Əi, dünie-ai!

Men kördim dünie degen ittiñ kötin, Biriniñ jep jürgen köp bireui
i̇etin. Oily adamğa qyzyq joq būl jalğanda, Köbiniñ syrty bütin, işi
tütin.
(Abai. V. A. Krylov)

DEİIN
On altyğa tolğan qyzdy qazaqtyñ pisken jemiske balaitynyn Şəii
biletin. Sodan ba əlde şynynda da solai ma, biyl on altyğa tolğaly,
əiteuir, öne boiynda bir özgeris baryn özi de, denesi de sezinetin sekildi.
Qarqara jərmeñkesindei qyz-qyz qainağan dumandy dünieni jany da
añsaidy, təni de tətti i̇erkelegisi keledi. Türi kenet özgerip ketetindei,
ainağa sət saiyn süzile, özgeşe bir özgeris izdep qaraidy. Biraq qanşa
üñilse de, janary jalt-jūlt i̇etken sol baiağy qyr mūryn bidai öñdi qyz:
«Qaita-qaita nemenege qarai beresiñ?» – degendei, ainadan əjualap
külimsireidi. Boiy da būrynğyğa qarağanda qarys pa, süiem be, biraz
biıktep qalğandai. Öz baiqauynşa, airyqşa keñ qabağy ony öz jasynan
i̇eresek qyzdai körsetip, jūrtty ünemi jañyltady. Jərmeñke aşylğaly
jeñgesi Jüzik i̇ekeui osymen əldeneşe keldi, özgelerdiñ izdegeni saudasattyq bolsa, būlardyñ közdegeni – köbinese oiyn-sauyq. Şəiige i̇eldiñ
kigen kiımi, söilegen sözi, jüris-tūrysy – bəri qyzyq. Ara-tūra bozbala
men jigitterge de köz tastaidy, birimen jön sūrasady, keibirimen söz
qağysyp qalady, biraq əzirge köñil toqtatar birde-bireuin jolyqtyrğan
i̇emes, türi təuir me degeni – maqtanşaqtau, aqyldy ma degeni – ynjyqtau,
odan qalğany ūsqynsyz, şetinen öñkei üsik ūryp, üstine su tögilgendeiler.
– Jibekjan, beri jür! – degen Jüziktiñ dauysyna Şəii jalt qarai
bergende, tağy əldekim art jağynan: «Əi, Şəii!» – dep qaldy. Qaita jalt
būrylğanynda, qūlağyna şyrqai salğan ən şalyndy. Aituşy əiel me,
qyz ba, əiteuir, Qarqaranyñ şalqar jazyğyn keremet əuen kernep barady.
Şaqyrğan jərmeñkede tanysqan Jəmeş i̇eken. «Jürşi tez! Anda
Sopyia degen orys qyzy ən sap jatyr», – dedi degbirsizdenip. Būlarğa
jeñgesi de qosylyp, üşeui ən şyqqan aq üige qarai i̇enteledi. Biraq üige
bas sūqpaq tügil, bosağasyna da jolai almady, antalağan jūrt arasynan
adam tügil qyl ötkizetin i̇emes. Olar i̇endi kimelei bergende, ən aiaqtaldy da
qaldy. Tym-tyrys tynyp tyñdağan jūrt ile-şala ər jer-ər jerden
kübirlei bastady:
– Əi, salady-aq i̇eken!
– Aitpa! Qazaqtan beter!
– Tyiyş! – dedi qara saqaldy i̇erkek qabağyn şyta jekip.
Əlgi dauys qaita şyrqady. Jūrttyñ qoşemetin arqalandy ma, ə
degennen añyratty:

Būl dünie, oilap tūrsam, arman dünie,
Būrynğy babalardan qalğan dünie.
Barynda oralyñnyñ oina da kül,
Bizden de öte şyğar jalğan dünie.
Jüziñ körkem-ai,
Künde körsem-ai,
Aha-hai,
Syrğaly i̇erkem-ai!
– Pah! – dedi köneleu kimeşekti kempir basyn süisine şaiqap. –
Dausyñnan ainalaiyn-ai, tegi!
– Tyiyş! – dedi jañağy qara saqal tağy qabağyn şytyp. Kempir oğan
alaia qarap, i̇ernin jybyr i̇etkizdi. Qara saqal jymyiyp közin qysty. İeki
qarttyñ qylyğyna Şəii i̇eriksiz külip jiberdi.
Ən aiaqtalğan soñ da jūrt tarqamady. Sirə, ən aitqan orys qyzyn
bəriniñ de öz közimen körgisi bar. Şəii de arbalğan adamşa aq üidiñ
aldynan ūzai almady. Öz qūlağymen i̇estigendi öz közimen körmeiinşe,
anandai əndi anandai dauyspen orys aitty degenge sene alatyn i̇emes.
«Qazaqy ənniñ iırimin, qaiyrymyn, sözdiñ mənine qarai əuenniñ qūbyluyn
orys öitip keltire ala ma? Orys dep jürgenderi qazaqtyñ orys tüsti sary
qyzy şyğar-au, qūdai biledi?» – dep küdiktendi.
Söitip tūrğanda, aq üiden dombyra ūstağan ūzyn boily, aq sary öñdi,
şiraq qimyldy kelisti jigit şyqty. Şəiiniñ oñ jağynda tūrğan qara
taramys jigit: «Ködek qoi», – dedi kübir i̇etip. Aqyn Ködekti alban jūrty
jaqsy biledi, Şəii de atyn talai i̇estigen, tek körip tūrğany qazir. Ködektiñ
soñynan i̇etekterin qağyp-silkip, şalqaqtai basyp tağy i̇eki i̇erkek şyqty.
Sodan keiin dombyrasyn keudesine qysyp, bürme i̇etek aq jibek köilektiñ
syrtynan qyzyl barqyt qamzol kigen orta boily, sary şaşty, sary öñdi
kədimgi orys qyzy şyqty.
– Sopyia! Sopyia! – desti jūrt şulap.
Sary qyz dombyrasyn basyna köterip, aqsiiä jymiyp i̇edi, jūrt
qūtyryna qiqulap ketti:
– Sopyia, tağy aitşy!
– «Bes qarakeriñdi» aitşy! – dedi jañağy qara saqal özimsingen
dauyspen güjildep.
– İə, «Bes qaraker!» «Bes qaraker!» – dep, köpşilik duyldap ketti.
Qyz anadaidan būryla qarap tūrğan Ködekke köz qyryn tastady. Ol
ünsiz basyn izedi. Qyz dombyrasyn keudesine qysqan küii köpşilikke
qarap basyn iıp i̇edi, jūrt demin işine tartyp tyna qaldy. Səl jötkirindi
de, Sopyia şyrqap qūia berdi:
Aldymda aidağanym bes qara ker,
Bes jüzik, bes saqina, bes tana ber.
Berseñ ber, bermeseñ qoi solaryñdy,
Ūmytpai, qaida jürseñ, i̇eske ala kör!
Şəii ən i̇emes, əldebir əulieniñ ünin i̇estigendei ūiydy. Sary qyzdyñ
betine osy sen şynymen aldap tūrğan joqsyñ ba degendei tesile, tañdana
qarady. Taza orys i̇ekenin əigilep tūrğan türi demeseñ, qyzdyñ kiım kiısi,
dauysy, tipti jüris-tūrysy – bəri qazaqy. Orystyñ qyzy qazaqşa ən
aitady, qazaqtyñ ənin dəl büitip jaqsy köredi degenge, közi körmese,
köñili senbes i̇edi. Şəii əri tañ qalyp, əri riza bolyp, əri osynyñ bərin
közimen körip, köñiline tüigenine toğaiyp, özin əp-sətte i̇eseiip ketken,
köpti körgen, köpti bilgen adamdai sezindi. Qarqara jailauy da közine
qūlpyryp, Sopyianyñ əninşe sən-saltanatty körindi: üiir-üiir jylqy
men otar-otar qoidan jərmeñkeniñ Myñjylqy jaqtağy jotalary maiysa
jazdap tūrğandai. Ala-qūla maldy tösine bytyrata şaşyp, jap-jasyl
jailaudy adamdar ədeii ədemilep tastağandai.
– Jibekjan! – dedi jeñgesi qasynda tūrğan üş qalmaq jigitten teris
ainala mūrnyn basyp. – Myna aradan bylaiyraq keteiikşi, minə bireuler
jel jaqqa tūra qapty, tegi.
Ənniñ əserinen əli aryla almağan Şəii jeñgesiniñ jetegine ünsiz i̇ere
berdi. İerip bara jatyp ortadağy dəu qalmaqtyñ jūtyna qarap tūrğanyn
közi şaldy. Tüiedei tym iri, keñ jauyryndy, qara mūrtty, jalpaq betti,
suyq sūsty. Tabaqtai beti bir qazanğa qaqpaq bolarlyqtai. Toqtyqtan
tyrsyldap tūrğan türine qarağanda, qazaqty sülikşe soryp üirengen
saudager sekildi.
Jailau şildeniñ basynda-aq şyjyi bastapty. Jüzi terşip, şöldep,
künniñ tal tüs bolğanyn jaña baiqady. Əlgi şynymen adam ba əlde tüie
me degendei, dəu qalmaqqa tañğalyp tağy bir köz tastady. Ol da öñeşin
sozyp soñynan süzilip tūr i̇eken, mūnyñ būrylğanyn baiqap, qabağyn
kötere iek qaqty. «Ne kerek?» – degeni-au? «Qap, Uiat-ai!» – dep, qarağany
ağat bolğanyn sonda sezdi.
– Əlgi şəi işetin jerge baraiyqşy! – dedi şöldegenine jeñgesi
kinəlidei-aq keiip. – Qanym keuip, qatalap kettim, tegi!
...Şölderin basqan soñ, Jəmeş üşeui i̇endi auylğa qaitqaly jatqanda,
qastaryna som deneli, basy da, beti de mol pişilgen, mañdaiy kere qarys,
qyzara börtken jüzine qap-qara qoiu mūrty jarasa ketken qara sūr jigit
keldi de, i̇ejelden tanys adamşa:
– Amansyzdar ma? – dep, jyly yqylaspen amandasty.
– Amanbyz, – dep, Jüzik jūtysynan jañylyp qalğan adamşa qaqalaşaşala jauap qatty. – Ym, qūdai-ai, tükirigime şaşalyp qalğanym-şy.
– Mai qabyñyz, əpke! Nemene, qaitqaly jatyrsyzdar ma?
İekeuiniñ amandasuynan-aq Şəii birin-biri tanitynyn tüsindi. Jəmeş
onyñ qasyna özimsine jaqyndap, iyğyna i̇erkelei qolyn saldy da:
– Bizdi Myñjylqynyñ i̇etegine deiin şyğaryp sap qaitsañşy! – dedi.
Özi de söiteiin dep tūrğan adamşa, jigit op-oñai köne saldy. Sol sət
i̇eki sary jigit sap i̇ete qaldy da, əlgimen bailanysa ketti:
– Bizdi adastyryp tastap, öziniñ ūrlanyp kelip tūrğan jerin qaraşy!
– Sony aitam-au, biz ony şarq ūryp saudagerlerdiñ işinen izdep
jürsek, ol mūnda jaibaraqat qyzben qyljaqtasyp tūr.
Būlardyñ közinşe olardyñ öitip öktem söilegeni Şəiige söketteu
sezildi. Qara sūr jigit qysylğanynan olarğa bir, būlarğa bir qarap, ne
derin, ne isterin bilmei sasty. Birese mūrtyn syipady, birese jelkesin
qasydy.
– Qoisañdarşy, körip tūrsyñdar ğoi qaryndasyma kelgenimdi, – dedi
iegimen Jəmeşti nūsqap.
– Körip tūrmyz, – dedi irileui kekete jymiyp. – Qaryndasyña kelseñ,
qaryndasyñmen söilese ber, bizge qaryndasyñnyñ qasyndağy qūdaşadan
qūr qalmasaq ta jaraidy. Būl qyzdyñ ağasy Ağyntai meniñ myna Jüzik
əpkemdi əbden jüdetip jiberipti. Sonyñ i̇esesin qūdaşadan qaitaryp alsam
ba dep tūrmyn, – dedi Şəiini közimen işip-jep.
– Qoi-i̇ei, bala, i̇erkinsime! – dedi irileu saryğa Jüzik qabağyn tüiip. –
Əpkesin syilağan jigit əpkesiniñ qaiynsiñlisin de syilauy kerek şyğar?
– Əpkesi-au, qaiynsiñliñizden köz ala almai tūrğanda, artyq birdeme
aityp qoisam, aiypqa būiyrmañyzşy! Tazabekke qityndai qūdaşa i̇emes
i̇eken, qyzğanyp qalğanym ğoi, qūdai atyp.
– Tazabekke sen qimağandy biz sağan nege qyiady i̇ekemiz? Qalai-qalai
söilep kettiñ, bala?
– Jomart ağa, altyndy körip joldan taiğan perişteşe, Şəiini
körgende, meniñ ağamdy jamandap şyğa kelgeniñiz qalai? Öz dosyn
jamandağan jigitti qai qyz təuir köre qūiady dep oilaisyz? – dep, Jəmeş
namys qyldy.
– Oibai, qarap tūryp qyp-qyzyl dauğa qaldym-au! Qūdaşa, kördiñ ğoi,
sen üşin būlardan ne i̇estimedim? Jigit tañdağanda, osy həlimdi i̇eskerersiñ.
– İeskerermiz, – dedi Şəii əzildei külip.
İeki jigit jönine ketken soñ bəri anyqtaldy: Tazabek Jəmeştiñ tuğan
ağasy bolyp şyqty. Jañağy ənşi Sopyia Taldybūlaqtan diırmen salğan
ataqty köpes Vasiliidiñ qyzy, al Tazabek solardyñ atşysy i̇eken.
Sopyianyñ qazaqşağa sudai bolatyny Taldybūlaqta qazaq işinde tuyp,
jastaiynan qazaq balalarymen birge oinap ösipti. Qysta Almatyda oqyp,
jaz boiğy ömiri qazaq işinde jailauda ötedi i̇eken. «Bes qara kerdi»
Almatydağy qazaqtardan üirenipti. Şəiiniñ Tazabekti jöndi bilmeitini
onyñ tirşiligi qysy-jazy Vasiliidiñ auylynda ötetin körinedi. Qaşan
körip i̇edim dep oilanyñqyrap i̇edi, bir-i̇eki ret köptiñ işinde közi şalğany
i̇emis-i̇emis i̇esine tüskendei de boldy. Sirə, balasynyp, ol da būğan köp köñil
böle qoimağan bolu kerek.
Jərmeñkeden ūzai bere jigitti Şəii sözge tartty. Bir nərse sūrağysy
keletinin añğartyp, atynyñ tizginin ədeii Tazabek jaqqa būrdy.
– Atyñyz nege Tazabek? Bek, bi bolğandy ūnatasyz ba? – dedi qağytyp.
– İe, joğa. «Taza» degen sözdiñ mağynasy bek pen biden biık qoi. Bizdiñ
Əlmerekte osydan otyz-qyryq jyl būryn Tazabek Pūsyrman balasy degen
atamyz ötken. Kezinde bi bolğan, i̇el basqarğan, bedeldi, i̇eldi auzyna
qaratqan azuly adam bolypty. Qytaidy zertteuge bara jatqanynda üiine
qonyp, i̇ekeui ūzaq əñgimelesip, Şoqan degen töre-ğalym atamyzdan köp
nərse jazyp alypty. Keiin sol atamyz orysqa bağynbaimyn dep,
albannyñ biraz jūrtyn soñyna i̇ertip Şyğys Türkistanğa ötip ketedi.
