Əiel Qyryq Jandy

(əñgime)
Tūla boiy appaq qyrau, közi kirtigen bir it üşkir tūmsyğymen şatyr
i̇esigin türtip aşyp, basyn işke sūğyp jibergen.
─ İe-i̇ei, Sivaş!.. Əi, albastydan tuğan malğūn, şyq əri, şyq! ─ dep
iştegiler jamyrai aiqailap, öre tūrdy. Bettlz qalaiy tərelkemen
tūmsyqtan tañq i̇etkizip ūryp ülgergeni sol ─ əlgi kirtigen köz ben ürpigen
bas qas qağymda joq boldy. Būdan soñ ile-şala Lui Savoi şatyrğa i̇esik
retinde ilingen qalyñ brezenttiñ jan-jağyn qymtai jauyp qoidy da, peş
üstindegi ystyq tabadandy aiağymen audaryp tastap, onyñ jalyn
şarpyğan tübine qolyn tösep jylytuğa kiristi.
Syrtta saqyldağan sary aiaz. İeki kün būryn spirtti termometr alpys
segiz gradusty körsetip tūryp, kenet syrt i̇etip synyp tüsken, odan keiin de
suyq küşeie tüspese bəseñdegen i̇emes, al i̇endi onyñ qanşa künge sozylary
da belgisiz. Mūndai tükirigiñ jerge tüspes aiazda, jyly üi, jyly Uiadan
alysta, mūzdai suyq auamen özek qaryp otyrudy dosyñ tügil dūşpanyña
tilemes i̇ediñ. Ras, dəl osyndai künderi aldy-artyna qaramai jolğa şyğyp
ketetin közsiz i̇erler de bolady, biraq olardyñ keiin din aman qalğandaryn
körgen i̇eşkim joq ─ i̇eki ökpeden aiyrylyp, kürk-kürk jötelip, aqyry
məñgilik toñğa jambasyn məñgi tigizip tynğandar qanşama. Bir qyzyğy
östip ölgenderdiñ məiitin mūzdai körge salğanda, osyndai bülinbegen,
būzylmağan qalpynda Qiiämet künine jetsin degen ūğymmen olardyñ betin
mükpen ğana jauyp kete barady. Al mūndai Ūly Künge senbeitinderge,
ərine, i̇eñ keremeti ─ Klon-daikks baryp ölu dep köpire almaisyñ. Biraq
būdan Klondaikte ölu ─ jaman, tirşilik i̇etu ─ tamaşa degen ūğym tumasa
kerek.
Şatyr işinde dəl syrttağydai suyq bolmağanymen onyñ da jetisip
tūrğany şamaly. Sondyqtan işte otyrğandardyñ bəri ortadağy jalğyz
peşke itinip jabysa tüsedi. Aiaq astyndağy jerdiñ bir böligine qalyndau
i̇etilip samyrsyn büri töselgen. Onyñ astynda ─ qar da, üstinde ─ tükti
körpe. Al qaryn mokasinmen taptap tastağan şatyrdyñ i̇ekinşi böliginde

ydys-aiaq, kiım-keşek, qūral-jabdyq siiäqty neşe türli zattar qalai bolsa
solai şaşylyp jatyr. Büiirine deiin qyzaryp alğan temir peştiñ işinde
qu otyn kürkirei janady. Al odan üş-tört qadam jerde qūddy qazir ğana
özen betinen oiyp əkelgendei ülken bir mūz böligi öñkiıp tūr. İetek jaqtan
i̇esken suyq yzğar şatyr işindegi bar jyludy joğary köterip əketken. Peş
mūrjasynyñ syrtqa şyğar tesiginiñ ainalasyndağy brezenttiñ i̇eki-üş
qarystai jeri qūp-qūrğaq ta, odan əri dymdanyp, terşip... sosyn birtindep
aq qyrauğa ainalyp kete barğan. Būl qyrau şatyrdyñ tört qaptalyn
qualai jyljyp, peşten alystağan saiyn qalyñdai bergen de, aqyry
irgedegi i̇etekke jetkende, jarty diuimnen bir-aq asqan.
O-o-o! 0-oh!-0-oh! ─ Tükti körpeniñ astynda ūiqysyrap jatqan jas
jigit tüsinde auyrsyna yñqyldaidy. Saqal-mūrty ösken, jūqaltañ, jadau
jüzinen əbden azyp-tozyp, qajyğany baiqalady. Tegi auruy janyna qatty
batyp jatsa kerek, yñqyly uaqyt ötken saiyn küşeie tüsken. Körgis
astynan jartylai şyğyp jatqan denesi qūmyrsqa ileuine tastağan
jylandai birde jiyrylyp, birde jazylyp, tynymsyz typyrşi beredi.
Kəneki, būl batyrdy silkilep jeberiñder! ─ dedi Bettlz būiyra söilep.
─ Beişaranyñ tağy da qūianşyğy ūstağan sekildi.
Būl būiryq auyzdan şyğysymen alty jigit ony ornynan jūlyp alyp,
əbden ūianyp i̇es jiğanşa əri-beri jūlqylap, silkilei bergen.
─ Saitan alğyr, osy qarğys atqan ölkede nem bar i̇edi, ─ dedi jas jigit,
şamaly özine-özi kelgen soñ. Sosyn üstindegi körpesin syryp tastap,
tösekke jürelei otyrdy. ─ Men qatarymen üş jyl boiy bükil
Amerikany tūtastai şarlap şyqtym. Jəne köbinde qysta. Qūdai-au.
sonda şynyğatyn kezim bolğan şyğar. Joq, myna ölkege keldim de,
qaidağybir qatyn tektes afinalyq siiäqty, üi i̇etken aiazğa ūşyp tüsetin
boldym. İeşqandai i̇erkekke tən qasietim qalmağan. Ökinişti! Öt-te
ökinişti!
Ol otqa jaqyndai otyryp, temekisin orai bastady.
─ Meni bir bosbelbeu dep oilap qalmañyzdar! Joq, men bərine de töze
alamyn. Biraq dəl qazir Uiattan betim örtenip tūr. Jürip ötken jolym ─
nebəri otyz-aq mil, sonyñ özinde mine jündei tütilip, bükil süiekterim
şaşylyp qalğan siiäqty. Aituğa yñğaisyz tipti!.. Kimde siriñke bar?

