Əyel Qırıq Jandı

(əñgime)
Tula boyı appaq qırau, közi kirtigen bir it üşkir tumsığımen şatır
esigin türtip aşıp, basın işke suğıp jibergen.
─ E-ey, Sivaş!.. Əy, albastıdan tuğan malğun, şıq əri, şıq! ─ dep
iştegiler jamıray ayqaylap, öre turdı. Bettlz qalayı tərelkemen
tumsıqtan tañq etkizip urıp ülgergeni sol ─ əlgi kirtigen köz ben ürpigen
bas qas qağımda joq boldı. Budan soñ ile-şala Lui Savoy şatırğa esik
retinde ilingen qalıñ brezenttiñ jan-jağın qımtay jauıp qoydı da, peş
üstindegi ıstıq tabadandı ayağımen audarıp tastap, onıñ jalın
şarpığan tübine qolın tösep jılıtuğa kiristi.
Sırtta saqıldağan sarı ayaz. Eki kün burın spirtti termometr alpıs
segiz gradustı körsetip turıp, kenet sırt etip sınıp tüsken, odan keyin de
suıq küşeye tüspese bəseñdegen emes, al endi onıñ qanşa künge sozıları
da belgisiz. Munday tükirigiñ jerge tüspes ayazda, jılı üy, jılı Uyadan
alısta, muzday suıq auamen özek qarıp otırudı dosıñ tügil duşpanıña
tilemes ediñ. Ras, dəl osınday künderi aldı-artına qaramay jolğa şığıp
ketetin közsiz erler de boladı, biraq olardıñ keyin din aman qalğandarın
körgen eşkim joq ─ eki ökpeden ayırılıp, kürk-kürk jötelip, aqırı
məñgilik toñğa jambasın məñgi tigizip tınğandar qanşama. Bir qızığı
östip ölgenderdiñ məyitin muzday körge salğanda, osınday bülinbegen,
buzılmağan qalpında Qiyämet künine jetsin degen uğımmen olardıñ betin
mükpen ğana jauıp kete baradı. Al munday Ulı Künge senbeytinderge,
ərine, eñ keremeti ─ Klon-daykks barıp ölu dep köpire almaysıñ. Biraq
budan Klondaykte ölu ─ jaman, tirşilik etu ─ tamaşa degen uğım tumasa
kerek.
Şatır işinde dəl sırttağıday suıq bolmağanımen onıñ da jetisip
turğanı şamalı. Sondıqtan işte otırğandardıñ bəri ortadağı jalğız
peşke itinip jabısa tüsedi. Ayaq astındağı jerdiñ bir böligine qalındau
etilip samırsın büri töselgen. Onıñ astında ─ qar da, üstinde ─ tükti
körpe. Al qarın mokasinmen taptap tastağan şatırdıñ ekinşi böliginde

ıdıs-ayaq, kiim-keşek, qural-jabdıq siyäqtı neşe türli zattar qalay bolsa
solay şaşılıp jatır. Büyirine deyin qızarıp alğan temir peştiñ işinde
qu otın kürkirey janadı. Al odan üş-tört qadam jerde quddı qazir ğana
özen betinen oyıp əkelgendey ülken bir muz böligi öñkiip tur. Etek jaqtan
esken suıq ızğar şatır işindegi bar jıludı joğarı köterip əketken. Peş
murjasınıñ sırtqa şığar tesiginiñ aynalasındağı brezenttiñ eki-üş
qarıstay jeri qup-qurğaq ta, odan əri dımdanıp, terşip... sosın birtindep
aq qırauğa aynalıp kete barğan. Bul qırau şatırdıñ tört qaptalın
qualay jıljıp, peşten alıstağan sayın qalıñday bergen de, aqırı
irgedegi etekke jetkende, jartı dyuymnen bir-aq asqan.
O-o-o! 0-oh!-0-oh! ─ Tükti körpeniñ astında uyqısırap jatqan jas
jigit tüsinde auırsına ıñqıldaydı. Saqal-murtı ösken, juqaltañ, jadau
jüzinen əbden azıp-tozıp, qajığanı bayqaladı. Tegi auruı janına qattı
batıp jatsa kerek, ıñqılı uaqıt ötken sayın küşeye tüsken. Körgis
astınan jartılay şığıp jatqan denesi qumırsqa ileuine tastağan
jılanday birde jiırılıp, birde jazılıp, tınımsız tıpırşi beredi.
Kəneki, bul batırdı silkilep jeberiñder! ─ dedi Bettlz buyıra söylep.
─ Beyşaranıñ tağı da qoyanşığı ustağan sekildi.
Bul buyrıq auızdan şığısımen altı jigit onı ornınan julıp alıp,
əbden oyanıp es jiğanşa əri-beri julqılap, silkiley bergen.
─ Saytan alğır, osı qarğıs atqan ölkede nem bar edi, ─ dedi jas jigit,
şamalı özine-özi kelgen soñ. Sosın üstindegi körpesin sırıp tastap,
tösekke jüreley otırdı. ─ Men qatarımen üş jıl boyı bükil
Amerikanı tutastay şarlap şıqtım. Jəne köbinde qısta. Quday-au.
sonda şınığatın kezim bolğan şığar. Joq, mına ölkege keldim de,
qaydağıbir qatın tektes afinalıq siyäqtı, üy etken ayazğa uşıp tüsetin
boldım. Eşqanday erkekke tən qasietim qalmağan. Ökinişti! Öt-te
ökinişti!
Ol otqa jaqınday otırıp, temekisin oray bastadı.
─ Meni bir bosbelbeu dep oylap qalmañızdar! Joq, men bərine de töze
alamın. Biraq dəl qazir Uyattan betim örtenip tur. Jürip ötken jolım ─
nebəri otız-aq mil, sonıñ özinde mine jündey tütilip, bükil süyekterim
şaşılıp qalğan siyäqtı. Aytuğa ıñğaysız tipti!.. Kimde siriñke bar?