Ötkende de jai ötpei, orys əskerimen atysyp-şabysyp ötipti. Oğan
qazirgi Ūzaq atamyzdyñ əkesi Sauryq batyr men onyñ Şaltabai degen seri
inisi qosylady. «Meniñ atym – Şaltabai, Asyldan soqqan baltadai», –
deitin Şaltabai – sol. Qoly ūzyn orys qūia ma, Qytaidan ūstap əkelip,
Tazabek pen Sauryqty «türmede öldi» qylady da, Şaltabaidy itjekkenge
aidap jiberedi. Tazabek atamyz, jalpy, ösip-öngen əulet. Tezek, Sūltanbek,
Dambai degen ūldary bar. Qazirgi
Əubəkir, Sadyqbek, Əbilğazy,
Jaqypberdi, Uaqas, Şoqpar ağalarymyz so kisiniñ bir Sūltanbeginen
tuğandar. Bəri şetinen «sen tūr, men ataiynnyñ» özi. Əubəkir ağa bolys
bolğan, al Jaqypberdi ağa – atqanyn qūr jibermeitin qolmergen. Əkem
atymdy qoiğanda, sol Tazabek atamyzğa tartyp ösip-önse i̇eken, batyr bolsa
i̇eken, i̇eldiñ qamyn jese i̇eken degen bolar?
– Alaida Tazabek atañyz i̇el qamyn jep orysqa qarsy bolsa, siz öz
qamyñyzdy jep orysqa qyzmet jasap jürsiz ğoi?
Mūndai mineudi küte qoimağan bolar, jigit əueli ündemei qalyp, əlden
soñ baryp aqyryn kürsindi. Sonan soñ:
– Jan bağys üşin ğoi, – dedi qūpiiäsy aşylyp qalğanğa Uialğandai
bosañ dauyspen.
– Bağanadan beri Sopyiany da jan bağys üşin maqtap keledi i̇ekensiz
ğoi onda?
– İe, joğa. Sopyia – özgeşe bala, onyñ tynys-tirşiligi tügeldei
qazaqşa, bizge jany aşyp, jaqtasyp tūrady. Mağan, Qojaşqa orysşa oqu
men jazudy üiretken – sol. Tübi, qūdai biledi, ol qyz qazaqqa tietin
şyğar, tegi.
«Sizge me, Qojaşqa ma?» – dei jazdap, Şəii tilin tistei qoidy. Odan
ary qazbalai bergendi əbestik sanady, alaida orysqa bağynğysy kelmegen
Tazabek batyrdyñ qylyğyn tüsine almady. Orys qazaqqa jaqsylyq
oilasa, qazaqtyñ orysqa qarsy şyğyp nesi bar? Al orystyñ piğyly
dūrys bolsa, Qytaiğa ötip ketken Tazabekti nege ūstap əkep öltiredi?
Sonyñ bəri – būl bilmeitin, biraq bilgisi keletin jūmbaq. Alaida bir
körgen adamnan sonyñ bərin qazbalap sūrap jatu – əri yñğaisyz, əri i̇ersi.
Izetten asa almai, köp sūraqty kömeiinde bügip qaldy.
Jərmeñkeniñ Tūzköl jağymen joğarylap, Qarqara özeninen ötkizip
salğan soñ, Tazabek būlarğa qoş aitty da, qaita qaitty. Şəiige būl
jigittiñ boiynda jūrttyñ köbinde joq birdeme bar siiäqtandy, biraq onyñ
ne birdeme i̇ekenin anyq ajyrata almady. Lağyp söilemeidi, lepirip
maqtanbaidy, keregin ğana aitady; sirə, sonysy ma i̇eken ūnağan? Əlde
alpamsadai dene bitimi me? Biraq ondai bitim qalmaqta da bolatynyn kördi
ğoi mana.
Jəmeş Taldybūlaqqa būrylğan soñ, Jüzik pen Şəii Qarqara özenin
boilai şyğysqa betalyp, at basyn Syrttyñ jailauyna qarai būrdy.
Jeñgesi i̇ekeui ərneni əñgime i̇etip kele jatyp, Şoqanasqannan öte bere Şəii
odan Tazabek turaly syr suyrtpaqtady:
– Maqtai beredi, Sopyiany alğaly jür ğoi deimin?
– Kimdi alatynyn qūdai biledi, biraq kimdi alğysy keletinin men bilem,
Jibek.
– Kimdi?
– Jərmeñkege kelgen bir joly seni syrtyñnan köripti de: «Qara
domalaq qana qyz i̇edi, qandai ədemi bolyp ketken?!» – dep, senen közin ala
almai tañ qalypty.
– Sodan keiin Sopyiadan ainyp qalyp pa?
– Qoişy, Jibek, Sopyianyñ oğan qandai qatysy bar?
– Özi aitty ğoi jaña: «Qazaqqa tiedi», – dep.
– İe, qazaqqa tise, Tazabekke tie me? Qazaq tolyp jatqan joq pa?
– Jaraidy, sonymen...
– Sonymen, seni jaqsy körip qalypty. Körgisi, söileskisi kelip
ainalsoqtap jürgeni sol.
– Kördi, söilesti, i̇endi ne isteidi?
– İendigisin ol bilmeidi, sen bilesiñ.
– Neni bilem?
– Ūnasa, tiesiñ; ūnamasa, timeimin deisiñ.
– Tügi de ūnağan joq, timeimin.
– Öitip ötirik aitpa, Jibek. Ol sağan ūnady. Ūnağan soñ Sopyiadan
qyzğanyp kelesiñ.
Şəiiniñ i̇eki beti du i̇ete qaldy. Qyzaryp ketkenin sezip, qiiästap,
Jüzikten jüzin būryp əketti.
– Sen zəlimsiñ! Sensiñ oğan meni ədeii körsetip jürgen, – dedi qyz
būrtyiyp.
– Ol – meniñ jeñgelik boryşym, janym. Sebebi sen baqytty bolmai,
myna biz – əke-şeşeñ men ağa-jeñgeñ – baqytty bola almaimyz. Ony sen,
aqylyñ bar ğoi, tüsinuge tiıssiñ, Jibekjan.
Sodan sam jamyrağanda, Syrttyñ qarağaily qoinauyndağy üilerine
jetip, attan tüsken soñ, Jüzik jaiymen kelip Şəiini jauyrynynan
qapsyra qūşaqtady.
– Janym Jibegim! – dedi i̇erkelete i̇eljirep. – Qazaq ūldyñ tağdyryna
onşa qam jei bermeidi, öitkeni ol öz tağdyryn öz i̇eliniñ işinde ötkizedi,
al qyzdyñ tağdyryn aq saqaldy atasynan tartyp asyq oinağan balasyna
deiin uaiymdaidy, öitkeni onyñ baqyty syrt i̇el, jat bosağağa
bailanysty.
Solai i̇ekenin Şəii de biletin, sondyqtan jauap qatpai, jeñgesimen
ünsiz kelisip, ony ünsiz qūşaqtady.

***
Tazabekke Şəiiniñ ədemiligi men qylyğy būtağa qonyp alyp, moiyn
jüni ülpildep, tamaq jüni bülkildep, jan-jağyna jaltaq-jaltaq qarap
otyrğan şymşyq torğaidyñ balapanyn i̇elestetedi. Kip-kişkentai, süpsüikimdi qyzdyñ: «Bek, bi bolğandy ūnatasyz ba?» – dep, birden qadala
ketkeni qatty sastyrdy. Öitip söilegeniniñ özi əri i̇erkeligi, əri öjettigi.
«Ondai qyzğa qol jetkizu üşin, əueli ana kelinşekten qol üzuim qajet», –
dep şeşti ol boiyn əldebir ürei bilep. Qūrğyrğa üş jyl boiy əbden
bauyr basyp qalypty, aiyrylysu qalai bolar i̇eken? Biraq: «Kisi jary
kisige jar bolmaidy, Bauryña balapandai basqanmenen», – degen ğoi
būrynğylar.
Dənekermen jiyrmağa jaña tolğan jigit şağynda jolyqqan. At baqqan
adamnyñ ömiri köbine dalada ötedi. Şildeniñ küni töbesin tesip bara
jatqan soñ, qalyñ qarağaidyñ şetine kirip, jalğyz aiaq joldyñ jağasyna
jantaia ketken. Attary da qarağaidy şet pūşpaqtai jaiylyp jatqan.
Būtaq sytyr i̇ete qalğanğa jalt qarasa, jalğyz atty əiel qasyna taqau
kelip te qalypty. Jambasyn qaqqyştap jalma-jan ornynan ūşyp
türegelgen. Əiel oñ qolymen i̇erdiñ aldyñğy qasynan ūstap, sol qolymen
artyna miñgesken jas balany süiemeldep, şylbyry jerge süiretilip,
tizgini attyñ jalyna syrğyp ketip, berekesi qaşyp-aq keledi i̇eken. Mūny
közi şalğan boida:
– Ağatai, ūstañyzşy! – dedi jylamsyrai jalynyp.
Aq qūba əieldi körgen bette-aq tanydy: Taldybūlaqtyñ i̇etek jağynda
otyratyn Kemelbai degenniñ qatyny. Süiretilgen şylbyrdy qaita-qaita
aiağy basyp, şylbyrdy basqan saiyn, basyn şylbyr qaita-qaita jūlqyp,
at ta əbden tityqtağan bolu kerek, Tazabek janyna taqap: «Dyrr!» –
degende-aq toqtai qaldy.
Tazabek aldymen şūbatylğan şylbyrdy jinap əieldiñ qolyna
ūstatty. Sodan soñ at moinyna syrğyğan tizgindi əperip, qorjynnyñ
üstinde ūiyqtap kele jatqan balany qūşaqtağan küii jol şetindegi
tegisteu jerge aparyp jatqyzdy. Ūiana ma dep, betine biraz qarap tūryp i̇edi,
bala bylq i̇etpedi: ūiqysy qatty-aq i̇eken bətşağardyñ. Əiel attyñ üstinde
sol qoqyiğan qalpy əli qozğalmai otyr i̇eken.
– Ne, seni de köterip alaiyn ba? – dedi əzildep.
– Kötere alsañ, köterip-aq alşy! Attan tüser şamam da qalmady, tegi!
– Kel! Qaidan kelesiñ artynyp-tartynyp?
– Törkindep baryp i̇em.
Əiel oñ aiağyn üzeñgiden şyğaryp, i̇eñkeiip ikemdele berdi. Oñ qolymen
qoltyğynan, sol qolymen taqymynan ūstap, Tazabek attan köterip ala
bergende, qūlap ketpeiin dep qam jasağan əiel moinynan tas qyp
qūşaqtai aldy.
– Men seni bilem, syrtyñnan talai körgem, – dedi əiel qolyn moinynan
bosatpai. – Tazabeksiñ.
– Men de seni bilem: Dənekersiñ. «Ədemisin-ai!» – dep jüretinmin.
– Men de seni: «Dəuin-ai!» – dep...
– I-i? «Dəuin-ai!» dep qyzyğyp pa i̇eñ?
Kelinşek qūptağandai jymiyp, əueli közin jūmdy da, artynşa basyn
şaiqady.
– Joq, tañdandym.
– Nemenege?
– «Qandai i̇eken?» – dep.
– Qandai i̇ekenimdi bilgiñ kelse, jerge tüsip, jaqynnan qara. Aldymen
qylğyntpai moinymdy bosatşy!
– Bosatpasam kəitesiñ?
– Kəituşi i̇em? Aiağymnyñ asty körinbeidi, qazir qūlaimyz.
– Qūlaiyqşy! Sağan jolyqpağanda, özim de qai jerde qūlar i̇ekem dep
qorqyp kele jatqam. Apyrmai, ana ittiñ ūiqysynyñ qattysy-ai! Büirek
tūsynan bir-i̇eki ret tüiip-tüiip jibersem de, tük sezbedi. Ūiqyşyldyğy
aumağan əkesi. Tipti, əkesinen de asyp ketken. Ol da qorağa qasqyr şauyp
jatsa, ūianbaidy-au. Öziñdi jolyqtyrğan qūdaiğa myñ da bir rahmet!
«Aqyr qūlasam, qarağaidyñ işinde qūlasam i̇eken, bir būtaqtan ūstai alsam
da ölmespin», – dep dalbasalap kele jatyr i̇em.
– Ölmei qalğanyña i̇endi köziñ jetken şyğar? – dedi Tazabek əieldiñ
betine betin taqap.
– Jerge aiağym əli tigen joq, qaidan közim jetedi? – dedi əiel külip.
– İendeşe, aiağyñdy jerge tigizeiin.
Jerge tüsken boida şalğynğa şalqasynan qūlai ketip, Dəneker
Tazabekke közin töñkere jymidy:
– İendi nemenege sostiyp tūrsyñ?
– Tūrmağanda kəitem?
– Jaqyndasañşy! Jep qoimaimyn.
– Men jep qoiuym mümkin ğoi?
– Jep qoisañ jep-aq qoişy. Janymdy saqtap qalğan adam: «İendi
janyñdy alam», – dese, odan aiap qalar i̇eşteñem joq.
Janyna kep jantaia bergeninde, Dəneker beri aunap tüsip i̇edi, beti tūptura Tazabektiñ alqymyna kelip tyğyldy. Əieldiñ yp-ystyq lebi atoilap
ūianyp kele jatqan sezimge ot qoiyp jiberdi. Basyn kötere bergen Tazabek
omyrau tüimesi ağytylyp ketken əieldiñ demigip jatqan tösin ūmajdai
qūşaqtap i̇edi, añyrai jönelgen sezimder apyl-ğūpyl arpalysty da ketti.
– Ağatai, joldan alysyraq keteiikşi, – dedi kelinşek qūşağyn
jazbağan qalpy.
– Tūr onda!
– Tūra almaimyn, köterip aparşy!
– Qūşaqta moinymnan!
Alpamsa jigit kelinşekti jep-jeñil köterip, qalyñ qarağaidyñ işine
ala jönelgen. Mine, sodan beri jigittik şağynyñ i̇eñ qyzyğyn sonyñ
qūşağyna tosyp keledi. Qanğan meiirdiñ ğalamaty men sağyna körisken
səttiñ syiqyrly ləzzətin tek sodan tatyp jür. Dənekerdiñ qūşağyna
kirgende, basqa dünieniñ bəri sodan keiingi dünie bolyp, ysyrylyp qala
beredi. Basynda özin: «Mūnyñ bəri uaqytşa, üilengenge deiin ğana», – dep
jūbatatyn. İendi baiqasa, i̇ekeuiniñ arasy op-oñai ajyrai salatyn jeñil-
jelpi nərse i̇emes sekildi. Byltyr bosanğannan keiin: «Būl – seniñ balañ»,
– degen bolatyn qūlağyna sybyrlap. Əzili bolar dep, būl külgen de qoiğan.
«İekeuiñdi salystyra qarasa, balanyñ kimnen i̇ekenin küieuim birden biler
i̇edi», – dep, jaqynda tağy aitty. «Kemelbai meni körip jür ğoi», – dep i̇edi,
«Küdiktenbeidi ğoi, küdiktense, baiqar i̇edi. Nemene, balañ i̇ekenine senbei
tūrsyñ ba?» – dep, qylt i̇ete qaldy. Sodan beri balany bir körgisi kelip
qyzyğady da. Biraq i̇endi balany da, balanyñ şeşesin de birjola ūmytuy
tiıs. Öitpeske amaly joq. Öitkeni Şəiidei qyzdy jar qylu üşin,
aldymen aldy-artyn aq Şəiidei tazartyp aluy kerek.
Jigittik jasağannyñ da osynşama jan auyrtar jazasy bolaryn añğal
jastyqpen añğarmağan i̇eken.

***
Şəii iştei: «Kelesi jūmada jərmeñkege barsam, Tazabek sonda aşyq
söileser»,– dep dəmelengen-di. Biraq i̇eki künnen soñ Tazabek pen Jəmeş
auylğa özderi keldi. Şyny ma əlde syltauy ma, əiteuir, aitularyna
qarağanda, əke-şeşesi arnaiy jūmsapty. «Orystyñ oiy būzylypty, on
toğyz ben qyryq bestiñ arasyndağy mūsylman balasyn əskerge alğaly
tizimdep jatyr. Ağyntai men Tazabekten airylsaq, künimiz kün bola ma?