Beriñderşi, tügel?!
─ Qyzbalanbai-aq qoi, bauyrym! ─ Bettlz oğan siriñkeniñ ornyna peş
auzynan lapyldai janğan şalany suyryp berdi de, əkelik qamqor
dauyspen sözin əri qarai jalğağan. ─ Būl sağan keşirimdi, ər adamnyñ
basynda mūndai-mūndai bola beredi. Bərimiz de şarşap, qajyp körgenbiz.
Mūnda alğaş kelgen jyly jol azabyn men de talai tartqam. Sonda
deimin-au, şöldep kele jatyp mūzdy suatqa bas qoiğannan keiin on minut
boiy i̇es jiiä almai şaiqalaqtap tūratyn kezim əli i̇esimde. Odan keşkisin
bükil buyndarym syrqyrap, süiek-süiegim qaqsap, janymdy qūiarğa jer
tappağan künderim qanşama. Keide, tipti, jañağy öziñ sekildi qūrysyptyrysyp, i̇eki büktetilip qalğan sətimde, meni "tüzetip" jiberu üşin
lagerdegilerdiñ bəri aiağynan tik tūruşy i̇edi. Al sen jas bolsañ da mineziñ
bar i̇eken. Mağan aldymen sonyñ ūnaidy. Kör de tūr, bir jyldan keiin sen
biz siiäqty kəri-qūrtañdarğa qarañdy da körsetpei ketetin bolasyñ. Būğan
qazirdiñ özinde negiziñ bar, i̇eñ bastysy ─ deneñde bir tüiir artyq i̇et joq.
Bar bəle ─ maida. Osy maidyñ kesirinen nebir tepse temir üzetin jigitter
baiağy ata-babasynyñ janyna i̇erterek attanyp ketken ğoi.
─ Mai deisiz be?
─ İə, iə, maidy aitamyn. Kimniñ boiynda mai köbirek bolsa. sol jol
azabyn da köbirek tartady.
─ Būny bilmeidi i̇ekenmin!
─ Bilmeseñ, bilip al. Būl ─ fakt. Būğan i̇eşqandai küməndanuğa
bolmaidy. Alyptar alyp-ūruğa ğana myqty, al tözimdilikke kelgende ─
borkemik. Sondyqtan olarğa senu qiyn. Al öziñdei aryq, siñirli
adamdardyñ qai uaqytta, qandai jağdaida da jany siri bolady. Ondai
adamdar jəne tyrnağy ilikken jerden birdeme almai şyqpaidy da. Al
juandar men semizderge būl tek arman ğana.
─ Dūrys aitasyñ, ─ dep osy tūsta əñgimege Lui Savoi kilikken.
─ Men de kezinde ögizdei öñkigen bireudi biletinmin. Mine sol adam ─
anau Soltüstik Bastau boiynda bağan tūrğyza bastağan uaqytta Lon MakFeimen birge sonda attanğan ğoi. Londy sender de biletin şyğarsyñdar?
Anau əlgi ylği da i̇eki i̇ezui i̇eki qūlağynda jüretin jiren-sary irlandyq şe?

Jə, söitip sol i̇ekeui jolğa tüsip jüre beredi, jüre beredi, ─ tün jüredi,
kün jüredi. Aqyry əlgi ögizdei jigittiñ şamasy bitip, dymy qūryp, jol
jiegindegi qarğa jata ketedi. Al şynaşaqtai irlandyq ony tūrğyzam dep
ary tartady, beri tartady, jūlqylap köredi ─ joq, ol qozğalğysy
kelmeidi, tek balaşa ökirip jylai beredi. Amal joq Lon ony birde süirep,
birde itermelep, meniñ üişigime jetkizgenşe əbden it bolğan ğoi,
qysqasy...
─ Sosyn? ─
şydamsyzdanyp.

dedi

peştiñ

tömengi

şetinde

otyrğan

bireu

─ Sosyn üş kün boiy meniñ törimde üielep jatyp alğan. Men ondai
qatyn bökseli i̇erkekti i̇eşqaşan körgen i̇emespin. Mine, qaida semizdiktiñ
qorlyğy!
─ Al Aksel Gunderson şe? ─ dedi Prins. Būl jas injenerge kezinde
bir skandinav añşynyñ taudai denesi men onyñ keiingi qaiğyly qazasy
qatty əser i̇etken-di. ─ Beişaranyñ süiegi anau jerde qaldy ğoi. ─ Prins
qolyn sonau şyğys jaqqa qarai belgisizdeu siltei saldy.
─ Iri adam i̇edi ğoi ol! İə, osy ölkege Tūzdy Su jağalaularynan kelip,
būlan aulağandardyñ işinde i̇eñ irisi sol bolatyn, ─ dedi Bettlz da kelisip.
─ Alaida ol ─ Qūdai quat bergen myñnan bireu ğana ğoi. Al onyñ əieli
i̇esteriñde me? Ungu degen? Jüziktiñ tesiginen ötkendei jiñişke, ap-aryq
əiel şe anau? Tal boiynda qyryp alarğa qyzyly joq sol əieldiñ
tözimdiligi men qajyr-qairatyna men əli künge deiin tañğalamyn. İeñ
keremeti sol ─ qūdaidyñ osy bergen ğajap syiyn ol tüp-tügel bir-aq
nərsege jūmsaityn. Nege deisiz ğoi? Küieuin kütip-baptauğa. Nesin
aitasyñ, rasynda ol küieui üşin tiridei otqa tüsuge daiyn i̇edi ğoi.
─ İe, adam şyn süise, ne istemeidi, ─ dep qoidy injener.
─ Məsele tek sonda ğana deisiñ be! Ol..
─ Jigitter, beri qarañdar! ─ Sözge kenet tamaq salynğan jəşik üstinde
otyrğan Sitka Çarli aralasqan ─ Sender būl jerde nebir kesek bitimdi
adamnyñ özin beişara i̇etip, qor i̇etip jiberetin denedegi artyq mai turaly,
odan soñ myqty i̇erkek, i̇er minezdi əiel jöninde əñgime qozğadyñdar; bəri
dūrys, bəri jaqsy. Al i̇endi osyğan ūqsas bir əñgimeni men de senderge

aityp bereiin. ─ Ol sözdi neden bastasam i̇eken degendei şamaly oilanyp
otyrdy da, sosyn jailap söilei bastağan. ─ İerterekte, myna ölkeniñ
böten-baspaqtardan taza, qyz müsindi jas kezinde, bir i̇erli-zaiypty i̇eki
adammen jaqsy tanys bolğanym bar-dy. İerkegi ─ kesek tūlğaly, myğym
deneli, bet-pişini de kelisti adam i̇edi. Tek bar aiyby ─ boiyna azdap artyq
mai jinağandyğy. Al əiel, kerisinşe, jip-jiñişke, ap-aryq, üp i̇etken
jelge ūşyp tüserdei tym nəzik jan-tūğyn, biraq... oğan bitken jürek i̇eş
i̇erkekke bitpegen şyğar. İə, keiin de men qanşama adammen joldas bola
jürip, dəl sol əieldiñ mərttigindei mərttikti bir i̇erkektiñ boiynan
körmedim desem, senesiñder me!... Sonymen, biz Tūzdy Sudy betke alyp,
kündiz-tüni jürip kele jatqanbyz. Jol tym auyr i̇edi. Qar qalyñ, qaqağan
aiaz, özekti taldyrğan aştyq. Osy azaptyñ bərin bizben birdei körip kele
jatqan əieldiñ ne bir qimylynan, ne bir auyz sözinen şarşau, qaju
degendi baiqamaimyz, tek köretinmiz ─ qai uaqytta da küieuiniñ qasqabağyna qarap, qūraq ūşyp tūratyny ğana. Netken mahabbat deseñşi!
Sitka bir mezet əñgemesin doğaryp, janynda jatqan ülken mūzdyñ bir
kesegin baltasymen şauyp aldy da, ony peş üstinde tūrğan altyn juatyn
qañyltyr nauağa tars i̇etkizip tastai saldy, ─ auyzsudy olar osylaişa
alatyn. Jigitter bir-birine jymdasa jaqyndady, al auru bozbala: tağy da
dirildep-qalşyldai bastasam qūlap qalmaiyn, degen oimen neğūrlym
ornyqty otyruğa yñğailanğan.
─ Bauyrlar, ─ dedi Sitka sözin əri jalğastyryp, ─ meniñ boiymda
sivaştardyñ qyzyl qany oinaidy, al jüregimde sender siiäqty aqtardyñ
asqaq ruhy şalqidy. Birinşisi ─ ərine, ata-babamnyñ ūrpaqqa bergen ūly
syiy da, i̇ekinşisi ─ meniñ özderiñdei aq nəsildi adamdarmen dos
boluymnyñ arqasy. Men sonau bala kezimniñ özinde bir sūmdyq aqiqatty
biluime tura kelgen. Sonda ne bildi deisizder? Bükil jer betiniñ qojasy
sender i̇ekensiñder, al sendermen küresuge sivaştardyñ dərmeni joq i̇eken;
sondyqtan it pen qūs qar üstinde qalai ölse, biz de solai öluge tiıs
i̇ekenbiz. İə, söitip men, mine, senderdiñ, aralaryña, jyly jerge,
oşaqtaryñnyñ basyna kelip otyrmyn. İeşqandai bötendigim joq. Būl
ömirde adamnyñ basynan ne ötpeidi. Men de myna şaqşadai basymnan
nebir jaidy ötkizgen janmyn. Soqpaqty da, sonardy da kördim.
Talailarmen tağdyrymdy da tabystyrdym. Qanşama taipa adamdarymen
tamaşa dos ta boldym. Sondai adamdar jöninde sender qalai oilap, qalai
bağalasañdar ─ men de solai oilap, solai bağalaityn jağdaiğa jettim.