Beriñderşi, tügel?!
─ Qızbalanbay-aq qoy, bauırım! ─ Bettlz oğan siriñkeniñ ornına peş
auzınan lapılday janğan şalanı suırıp berdi de, əkelik qamqor
dauıspen sözin əri qaray jalğağan. ─ Bul sağan keşirimdi, ər adamnıñ
basında munday-munday bola beredi. Bərimiz de şarşap, qajıp körgenbiz.
Munda alğaş kelgen jılı jol azabın men de talay tartqam. Sonda
deymin-au, şöldep kele jatıp muzdı suatqa bas qoyğannan keyin on minut
boyı es jiyä almay şayqalaqtap turatın kezim əli esimde. Odan keşkisin
bükil buındarım sırqırap, süyek-süyegim qaqsap, janımdı qoyarğa jer
tappağan künderim qanşama. Keyde, tipti, jañağı öziñ sekildi qurısıptırısıp, eki büktetilip qalğan sətimde, meni "tüzetip" jiberu üşin
lagerdegilerdiñ bəri ayağınan tik turuşı edi. Al sen jas bolsañ da mineziñ
bar eken. Mağan aldımen sonıñ unaydı. Kör de tur, bir jıldan keyin sen
biz siyäqtı kəri-qurtañdarğa qarañdı da körsetpey ketetin bolasıñ. Buğan
qazirdiñ özinde negiziñ bar, eñ bastısı ─ deneñde bir tüyir artıq et joq.
Bar bəle ─ mayda. Osı maydıñ kesirinen nebir tepse temir üzetin jigitter
bayağı ata-babasınıñ janına erterek attanıp ketken ğoy.
─ May deysiz be?
─ İə, iə, maydı aytamın. Kimniñ boyında may köbirek bolsa. sol jol
azabın da köbirek tartadı.
─ Bunı bilmeydi ekenmin!
─ Bilmeseñ, bilip al. Bul ─ fakt. Buğan eşqanday küməndanuğa
bolmaydı. Alıptar alıp-uruğa ğana mıqtı, al tözimdilikke kelgende ─
borkemik. Sondıqtan olarğa senu qiın. Al öziñdey arıq, siñirli
adamdardıñ qay uaqıtta, qanday jağdayda da janı siri boladı. Onday
adamdar jəne tırnağı ilikken jerden birdeme almay şıqpaydı da. Al
juandar men semizderge bul tek arman ğana.
─ Durıs aytasıñ, ─ dep osı tusta əñgimege Lui Savoy kilikken.
─ Men de kezinde ögizdey öñkigen bireudi biletinmin. Mine sol adam ─
anau Soltüstik Bastau boyında bağan turğıza bastağan uaqıtta Lon MakFeymen birge sonda attanğan ğoy. Londı sender de biletin şığarsıñdar?
Anau əlgi ılği da eki ezui eki qulağında jüretin jiren-sarı irlandıq şe?

Jə, söytip sol ekeui jolğa tüsip jüre beredi, jüre beredi, ─ tün jüredi,
kün jüredi. Aqırı əlgi ögizdey jigittiñ şaması bitip, dımı qurıp, jol
jiegindegi qarğa jata ketedi. Al şınaşaqtay irlandıq onı turğızam dep
arı tartadı, beri tartadı, julqılap köredi ─ joq, ol qozğalğısı
kelmeydi, tek balaşa ökirip jılay beredi. Amal joq Lon onı birde süyrep,
birde itermelep, meniñ üyşigime jetkizgenşe əbden it bolğan ğoy,
qısqası...
─ Sosın? ─
şıdamsızdanıp.

dedi

peştiñ

tömengi

şetinde

otırğan

bireu

─ Sosın üş kün boyı meniñ törimde üyelep jatıp alğan. Men onday
qatın bökseli erkekti eşqaşan körgen emespin. Mine, qayda semizdiktiñ
qorlığı!
─ Al Aksel Gunderson şe? ─ dedi Prins. Bul jas injenerge kezinde
bir skandinav añşınıñ tauday denesi men onıñ keyingi qayğılı qazası
qattı əser etken-di. ─ Beyşaranıñ süyegi anau jerde qaldı ğoy. ─ Prins
qolın sonau şığıs jaqqa qaray belgisizdeu siltey saldı.
─ Iri adam edi ğoy ol! İə, osı ölkege Tuzdı Su jağalaularınan kelip,
bulan aulağandardıñ işinde eñ irisi sol bolatın, ─ dedi Bettlz da kelisip.
─ Alayda ol ─ Quday quat bergen mıñnan bireu ğana ğoy. Al onıñ əyeli
esteriñde me? Ungu degen? Jüziktiñ tesiginen ötkendey jiñişke, ap-arıq
əyel şe anau? Tal boyında qırıp alarğa qızılı joq sol əyeldiñ
tözimdiligi men qajır-qayratına men əli künge deyin tañğalamın. Eñ
keremeti sol ─ qudaydıñ osı bergen ğajap sıyın ol tüp-tügel bir-aq
nərsege jumsaytın. Nege deysiz ğoy? Küyeuin kütip-baptauğa. Nesin
aytasıñ, rasında ol küyeui üşin tiridey otqa tüsuge dayın edi ğoy.
─ E, adam şın süyse, ne istemeydi, ─ dep qoydı injener.
─ Məsele tek sonda ğana deysiñ be! Ol..
─ Jigitter, beri qarañdar! ─ Sözge kenet tamaq salınğan jəşik üstinde
otırğan Sitka Çarli aralasqan ─ Sender bul jerde nebir kesek bitimdi
adamnıñ özin beyşara etip, qor etip jiberetin denedegi artıq may turalı,
odan soñ mıqtı erkek, er minezdi əyel jöninde əñgime qozğadıñdar; bəri
durıs, bəri jaqsı. Al endi osığan uqsas bir əñgimeni men de senderge

aytıp bereyin. ─ Ol sözdi neden bastasam eken degendey şamalı oylanıp
otırdı da, sosın jaylap söyley bastağan. ─ Erterekte, mına ölkeniñ
böten-baspaqtardan taza, qız müsindi jas kezinde, bir erli-zayıptı eki
adammen jaqsı tanıs bolğanım bar-dı. Erkegi ─ kesek tulğalı, mığım
deneli, bet-pişini de kelisti adam edi. Tek bar ayıbı ─ boyına azdap artıq
may jinağandığı. Al əyel, kerisinşe, jip-jiñişke, ap-arıq, üp etken
jelge uşıp tüserdey tım nəzik jan-tuğın, biraq... oğan bitken jürek eş
erkekke bitpegen şığar. İə, keyin de men qanşama adammen joldas bola
jürip, dəl sol əyeldiñ mərttigindey mərttikti bir erkektiñ boyınan
körmedim desem, senesiñder me!... Sonımen, biz Tuzdı Sudı betke alıp,
kündiz-tüni jürip kele jatqanbız. Jol tım auır edi. Qar qalıñ, qaqağan
ayaz, özekti taldırğan aştıq. Osı azaptıñ bərin bizben birdey körip kele
jatqan əyeldiñ ne bir qimılınan, ne bir auız sözinen şarşau, qaju
degendi bayqamaymız, tek köretinmiz ─ qay uaqıtta da küyeuiniñ qasqabağına qarap, quraq uşıp turatını ğana. Netken mahabbat deseñşi!
Sitka bir mezet əñgemesin doğarıp, janında jatqan ülken muzdıñ bir
kesegin baltasımen şauıp aldı da, onı peş üstinde turğan altın juatın
qañıltır nauağa tars etkizip tastay saldı, ─ auızsudı olar osılayşa
alatın. Jigitter bir-birine jımdasa jaqındadı, al auru bozbala: tağı da
dirildep-qalşılday bastasam qulap qalmayın, degen oymen neğurlım
ornıqtı otıruğa ıñğaylanğan.
─ Bauırlar, ─ dedi Sitka sözin əri jalğastırıp, ─ meniñ boyımda
sivaştardıñ qızıl qanı oynaydı, al jüregimde sender siyäqtı aqtardıñ
asqaq ruhı şalqidı. Birinşisi ─ ərine, ata-babamnıñ urpaqqa bergen ulı
sıyı da, ekinşisi ─ meniñ özderiñdey aq nəsildi adamdarmen dos
boluımnıñ arqası. Men sonau bala kezimniñ özinde bir sumdıq aqiqattı
biluime tura kelgen. Sonda ne bildi deysizder? Bükil jer betiniñ qojası
sender ekensiñder, al sendermen küresuge sivaştardıñ dərmeni joq eken;
sondıqtan it pen qus qar üstinde qalay ölse, biz de solay öluge tiis
ekenbiz. İə, söytip men, mine, senderdiñ, aralarıña, jılı jerge,
oşaqtarıñnıñ basına kelip otırmın. Eşqanday bötendigim joq. Bul
ömirde adamnıñ basınan ne ötpeydi. Men de mına şaqşaday basımnan
nebir jaydı ötkizgen janmın. Soqpaqtı da, sonardı da kördim.
Talaylarmen tağdırımdı da tabıstırdım. Qanşama taypa adamdarımen
tamaşa dos ta boldım. Sonday adamdar jöninde sender qalay oylap, qalay
bağalasañdar ─ men de solay oylap, solay bağalaytın jağdayğa jettim.