Syrt – i̇elden jyraq jailau, Taldybūlaqqa köşip kelsin, irgeles otyryp
oilasaiyq», – depti. Jauabyn kesip aitpai, Ağyntaiğa bir, Tazabekke bir
kürsine qarady da, Tileuli:
– Körermiz, – dedi küñk i̇etip.– Aqyldasaiyq. Jaqynda Ömekeñe özim
baryp qaitam.
– Aqyldasqanda,– dep, əieli Əjiken əldene aitpaqqa oqtala berip i̇edi,
küieuiniñ qabaq şytqanyn baiqap, jym bola qaldy.
– Jür, Jibekjan, qonaqtardy qyrğa deiin şyğaryp sap qaitaiyq, –
dep, Jüzik Şəiini ədeii ata-i̇enesiniñ közinşe qolqalady.
Jolda Jəmeş ağasyn əjuəlağansyp:
– Jūrt əskerge alady dep, öz basymen qaiğy, meniñ ağam senimen qaiğy,
– dedi Şəiige at üstinde i̇eñkeie jaqyndap.
Ol sözdiñ mənisin Şəii tüsindi, biraq ündemei i̇elp i̇ete qalmady. Ony
qazir i̇eñ qinaityny – Tazabektiñ ne ūnaitynyn, ne ūnamaitynyn öziniñ
kesip-pişip bilmeitini. Alpamsadai tūlğasy, alyp-ūşpaityn auyr minezi
ūnağanmen, əielge i̇emirene qūiatyndai i̇erkek i̇emes sekildi. «Janyñda jatqan
i̇erkektiñ janyñdy tüsinbegeni jaman», – degendi əielder köp aitady.
Tazabek Şəiige dəp sondai, janyn tüsinbeitin i̇erkektei körinedi. Quatty,
qaruly bolğanyna qarai qatqyl da siiäqty. Ara-tūra: «İerkek qatqyl
bolmağanda, kəituşi i̇edi?» – degen bir oi sap i̇ete tüskenmen, oğan küdik
bəribir jeñistik bermeidi. Sodan bir Şəii i̇ekige jarylyp, birimen biri
kelise almai jatady.
– Al, joldaryñ bolsyn! – dep, Jüzik osy aradan qaitatyndaryn
añğartqanda:
– Al, jaqsy! – dep, Jəmeş te atynyñ basyn tartqan.
Tazabek tap sol sət tike Şəiige qarai jürdi. «Mynau kəitedi?» – dep,
qyz qipaqtai sasty. Tizgin ūstağan sol qoly dirildep, oñ qolynan
qamşynyñ büldirgesi susyp bara jatty, biraq, nege i̇ekenin, bile tūra ūstap
qaluğa qam qylmady. Tyrs i̇etip qamşynyñ saby attyñ aldyñğy tUiağyna
tidi. Jaqyn kep qalğan Tazabek atynan sekirip tüsip köterdi de, qamşysyn
qolyna ūstatty. Qamşymen qosyp sausaqtaryn da ūstady. İenesiniñ
bauyryna tyğylğan qoşaqanşa jigittiñ kürektei alaqanyna qyzdyñ qoly
kömilip ketti: Kütir i̇etkizip küiretip jibere me degen qyz nanaryn da,
nanbasyn da bilmei, osy şynymen senbisiñ degendei, Tazabektiñ betine
tañdana qarady. Jigit jūtyp jibererdei i̇eminip tūr i̇eken. Jasaurağany ma
əlde jalyndağany ma, janarynda bir tüiir ot jalt-jūlt jügirip jürgen
tərizdendi. Sol ot qyzdyñ da jan düniesin qyzdyryp bara jatqandai. Ne
isterin, ne derin bilmedi.
– Ūzatpai aldyña əke-şeşemdi jiberem, – dedi jigit tötesinen. – İendi
meniñ janymdy öziñdikimen birge dep ūq! Janymsyñ!
Tura aitylğan söz tura atylğan oqtai Şəiini tyrp i̇etkizbedi. Alaqanyn
aşyp jiberdi de, Şəiiniñ qolyn syrtynan şöp i̇etkizip süiip aldy. Jüzik
pen Jəmeştiñ közinşe. uiat-ai! Tazabekke qabağyn şytpaq bolyp i̇edi, ol
janaryn būdan jantalasa ala qaşyp, būl jantalasyp qua almai, i̇ekeui de
qyzaryp ketti. Adam tüsine qoimaityn alapat bir sezim qyzdyñ öne
boiynan taiğanap baryp tabanyna tarap jatqandai duyldatyp ötti.
Talmaurap, attan jyğylyp bara jatqandai sezindi. Syr bermeuge
tyrysyp, sabyryn şaqyrğanda, közimen aimalap, əli qūmarta qarap tūrğan
Tazabekti kördi. «Qūdai-au, mynau mülde basqa Tazabek qoi!?» – dedi
keudesinde bir quanyş atoilap. Jigittiñ tögilgeli tūrğan meiiri men
ağytylğaly tūrğan sezimin janarynan baiqap, öziniñ de i̇erip bara jatqan
özgerisin sezip qūia ma dep sasyp, dereu atynyñ basyn auyl jaqqa būrdy.
«Janymsyñ!» degen qūdiretti ün janyn da, tūla boiyn da – bərin aimalap,
bərin i̇erkeletip, Şəiimen sanaspai bara jatty.

***
Tazabek pen Dəneker biri jərmeñkeniñ ör jağynan, biri tömen jağynan
ūrlana şyğyp, Qarqara özeniniñ toğaiyna i̇enip ketkende, kün tas töbede
tūrğan. Tazabek öz atyn şiderledi de, Dənekerdikin onyñ qūiysqanyna
şylbyrynan ilmektei saldy. Aqyrğy jolyğysuymyz ğoi, dūrystap
qoştasaiyn degen oimen, qalqalau jerge otyrğan soñ, qūşağyn jaia berip
i̇edi, Dəneker qolyn qağyp tastady. İerkeligi dep ūqqan Tazabek tağy ūmtyla
bergende, kelinşek jaqyndatpai, i̇eki qolyn keudesine tirei qoidy. Aiaq
asty ne bola qalğanyn tüsinbegen Tazabek Dənekerge sūrauly keskinmen
qarady. Kelinşektiñ atylğaly tūrğan oq jylandai türinen tiksinip qaldy.
– Sağan ne boldy?
– Ne boluşy i̇edi? Bildim seniñ aramdyğyñdy.
– Qandai aramdyq?
– Bügin jərmeñkege men üşin kelgen joqsyñ.
– İendi kim üşin?
– Basqa üşin.
– Ony kim aitty?
– Bildim.
– Kimnen?
– Jomarttan.
– Jomarttan? Qai Jomart?
– Qanşa Jomart bar i̇edi? Öziñniñ dosyñ Jomart.
– Ol ne deidi?
– Seni Şəiige üilenedi deidi.
– İe, dei bersin. Şəiige me, basqağa ma, tübi bireuge üilenerim haq qoi.
Oda ne tūr?
– «Basqağa ma?» – dep būltaqtama. Jomart aitty, dəp Şəiige
üilenetiniñ anyq.
– Onyñ anyq i̇ekenin ol qaidan bilipti?
– O da Şəiige söz salğaly jürse, sen onyñ aldyn orap ketipsiñ.
– Sağan sony aityp aryzdandy ma? Sonşalyq onyñ kimi i̇ediñ sen?
– İeşkimi de i̇emespin. Tek ol mağan da jaqyndaiyn dese, tağy aldyn
orap ketipsiñ.
– Al meniñ sağan jaqyn i̇ekenimdi oğan kim aitypty?
– Men aittym.
– «Şəiige aita bar, ol menimen jüredi», – dediñ be?
– «Aita bar», – degem joq, menen küder üzsin dep aittym. «Qaida
barsam, aldymdy kes-kestei berdi-au!» – dep kijinde de, sonyñ yzasymen
seniñ Şəiige üilengeli jürgeniñdi aqtaryp saldy.
– Sonyñ bərin sağan qai oñaşada aityp jür?
– Oñaşada i̇emes, nağaşym nemeresin sündetke otyrğyzğan, sonda aitty.
Jomart bizdiñ üidegimen atalas qoi, sondyqtan «jeñge» dep qyljaqtai
beredi.
– Qyljaqtap jürip, qoinyña qol salğan boldy ğoi?
– Salğan joq. Qol saldyratyn jyndymyn ba?
– Jyndy bolmasañ da, jyndandyryp jiberipti ğoi.
– İə, jyndandyrdy. Jyndanbağanda kəitem? Üidegi baiym bai i̇emes,
nağyz baiym sen dep, senen bala süiip, seniñ qūşağyñda it tirliktiñ
ittigin ūmytyp jürsem... Tiridei öltirdiñ ğoi meni! İendi kəitem? Kəitip
sensiz ömir sürem? Öziñmen birge jüregimdi de suyryp əketetin siiäqtysyñ!
Mūnyñ ottan ystyq bolatynyn i̇elden i̇es bilgeli i̇estip kele jatsam da, tap
mūndai dep oilamappyn.
İeñirep jylap, Tazabektiñ keudesin qos qoldap toqpaqtap, aqyrynda
Dəneker birte-birte basyla berdi. «Qūdai-au, dəl būlai bauyr basyp keter
dep kim oilağan?! Sūmdyq qoi mynasy!» – dep, Tazabek qatty tañyrqady.
Aiady, jany aşydy. Biraq i̇ekeuiniki bügin bolmasa, i̇erteñ, i̇erteñ bolmasa,
tübi bir küni toqtam tabuğa tiıs əreket i̇ekenin əuel bastan bilgendikten, syr
bermei sazaryp şydady. Jūbatarğa söz de, jön de tappai, tek ünsiz
bauyryna tartyp, solq-solq öksigen kelinşekti jon arqasy men
jambasynan sipalai berdi.
– Tübi osylai bolaryn i̇ekeumiz de əu bastan bildik qoi, – dedi kürsinip.
– Bilgenmen, dəl büitip sorlap qalarymdy sezbedim ğoi men sorly.
«Oinas – ottan ystyq, qala bere boqtan sasyq» degendi qanşa i̇estip
jürsem de, dəl büitip öz basyma tüsedi demeppin. Bəlkim, sirek te bolsa
soğyp tūrarsyñ?
– Joq, öitip i̇ekijaqty bola almaimyn.

***
Əskerge ağasy Ağyntai ketse, Tazabek ketse, onda dünie Şəiige
nesimen dünie? Köktep ülgirmegen ümiti keudesinde kömile me? Bükil
tirşiligin bilep alğan öñkei ürkek oi men mazasyz belgisizdikten qūtyla
almai alasūrdy. Aqyrynda basqa amal tappai:
– Jərmeñkege baraiyqşy! – dedi Jüzikke.
– Barsaq baraiyq.
Əkesi Tileuli de būlarmen birge Taldybūlaqtyñ būrylmasyna deiin
baratyn bolyp, mal-jan Ağyntaidyñ qarauynda qaldy.
...Jüzik pen Şəii jərmeñkeni qaq jara aralap, ne Jəmeşti, ne
Tazabekti jolyqtyrmady.
– Kelmegen ğoi, – dedi Şəii keiip. – Qaitaiyq.
– Qaitsaq qaitaiyq, – dedi Jüzik qasaqana. – Qyzdy izdemegen jigitti
biz izdeimiz be?
– Qaidağy jigit, Jüzik? Men Jəmeşti izdep jürmin.
– Men de sony izdep jürmin, Jibekjan. Tazabek i̇ekeui birge me degenim
ğoi ənşeiin. Əne, əne keledi Jəmeş.
Jəmeştiñ jalğyz i̇ekenin körip, Şəii səl añyryp qaldy. Körispegeli
köp bolğan adamşa bas sap, Jəmeş būlarmen qūşaqtasyp amandasty.
Aldymen Jüzik jön sūrady:
– Jalğyz jürsiñ be?
– Joq. Tazabek te osynda bolatyn, aiaq asty adasyp qaldym.
– Osynda bolsa, özi tabar. Jüriñder, jərmeñkeni jöndep aralaiyq.
Jərmeñkeni i̇eki aralap şyğyp ta olar Tazabekti jolyqtyrmady.
– Jer jūtyp ketti me, qaida ketti? – dep, Jəmeş şala bülindi.
Üşeuiniñ əñgimesi üilespedi. Şəiiniñ mazasyn alğan bir-aq sūraq: ol
qaida ketui mümkin? Qaryndasyn adastyryp ketuine qarağanda, tegin ketis
i̇emes qoi?
– Ağañ būryn da adastyryp ketuşi me i̇edi? – dedi aqyry şydamai.
– Joq. – Jəmeş ne derin bilmei sasty. – Büitpeitin.
– Ənşi Sopyia alyp ketken şyğar? – dedi Şəii taqymdap.
– Qaidağy Sopyia? Ol qazir poştada isteidi, būrynğydai qydyra
almaidy.
– Onda basqa bireu əketti.
– Ony əketetin sen mūndasyñ, senen basqa kim əketedi?
– Biz bilmeitin bireu əketet te.
Şəii jalt būryldy da, atyn bailağan jaqqa qarai bettedi. Jüziktiñ
Jəmeşke: «Qap, qūrtty-au, jügermek! Bar, izde! Jerge kirip ketse de tap!»
– degen yzaly ünin i̇estip bara jatty. Jeñgesiniñ ökşelei ilesip kele
jatqanyn bilse de, būrylyp qaramady. Ərine, ol jerge kirip ketken joq.
Jiyrma üştegi soqtaldai jigit tapa-tal tüste qaida joğalyp ketedi?
Qaryndasyn adastyryp ketken adam qatynğa barmağanda, qaida barady?
Közinen byrş i̇ete qalğan yzaly jasty Şəii Jüzikten jasyra almady.
– Sensiñ kinəli! Sensiñ sony tauyp jürgen! – dedi onyñ omyrauyn
toqpaqtap.
– Janym-janym! Jylamaşy, jūrttan Uiat bolady. İerkektiñ jūmysy
aiaq asty şyğyp jatady, jamandyq oilamaşy! Sen üşin kelmegende,
jərmeñkege ol kim üşin keldi deisiñ?
– İendi körmegenim jərmeñke men Tazabek bolsyn!
– Əne keledi. Anau – sol! – dedi arttarynan jetken Jəmeş alqynyp.
Jərmeñkeniñ jelke tūsynan kele jatqan jalğyz attyny Şəii jazbai
tanydy. Jərmeñkege kelgen adam ol jaqqa nege barğan? Ar jağy – Qarqara
özeni. Onyñ jağasy – qalyñ toğai. Jalğyz özi ol jaqtan ne izdeidi? Joq,
jalğyz i̇emes. Taldybūlaq jaqqa ketip bara jatqan ənebir əiel de sol
toğaidan şyqty.
– Anau atty əieldi kördiñ be, Jəmeş? Seni adastyryp, ağañ sony
toğaiğa alyp ketken i̇eken. Ağañ tabyldy. Menen səlem ait: közime
körinbesin!
Tu syrtynan Jüziktiñ dauysy tağy şyğyp jatty, biraq būl joly
birde-bir sözi sanasyna jetpedi. Atyna qarğyp mindi de, artyna
qaiyrylmai, tebinip qaldy. Tas bop qatyp bara jatqan tūla boiy seziminiñ
bərin tysqa syğyp, közinen ağyzyp jatty, ağyzyp jatty. İeseñgiregen
sezimi i̇es jiğyzbady.
...Bolğan jağdaidy Jəmeşten i̇estigende, Tazabek tynysy toqtap
qalğandai sezindi. Qolym Şəiige jetti me degenşe, qolynan şyğyp ta
ülgiripti. İendi qəitti? Tap qazir toqtatpasa, onda bəri bitti.
