynan da abzalyn nəsip
i̇etedi. Mysaly, bireu Alla Tağaladan i̇er bala tileui mümkin. Al Alla
Tağala oğan qatardağy qarapaiym i̇er baladan da qaiyrly qyz bala
nəsip i̇etui mümkin. İmrannyñ əieli Jaratuşydan ūl bala tileidi.
Alaida, Ūly Jaratqan oğan ūl baladan da qaiyrly qyz syilaidy.
Olai deitinimiz, ol bolaşaq İsa paiğambardy düniege əkeletin
Məriiäm anamyzdy bosanğan bolatyn.
Dūğanyñ negizgi maqsaty – ğibadat pen qūlşylyq. Sondyqtan
keide onyñ qarymy aqyrette sauap retinde beriledi. Dūğa jasağan
qūl öziniñ əlsizdigin, mūqtajdyğyn moiyndap, Jaratuşysynyñ
öziniñ sol mūqtajdyğyn körip, dūğasyn i̇estip tūrğandyğyna kəmil
sengendikten, iman dərejesi arta tüsedi. Əri bükil əlemdi qūdiret
qolynda ūstağan Ūly Süienişti panalağandyqtan, qūlazyğan köñili
baiyz tabady. Qūl dūğa jasağan uaqytta öziniñ əlsizdigin,
əljuazdyğyn, al Jaratuşysynyñ
181

Baqara süresi, 216-aiat.
İMANİ GÜL
qūdirettiligin tüsingendikten, onyñ özi bir ğibadat. Kez- kelgen
ğibadatta osy mağynalar körinis beredi i̇emes pe? Mysaly, qūl basyn
səjdege qoiğan uaqytta öziniñ tömen, əlsiz i̇ekenin is jüzinde
körsetip, al Alla Tağalanyñ qūdiretti, ūly i̇ekenin paş i̇etedi.
Paiğambarymyz hadisinde: «Dūğa – ğibadattyñ məiegi» degen182.
İende- şe, dūğa jeke basyna qūlşylyq sanalğandyqtan, onyñ negizgi
jemisi men qarymy aqyrette berilmek.
Dūğanyñ qabyl boluy üşin myna dünieniñ özindik zañdary men
sebepterin i̇eşbir aqausyz atqaruymyz qajet. Dūğanyñ özi i̇ekige
bölinedi. Birinşisi «fiğli dūğa». İağni, özimizdiñ isimiz arqyly Ūly
Jaratuşydan tileu. Mysaly, jer jyrtyp, dən seuip, ony jaz boiy
suğaryp, onyñ ösip- jetilui üşin kerekti barlyq is-şaralardy atqaru.
Mūndai dūğa Alla Tağalanyñ qoiğan zañdary men sebepterin
oryndau arqyly jüzege asatyndyqtan köbine qabyl bo- lady. Al
i̇ekinşi dūğa «qauli dūğa» – sözben ne jürekpen tileu arqyly bolatyn
dūğa. Qauli dūğa men qatar fiğli dūğa jasaluy kerek. Is istemei
jatyp jasağan barlyq dūğalardy Alla Tağala qabyl ala beretin
bolsa, i̇eldiñ bəri jatyp-işer jalqauğa ainalar i̇edi. Al Alla Tağala
qūldarynyñ jalqau boluyn, əlbette, qalamaidy.
Sondai-aq, jasağan ərbir dūğamyzdy Alla Tağala qabyl ala
beretin bolsa, düniedegi tepe-teñdik būzylar i̇edi. Mysaly, jūrttyñ
köpşiligi bai boludy, bastyq bo- lyp, mör basudy qalağandyqtan,
olardyñ osy tilekteriniñ bəri qabyl bolar bolsa, jūmysty kim istep,
kim-kimge bas- şy bolmaq?
Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde bylai deidi:
«Alla Tağala özinen tilek tilegen barlyq adamnyñ dūğasyna jauap beredi. Onyñ qūldarynyñ dūğalaryna
182

Sunən ət-Tirmizi.
jauap berui – dūğa jasağan adamğa sūrağanyn berui arqyly, iaki
dūğasynyñ sauabyn aqyretke jinauy nemese tilegen tileginiñ
köleminde künəsiniñ keşirui arqyly jüzege asady183. Biraq kisi künə
nərseni tilemese nemese tuysqandyq qatynastyñ būzyluyn sūramasa
əri jasağan dūğam qabyl bolmady dep asyğystyq jasamasa
bolğany184.
Dūğalardyñ qabyl boluynyñ basqa da şarttary bar. Mysaly,
dūğany yqylaspen jasau, i̇eşbir haram aspen qorektenbeu siiäqty.
Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde «Adamdar dūğam qabyl
bolmaidy dep şağym jasaidy. Alaida, onyñ işken-jegeni, kigen
kiımi haram bolsa, dūğasy qalai qabyl bolsyn?» dese, basqa bir
hadisinde: «Bilip qoiyñdar! Alla Tağala qūlyqsyz jürekpen
jasalğan dūğany qabyl i̇etpeidi»185 degen.

Tirmizidegi basqa bir riuaiatta: «Tilegen tileginiñ köleminde künəsin keşirui
arqyly» degenniñ ornyna «jasağan dūğasynyñ köleminde jamanşylyqtan saqtau
arqyly» delingen.
184 Tuhfatul-ahuazi Şarhu Jamuğut-tirmizi, 2-tom, 2426-bet.
«Dərul baitul afkariiä» baspasy.
185 əl-Hakim,
əl-müstadrak alassahihain, 1-tom,
670-bet.
«Dərulkutubil ilmiiä» baspasy, Bəirut, 1990 j.
183
Jalpy paiğambarlardyñ sany qanşa? Əiel zatynan nege
paiğambar kelmegen?
Jer jüzine köptegen paiğambarlar kel- gen.
Paiğambarymyzdyñ bir hadisinde jalpy paiğambarlardyñ sany
jaily 124 myñ delinse, basqa bir hadiste 224 myñ delinude. Biraq,
būl hadisterdiñ əlsiz hadisterdiñ qataryna jatatynyn da i̇esten
şyğarmağanymyz jön. Sondyqtan jalpy jer betine jiberilgen
paiğambarlardyñ naqty sany bizge beiməlim. Qūranda jiyrma segiz
paiğambardyñ aty atalğanymen, üşeuiniñ
paiğambar
bolypbolmauyna qatysty ğalymdar arasynda ər türli pikirler bar.
Paiğambarlar tek qana arab tübegine kelmegen. Barlyq jerge, ər
türli qauymdar- ğa arnaiy paiğambarlar jiberilgen. Adamzattyñ
jaraty- lu maqsaty «Ūly Jaratuşyny tanu, oğan ğibadat i̇etip,
özine jüktelgen töl mindetin tüsinu» siiäqty kürdeli taqyryptar
bolğandyqtan, būlardy tüsindiru ü ş i n adamzatqa paiğambardyñ
jiberilui ülken qajettilik. Sebe- bi, jaratylystağy osy ūly
maqsatty adam balasynyñ jalañ aqylymen qatesiz tauyp, haq pen
nahaqty uahidiñ kömeginsiz ajyratyp tüsinui əste mümkin i̇emes.
Adamnyñ bügin tura degeni i̇erteñ qate şyğyp jatatyndyğy da, mine,
sondyqtan.
«İsra»
süresinde
bylai
delinedi:
«Biz
paiğambar
186
jibermeiinşe(i̇eşbirqauymdy)
azaptauşyemespiz» .
İağni,
paiğambar jiberilmegen qauymdardy azaptau –
186

İsra süresi, 15-aiat.
Ūly jaratuşynyñ şeksiz raqymdylyğyna qaişy. Alla Tağala
arğy düniede ərbir jamanşylyqtyñ i̇e s i̇e b i n alyp, külli izgiliktiñ
syi-syiapat, qarymyn beretin bolğandyqtan, barşa adamzatqa
arnaiy paiğambar jibergen. Qūranda: «İeskertuşi paiğambar
kelme- gen i̇eşbir ümbet joq»187 -delinedi. Demek, Adam ata- dan
bastap köptegen i̇elşiler paiğambarlyq mindetimen jer betin
nūrlandyryp, adamzatqa aqiqattyñ perdesin aşyp otyrğan. Keibir
zertteuşilerdiñ sözine qūlaq salsaq, Afrikanyñ mədenietten,
bilimnen beihabar, tipti aralaryndağy kəri kisilerdiñ i̇etin jeudi
ədetke ainaldyrğan keibir qarañğy taipalarynyñ senimderinde
«Alla jalğyz, Onyñ serigi joq. İeger i̇eki Qūdai bolsa, alyp jüie
būzylady», «Jaratuşy tumady da tuyl- maidy» siiäqty, Qūran
bildirgen aqiqattarğa saima-sai i̇erejelerdiñ bar i̇ekenin aituda.
Demek, mūndai jalañ aqylmen biline bermeitin ūly aqiqattardy bir
uaqyttarda sol taipalarğa jiberilgen paiğambarlar jetkizgen bolsa
kerek.
Əielden paiğambar kelip-kelmeu məselesine toqta- lar bolsaq,
«əhli-sünnet uəl-jəmağat» ğalymdarynyñ köpşiligi əiel zatynan
paiğambar kelmegendigi jaily bir közqarasta188.
Qūranda: «Senen būryn da biz uahi i̇etilgen tek i̇erkekterdi
paiğambar i̇etip jiberdik. İeger bilmeseñder bilim ielerinen
sūrañdar» - delinedi189.
Sebebi, əiel teginen paiğambardyñ kelgendigin bildiretin şariği
naqty dəlel joq. Negizinde, əiel zaty- nan paiğambardyñ kelmeui
olardy kemsitkendik i̇emes. Haq
Fatir süresi, 24-aiat.
Əhlu sunnittik kələm ğalymy Əşğari boiynşa, əielderden de paiğambar jiberilgen.
189 Ənbiiä süresi, 7-aiat.
187
188
İMANİ GÜL
Tağala jaratylystağy barlyq nərseni bir-birin təmamdap,
tolyqtyratyndai keiipte jaratqan. Teñ küşter ərdaiym bir-birin
teuip, iteretindigi de zañdylyq. Sondyqtan əieldiñ meiirimdiligi
men nəziktigi i̇erkektiñ küştiligi men quattylyğy ərdaiym bir-birin
tolyqtyryp, oñ jəne teris zariadtar tərizdi bir jerde birigulerine
jağdai jasauda.
Soñğy ğasyrlarda qoldan əiel bolmysyn i̇erkekke ainaldyru –
onyñ öz i̇erine bağynbai, qarsy şyğuyna əkep soqty. Söitip,
basşysyz qalğan otbasynda baqyt bairağy jerge qūlap, janUia
müşeleriniñ sansyrauyna sebep boldy.
Şyntuaitynda, janUiamen qatar qoğamda ə i i̇e l zatynyñ öz
jaratylysy men bolmysyna sai qasietti de kieli orny bar. Düniege
səbi əkelu – i̇erkektiñ qolynan ke- ler is i̇emes. Ol – tek əieldiñ
i̇enşisine būiyrğan qasterli mindet. Ūrpaqqa kerekti təlim-tərbieni
berip, qoğamğa paidaly azamat ösiruden artyq ta abzal mindet joq.
Mine, osy mindet te – tikelei ananyñ moinynadağy qasietti boryş.
Əiel zaty öz bolmysyna jarasymdy mindetin ūmytyp, i̇erkekke
ūqsauğa tyrysqan künnen beri ūrpaq sany azaiyp, tipti sol az ğana
ūrpaqtyñ özi tərbieden alşaqtap, qoğamda keleñsiz jaittar köptep
oryn ala bastady.
İendeşe, əiel zatyna paiğambarlyq mindettiñ jüktelmeui – onyñ
adami deñgeiiniñ tömendiginen i̇emes, kerisinşe, i̇erekşe jaratylysy
men nəzik tabiğatyna tikelei bailanysty.
İə, əiel balasy ər ai saiyn haiyz190 merziminiñ keluine
bailanysty onşaqty kün paiğambarlyq mindetin atqara almaidy.
Mūndai kezde əiel adam Haq Tağaladan uahi alyp, habarlasu bylai
tūrsyn, jai mūsylmannyñ atqaratyn oraza, namaz siiäqty
ğibadattardy da atqara
190

İetekkir.
almaidy. Būğan qosa, onyñ jükti bolu jağdaiy, səbidi düniege
əkelgennen keiin qyryq kündei nifas merzimi tağy bar. Jaña tuğan
nərestege qarau siiäqty əiel ğana atqara alatyn mañyzdy ister
onyñ paiğambarlyq mindetine aqau keltiredi.
Paiğambarlyq – öte auyr mindet. Paiğambarlyq jüktelgen jan
qaşanda qauip-qater men nebir qiynşylyqtardyñ bel ortasynda
jüredi. Ol – soñynan i̇ergenderge ər iste önege bolyp, jol körsetetin
köşbasşy kösem tūlğa. Ol – kerek kezinde atqa minip, jauğa qarsy
şabatyndai taisalmaityn batyr, maidanda strategiiälyq şūğyl
şeşim qabyldap i̇el qorğaityn dana qolbasşy. Mūnyñ bəri üide
otyryp atqaratyn şarua i̇emes. Paiğambarlyq bir ğana otbasyndağy
balalardy tərbieleu i̇emes, jalpy adamzatty tərbieleu
bolğandyqtan əiel teginen paiğambar kelmegen.
Söz tüiini, əiel teginen paiğambar kelmegenimen barşa
paiğambarlar men ūly tūlğalardy düniege əkelgenderdiñ əielder
i̇ekeni dausyz.
Mūsylman i̇emes memleketterde tuypaqyrettegi jağdaiy qalai bolmaq?