Sondyqtan men əldebir aq adam jöninde qatal pikir aitsam, sender mağan
renjimeitinderiñdi bilem. Nemese kerisinşe öz taipamnyñ bir adamyn
artyq maqtap jibersem, sender: "Sitka Çarli ─ sivaş qoi. Būnyñ kezi men
tiline senim bar ma!" ─ demeitinderiñe de senem. Solai i̇emes pe?
─ "İə solai" degendei otyrğandar ünsiz bas izesip qoidy.
─ Ol əieldiñ aty Passuk i̇edi, ─ dep bastady ol əñgimesiniñ jalğasyn. ─
Onyñ taipasy tūzdy teñiz jağalaularyn mekendeitin. Men Passukty
olardan adal türde satyp alğam. Jasyrary joq, men ony şyn süidim dep
aita almaimyn, oğan köz toqtatyp qaraudyñ özi men üşin jağymsyz i̇edi, al
onyñ özi ylği da közin tömen salyp jüretin. Būnysy jasqanşaqtyğy
şyğar nemese tym Uiañdyğy bolar, dep oilaitynmyn men. Būlai oilaudyñ
jöni de bar ğoi, öitkeni būryn i̇eşuaqytta körmegen-bilmegen adamğa
tūrmysqa şyğa salu oğan oñai tidi deisiz be? Sosyn, jaña senderge
aittym ğoi, meniñ jüregim ony tym qalağan joq dep ─ dəl sol uaqytta men
alys jolğa jinalyp jürgem, al jolda meni kütetin, itterime mezgilinde
tamaq berip tūratyn adam kerek boldy. Söitip bir adamnyñ arysy ne,
berisi ne, i̇ekeuara bir körpe jeter dedim de, Passukty alyp jüre bergem ğoi
alysqa.
─ Ūmytpasam, birde men senderge kezinde ükimettik qyzmette
bolğanymdy aittym-au deimin? Sondyqtan mağan əskeri kemege özimmen
birge itterimdi, şanamdy, qap-qap azyq-tüligimdi tiep aludyñ i̇eş
qiyndyğy bolğan joq. Janymda jəne Passuk bar. Keme soltüstikti betke
alyp, küni-tüni jürip otyryp, aqyry qysqy Bering teñizine jetkende,
bizdi señ-señ bolyp siresip jatqan appaq qardyñ üstine qaldyryp kete
barğan. Ükimet jūmysymen jürgen mağan olardyñ bar qaldyrğany ─ azynaulaq aqşa men ömiri adam aiağy baspağan jergilikti jerdiñ kartasy jəne
birneşe hat. Hattardyñ syrty myqtap jelimdelgen əri su ötkizbeitin
materialmen oralğaq ─ men olardy ūly Makkenzige taiau jerde, mūzda
qystyrylyp qalğan, kit aulaityn kemege jetkizuim kerek-ti. İeger özen
ataulynyñ anasy ─ bizdiñ İukondy i̇eseptemegende, jer jüzinde
Makkenziden ülken özen joq şyğar.
Biraq būnyñ bəri ənşeiin söz arasyndağy əñgime ğoi, əitpese men
aitaiyn dep otyrğan negizgi məselege kit aulaityn kemeniñ de, özim
Makkenzidiñ jağasynda ötkizgen asa qatal qystyñ da i̇eş qandai qatysy

joq.
Köktemde, kün ūzaryp, jyli bergen kezde, biz ─ Passuk i̇ekeuimiz ─
oñtüstikke, İukon jağalaularyna qarai jürip kettik. Būl bir jandy jegen
auyr jol boldy, tek künge qarap qana bağytymyzdy aiyryp otyrdyq.
Əlginde aityp ötkenimdei, ol uaqytta būl i̇elge i̇egin-tegin jatqan bos jer
i̇edi, biz sonau it arqasy qiiändağy Qyrqynşy Milge jetkenşe birde
i̇eskekti, birde ūzyn taiaqty paidalanyp, ağysqa qarsy tyrbañdap jüze
bergenbiz. Sonan soñ künderdiñ küninde aiağymyz qara jerge tiıp, ol
jerdegi özderiñ siiäqty aq adamdarmen qauyşyp, bir jasap qaldyq qoi,
əiteuir.
Alaida ondai raqat künderimiz ūzaqqa sozylğan joq, köp ötpei ─ aq
qylyşyn süiretip qys keldi. Būryn-soñdy bolmağan qatal qys! Köz
aştyrmas aq boran. Odan qalsa qyzylşūnaq aiaz. Būl da az i̇eken, artynşa
būğan aştyq kelip qosylğan. Kompaniiä Agenti ər adamğa bükil qysqa barjoğy qyryq funt ūn men jiyrma funt şoşqanyñ sürlengen i̇etin bergen.
Basqadai tamaq joq. İtter ūlidy da tūrady, adamdar aşqūrsaqtan əbden
qajyp bitken ─ betteri aiğyz-aiğyz əjim. Küştiler əlsiregen, əlsizder
ölip tynğan. Onyñ üstine poselkany tūtastai qyrqūlaq jailağan.
Östip jürgende bir küni keşkisin bərimiz poselka ortasyndağy dükenge
jinala qalğanbyz. Ondağy jylan jalağandai bos sörelerdi körgende,
janymyz qūlazyp, işegimiz şūryldap qūia bergen. Oşaqtağy byqsi janğan
ottyñ alaköleñke jaryğynda sybyr-kübir əñgimelesip tūrdyq. Şyraq
jağuğa aiaimyz, ol i̇erteñgi künderi məiit basyna da kerek. Sonymen
əñgimelese kele biz mynadai şeşimge keldik: būl jerde qandai jağdaiğa
tap bolğanymyzdy tezirek Tūzdy Suğa jetkizuimiz kerek. Al oğan kimdi
jiberemiz? Osy sūraqqa tirelgen jūrttyñ bəri qūddy būrynnan kelisip
alğandai-aq bir sət mağan qarağan. Möligen közder būl tek seniñ qolyñnan
ğana keledi, deitin siiäqty. Öitkeni olardyñ arasynda i̇eñ köp jol jüretin
adam men i̇ekenimdi bəri biletin.
─ Teñiz jağasyndağy Heine missiiäsyna deiin jeti jüz mil, ─ dedim
men. ─ Al jol boiyndağy bükil qardy şañğymen taptap otyrmasa,
itşanalar jüre almaidy. İaki būl jol öte auyr degen söz. Sondyqtan
mağan itterdiñ i̇eñ myqtysyn, tamaqtyñ bar təuirin beresiñder. Basqa
senderden sūrarym joq. Qalğanyn Passuk i̇ekeuimiz özimiz köre jatarmyz.