– Jəmeş, jür, quyp jeteiik!
...Arttarynan şyqqan attyñ dübirine i̇ekeui de jalt qarady. O,
qūdaidyñ qūdireti, quanğanynan Şəiiniñ közinen jas şyğyp kete jazdady.
– Əpketai-au, būlaryñ ne? – dedi at üstinen Jüzikti qūşaqtai alğan
Tazabek. – Büitkenşe, meni öltirip ketpediñ be? Şəikentai-au, «İendi
senimen janym birge», – demep pe i̇em?
– Mağan i̇endi jolama! Jaqyndama!
Tazabek üzeñgi qağysa kelip, şaujaiynan şap berdi. Ony körgen Jüzik
pen Jəmeş oza şauyp kete bardy.
– Janym! – dedi Tazabek Şəiiniñ tizginin şyjymdai tartyp. İeki at
janasa toqtady. Ol qolyn soza berdi, būl būlqynyp, betin būra berdi.
Qalai, qaitip aldyna köterip alğanyn añğarmai qaldy. Miñgesip,
Tazabektiñ qūşağynda otyrğanyn bir-aq bildi. Qaruly jigit qarsylyğyna
qaramady, bauyryna qysyp, betinen, moinynan, auzynan süiip jatyr,
iıskelep jatyr; būl tartynğan siiäqty, būlqynğan siiäqty; basy ainalyp
bara ma, attan qūlap bara ma, jigittiñ jeidesinen şap berip i̇edi, omyrau
tüimesi ağytylyp ketip, su-su beti jalañaş keudesine qaita-qaita tidi.
Qyz öziniñ jylap kele jatqanyn sonda sezdi.
– Meni qyzğanğan jüregiñnen ainaldym, janym! Jaqsy körmeseñ,
qyzğanbas i̇ediñ ğoi, janym!?
«Janym! Janym!» degennen basqa būl düniede i̇eşbir ün qalmağan
sekildendi. Şəii i̇endi būlqynbady da, tartynbady da.
***
Taldybūlaqqa baryp Ömirəlige jolyğyp qaitqan Tileuli:
– İerteñ i̇el işine köşeiik, – dedi tas tüiin bekingenin qatqyl ünimen
añğartyp. – Özimizge üirenşikti Orta Merkige qonaiyq. Sol aradan əliptiñ
aiağyn bağarmyz.
...Orta Merkige köşip kelgeli Şəiige ərbir sai-sala men tau-tasta
tajal tyğylyp tūrğandai körinedi. «Maidannyñ qara jūmysy» degen pəle
tek Tazabek i̇ekeuine qūrylğan tosqauyl tərizdendi.
Sodan üş künnen keiin jərmeñke jaqtan tündeletip oralğan Ömirəli
tünergen qalpy törge şyğyp otyrdy da, qatyny Qalişa men qyzy
Jəmeştiñ közinşe Tazabekke ūrsatyn adamşa yzğarly qarady.
Üidegilerdiñ bəri üreilene tynşi qaldy. Qart kenet közin tömen sap, sol
jaq alaqanymen betin sipap, oñ alaqanymen közin, mūrnyn, odan soñ
asyqpai auzyn uqalady.
– Balam! – dedi sonan soñ bekem dauyspen. – Meniñ biluimde, adam
ölimnen basqanyñ bərine asyğuy kerek. Bizdi bylai qoiğanda, qazaq atauly
küni i̇erteñ jer betinde qala ma, joq pa, – ony bir qūdai bilmese, adam
bilmeidi. Mağan tez arada ūrpaq süigizbeseñ, būl tirşiliktiñ bəri beker. İel
basyna kün tudy. İendi jaibaraqat jürgeniñ – aldymen öziñe jaulyq.
Əriden oilasañ, i̇eliñe jaulyq. Osy boidaq jürgeniñ de jeter, i̇endi üilen.
Köziñe tüsip jürgen bireuiñ bolsa, ait; bolmasa, özim baryp bireuge qūda
tüsem.
– İe, jau quyp kele jatqandai ne boldy sonşa? – dep, Qalişa
qozğalaqtai berip i̇edi, qart aşulana qolyn siltep qaldy.
– «Jau quğanyñ» ne, təiiri, jau tönip tūr. – Qatynyna qabağyn tüigen
qalpy balasyna qatu būryldy. – Bar ma, joq pa köz sap jürgen bireuiñ?
– Bar, əke! Bar, köz sap jürgen qyzy, – dedi Jəmeş Tazabekten
būryn jauap qatyp.
Tazabek Jəmeşke birdeme dei bermek i̇edi, qart qolyn tağy siltep,
tyiyp tastady.
– Kim? – dedi Jəmeşke jalt qarap. – Kimniñ qyzy?
– Tileuli ağanyñ.
– Şəii me? – dedi şeşesi qyzynyñ betine quana qarap.
– İə.
– Boldy! – dedi Ömirəli betin sipap. – Tileuliniñ qyzy bolsa, qūdai
tileuimizdi berdi. Kempir, dəm-tūzyñdy əzirle, i̇erteñ i̇ekeumiz Tileuli men
Əjikenniñ aldyna baralyq.
– Aldyn ala aitpai, dəneñe i̇etpei, qalai bolady?
– Solai bolady. Aitpai keldiñ dep, Tileuli bizdi quyp şyqsa, quyp-aq
şyqsyn. Əri jönimizdi aitamyz, əri i̇erulikke şaqyryp qaitamyz.
Tazabek ornynan külim i̇etip köterildi. Jəmeş te ağasyna külim i̇etip köz
tastady. Jymyiyp Qalişa şalyna qarady. Talaidan beri şeşilmei kele
jatqan tüiindi onyñ op-oñai şeşe salğanyna əri tañ, əri riza.

***
Künniñ közi dəl töbege kelgende, jota jaqta oinap jürgen Ağyntaidyñ
i̇eki ūl, bir qyzy Şəiige jügirip kelip:
– Təte, Jaidaq Būlaq jaqtan i̇eki atty kele jatyr, – desti jarysa
şulap.
– İe, kelsin, – dep, jalt qarağan Şəii Jəmeştiñ ker atyn birden
tanydy, biraq üstindegi ol i̇emes, i̇egde əiel. «Sirə, şeşesi bolar, – dedi
joramaldap. – Onda, anau – əkesi».
Qonaq kele jatqanyn ağasy men jeñgesine bosağadan bas sūğyp aitty
da, özi üidi ainala alystap ketti. Ağyntai men Jüzik üiden jügire şyğyp,
qonaqtarmen dabyrlai amandasyp jatty.
Şəiiniñ joramaly dəl şyqty: kelgen Tazabek pen Jəmeştiñ əkeşeşesi Ömirəli men Qalişa i̇eken. Dereu qoi soiylyp, jedel quyrdaq
əzirlenip jatqanynan-aq olardyñ būl kelisine əke-şeşesiniñ riza i̇ekenin
işi sezdi. Tazabektiñ: «Ūzatpai əke-şeşemdi aldyña jiberem», – degen
uədesinde tūrğanyn da tüsindi.
Əkesi Tileuli – qatal da ədil, ərkim oilamaityndy oilaityn, ərkim bile
bermeitindi biletin, Şəiiniñ bağalauynşa, bitimi bölek adam. Qylyğy da,
minezi de oqşau. Būrynğy qazaqtardy köp maqtaidy da, qazirginiñ köbine
renjip otyrady. Əkesiniñ əñgimesine qarasa, maqtanşaq ta; jalğyz atyn
köñili qūlağan adamyna tüsip beretin jomart ta; qoryqqany men sasqanyn
sezdirgisi kelmeitin namysqoi da; öziniki dūrys-būrys bolsa da aitqanynan
qaita qoimaityn əri qaisar, əri qyrsyq ta; özgeniñ özinen asyp bara
jatqanyna köz jūmyp qarai almaityn işi tar da; bügingi «i̇e, jaraidysy»
i̇erteñ özine qazylğan or i̇ekenin añğarmaityn añqau da, bireuge syi
qylğandy da jaqsy köretin, bireuden syi alğandy da jek körmeitin,
əiteuir, əlemdegi bar jaqsy men jamandy boiyna tügel jinap alğan
jalğyz halyq tek qazaq sekildi. Ol maqtasa, taudyñ şyñyndai asqaqtap
tūrğan da qazaq; jaqtyrmasa, qūzdan qūlağaly tūrğan da qazaq. Birde jerkökke syiğyzbaidy, birde jerden alyp, jerge salady. Bir qyzyğy, əkesiniñ
qai aitqany da Şəiige şyndyq siiäqtanady. Qazaq, rasynda, i̇eşkimge
ūqsamaityn, i̇ertegige ainalyp ketken i̇ertedegi i̇eldiñ sarqynşağy syqyldy
halyq.
Sonyñ bərin biletin, sonyñ bərin əñgime i̇etip otyratyn əkesi bügin
mülde basqa adam, i̇eki söziniñ birinde «Ömeke, Ömeke» dep, Tazabektiñ əkesi
aldynda tek tömenşik tanytady. Tazabektiñ tūrqy əkesine tartypty,
Ömirəli aqsaqal maldas qūryp otyrğannyñ özinde kişigirim jartastai kisi
i̇eken. Denesine sai sözi de, minezi de iri sezildi. Əñgimesin dastarqan
basynda bir-i̇eki ret tyñdağan soñ, Şəii əkesiniñ iltipətin de tüsindi:
Ömekeñ əriden oilaityn tereñ, oiyn bükpei aitatyn batyl kisi körindi.
Qazaqty qara jūmysqa alatyn patşa jarlyğyn albandardyñ qalai
qarsy alyp jatqanyn Ömirəli aqsaqal öz körgen-bilgeni boiynşa aityp
otyrdy. Aldymen Aqjelke-Podborkop albannyñ biraz igi jaqsysy men
bolys-biın jərmeñkedegi borlağan aq üiine şaqyryp alyp: «Üş künniñ
işinde maidannyñ qara jūmysyna baratyndardyñ tizimin beriñder!» – dep
būiyrypty. Sodan i̇eki-üş künnen keiin jərmeñkeniñ jelkesindegi Ait
töbege 300–400-dei adam jinalyp: «Bala beremiz be, joq pa?» – dep
aqyldasqanda, sonyñ işinde Ömekeñ de bolypty. Jəmeñke birden: «Aq
patşanyñ piğyly būzyldy. İendi oğan aqyl üiretetin biz i̇emes,
aqylymyzdy tyñdaityn da ol i̇emes. Bizdi aiaityn patşa joq bolsa,
patşağa jaltaqtaityn alban da joq. Qysqasy, beldi buyp, bekem bolatyn
kün tudy», – depti. Onyñ sözin Ūzaq ilip əketip: «Aq patşa aitqanynan
tandy. Biz oğan alğaş qarağanda, «Qazaqtan soldat almaimyz, biraq ər
tütinge bir som jiyrma tiynnan salyq salamyz», – degen. Ol uədeniñ hatqa
tüsken qağazyn Sauryq əkem Tezek töreniñ üiinen öz közimen körgen. Uəde –
qūdaidyñ üii. Öz uədesin syilamağan patşany biz de syilamaimyz», –
deidi. Sol arada Yraqymbai basu aitqandai bolyp: «Bala bermeimiz
desek, deiik. Biraq ükimet əsker şyğaryp, beibit halyqty qyryp salsa,
qaitemiz?» – degen i̇eken, Jəmeñke oğan: «Biz şeginetin jer qalğan joq.
Bersek, bala öledi. Bermesek, şal öledi. Bala ölgenşe, şal ölsin! Bala
bermeimiz, bitti! Meniñ aitarym – osy. Basqasyn özderiñ biliñder», –
depti. Tazabektiñ Əubəkiri de zirkildep: «Aq patşa qazaqty bala berse de
qyrady, bermese de qyrady. Öitkeni oğan i̇el kerek i̇emes, orysyn
ornalastyratyn jer kerek. Qol qusyryp qarap otyryp qyrylğanşa,
keudesinde jany bar adamşa jağalasyp öleiik. Əlimiz jetpei bara jatsa,
Qytaiğa qaşyp qūtylarmyz. Biraq jer-sudyñ iesi bar i̇ekenin aq patşanyñ
i̇esine bir sap qūiaiyq!» – depti. Sodan Ūzaq tağy aiğai sap: «Qazaqtyñ
soiyl men taiaqtan basqa qaruy joq, qyryp tastaimyz», – dep, orystyñ
qoly qyşyp otyr. Qarulanaiyq. Qapy qalmaiyq! Jas bala, qatynqalaşty jau körmeitin qarağai, arşanyñ arasyna küni būryn köşirip
qūiaiyq. Bizdiñ qazaq i̇eşqaşan bireudiñ jerin tartyp alu üşin soğysqan
i̇emes, tek öz jerin qorğap soğysqan. Küşti jauğa qarsy şyqqanda, i̇erlik
qandai kerek bolsa, birlik te sondai kerek. İeger işimizden kimde-kim i̇eldiñ
birligin būzyp satqyndyq jasasa, özin de, ūrpağyn da aiamaiyq! Osyğan ant
i̇eteiik!» – dep, ornynan qarğyp türegelgende, jūrttyñ bəri: «Ant i̇etemiz!
Ant!» – dep oryndarynan atyp-atyp tūrypty.
– İe-i̇e! – dedi sonda əkesi əldeneni i̇esine tüsire almai otyrğan adamşa
qabağyn şyta oilanyp. – İelirip alğan i̇eldi i̇endi toqtatu qiyn bolar.
Əitpese Yraqymbaidyñ qaupi de qūlaqqa kiretin qauip: əskerge birde-bir
jigit bermeimiz desek, oğan qaharlanğan orys birde-birimizdi qaldyrmai
qyryp tastauy mümkin. Onyñ da tiıserge syltau tappai otyrmağanyn kim
biledi?
– Ras aitasyñ, orysqa būl öte oñtaily syltau bolyp tūr. «Aq patşağa
qarsy şyqty», – deidi de, şetimizden qyryp salady. Odan qazaqty kim
aqtap alady, kim qorğap qalady? Əubəkir söilep bitkende, Sailybaidyñ
Simtigi: «İerlikti sen de jaisyz jerde jasaisyñ-au, bətşağar!» – dep,
jaqtyrmai qaldy. Men dəp qasynda otyrğam. Betine jalt qarap i̇em,
jaltarmady. «Aqyldyñ tübine batyr boilamaidy, batyrdyñ təuekeline
aqyl tötei almaidy», –dedi jūmbaqtap. «Sonda qalai, sizşe, bala
bergenimiz jön be?» – dep i̇em, «Öziñnen küştige aşuyñdy i̇emes, aqylyñdy
körset. Aşu aşu şaqyrady, küştiniñ aşuy aitqanyna köndirmei
qoimaidy; al aqyl aqylğa şaqyrady, əlsizdiñ aqylyna küşti de iligedi»,
– dedi.
– Söz-aq. Onyñ aitpağyn men ūqtym: bala ölgenşe şal ğana ölmeidi,
bala-şağa da, kempir-şal da – bəri öledi degeni ğoi. Sol Simtiktiñ aitqany
kep jürmese, ne qylsyn?
– Qalai degenmen de, i̇el basyna kün tudy, Tileuli. İendi ūrpaq qamyn
oilamasaq, aram ölemiz, – dedi Ömirəli üidegilerdiñ bərine barlai qarap. –
Köp baladan aman qalğan Tazabektiñ tağdyry tünde ūiqymnan, kündiz
külkimnen aiyrdy. Aqyrynda bəibişemiz i̇ekeumiz aqyldasuğa özderiñe
keldik. Asyğys i̇ekeni asyğys, biraq asyqpasqa amal qalmady. Jalğyz ūl
dep, betinen qaqpadyq. Ol üilenbei jürip aldy. «İe, aman bolsa, bir
üilener», – dep, köñilimizdi keñge salyp jüre beriptik. Balañnan bala
süiip qalmasañ, myna qalaimaqan zamanda onyñ özinen airylyp qalardai
qauip tudy. Sol jaiynda öziñmen aqyldasqaly keldim.