Sondıqtan men əldebir aq adam jöninde qatal pikir aytsam, sender mağan
renjimeytinderiñdi bilem. Nemese kerisinşe öz taypamnıñ bir adamın
artıq maqtap jibersem, sender: "Sitka Çarli ─ sivaş qoy. Bunıñ kezi men
tiline senim bar ma!" ─ demeytinderiñe de senem. Solay emes pe?
─ "İə solay" degendey otırğandar ünsiz bas izesip qoydı.
─ Ol əyeldiñ atı Passuk edi, ─ dep bastadı ol əñgimesiniñ jalğasın. ─
Onıñ taypası tuzdı teñiz jağalauların mekendeytin. Men Passuktı
olardan adal türde satıp alğam. Jasırarı joq, men onı şın süydim dep
ayta almaymın, oğan köz toqtatıp qaraudıñ özi men üşin jağımsız edi, al
onıñ özi ılği da közin tömen salıp jüretin. Bunısı jasqanşaqtığı
şığar nemese tım Uyañdığı bolar, dep oylaytınmın men. Bulay oylaudıñ
jöni de bar ğoy, öytkeni burın eşuaqıtta körmegen-bilmegen adamğa
turmısqa şığa salu oğan oñay tidi deysiz be? Sosın, jaña senderge
ayttım ğoy, meniñ jüregim onı tım qalağan joq dep ─ dəl sol uaqıtta men
alıs jolğa jinalıp jürgem, al jolda meni kütetin, itterime mezgilinde
tamaq berip turatın adam kerek boldı. Söytip bir adamnıñ arısı ne,
berisi ne, ekeuara bir körpe jeter dedim de, Passuktı alıp jüre bergem ğoy
alısqa.
─ Umıtpasam, birde men senderge kezinde ükimettik qızmette
bolğanımdı ayttım-au deymin? Sondıqtan mağan əskeri kemege özimmen
birge itterimdi, şanamdı, qap-qap azıq-tüligimdi tiep aludıñ eş
qiındığı bolğan joq. Janımda jəne Passuk bar. Keme soltüstikti betke
alıp, küni-tüni jürip otırıp, aqırı qısqı Bering teñizine jetkende,
bizdi señ-señ bolıp siresip jatqan appaq qardıñ üstine qaldırıp kete
barğan. Ükimet jumısımen jürgen mağan olardıñ bar qaldırğanı ─ azınaulaq aqşa men ömiri adam ayağı baspağan jergilikti jerdiñ kartası jəne
birneşe hat. Hattardıñ sırtı mıqtap jelimdelgen əri su ötkizbeytin
materialmen oralğaq ─ men olardı ulı Makkenzige tayau jerde, muzda
qıstırılıp qalğan, kit aulaytın kemege jetkizuim kerek-ti. Eger özen
ataulınıñ anası ─ bizdiñ Yukondı eseptemegende, jer jüzinde
Makkenziden ülken özen joq şığar.
Biraq bunıñ bəri ənşeyin söz arasındağı əñgime ğoy, əytpese men
aytayın dep otırğan negizgi məselege kit aulaytın kemeniñ de, özim
Makkenzidiñ jağasında ötkizgen asa qatal qıstıñ da eş qanday qatısı

joq.
Köktemde, kün uzarıp, jıli bergen kezde, biz ─ Passuk ekeuimiz ─
oñtüstikke, Yukon jağalaularına qaray jürip kettik. Bul bir jandı jegen
auır jol boldı, tek künge qarap qana bağıtımızdı ayırıp otırdıq.
Əlginde aytıp ötkenimdey, ol uaqıtta bul elge egin-tegin jatqan bos jer
edi, biz sonau it arqası qiyändağı Qırqınşı Milge jetkenşe birde
eskekti, birde uzın tayaqtı paydalanıp, ağısqa qarsı tırbañdap jüze
bergenbiz. Sonan soñ künderdiñ küninde ayağımız qara jerge tiip, ol
jerdegi özderiñ siyäqtı aq adamdarmen qauışıp, bir jasap qaldıq qoy,
əyteuir.
Alayda onday raqat künderimiz uzaqqa sozılğan joq, köp ötpey ─ aq
qılışın süyretip qıs keldi. Burın-soñdı bolmağan qatal qıs! Köz
aştırmas aq boran. Odan qalsa qızılşunaq ayaz. Bul da az eken, artınşa
buğan aştıq kelip qosılğan. Kompaniyä Agenti ər adamğa bükil qısqa barjoğı qırıq funt un men jiırma funt şoşqanıñ sürlengen etin bergen.
Basqaday tamaq joq. İtter ulidı da turadı, adamdar aşqursaqtan əbden
qajıp bitken ─ betteri ayğız-ayğız əjim. Küştiler əlsiregen, əlsizder
ölip tınğan. Onıñ üstine poselkanı tutastay qırqulaq jaylağan.
Östip jürgende bir küni keşkisin bərimiz poselka ortasındağı dükenge
jinala qalğanbız. Ondağı jılan jalağanday bos sörelerdi körgende,
janımız qulazıp, işegimiz şurıldap qoya bergen. Oşaqtağı bıqsi janğan
ottıñ alaköleñke jarığında sıbır-kübir əñgimelesip turdıq. Şıraq
jağuğa ayaymız, ol erteñgi künderi məyit basına da kerek. Sonımen
əñgimelese kele biz mınaday şeşimge keldik: bul jerde qanday jağdayğa
tap bolğanımızdı tezirek Tuzdı Suğa jetkizuimiz kerek. Al oğan kimdi
jiberemiz? Osı suraqqa tirelgen jurttıñ bəri quddı burınnan kelisip
alğanday-aq bir sət mağan qarağan. Möligen közder bul tek seniñ qolıñnan
ğana keledi, deytin siyäqtı. Öytkeni olardıñ arasında eñ köp jol jüretin
adam men ekenimdi bəri biletin.
─ Teñiz jağasındağı Heyne missiyäsına deyin jeti jüz mil, ─ dedim
men. ─ Al jol boyındağı bükil qardı şañğımen taptap otırmasa,
itşanalar jüre almaydı. Yaki bul jol öte auır degen söz. Sondıqtan
mağan itterdiñ eñ mıqtısın, tamaqtıñ bar təuirin beresiñder. Basqa
senderden surarım joq. Qalğanın Passuk ekeuimiz özimiz köre jatarmız.