ösken

adamdardyñ

İslam dini – Qūdai Tağalanyñ jer betine jibergen i̇eñ aqyrğy
dini. Aqyrğy din kelgennen keiin būryn kelgen barşa dinderdiñ
ükimi joiyldy. Alla Tağala Qūranda: «Kimde kim islamnan özge din
izdese, qabyl bolmaidy...»191 degen.
Dinimizde islam dinine kiru baqytyna kenelme- gen jandardyñ
bəri jappai tozaqqa barady dep kesip aitylğan naqty ükim joq.
«Əhlus-sunnet» ğalymdary būl məselede ər türli köz qarasta.
Mysaly, Əşğari boiynşa i̇eşbir din, i̇eşbir qūdaiylyq baian
jetpegen adamdardyñ barlyğy, meili ateist bolsyn aqyrette
sūraqqa tartyl- maidy. Alla Tağala «İsra» süresinde din jetpegen
i̇eşbir qauymdy azaptamaitynyn bildirgen: «...Biz paiğambar
jibermeiinşe (i̇eşbir qauymdy) azaptauşy i̇emespiz»192. Alla
Tağala mūndai jandardy öziniñ jənnat nyğmetinen belgili bir
dərejede qūr alaqan qaldyrylmaidy.
Al Maturudiler boiynşa, barlyq adamdar paiğambar kelsinkelmesin, din jetsin-jetpesin Ūly Jarauşynyñ aty men i̇esimin,
kitaptary men paiğambarlaryn bilmese de, Oğan iman i̇etuleri kerek.
Mūndai jandar aqyrette ğibadat tūrğysynan sūralmasa da, iman
tūrğysynan sūraqqa alynady. Sebebi, adamnyñ aqyly aq pen
qarany, jaqsy men jamandy ajyrata
191
192

Əli İmran süresi, 85-aiat.
İsra süresi, 15-aiat.
alatyndai keiipte jaratylğan. Tabiğaty da Ūly Ja- ratuşyny
tabuğa əri Oğan iman keltiruge beiim. Būğan qosa, əlemdegi ərbir
jaratylys boiyndağy ğajaiyp naqyştarymen Ūly Jaratuşynyñ
bar i̇ekendigin paş i̇etude. Aspan əlemindegi jymyñdağan jaryq
jūldyzdar, jer betindegi qūlpyrğan tamaşa ösimdik əlemi, jaratylystarynda i̇eşbir mini joq sansyz jan-januar – bəri- bəri Ūly
Jaratuşyny meñzeidi. Şölde ğūmyr keşken şopannyñ özi Ūly
Qūdiretti tapqandyğy hadiste riua- iat i̇etilgen. Paiğambarymyzdyñ
(s .a .u.) qūzyryna kel- gen bədauiden Ūly Jaratuşyny qalai
tapqany jaily sūrağan uaqytta, ol bylai dep jauap bergen: «Bir
jerdegi tüieniñ tezegi ol jerden tüieniñ ötkenin, al aiaq izi de sol
jerden bireulerdiñ jürgendigin meñzeidi i̇emes pe? İendeşe, myna
tañğajaiyp jüiemen jaratylğan aspan əlemi, myna ğajap ədemilikke
toly jer beti – şeksiz bilim iesi həm barlyq nərseden tolyq
habardar Ūly Qūdiretti qalaişa meñzemesin?!». Demek, qarapaiym
tüieşiniñ özi əlemdegi barlyq nərseni jaratyp, ony keremet
jüiemen i̇eş aqausyz basqaryp tūrğan Ūly Qūdiretti taba bilgen.
Olai bolsa, iman məselesinde aqyl-oidyñ rölin tolyqtai joqqa
şyğara almasymyz aqiqat. Osy tūrğydan alğanda, ğalym Maturudi
«adam aqyl-oiymen-aq Ūly Jaratu- şyny taba alady» degen193.
Qorytyndylar bolsaq, İslam dini müldem jetpegen iaki jetse de,
öziniñ şynaiy kelbetinde i̇emes, būrmalanğan türde jetken əri ony
dūrys tanu mümkinşiligi m ü l d i̇e joq qoğamda ömir sürip jatqan
jandardy Alla Tağala öziniñ raqymyna böleidi dep ümittenemiz. Al
islam dini tolyq jetken əri onymen tanysu mümkinşiligi bola tūra
oğan salğyrt qarap, qyrsyqtyq pen təkapparlyqtyñ
193

M, Abdulfəttah Şahin, Şupheler ve çykyş iollary, 3-tom, 57-bet. Ğaie baspasy,
Stanbul. 1990 j.
şyrmauynan şyğa almai, aqiqatqa köz jūmğan aq pen qarany
ajyrata alatyndai aqyl-i̇esi bar jandar aqyrette azapqa duşar
bolady. Tek şet memlekettegi adamdar ğana i̇emes, islamnyñ qainap
tūrğan jerindegi adam- dar da paiğambarymyzdyñ əkelgen aqyrğy
dinine qūlaq aspai, Jaratqannyñ jibergen soñğy nūryna jaryqtan
qaşqan jarqanat tərizdi köz jūmyp, imannan adasyp, küpirlikke
jügirer bolsa, tozaqqa barady. Būl məselede Allanyñ raqymynan
artyq raqymşylyq o i l au özimizdiñ şamamyzdy bilmeu əri Ūly
Jaratqandy qatigezge teñeu bolğandyqtan öte saq bolğanymyz jön.
Alla Tağala ər pendesin özine berilgen mümkindik- terine qarai
sūraqqa tartatyny aqiqat. S o n d y q t a n mūsylman
i̇emes
memleketterdegi adamdardyñ jeke jağdaiy men mümkinşilikterine
qarai būl sūraqtyñ jauaby da ər türli bolmaq. Olai deitinimiz,
mülde din jetpegen, qarañğy qoğamda ömir sürgen adam men haq
dinniñ ortasynda tuyp-ösken adamnyñ aqyrettegi jauapkerşiligi
birdei bolmasy anyq. Bəlkim, i̇eşbir din jetpegen japan daladağy bir
adamnyñ jan jüregimen
«Ua, Jaratqan!» dep bir ret aituy – aqyrette islamnyñ qainağan
jerinde tuyp ösken adamdardyñ myñ rəkat na- mazynan asyp tüsui
əbden mümkin.
Mine, sondyqtan biz mūsylman i̇emes memleketter- de tuyp-ösken
jandardyñ bərin birdei dereu kəpir dep,
«olardyñ barar jeri tozaq» dei almaimyz194. Ülken aqida
ğalymdarynyñ joğarydağydai közqarasynan kei- in, bizder būl
taqyrypta öte abai bolğanymyz jön.
Məseleniñ bizge qatysty jağyn qozğar bolsaq, biz is- lamdy
sahabalar tərizdi əlemniñ tükpir-tükpirine dūrys
194

Sebebi, «kəpir» dep: islam tolyq tüsindirilip, ony qabyldamağan adamğa aitylady.
Mustafa Zarqa, Fətəəua.
«Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001 j.
jetkize aldyq pa? İslamdy öziniñ şynaiy kelbetinde nasihattap,
nağyz mūsylmanşylyqty tazalyğymen, bilimimen, ekonomikasymen,
birligimen, tirligimen, qysqasy, külli asyl qasietterimen is-jüzinde
körsete bildik pe? Būl sūraqtarğa «iə» dep jauap bere alma- symyz
aidan anyq. İendeşe, ğylymnan artta qalyp, sauatsyzdyq jailağan,
ekonomikada basqalarğa təueldi, saiasatta tizgindi basqağa ūstatqan,
öz arasyndağy birligi būzylğan qazirgi islam əlemin qai batys i̇eli
ülgi alyp,
«mūsylmanşylyq pa, şirkin, qandai keremet» dep islamğa
jügirsin? Ərine, biz būl jerde islam əleminiñ qazirgi jağdaiy
olardyñ haq dindi izdemeulerine tolyq- tai syltau bola alady
deuden de aulaqpyz.
D i̇e i tūrğanmen, öz jağdaiymyz o s y n d a i bolğandyqtan,
mūsylman i̇emes memleketterdegiler- diñ bərin tozaqqa toltyru
siiäqty tar tüsinikten aulaq bolğanymyz jön. Basqa memleketterde
ş a l a - şarpy, tiıp-qaşyp jüiesiz jasağan mardymsyz
nasihattarymyzğa iek artyp, olardyñ islamğa jappai bet būruyn
kütuimizdiñ jöni joq.
Olai bolsa, aqyrette özgelerden būryn biz mūsylmandar «sender
nege jetkizbediñder» degen sūraqqa tap bolarymyz aqiqat.
Sondyqtan bar mümkinşiligimizdi əlemge haq dinniñ jaiyluy üşin,
mūsylmanşylyqty şynaiy kelbetin is-jüzinde tanytu üşin sarp
i̇etuimiz ləzim.
Bir küni, inşalla, islam əlemi düniedegi öziniñ būrynğy
tūğyryna qaita oralady. Alla Tağala Qūranda öziniñ soñğy dinin
təmamdaitynyn uəde i̇etken. «Sözsiz, Alla Tağala öz nūryn (dinin)
kəpirler qalamasa da təmamdaidy»195. Mine, sol kezde jerjahannyñ bəri mūsylmandardy i̇eriksiz tyñdaityn bolady. Būğan i̇eş
195

Saf süresi, 8-aiat.
kümənimiz joq. Sebebi, islam – zadynda joğary, teñdessiz
qasietterge ie qūdaiylyq soñğy din. İslamnyñ adamnyñ düniesin,
aqyretin, ruhyn həm tənin qanağattandyratyn asyldyğyn tüsingen
kökiregi ūiau jandardyñ o n y qabyldary sözsiz. Tipti, būl qazir
bastalyp ta ketti. Künnen künge batysta islam dinin qabyldağan
jandardyñ sanynyñ arta tüsui osynyñ dəleli. Büginde batystyñ
ziiälylary, oişyl ğalymdary islamnyñ sönbeitin nūryn,
solmaityn gülin körip jaqyndai tüsude. İə, bir küni adamzat
islamğa bas iedi. Biraq, mūny jasauğa se- bepker bolatyndar
jürekteri din ğylymymen susyn- dap, aqyldary dünieniñ ozyq
ğylymymen nərlengen, pendelik qasietterden barynşa arylğan
«dinimdi qalai jetkizemin?» dep tün ūiqysyn tört bölip uaiymğa
batqan sahaba tərizdes qaharman jandar bolmaq.
Alla Tağala jalğyz, dara b o l a tūra Qūran- nyñ köptegen
jerinde nelikten «biz» degen? Mysaly, «qadir» süresinde «Sözsiz,
Biz qūrandy qadir tüni tüsirdik» degen aiat bar.
Qūranda Alla Tağalanyñ jalğyz, dara, bir i̇ekendigi- ne
bailanysty köptegen aiqyn aiattar bar. Mysaly, bərimizge məlim
«Yqylas» süresinde «Alla jalğyz» delinse, basqa bir aiatta:
«Sözsiz, Men – Allamyn, me- nen basqa i̇eşbir təñiri joq.
Sondyqtan mağan ğana ğibadat i̇et! Meni i̇eske alu üşin namaz
oqy»196 delingen. Al keibir sürelerdegi Ūly Jaratuşynyñ özin
«biz» deuiniñ astarynda arab tiliniñ i̇erekşeligi jatyr. My- saly,
orys tilinde i̇ekinşi jaqtyñ jekeşe türine «ty» delinedi. Alaida
keide adamğa degen qūrmetti, izettilikti, sypaiylyqty bildiru üşin
jalğyz adamnyñ özine i̇ekinşi jaqtyñ köpşe türine qoldanylatyn
«vy» sözi qoldanylady. Sol sekildi arab tilinde de «biz» delingen
uaqytta Alla Tağalanyñ ūlylyğy men jabbarlyğyn bildiru üşin
qoldanylady. Arabşa «Muğjamul-uasit» jəne «əl-Mu’jamularabil-əsəsi» sözdikterinde bylai delinedi: «nahnu», iağni «biz» sözi
i̇eki jəne üş adamğa köpşe türinde qoldanylatyny sekildi keide
ūlyqtau maqsatynda bir adamğa da qoldanylady197.