– Jaraidy, Ömeke, aqyldasaiyq, – dedi əkesi sol sözdi aitqanda Şəii
jaqqa bir jaltañ i̇etip.
Onsyz da əñgimeniñ auanyn añğaryp otyrğan Şəii būl kelistiñ mənjaiyn öz qūlağymen i̇estigen soñ, ne tūryp keterin, ne otyra bererin bilmei
yñğaisyzdandy. Sony añğardy ma, əkesi dereu sözdiñ auanyn basqa arnağa
būryp jiberdi:
– Ədil dep sengen aq patşamyz alaqol şyqty, – dedi kürsinip, – orysty
özim dep, oğan suly, şūraily jerdi alyp berdi de, būrynnan sol jerge ie
bolyp otyrğan qazaqty būratana sanap, qaidağy qyr men qiyrğa aidap
tastady. Sondağy syltauy – «Sender i̇egin sala almaisyñdar». Nege sala
almaimyz? Qajet i̇ekenin tüsinse, qazaq bərin de isteidi. Qazaqqa senbeidi
būl patşa, kem sanaidy. Qolyna qaru ūstatpai, qara jūmysqa jūmsap
otyrğany da sodan. Bireulerdiñ tüsindiruinşe, qazaq, ūiğyr, şynynda da,
soğystyñ özine i̇emes, soğysqa bekinis jasau üşin baratyn körinedi. Ol
bekinisti nemis atqylasa, sen soğyssañ da, soğyspasañ da ölmeisiñ be? –
dedi Tileuli öziniñ de qaisysyna senerin bilmeitinin añğartyp.
– Ökimettiñ saiasatynda şyndyq boluşy ma i̇edi? – dedi Ömirəli
Tileulige tüiile qarap. – «Şyndyq», «ədildik» degendi aldymen solar
aitady, biraq tüptiñ tübinde «şyndyq» degeni şyrmau, «ədildik» degeni
aldau bolyp şyğady. Şyndyq degeniñniñ özi qat-qabat perdesi bar
şymyldyq tərizdi nərse i̇emes pe? Sonyñ betki perdesin halyqqa körsetip
qūiady da, ökimet qalğanyn sonyñ astaryna aparyp jasyra salady. Añqau
i̇el bet perdege ilanady da, onyñ arğy qatparynda ne tyğuly jatqanyn
añğarmaidy. Məselenki, it te, qūs ta ilana ketetin bir şyndyqty qazir
senderge men de aitaiyn. Myna otyrğan kempirimdi tanityn, tanymaityn
kez kelgen adamğa: «Mynau– meniñ qatynym, Tazabek – osydan tuğan
balam», – desem, i̇eşqandai kuəliksiz-aq, qazbalap sūramai-aq, bəri nana
ketedi, öitkeni oğan aqyldyñ, bilimniñ i̇eşqandai qajeti joq. Al i̇endi bir
sūrqiiä: «Ömirəliniñ Tazabegi oinastan tuypty», – desinşi, «Joq, Tazabek
öz balam», – dep, men qanşa oibailağanymmen, Qalişa qanşa
bajyldağanymen, bəribir oğan bireu nanady, bireu nanbaidy.
– Balalardyñ közinşe qaidağyny aitqany nesi? – dep, Qalişa
küieuine i̇ejireie qarap i̇edi, Ömirəli de oğan i̇ejireie qaldy:
– Nemene, quystanatyndai ūrlyğyñ bar ma i̇edi? Qoryqpa, men sağan
senbesem de, özime senem, bar bala özimdiki, – dedi kempirin közimen
i̇erkelete külip. Sonan soñ Tileulige tiktep qarady. – Mine, qazaqtyñ
osyndai bir jan qinaityn jaman ədeti bar: adaldan göri aramğa ilanuğa
beiil tūrady, öitkeni adal nərse tura, qatqyl aitylady, al aram nərse
arbap-aimalap aitylady. Əlgi bərimiz aita beretin, biraq mən bermeitin
nadandyq degeniñ – sol: tura aitqan şyndyqqa i̇emes, aimalap aitqan
aramdyqqa senu. Aqyl, bilimdi qajet i̇etpeitin ösek-aiañğa sene salady da;
oilanudy, aqylğa saludy qajet i̇etetin nərsege öresi jetpeidi. Sonan soñ
əlgi özine tüsinikti, üirenşikti nadandyğyn maldana beredi.
– Ras, ras aitasyz, – dedi Tileuli süisine bas şūlğyp.
Aqsaqaldyñ ol pikirin Şəii de qūptady. «Aqyldy kisi», – dedi
aitqanyna arbalyp. Jūrttyñ ūiyp tyñdağany ūnady ma, aqsaqal odan ary
ağytyldy:
– Tazabek atamyz orysqa qarsy şyqqanda, ony qūptap qasyna i̇ergen
Sauryq: «Tūra-aq dese tübinde qazaqty qūrtatyn orys deisiñ, sol orysyñ
bizdiñ anau degen talai atqaminerimizden təuir ğoi?» – depti. Sonda Tazabek
«Əi, Sauryq-ai, sen de jiptiñ üziler jerin añğarasyñ-au! – degen i̇eken. –
Aitsañ-aq bitti ūğyla salatyn is bolsa, i̇ekeumizdiñ bedelimiz ben aqylymyz
jūrtty dür kötermes pe i̇edi? Būl istiñ i̇eñ qiyny bügingi təttiniñ tübi aşty
i̇ekenine i̇eldiñ közin aldyn ala jetkizu ğoi. Oğan meniñ közim jetkenmen,
i̇eldiñ közi jetpei diñkeni qūrtyp tūrğan joq pa? Qanşa köregendikpen
aitsañ da, sözdiñ aty söz, bireu senedi, bireu küdiktenedi. Bügingi ömirdiñ
qisynyna qarap, əli bolmağan, biraq tübi bolatyn nərseni boljau –
qiynnyñ qiyny. Sol qiyndy qazaqqa ūqtyra almai da öletin şyğarmyz,
kim biledi. Anau Taldybūlaqtağy orysty qaraşy. Qai qazaqqa qiiänat
jasady? Birimen tamyr, birimen syilas, qazaqtyñ öz ağaiynynan artyq.
Sony körip, soğan közi jetip otyrğan qazaq seniñ: «Ol orys – bir orys.
Adamgerşiligi bar orys. Birli-jarym bolğan soñ, orys bizben
bauyrlasqysy kep tūrady. İerteñ ol i̇ekeu, üşeu, jüz bolady, söite-söite ne
öziñmen teñ bolady, ne öziñnen köp bolady jəne onyñ bəri ol orystai ədil
i̇emes, auzyñdağyny jyryp alatyn, astyñdağyny tartyp alatyn ozbyry da
bolady. Bir orys – bauyr, bes orys – auyl, jüz oryspen sanasasyñ, myñ
orysqa bağynasyñ», – degeniñdi qazirgi qazaq tüsine me? Qaisysynyñ oğan
közi jetedi? Ony orysqa qarsy qoiğannan būryn: «Qaidağy joqty aitady
i̇ekensiñ», – degizip, qaita öziñe qarsy qoiyp alasyñ. Öziñ oilap qaraşy,
orys qazaqpen şyn syilasqysy kelse, öz jerinde otyryp-aq nege
syilaspaidy? Oğan syilastyq kerek i̇emes, seniñ jeriñ, suyñ kerek.
Syilasqaly keldim dep, qai qazaq orystyñ jerine baryp ornalasyp
jatyrmyz? Añqau, nadan i̇eldi sözben aldap qūl i̇etkisi keledi. Qazir az
keziniñ özinde özen-köliñdi tartyp alyp jatyr. İerteñ köbeigende, seni tautasqa, qūm-şölge yğystyryp tastaidy. Oda bilim, aqyl-aila bar, sende
alauyzdyq pen künşildik bar. İerteñ jeme-jemge kelgende, aqyl-aila men
bilim jeñbegende, alauyzdyq pen künşildik jeñe me? İeldiñ bügin köripbilip otyrğany – qazirgi şyndyq. Qazir, qūdaiğa şükir, az orys köp
qazaqtyñ auzyna qarap otyr. İerteñ ol köpke ainalğanda, ol kezdiñ
şyndyğy mülde basqa bolady, biz onyñ auzyna qarap qalamyz», – depti.
Sonda Sauryq Tazabekti qūşaqtap: «İel senbese, senbesin, men sağan i̇endi
sendim. Ölsem, birge ölem; tiri jürsem, qandai qiyndyqta da qasyñda
bolam», – depti. Aqyrynda, mine, Tazabektiñ sol aitqany keldi: «jüz
oryspen sanasatyn, myñ orysqa bağynatyn» zaman tudy.
– İə, aitqany keldi.
– Būryn, birli-jarym kezinde, orys bizden yğuşy i̇edi; qazir,
köbeiiñkiregende, biz olardan yğa bastadyq. Mine, aqyldynyñ aqyldysy
ğana boljağan, qyryq jyl būryn Tazabek aitqan şyndyq – osy.
– Apyrmai, körip otyrğandai qalai aitqan, ə!?
– Öz basyn bəigege tigip, i̇el namysyn qorğaityn Tazabek pen Sauryqtai
i̇erkek topyrlap tua bermeidi. İelu jylda ma əlde jüz be, i̇eldiñ bağyna,
öziniñ soryna tuady. Alaida, qūdaidyñ qūdireti, sol Tazabek pen Sauryq,
Şaltabailardy: «Biz üşin qūrban bolyp i̇edi-au!» – deitin alban balasy da
azaiyp barady. Meniñ bir baiqağanym, ūmytylğan namys kömilgen qozdyñ
şoğy tərizdi i̇eken: ūzaq jatsa, öşedi; ūzaq ürleseñ, qolamtadan qaita
tūtanady. Basqa i̇emes, böten i̇emes, tağy i̇el basyna kün tuğanda, sol baiağy
Tazabektiñ Tezegi, Əubəkiri men Jaqypberdisi, Sauryqtyñ Ūzağy köptiñ
aldyna şyğa kelgende, öşken şyğar degen namystyñ qaita qozdağanyn
körip, əri quandym, əri qairan qaldym: namys ta qanmen beriletin qasiet
i̇eken!
Dastarqan qamymen kirip-şyğyp jürip, Ömirəliniñ özge əñgimesin Şəii
i̇esti almady, alaida onyñ būl jolğy basty maqsaty Tazabek i̇ekeuin
atastyru i̇ekenin anyq bildi. Bilip qana qoimai, aqylğa salyp oilandy. Jikjapar bolyp kütip jatqandaryna qarağanda, əke-şeşesi, ağasy, jeñgesi –
bəri solardyñ yñğaiyna jyğylyp otyrğan jandar. Öitip bəri bilip, bəri
qūptap otyrsa, būl nemenege qarsy bolady? Ötkende qolynan şöp
i̇etkizgeni i̇erkelete de bilgeni ğoi Tazabektiñ? Jüzinde de, minezinde de
aiğailap tūrğan əbestigi joq.
Östip özimen özi arpalysyp tūrğanda, şeşesi itermelep, ağa-jeñgesiniñ
otauyna alyp kirdi.
– Sen i̇endi boijettiñ, qarğam. Myna kisiler sağan üki tağuğa kelip otyr.
Ne deisiñ? Qarsylyğyñ bar ma? – dedi qyzynyñ betine qadala qarap.
– Joq, – dedi Şəii jüzin taidyryp.
– Aqylyñnan ainaldym! – dedi şeşesi betine şapşyp şyğa kelgen
şattyqtan nūrlanyp.
...Tileuliniñ üii dereu toiğa daiyndyqqa kiristi. Biraq toi qamymen
jərmeñkege baryp qaitqan Ağyntai asa jaisyz habar əkeldi: orys ūlyq
Jəmeñke, Ūzaq bastağan albannyñ söz ūstar on şaqtysyn aqyldasamyz
dep aldap şaqyryp alypty da, Tazabek batyrdyñ nemeresi Əubəkirdi de,
sonau Asydağy Qyzylbörik bolysy Serikbaidy da solarğa qosyp qamap
tastapty.
– Qazaqtyñ basyna qara kün tuğan i̇eken, – dedi Tileuli əlgini i̇estigende
qabağyn tüiip. – İel bedeldilerin aldyn ala tūtqyndağany – olardyñ ülken
aram iske aldyn ala daiyndalğany.
Kelin atanatyn künin asyğa kütip jürgen Şəii, i̇eki keştiñ apaqsapağynda Tazabek jetip kelgende, tiksinip qaldy. Tūtqynda jatqan
albandardyñ ağaiyn-tuystary olardy qūtqaryp alu üşin, i̇erteñ
jərmeñkege şabuyl jasamaqqa bekinipti. «Tileuli men Ağyntai sol köpke
qosyla ma i̇eken?» – depti Ömirəli.
Tünere tömen qarap biraz otyrdy da,
– Jaraidy, – dedi Tileuli basyn izep. – Baramyz.
Tazabek keterinde Şəii jaqqa qipaqtap qarağyştai berdi.
– Jibekjan! – dedi Jüzik qaiynsiñlisine sybyrlap. – Sağan aitary bar
siiäqty, şyqsañşy!
Söitti de, Şəiini dalağa jetektep şyğardy. Ile-şala tysqa Tazabek te
şyqty.
– Şəiken! – dedi Tazabek i̇erkelete qolynan tartyp. – Myna alasapyran
zaman tamaşalatyp toi jasatatyn i̇emes, i̇eger sen renjimeseñ, alyp qaşyp
üilensem, qaitedi? uiat bola ma?
– Bügin be?
– Joğa, özimiz kelisken küni.
– Ol qaşan?
– Ony Jüzikpen keliseiik.
– Meili.
Jigittiñ quanyp ketkenin üninen añğardy.
– Şəiken! – dedi tolqyp. – Aman bolsam, qabağyña kirbeñ tüsirmespin,
janym!
– Aman boluğa tyrys!
– Tyrysam, janym. Sen üşin aman boluğa tiıspin men. Kelşi,
qūşaqtaiynşy!
– Keiin. Anau qarap tūr, – dedi teris qarağansyp tūrğan Jüzikti közimen
nūsqap.
– Jaraidy, janym. Habaryn özim aitam.
Ükisi tağylyp, ata-anasy men ata-i̇enesi qūiryq-bauyr jesken soñ, Şəii
özin Tazabektiñ zañdy qalyñdyğy sanağan jəne onyñ i̇endi ūryn keluge de
qaqysy baryn biletin, sondyqtan sözin jyqpai, sonşalyq quantqanyna özi
de marqaiyp qaldy.
Tazabek ketken soñ Ağyntai əkesine kelip:
– Jəke, i̇erteñ men-aq baryp qaitaiyn da. Şoqpar men soiyldan basqa
qaruy joq qazaq myltyqty orysqa ne istei alamyz? – dedi tekemettiñ
şetine otyryp jatyp. – Qartaiğanda birdemege ūşyrap qap jürersiñ.
Şəii əkesiniñ jauabyn demin işine tartyp kütti. «Barmai qalsa,
qaimyqqany», – dep oilady.
– Balam, – dedi Tileuli balasynyñ betine qyryn qarap otyrğan qalpyn
būzbai. – Seni aman saqtau üşin men ölsem, şeiitpin. Ata-babamyz i̇ejelden
ūrpağy üşin özin qūrbandyqqa bailağan. Ol dəstürdi būzyp, qarabet bolar
jəiim joq. Al sen beride əke-şeşeñ men bala-şağañdy, əride i̇eliñdi
qorğauğa mindettisiñ. Sondyqtan sözdi qoi da, qaiyñnan kesip i̇ekeumizge i̇eki
bos moiyn şoqpar jasa. Ne körsek te i̇elmen birge köremiz. Öitpesek, ant
ūrady, balam. Aitqan joq pa Ömekeñ tüneugüni alban basşylarynyñ
qalai ant i̇etkenin?!