Otırğandar kelisti. Osı tusta "Uzıntura Djeff" dep atalıp ketken
eñgezerdey yanki jigiti ornınan atıp turğan. Men buyvoldıñ sütin işip
ösken adammın, sondıqtan jolğa menen ötken mıqtı, tözimdi jandı şam
alıp izdeseñder tappaysıñdar, onıñ üstine şañğımen de öte jaqsı
jüremin, deydi. Qısqası, ol da menimen barğısı keletinin, əgərəkim men
jolay ölim ketsem... qalğan joldı ol özi jalğastırıp, missiyäğa deyin
aman-esen jetip, amanattı orındap bir-aq qaytatının jayıp salğan. Men
ol kezde jas edim, yankiler turalı biletinim de şamalı bolatın.
Osaldıqtıñ birinşi belgisi ─ köpirme söz ekenin, al şın mıqtılar ülken
isti ünsiz tındıratının, ras, ol uaqıtta men qaydan bileyin. Sonımen biz
eñ tañdaulı itterdi, eñ jaqsı degen azıq-tülikti alıp, üşeuimiz ─ Passuk,
Uzıntura Djeff jəne men ─ təuekelmen uzaq jolğa şıqtıq ta kettik.
Osı otırğan senderdiñ barlıqtarıñ ulpa qardı şañğımen talay
taptap, tıñnan jol salıp körgensiñder, sonday-aq suıqtan siresip qalğan
şanalardı sət sayın kütir-kütir qozğap otıru da eşqaysıña tañsıq emes,
endeşe jol azabınıñ bərin tağı da senderge ejiktey beru artıq şığar.
Bul jerde tek mınanı ğana aytqan jön: sol künderi biz küni boyı
tırbañdap nebəri on-aq mil jol jürsek, endi birde onı otızğa əreñ
jetkizetinbiz. Alayda köbinde sol onmen ğana şekteluşi edik. Eñ jaqsı
dep tañdap alğan tamağımız da asa jaqsı bola qoyğan joq, onıñ üstine
alğaşqı künnen bastap onı öte ünemdep paydalanuğa tura kelgen.
Sonımen qatar mıqtı itterdiñ özi de birtindep qaji bastağan, keşkilik
təltirektep qalğan beyşaralardı tek tayaqtıñ ırqımen, zorlıqtıñ
küşimen ğana jürgizemiz. Östip jürip aq özenge jetkende jegimdegi üş
toptıñ ekeui ğana qalğan, ─ al jürip ötken jolımız ─ nebəri eki-ak jüz
mil! Ras, asa joğaltqan da eştememiz joq: ölgen itter tirilerge jem
bolğan.
Pellige jetkenşe jolay qıbırlağan ne bir qaranı, ne bir sızdıqtay
şıqqan tütindi köre almadıq. Men osı jerde biraz azıq-tülik qorın
jinap alam ba dep ümittengem, sosın jəne qattı qaljırap, ıñqıldapsuñqıldap kele jatqan Uzıntura Djeffti osında qaldırıp ketu de
oyımda bar-dı. Alayda faktoriyä qoymasında ilip alarğa eşteme bolmay
şıqtı; kompaniyä agenti kürk-kürk jötelip, dem ala almay entigip turıp
bizge missionerdiñ qañırap qalğan jaman laşığı men onıñ it jep
ketpesin dep tastarmen bastırıp tastağan beyitin körsetken. Sol jerde
tağı biraz ündisterdi de körip qaldıq biraq olardıñ arasınan birde-bir

kəri adam men jas balanı körmedik. Tiri deytin mınalardıñ da köktemge
aman-esen jetetinderi az köringen bizge.
Qısqası, bul jerden biz ne qarınğa, ne köñilge eş jubanış tappay əri
qaray jürip kettik. Al Heyne missiyäsına deyin əli aldımızda bes jüz
mil jol jatır edi. Onıñ özi tutastay məñgilik qar men appaq munardan
ğana turadı. Bul özi jəne... jıldıñ eñ qarañğı mausımı-tuğın,
talmatüstiñ özinde künniñ közi oñtüstik kökjiekti əzer-əzer qızarta aladı.
Degenmen alğa ozğan sayın muz qorımdarı sirep, jüru jeñildey tüsken.
Men itterdiñ üstine bişikti üsti-üstine üyire beremin ─ osınday jeñildeu
jerde joldan biraz utıp qalğım keledi. Ayaq suıtu, bel jazu degendi mülde
umıtqanbız. Ünemi şañğımen jüru de oñay tiip kele jatqan joq, ayaqtıñ
bası uday aşidı, tobıqtıñ üsti qajala-qajala əbden jara bop qalğan.
Kün ötken sayın bul jaralar uşığıp, qaqsap auırğanda janımızdı
közimizge körsetedi. Mine, sonday bir küni tañerteñ biz şañğını ayaqqa ile
bastağan kezde, Uzıntura Djeff eñkildep jılap jibersin. Men onı ayap,
kişirek şanalardıñ jolın aşuğa jiberdim, biraq ol jürudiñ jeñildeu
jağın oylap, şañğısın şeşip tastap edi. Sol üşin de jol taptalmay,
mokasin oyıp tüsken qarğa itter qayta-qayta sürinip, jığıla bergen.
İtterdiñ arıqtığı sonday, qabırğaları ırsiıp, arqa süyekteri
şodırayıp-şodırayıp sırtqa şığıp tur edi ─ bayqustardıñ attap
basuı muñğa aynalğan. Men Djeffke ayqaylap turıp ursıp edim, ol endi
qaytip şañğısın şeşpeuge uəde bergen, biraq sözinde turğan joq. Men
sosın onı amalsız bir-eki ret bişikpen urıp jiberdim. İtter sodan keyin
ğana durıs jüre bastağan-dı. Jalpı, künnen künge Djefftiñ jayı
baladan qiın bolıp bara jatsa, sonıñ barlığı əlginde Bettlz aytqan
denedegi artıq maydıñ "arqası" edi.
Al Passuk! Erkek atımen bireu ottıñ janında mırs-mırs jılap
jatqanda, ol tañ atpay turıp bizge tamaq dayındap, sosın mağan itterdi
jeguge kömektesip, al keşkisin jatar orındı dayındap, əyteuir, küni boyı
bir damıl tappaydı. Eger itterimiz aman jürse, bul tek Passuktıñ eñbegi.
Öytkeni itterdiñ aldına şığıp ulpa qardı şañğımen taptap otıratın da
─ köbinde Passuktıñ özi bolatın. Passuk... ne desem eken senderge! Ol
uaqıtta bunıñ bərin men solay boluğa tiis dep qabıldaytınmın jəne
basqaday oydauğa qulqım da joq-tı: basım basqada jüredi, ekinşiden ─
jaspın, əyelder jöninde de öte az bilemin. Tek keyin sol künderdi eske
alğanda ğana kezinde meniñ qanday əyelim bolğanın bilip, talay-talay