196
197

«Taha» süresi, 14 – aiat.
Əl-mu’jamul-arabil-əsəsi sözdigi, 1179-bet.
Alla Tağala qūldarynan kimniñ jənnatqa, kimniñ tozaqqa
baratynyn o bastan biledi delinude. İendeşe, Alla Tağala myna
düniege qūldaryn synaq üşin jibermei-aq birden jūmaqtyqtardy
jūmaqqa, tozaqtyqtardy tozaqqa jibere salmağan?
İə, Alla Tağalanyñ barlyq ötken-ketken, qazir bo- lyp jatqan
əri keleşekte bolatyn barlyq nərselerdi büge-şügesine deiin
biletini haq. Sebebi Alla üşin ötken şaq, osy şaq, keler şaq degen
uaqyt ölşemderi jürmeidi. Ras, Alla Tağala qūldarynyñ būl
düniede jaqsy, jaman ne isteitinderin əri kimniñ tozaqtyq, kimniñ
jūmaqtyq i̇ekenin bile tūra, olardy myna düniege s y n a q üşin
jibergen. Haq Tağalanyñ qūldaryn synaqqa aluy olardyñ aqyrettik
jağdaiyn bilmegendikten i̇emes. Būl məseleniñ biz birden baiybyna
bara bermeitin basqa da astarly tūstary jeterlik.
1. İeger Alla Tağala adam balasyn jaratqannan keiin olardy i̇ekige
bölip, birin jūmaqqa, i̇ekinşisin tozaqqa jiberer bolsa, tozaqqa
ketken adamdar Alla Tağalağa «Ua, Jaratuşymyz, bizdi
tozaqta azaptau üşin jarattyñ ba?» dep şağym jasap,
bizdiñ künəmiz ne degendei tozaqtyq bolğandyqtaryna aşynar
i̇edi. Mine, sondyqtan ərkim myna düniede öziniñ barar jerine
laiyq isterin ja- sap, ərbir jasağan əreketteri perişteler
tarapynan myna düniede büge-şigesine deiin jazylğannan keiin
mūndai şağym jasap, jeleu aita almasy anyq. Sebebi, ərkim
öz qolymen jasağan is-əreketteriniñ jauapkerşiliginen qaşa
almaidy.
2. İekinşiden, myna ömirde köz körip, qūlaq i̇estimegen, aqylmen
oilap i̇elestete almaityn ğajaiyp syi- syiapatpen jənnatta
marapattalu üşin adam balasynyñ myna düniede soğan laiyq
dərejege jetui kerek. İağni, ruhani bolmysy sol jūmaqqa sai
dərejege ösui tiıs. Boiyndağy ər türli asyl qasietterdiñ
dənderi körkeiip, jaiqalyp ösip, beine bir jənnatqa kirer
adamnyñ boiynda tabyluy tiıs qasietterge ainaluy ləzim. Dəl
osy sekildi tozaqtyq adamdar da myna düniede barar jerlerine
sai qylyq jasap, beine bir tozaqtyq keiipke i̇enedi. Tozaqqa sai
dərejege qūldilaidy.
Alla Tağala myna tañğajaiyp ğalamdy öziniñ teñdessiz qūdireti
men şeberliginiñ, şeksiz bilimi men ūlylyğynyñ t.b. ūly sipattaryn
tanytar körme ispetti jaratqan. Qūldarynyñ nazaryna ūsynğan.
Adam balasy osynau ğajaiyp körmeni aralai jürip, ondağy san
aluan tuyndylardy tamaşalai otyryp, Ūly Jaratuşysyn ta- nu
«mağripatyna» qol jetkizedi. Söitip, Rabbylarynyñ ūlylyğyna
tənti bolyp, tañ qala qūlşylyq jasau arqyly özderi de ruhani
jetilip, kemeldene tüsedi.
3. Alla Tağala öziniñ körkem i̇esimderiniñ qūldarynda əri jalpy
jaratylysta körinis tapqanyn qalaidy. Ər türli körkem i̇esim,
sipattarymen tanyludy qalaidy. Qūl myna düniede künə
istese, Haq Tağala öziniñ «Ğaffar», iağni asa keşirimdi i̇esimimen
keşirip,
i̇esirkeidi.
Ryzyqqa
mūqtajdarğa
«Razzaq»
i̇esimimenryzyq-nesibesinjetkizedi.
Auruğa
şaldyqqan
qūldaryna Alla Tağala öziniñ «Şafi» i̇esimimen jərdemin berip,
şipa darytady. Osylaişa Ūly Rabbymyz osy düniede
qūldarynyñ dərejesine qarai öziniñ körkem i̇esimderiniñ körinis
tabuyn qalaidy.
Əiel men i̇erkek teñ be?
«Əiel teñdigi» məselesin qanşa dauryqtyrğanmen, şyndap
kelgende, jaratylys tūrğysynan əiel men i̇er- kek teñ i̇emes.
Ərqaisysy özine tən qasietterimen i̇erek- şelenedi. İeger bir-birinen
i̇eşbir aiyrmaşylyğy joq özara teñ jaratylys bolğanda, Qūdai
Tağala i̇erkek-əiel i̇etip bölip jatpai, bərin birkelki əiel iaki i̇erkek
i̇etip ja- ratar i̇edi ğoi. İerkek pen əiel tabiğatyndağy özderine tən
i̇erekşelikterimen i̇ekeui bir-birin tolyqtyra tüsedi. Qazaq
«İeki jarty bir bütin» degen. Əiel men i̇erkek minus pen plius
zañdylyqtary ispetti. Əiel denedegi jürek bolsa, i̇erkek sol denedegi
aqyl ispetti. Jürek aqylsyz, aqyl jüreksiz ğūmyr süre almaidy.
Jürekti aqyldan joğary iaki aqyl jürekten artyq dep aitu mümkin
i̇emes. İekeui öz mindetterin atqarğan kezde ğana dene dūrys qyzmetin
jalğastyra alady. İendeşe, əiel i̇erkekten joğary iaki tömen deu,
jalpy alğanda, dūrys aitylğan söz i̇emes. Ərqaisysynyñ qoğamda
özindik qyzmeti bar. Ərbiri sony dūrys atqarğan kezde ğana minsiz
qoğam paida bolady.
Syr öñiriniñ aqyny Tūrmağanbettiñ: Əiel kökten
tüsken joq,
Ol – i̇erkektiñ balasy. İerkek jerden şyqqan
joq,
Əiel – onyñ anasy,- degenindei, i̇eki jynys ökiliniñ de qoğamda
özindik mindetteri bar. Kei tūstarda i̇erkekten asyp tüsken əiel, kei
tūstarda odan tömen tūrady. Mysa-
ly, i̇erkek qanşa tyryssa da əielder sekildi düniege bala əkele
almaidy. Öitkeni, toğyz ai qabyrğasy qaiysyp qūrsaq köterudegi
sabyrlylyq, tolğaq kezindegi ölimmen arpalysqan qaisarlylyq –
tek əielderdiñ ğana qolynan keletin i̇erlik. İer kisi səbige əiel sekildi
tün ūiqysyn tört bölip qarai almaidy. Bala tərbiesinde de əieldegi
meiirimdilik
pen
i̇eptilikti
i̇er
adam
körsete
almaidy.
Balabaqşalardağy tərbieşilikke köbine-köp əielderdiñ alynuy –
osynyñ aiğağy. Mine, əielder öz tabiğatyndağy osyndai
qasietterimen i̇erkekten joğary bolmaq.
Al, i̇erkekter əielderge qarağanda dene bitimi jağy- nan irileu əri
küştileu keledi. Mine, sondyqtan jauğa qarsy şauyp, i̇el qorğau
sekildi basqa da auyr jūmystardy i̇er kisiler atqarady. Der kezinde
şeşim qabyldau jağynan da i̇erkekter əielderden anağūrlym alda.
Būğan mysal retinde əielder kölik aidap kele jatyp, kenetten bir
jağdaiğa tap bolsa, köbinese ruldi jiberip, betin ba- sady i̇eken. Al
i̇erkekter bolsa, salqynqandylyqpen sol jağdaidan şyğudyñ
amalyna köşedi. Sondyqtan da bolar
«əielder teñdigi» dep attan salyp jatqan batystyqtarda ğasyrğa
juyq uaqyt ötse de əli künge deiin ūşaq aidai- tyn əiel zaty
joqtyñ qasy. Nege? Öitkeni, ūşqyştyq
– der kezinde şeşim qabyldaudy, i̇erlikti qajet i̇etetin asa qiyn is.
Sondyqtan, əielder ūşqyş i̇emes, köbinese jolseriktikti tañdaidy.
Əlem basşylaryna qarasaq ta, köbinese i̇erkekter közge tüsedi. Mine,
osynyñ özi tabiği körsetkiş. Mūndai isterdi əiel adam mülde istei
almai- dy deuden de aulaqpyz. Keibir i̇erkekterdi on orap alatyn
əielder de kezdesedi. Biz tek jalpy jağdaidy tilge tiek i̇etip
otyrmyz.
Əielderden i̇erkek jasağysy keletinder mynany i̇eskerse i̇eken.
Əielderdiñ tabiğaty tym nəzik, sezimtal. Osyğan sai onyñ özindik
mindeti bar. Əielder syrt-
tan göri işki şarualarğa beiim. İeger əiel balasy öz mindetine
salğyrt qarap, i̇esil-derti dalada bolsa, qoğam ömirinde keibir
keleñsiz jaittardyñ boi kötereri d au - syz. Mysaly, saiasatpen
ainalysatyn əieldiñ otbasynda bala tərbiesi aqsap, küieuimen
arada salqyndyq paida boluy mümkin. Mansap (karera) quğan əiel
köbine bala tuudan sanaly türde bas tartady. Öitkeni, mansabyn jarty jolda tastağysy kelmeidi. Mysaly, «Əiel teñdigin» jeleuletken
batysta büginde bala sany müldem az. Tipti, demograftardyñ
pikirine qūlaq türsek, keleşekte batystyqtardyñ ūrpaqsyz qalatyn
türi bar. Sondyqtan bolar, batysta «bala
məselesi»
Parlament
deñgeiinde talqyğa tüsip, ony köbeitudiñ joldary qarastyryluda.
İə, əielder saiasatker bolamyn, biliktiñ bir tūtqasyn men ūstaimyn
dep jelpingennen göri biliktiñ tūtqasyn ūstaityn myqty azamat
düniege əkelip, i̇elin, halqyn oi- laityn ūrpaq tərbielese, biliktiñ
tūtqasyn ūstady de- gen sol i̇emes pe?! Qazaq «əiel bir qolymen besik
terbet- se, i̇ekinşi qolymen əlemdi terbetedi» dep qandai ədemi
aitqan.
Osy «Əiel teñdigi» məselesi qaidan şyqty? Batys- ta HIH
ğasyrdyñ orta şeñine deiin əieldi adam qūrly körmegen. Öitkeni,
olar öz dinderindegi jañsaq senim boiynşa Haua ana Adam atağa
tyiym salynğan jemisti jegizip, bükil adam balasyn jūmaqtan
şyğarğan. Sondai- aq qiiämetke deiin keletin barşa adamzattyñ
künəlaryna sebepker bolğan Haua ana dep ilanady. Sondyqtan batys
jalpy əielderdi lağynettep, olardy jek körgen. Mine, osy
qorlyqqa namystanğan əielder, i̇erkekterdiñ aldyn- da tūqyrmaudyñ
jolyn qarastyryp, «feminizm», «əiel teñdigi» degen ūğymdar men
ūrandardy şyğardy. Al bizge onyñ tükke de keregi joq i̇edi. Biz
ərdaiym əiel balasyn,
anany qadir tūtyp, qūrmettei bilgen i̇elmiz. Batys büginde mūnyñ
zardabyn tartudai-aq tartyp otyr.
İə, «meniñ i̇erkekten qai jerim kem, özimdi özim asy- rai alamyn,
i̇erkektiñ mağan qajeti şamaly, tipti, myna ğylym damyğan
zamanda i̇erkeksiz-aq balaly bola alamyn» dep jeligip jürgen
əielder de kezdesedi. Al mūndai əielderdiñ küieuine bağynbasy
aidan anyq. Bağynu bylai tūrsyn, təueldi bolmaimyn dep dala
kezedi. Jūmysbasty bolyp üidiñ tirliginen qol üzedi, bala
tərbiesine de salğyrt qaraidy. Ondai otbasylar köbinese ajyrasyp
tynady. Keşke jūmystan şarşap kelgende, aldynan külimdep əieli,
i̇erkelep bala-şağasy şyqpağan otbasynda qandai bereke bolsyn?!
Öz jaraty- lysyna sai i̇emes istermen əurelenip jürgen nəzik jandy
əielderde bara-bara i̇erkek minezdilik paida bolady. İs- lam dininde
əieldiñ i̇erkekke ūqsauyna, i̇erkektiñ əielge ūqsauyna qatañ tyiym
salynğan. Sondyqtan əielder qoğamdağy ər türli is-qyzmetterde de
bala tərbiesi men otbasynyñ isterin qatar alyp jüre alatyndai öz
bolmy- syna sai jūmystardy tañdağany jön. Biraq qajettiliktiñ kün
sanap artqan qazirgi myna zamanda əiel balasy janUia ekonomikasyna
öz ülesin qosyp, i̇eriniñ bir jağynan şyğu üşin türli jūmystarda
isteude. Mūndai jağdaida əieldiñ üidegi jūmystary men bala
tərbiesine i̇eri kömek körsetkeni jön. Būl jatyrqap qaraityndai jat
nərse i̇emes. Mūhammed (s.a.u.) paiğambar da qat-qabat şarua- lar men
san-aluan oqiğalardyñ bel ortasynda jürip, üi şarualarynda
jūbailaryna ünemi kömek körsetip, bir jağyna şyğysqan.
Al əieline syrtta jūmys istetip, özderi masyl bop üide bos
jatqan i̇erkekterdi paiğambarymyz (s.a.u.) öz hadisinde qatañ sökken.
Joğaryda əielmen i̇erkek minus pen plius zariadta- ry tərizdes
bir-birin tolyqtyryp, bir-birine üilesedi dedik. Al i̇ekeui de minus
iaki pliuske ainalğan jağdaida aralaryndağy üilesimdilik joğalyp,
bir-birin keri tebe bastaidy. Būnyñ arty sözsiz ajyrasuğa soqtyryp
jata- dy.
Bir memlekette i̇eki prezident, bir kölikte i̇eki röl, i̇eki jürgizuşi
bolmaityny sekildi kişigirim memleket – ot- basynda da bir ğana
basşy boluy tiıs. Əitpegende, üidiñ berekesi qaşady.
Qūranda: «İerkekter əielderge pana, qamqorşy, jauapker,
qorğan, basqaruşy»198 degen. İendeşe, osy jauapkerşilikti
arqalağan i̇erkek otbasynynyñ tizginin öz qolyna alyp,
parasattylyqpen, ülken jauapkerşilikpen basqaruy tiıs. İerkek
otağasy i̇ekenmin dep dörekilikke,
«men aittym boldyğa» salynbai, bar məseleni özara tüsinistikpen,
ünemi aqyldasumen şeşkeni jön. Əielder de i̇erine bağynuy tiıs.
İə, əiel bolmysy basşylyq ne qattylyqqa i̇emes, kerisinşe,
meiirimdilik pen Uiattylyqqa, inabattylyq pen izettilikke beiim. Al
i̇erkekterdiñ
bolmysy
dörekilik
pen
qatigezdikke
i̇emes,
jauapkerşilikke, otbasyna qamqorşy, qorğan boluğa beiim.
Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde «Senderdiñ i̇eñ izgileriñ –
əielderimen jaqsy məmlede bolğandaryñ» dese, basqa bir hadiste
«Artynda qalğan küieui özinen razy bolğan küide jan tapsyrğan
əieldiñ barar jeri
– Jūmaq» dep, i̇er men əieldi özara ruhani tüsinistikke şaqyrğan..
Ūly Jaratuşynyñ aldynda pende balasy i̇erkek ne- mese əiel
bolğandyğymen, bailyq, mansabymen i̇emes, imanynyñ deñgeiimen
ölşenbek. Olai bolsa, i̇erkek pen
198

Nisa süresi, 34-aiat.
əielden, olarğa Jaratuşy tarapynan asqan hikmetpen berilgen
asyl mindetterdiñ qanşalyqty atqarylğandyğy da sūralmai qalmaq
i̇emes.
İslam dininde əiel adamdarğa oramal tağu, ūzyn kiım kiiü
paryz ba? Oramal tağu arabtyñ, türiktiñ ədet-ğūrpy dep
tüsinuşiler de bar. Osynyñ ara jigin ajyratyp berseñiz.
Oramal tağyp, ūzyn kiım kiiü ürdisi – tosyrqap, tañdana keide
tüsinbei, tipti jatyrqai da jaqtyrmai da qaraityn tosyn qūbylys
i̇emes. İeñ aldymen, kiım kiiüdiñ būl ülgisi – islam dini əkelgen
jañalyq i̇emes. Būl ürdis i̇evrei men hristian dininde de, korei,
japon sekildi köne mədenietterde de bar. Mysaly, i̇evrei hahamy
Me- nahem M. Breier («İeşiva» universitetinde kieli kitap
ədebietiniñ professory) i̇evreilik din qūqyğy boiynşa əielderiniñ
oramal tağuğa tiısti i̇ekenin aita kele, keibir tanymal ravvinderiniñ
mynandai sözderin keltirgen: «İev- rei qyzdaryna oramalsyz
syrtqa şyğu jaraspaidy»,
«Əielderiniñ oramalsyz jüruine rūqsatetken i̇erkekterdi qarğys
atsyn!», «İerkekterge ūnau üşin basyn aşyp jürgen əielder
joqşylyq əkeledi». Əieldiñ oramalsyz jalañbas jürui jalañaş
jürumen teñ sanalğandyqtan, iudaizm oramalsyz jürgen əieldiñ
janynda dūğa siiäqty ğibadattardy jasauğa tyiym salady. İevrei
dini boiyn- şa, oramal tağu əieldiñ abyroiy men bedelin, əleumettik
jağdaiyn bildiredi. Sondyqtan tömengi taptağy əielder joğarğy
taptağy əielderdiñ qatarynda körinu üşin ora- mal tağuğa
tyrysatyn. Oramal tağu tektiliktiñ nyşany sanalğandyqtan,
baiyrğy İzrailde zinaqor əielderdiñ oramal tağuyna rūqsat
berilmeitin. Sondyqtan, zinaqor əielder özderin abyroilylardyñ
sanatynda körsetu üşin
arnaiy oramal türin tağatyn. İevropadağy i̇evrei əielderi sol jerdiñ
tūraqty mədenietimen aralasa bastağan HIH ğasyrğa deiin oramal
tağyp kelgen. HIH ğasyrda i̇ev- ropa qoğamy basty aşyp jüruge
məjbür i̇etkendikten keibir i̇evrei əielderi oramaldyñ ornyna parik
kiıp jürudi şyğardy. Al büginde i̇evrei əielderi sinagogada ğana
oramal tağady. İevrei dininiñ «Hassidism» bağytyn ūstanuşylar
oramalğa balama retinde əli künge deiin pa- rik tağuda.
Al hristian dininde oramal tağu məselesi qalai? Ka- tolik
şirkeuindegi monah əielderdiñ 1000 jyldan beri oramal
tağatyndyğy belgili. Te r t ul l i ia n atty hristian ğalymy
boijetkenderdiñ şaşyn jabuğa bailanysty baiandamasynda bylai
deidi: «Boijetkender, köşede jürgende bastaryña oramal
tağyñdar, şirkeude, bögda adamdardyñ janynda jəne öz i̇er
bauyrlaryñyzdyñ ja- nynda bastaryñdy aşyq ūstamañdar. ».
Bügingi Katolik şirkeuiniñ ata zañdarynda şirkeude əielderdi
bastaryna oramal tağuğa mindetteitin arnaiy babtar bar. Amiş
jəne Mennoniler siiäqty keibir hristian ağymdary əli künge deiin
əielderdiñ oramal tağuyn talap i̇etude199.
Alysqa barmai-aq orys halqynyñ ūlttyq kiımine, nazar
audarsaq, olar da oramal tağyp, ūzyn kiım kigen. Demek, oramal tağu
islam dini əkelgen jañalyq i̇emes.
Jahandanudyñ arqasynda biz bügingi tañda b
a
- tys
mədenietinen barynşa əserlendik. Əserlengenimiz sonşalyq, oğan
i̇es-tüssiz berilip, jaqsy-jamanyn ajyra- typ jatpastan, zalaly men
paidasyn saralamastan olarğa qatty i̇eliktedik. Sondyqtan, bizdiñ
qoğamda əiel adamnyñ i̇etek-jeñin qymtap jürui, jartylai
jalañaştanudan
199