Otyrğandar kelisti. Osy tūsta "Ūzyntūra Djeff" dep atalyp ketken
i̇eñgezerdei ianki jigiti ornynan atyp tūrğan. Men buivoldyñ sütin işip
ösken adammyn, sondyqtan jolğa menen ötken myqty, tözimdi jandy şam
alyp izdeseñder tappaisyñdar, onyñ üstine şañğymen de öte jaqsy
jüremin, deidi. Qysqasy, ol da menimen barğysy keletinin, əgərəkim men
jolai ölim ketsem... qalğan joldy ol özi jalğastyryp, missiiäğa deiin
aman-i̇esen jetip, amanatty oryndap bir-aq qaitatynyn jaiyp salğan. Men
ol kezde jas i̇edim, iankiler turaly biletinim de şamaly bolatyn.
Osaldyqtyñ birinşi belgisi ─ köpirme söz i̇ekenin, al şyn myqtylar ülken
isti ünsiz tyndyratynyn, ras, ol uaqytta men qaidan bileiin. Sonymen biz
i̇eñ tañdauly itterdi, i̇eñ jaqsy degen azyq-tülikti alyp, üşeuimiz ─ Passuk,
Ūzyntūra Djeff jəne men ─ təuekelmen ūzaq jolğa şyqtyq ta kettik.
Osy otyrğan senderdiñ barlyqtaryñ ūlpa qardy şañğymen talai
taptap, tyñnan jol salyp körgensiñder, sondai-aq suyqtan siresip qalğan
şanalardy sət saiyn kütir-kütir qozğap otyru da i̇eşqaisyña tañsyq i̇emes,
i̇endeşe jol azabynyñ bərin tağy da senderge i̇ejiktei beru artyq şyğar.
Būl jerde tek mynany ğana aitqan jön: sol künderi biz küni boiy
tyrbañdap nebəri on-aq mil jol jürsek, i̇endi birde ony otyzğa əreñ
jetkizetinbiz. Alaida köbinde sol onmen ğana şekteluşi i̇edik. İeñ jaqsy
dep tañdap alğan tamağymyz da asa jaqsy bola qoiğan joq, onyñ üstine
alğaşqy künnen bastap ony öte ünemdep paidalanuğa tura kelgen.
Sonymen qatar myqty itterdiñ özi de birtindep qaji bastağan, keşkilik
təltirektep qalğan beişaralardy tek taiaqtyñ yrqymen, zorlyqtyñ
küşimen ğana jürgizemiz. Östip jürip aq özenge jetkende jegimdegi üş
toptyñ i̇ekeui ğana qalğan, ─ al jürip ötken jolymyz ─ nebəri i̇eki-ak jüz
mil! Ras, asa joğaltqan da i̇eştememiz joq: ölgen itter tirilerge jem
bolğan.
Pellige jetkenşe jolai qybyrlağan ne bir qarany, ne bir syzdyqtai
şyqqan tütindi köre almadyq. Men osy jerde biraz azyq-tülik qoryn
jinap alam ba dep ümittengem, sosyn jəne qatty qaljyrap, yñqyldapsūñqyldap kele jatqan Ūzyntūra Djeffti osynda qaldyryp ketu de
oiymda bar-dy. Alaida faktoriiä qoimasynda ilip alarğa i̇eşteme bolmai
şyqty; kompaniiä agenti kürk-kürk jötelip, dem ala almai i̇entigip tūryp
bizge missionerdiñ qañyrap qalğan jaman laşyğy men onyñ it jep
ketpesin dep tastarmen bastyryp tastağan beiitin körsetken. Sol jerde
tağy biraz ündisterdi de körip qaldyq biraq olardyñ arasynan birde-bir

kəri adam men jas balany körmedik. Tiri deitin mynalardyñ da köktemge
aman-i̇esen jetetinderi az köringen bizge.
Qysqasy, būl jerden biz ne qarynğa, ne köñilge i̇eş jūbanyş tappai əri
qarai jürip kettik. Al Heine missiiäsyna deiin əli aldymyzda bes jüz
mil jol jatyr i̇edi. Onyñ özi tūtastai məñgilik qar men appaq mūnardan
ğana tūrady. Būl özi jəne... jyldyñ i̇eñ qarañğy mausymy-tūğyn,
talmatüstiñ özinde künniñ közi oñtüstik kökjiekti əzer-əzer qyzarta alady.
Degenmen alğa ozğan saiyn mūz qorymdary sirep, jüru jeñildei tüsken.
Men itterdiñ üstine bişikti üsti-üstine üiire beremin ─ osyndai jeñildeu
jerde joldan biraz ūtyp qalğym keledi. Aiaq suytu, bel jazu degendi mülde
ūmytqanbyz. Ünemi şañğymen jüru de oñai tiıp kele jatqan joq, aiaqtyñ
basy udai aşidy, tobyqtyñ üsti qajala-qajala əbden jara bop qalğan.
Kün ötken saiyn būl jaralar uşyğyp, qaqsap auyrğanda janymyzdy
közimizge körsetedi. Mine, sondai bir küni tañerteñ biz şañğyny aiaqqa ile
bastağan kezde, Ūzyntūra Djeff i̇eñkildep jylap jibersin. Men ony aiap,
kişirek şanalardyñ jolyn aşuğa jiberdim, biraq ol jürudiñ jeñildeu
jağyn oilap, şañğysyn şeşip tastap i̇edi. Sol üşin de jol taptalmai,
mokasin oiyp tüsken qarğa itter qaita-qaita sürinip, jyğyla bergen.
İtterdiñ aryqtyğy sondai, qabyrğalary yrsiyp, arqa süiekteri
şodyraiyp-şodyraiyp syrtqa şyğyp tūr i̇edi ─ baiqūstardyñ attap
basuy mūñğa ainalğan. Men Djeffke aiqailap tūryp ūrsyp i̇edim, ol i̇endi
qaitip şañğysyn şeşpeuge uəde bergen, biraq sözinde tūrğan joq. Men
sosyn ony amalsyz bir-i̇eki ret bişikpen ūryp jiberdim. İtter sodan keiin
ğana dūrys jüre bastağan-dy. Jalpy, künnen künge Djefftiñ jaiy
baladan qiyn bolyp bara jatsa, sonyñ barlyğy əlginde Bettlz aitqan
denedegi artyq maidyñ "arqasy" i̇edi.
Al Passuk! İerkek atymen bireu ottyñ janynda myrs-myrs jylap
jatqanda, ol tañ atpai tūryp bizge tamaq daiyndap, sosyn mağan itterdi
jeguge kömektesip, al keşkisin jatar oryndy daiyndap, əiteuir, küni boiy
bir damyl tappaidy. İeger itterimiz aman jürse, būl tek Passuktyñ i̇eñbegi.
Öitkeni itterdiñ aldyna şyğyp ūlpa qardy şañğymen taptap otyratyn da
─ köbinde Passuktyñ özi bolatyn. Passuk... ne desem i̇eken senderge! Ol
uaqytta būnyñ bərin men solai boluğa tiıs dep qabyldaitynmyn jəne
basqadai oidauğa qūlqym da joq-ty: basym basqada jüredi, i̇ekinşiden ─
jaspyn, əielder jöninde de öte az bilemin. Tek keiin sol künderdi i̇eske
alğanda ğana kezinde meniñ qandai əielim bolğanyn bilip, talai-talai