Būl sözden soğysqa daiyndyqty sezgen Şəii şeşesine üreilene
qarady, biraq şeşesi ündemedi. Öitkeni dəl qazir i̇erkekterdi būl joldan
ainytu «Qyrylsa, halyq qyryla bersin, özderiñ aman bol» degenmen
barabar-dy.
Əkesi men balasy əli keppegen bos moiyn şoqpardy taqymdaryna
qysyp, tañerteñ Qarqarağa attandy. Sol ketkennen i̇ekeui tün auğanşa
oralmady. Üi işin ürei biledi. Ərkim oiymen ər küdikti qualap, biraq ony
bir-birine aitpai kürsinedi. Üşinşi küni tañ ata Ağyntaidyñ jalğyz özi
kelip attan tüsip jatqanyn əueli Şəii kördi de, tyrp i̇ete almai tūryp
qaldy, al Əjiken körgen zamat dauys sap qūia berdi:
– Qūlynym-ou, əkeñdi qaida tastap keldiñ? – dep, sürine-qabyna ūlyna
qarai ūmtyldy.
– Apa, Jəkem aman, – dedi Ağyntai törge otyryp jatyp.
Alaköleñkede ağasynyñ közi Şəiige isiñki körindi. Jylağany anyq.
Birden aita salmai, aldap otyr dep oilady.
– Aman bolsa, qaida i̇endi əkem?
– Tazabekterdikinde.
– Jaralanyp qaldy ma? – dedi şeşesi şoşyna joramaldap.
– Ömekeñ oqqa ūşty, apa.
– «Oqqa ūşqany» qalai? Aman ba?
Ağyntai basyn şaiqady.
– Jərmeñkege qarai qozğala bergenimizde, qarsy aldymyzdan tars-tūrs
myltyq atyldy. Əkem, men, Tazabek pen Ömekeñ – bərimiz qatar kele
jatqamyz. Ömekeñ attyñ jalyn qūşa jyğyldy. Tazabek i̇ekeumiz i̇eki jaqtap
süiemeldep ülgerdik. Biraq bylai alyp şyqqan soñ qarasaq, oq
omyrauynan tiıpti.
– Alda qūdai-ai, i̇endi kəittik?! – dedi Əjiken şoşyna sasyp.
«İendi kəittim?» degen saual Şəiini de qinap tūr i̇edi.
***
Ömirbek aqsaqaldy jerleuge üi işimen birge Şəii de bardy. Özin ol
üidiñ adamy sanaryn da, sanamasyn da bilmei, kelin bop tüspei jatyp būl
üige jamandyq əkelgen adamdai sezinip, jūrttan şetteñkirei berdi. Bir sət
ağasy Ağyntaidyñ qasyna kelip i̇edi, onyñ töñiregindegiler öñkei tizimge
iligetinder i̇eken, bəriniñ əñgimesi əskerge aludyñ ainalasynda.
– Nege alady, qaida aparady, sony men əli ūqpaimyn, – dedi tolyq
deneli, sirə, özin salmaqty adam sanaityn jalpaq bet jigit.
– Qaida aparuşy i̇edi? Orys pen nemis soğysyp jatqan jerge aparady, –
dedi birdeme biliñkireitini. – Orystarğa oqtan qorğanatyn or qazyp beretin
körinemiz, ony «oqap» deitin körinedi.
– «Oqap» pa, «oqqap» pa?
– İt bile me?
– İe, biz or qazyp jatqanda, «qazyp bitsin» dep nemis qarap tūra ma
i̇eken? Atyp jibermei me?
– Ərine, atyp jiberedi. «Qoi, mynau qazaq i̇eken», – dep, aiaidy ğoi dep
pe i̇eñ?
– Bizdi öitip köpe-körneu ölimge aidağannan orysqa ne paida?
– Bir paidasy: nemis orystyñ ornyna bizdi atady. İekinşisi: biz ölsek,
bizdiñ jer-suymyz tügeldei orystyñ qolyna ötedi. İesiz qalğan jerge ie
bolğannan artyq oğan qandai paida kerek? Onsyz da jyl saiyn köbeiip,
jyl saiyn jaqsy jerlerge jyljyp ornalasyp jatqanyn körip jürgen
joqsyñ ba?
– Barsañ, orys dep nemis qyrady; barmasañ, «barmadyñ» dep orys
qyrady deşi.
– Solai.
– Solai bolsa, aqyr bir ölim, öz jerimizde i̇eñ qūrymasa jastyğymyzdy
ala jatpaimyz ba?!
– Men de sony dūrys körem.
Jigitterdiñ būl sözi Şəiiniñ jüregin şym-şym auyrtqanymen,
bekemdikteri jiger bergendei de boldy. Alaida Tazabek i̇ekeuiniñ arasy i̇endi
qalai bolaryn bir qūdai bilmese, Şəii bilmeitin i̇edi. Isiñ tügil, öziñniñ
oiyñdy da bilei almaityn ozbyr zaman tuğan sekildi. Adam tüsinip
bolmaityn əldebir ürei ünemi tu syrtyñnan añdyp tūrğandai. Qaşan bas
salatynyn ol aitpai, sen bilmei, sendelip seziktenesiñ de jüresiñ.
Öziniñ Alban işinde Sary degen atadan taraitynyn, nağaşysy, iağni
şeşesi Qyzylbörik ruynan i̇ekenin Şəii biletin. Būlar jylda
Jalañaştyñ batys jaq betin qystap, jazda Syrtty jailap qaitatyn. İel
işiniñ tynyşsyzdyğyna bailanysty, jylda birer kün ğana otyryp
şyğatyn Orta Merkige biyl ūzaq qonystap qaldy. Tazabek – Alban işinde
Əlmerek, onyñ Jənibek degen jauger ūrpağynan taraidy. Onyñ da şeşesi
– Qyzylböriktiñ qyzy. Ol jağynan i̇ekeui nağaşylas. Əkeleriniñ andasanda bajamyz dep qalatyny sondyqtan. Əlmerekterdiñ negizgi atamekeni –
Qulyq tauynyñ arğy-bergi bauraiy men sai-salasy tügel. Qulyq tauy
Şaryn özeninen şyğysqa qarai kerilip jatsa, Jalañaştyñ tauy onyñ
oñtüstik qarsysynda İeki Aşağa deiin sozylyp jatyr. İekeuiniñ arasy
şyğysqa qarai birte-birte keñeiip, bir-birinen alystai beredi. Şyğysqa
qarai ret-retimen jatqan Toğyz Būlaq, Şet Merki, Aral, Orta Merki,
Jaidaq Būlaq, Keñsu nemese Bas Merki, İeki Aşa dep atalatyn ərbir sai,
ərbir su – sol Jalañaş tauynyñ tösemşeginen taramdap jatqan kögal
jerler. Solardan tarağan özen-su men būlaq-jylğalar Qulyq tauynyñ
küngeiin bökterlei ağyp jatqan Kegen suyna Aqtoğaiğa deiin qosylyp,
odan ary Şaryn atanady. Şarynnyñ basy Aqtoğai sanalsa, ortasy –
Körtoğai, i̇etegi – Sartoğai. Sudyñ i̇eki jağalauyndağy keriş jarlar –
zamana boiy su men jel salğan keremet suretter: biri batyrğa, biri aqylgöi
abyzğa ūqsap qyzyqtyrsa, biri jədigöi albasty men qorqynyşty əldenege
ūqsap zəreñdi alady. Qazaqty bilep-töstep otyrğan orys mūndai jerge
qyzyqpağanda, nege qyzyqsyn? Jalañaş auylyn əzirdiñ özinde bileptöstep, aşsa alaqanynda, jūmsa jūmyryğynda ūstap otyr.
***
Əkesiniñ ölimi Tazabekti kürt i̇eseitip, əri qataityp, əri özgertip
jiberdi. Malğa da, janğa da i̇endi özi bas ie i̇ekenin tüsinip, Vasiliidiñ
attaryn özine ötkizip berdi de, ağaiyndary otyrğan İeki Aşa jailauyna üi
işimen köşip bardy. İendigi onyñ kökeiindegi jalğyz tüitkil – qaitkende
de əkesiniñ kegin alu. Qarqara jərmeñkesindegi qalyñ əskerge jalğyz şaba
almasyn da, biraq bir orysty oqqa bailamaiynşa baiyz taba almasyn da –
bərin biledi. Alaida añdyi berse, tübi bir amalyn tabatyn sekildenedi. Sol
oimen Vasilii bergen qosataryn taqymyna qysyp, Qarqara jaqqa
tağy attandy.

***
İel əbiger. Orta Merkiniñ biıginen qarap, Jalañaştan Qarqarağa,
Qarqaradan Jalañaşqa qarai jöñkilgen alaşapqyn jūrtty Şəii künde
köredi. Tazabektiñ kəzir jərmeñke jaqty toruyldap jürgenin bilgendikten,
ər topty körgen saiyn jüregi auzyna bir tyğylady. Orystyñ
ozbyrlyğyna şydamai atysyp-şabysyp jatqan i̇erlerdiñ de, i̇erlerge
ilesip i̇esi şyqqan adamdardyñ da – bəriniñ tağdyry nemen tynatyny
būldyr birdeme. Tūtqynda jatqan Əubəkirdiñ ağaiyndary tym qatty
dürligip jatsa kerek. Alaida ol dürligudiñ ar jağynda atys-şabys, ölimjitim jatqanyn sol dauryğyp jürgenderdiñ özi de tüsiner-tüsinbes küide.
Ölimdi qauip demei, i̇erlik sanaityn sekildi. Əkesi birde maqtap, birde
dattap otyratyn qazaqtyñ myna zūlmattan qūtylar joldy tabar-tappasy
əzirge neğaibyl. Şəii qazir oilai-oilai i̇eseiip qalğan sekildi. Onyñ
oiynşa, ölim men ömir betpe-bet kelgende, adam bərinen būryn aman
qaluyn oilauy kerek. Aqylyn da, ailasyn da tek soğan jūmsauy tiıs.
Sondyqtan yrym-jyrym, kəde-sədeni saqtamai-aq tezirek Tazabektiñ
bosağasyna baryp alğanyn dūrys sanady. Sol oiğa bekinip, bataiyn dep
bara jatqan künge jalynyşpen syiyna qarady. Tynyş atyp, tynyş
batqanyn qalady. Söitip üii jaqqa būryla berip, selk i̇ete qaldy: apasy
tyqyryn bildirmei tu syrtyna kelip tūr i̇eken.
– Tüu, apa, zəremdi aldyñ ğoi, tegi!
– Söittim be, janym? Ainaladağy jağdai meniñ de zəremdi alyp bitti.
– Bauyryna tartyp, iyğyna qolyn saldy. – «Adamnyñ aşuy köbeigen
saiyn aqyly azaia beredi» deuşi i̇edi būrynğylar. Əkemniñ kegin qaitaram
dep jürip, ana bala bir pəlege ūrynyp qala ma dep qorqam. Aqyr solardyñ
tileuin tileitin bolğan soñ, bosağasyna baryp-aq alğanyñ dūrys-au, balam.
Körip tūrsyñ ğoi, bükil alban bosqyn bolatyn türimiz bar. İel büitip
bülinip jatqanda, bizdiñ kəde saqtap kergigenimiz kimge dəri? «Oraza, namaz
toqtyqta» degen. Nekeñdi toi-tomalaqsyz-aq qyiğyza salaiyq ta. Əkeñ de
köner, sen de tüsin.
– Meili, apa. Ürei qūşaqtap üide uaiymdağanşa, ne de bolsa
Tazabektiñ qasynda bolaiyn.
– Aqylyñnan ainaldym sol! «İelu-alpys qoiymyz ben jiyrma şaqty
iri qaramyzdy aidap, Qalişa qūdağidyñ qasyna köşip alsaq pa i̇eken?» –
dep əkeñ aqyldasqanda, «Qaraly üidiñ qasyna köşip barğanymyz qalai
bolady? Onyñ üstine qyzymyzdy özimiz tyqpalağandai bolarmyz», – dep,
men könbep i̇em. İendi oilasam, jol üstinen aulağyraq ketkenimiz de aqyl ma
deiim.
İertesi tüs aua Jalañaş jaqtan qalyñ atty kisi kele jatqanyn körip,
Şəii üige şoşyna jügirip kirdi.
– Əke, qaptap keledi! – dedi qolyn batys jaqqa qarai üreilene siltep.
– İendi qaittik? – dedi şeşesi jau basyp qalğan i̇eken dep sasyp.
Tügel dürligip dalağa şyqty. Qara qorym atty kisi bökterde saulap
barady i̇eken. Bəriniñ kiım kiısteri, atqa otyrysy orysqa ūqsamaidy.
Qoldaryndağy qoqaiğan naizasy, taqymdaryndağy şoqpary men soiyly,
keibiriniñ moiynğa asqan myltyğy – bəri olardyñ qazaq i̇ekenin aitpai
tanytyp tūr. Būlardy baiqady ma, i̇eki atty kisi toptan bölinip Jaidaq
Būlaqqa, tağy i̇ekeui osylai qarai şapty.
– Qūdai-ai, beker körindik-au közderine, – dedi Əjiken küñk i̇etip.
İeki jigit jaqyndai bere sonadaidan sañqyldai amandasty.
– Būl ne joryq? – dedi Tileuli i̇eki jigittiñ qolyn ala amandasyp jatyp.
– Qarqarağa ketip baramyz, – dedi köne taijaqy kigen balañ jigit
qasyndağy serigine bir jaltañ i̇etip. – Jalañaştyñ orystaryn atamanymen
qosyp üidi-üiine quyp tyqtyq. İendi Qarqarağa ketip baramyz. «Bizdi
qoldaityn i̇erkek bolsa, qosylsyn!» – dep, i̇ekeumizdi Jaqypberdi ağanyñ özi
jūmsady. Qasynda Tezek atam da bar.
– Jaqypberdi ağañ men Tezek atañ bastap bara jatsa, biz de balamyz
i̇ekeumiz arttaryñnan jetemiz.
...Əkesi men ağasy Qarqarağa ketken soñ, i̇ertesinde jeñgesi i̇ekeui i̇eki at
minip, Şəii tağy mal jaiuğa şyqty.
Şyq keuip, gül men şöptiñ iısi kün jyluymen būrqyrai bastağan kezde
i̇ekeui attaryn otqa jiberip, özderi jalpaq saidyñ tömen jaq tügel
körinetin döñesteu jerine şyğyp otyrdy. Sol kez Şəiiniñ oiyna Tazabek
oraldy. Osy bir küieui de siiäqty, küieui de i̇emes siiäqty düdəməl jağdai
ony mülde dağdartyp bitti. Yntyğyp, azar şydap jürgenin Tazabektiñ türtūrpatynan añğarady: jūrttan jasyryp köz qiyğymen qiylyp
aimalaidy.
– Jibek! – degen Jüziktiñ dausy Şəiiniñ oiyn şort üzip jiberdi.–
Öziñmen öziñ sonşa ne oilap kettiñ? Osyndai oñaşada aqyldasaiyq ta.
– Neni?
– Neni boluşy i̇edi? Tazabek i̇ekeuiñniñ jaiyñ da baiağy meni mazalap
jürgen.
– Onyñ nesin aqyldasamyz?
– Bərin. Tazabek bügin kelse, bügin; i̇erteñ kelse, i̇erteñ i̇ekeuiñniñ
basyñdy bir tösekte qosam. Sony bil.
– Qoişy, Jüzik. Oñ jaqta jürip qyz öitpeidi, Uiat i̇emes pe?
– Tük te Uiaty joq. Küieuiniñ qoinyna jatu Uiat bolsa, onda əjelerimiz
ben şeşelerimizde Uiat bolmağan.
– Tazabek əli küieuim i̇emes qoi?