Şərip Mūhammed, İslam ve deger geleneklerde kadyn. İeni ümit jurnaly, №14, 2002 j.
da tūrpaiy körinude. Qoğamda zaman talabyna ilesudiñ ölşemi
«jalañaştanu» siiäqty közqaras qalyptasty. Al oramal tağyp,
ūzyn kiım kiıp jürgen jandar zamana köşine ilese almai, qatardan
qalyp ketken i̇eskişil adam- dardai bağalanuda.
Büginde əiel balasy beine bir zat sekildi ərkimniñ oiyna kelgen
aram piğyldaryna oiynşyq boluy ökinişti-aq. Mysaly, əieldiñ
jalañaş təni özgelerdiñ nazaryn tartu üşin kəsipkerlerdiñ
tauarlaryn jarna- malaityn jarnama qūralyna ainaldy. Əitpese,
gazet jarnamasynda, köliktiñ döñgeleginiñ janynda jalañaş
tənimen tūrğan əieldiñ oğan qandai qatysy bar?
Alla Tağala ərbir jaratylysqa özindik i̇erekşelikter tartu i̇etken.
Əiel adamnyñ qoğamdağy, janUiadağy orny, jalpy bolmysy, təni i̇er
adamdarğa qarağanda müldem i̇erekşe. Əiel adam osy i̇erekşelikterin
qorğai bilgen kezde ğana, qoğamdağy biık mərtebesin saqtai alady.
Əiel adam öziniñ analyq meiirimimen, küieuine degen izettiligimen
qymbat. Ol osy qasietterimen ərdaiym joğary tūrady. Osy
tūrğydan alğanda oramal tağu, ūzyn kiım kiiü – əiel adamnyñ nəzik
bolmysy men ədemiligin böten adamdardyñ aram piğylynan, sūq
közinen saqtaityn birden bir qor- ğan. Əri əiel zatyn meiirimdilik,
nəziktik, ar-Uiattylyq siiäqty tağy basqa əielge tən asyl
qasietterimen tany- tar nyşan. Əielderdiñ basyn jauyp, ūzyn kiım
kiiüi – Qūrannyñ tikelei būiryğy.
«Nūr» süresinde: «Mümin əielderge ait, özderine haram i̇etilgen nərselerge qaramasyn, Uiatty jerlerin
zinadan, künə ataulydan qorğasyn, məjbür köringen jerlerinen (bet, i̇eki qol, tobyqtan tömen i̇eki aiaq) tys
ədemilikterin körsetpesin. Oramalda-
ryn jağalarynyñ oiyqtaryn jabatyndai i̇etip taqsyn...»200 delinedi.
Jartylai jalañaş kiıngen əielder i̇erkekterdi i̇eliktirip,
nəpsiqūmarlyğyn qozdyrady. Būl jağdai büginde köptegen
şañyraqtyñ şaiqaluyna, köpşilik boijetkenderdiñ abyroidan
airyluyna sebep bolyp otyr. Nətijesinde közi jəuteñdegen
myñdağan pək səbiler tastandy bolyp, jetimhanalarğa toğytylsa,
jy- lyna qanşama qyz balasy qoldan tüsik jasatuda201.
Paiğambarymyzğa birde bir sahaba kelip «Ua, Allanyñ İelşisi,
meni jūmaqqa j i̇e t i̇e l i̇e r bir amal aitsañyz», - deidi.
Paiğambarymyz (s .a .u.): «Aşulanba! Aşuyñdy jeñ, aşudyñ
jeteginde ketpe»,- dep qysqa da nūsqa jauap berdi.
İə, aşu atüsti qaraityn jeñil məsele i̇emes. Sebebi, aşuğa boi
aldyrğan adam sanağa syimaityn ülken künəlarğa da op-oñai baryp
jatady. Mysaly, aşuğa bulyqqan adam bir səttik özin ūstai almai
myltyqtyñ şürippesine basyp kep jiberu kesirinen jyldar boiy
türmede otyrady. Söitip, ğūmyr boiy ökinumen ötedi. Mine, aşudyñ
osyndai kesirli nətijesin bilgendikten paiğambarymyz (s.a.u.)
keibir sahabalaryna «aşuyñdy jeñ, aşuğa salynba, aşudan aulaq
jür» degen i̇eskertu- ler jasağan.
Al i̇endi aşu degenimiz tek qana jüikeniñ tyrysu- men ğana
bolatyn qūbylys i̇emes. Aşudyñ «jynystyq aşu» deitini de
bolady. Ol – adamnyñ nəpsiqūmarlyq sezimderiniñ örşip,
şəhuatynyñ qozyp, öz-özin ūstai al- mai aqylğa syiymsyz
qylyqtardy jasaityndai közsiz
200
201

Nūr süresi, 31-aiat.
Qazaqstanda qazirgi tañda 100 myñ tastandy bala, 600 balalar üii bar. 2003 jylğy
i̇esep boiynşa 127200 abort jasalğany resmi tirkelgen. Al resmi tirkelmegeni
qanşa i̇ekeni tağy belgisiz.
soqyrğa ainaluy. Paiğambarymyz (s.a.u.) bir hadisinde
«qūmarlyq sezimi qozğan kezde adam aqyl-i̇esiniñ tügeli nemese
üşten i̇ekisi kem» degen. İağni, mūndai adam aqyl tizginine ie bola
almai, qūmarlyqqa aldanady. Soqyr adamşa şaitannyñ tūzağyna
op-oñai tüse ketedi. Qūmarlyq sezimi örşip, nəpsisi qozğan adam
aqylğa da, zañdarğa da, ar-ojdanğa da qaramai nebir aram isterge
barady202. Sondyqtan i̇erkekterdiñ osy bir osal tūstaryn türtkilemeu
üşin əiel adamdar aşyq-şaşyq kiınbeui ke- rek. Əitpese, nətijesi
özine de, özge de abyroi əkelmesi aqiqat. Mysaly, «Queens əielder
biurosy» jetekşisiniñ məlimdemesi boiynşa, Kanadada ər 6 minut
saiyn 1 zor- lau oqiğasy tirkelip, ərbir üş əieldiñ bireui əiteuir
ömiriniñ bir kezeñinde zorlau oqiğasyna tap bolady i̇eken. Tağy bir iri
memlekette 1998 jyly 49280 zorlau oqiğasy resmi tirkelgen
körinedi203.
Mine, sondyqtan əiel adamğa aşyq-şaşyq kiınbeudi islam ony
tömen sanağandyqtan i̇emes, qaita ony qorğau, abyroi-bedelin köteru
maqsatynda būiyrğan. Əiel öziniñ oramalymen körikti. Jarasymdy
ğyp ūzyn kiınuimen ibaly. Qazaqtyñ «İesti qyz i̇etegin qymtap
ūstaidy» deui de beker i̇emes. Kündelikti ömirde biz qūndy, asyl
zattardy qoğamdağy būzyq niettilerdiñ aram piğylynan qorğaudyñ
san türli jolyn izdeimiz. İendeşe, əiel zaty da qūndylardyñ
qūndysy, asyldardyñ asyly, nəzikterdiñ nəzigi. Olai bolsa, onyñ da
jat adamdardyñ aldynda aşyq-şaşyq jürgeni qūptarlyq i̇emes.
Oramal tağudyñ fiziologiiälyq tūrğydan da əielderge paidasy
bar. Ərine, būl öz aldyna jeke zertteudi qajet i̇etetin bölek məsele.
Desek te, S. Asfen202
203

Ahmed Şahin, ieni aile ilmihaly, 245-bet.
Şərip Mūhammed, İslam ve deger geleneklerde kadyn. İeni ümit jurnaly, №14, 2002 j.
diiärov atyndağy Memlekettik meditsina universiteti İemdik gigiena
kafedrasynyñ meñgeruşisi, meditsina ğylymynyñ doktory,
professor Qarlyğaş Toğyzbaeva būl jaily bylai deidi: «İer
adamdar köbine kökten, əielder jerden quat alady. Sondyqtan da
bolar, əieldiñ şaşy magnit tərizdi auadağy kir-las quatty
jinağyş keledi. Būl da onyñ, əsirese, bas auruyna ūşyrauyna əser
i̇etedi. Osy joldyñ avtorynyñ öz təjiribesinde kezdes- kendei,
oramal tartqannan keiin «basynyñ saqinasy», t.b. dertinen
jazylyp ketetinder az i̇emes. Būğan qosa, aşyq-şaşyq jürgen əiel
kökten özine qajet i̇e m i̇e s artyq quat alady, söitip, onda
i̇erkekterge tən gisto- steron gormony paida bolady, nətijesinde
ağzanyñ gor- monaldy būzyluy i̇etek alyp, jynys organdaryndağy
qaterli isik, t.b. aurularğa jol aşady»204.
İslamda əiel öz körkin bögdelerge i̇emes, tek öziniñ nekeli i̇erine
ğana körsetedi. Sondyqtan, şariğat əielderdiñ nekeli i̇erleriniñ
aldynda barynşa ədemilenip
j ü r u , küieuleriniñ
nazaryn
köşedegilerge i̇emes, özderine qaratuğa əreket i̇etudi saliqaly
amaldardyñ qataryna jatqyzady. Ədemiligi men tənin jūrtqa
körsetuge ty- rysu – əiel adamdy maqtanşaqtyq pen riaşyldyqqa
tərbieleidi. Ondai adamnyñ tabiğaty ərdaiym körseqyzarlyq pen
bəsekelesudi qalap tūrady.
Qūranda əiel adamnyñ kietin kiıminiñ naqty forma- sy
aitylmağan. T i̇e k əiel balasy öziniñ dene bitimin qatty
keskindemeitindei keñdikte, jüzi, i̇eki qoly, tobyqtyñ tömengi
jağynan tys basqa barlyq jerlerin jabatyndai kez-kelgen kiım
ülgisin tañdap kise bolğany. Būl şarttar oryndalğannan keiin, səndi
əri özine jarasymdy jalpy estetikağa sai kiım kiiüge islam dini
qarsy i̇emes. Saud arabiiäsy men İrandağy əielder siiäqty qara kiıp
jüru
204

Mūsylman jurnaly, 25-bet. №1/ qañtar aiy, 2004j.
ürdisi barşa mūsylmandarğa paryz kiım ülgisi i̇emes. On- dai kiım
ülgisi olardyñ öz ədet-ğūryptary men qoğamyna qarai tañdalğan.
Sondyqtan Qūran ölşemderinen şyq- pau şartymen ər qoğam kiım
ülgisin öziniñ mentaliteti men ədet-ğūryptaryna, zamanyna qarai əri
ömir sürgen jeriniñ klimatyna yñğaily i̇etip tañdai alady. Mysaly,
qazaq jeriniñ ər öñirine tən əiel kimeşegi bolğan. Tipti, əielderdiñ
jas i̇erekşelikterine qarai kimeşek ülgileri tigilgen. Atababalarymyz «ğūrpymyzda oramal tağu joq» dep, Qūran qağidasyna
qarsy şyqpağan. Kerisinşe, ony ğūrpymen sabaqtastyryp, oiuörnegimen körkemdep, öziniñ töl kiım ülgisine ainaldyra bilgen.
Bügingi tañda da Qūran ölşemderine əri zaman talaby men ūlttyq
tüsinigimizge sai ər türli kiım ülgilerin tiguge nege bol- masyn?
Osylai ister bolsaq, bəlkim, oramal tağyp, ūzyn kiım kiiü – ananyñ,
mynanyñ ūlttyq kiımi degendei taiaz tüsinikterden arylar i̇edik.
Məseleniñ tağy bir mañyzdy jağy – dini sauattylyğy tömen
qoğamğa i̇eñ əueli oramaldy i̇emes, iman məselelerin, senim negizderin
nasihattau qajettiligi. Paiğambarymyz (s.a.u.) i̇eñ əueli oramaldy
i̇emes, iman məselelerin keñinen tüsindirdi i̇emes pe? İman məselesi
şeşilgen qoğamda islamnyñ kez-kelgen tyiymdary men
būiryqtarynyñ da op-oñai şeşileri sözsiz. İmannan būryn
oramal- dy nasihattaudyñ – uyqsyz şañyraq kötermek bolğan
əureşilikpen teñ bolary sözsiz.
İslam dini köp əiel aluğa nelikten rūqsat i̇etken?
Qazirgi tañda qoğamda būl taqyryp öte özekti məselege ainalyp
otyr. Osy tūrğyda aitarymyz, köp əiel aluğa müldem bolmaidy dep
üzildi-kesildi qarsy şyğu da, köp əiel aludy dinniñ negizgi talaby
ispetti jappai uağyzdau da astamdyq i̇ekeni. Köp əiel alu – ba- tysta
qatty synğa ūşyrağan taqyryp. Alaida köp əiel aluşylyqty
alğaş oilap tauyp, zañdastyrğan islam dini i̇emestigi aqiqat. İslam
kelgenge deiingi, əlemdegi əiel zatynyñ jağdaiy barşağa məlim. Ol
kezde əiel zatşa saudalanatyn, qanşa əielmen üilenem dese de
i̇erkekter- ge şek qoiylmaityn. Əieldi qalağan uaqytynda qalağan
adamyna satyp nemese aiyrbastai salatyn. Tipti, köne Grek jəne
Rim mədenietterinde əieldi adam dep te i̇esep- temegen. İeplatonnyñ
pikirinşe, əiel bir qoldan i̇ekinşi bir qolğa ötip jüre beretin ortaq
mülikke jatady. İejelgi qytai mədenietinde əiel zaty adam
sanalmağandyqtan, oğan aidar tağyp, a t ta qoiylmaityn bolğan.
Tipti, ba- tys filosoftary «Əiel zaty jalpy adam ba, joq pa?
Adam bolsa, onyñ jany bar ma, joq pa? Bar bol- sa, onyñ jany i̇er
adamdardyñ janyndai ma, joq əlde januarlardyñ jandaryna
ūqsas pa?» degen tərizdi adam şoşityn oi-pikir talastaryn da
tudyrğan205. Mine, əiel balasynyñ jağdaiy osyndai jan
türşigerlik qorlyqqa toly bir zamanda İslam dini əielderdiñ abzal
jaratylys
205