barmaq tistedim ğoi.
Djeff i̇endi bizge tek masyl bop qalğan. İtterdiñ jügi onsyz da auyr
i̇ekenine qaramai, ol keide artta qalğan kezde, itşanağa ūrlanyp jatyp
alady. Ony biz bəribir būdan soñ Passuk barlyq jegimdi öz qolyna alğan
da, Djeff mülde bos qalyp i̇edi. Kün saiyn tañerteñ men oğan tamaqtan öz
ülesin qyldai qyp bölip beremin, ol ony işip-jep alady da, bizden būryn
jolğa şyğyp ketedi. Al Passuk i̇ekeuimiz jükterdi jinap, şanağa tiep,
itterdi jegip bolğan soñ, tağy da jürip ketemiz. Sodan tüske jaqyn kün
közi səl jyli bastağan kezde, biz ony quyp jetemiz de, toqtamai kete
baramyz ─ ol köz jasyn köldei tögip qala beredi. Biz jüre beremiz... jüre
beremiz... sosyn əbden qarañğy tüsken uaqytta tünemelikke toqtap, otty
laulatyp jağyp, Djefftyñ tamağyn jeke bölip qoiyp, tösegin salyp, özin
sarğaia kütip otyramyz.Tünniñ bir uağynda aqsañdai basyp, süiretilip ol
da jetedi. Jetedi de özine tiesili tamaqty qomağailana jep alyp, küñkküñk söilegen küii toñqaiyp jata ketedi. Kündegi jağdai ─ osy. Onyñ
auru deitin auruy da joq-ty ─ bəri de ənşeiin qatty qaju men
aşyqqandyqtan i̇edi. Biraq dəl sol sekildi Passuk i̇ekeuimiz de qatty qajyp,
şarşağanbyz, bizdiñ de işegimiz aştyqtan əbden būralyp bitken, degenmen
biz bükil jūmysty atqaryp kelemiz ğoi ─ al ol bolsa, qara basyn alyp
jüruge de jaramaidy. Şyndyğyna kelgende, barlyq bəle manağy Bettlz
aitqan artyq maida jatsa kerek, əitpese, ony azyn-aulaq tamaqtan qağyp
jürgen biz joq qoi.
Bir küni aldymyzdan... appaq Meñireu Mekende ilbi basyp kele jatqan
i̇eki kisini kezdestirdik. Əkeli-balaly aq adamdar i̇eken. Le-Barj kölinde señ
būzylyp, barlyq kiım-keşek, jükteri suğa batyp ketipti, qoldarynda bar
qalğany ─ i̇eki jeñil jamylğy ğana. Aitularyna qarağanda, jol boiy tünde
laulatyp ot jağyp otyrypty da, tañğa deiin sonyñ janynda boi
jylytyp jatypty.
Jandarynda azdap ūn da qalğan körinedi, sony anda-sanda jyly suğa
i̇ezip işip, jan şaqyratyn sekildi. Balanyñ əkesi mağan dorbasynan ony da
körsetken ─ bar joğy jeti-segiz uystai ğana i̇eken. Al olar betke ūstağan
Pellige deiin əli i̇eki jüz mildei jer bar i̇edi. Onyñ üstine ol jerde de
aştyq bastalyp ketken. Olar bizge özderimen birge bir ündistiñ de joldas
bolyp şyqqanyn, onymen tamaqty ylği da teñ böliskenderin, biraq onyñ
birtindep būlarğa ilese almai qalğanyn əñgime i̇etken. Biraq men būğan

sengem joq, i̇eger tamaqty teñ bölisip otyrsa, ol nege būlarğa ilese almai
qalady?
Men ol i̇ekeuine i̇eşteme bölip bere almadym. Al olar bizdiñ i̇eñ jaramdy
itimizdi (onyñ da yñyrşağy ainalyp tūrğan) ūrlap aluğa tyrysyp i̇edi,
men tapanşammen qorqytyp, tabandaryn jaltyratudy talap i̇ettim. Olar
mas adamdai sendelektep jürip ketti. Adam degen attary ğana, əitpese tiri
aruaqtan i̇eş aiyrmasy joq i̇edi beişaralardyñ. Soñdaryna ūzaq qarap
tūrdym: birin-biri süiegen əkeli-balaly i̇eki aruaq Pellidi mañdaiğa alyp,
appaq meñireu qoinyna birtindep siñe berdi. Bizde i̇endigi qalğany ─ üş it
pen bir şana i̇edi, qūr süiek pen teriden basqa ol itterde de i̇eşteme
qalmağan. Otyn az bolsa ottyñ da qyzuy az bolatyny belgili ğoi ─ bizdiñ
de jağdaiymyz tura sol siiäqty i̇edi. Tamaqty tym az jegendikten boiymyz
da öte az jylidy, suyqtan betimizdiñ qap-qara bop üsip ketkeni sondai,
bizdi i̇endi tuğan anamyzdyñ tanuy i̇eki talai-dy. Aiağymyz solqyldap
auyryp şydatpaidy. Tañerteñ jolğa jinalğan kezde şañğydan qajalğan
aiağymnyñ auyrğanyna şydai almai jylap jibere jazdaimyn. Passuk
astyñğy i̇ernin jymqyra tistep alyp, ylği da alda qalyñ qardy taptap
bara jatady.
Otyz mildik deitin özenniñ ağysy tym qatty i̇edi, biz jetken uaqytta
ol mūz üstine biraz jaiylyp alğan i̇eken, tipti kei tūstarynyñ jarylyp
jatqanyn da kördik. Mine, birde biz ədettegidei tañerteñ i̇erterek jolğa
şyğyp ketken Djeffti quyp jetip alğanbyz. Ol bir şoqaiğan mūz üstinde
qūs siiäqty qonaqtap otyr i̇eken. İeki aramyz ─ ülken mūzdyñ jaryğy. İaki
ortada ─ su. Djeff ony qabyrşyq mūz arqyly ainalyp ötkeni baiqalady.
Ərine, jalğyz jaiauğa būl asa qauipti i̇emes, al jügi bar itşanağa?
Təuekelden basqa amal joq. Passuk qolyna ūzyn syryq ūstap, birinşi bop
aiağyn alğa attady. Onyñ salmağy jeñil, əri şañğysynyñ tabany jalpaq
bolatyn ─ söitip ol arğy jaqqa sətimen öte şyğyn, sosyn itterdi özine
şaqyrdy. Biraq ne syryğy, ne şañğysy joq ol beişaralar tört-bes qadam
attasymen bürk i̇etip oiyqqa tüsip ketken de, asau ağys olardy birden
jūlyp ala jönelgen. Men şana artynan şap berip ūstai alğam, biraq, amal
ne, itterdiñ əbzel jipteri sypyrylyp ketip i̇edi... İeger tym aşyğyp bara
jatsaq aryq ta bolsa sol itterge auyz salarmyz degen ümitimiz bar-dy. Ol
da i̇endi közden būlbūl ūşty.
Kelesi küni tañerteñ men azyn-aulaq tamaqty teñ böldim de, Ūzyntūra