barmaq tistedim ğoy.
Djeff endi bizge tek masıl bop qalğan. İtterdiñ jügi onsız da auır
ekenine qaramay, ol keyde artta qalğan kezde, itşanağa urlanıp jatıp
aladı. Onı biz bəribir budan soñ Passuk barlıq jegimdi öz qolına alğan
da, Djeff mülde bos qalıp edi. Kün sayın tañerteñ men oğan tamaqtan öz
ülesin qılday qıp bölip beremin, ol onı işip-jep aladı da, bizden burın
jolğa şığıp ketedi. Al Passuk ekeuimiz jükterdi jinap, şanağa tiep,
itterdi jegip bolğan soñ, tağı da jürip ketemiz. Sodan tüske jaqın kün
közi səl jıli bastağan kezde, biz onı quıp jetemiz de, toqtamay kete
baramız ─ ol köz jasın köldey tögip qala beredi. Biz jüre beremiz... jüre
beremiz... sosın əbden qarañğı tüsken uaqıtta tünemelikke toqtap, ottı
laulatıp jağıp, Djefftıñ tamağın jeke bölip qoyıp, tösegin salıp, özin
sarğaya kütip otıramız.Tünniñ bir uağında aqsañday basıp, süyretilip ol
da jetedi. Jetedi de özine tiesili tamaqtı qomağaylana jep alıp, küñkküñk söylegen küyi toñqayıp jata ketedi. Kündegi jağday ─ osı. Onıñ
auru deytin auruı da joq-tı ─ bəri de ənşeyin qattı qaju men
aşıqqandıqtan edi. Biraq dəl sol sekildi Passuk ekeuimiz de qattı qajıp,
şarşağanbız, bizdiñ de işegimiz aştıqtan əbden buralıp bitken, degenmen
biz bükil jumıstı atqarıp kelemiz ğoy ─ al ol bolsa, qara basın alıp
jüruge de jaramaydı. Şındığına kelgende, barlıq bəle manağı Bettlz
aytqan artıq mayda jatsa kerek, əytpese, onı azın-aulaq tamaqtan qağıp
jürgen biz joq qoy.
Bir küni aldımızdan... appaq Meñireu Mekende ilbi basıp kele jatqan
eki kisini kezdestirdik. Əkeli-balalı aq adamdar eken. Le-Barj kölinde señ
buzılıp, barlıq kiim-keşek, jükteri suğa batıp ketipti, qoldarında bar
qalğanı ─ eki jeñil jamılğı ğana. Aytularına qarağanda, jol boyı tünde
laulatıp ot jağıp otırıptı da, tañğa deyin sonıñ janında boy
jılıtıp jatıptı.
Jandarında azdap un da qalğan körinedi, sonı anda-sanda jılı suğa
ezip işip, jan şaqıratın sekildi. Balanıñ əkesi mağan dorbasınan onı da
körsetken ─ bar joğı jeti-segiz uıstay ğana eken. Al olar betke ustağan
Pellige deyin əli eki jüz mildey jer bar edi. Onıñ üstine ol jerde de
aştıq bastalıp ketken. Olar bizge özderimen birge bir ündistiñ de joldas
bolıp şıqqanın, onımen tamaqtı ılği da teñ böliskenderin, biraq onıñ
birtindep bularğa ilese almay qalğanın əñgime etken. Biraq men buğan

sengem joq, eger tamaqtı teñ bölisip otırsa, ol nege bularğa ilese almay
qaladı?
Men ol ekeuine eşteme bölip bere almadım. Al olar bizdiñ eñ jaramdı
itimizdi (onıñ da ıñırşağı aynalıp turğan) urlap aluğa tırısıp edi,
men tapanşammen qorqıtıp, tabandarın jaltıratudı talap ettim. Olar
mas adamday sendelektep jürip ketti. Adam degen attarı ğana, əytpese tiri
aruaqtan eş ayırması joq edi beyşaralardıñ. Soñdarına uzaq qarap
turdım: birin-biri süyegen əkeli-balalı eki aruaq Pellidi mañdayğa alıp,
appaq meñireu qoynına birtindep siñe berdi. Bizde endigi qalğanı ─ üş it
pen bir şana edi, qur süyek pen teriden basqa ol itterde de eşteme
qalmağan. Otın az bolsa ottıñ da qızuı az bolatını belgili ğoy ─ bizdiñ
de jağdayımız tura sol siyäqtı edi. Tamaqtı tım az jegendikten boyımız
da öte az jılidı, suıqtan betimizdiñ qap-qara bop üsip ketkeni sonday,
bizdi endi tuğan anamızdıñ tanuı eki talay-dı. Ayağımız solqıldap
auırıp şıdatpaydı. Tañerteñ jolğa jinalğan kezde şañğıdan qajalğan
ayağımnıñ auırğanına şıday almay jılap jibere jazdaymın. Passuk
astıñğı ernin jımqıra tistep alıp, ılği da alda qalıñ qardı taptap
bara jatadı.
Otız mildik deytin özenniñ ağısı tım qattı edi, biz jetken uaqıtta
ol muz üstine biraz jayılıp alğan eken, tipti key tustarınıñ jarılıp
jatqanın da kördik. Mine, birde biz ədettegidey tañerteñ erterek jolğa
şığıp ketken Djeffti quıp jetip alğanbız. Ol bir şoqayğan muz üstinde
qus siyäqtı qonaqtap otır eken. Eki aramız ─ ülken muzdıñ jarığı. Yaki
ortada ─ su. Djeff onı qabırşıq muz arqılı aynalıp ötkeni bayqaladı.
Ərine, jalğız jayauğa bul asa qauipti emes, al jügi bar itşanağa?
Təuekelden basqa amal joq. Passuk qolına uzın sırıq ustap, birinşi bop
ayağın alğa attadı. Onıñ salmağı jeñil, əri şañğısınıñ tabanı jalpaq
bolatın ─ söytip ol arğı jaqqa sətimen öte şığın, sosın itterdi özine
şaqırdı. Biraq ne sırığı, ne şañğısı joq ol beyşaralar tört-bes qadam
attasımen bürk etip oyıqqa tüsip ketken de, asau ağıs olardı birden
julıp ala jönelgen. Men şana artınan şap berip ustay alğam, biraq, amal
ne, itterdiñ əbzel jipteri sıpırılıp ketip edi... Eger tım aşığıp bara
jatsaq arıq ta bolsa sol itterge auız salarmız degen ümitimiz bar-dı. Ol
da endi közden bulbul uştı.
Kelesi küni tañerteñ men azın-aulaq tamaqtı teñ böldim de, Uzıntura