– Ony sağan kim aitty? Tyñda! Ata-anañ kelisimin berdi me? Berdi.
Qūdalarmen qūiryq-bauyr jestik pe? Jestik. İendi sağan ne kerek? Qaita
Tazabek köñiliñe qarap, kütip jür ğoi. Men bolsam, bir tünde ūryn keler
i̇edim de, şaruañdy baiağyda bitire salar i̇edim.
– Oi, oñbağan Jüzik, qandai jauyzsyñ!?
– Ol jauyzdyq i̇emes, meniñ jeñgelik mindetim. Tazabekke tigennen opyq
jeseñ, onda meni öle-ölgenşe körmei-aq ket. Biraq qaidam, «Küieudiñ
qyzyğyna batyrğan qairan jeñgem-au!» – dep, ər tün saiyn alğys
aitarsyñ qaita.
– Tüu, qoişy i̇endi!
– Qoimaimyn. Tyñda! İerkektiñ qoiny qorqynyşty degendi kim aitty
sağan? Onda ağañnyñ qoinynda nemenege jatyp jürmin men?
Qorqynyştan öleiin dep pe? Əlde i̇erkektiñ qyzyğyn köreiin dep pe?
– Tüu, Jüzik, qandai tərtipsizsiñ? Qaidağy qyzyq, qoişy!
– İə, körermiz əli kimniñ tərtipsiz i̇ekenin. «Oibai-ai, mūndai i̇ekenin
nege i̇erte aitpadyñ?» – dep, keiin keiip jürmeseñ, jarar.
– Tüu, Jüzik, qoişy i̇endi! Ana şetine barşy maldyñ! Jylqynyñ
soñynan qarağaidyñ işine kirip ketse, būta-būtanyñ arasynda qoi qalyp
qūiady, qaiyrşy, bar!
– Baraiyn. Qaiyraiyn. Biraq aitqanym aitqan, Tazabek kelgen tüni
sony isteimin, daiyndala ber! – Jüzik söilei jürip atyna mindi de,
jalpaq saidyñ şyğys jaq betine qarai şaba jöneldi.
– Aqyryn! Atyñnan auyp tüsip jürersiñ.
– Qoryqpa, jyğylsam, jer köteredi.
Syrt izet qylğanmen, iştei Jüziktiñ qylyğyn Şəii qūp kördi, aqyr
bolatyn nərse tezirek bolsa i̇eken dep tiledi.

***
Jaqypberdiden: «Jərmeñkeni şabamyz. Ağaiyn, kömekke kel!» – degen
habar jetkende, «Ə, qūdai, tilegimdi berdiñ-au!» – dep quandy Tazabek.
Añşylyq jasa dep Vasilii bergen i̇eski qosataryn moinyna ilip, atyna
tas tüiin mindi.
Sol küni jərmeñkege jetpei, irgesindegi Böleksazğa kelip qondy.
Atynan tüsip jatyp baiqağany: ər üidiñ aldynda on şaqty, jiyrma
şaqty bailauly at, auyl işi qaptağan alaşapqyn adam. Bügin bir top jigit
Jərkentpen bailanys jasap jatqan Temirlikti, i̇ekinşi top Qaraqolmen
habarlasyp tūrğan Taldybūlaq poştasyn tas-talqan qiratyp kelipti.
Qaharyna mingen halyq i̇erteñ Qarqara jərmeñkesin şappaq. Adamy tügil,
Qarqaranyñ auasy da bügin aşu-yzağa bulyğyp tūrğandai: tüiilgen qara
būlt ne jaumai, ne jyljymai, jərmeñkeniñ üstin qara tündikşe qaptap
alypty. «Taldybūlaqty şapqanda, Vasilii qaitti i̇eken, qoñsy otyrğan
Dəneker ne boldy i̇eken?» – degen oi bir jylt i̇etti de, jalp söndi.
İertesi jūrt jərmeñkeniñ jelke tūsyna jinaldy. Jaqypberdi būiryq
ispetti tapsyrma aitty. Iri deneli, sūsty, üni zor, aşulanğan adamşa
zirkildep söileitin sūsty kisi i̇eken.
– Jamağat! – dedi basyndağy tūmağyn jūlyp alyp joğary kötere.
Attyly jūrt tyrp i̇etpei tynyp tyñdady. – Arğy tegiñde qol bastağan
atañ bar dep, jərmeñkeni şabudy mağan tapsyrdyñdar. Jaudan i̇emes, men
osy istiñ jauaptylyğynan jüreksinip tūrmyn. Öz basym osy jolda ölip
ketsem de ökinbeimin. Öitkeni osy i̇elden aiap qalar i̇eşteñem joq. Meniñ
mindetim – orys öltirgen Tazabek atamnyñ da, qazir orys tūtqynynda
jatqan Əubəkir bauyrymnyñ da kegin qaitaru i̇emes, qorlanğan qazaqtyñ
namysyn qorğau. Bərimiz bügin namys üşin biriktik, sol üşin atqa qondyq.
Birikkendikten, biz küştimiz. Jərmeñkede myltyq köp, bizde az. Sondyqtan
i̇eldi qorğaityn adam aldymen özin qorğasyn. Öitkeni ölgen adam i̇eşkimdi
qorğai almaidy. Ölimnen qoryqpaityn adam bolmaidy. Biraq ajaly
jetse, qoryqqan da öledi, qoryqpağan da öledi. Sondyqtan beker ölmei,
jauyñdy jastana ölu kerek. Jaudyñ qolynan öle salu i̇erlik i̇emes, jaudy
öltiru – i̇erlik. Osy i̇este bolsyn. Al kettik!
Tebinip, şoqyta jönelip i̇edi, qaumalai tūrğan bauyrlary, bir jipke
tizbektep qoiğandai, tobymen dür i̇ete qaldy. Jūrt ta jappai soñdarynan
şoqytty. Jərmeñkeni jep qūiatyndai, bəri birazdan keiin jöñkile şapqan.
Əldekim kenet:
– Oibai, oñ jağymyzdan orap keledi! – dedi qylğynyp.
Jalt qarağan Tazabek şoqaqtap şauyp bara jatqan jiyrma-otyz
əskerdi kördi.
– Qorşağaly keledi! Əne! Aldyğa qara! – dedi tağy bireu baqyryp.
Sol jaq qaptaldan myltyğy şoşaiğan bir top jaiau jaqyndap
qalypty. Tazabek i̇eñ aldyñğysyn közdemei atyp qaldy. Ajaly joq pa, oq
tietin-aq jerde tigize almady. Añ atu men adam atudyñ aiyrmasy bar i̇eken:
adam atqanda, qolyñ ğana i̇emes, jüregiñ de qaltyraidy. Ainala pyrs-pyrs,
tars-tūrs tütindedi de ketti. Oqqa ūşqandardyñ şyñğyrğan, qylğynğan
jan dausy ər tūstan i̇estilip jatty. Aqyrynda aman qalğandary tauğa qarai
jalt berdi.
– Qaşa atys! Toqtamai at! – degen Jaqypberdiniñ aiqaiy i̇estildi. –
Jau jasqanbai atsa, tügel qyrylasyñdar!
Alaida qazaqtar atysyp jarytpady. Jaqypberdiniñ janyndağylar
ğana biraz oq şyğarğanmen, basqalar beibereket birden, i̇ekiden tars-tūrs
i̇etkizdi de, tauğa qarai tym-tyraqai qaşty.
Tazabek şauyp bara jatyp artyna i̇eñkeiip qarağanda, qalyñ qaudyñ
işinen qarañ i̇etken bir əskerdi baiqady. Biraq qosataryn qaita oqtağanşa
oq jeter şamadan tym alystap ketti. Sonda da sol jaqqa qarata basypbasyp qaldy: tym bolmasa, jasqanar dep oilady. Qatar kele jatqan bireu
at-matymen omaqasa qūlady. Oñ jağynda kele jatqan da yñq dep atynan
ūşyp tüsti. Qyryldy qazaq.
Jūrt jota asyp baryp at basyn tartty. Tazabek top işinen atasy men
Ağyntaidy izdedi. Qalyñ nöpirdiñ qalqasynda Tileuli aqsaqal aman-i̇esen
şauyp ötken şyğar dep şamalağan. İeki-üş toptyñ arasynan tappady.
Tağy bir topqa kimelei kirip bara jatqanynda, qasynan ötken bireu tanys
kisi sekildendi. «Qaidan körip i̇em?» – dedi i̇esine tüsire almai. Ol da, sirə,
söitken bolu kerek, ötiñkirep baryp artyna būryldy.
– Tazabek ağa! – dedi ol da keş tanyp.
– Sopyia! – Qyzğa qarai atyn tebine ūmtyldy.
İekeui at üstinde qūşaqtasyp, arqa-jarqa amandasty.
– «Qaidan körgen jigitim?» – dep tūrsam, i̇erkekşe kiınip apsyñ ğoi?
Mūnyñdy qalai tüsinuge bolady? Sen kimge qarsysyñ?
– Men i̇ejelden ədiletsizdikke qarsymyn. Ony orys jasai ma, qazaq
jasai ma, mağan bəribir. Ərine, öz ūltyma oq atpaimyn, biraq qolymnan
kelgen kömegimdi qazaqtan aiamaimyn. Öitkeni men onyñ jer-suyn
mekendep östim.
– Əi, Sopyiajan-ai, orystyñ bəri osy sendei bolsa ğoi, ətteñ!
İekeui topty qaq jaryp oñaşa şyğyp ketti. Əldene aitqysy kelgen
adamşa, Tazabek qaita-qaita Sopyiağa qarağyştai bergen.
– Ağa, ne boldy? Öz köziñizge öziñiz əli senbei kelesiz be?
– Joq, – dedi Tazabek jūlyp alğandai – sağan süisingenimnen auzyma
söz tüspei keledi. Dəp osyndaiğa seni barar dep i̇eş oilamappyn. Mūnyña
əke-şeşeñ, ağañ qalai qarady?
– Olar menen at qūiryğyn kesip ketti. Men Qojaqqa ilesip qazaqtarğa
qosyldym.
– Qai Qojaq?
– Öziñiz biletin diırmenşi Qojaq.
– Siyrşy Qojaq i̇eken dep, jüregim su i̇ete qalğanynşy!
– Tüu, tegi, mağan dūrystau qazaqty da qimaisyz ba? Əne Qojağyñyz
soñymnan quyp kele jatyr.
– Öi, sen Sopyiany qaida oñaşalap barasyñ? Şyq jekpe-jekke! –
dedi atyn tebinip.
– Şyqsañ, şyq! – dedi Tazabek te qarsy tebinip. Tebinise jaqyndap,
i̇ekeui qūşaqtasa ketti.
– Barmysyñ, i̇ei, bauyrym?! Bir-birimizben qanjyğada körisetin kün
tudy ma, ne boldy?– dedi Qojaq dauysy būzylyp.
– Qaida körisseñder de, aman köriskenderiñe təubə qylsañdarşy, – dedi
əldekim tu syrtynan:
Jomart i̇eken. Qolynda qoqiğan naizasy. Qarağai saptyñ ūşyna temir
qazyq bailap alypty. Şolañ qaqqan batyrlarşa əlgisin silkip-silkip
qūiady.
– Nağyz jau tüsiretin batyrğa ūqsaisyñ, – dedi Qojaq keketkeni de,
qoşemettegeni de belgisiz dauyspen.
– Tazabek qūsap qorqyp, men alystan atpaimyn, jaudyñ dəl janyna
baryp, dəl jüreginen şanşimyn.
– Atyñ jarau i̇eken, janyna barsañ, baryp qalarsyñ. Biraq bararyñ
baryp alyp, qaita qaşa almai jürme.
– Jauğa şabuğa jarağan at jaudan qaşuğa da jaraidy.
– Mine būl aitqanyñ – şyndyq. Sen şabudan būryn qaşudy oilap at
qamdağansyñ.
– Ainalyp kelgende, sen meniñ jaqsy at mingenimdi de köre almai
tūrsyñ. Al i̇eger jaqsy qatyn alsam, onda jarylyp öletin şyğarsyñ.
– Qoisañşy, sen jeñildiñ, – dedi Sopyia Qojaqqa küle qarap. – Seniñ
şoqparyñnan Jomarttyñ naizasy ūzyn, atyñnan aty jüirik, seniñ alğan
qatynyñnan onyñ almağan qatyny sūlu, i̇endi jeñilmegende, neñ qaldy?
– Əi, – dedi Jomart i̇eleñ i̇etip, – sen qaşan qatyn alyp jürsiñ?
– Sen naizañdy qairap jatqanda.
– Qyljaqtamai, şynyñdy ait, atpen oinasañ da, qatynmen oinauğa
bolmaidy.
– Sen ğoi qatynymmen oinap tūrğan.
– Mynau ne ottap tūr, i̇ei? Qatynyñ Sopyia ma?
– İə, dəp özi, Jomeke, – dep, Sopyia at üstinde i̇eñkeiip, səlem saludyñ
işarasyn jasady.
– Mynau jyndy, i̇ei, – dep Jomart şiq-şiq küldi. – Biz orystarmen
soğysyp jürsek, būl olardyñ qyzyn alyp jür. Östisem, janym qalar
degen qulyğy ğoi.
– Qalai oilasañ, solai oila, Jomart. Sen qūsap qu tizemdi
qūşaqtağanşa, orystyñ qyzyn qūşaqtağanym artyq.
– Əñgime Qojaqta i̇emes, Sopyiada, Jomart, – dedi Tazabek sözdiñ
tizginin tartyp. – Orys qazaqty qyryp jatqanda, qazaqqa kelin bop jatqan
Sopyianyñ qylyğy, qalai aitsañ da, adam süisinetin qylyq. Qūtty
bolsyn, baqytty bolsyn! Men de, qūdai qalasa, jaqyn künderde üileneiin
dep jürmin, əkem közi tirisinde Tileuli ağanyñ qyzy Şəiige qūda tüsip
qoiğan. Qainatam men qainağamnan atys kezinde köz jazyp qalyp, solardy
izdep kele jatyr i̇em, Sopyia kezdesip qaldy da, artynşa sender kelip,
bögelip qaldym. Jüriñder, birge izdeiikşi!
...Ağyntaidyñ aldynda ūzynynan sūlap jatqan Tileulini körgende,
Tazabektiñ jüregi tas töbesine şyqty. Oñ jaq qara sanynan tigen oq
jambas süiegine jetip toqtapty. Quğynşylardyñ qolyna tüspei, qaita
būl arağa qūlamai jetipti. İem-domnan habary bar Simtik deitin şal toqym
küidirip basyp, qanyn əzer toqtatypty. Ağyntaidyñ jeidesin jyrtyp
jiberip, sonymen sanyn tañyp jatqanda qart közin aşty.
– Ağyntai! – dedi közimen balasyn izdep. – Meni tezdep üige jetkiz,
balam!
Qarttyñ beti əri i̇emes, beri qarai bastapty: bir sət yñyranyp, bir sət
tynym tauyp, əiteuir, tiri i̇ekenin bildirip jatty.
– Oqty soryp alatyn i̇emegen, ne tilip alatyn otaşy tapsañdar, təuir
bolar i̇edi, – dedi Simtik Ağyntaiğa qarap. – Asqyndyryp almasañ, əkeñ būl
jaraqattan öle qoimaidy.
– Mende iod bar i̇edi, – dep, Sopyia atynan tüskeli jatqanda, əldekim:
– Oibai! – dep barq i̇ete qaldy. – Jotağa qarañdarşy!
– İe, köş qoi, ne körindi sonşa? – dedi jyldamdau bireu jekip.
– Köştiñ aldynda aq tu kötergen kök attyğa qarañdarşy: i̇er-tūrmany
tügel kümis, künge şağylysyp jalt-jūlt i̇etedi. Aq tu kötergeni – biz
beibit adambyz degeni. Tūrqy bizdiñ jaqtyñ adamy i̇emes-au. Alystan kele
jatqan bolar.