Djeffke: i̇eger jürem deseñ bizben jür, əitpese qala ber, i̇endi sağan
qaraityn şamamyz joq dedim. Ol birden aiqaiğa basyp şyğa kelgen de,
sosyn aiağynyñ auyratynyn aityp, basqa da körip kele jatqan azapbeinetin alğa tartyp, sonyñ bərin i̇eskermei tūrğan myna meniñ "it"
i̇ekenimdi betime basyp salğan. Şyndyğynda, onyñ aiağyna qarağanda bizdiñ
aiağymyz əldeqaida qatty auyratyn, öitkeni jol boiy qardy taptap
otyrğan biz ─ Passuk i̇ekeuimiz ğoi. Sonda bizge jeñil tidi deisiz be!
Ūzyntūra Djeff aqyr-soñynda mağan i̇endi jürgennen göri ölgen oñai, dep
jatyp aldy. Būdan soñ biz jükterimizdi tez jinap alyp, jüruge
yñğailanğanbyz. Biraq Passuk Ūzyntūra Djeffke qaldyrğan tamaqqa səl
oilana qarap tūrdy da: "Bū jigitke osynşama azyq qaldyru aqymaqtyq
bolady. Oğan tezirek ölgen dūrys" dedi. Men basymdy şaiqap: "Joq,
joldas qaşan da joldas bop qaluğa tiıs" dedim. Sonda Passuk mağan
Qyrqynşy Mildegi adamdardy i̇eske salyp, ─ nağyz i̇erkekterdiñ sonda
qalğanyn, jəne olardyñ öte köp i̇ekenin, al qazir bəri de menen kömek kütip
otyrğanyn aitqan. Men tağy da "joq" dep i̇edim, ol beldigimnen
tapanşamdy suyryp alyp, qas pen közdiñ arasynda şürippeni basyp
salyp i̇edi. Söitip bizdiñ Bettlz dos aitqandai Ūzyntūra Djeff atababasynyñ janyna mezgilinen būryn attanyp kete berdi. Men Passukke
ūrystym, biraq ol i̇eşqandai ökingen de, opynğan da syñai tanytqan joq.
Men iştei onyñ dūrys istegenin tüsindim.
Sitka Çarli bir mezet ünsiz otyryp, peş üstindegi qañyltyr nauağa
tağy da birer kesek mūz tastağan. Basqalar da ünsiz. Syrtta töbe qūiqany
şymyrlatyp it ūlydy, tegi suyqqa şydai almai tūrsa kerek.
Kün saiyn jol boiynan mana aldymyzdan şyqqan i̇eki aruaqtyñ qar
üstine qonyp şyqqan izin körip otyrdyq: Tūzdy Suğa jetkenşe özimizdiñ
de san ret sondai iz qaldyratynymyzğa men i̇eş küməndanğam joq. Sosyn,
birer künnen keiin, jolda üşinşi aruaqty ─ aldyndağy i̇eki adamğa ilese
almai qalğan ündisti de jolyqtyrdyq. Onyñ da bağyty ─ Pelli i̇eken. Ol
bizge özinen ozyp ketken əkeli-balaly i̇ekeudiñ qaralyq jasağanyn, iaki jol
azyğyn teñ. bölispegenin, i̇endi mine üş künnen beri öziniñ nər syzbai kele
jatqanyn aitty. Kün de keşkisin ol aiağyndağy mokasinniñ bir tilimin suğa
qainatyp alyp, sony şyqpas janğa talğajau i̇etip keletin körinedi. Qazir
i̇endi mokasinnen de i̇eşteme qalmapty. Būl ündis şyqqan tegi jağynan
jağalaulyq i̇eken, al men olardyñ tilin bilmeuşi i̇edim, sondyqtan Passuk
arqyly tüsiniskem onymen. Ol İukon jaqta i̇eşqaşan bolmapty, tipti

jolyn da bilmeidi. Degenmen bəribir solai qarai ketip barady i̇eken. Oğan
deiin neşe tünemelik? İeki me? On ba? Əlde jüz? Bilmeidi. Biraq ketip
barady... Pellige. Öitkeni keri qaituğa i̇endi keş ─ tym alys, sondyqtan
ölip ketse de alğa ūmtyla bergennen basqa amaly joq-ty onyñ.
Ol bizden tamaq sūrağan joq, öitkeni bizdiñ de bitimizdi syğyp kele
jatqanymyzdy sezgen. Al Passuk ne istesem i̇eken dep qinalğandai mağan
bir, ündiske bir jəpektep qarai bergen-di. Men oğan būrylyp:
─ Būl adam onsyz da aldyñğylardan zəbir körip keledi i̇eken.
Tamağymyzdan azdap bersek qaitedi būğan? ─ dedim aqyryn.
Passuktyñ közinen bir jyly ūşqyn jylt i̇ete qalğandai boldy. Sosyn
ündiske de, mağan da qimai ūzaq qarap tūrdy da, aqyry i̇ernin jymqyra
tistegen küii batyl türde:
─ Joq. Tūzdy Suğa deiin əli talai jer bar, bizdiñ ər qadamymyzdy
ajal añdyp jatyr. Ol alam dese myna bötendi alsyn, al meniñ küieuimnen
aulaq jürsin! ─ dedi.
Söitip ol ündis te süiretile basyp, Pellidi betke alyp, tüpsiz tūñğiyq
Meñireu Mekenniñ qoinyna siñe bergen.
Al tünde Passuk öksip-öksip jylasyn kep. Men būğan deiin i̇eş uaqytta
onyñ közinen jas körgen joq i̇edim. Būl da jol azabynan mülde qajyğan
i̇eken, əitpese meniñ aldymda mūndai osaldyq körseter me i̇edi dep oiladym
men.
Ömir degen bir jūmbaq qūbylys qoi. Men būl turaly köp oiladym, köp
tolğandym, biraq kün ötken saiyn ol mağan tipten tüsiniksiz bola tüsken.
Biz bərimiz nege oğan sonşama qūlai beremiz. Şyndyğynda, biz ölip-öşip
süigen ömir degenimiz ─ ənşeiin bir oiyn i̇emes pe, ol oiynnan tüptiñ
tübinde ūtyp şyqqan kim bar! Ömir süru atymen ğūmyr boiy it bolyp
i̇eñbek i̇etesiñ, janyñdy şüberekke tüiip təuekelge barasyñ, būnyñ
ortasynda qanşama qaiğy-qasiretiñ, azabyñ men beinetiñ bar. Osy da
qyzyq pa? Osy da ömir me? Joq ömir süru ─ tozaq. Tuğannan ─ ölgenge
deiin. Öitkeni adam jylap tuady, jylap öledi. Söite tūra jəne i̇eşkim
oñailyqpen, öz i̇erkimen ölgisi kelmeidi. İeger köziñdi aşyp qarasañ, mūndai
it tirlikten ölim əldeqaida artyq qoi. Joq bəribir biz ömirdi jaqsy körip,