Djeffke: eger jürem deseñ bizben jür, əytpese qala ber, endi sağan
qaraytın şamamız joq dedim. Ol birden ayqayğa basıp şığa kelgen de,
sosın ayağınıñ auıratının aytıp, basqa da körip kele jatqan azapbeynetin alğa tartıp, sonıñ bərin eskermey turğan mına meniñ "it"
ekenimdi betime basıp salğan. Şındığında, onıñ ayağına qarağanda bizdiñ
ayağımız əldeqayda qattı auıratın, öytkeni jol boyı qardı taptap
otırğan biz ─ Passuk ekeuimiz ğoy. Sonda bizge jeñil tidi deysiz be!
Uzıntura Djeff aqır-soñında mağan endi jürgennen göri ölgen oñay, dep
jatıp aldı. Budan soñ biz jükterimizdi tez jinap alıp, jüruge
ıñğaylanğanbız. Biraq Passuk Uzıntura Djeffke qaldırğan tamaqqa səl
oylana qarap turdı da: "Bu jigitke osınşama azıq qaldıru aqımaqtıq
boladı. Oğan tezirek ölgen durıs" dedi. Men basımdı şayqap: "Joq,
joldas qaşan da joldas bop qaluğa tiis" dedim. Sonda Passuk mağan
Qırqınşı Mildegi adamdardı eske salıp, ─ nağız erkekterdiñ sonda
qalğanın, jəne olardıñ öte köp ekenin, al qazir bəri de menen kömek kütip
otırğanın aytqan. Men tağı da "joq" dep edim, ol beldigimnen
tapanşamdı suırıp alıp, qas pen közdiñ arasında şürippeni basıp
salıp edi. Söytip bizdiñ Bettlz dos aytqanday Uzıntura Djeff atababasınıñ janına mezgilinen burın attanıp kete berdi. Men Passukke
urıstım, biraq ol eşqanday ökingen de, opınğan da sıñay tanıtqan joq.
Men iştey onıñ durıs istegenin tüsindim.
Sitka Çarli bir mezet ünsiz otırıp, peş üstindegi qañıltır nauağa
tağı da birer kesek muz tastağan. Basqalar da ünsiz. Sırtta töbe quyqanı
şımırlatıp it ulıdı, tegi suıqqa şıday almay tursa kerek.
Kün sayın jol boyınan mana aldımızdan şıqqan eki aruaqtıñ qar
üstine qonıp şıqqan izin körip otırdıq: Tuzdı Suğa jetkenşe özimizdiñ
de san ret sonday iz qaldıratınımızğa men eş küməndanğam joq. Sosın,
birer künnen keyin, jolda üşinşi aruaqtı ─ aldındağı eki adamğa ilese
almay qalğan ündisti de jolıqtırdıq. Onıñ da bağıtı ─ Pelli eken. Ol
bizge özinen ozıp ketken əkeli-balalı ekeudiñ qaralıq jasağanın, yaki jol
azığın teñ. bölispegenin, endi mine üş künnen beri öziniñ nər sızbay kele
jatqanın ayttı. Kün de keşkisin ol ayağındağı mokasinniñ bir tilimin suğa
qaynatıp alıp, sonı şıqpas janğa talğajau etip keletin körinedi. Qazir
endi mokasinnen de eşteme qalmaptı. Bul ündis şıqqan tegi jağınan
jağalaulıq eken, al men olardıñ tilin bilmeuşi edim, sondıqtan Passuk
arqılı tüsiniskem onımen. Ol Yukon jaqta eşqaşan bolmaptı, tipti

jolın da bilmeydi. Degenmen bəribir solay qaray ketip baradı eken. Oğan
deyin neşe tünemelik? Eki me? On ba? Əlde jüz? Bilmeydi. Biraq ketip
baradı... Pellige. Öytkeni keri qaytuğa endi keş ─ tım alıs, sondıqtan
ölip ketse de alğa umtıla bergennen basqa amalı joq-tı onıñ.
Ol bizden tamaq surağan joq, öytkeni bizdiñ de bitimizdi sığıp kele
jatqanımızdı sezgen. Al Passuk ne istesem eken dep qinalğanday mağan
bir, ündiske bir jəpektep qaray bergen-di. Men oğan burılıp:
─ Bul adam onsız da aldıñğılardan zəbir körip keledi eken.
Tamağımızdan azdap bersek qaytedi buğan? ─ dedim aqırın.
Passuktıñ közinen bir jılı uşqın jılt ete qalğanday boldı. Sosın
ündiske de, mağan da qimay uzaq qarap turdı da, aqırı ernin jımqıra
tistegen küyi batıl türde:
─ Joq. Tuzdı Suğa deyin əli talay jer bar, bizdiñ ər qadamımızdı
ajal añdıp jatır. Ol alam dese mına bötendi alsın, al meniñ küyeuimnen
aulaq jürsin! ─ dedi.
Söytip ol ündis te süyretile basıp, Pellidi betke alıp, tüpsiz tuñğiıq
Meñireu Mekenniñ qoynına siñe bergen.
Al tünde Passuk öksip-öksip jılasın kep. Men buğan deyin eş uaqıtta
onıñ közinen jas körgen joq edim. Bul da jol azabınan mülde qajığan
eken, əytpese meniñ aldımda munday osaldıq körseter me edi dep oyladım
men.
Ömir degen bir jumbaq qubılıs qoy. Men bul turalı köp oyladım, köp
tolğandım, biraq kün ötken sayın ol mağan tipten tüsiniksiz bola tüsken.
Biz bərimiz nege oğan sonşama qulay beremiz. Şındığında, biz ölip-öşip
süygen ömir degenimiz ─ ənşeyin bir oyın emes pe, ol oyınnan tüptiñ
tübinde utıp şıqqan kim bar! Ömir süru atımen ğumır boyı it bolıp
eñbek etesiñ, janıñdı şüberekke tüyip təuekelge barasıñ, bunıñ
ortasında qanşama qayğı-qasiretiñ, azabıñ men beynetiñ bar. Osı da
qızıq pa? Osı da ömir me? Joq ömir süru ─ tozaq. Tuğannan ─ ölgenge
deyin. Öytkeni adam jılap tuadı, jılap öledi. Söyte tura jəne eşkim
oñaylıqpen, öz erkimen ölgisi kelmeydi. Eger köziñdi aşıp qarasañ, munday
it tirlikten ölim əldeqayda artıq qoy. Joq bəribir biz ömirdi jaqsı körip,