İemine Şenikoglu, Gençlerin imanyny sorylarla çaldylar, 118-bet.
i̇ekenin tüsindirip, oğan i̇erekşe bağa berdi. Ony zattyqtan adamdyqqa,
qorlyqtan ardaqty deñgeige köterdi. Tipti,
«Jūmaq – analardyñ tabanynyñ astynda» degen syry tereñ,
syny biık ūstanymğa bas idirdi. Joğaryda aitqanymyzdai, islam
kelmes būryn əieldermen üilenude şekteu joq i̇edi. İer kisi qanşa
əiel alam dese de öz i̇erkinde i̇edi. İslam osy şeksizdikti törteumen
şektedi. Öziniñ syrşyl kürdeli talaptaryn qoidy. Olai bolsa, būl
da islamnyñ əiel balasyna jasağan jaqsylyğy de- sek artyq
aitqandyq i̇emes.
İekinşiden, tört əiel aludyñ dindegi orny paryz iaki uəjip i̇emes.
İağni, ərbir mūsylman i̇er kisi köp əiel aluğa mindetti i̇emes. Köp əiel
alu, bar bolğany, kei jağdailarğa bailanysty adamdarğa berilgen
rūqsat qana. Būğan qosa köp əiel aludyñ özindik kürdeli şarttary
men talaptary bar. Mysaly, i̇eki əiel alğysy keletin kisiniñ i̇eñ əueli
olardy bağyp-qaraityndai jağdaiy bo- luy tiıs. Mūnymen qosa,
əielderiniñ arasynda qara qyldy qaq jarardai ədildik teñ qarymqatynas q ū r u y kerek. İağni, bireuine jyly şyrai tanytyp,
i̇ekinşisimen suyq qarym-qatynas jasau, bireuiniñ janynda köp
bolyp, i̇ekinşisinikinde az uaqyt qana bolu sekildi köñilderine kirbiñ
salar ədiletsiz aralastyqta bolu dūrys i̇emes. Bireuine jağdai
jasasa, i̇ekinşisine de jağdai jasauy ke- rek. Al mūndai talaptardy
oryndai alatyndardyñ sany öte az i̇ekeni aitpasa da tüsinikti.
Ardaqty İelşi (s.a.u.):
«İeki əieli bar kisi əielderiniñ bereuimen artyğyraq qarym-qatynas
jasap, ədiletsizdikke jol beretin bolsa, ondai adam aqyret küni bir
iyğy tömen salbyrağan küide keledi», - dep əielderiniñ arasynda
ədiletsiz qarym- qatynas jasağan i̇erkektiñ aqyrettegi aianyşty
jağdaiyn bildirgen. Alla Tağala «Nisa» süresinde: «İeger əielder
arasynda ədildik jasai almaimyn dep qoryqsañdar onda bireui
jetkilikti...» degen.
Al i̇endi islam dininiñ köp əiel aluğa rūqsat i̇etuiniñ özindik
birqatar sebepterine toqtalaiyq. İer adamdardyñ sany əiel
adamdarğa qarağanda əjepteuir az. Onyñ bir sebebi, i̇er adamdardyñ
qazaly oqiğalarğa köptep du- şar boluynda. Mysaly, soğystarda,
j o l apattarynda, tağysyn tağy basqa jağdailarda i̇er adamnyñ
köptep qaza tabatyny sözsiz. I-II düniejüzilik soğysta milliondağan
i̇er adamnyñ qaza tapqanyna tarih kuə. Qaza tapqan būl i̇er kisilerdiñ
artynda közi jəuteñdegen birneşe balasy- men añyrağan jas
əielderi jesir qaldy. Osy myñdağan, milliondağan jesir qalğan
əielderdiñ de üilenip janUia qūratyn i̇er adamnyñ, jas
büldirşinderine qamqorlyq körseter əkeniñ qajet i̇ekeni sözsiz. İeki
əiel aluğa rūqsat joq jağdaida būl məsele qalai şeşilmek?
Qorğansyz analar men büldirşinder kimge amanat?
Qazirgi tañda köptegen i̇elderde soğys bolmasa da, əiel sanynyñ
i̇er adamdardan əldeqaida basym i̇ekeni belgili. Osynyñ saldarynan
köptegen boijetkender uaqytynda üilene almai üide otyryp
qaluda206. Ərine, būl qyzdardyñ da üilengisi keletini, ana boludy
añsary, belgili bireudiñ qamqorlyğyn, ömirdegi tiregin izderi haq. Al
būl məseleler zañdy türde əri jauapkerşilik şeñberinde
şeşilmegen jağdaida qoğamda türli keleñsiz jaittardyñ i̇etek alary
sözsiz.
Būlardan da jiı kezdesetin bir jağdai – i̇er adamnyñ i̇eki əiel
aluğa məjbür bolu jağdaiy. Perzent süigisi keletin i̇er azamat
nekelesken əieli düniege bala alyp kele almaityn bedeu bolğan
jağdaida ne isteidi? Birinşi əielimen ajyrasyp, basqamen üilene
me? İağni, səbi
206

Qazaqstanda qazirgi tañda 182700 əiel balasy jastary otyzdan assa da əli tūrmysqa
şyğa almağan. (2006 j)
düniege əkele almağandyğy üşin onsyz da jarym köñil jürgen
əieline opasyzdyq jasap, ony talaq i̇etip, basqa bireumen qol
ūstasyp kete barmaq pa? Joq əlde əielin de dalağa tastamai, oğan
küieu əri süieu bolyp i̇ekinşi bir əielmen nekelese me? Ərine, būl
tūsta aqylğa da, ar- ojdanğa da qonymdysy i̇ekinşi tañdau i̇ekeni
sözsiz. Osy jerde birinşi əielimen de ajyraspasyn, i̇ekinşi əiel
de almai jüre bersin degen oi tuyndauy mümkin. Alai- da, būğan
barlyq azamat köne almaidy ğoi. Ər adamnyñ özinşe bir əlem i̇ekeni
de aqiqat. Ömirde öz belinen perzent süiü siiäqty armany bar adam
maqsatyna jetpei baiyz tappasy jəne belgili. Tipti, i̇eki-üş bala
i̇emes, ūrpağynyñ köp bolğanyn qalaityn i̇erkekter de kezdesedi.
Sondai-aq, adam balasy ömirde ər türli jağdaiğa tap bolady.
Mysaly, əieli aiyqpas dertke şaldyğyp, küieuine dūrys qarai
almaityndai jağdaiğa duşar bol- sa, i̇er azamattyñ tağy da i̇ekinşi
nūsqany tañdağany abzal i̇emes pe?
Joğaryda aitylğan jağdailar bolmağan künniñ özinde de köp
əiel aluğa islam dini rūqsat i̇etedi. Olai deitinimiz, birinşi əielin
jaqsy körumen qatar köñili basqa əielge de būryp tūratyn
adamdardyñ da kezdeseri sözsiz. Sebebi, barlyq adamnyñ tabiğaty,
jaratylysy birdei i̇emes. Keibir azamattardyñ jynystyq qabileti
men qūmarlyğy artyqtau keledi. Būğan qosa, birinşi əieli köñilinen
şyqpai qaluy da əbden mümkin. Köp əiel aluğa tyiym salğan
jağdaida mūndai küidegi adamdar əiteuir bir jolyn tauyp alğaşqy
jūbaiymen ajyrasyp tynuy nemese jasyryn köñildes tauyp,
şariğat tyiğan zina siiäqty haram isterge baruy bek mümkin. Söitip,
Jaratuşynyñ aldynda – künəhar, al bala-şağasynyñ al- dynda
i̇ekijüzdi bolady. «Bireu bilip qūia ma?» degen küdikti oidan qūtyla
almağandyqtan, psihologiiälyq tūrğydan
mazasyz bolady. Ol ol ma, köñildes əielderdi tek ötkinşi tösek
ləzzaty üşin ğana paidalanğandyqtan, olardyñ da abyroiy
airandai tögilip, ərkimniñ qol jaulyğyna aina- lary belgili. İeki
ortada tiri jetim qorğansyz səbiler men olardyñ qorlanğan
şeşeleri qalady. Büginde köp əiel aluğa üzildi-kesildi tyiym
salğan i̇evropa būnysymen qanşama əieldermen jasyryn türde
tösektes boluğa, iağni köñildestik pen oinastyqtyqqa, jezökşeliktiñ
i̇etek aluyna, myñdağan balalardyñ əkesiz düniege keluine, qoldan
sansyz tüsik jasaluyna köz jūmyp qarauda.
Būl şyndyqty batystyq ğalym Gustav Li Von:
«Mūsylmandardyñ köp əielmen nekelesui – zañdy türde bir əielmen
nekelesip, jasyryn türde köp əielmen köñildes bolyp jüre beretin
i̇evropalyqtardan əldeqaida artyq»207 dep aşyq moiyndağan.
Negizinde, köp əiel alu islam dininde paryz da, uəjip te i̇emes. Tek
rūqsat i̇etilgen keñşilik jol retinde ğana qarastyrylady. Joğaryda
aitylğandai, köp əiel aludyñ özindik kürdeli şarttary men arnaiy
talaptaryn i̇eskerer bolsaq, köp əiel aludyñ ərkimniñ batyly jete
bermeitin jauapkerşiligi zor is i̇ekenin baiqaimyz. Būğan qosa, i̇er
kisiniñ i̇eki nemese birneşe janUiany birdei basqaruğa qabileti
jetkiliksiz bolsa nemese i̇ekinşi əiel alğan jağdaida birinşi
janUianyñ şañyrağy şaiqalar bolsa, mūndai iske barudyñ özi qaterli
əri jauapkerşiligi de auyr. Sondyqtan üilenetin adam öz jağdaiyn,
janUiasynyñ əri qoğamynyñ ahualyn, tynys-tirşiligin i̇esepke
almastan mūndai qadamğa baruy müldem dūrys bolmasa kerek-ti.

207

Prof. Dr. İbrahim Janan, Kütüb-i sitte, 2-tom, 274-bet.
«Akçag» baspasy, Stambul.
Muzyka tyñdau haram ba?
Ənniñ de i̇estisi bar, i̇eseri bar, Tyñdauşynyñ
qūlağyn keseri bar.
Abai
Paiğambarymyzdyñ (s .a .u.) ən, muzykağa rūqsat i̇etetin de208,
tyiym salatyn209 da köptegen hadisteri bar. Muzykağa bailanysty
dəlelderdiñ ər türli boluyna bai- lanysty ğūlamalardyñ keibireui
jalpy muzykany haram dese, i̇endi bireuleri adamğa paidalysy halal
dep fətua bergen210.
Paiğambarymyzdyñ muzykağa bailanysty hadisteriniñ ər türli
boluynyñ astarynan tyiym salynğan nemese rūqsat i̇etilgen
nərseniñ tikelei muzyka
Mysaly, riuaiatta Əbu Bəkir (r.a.) qyzy Aişa anamyzdyñ üiine kiredi. Ol jerde i̇eki
jəriiänyñ «buğas» soğysyna bailanysty ən aityp jatqanyn köredi de:
Paiğambardyñ üiinde şaitannyñ mizmary (şaitannyñ əuen aspaby) ma?-dep keiis
bildiredi. Paiğambarymyz (s.a.u.) bolsa: «Ua, Əbu Bəkir, olarğa tiıspe! Bügin meiram
küni ğoi» dedi. Osy sekildi basqa da hadisterge süiengen keibir ğūlamalar: «İeger ən
aitu jalpy haram bolğanda, paiğambarymyz (s.a.u.) öz üiinde onyñ aityluyna mülde
rūqsat bermes i̇edi» dep, ziiäny joq muzyka, ənderge rūqsat beretin fətualar
şyğarğan.
209 Mysaly, hadiste: «Ən, öleñ jürekte i̇ekijüzdilikti ösiredi» delingen. Osy sekildi
hadisterge qarağan keibir ğūlamalar jal- py muzyka, ənderge haram dep fətua
bergen. Tolyğyraq məlimet üşin qarañyz: Q. Jolybaiūly, Din men dil, 97-bet.
«Dəuir» baspasy, 2010 j.
208
aspaptary i̇emes, olardyñ qalai qoldanyluy, sondai-aq, tyñdauşy
men oryndauşynyñ tüpki nietine bailanysty i̇ekenin añğaramyz.
Sebebi, kez-kelgen muzyka aspabynyñ j a q s y - jaman ərkelki
tartyluyna, būğan q o s a , aitylatyn ən mazmūnynyñ ər aluan
boluyna bailanysty onyñ adamğa tigizer əseri de ər türli bolady.
Mine, sondyqtan haram-halal ükimin muzyka aspabynan göri onyñ
qalai qoldanyluyn negizge alyp qarastyrğan jön.
Mysaly, siriñkeni beikünə bireudiñ üiin örteu tərizdi
qastandyqqa da, ot jağyp üi jylytu, as pisiru siiäqty igilikti ister
üşin de qoldanuğa bolady.
Adam tabiğaty, işki sezimderi, jan düniesi i̇erikti- i̇eriksiz
köptegen nərselerdi qalaidy. Mysaly, körkem tabiğat körinisterin
tamaşalağanda boiy sergip rahat- tanady. Özenniñ syldyrap aqqan
üni öne boiyna i̇erek- şe əser i̇etedi. Teñizdiñ buyrqanyp tasuy,
ormandağy toty, būlbūl sekildi jyrşy qūstardyñ sairap ən sa- luy
da jan düniesin rahatqa bölep, dem aldyrady. Sondyqtan adamnyñ
jan düniesi, işki sezimderi ərdaiym körkem tabiğatty tamaşalaudy,
sudyñ sarqyrağan dauy- syn i̇estip, qūstar salğan əsem ənderdi i̇estuge
qūmartyp tūrady. İslam dini adam balasyn öz tabiğatyndağy osyndai sezimderine tūsau salyp ia bolmasa tamyryna balta şauyp
müldem joq i̇etu üşin kelgen joq. Kerisinşe, olar- dy rettep, orta
jolğa bağyttau üşin keldi211. İendeşe muzyka – i̇eger adam balasynyñ
uaqytyn bosqa ötkizip ğibadattaryna kedergi jasasa, nəpsisin
qozdyryp, oiyna haram nərselerdi salyp, jaman piğyldarğa
jeteleitin bolsa, dañğyryğynyñ qattylyğynan midağy kletkalardy öltirip, adam minezin ūşqalaqtyqqa tərbielese onda
211