ölimge nəlet aitamyz. Būny qalai tüsinemiz özi!? Būl netken jūmbaq sonda!
Biz Passuk i̇ekeuimiz, öte sirek söilesetin i̇edik. Tünde biz ölgen adamşa
qar üstine sūlyq tüsip jata ketemiz, al tañerteñ tağy da jolğa şyğamyz ─
ünemi sol ölgen adamdardai jan kirisin aşudy bilmeimiz. Mañaiymyz da ─
tūtastai öli tirlik, öli dünie. Qybyr i̇etken ne bir añ, ne bir qūs körinbeidi.
Aq körpesin aiqara jamylyp, ünsiz melşiıp jatqan özen. Tūla boiy toñ
bop qatyp qalğan meñireu orman. Dəl qazirgi myna syrttağydai saqyldağan
sary aiaz. Tünde jūldyzdar üp-ülken bop, jerge jaqyndap kep, sekek-sekek
bilep tūrady, kündiz kün közimizge myñ san səulesin jiberip, jybyrjybyr qytyqtaudan tanbaidy: auada jylt-jylt i̇etip ūşqyndar ūşady, al
qar beti uys-uys şaşyp tastağan jaqūt tozañyndai jarqyraidy.
Töñirekte jylt i̇etken ot, tyrs i̇etken dybys joq ─ tek syqyrlağan suyq
pen Aq Meñireu tynyştyq qana. Biz uaqyt i̇esebinen baiağyda jañylğanbyz
─ künniñ de, aptanyñ da bizge tükke keregi joq i̇edi, ─ jürsek boldy, basqa
da jūmysymyz joq. Al biz jürip kelemiz, biraq ölgen adamdai... Közimiz
tek Tūzdy Su jaqqa qarağan, oiymyz sol Tūzdy Suğa ğana bailanğan, al
aiağymyz bizdi Tūzdy Suğa qarai özi süiregen. Biz Tahkinanyñ tura tübine
toqtağamyz ─ biraq ony tanyğamyz joq. Bizdiñ közimiz Aqbozatqa qarağan ─
alaida ony körmegen. Bizdiñ aiağymyz Kanon jerin basyp jürgen ─
degenmen ony sezbegen. İə, biz i̇eştemeni sezuden qalğanbyz. Biz jiı-jiı
qūlap ta qalamyz, biraq qūlap bara jatyp ta Tūzdy Su jaqqa qaraimyz.
Biz ylği da teñ bölisip kele jatqan tamağymyz da aqyry tausylyp i̇edi,
─ biraq, nege i̇ekeni belgisiz, soñğy künderi mağan qarağanda Passuktiñ jiı
qūlaityny baiqalğan. Sodan aqyry... Būğyly taudyñ i̇etegine jetkende
onyñ soñğy küşi, soñğy qairat-jigeri mülde sarqylyp bitkeni bilindi.
Tañerteñ jalğyz jamylğynyñ astynda i̇ekeuimiz de qybyrsyz jattyq i̇endi
─ jolğa şyğu miymyzğa da kirmegen. Men ajaldy Passuktyñ yp-ystyq
qūşağynda jatyp qarsy alğym kelip i̇edi, öitkeni osy sanauly künde men
talai düniege közim jetip, əiel mahabbaty degenniñ ne i̇ekenin i̇endi-i̇endi
tüsine bastağandai bolğam. Heine missiiäsyna deiin əli de seksen mildei
qalğan, bir-aq alystan əigili Çilkuttyñ məñgilik boran jūlmalağan taz
töbesi körinip te qalyp i̇edi. Mine i̇endi Passukke de til bitkendei ─ men
i̇estisin degendei i̇erinderin qūlağyma taqap, sybyr-sybyr söileidi.
Sybyrlap söilese de men būryn mən bermegen nebir jailar men öziniñ
mağan degen mahabbatyn bükpesiz, tüp-tügel aqtaryp salğan. Ərine, qazir
ol artyq birdeme aitsam barq i̇ete qalama dep, būrynğydai menen

qoryqpağan da bügejektemegen.
─ Sen meniñ küieuim boldyñ, al men sağan adal jar boldym, Çarli.
Men ərqaşanda seniñ otyñdy laulatyp jağuğa tyrystym, barymdy salyp
tamağyñdy istedim, itteriñdi şanağa şegip, qaryna deiin qyñq i̇etpei
baptap jürdim ─ biraq i̇eş uaqytta qabaq şytyp körgem joq. Jəne
i̇eşqaşan törkin jūrtymnyñ tösegin maqtap, asyn əspettep te körmedim.
Sen ne aitsañ da ─ köngem. Köne bergem de. Aitşy, osy sözim ötirik pe?
─ Bəri ras, ─ dedim men.
─ Sen alğaş ret Çilkutqa kelip, meni satyp alğan kezde, au, men osy
kimdi əiel i̇etkeli tūrmyn dep, tym bolmasa betime bir qaramağansyñ. İt
i̇ekeş itti de adam öitip satyp almaidy. Ras, sonda men senen əri tüñilgem,
əri qoryqqam. Odan beri de, mine, qanşama jyl ötti. Qaiyrymdy adam öz
itin qalai aiasa, sen de meni solai aiadyñ, Çarli. Biraq i̇eşqaşan jürek
jyluyñdy mağan bergen joqsyñ, Çarli. Öitkeni ol jürekte mağan
titimdei de oryn joq i̇edi; alaida seniñ jaqsylyğyñ sol ─ mağan degende
ərdaiym ədiletti boldyñ, adamğa qalai qarau kerek bolsa, sen mağan solai
qaradyñ. Seniñ ərbir batyl qimyldaryñ men ərbir qauipti qadamdaryñ
kezinde, men ünemi qasyñda boldym. Sonda öziñdi basqalarmen salystyra
kelip, olardan seniñ köp artyqşylyğyña közim de jetken. Aitsañ ─
istediñ, söileseñ söziñdi tyñdata bildiñ. Būğan qosa adal i̇ediñ, şynşyl
i̇ediñ. Al sen üşin men maqtanatyn boldym. Mine, söitip sen meniñ
jüregimnen oryn aldyñ. Būdan bylai jatsam da, tūrsam da tek seni
oilaityn küige tüstim. Sen men üşin kökjiekten bir körinse, kögildir
aspanda ūzaq bailanyp tūryp alatyn jaz ailaryndağy altyn tabaq Künge
ainaldyñ. Men sonda qai jaqqa qarasam da tek sol Kündi ğana köretin i̇edim.
Biraq... biraq seniñ jüregiñe jol taba almadym. Mağan degen oryn onda
joq i̇edi, Çarli.
─ İə, solai bolğan, ─ dedim men. ─ Sağan degende meniñ jüregimniñ
salqyn bolğany ras. Sen kütken oryn onda bolğan joq. Al qazir meniñ
jüregim Kün qaita oralğan kezdegi köktemgi qar sekildi. Onda i̇endi bəri i̇erip
jatyr, tükpir-tükpirinde syldyrap aq būlaqtar ağady, jağasynda jasyl
qūraq jelkildep, törinde qyzğaldaqtar qūlpyrady. Men odan būlbūldyñ
sairağanyn, qūrlardyñ qūrqyldap oinağanyn, alystan əupildep i̇eliktiñ
şaqyrğanyn i̇estimin, öitkeni meniñ jüregimnen mūz i̇eridi, toñ jibidi,