ölimge nəlet aytamız. Bunı qalay tüsinemiz özi!? Bul netken jumbaq sonda!
Biz Passuk ekeuimiz, öte sirek söylesetin edik. Tünde biz ölgen adamşa
qar üstine sulıq tüsip jata ketemiz, al tañerteñ tağı da jolğa şığamız ─
ünemi sol ölgen adamdarday jan kirisin aşudı bilmeymiz. Mañayımız da ─
tutastay öli tirlik, öli dünie. Qıbır etken ne bir añ, ne bir qus körinbeydi.
Aq körpesin ayqara jamılıp, ünsiz melşiip jatqan özen. Tula boyı toñ
bop qatıp qalğan meñireu orman. Dəl qazirgi mına sırttağıday saqıldağan
sarı ayaz. Tünde juldızdar üp-ülken bop, jerge jaqındap kep, sekek-sekek
bilep turadı, kündiz kün közimizge mıñ san səulesin jiberip, jıbırjıbır qıtıqtaudan tanbaydı: auada jılt-jılt etip uşqındar uşadı, al
qar beti uıs-uıs şaşıp tastağan jaqut tozañınday jarqıraydı.
Töñirekte jılt etken ot, tırs etken dıbıs joq ─ tek sıqırlağan suıq
pen Aq Meñireu tınıştıq qana. Biz uaqıt esebinen bayağıda jañılğanbız
─ künniñ de, aptanıñ da bizge tükke keregi joq edi, ─ jürsek boldı, basqa
da jumısımız joq. Al biz jürip kelemiz, biraq ölgen adamday... Közimiz
tek Tuzdı Su jaqqa qarağan, oyımız sol Tuzdı Suğa ğana baylanğan, al
ayağımız bizdi Tuzdı Suğa qaray özi süyregen. Biz Tahkinanıñ tura tübine
toqtağamız ─ biraq onı tanığamız joq. Bizdiñ közimiz Aqbozatqa qarağan ─
alayda onı körmegen. Bizdiñ ayağımız Kanon jerin basıp jürgen ─
degenmen onı sezbegen. İə, biz eştemeni sezuden qalğanbız. Biz jii-jii
qulap ta qalamız, biraq qulap bara jatıp ta Tuzdı Su jaqqa qaraymız.
Biz ılği da teñ bölisip kele jatqan tamağımız da aqırı tausılıp edi,
─ biraq, nege ekeni belgisiz, soñğı künderi mağan qarağanda Passuktiñ jii
qulaytını bayqalğan. Sodan aqırı... Buğılı taudıñ etegine jetkende
onıñ soñğı küşi, soñğı qayrat-jigeri mülde sarqılıp bitkeni bilindi.
Tañerteñ jalğız jamılğınıñ astında ekeuimiz de qıbırsız jattıq endi
─ jolğa şığu miımızğa da kirmegen. Men ajaldı Passuktıñ ıp-ıstıq
quşağında jatıp qarsı alğım kelip edi, öytkeni osı sanaulı künde men
talay düniege közim jetip, əyel mahabbatı degenniñ ne ekenin endi-endi
tüsine bastağanday bolğam. Heyne missiyäsına deyin əli de seksen mildey
qalğan, bir-aq alıstan əygili Çilkuttıñ məñgilik boran julmalağan taz
töbesi körinip te qalıp edi. Mine endi Passukke de til bitkendey ─ men
estisin degendey erinderin qulağıma taqap, sıbır-sıbır söyleydi.
Sıbırlap söylese de men burın mən bermegen nebir jaylar men öziniñ
mağan degen mahabbatın bükpesiz, tüp-tügel aqtarıp salğan. Ərine, qazir
ol artıq birdeme aytsam barq ete qalama dep, burınğıday menen

qorıqpağan da bügejektemegen.
─ Sen meniñ küyeuim boldıñ, al men sağan adal jar boldım, Çarli.
Men ərqaşanda seniñ otıñdı laulatıp jağuğa tırıstım, barımdı salıp
tamağıñdı istedim, itteriñdi şanağa şegip, qarına deyin qıñq etpey
baptap jürdim ─ biraq eş uaqıtta qabaq şıtıp körgem joq. Jəne
eşqaşan törkin jurtımnıñ tösegin maqtap, asın əspettep te körmedim.
Sen ne aytsañ da ─ köngem. Köne bergem de. Aytşı, osı sözim ötirik pe?
─ Bəri ras, ─ dedim men.
─ Sen alğaş ret Çilkutqa kelip, meni satıp alğan kezde, au, men osı
kimdi əyel etkeli turmın dep, tım bolmasa betime bir qaramağansıñ. İt
ekeş itti de adam öytip satıp almaydı. Ras, sonda men senen əri tüñilgem,
əri qorıqqam. Odan beri de, mine, qanşama jıl ötti. Qayırımdı adam öz
itin qalay ayasa, sen de meni solay ayadıñ, Çarli. Biraq eşqaşan jürek
jıluıñdı mağan bergen joqsıñ, Çarli. Öytkeni ol jürekte mağan
titimdey de orın joq edi; alayda seniñ jaqsılığıñ sol ─ mağan degende
ərdayım ədiletti boldıñ, adamğa qalay qarau kerek bolsa, sen mağan solay
qaradıñ. Seniñ ərbir batıl qimıldarıñ men ərbir qauipti qadamdarıñ
kezinde, men ünemi qasıñda boldım. Sonda öziñdi basqalarmen salıstıra
kelip, olardan seniñ köp artıqşılığıña közim de jetken. Aytsañ ─
istediñ, söyleseñ söziñdi tıñdata bildiñ. Buğan qosa adal ediñ, şınşıl
ediñ. Al sen üşin men maqtanatın boldım. Mine, söytip sen meniñ
jüregimnen orın aldıñ. Budan bılay jatsam da, tursam da tek seni
oylaytın küyge tüstim. Sen men üşin kökjiekten bir körinse, kögildir
aspanda uzaq baylanıp turıp alatın jaz aylarındağı altın tabaq Künge
aynaldıñ. Men sonda qay jaqqa qarasam da tek sol Kündi ğana köretin edim.
Biraq... biraq seniñ jüregiñe jol taba almadım. Mağan degen orın onda
joq edi, Çarli.
─ İə, solay bolğan, ─ dedim men. ─ Sağan degende meniñ jüregimniñ
salqın bolğanı ras. Sen kütken orın onda bolğan joq. Al qazir meniñ
jüregim Kün qayta oralğan kezdegi köktemgi qar sekildi. Onda endi bəri erip
jatır, tükpir-tükpirinde sıldırap aq bulaqtar ağadı, jağasında jasıl
quraq jelkildep, törinde qızğaldaqtar qulpıradı. Men odan bulbuldıñ
sayrağanın, qurlardıñ qurqıldap oynağanın, alıstan əupildep eliktiñ
şaqırğanın estimin, öytkeni meniñ jüregimnen muz eridi, toñ jibidi,