əl-İmamul-əkbar Mahmud Şəltut, Əl-Fətaaua. 355-bet. Dəruş- şuruq, İegipet. 2004 j.
– haram. «Paiğambarymyzdyñ keibir hadisterindegi muzykağa
bailanysty tyiymdar osyndai teris bağytqa jeteleitin
muzykalarğa bailanysty bolsa kerek»- deidi HI ğasyrda ömir sürgen
taqualyğymen tanymal hanafi ğalymy Abdul-Ğani ən-Nəbulusi
öziniñ «İdahut-dəlalat fi samağil-əələət» (muzyka aspaptaryn
tyñdauğa baila- nysty dəlelderdi baiandau) atty kitabynda212.
Al i̇eger saz ben əuen kerisinşe adam boiyndağy mülgip jatqan
jaqsy sezimderin ūiatyp, ruhy men miyna tynyştyq syilasa,
şarşağanda jüikesin dem aldyryp, oiyna körkem pikirler salatyn
bolsa, onda nege haram bolsyn?!
Abaidyñ: «Qūlaqtan kirip, boidy alar Əsem ən men
tətti küi.
Köñilge türli oi salar,
Əndi süiseñ, menşe süi», - degenindei keibir əuender men
əuezder i̇eşbir söz aitylmasa da, adamnyñ işki düniesine ağyla
qūiylyp, özinşe bir əlemge j i̇e - telep tereñ oiğa şomdyrady.
Mysaly, qazaqtyñ keibir küileri oryndalğan uaqytta köz aldyña
keñ baitaq jer men ondağy əsemdikter i̇eles beredi. Köktemdegi köñilküidi bildiretin, jauğan jañbyrdyñ tyrsylyn i̇elestetetin, köñiliñdi
sergitip, keremet oiğa jeteleitin jūmsaq t a nəzik əuenderdiñ bar
i̇ekeni barşağa belgili. Otandy, birlikti, i̇erlikti uağyzdaityn, ataananyñ qasietine bai- lanysty, adam balasyn adamgerşilik pen
imandylyqqa baulityn muzyka men ənderdi tyñdau əri aitu nelikten
haram bolsyn?
Soğysta əskerdiñ jau aldyndağy ruhyn köteru əri keibir
əskeri būiryqtardy bildiru maqsatynda
mūsylmandardyñ baraban aspabyn qoldanğandary213, tipti keibir
psihikalyq aurulardy muzyka arqyly i̇emdegendikteri tarihtan
belgili214. Mūndai jaqsy ister üşin qoldanudy kim bolsa da qūptary
sözsiz.
İeñ əsem əuen Qūran i̇ekeni sözsiz. Alaida qoğamdağy adamdardyñ
dərejeleri men bolmysy, tabiğaty men işki sezimderi birdei i̇emes
i̇ekeni şyndyq. Olai bolsa, muzykany jalpylai haram sanap,
barlyq adamğa «Tek Qūrandy ğana oqy əri tyñda!» dep küştei
almaimyz. Sebebi, qoğamda Qūran oqyp, basqa da özine mindettelgen
ğibadattaryn tolyq oryndaumen qatar, özi ūnatqan pai- daly
muzykalardy tyñdağysy keletin adamdar tağy bar. Sondai-aq
adam jan düniesi üzdiksiz ğibadat ja- saudan, iaki ünemi salmaqty
nərselermen şūğyldanudan jalyğuy yqtimal. Sondyqtan adamnyñ
tabiğaty men bolmysy anda-sanda köñilin köterip, ruhyn dem
aldyratyn nərselerdi qajetsinedi.
Haziret Alidiñ (Alla Tağala odan razy bolsyn):
«Tənniñ şarşaityny tərizdi jürek te şar- şaidy.
Sondyqtan ony qyzyq hikmettermen dem aldyryñdar!»,
«Jürekteriñdi anda-sanda dem aldy- ryp tūryñdar! Sebebi,
jürek zoryqsa, tas soqyrğa ainalady»215 degeni riuaiat i̇etilgen.
Muzyka tyñdaudy ūnatatyn adamdarğa biz i̇eger jaqsy muzykany
tyñdauğa bolatynyn aityp jön siltemesek, tipti körkem mağynaly
əri əuendi ənderdiñ şyğaryluyna bağyt-bağdar berip rettemesek,
ol adamnyñ bara-bara jaman muzykalarğa ūrynbasyna kim kepil?
Fataua Mustafa Zarqa, 349-bet. Darul-qalam, Dimaşq. 2001 j.
Heiet, Müslüman İlim Önjüleri, 149-bet. Stambul, 2005 j.
215 Muhammed Abdur-Rahman əl-Marğaşli, əl-Ğina uəl-məğazif fil-iğlamil-muğasir
uə hukmuhə fil-islam, 229-bet. «Dərul- mağrifa» baspasy, Bəirut. 2006 j.
213
214
İeger muzykany jalpylama haram desek, onda mūsylmandardyñ
mədenieti, öneri artta q a l a r y sözsiz. M y s a l y , ğibratqa toly
ūlan-asyr tarihymyz- dy beineleitin kinolarymyzğa i̇eşbir
muzyka aspa- by qosylyp, kerekti jerinde effekti berilmese, ol
kinony kim i̇erekşe əsermen tamaşalai
alady? Onda
jastarymyzdyñ özgelerdiñ öte tartymdy, əseri küşti, biraq
mağynasy uly kinolarynyñ soñyna tüsip keteri sözsiz. Sol siiäqty
telekanaldarda bir bağdarlamadan i̇ekinşi bağdarlamağa ötu
kezeñderinde, basqa da körermenderdiñ nazaryn audarar jağdailarda
muzyka aspaptarynyñ röliniñ mañyzdylyğyn kim joqqa şyğara
alady?!
Söz soñy, muzyka belgili bir mən-mağynany jetkizu- de
qoldanylatyn «söz» ispetti. Sözben paidaly nərseni nasihattauğa
da, ziiändy teris mağynany jetkizuge bola- tyny sekildi muzykany
da jaqsy-jaman türli bağytta qoldanuğa bolady dei kele Əbu Nasyr
əl-Farabidyñ ba- synan ötken myna bir oqiğany bere ketudi jön
kördim.
Əl-Farabi babamyz ən-küi dese işken asyn jerge qūiatyn jan
bolğan i̇eken.
Bir küni öziniñ bir ūstazynan ən-küi jaiyn sūrady. Ūstazynyñ
aituynşa, syrnai-kernei, əuen – jyn- şaitannyñ isi bolyp şyqty.
Adamdy alañ qylyp azdy- rady, isinen qaldyryp, künəğa kiriptar
i̇etedi i̇eken.
Būryn ən-küidi jaqsy süietin Əbunasyr osyny i̇estigennen keiin
qolyna küi aspabyn almaityn boldy. Ən-küidi süiip oinaityn
Əbudyñ bir qymbatty qimas joldasy joğalyp qalğandai küi keşedi
de mynandai oiğa batady. Əsem ən degen adamdy jadyratatyn,
köñildi köterip, jürektiñ meiirimin ūiatatyn bir qasietti öner ğoi.
İendeşe, ol qalai saitannyñ menşigi bolady?
Osy saualyn ol i̇ekinşi bir ūstazynan sūraidy. Ol ūstazy: Əsem
saz – ol qasietti nərse i̇emes pe? Mūnda aspannyñ syry bar, əlemniñ
üni bar. Qolyñnan kelse būl önerden jirenbe...», - deidi. Mūny i̇estip
Əbunasyr qatty şattanady. Alaida ol ülken ūstaz Ə b u Məlik
hazirettiñ özinen sūramaqqa bekindi. Əbu Məlik ūstaz bylai dep jauap berdi:
– Ol da dūrys, ol da dūrys. İeki aituşynyñ i̇ekeui de dūrys
aitady... İa, solai... Jamandyq ta, jaqsylyq ta adamnyñ öz
boiyndağy qasietke süienedi. Azğyndyq pen izgilik i̇ejelden i̇egiz
i̇emes pe? Ən-küidiñ əuenine i̇erip, basqa öner-bilimnen qol üzseñ,
sonymen ömiriñdi qapyl ötkizseñ ökiniş i̇emei nemene. Əsem əuen
alpys i̇eki tamyr- dy birdei qozğaityn keremetti, qūdiretti nərse.
Onyñ seni bilep əketui ğajap i̇emes. Alğaşqy aituşy seni sonan
saqtandyrady. Qūdiretti önerdi kerekti jerinde ölşeumen ūstap,
tizgindi aqyl-oiğa berip izgilik iske qossaq, onan keler paida tağy
köp. Kökirek keñip köñil ūiatar, qiiäl qozdyryp qairat berer tağy
sol... Ğylymnyñ ata tegi ər neniñ ölşeuin bilude i̇emes pe?! Sen ənküi üirenseñ onan meniñ qaupim joq. Qūdiretti küidiñ siqyrly ünin
tejep otyruğa seniñ aqyl-qabiletiñ mol jetedi216.

216

Ağjan Maşanov, əl-Farabi. Jalyn baspasy, 1970 j.
Arnaiy meditsinalyq tütikşelerde qoldan ūryqtandyru
arqyly səbi düniege əkeluge, əsirese, surrogattyq təsilge (qūrsaq
ana) dinimizdiñ ükimi qandai?
Qoldan ūryqtandyruğa qatysty dinimizdiñ ükimin aitpas būryn
qoldan ūryqtandyrudyñ ne i̇ekendigi jaily oqyrmanğa qysqaşa
tüsindirme bere keteiik.
«Qoldan ūryqtandyru» – tabiği jolmen özdiginen ūryqtana
almağan jağdaida, əiel jūmyrtqa kletka- lary men i̇erkek ūryq
kletkasyn syrtqy ortada ar- naiy meditsinalyq tütikşeler
kömegimen biriktirip ūryqtandyru təsili. Ūryqtandyrylğan būl
zigota217 ar- tynşa əiel jatyryna salynady.
Būl təsil XX ğasyrdyñ alğaşqy jartysynda i̇eñ əueli janjanuarlarda qoldanyla bastady. Bir ğana i̇erkek maldyñ ūryğymen
myñdağan ūrğaşy maldar qoldan şağylystyryldy. Būl ğylymi
jañalyq mal şaruaşylyğyna aitarlyqtai ekonomikalyq tiımdilik
əkeldi. Myñdağan siyrlarğa bir ğana būqa salu qiyndyq
tuğyzatyndyqtan, şarua ielerine būrynyraqta köptep būqa ūstau,
olardy arnaiy kütu, bağu kerek bola- tyn. İendi jañaşa myna
təsil arqyly olardy kütuge jūmsalatyn şyğyn azaidy. Oğan qosa,
būqalardy köptep ūstağannan keiin qartaiğan būqalardyñ i̇etin ötkizu
de qolaisyz bolatyn. Jaña təsil arqyly sanau- ly ğana būqa
ūstalatyndyqtan basqa i̇erkek maldardy jas kezinde soiyp i̇etke
ötkizu de ekonomikalyq paida
217

Zigota – əieldegi jūmyrtqalyq kletkanyñ i̇erkek ūryğymen ūryqtanğan kezi.
əkeldi. Onyñ üstine, būqalardyñ ūryqtaryn zerthana- da zertteu
arqyly olardyñ işinen aurudan taza, i̇etti, i̇eñ myqtylary tañdalyp,
ūryqtandyruğa qajetti būqalar irikteletin boldy. Söitip, joğarğy
sapada mal töldetu men mal türlerin köbeitude būl təsil
taptyrmaityn mümkindik syilady.
Keiin kele-kele būl təsil tabiği jolmen ūryqtana almaityn
adamdarğa da qoldanyla bastady. 1978 jyly Edvards jəne Steptou
atty dərigerler, Djon Braun, Luiz Braun atty i̇erli-zaiyptylardyñ
ūryqtaryn tütikşede ūryqtandyryp, ony qaitadan Luiz Braunnyñ
jatyryna salady. Söitip, 1978 jyly 25 tamyzda Lesli Braun atty
alğaşqy səbi düniege kelgen.
Qoldan ūryqtandyru i̇eki təsil arqyly jüzege asady:
1. Qoldan iştei ūryqtandyru təsili. Būl təsilde i̇er kisiniñ
spermasy alynyp, əiel jatyrynyñ qolaily jerine qoiylady.
2. Qoldan syrttai ūryqtandyru təsili. Būl təsil i̇er kisiniñ
spermasy men əieldiñ jūmyrtqa kletkasy alynğannan keiin
olardy zerthanada arnaiy tütikşeler- de ūryqtandyryp,
artynşa ony əieldiñ jatyryna orna- lastyru arqyly jüzege
asady.
Osy negizgi i̇eki təsilge tən qoldan ūryqtandyrudyñ alty türi bar.
Olardyñ i̇ekeui işki ūryqtandyru təsili arqyly, qalğan törteui
syrtqy ūryqtandyru arqyly jüzege asady.
Iştei ūryqtandyru təsili:

Birinşisi, üilengen i̇er kisiniñ ūryğy alynyp, ony əieliniñ
jatyrynyñ yñğaily tūsyna ornalasty- ru arqyly jüzege asady.
Sonda baryp i̇erkektiñ sper- masy tabiği jolmen əieldiñ jūmyrtqa
kletkasymen ūryqtanady. Būl i̇erkektiñ spermasy özdigimen tabiği
türde əieliniñ
jatyryna jete almağan
jağdaida
qoldanylady.
İekinşisi, i̇er kisiniñ spermasyn öz əieli i̇emes, basqa bir əieldiñ
jatyryna salu arqyly bolady. Būnyñ əuelgiden aitarlyqtai köp
aiyrmaşylyğy joq. Aiyrmaşylyğy
– i̇er adamnyñ spermasy öz nekelisiniñ jatyryna i̇emes, basqa əieldiñ
jatyryna salynady.
Syrttai ūryqtandyru təsili:

Birinşisi, i̇erli-zaiyptylardyñ spermasy men jūmyrtqalary
alynyp, arnaiy tütikşelerde ūryqtandyrylğannan keiin
jūmyrtqasy alynğan əiel- diñ jatyryna qaita ornalastyrylady.
Ūryqtandyryl- ğan zigota jatyrğa jabysqan jağdaida öz damuyn
ary qarai jalğastyrady. Būl əieldiñ jūmyrtqalyq joldary bitelip
qalğan jağdaida qoldanylady.
İekinşisi, i̇er adamnyñ spermasy men bögde əieldiñ jūmyrtqasyn
tütikşede ūryqtandyrğannan keiin o n y əieliniñ jatyryna
ornalastyru arqyly bolady. Būl j o l əiel adamnyñ
jūmyrtqalyğynda a q a u bolsa əri jatyry zigotany qabyldai
alatyndai sau jağdaida qoldanylady.
Üşinşisi, bögde i̇er-əieldiñ spermasy men jūmyrtqasy tütikşede
ūryqtandyrğannan keiin ony basqa bir tūrmystağy əieldiñ
jatyryna salu arqyly jüzege asady. Būl təsilge jatyryna zigota
qoiylğan əieldiñ jūmyrtqalyğynyñ jūmys istemeui əri küieuiniñ
spermasy jaramsyz bolğan jağdaida jüginiledi.
Törtinşisi, i̇erli-zaiyptylardyñ spermasy m i̇e n jūmyrtqa
kletkalary tütikşede ūryqtanğannan keiin, ony jükti bolyp
bosanyp beruge kelisim bergen basqa bir əieldiñ jatyryna
ornalastyru arqyly bolady. İağni, surrogattyq təsil arqyly jüzege
asady. Bosanyp beruşi anağa – «qūrsaq ana» delinude. Būl jolğa i̇erli
-
zaiyptylardyñ
sperma, jūmyrtqalary bolğanymen,
əieldiñ jatyry jaramağan iaki tügeldei joq jağdaida ne- mese bala
köterip, tuudy qalamağan jağdaida jüginiledi. Qazirgi tañda əlemde
joğaryda aitylğan barlyq təsilder keñinen qoldanyluda. Qoldan
ūryqtandyrudy bireuler tek aqşa tabu maqsatynda paidalansa, i̇endi
bireuleri üilenbei-aq balaly bolu üşin nemese i̇erlizaiyptylardyñ bireuindegi iaki i̇ekeuindegi jükti boluğa böget
keltiretin kei aqaularğa bailanysty keñinen qoldanuda. Bügingi
tañda tanymal iaki belgisiz adamdardyñ
spermalaryn
saqtap,
sosyn
ony
qajetsingen
adamdarğa satatyn arnaiy
əlemdik sperma bankalary
köptep qūrylğan.
İslam
ğūlamalary
«Rabitatul-alamil-islam»
(Əlem
mūsylmandarynyñ özara bailanysy) ūiymy ūiymdastyrğan fiqh
(islam qūqyğy) məjilisiniñ VIII kezekti otyrysynda joğaryda
aitylğan qoldan ūryqtandyrudyñ barlyq türleri men joldaryn
zerttep mynandai pətualar şyğarğan:
1. İerli-zaiyptylardyñ spermasy men jūmyrtqa klet- kalary
tabiği türde ūryqtana almağan jağdaida, olardy qoldan
ūryqtandyruğa şariğat rūqsat i̇etedi. İağni, jükti boluğa qajetti
«sperma, əieldiñ jūmyrtqa kletkasy jəne jatyr» bəri
birdei bir i̇erli- zaiyptylardiki bolğan jağdaida ğana qoldan
ūryqtandyruğa rūqsat. Al būğan joğaryda aitylğan syrttai
jəne iştei ūryqtandyrudyñ birinşi joldary ğana sai keledi.
Rūqsat i̇etilgen būl joldyñ özinde de mynandai şart- tar
oryndaluy tiıs:
• Əuret jerin körsetuge tyiym salynğandyqtan, əieldiñ
jūmyrtqasyn alu nemese ūryqtanğan zigota- ny jatyryna qaita
salu isterin mümkindiginşe senimdi mūsylman əiel dəriger iaki basqa
əiel adam, əitpese,
mūsylman i̇er dəriger, ol da mümkin bolmağan jağdaida basqa kezkelgen senimdi i̇er dəriger atqarady. Biraq, ja- nynda basqa
tuysqandary birge boluy kerek.
• Ūryqtardyñ auysyp, şatastyrylmaityndyğyna naqty köz jetkizilui
kerek.
• Qoldan ūryqtandyru küieuiniñ közi tirisinde jasa- luy kerek.
Ölgennen keiin rūqsat joq.
• İerli-zaiyptylardyñ būl iske birdei rūqsaty bo- luy kerek.
2. Qoldan ūryqtandyrudyñ qalğan barlyq türi şariğat boiynşa
– haram. Būl joldardyñ kez-kelgeni zinanyñ bir türine
jatady218. Öitkeni, būl təsilderde sperma men jūmyrtqa birdei
i̇erli-zaiyptyğa tiesili i̇emes iaki tiesili bolğan künniñ özinde
jatyr olarğa i̇eş qatysy joq böten bireudiki. Mūndai joldar
ata-tektiñ şata- suyna, köptegen keleñsiz jaittardyñ i̇etek
aluyna əkep soğary sözsiz. Atalmyş təsilderdiñ işindegi keñ
tarağan surrogattyq (qūrsaq ana) təsilmen balaly boluğa
oñközben qaraityn adamdar da kezdesip jatady. Alaida, onyñ
da özindik qauip-qateri men keri nətijeleri bolatyndyğyn
i̇eskermei bolmaidy. Aitalyq, olardyñ keibiri:
• Batysta tuylğan səbidi qūrsaq ananyñ zigota ielerine qaitarmau
oqiğasy jiı kezdesedi. Rasynda da, ūryq basqa bireudiki bolğanmen öz
qanymen qorektendirip, toğyz ai boiy qinalyp kötergen, jan alyp jan berisip baryp tolğatyp düniege əkelgen bauyr i̇eti balasyn kim
basqa bireuge közi qiyp bere salsyn? Qaitarğan künniñ özinde būl
jağdaidyñ ananyñ işki jan düniesine, psi- hologiiäsyna qalai əser
i̇etetinin düniege səbi əkelgen analar jaqsy tüsiner. Ana balasyn
tabystağannan keiin
218

əl-İmamul-əkbar Mahmud Şəltut, Əl-fətəəua, 281-bet. Daruş- şuruq, Kair, 2004 j.
ömir boiy ony sanasynan öşire almasy anyq. Ğūmyr boiy ruhani
küizeliske tüsedi. Bala men ana arasynda özara ruhani tyğyz
bailanys bolatyndyğyn i̇eşkim d i̇e joqqa şyğara almaidy. Sebebi,
jaratylysynyñ negizgi kezeñderin bala ananyñ jatyrynda
təmamdaidy. Ruhy ananyñ jatyrynda beriledi. Qūranda bylai
delinedi:
«Rasynda,bizadamdynağyz(süzilgen)balşyqtan219 jarattyq.
Sosyn ony şəuettiñ bir tamşysy küiinde myqty jerge
ornalastyrdyq. Sosyn ol tamşyny alaqağa (jabysqaq
ūryqtanğan kletkağa) sosyn ony mudğağa (bir tistem i̇et
beinesindegi jaratylysqa) sosyn m u d ğ a n y süiekterge
ainaldyrdyq, sosyn süiekterdi i̇etpen qaptadyq, sosyn ony
basqa bir jara- tylys jasadyq. Alla – i̇eñ keremet
Jaratuşy»220.
Qūranda balanyñ anasy ūryğyn bergen əiel i̇emes, ony düniege
əkelgen jan i̇ekeni aitylady: «Olardyñ analary – olardy düniege
əkelgender ğana»221. «Biz adamdarğa əke-şeşesine jaqsylyq
jasaudy ösiet i̇ettik. Anasy ony qiyndyqpen qūrsağynda
köterip, sondai auyrtpaşylyqpen düniege əkeldi...»222.
«Əlsiregen üstine əlsiregen küide anasy ony köterdi»223.
• Səbi öskennen keiin əke-şeşesine qarsy şyğyp, özin tapqan qūrsaq
anasyna qaitamyn dep qiğylyq salğan jağdaida ne bolmaq?
• Būğan qosa, balanyñ pikirimen sanaspastan ony tuğan anasyna i̇emes,
jūmyrtqa iesi əielge tapsyryluyBūl jerde Adam atamyzdyñ əu basta balşyqtan jaratylğandyğy iaki adam denesiniñ
topyraqtağy elementterdi qamtityndyğyna işarat i̇etilude.
220 Muminun süresi,12-14-aiat.
221 Mujadəla süresi, 2-aiat.
222 Ahqaf süresi, 15-aiat.
223 Tafsirul-munir, 13-t, b. 347
219
na kim rūqsat berdi. İağni, ər səbi özin tuğan anasynyñ qūşağynda ösuge,
aq sütin i̇emuge qūqyly i̇emes pe?
• Qūrsaq ana aldyn ala berilgen qarjyny qanağat tūtyp, özgesin kerek
i̇etpei işindegi balasyn ədeii tüsik qyp tastasa şe?
• Al balanyñ tür-əlpeti ūnamasa nemese dene bitimin- de bir aqau kezdese
qalasa, tipti, i̇eşbir sebepsiz balağa tap- syrys bergen ūryq ieleri
baladan bas tartqan jağdaida balanyñ jəne qūrsaq ananyñ jağdaiy
qalai bolmaq?
• Qūrsaq ana öz ömirinde birneşe janUianyñ ūrpağyn tuyp berse224,
keiinnen ol balalary i̇er jete kele bir- birimen üilenip jatsa qalai
bolady? İağni, şeşeleri bir ağa-qaryndastar bir-birimen tūrmys qūryp
jatsa qalai bolğany? Olai deitinimiz, qūrsaq ana bəriniñ birdei anasy i̇emes pe?
• Qūrsaq ana üilenbegen qyz bolğan jağdaida onyñ tūrmysqa şyqpastan
jükti bolğanyn körgen i̇el ne oilai- dy? Būl bəlkim dini būzylğan
batysta i̇ersi bolmağanmen, biz sekildi zinany ülken künə sanaityn
mūsylman i̇elderinde öte jiırkenişti qylyq.
• Batysta surrogattyq ananyñ öz küieuinen jükti bolyp qalu jağdaiy da
kezdesude. Germaniiäda bir əiel surrogattyq ana boluğa kelisim bergen.
Söitip, jatyry224

Mysaly, Ūlybritaniiänyñ 38 jasar tūrğyny qūrsaq ana - Kerol Horlok osymen
qatarynan segiz ret özgelerdiñ balasyn bosanyp, i̇endi toğyzynşysyna aiağy auyr. Ol
- Childlessness overcome through Surrogacy (ūrpaqsyzdyqqa qarsy böten kisilerdiñ
nərestesin köteru) ūiymynda jūmys isteitin köp əielderdiñ biri. Özdiginen səbi
kötere almaityn janUialarğa jaldamaly qūrsaq analardy izdeu maqsatynda 1990
jyly qūrylğan būl ūiymğa Ke- rol Horlok 1994 jyly kelgen. Ol jyl saiyn bir
nəreste köterip keledi. AQŞ-ta būl ülken biznes közine ainalğan. Zañ jüzinde
tölemniñ i̇eñ joğarğy mölşeri belgilenbegen. Alaida, Sunday Times – tyñ
habarlauynşa tölem mölşeri 12 men 18 myñ i̇evro köleminde özgerip otyrady. (būl
mağlūmat Mednovosti.ru saity- nan alyndy.)
na kelisilgen şart boiynşa i̇erli-zaiyptylardyñ z i g o - tasy
qoiylğannan keiin aiağy auyrlaidy. Alaida, uaqyt öte kele onyñ
sol zigotadan i̇emes, öz küieuinen jükti bop qalğany anyqtalady.
Biraq, ol aldyn ala 8000 AQŞ dollaryn alyp qoiğandyqtan, əlgi
i̇erli-zaiyptylarğa küieuinen jükti bolğan öz balasyn tabys i̇etuge
məjbür bolğan. Keibir adamdar öz balalaryn aqşağa osylai satu- da.
Mine, būl – dinsiz, ruhsyz ğylymnyñ jetistikteri225.
• Qazir batysta tabiği jolmen özi bosanuğa densaulyğy jete tūryp,
əieldiñ balany kestirtip al- dyruy sənge ainaldy. Sebebi, tolğatyp,
qinalyp tuğanşa kestirip aldyra salu əldeqaida oñaiyraq. Biraq
qinalmai əkelgen balanyñ anasyna degen qūrmet- yqylasynyñ
qanşalyqty bolary t a ğ y belgisiz.226 Sebebi, ana men balanyñ
arasynda ruhani bailanystyñ bar i̇ekeni sözsiz. Ol ğylymi
zerthanada bilinetin nərse i̇emes. Ananyñ analyğy da, qaharmandyğy
da ony toğyz ai boiy qabyrğasy qaiysa köterip, qinalyp bosanuynda i̇emes pe? Al i̇endi surrogattyq təsildiñ de bara-bara i̇erikkenderdiñ
i̇ermegine ainalmasyna kim kepil? Bala köterip qinalğysy kelmeitin
kei əielder balasyn tauyp beretin basqa bireudi jaldaudy ədetke
ainaldyruy mümkin ğoi. Būl – batysta keñ i̇etek alğan auru. Qazirgi
künniñ özinde i̇elimizde «Men bala tuyp dene-bitimimdi būzğym
kelmeidi», «jasym qyryqta, balamdy basqa bireu tuyp berse...
Öitkeni, men üşin jūmysym mañyzdyraq» dep, ortalyqqa
keletinderdiñ bar i̇ekendigin Qazaqstandağy
«Ekomed» klinikasynyñ bastyğy Saltanat Berdenqyzy da aituda227.
Sonda əiel ana boludan qaşsa, küieu bögde
Muhammed Ali əl-Baarr, Din ve typ açysyndan tüp bebek. 80-81 bet. Aud: Adil Bebek.
Nesil iaiynlary, Stambul, 1989 jyl.
226 Ərine, məjbür jağdaida kestirip alu basqa jağdai.
227 «Qazaqstan zaman» gazeti, 11 qaraşa 2005.
225
i̇erkektiñ
ūryğyn
öziniñ
əieliniñ
jatyryna
qoiyluyna
namystanbasa, ony Uiat dep qabyldamasa, ağasynyñ ba- lasyn
qaryndasy nemese anasy tağysyn tağy jaqyn tuysqandary tuyp
berip jatsa būl adam balasynyñ azğyndauy i̇emes pe?
• Joğarydağylarğa qosa, sperma men jūmyrtqany tütikşede
ūryqtandyrğannan keiin ony üşinşi bir əieldiñ jatyryna qoiu
jolymen düniege kelgen balanyñ jaratylys, bolmys, minez-qūlyq,
psihologiiä, aqyl- i̇esiniñ aqausyz bolatyndyğyna i̇eşkimniñ kepildik
bere almasy jəne haq228. Mūny aldağy uaqyt körsetedi. Būl öz aldyna
zertteudi qajet i̇etetin taqyryp.
Qysqasy, surrogattyq təsilmen düniege bala əkelu meili dini
tūrğysynan bolsyn, meili adamgerşilik jağynan bolsyn qūptarlyq
is i̇emes i̇ekeni aiqyn. İslam ğūlamalary birauyzdan qoldan
ūryqtandyrudyñ būl təsiline «haram» dep anyq pətua bergen.
İə, ömirde bala süiüdiñ qandai baqyt i̇ekeni barşağa aian. Alaida,
mindetti türde bala süiü kerek i̇eken dep şariğat tyiymdaryn attap,
adamgerşilikke jat qylyqtarğa baru dūrys i̇emes. B ū l tūrğyda
batystyq eksperimenter men adasular bizge ülgi bola almai- dy.
Batysta üilenbei-aq ba la ly boludy qalaityn əielder arnaiy
qūrylğan sperma bankalarynan belgili b i r mölşerdegi qarajatqa
qalağan adamynyñ ūryğyn satyp alyp balaly bola beredi. Belsiz
azamattar öz əieline osy sperma bankalarynan tanityn iaki tanymaityn i̇erkekterdiñ ūryğyn paidalanuyna rūqsat i̇etu- de. Bedeu
ə i i̇e l d i̇e r küieulerine
özi müldem tanymaityn böten əieldiñ
jūmyrtqa kletkalaryn qoldanuyna razy boluda. Kerek deseñiz,
şeşesi qyzynyñ balasyn, qyzy
228

Mūhammed Barada Ğaziiüli, əl-ihsabus-sinaği min manzurin islamii.
şeşesinikin, qaryndasy ağasynyñ balasyn bosanyp beretin jaittar
da kezdesedi.
Büginde batysta qūrsaq analar men balasyz i̇erli- zaiyptylar
a r a s y n d a biznestik maqsatty
közdep deldaldyq jasaityn
m i̇e ke m i̇e l i̇e rd i ñ , ə i i̇e l d i̇e r d i ñ j ū m y r t q a k l i̇e t k a l a r y m i̇e n i̇er
adamdardyñ
spermala- r y n saudalaityn ortalyqtardyñ keñ
tarağandyğy barşağa məlim. Būlardyñ qai-qaisysy bolmasyn bizdiñ adamgerşiligimizge
syiyspaityn, k i̇e l i̇e r ūrpaq
aldyndağy adaldyğymyzğa nūqsan keltirer jiırkenişti ister
i̇ekeni sözsiz. Sūraqtyñ jauabyn Şəkərimniñ:
«Ğylym degen būl bolsa – adyra qalsyn,
Demeske bara jatyr işim tolyp»229- degen danalyq sözimen
tamamdaiyn.