Passuk. Men qazir əiel mahabbatynyñ qūdiretine bas iıp jatyrmyn,
Passuk.
Ol jymiyp, meniñ qoinyma tyğyla tüsti. Sosyn bir sət:
─ Quanyştymyn, ─ dedi sybyrlap.
Būdan soñ ol meniñ keudeme basyn salğan küii aqyryn tynystap, ūzaq
ünsiz jatty. Tek ne zamattan soñ:
─ Meniñ jolym osy jerde tausylady, şarşadym, ─ dedi kürsinip. ─
Biraq əli de bir nərseler aitqym keledi. Baiağyda, meniñ kişkentai qyz
kezimde, Çilkuttağy əkemniñ itarqa qosynda men jiı-jiı jalğyz
qalatynmyn, sebebi i̇er azamattar añ aulauğa ketetin de, al əielder men
balalar atyp alğan añ-qūstardy ormannan üige tasityn. Mine, sondai
künderdiñ birinde, köktemde, qos işinde jalğyz özim oinap otyrğam.
Kenet... qysqy ūiqydan jaña ūianğan aş-aryq bir qoñyr aiu qosqa basyn
tyğyp, "u-uh!" dep ökirip jibersin! Ormannan añ-qūsty şanamen tasyp
jürgen ağam osynyñ aldynda ğana qosqa kirgen bolatyn. Ol oşaqta janyp
jatqan bir şalany jūlyp alyp, dereu aiumen aiqasqa tüsti de ketti, bir
jağynan oğan şanalaryn süirete-müirete itter de jetken kömekke. Qos
işi bir-aq sətte astan-kesten, qara qūiyn bop şyğa keldi... U-şu,
yryldağan, yrsyldağan dybys... Bir mezette olar ūmar-jūmar otqa qūlağan
da, artynşa qos ta jerge jalp i̇ete tüsken. Aqyr soñynda əiteuir aiu jan
tapsyryp, meniñ ağam aman qalyp i̇edi, biraq aiudyñ auzyna tüsip ketken bir
sausağy men əp-ədemi bet ajarynan aiyrylyp şyğa kelgen ─ ötkir tyrnaq
balğyn jüzdi pyşaqtai osyp tüsken ğoi. Al sen... əlgi Pellige ketip bara
jatqan ündis qolyn otqa jylytyp otyrğanda ... baiqadyñ ba, bir sausağy
joq i̇edi ğoi onyñ. Sol meniñ ağam i̇edi. Men oğan qolymdağy bar tamaqty
bere almadym, ol Meñireu Mekenge aş qalpynda sendelip kete bardy.
Mine, dostar Būğyly tauda məñgige mūz jastanyp qalğan Passuktyñ
mahabbaty osyndai bolğan. Būl ūly mahabbat i̇edi. Kördiñder me, ömir boiy
azapty jolmen süirep-süirep kelip, i̇eñ aqyrynda basyn qūrdymğa tiregen
küieui üşin ol, əne, tuğan ağasyn qūrban i̇etti ğoi! Mahabbatynyñ küştiligi
sondai, ol tipti özin de aiap qalğan joq. Köz jūmarynan səl būryn ol meniñ
qolymdy özine tartyp, qūian terisinen tigilgen beldemşesiniñ işine qarai
jyljytqan. Sol sətte sausaqtarym işine qarai qatty tartyp tastağan
kiınirek bir qapşyqka ilikken. Birden tüsine qoidym. Beişara Passuk kün

saiyn i̇ekeuimiz teñ bölisip jürgen tamaqtyñ özine tiesili jartysyn ylği
da sol qapşyqqa tyğa bergen ğoi. Sonda kimge deisiñ? Ərine, mağan.
─ Passuktyñ joly osymen bitti, mine, ─ dedi Passuk qūlaq tübimnen. ─
Al seniñ jolyñ bitken joq, ol jol əigili Çilkut asuynan asyp, talaitalai qyrqa-belderdi basyp, sonau teñiz jağasyndağy Heine missiiäsyna
qarai jalğasa beredi. Ol odan keiin de bitip qalmaidy, bir qiyrdan bir
qiyrğa qūlaş ūryp, myñ būralyp. jat i̇elderge, jarqyn künderge
ūmtylady; būl jolda seni ūzaq ğūmyr, ülken qūrmet, zor dañqtar kütip
tūrady. Ol seni asqan sūlu əielderdiñ, aqyldy əielderdiñ otauyna da
alyp barady, biraq öziñdi Passuktei süigen i̇eşkimdi keziktire almaisyñ.
Men onyñ dūrys aityp jatqanyn bildim. Bir sət jyn qaqqandai
jūlqynyp, Passuktyñ beldemşesinen alğan qapşyqty laqtyryp tastap:
meniñ de jolym bitti osymen, i̇endi men de senimen birge ölemin, dep
alasūrdym. Alaida Passuktyñ şarşai qarağan janaryna jas tolyp:
─ Adamdar kez kelgen ortada Sitka Çarlidi adal dep bilgen, onyñ ərbir
sözi şynşyldyğymen qūrmettelgen de. Al qazir ol Būğyly taudyñ
i̇eteginde bos sözdi myjyp tūrğanyn bile me? Būl abyroi ma oğan? Ol
keşegi küni bizdi qūtqarady dep, i̇eñ myqty itin, i̇eñ dəmdi tamağyn berip
attandyrğan Qyrqynşy Mildegi adamdardy ūmytqany ma qazir? Passuk
ərqaşan öziniñ küieuimen maqtana bilgen. Passuk sol maqtanyşynan əli de
aiyrylğysy kelmeidi; i̇endeşe ol qazir ornynan tūryp, şañğysyn kiıp,
dereu jolğa şyğady.
Onyñ öli denesi meniñ qūşağymda əbden suyp bolğan uaqytta, men
ornymnan tūryp, mana laqtyryp jibergen qapşyqty qaita tauyp alyp,
aiağyma şañğymdy ilip, qalt-qūlt i̇etip jürip kettim. Tizemnen sonşama bir
əlsizdik sezemin; basym ainalyp, qūlağym şu-şu i̇etedi, köz aldymda
qyzyldy-jasyldy ūşqyndar oinaidy. Baiağy ötken balalyq şağym
būldyrap aldyma keledi... əldebir toi üstinde otyrmyn. Aldymda ─ laulai
janğan ot. Otta ─ būrq-būrq qainağan qara qazan. Men ən salamyn, qyzjigitter syñsytqan ən yrğağymen bi bileimin. Bir şette morj terisimen
qaptağan dauylpazdar dañğyrlaidy ─ al Passuk meniñ qolymnan ūstap
alyp, ünemi janymda jüredi. İə, ünemi janymda... Ūiyqtap ketken
kezimde, ūiatyp alady. Sürine jyğylsam, demep tūrğyzyp jiberedi. Qalyñ
qardy ombylap adasyp bara jatsam, ol dūrys jolğa əkelip salady... ərine,

aqylynan adasqan adam ğana osyndai i̇elesterge üiir bolsa kerek-ti. Ol
künderi meniñ de i̇esim kiresili-şyğasy i̇edi. Biraq, əiteuir, künderdiñküninde jyğylyp-tūryp jürip, Heine missiiäsyna da jettim-au.
Sitka Çarli ornynan tūryp, şatyrdyñ i̇etegin köterip, syrtqa şyqqan.
Taltüs i̇edi. Oñtüstikte, Genderson qyrattarynyñ üstinde jez tabaq Kün
suyq qana jymiyp köz salady. Auada myñ-san ineler jyltyldap ūşyp
jürgendei. Al aldyñğy jaqta, joldyñ jieginde, jünin appaq qyrau
basqan qasqyrtūmsyq bir it tanauyn kökke köterip, sai süiekti syrqyrata
ūlyp otyrdy.