Passuk. Men qazir əyel mahabbatınıñ qudiretine bas iip jatırmın,
Passuk.
Ol jımiıp, meniñ qoynıma tığıla tüsti. Sosın bir sət:
─ Quanıştımın, ─ dedi sıbırlap.
Budan soñ ol meniñ keudeme basın salğan küyi aqırın tınıstap, uzaq
ünsiz jattı. Tek ne zamattan soñ:
─ Meniñ jolım osı jerde tausıladı, şarşadım, ─ dedi kürsinip. ─
Biraq əli de bir nərseler aytqım keledi. Bayağıda, meniñ kişkentay qız
kezimde, Çilkuttağı əkemniñ itarqa qosında men jii-jii jalğız
qalatınmın, sebebi er azamattar añ aulauğa ketetin de, al əyelder men
balalar atıp alğan añ-qustardı ormannan üyge tasitın. Mine, sonday
künderdiñ birinde, köktemde, qos işinde jalğız özim oynap otırğam.
Kenet... qısqı uyqıdan jaña oyanğan aş-arıq bir qoñır ayu qosqa basın
tığıp, "u-uh!" dep ökirip jibersin! Ormannan añ-qustı şanamen tasıp
jürgen ağam osınıñ aldında ğana qosqa kirgen bolatın. Ol oşaqta janıp
jatqan bir şalanı julıp alıp, dereu ayumen ayqasqa tüsti de ketti, bir
jağınan oğan şanaların süyrete-müyrete itter de jetken kömekke. Qos
işi bir-aq sətte astan-kesten, qara quyın bop şığa keldi... U-şu,
ırıldağan, ırsıldağan dıbıs... Bir mezette olar umar-jumar otqa qulağan
da, artınşa qos ta jerge jalp ete tüsken. Aqır soñında əyteuir ayu jan
tapsırıp, meniñ ağam aman qalıp edi, biraq ayudıñ auzına tüsip ketken bir
sausağı men əp-ədemi bet ajarınan ayırılıp şığa kelgen ─ ötkir tırnaq
balğın jüzdi pışaqtay osıp tüsken ğoy. Al sen... əlgi Pellige ketip bara
jatqan ündis qolın otqa jılıtıp otırğanda ... bayqadıñ ba, bir sausağı
joq edi ğoy onıñ. Sol meniñ ağam edi. Men oğan qolımdağı bar tamaqtı
bere almadım, ol Meñireu Mekenge aş qalpında sendelip kete bardı.
Mine, dostar Buğılı tauda məñgige muz jastanıp qalğan Passuktıñ
mahabbatı osınday bolğan. Bul ulı mahabbat edi. Kördiñder me, ömir boyı
azaptı jolmen süyrep-süyrep kelip, eñ aqırında basın qurdımğa tiregen
küyeui üşin ol, əne, tuğan ağasın qurban etti ğoy! Mahabbatınıñ küştiligi
sonday, ol tipti özin de ayap qalğan joq. Köz jumarınan səl burın ol meniñ
qolımdı özine tartıp, qoyan terisinen tigilgen beldemşesiniñ işine qaray
jıljıtqan. Sol sətte sausaqtarım işine qaray qattı tartıp tastağan
kiinirek bir qapşıqka ilikken. Birden tüsine qoydım. Beyşara Passuk kün

sayın ekeuimiz teñ bölisip jürgen tamaqtıñ özine tiesili jartısın ılği
da sol qapşıqqa tığa bergen ğoy. Sonda kimge deysiñ? Ərine, mağan.
─ Passuktıñ jolı osımen bitti, mine, ─ dedi Passuk qulaq tübimnen. ─
Al seniñ jolıñ bitken joq, ol jol əygili Çilkut asuınan asıp, talaytalay qırqa-belderdi basıp, sonau teñiz jağasındağı Heyne missiyäsına
qaray jalğasa beredi. Ol odan keyin de bitip qalmaydı, bir qiırdan bir
qiırğa qulaş urıp, mıñ buralıp. jat elderge, jarqın künderge
umtıladı; bul jolda seni uzaq ğumır, ülken qurmet, zor dañqtar kütip
turadı. Ol seni asqan sulu əyelderdiñ, aqıldı əyelderdiñ otauına da
alıp baradı, biraq öziñdi Passuktey süygen eşkimdi keziktire almaysıñ.
Men onıñ durıs aytıp jatqanın bildim. Bir sət jın qaqqanday
julqınıp, Passuktıñ beldemşesinen alğan qapşıqtı laqtırıp tastap:
meniñ de jolım bitti osımen, endi men de senimen birge ölemin, dep
alasurdım. Alayda Passuktıñ şarşay qarağan janarına jas tolıp:
─ Adamdar kez kelgen ortada Sitka Çarlidi adal dep bilgen, onıñ ərbir
sözi şınşıldığımen qurmettelgen de. Al qazir ol Buğılı taudıñ
eteginde bos sözdi mıjıp turğanın bile me? Bul abıroy ma oğan? Ol
keşegi küni bizdi qutqaradı dep, eñ mıqtı itin, eñ dəmdi tamağın berip
attandırğan Qırqınşı Mildegi adamdardı umıtqanı ma qazir? Passuk
ərqaşan öziniñ küyeuimen maqtana bilgen. Passuk sol maqtanışınan əli de
ayırılğısı kelmeydi; endeşe ol qazir ornınan turıp, şañğısın kiip,
dereu jolğa şığadı.
Onıñ öli denesi meniñ quşağımda əbden suıp bolğan uaqıtta, men
ornımnan turıp, mana laqtırıp jibergen qapşıqtı qayta tauıp alıp,
ayağıma şañğımdı ilip, qalt-qult etip jürip kettim. Tizemnen sonşama bir
əlsizdik sezemin; basım aynalıp, qulağım şu-şu etedi, köz aldımda
qızıldı-jasıldı uşqındar oynaydı. Bayağı ötken balalıq şağım
buldırap aldıma keledi... əldebir toy üstinde otırmın. Aldımda ─ laulay
janğan ot. Otta ─ burq-burq qaynağan qara qazan. Men ən salamın, qızjigitter sıñsıtqan ən ırğağımen bi bileymin. Bir şette morj terisimen
qaptağan dauılpazdar dañğırlaydı ─ al Passuk meniñ qolımnan ustap
alıp, ünemi janımda jüredi. İə, ünemi janımda... Uyıqtap ketken
kezimde, oyatıp aladı. Sürine jığılsam, demep turğızıp jiberedi. Qalıñ
qardı ombılap adasıp bara jatsam, ol durıs jolğa əkelip saladı... ərine,

aqılınan adasqan adam ğana osınday elesterge üyir bolsa kerek-ti. Ol
künderi meniñ de esim kiresili-şığası edi. Biraq, əyteuir, künderdiñküninde jığılıp-turıp jürip, Heyne missiyäsına da jettim-au.
Sitka Çarli ornınan turıp, şatırdıñ etegin köterip, sırtqa şıqqan.
Taltüs edi. Oñtüstikte, Genderson qırattarınıñ üstinde jez tabaq Kün
suıq qana jımiıp köz saladı. Auada mıñ-san ineler jıltıldap uşıp
jürgendey. Al aldıñğı jaqta, joldıñ jieginde, jünin appaq qırau
basqan qasqırtumsıq bir it tanauın kökke köterip, say süyekti sırqırata
ulıp otırdı.