229

Şəkərim, Öleñder men poemalar, 139-bet. Jalyn baspasy, A - maty 1988 j.
Paiğambarğa salauat aitu degen ne? Bizdiñ salauat aituymyzğa
paiğambarymyz mūqtaj ba?
«Salauat» sözi arab tilinde «bereke», «qūrmet körsetu», «tilek»
siiäqty mağynalardy bildiredi. Al dini terminde bolsa, salauattyñ
aituşyğa bailanys- ty mağynalary da özgerip otyrady. «Ahzab»
süresinde:
«Sözsiz, Alla Tağala jəne Onyñ perişteleri ərdaiym
paiğambarğa salauat i̇etedi. İei, iman i̇etkender! Sen- der de Oğan
(Mūhammedke) s a l au a t aityp, jan- dünieleriñmen səlem
joldañdar!»230 delinedi.
Joğarydağy aiatta bildirilgendei, Paiğambarymyzğa tek adamdar
ğana i̇emes, Alla Tağalanyñ özi de jəne Onyñ perişteleri de salauat
i̇etedi. Sondyqtan sa- l a u a t Alla Tağaladan bolğan jağdaida
«raqym i̇etu, dərejesin köterip, mereiin üstem i̇etu, berekege keneltu» mağynalaryn bildiredi. Al perişteden aitylğan jağdaida «izgi
dūğa jəne keşirim tileu» mağynasynda qoldanylady. Al mūsylman
ümbetiniñ salauat aituy – ardaqty Paiğambarymyzdyñ (s.a.u.) Alla
Tağalanyñ i̇erekşe raqymyna bölenip, asqaq dərejesiniñ odan əri
biıktep, mereiiniñ üstem boluyn tileui bolmaq. İağni, ümbetiniñ
paiğambaryna degen izgi tilegi. Salauat tura- ly qysqaşa osylai
tüsinik bergennen keiin joğarydağy sūraqqa qaita oralaiyq.
Onsyz da Alla Tağalanyñ raqymy men bereketine bölengen,
abyroi-dərejesi joğary Paiğambarğa (s.a.u.) salauat aityp, jaqsyq
tileu ne üşin qajet?
230

Ahzab süresi/56.
Birinşiden, aqyrğy paiğambar Mūhammedke (s.a.u.) sa- lauat
aituymyz – moinymyzdağy qaryzymyz. Onyñ (s .a .u.) aldyndağy
jaqyndyğymyz ben süiispenşiligimizdiñ belgisi. Oğan degen
alğysymyzdy tilek retinde bildirip, jürek jardy sağynyşymyz
ben qūrmetimizdi salauat türinde jetkizu bolmaq.
İeger paiğambarymyz jiberilmegende, biz Ūly Ja- ratuşyny
barlyq kemel sipattarymen tanyp, qatesiz tüsine alatyn ba i̇edik?
Paiğambarymyz kelmes būryn adamzat ai, jūldyzğa, jansyz, tilsiz,
meñireu, qoldan jasalğan pūttarğa Qūdai dep tabynğany barşağa
belgili. İendeşe, adamzatqa tauhid dinin üiretip, Rabbymyzben
tabystyrğan ardaqty i̇elşi hazreti Mūhammedke (s.a.u.) sa- lauat aitu –
ərbir mūsylmannyñ paiğambary aldyndağy adal boryşy.
Paiğambarymyz (s.a.u.) özine bildirilgen aqiqattardy jan şydatpas
qiynşylyqtarmen qyrqysa jürip adamzatqa jetkizdi. Sol jolda
malyn da, ja- nyn da aiamady. Sol üşin aptalap i̇emes ailap aş
qaldy. Müşrikterdiñ: «Əbdimüttəliptiñ
jetimeginen
basqa
paiğambarlyqqa adam tabylmai qalyp pa?!» deitindei qorlyq
sözderin i̇estip, keleke-mazağyna duşar boldy. Mübərak jüzine
dūşpandary san ret tükirip, ğibadat jasap jatqan kezde tüieniñ
qan-jynyn əkep töbesine qotaryp, aiyzdary qana alşañ basyp kete
barğan kezderi de boldy. Jaña dinge qarsy şyqqan Mekke
müşrikteri Paiğambaryzdy öltiruge ant işip, mübərak ömirin qauipqaterge kiriptar i̇etti. Jaqyn tuystary men jora- joldastaryn
öltirip, mal-mülikterin talan-tarajğa sal- dy. Biraq, haq dinniñ
adamzatqa jetui üşin paiğambarymyz (s.a.u.) osynyñ bərine moiymai
şydady. Paiğambarymyz būl jan türşigerlik qiynşylyqtarğa
qiiämetke deiin kelip-keter jalpy adamzattyñ baqyty üşin duşar
bol- dy. İə, ol aqyrğy din islamdy bizge jetkizbegende, aq
İMANİ GÜL
pen qarany, dünie men aqyretti, tozaq pen jūmaqty, adamdyqtyñ
asyl qasietteri men qūndylyqtaryn, Ūly Jaratuşynyñ bizdi i̇eki
düniede de baqytty i̇etetin, adamzatty tura jolğa bastaityn
i̇eskirmeitin zañdaryn qaidan bilip, kimnen üirenetin i̇edik? Osynyñ
bərin bizge tūnyq küiinde üiretken hazireti Mūhammedke (s.a.u.) salauat aitu – bizdiñ Oğan degen şeksiz alğysymyz ben
süiispenşiligimizdiñ rəmizi.
Salauat – san ğasyrlar boiy jalğasyp kelgen ərbir ümbetiniñ
«Ua, Paiğambarym! Men de seniñ ümbetiñmin»,- dep kökirek kere
quanyştan jar saluynyñ körinisi.
Salauat – san ğasyrdy artqa tastasa da, ümbetiniñ Paiğambaryna
degen tügesilmes sağynyş sazynyñ əueni.
Salauat – ümbetiniñ Oğan (s.a.u.) bir qadam bolsa da özin jaqyn
sezinuiniñ şarasy bolsa kerek.
İekinşiden, ümbetiniñ ərbir istegen jaqsylyğynyñ sauaby
Paiğambarymyzdyñ da amal dəpterine jazylyp otyrady. Sol
sebepti, Onyñ «mahmud maqamy» biıktegen saiyn biıktep, aqyrette
köptegen ümbetine şapağat i̇ete alatyn bolady. S a l a u a t arqyly
Paiğambarğa Alla Tağaladan bereke, raqym tilep, asqaq dərejesiniñ
odan saiyn biıkke köterilip, meiiriminiñ üstem i̇etiluin sūrau
–Onyñ (s.a.u.) aqyrette şapağatyna keneluimizge sebep bolady. Ümbeti
Oğan salauap aitqan saiyn onyñ biıktegi dərejesi odan əri asqaqtap,
şapağat i̇etu auqymy keñeie tüsedi.
Haq İelşisi Mūhammed (s.a.u.) hadiste: «Qiiämet küni adamdardyñ
mağan i̇eñ jaqyny – myna düniede mağan köp salauat aitqan
adam»231 - degen. Paiğambaryna sa- lauat aityp, səlem joldağan qūl,
inşalla, ana düniede paiğambarğa anağūrlym jaqyn tūrady. Söitip
Haq al- dynda i̇esebimdi qalai beremin dep aq ter, kök terge
231

ət-Tirmizi. Salat/357.
tüsip abdyrağan qūl kütpegen jerden paiğambarynyñ keñ
şapağatyna ie bolady. Sondyqtan salauat
aitudyñ paidasy
Paiğambarymyzdan būryn Onyñ ümbeti, bizge tiedi. Şyndap
kelgende, salauat aituğa Ol i̇emes, biz mūqtajbyz.
Üşinşiden, biz paiğambarymyzğa salauat aitqan sai- yn Alla
Tağala bizge on ret salauat aitady. On künəmiz keşirilip, dərejemiz
on i̇ese köteriledi.
Ənas atty sahaba riuaiat i̇etken hadiste Paiğambarymyz (s.a.u.)
bylai deidi: «Kimde-kim mağan bir ret salauat aitsa, Alla
Tağala oğan on salau- at aitady. Əri on künəsi keşirilip,
dərejesi on i̇ese köteriledi»232.
Demek, Ūly Jaratuşynyñ raqymyna bölenip, künəlarymyzdyñ
keşirilip, dərejemizdiñ ösuine se- bep
bolar
salauatqa
Paiğambarymyz i̇emes, kerisinşe biz zərumiz.

232

ən-Nəsaii. Səhu/55.
PAİDALANYLĞAN ƏDEBİETTER
1. Ab a i Qūnanbaev, Öleñder men poemalar. «Ğylym» baspasy,
Almaty – 1977 j.
2. Abai, Qara söz, Poemalar. «Kitap» baspasy, 1992j.
3. Abdul Məjid Azizul-zandani, Kitabu Təuhidul- Haliq. DarusSalam, İegipet, 1994 j.
4. Abdullah Aimaz, Kader İlmi İsbaty. Silm mat- basy. İzmir,
1983.
5. Abdul-Fattah Ə bu ğudda, Ər-Rasulul-Mu’allim ua Əsalibuhu
fit-ta’lim. Darul-Başairul-İslamiiä, Bai- rut, 1997 j.
6. Adem Tatly, Merak i̇ettiklerimiz. Jihan iaiyn- lary, Stanbul.
7. Adem İakup, Kuran Mujizeleri. Nesil Matbajy- lyk, 2003 j.
8. Ali Juma Ali, əl-Kəlimut-taiibu fətəəua asriiä.
«Dərus-səlam» baspasy. İegipet, 2005 j.
9. Af i f Əbdul-Fattah Tabbara, Ruhud-dinil- İslamii. Darulğilm Lilməlaiin, Bairut. 1995.
10. Ahmad ibnu Ali ibni Hajaril-Asqalani, Fathul- Bəri li
şarhil-Buhari. Dərul-Fikr, Bəirut. 2000 j.
11. Ahmed Şahin, ieni aile ilmihaly. Jihan iai- ynlary.
12. Ə bu Zəkariiä Muhiddin İahiiä ənNəuəuii, Nuzhatulmuttaqin,
«Muəssisəturrisələ» baspasy, Bai- rut 1991j.
13. əl-İmamul-əkbar Mahmud Şəltut, Əl-fətəəua. Daruş-şuruq,
Kair, 2004 j.
14. əş-Şəih Muhammed Mutaualli əş-Şa′raui, əl- Fətəəua.
Dərul-fəth li-i′lamil-arabi, Kair, 1999 j.
15. Buhari, Əbu Abdullah Muhammed ibn İsmail, Əs-Sahih. Bairut.
16. Gufran Koiunju, Gerçege dogru-13, 10-bet. Stan- bul, 1996 j.
17. İemine Şenikoglu, Gençlerin imanyny sorylar- la çaldylar,
«Mektub» baspasy, 1993 j.
18. İergun Çapan, İslama göre terör ve intihar sal- dyrylary,
Stanbul. 2005 j.
19. Jüsip Balasağūn, Qūtty Bilik. Jazuşy baspasy, Almaty, 1986
j.
20. Zafar Ahmad ət-Təhauani, İğlaus-sunan. Darul- kutubul-ğilmiiä,
Bairut. 1997 j.
21. Qūdaiberdiūly Şəkərim, Şəkərim şyğarmalary.
«Jazuşy» baspasy, Almaty 1988 j.
22. M. Bukailee, Kitaby Mukaddes, Kuran ve bilim. aud : Suat
İyldyrym. T.Ö.V. iaiynevi.
23. M. Fathulla, Ən-nurul-halidu Muhammadun mafharatulinsaniiä, Muassisatul-Risələ, Bəirut.
24. M. Fathullah, Əsilatul-asril-muhaiira. «Dərun- nil» baspasy.
2002 j.
25. Mahmud Hamdi Zaqzuq, Haqaiqul-İslam fi muajahati
şubuhaatil-muşakkikin, Kair qalasy, Majlisul-ağla li
şuunil-İslamiiä. 2004 j.
26. Mehmet Aidyn, Musbet ilim ve Allah. Şamil iaiynevi.
Stanbul, 1976 j.
27. Muslim, Əbul-Husain ibn Hajjaj. Əs-Sahih, Bairut.
28. Mustafa Zarqa, Fətəəua. «Darul-qalam» baspasy, Dimaşq. 2001
j.
29. Mustafa Saidul-Han, Muhiddin dib-mustu, Əl- aqidatulİslamiiä. Darul-Kəlimut-taiib, Daru ibni Kəsir, Bairut, 1996
j.
30. Mūqağali şyğarmalary, «Jalyn» baspasy, Al- maty, 2001j.
31. Mūhammed Abdul-Ğani İbrahim Halil, Saddul- fajua uəssulma
bainal-ihuati uəl-umma. S a u d Arabiiä, Əl-Madinatulmunauuara.
32. Mūhammed Ğimara, «Hira» jurnaly, №1, 2005 j, Kair qalasy.
33. Said Haua, Allah. Dərus-Səlam, İegipet, 1998 j.
34. Safvet Senih, Şubheler üzerine. «T.Ö.V.» ba- spasy, İzmir,
1988 j.
35. Uəhbatuz-Zuhaili, ət-Tafsirul-munir. Dimaşq,
«Dərul-fikr» baspasy, 2003 j.
36. Heiet, Müslüman İlim Önjüleri. Stambul, 2005 j.
37. Çarlz Darvin, Türlerin kökeni. Onur İaiynla- ry, Ankara
1996.
38. Şaban Dögen, Müslüman ilim Önjüleri ansi- klopedisi.
Stambul, 1984 j.
39. Şəkərim, Öleñder men poemalar, 139-bet. Jalyn baspasy,
Almaty 1988 j.