– Töh, ülken köş i̇eken, tegi! Teñ artqan tüiesiniñ özi qyryq şaqty.
Taudyñ qaptaly tolğan mal, bir bolys i̇el bir-aq köterilgen bolu kerek.
– Oibai! – dedi manağy barq i̇etken dauys. – Qyratyn boldy! Aldynan
ətiret şyqty.
– Öi, beibit köşti nege qyrady?
Jotağa şyğa kelgen top attyny saiğa tyğylğan būlar da, köşip kele
jatqandar da bir sətte kördi. Köş bastağan kök atty səl bögelgendei boldy
da, aq tuyn tastai berip, i̇eki qolyn kökke soza şalqalai baryp qūlady.
Myltyqtyñ pyrs i̇etken üni Tazabekterge sonda jetti. Bəri şu i̇ete qaldy.
Japatarmağai qarsy bettegi qarağaiğa qarai qaşty.
– İendi qaittik? – dedi Ağyntai alaqtai sasyp.
– Atamdy mağan əperiñder! – dedi Tazabek atyna qarğyp minip.
Ağyntai men Jomart qartty jerden qos qoldap köterip aldy. Sopyia
da süiesti. Tileuli tistenip, dybysyn şyğarmai şydady. Tazabek ony
qūndaqtauly balaşa qūşaqtap, aldyna öñgerip aldy. Jota jaqtağy tyrstyrs, pyrs-pyrs, şyñğyrğan, qylğynğan dybystan aspan töñkerilip kele
jatqandai i̇edi. Qañğyğan oqtyñ dybysy yzyñdap, tigen oqtiki tūnşyğyp
şyğatynyn Tazabek biletin. «Qyrdy-au! Qyryldy-au!» – dedi jany
türşigip. Qalğan jūrttyñ qaida qaşyp tyğylğanyn bir qūdai bilsin, būl
arany bes sausağyndai biletin Tazabek qarağaiğa ilikken soñ, «tura jür»,
«oñğa būryl» dep otyryp, aqyrynda būlardy dəu jartastyñ jalpaq
töbesine əkep şyğardy. Tileulini jerge tüsirip, sol arada Sopyia
jaraqatyn qaita qarap, qaita tañdy.
– Sanyn tilip, oqty suyryp alsaq, jaqsy bolar i̇edi, – dedi. – Əitpese
iriñdep kete me, kim biledi?
– Sen tilesiñ be? Qoryqpaisyñ ba? – Tazabek betine kümənmen qarady.
– Atam atqan oqtan qoryqpağanda, men tynyş jatqan oqtan qorqam ba?
Mende tek qūral-saiman joq.
– Ony qaidan tabamyz?
– Jalañaşta Sergeiçuk degen pelşir bar. Özi kelip qarasa, tipti
jaqsy. Kelmese, qūral-saimanyn bere tūrar.
– Onda atamdy əueli üige jetkizeiik. Sonan soñ Jalañaşqa i̇ekeumiz
baryp qaitaiyq.
– Joq, Tazabek, sen əure bolmai-aq qoi. Sopyiany özim aparyp
qaitaiyn. «Sen kimisiñ?» – dese, men «küieuimin» dermin, al sen söz taba
almai qalyp, beker küdik tudyryp alyp jürersiñ.
– Oipyrmai, seni mūndai qyzğanşaq dep kim oilağan?
– Qyzğanaiyn, qyzğanbaiyn, kelinşegimniñ böten i̇erkekpen ketip bara
jatqanyna qalai jaibaraqat qarap tūrarmyn?
– Boldy-boldy! – Sopyia aqyryn ğana Qojaqty iyğymen qaqty. –
Qyljaqty qūia tūryp, əueli jaraly adamnyñ jağdaiyn oilasañdarşy.
Tazabek dereu öz oiyn aitty:
– Jomart i̇ekeumiz qarağaidyñ işinen i̇eki-üş syryq tauyp əkeleiik te,
sodan kötergi jasaiyq. Sonda atam da, biz de qinalmaimyz.
– Biraq baiqañdar, – dedi Sopyia qarttyñ qasynan berirek kelip. –
Mynalar Fon-Bergtiñ baskeserleri bolar. Onymen oinamañdar. Ol jauyz
saidyñ auzyn bağyp jatuy mümkin.
– Berkiñ kim? – Tazabek tükke tüsinbei, Sopyia men Qojaqqa kezekkezek qarady.
– Meniñ qazaq işine birjola keluime, şynyn aitsam, sol Berg sebep
boldy. «Jaman syryn aitam dep, şynyn aitady» deidi ğoi; i̇eger Qojaq
renjimese, aityp bereiin.
– Aita ber, i̇elden i̇estigenşe, öziñnen i̇estisin.
– Sizder bilesizder me, bilmeisizder me, meniñ Qojaqqa qosaq
bolğanyma bir-aq kün ötti.
– Mine qyzyq! – dedi Jomart külip. – Men būlardy baiağyda üilenip
alğan dep jürmin ğoi. Birge jüredi, birge jatady, qaidan bileiin?
– Ötirik aitpa, Jomart. Birge jürdik, biraq birge jatqan joqpyz.
– Orystar üilengenşe de öitip-büite beredi deidi, qaidan bileiin?
– Mynağan qoi deitin bireu bar ma, joq pa? Adamğa, tegi, auyz
aştyrmady ğoi.
– Qoi, i̇ei! Atamnan Uialsañşy! Berik degen bəleniñ kim i̇ekenin bileiik te.
– Tazabek ağa, onyñ əkesi de, özi de osy Jərkent jaqta qyzmet jasap
kele jatqan adamdar. Fon-Berg degenine qarağanda, arğy tübi taza orys ta
i̇emes şyğar. Keşe i̇erteñgisin əkem syrttan sūp-sūr bop keldi. «Keşe
qazaqtar Başarin men Zubkovtyñ omartasyn talqandap, özderin öltirmek
bopty. Bəri üi işimen toğaiğa tyğylyp aman qalypty. Olar bizge de tiısui
mümkin. Başaringe baryp, anyq-qanyğyn öz közimizben körip qaitaiyq», –
dedi. Əkeme ağam i̇ekeumiz ilestik. Barsaq, aulasy tolğan əsker. Sanadym.
Bergtiñ özin qosqanda, barlyğy jiyrma toğyz adam. Berg i̇eki kömekşisimen
birge Başarinniñ qasynda otyr i̇eken. Əkem jağdaidy sūrap i̇edi, sol-aq
i̇eken, al kep Berg ağytyldy deisiñ, qūdai saqtasyn, ondai maqtanşaqty
ömirimde körgen i̇emespin. «Meni rotmistir Kravçenkonyñ özi jūmsady, –
dedi, dəp bir aq patşanyñ özi jūmsağandai. Dausy da barabannyñ
quysyndai düñkildegen birdeme i̇eken. «Orystardyñ omartasyn qiratyp,
özderin ūryp-soğyp jatyr i̇eken qazaqtar. Baryp byt-şytyn şyğar!» – dep
būiyrypty Kravçenko. Sodan Qarqaradan şyğyp, tüngi birde
Taldybūlaqqa jetipti. Tüngi i̇ekide qazaqtardyñ qarauylyna kezigip, ony
atqylap quyp tastapty. Kədimgi qan maidanda jürgen jauyngerdei
maqtanady. Sözine qarasañ, qazaq pen orystyñ arasynda qyrğyn soğys
jürip jatqandai. Tañğy beste Tüp özeninen ötip, bir auyldyñ üstinen
şyğady. Auyldyñ şetinde i̇eki qarauyl tūr i̇eken, i̇ekeuin de atyp salady. Ol
qarauyl ma, jai tūrğan adam ba, anyğyn bir qūdai bilmese, i̇eşkim bilmeidi.
Öitkeni ol i̇ekeui Bergke i̇eş qarsylyq körsetpegen. Berg olardyñ qasyna
barmağan da söilespegen, körgen bette atqan da tastağan. Berg pen olar bir-
birine soğys jariiälağan i̇eki memlekettiñ adamdary siiäqty. Əlgi i̇eki
qarauyldyñ ölerdegi aiqaiynan auyl ūianyp, būlarğa qarata beibereket oq
atypty. Bergtiñ nökerleri uralap auyldy şauyp, tañğy beste tətti ūiqyda
jatqan qazaqtyñ i̇eluin qyrypty. Özi «qazaqty öltirdim» demeidi,
«köterilisşilerdi öltirdim» deidi maqtanyp. Onyñ köterilisşileri,
kördiñiz be, auylda beiqam ūiyqtap jatqan qazaqtar. «Qalğany üi-jaiyn,
mal-mülkin tastap, tauğa qaşyp ketti», – dedi beti bülk i̇etpei. Qarusyz
qatyn-bala tauğa qaşyp ketpegende, qaida qaşyp ketedi i̇endi? Qaita
taudyñ pana bolğanyna şükir! Jynym kelgeni sondai, zyğyrdanym qainap
zorğa tyñdadym. Kədimgi özi tektes qaruly əskermen soğysyp jürgendei
bösti: «Sol şabuylda Aisa degen taranşy i̇erlik jasap, i̇eki köterilisşini
tapanşaman jairatyp saldy», – dep soqty. Qarusyz qazaqty jairatyp
salğandy da i̇erlik sanağan i̇essizge ne dersiñ?!
– Olardyñ işinde taranşy qaidan jür? Qazaqta onyñ qandai kegi bar
i̇eken?
– Ony men qaidan bileiin, Jomart. Bergtiñ aitqany solai. Ol auyldy
qyryp salğannan keiin Tüpti qūldai kelip tañğy segizde tağy bir auylğa
tap kelipti. «Əlgi auyl bizdi körip, naizalaryn ūstap bizge qarsy şyqty»,
– deidi Berg. Mūnyñ köterilisşileri, kördiñiz be, şetinen öz auylynda
tynyş ömir sürip jatqan qazaqtar bolyp şyğady. Əskerin i̇eki topqa
böledi de, auyldy qorşap alyp qylyştap qyrady. «Sol qolma-qol
şaiqasta seksenin öltirip, on i̇ekisin jaraladyq», – dedi qysylypqymtyrylmai. «Qolma-qol şaiqasta», – dedi Uialmai, tap bir qazaqtar da
qylyş ūstap qarsy şyqqandai. Aituynşa, mūnda da «qalğandary» tauğa
qaşyp qūtylypty, üilerin örtepti, biraq ol üilerdiñ bala-şağasy men
qatyn-qalaşy qaida ketkeni jaiynda auzyn aşpaidy. Qarqarağa qarai
betalyp kele jatqan jolda öz qolymen tağy tört adamdy atyp öltirip, on
üidi örtep, Başaringe qaita kelip otyrğan kezi i̇eken.
Men şydamai ketip: «Üilerdi örtegende, ol üidiñ bala-şağasy men
qatyn-qalaşyn qaida jiberdiñder? Olardy da örtep jiberdiñder me?» –
dep i̇edim, Berg ornynan ūşyp türegeldi. «Jauda bala-şağa, qatyn-qalaş
degen bolmaidy. Nemene, janyñ aşyp otyr ma?» – dedi tükirigi şaşyrap.
Men de ornymnan ūşyp tūryp: «Öziñizben soğys dalasynda kezdesken
jaumen i̇emes, Reseidiñ öz jūrtyn, öz halqyn öz auylynda, öz üiinde
ūiyqtap jatqanda qyryp salğanyñyzğa sonşa maqtanğannan Uialmaisyz
ba? Tym qūrysa, bir adamyñyzdy atyp öltirip, sol üşin olardy qyryp
salsañyz, onda men sizdi tüsiner i̇edim. Al, aita qoiyñyzşy, sonşa adamdy
qandai sebeppen qyryp saldyñyz?» – dedim. Qalşyldap, qolyn i̇eki-üş ret
naganyna aparyp qaitaryp, aparyp qaitaryp, ne isterin bilmei, əbden
doldandy. Aqyrynda: «Uh! Satqyn qanşyq!» – dedi basyn kekjite silkip.
«Tart tiliñdi, tūrpaiy! Əke! Ağa! Sender de osy jauyzdy jaqtap
otyrsyñdar ma? Jazyqsyz, qarusyz halyqty qyryp salğanyna maqtanğan
mynalar orystyñ jauyngeri degen attan sadağa ketsin!» – dedim de, üiden
şyğyp jüre berdim.
– Əi, ainalaiyn Sopyiajan-ai! Sen söitpeseñ, Sopyia bolarmysyñ?!
– dep, Tazabek qūşaqtai aldy. Közinen jas ta şyğyp ketti.
– Mine, batyr dep osyny ait! – dedi Jomart külip. – Al əkeñ men ağañ
qaitti? Ananyñ qasynda qaldy ma, joq senimen birge ketti me?
– İekeui artymnan quyp jetti. «Qai jerde qalai söileudi bilmeisiñ. Öz
memleketiñe öziñdi qarsy qūiasyñ. Ony da, Kravçenkony da memleket
jūmsamağanda, kim jūmsady ğoi dep i̇eñ?» – dep əkem sökti. «İendi bizdi
Kravçenko da, qazaqtar da qorğamaidy, bosqa qyrylamyz», – dep ağam
ūrysty. Qysqasy, i̇endi mağan būl üide beibitşilik joq i̇ekenin tüsindim de,
bir kierimdi üstime ile sap, «Qojaq, qaidasyñ?» – dep tarttym da kettim.
– Əke-şeşeñ Qojaqqa tiıp alğanyñdy bile me?
– Bilui de, bilmeui de mümkin. Qoradan şyğyp bara jatqanymda şeşem:
«Əi, qaida barasyñ?» – degen. «Qazaqtarğa» – dedim. Ony qalai tüsingenin
qaidan bileiin. Mine, Jomart myrza, Qojaq i̇ekeumizdiñ kenet
tabysuymyzdyñ qūpiiäsy osylai.
– İe, Berik zəlimniñ paidasy jalpy qazaqqa timese de, Qojaqqa tigen
i̇eken.
– Jañağy beibit köşti qyryp salğan da sol. Ol – Kravçenkonyñ
osyndağy qolşoqpary. İerteñ ol, söz joq, aq tu kötergen beibit köşti
i̇emes, qalyñ köterilisşini qyryp saldym dep maqtanady. Odan öte saq
bolyñyz, Tazabek ağa. Qazaqtardyñ qarağaiğa tyğylğanyn kördi, odan
qaitkende de bir şyğatynyn ol bəle biledi. Bir jerde būğyp jatpasyn.
– Biz de būğynyp baryp baiqarmyz. Kötergi bolmasa, atamdy atpen
alyp jüre almaimyz ğoi.
***
Būğyna-būğyna, saqtana-saqtana saidyñ tabanyna tüsken soñ, tym
aşyqqa şyqpai, Tazabek pen Jomart şoq-şoq būtanyñ qalqasyna
tyğylyp, biraz tyñ tyñdady. Küdik şaqyratyndai i̇eşteñe i̇estilmedi.
– Qarağaidyñ işimen joğarylap baiqaiyq, – dedi Jomart. İekeui
qaitadan qarağaidyñ işine kirdi. – Berik degen bəle Taldybūlaqtyñ
töñireginde tiri jan qaldyrmady. Olardy da qyryp ketken be əlde köşip
ketken be, Kemelbaidyñ da qūry jūrty jatyr.
Ol sözdiñ özine arnalğan habar i̇ekenin Tazabek birden tüsindi.
– Bəlkim, ağaiyn-tuystaryn sağalap ketken şyğar?
– Men de solai joramaldadym. Dənekerdiñ törkini Tasaşy jaqta ğoi.
Jön sūraityn tiri pende tabylmady. Tapsam, senen şüiinşi alatyn i̇edim.
– Jaraidy, i̇eski jaranyñ auzyn tyrnap qaitesiñ? Qaljyñdaimyn dep,
Şəiiniñ jüregin auyrtyp alarsyñ.
– Oñaşada i̇esiñe sap qoiğanym ğoi ənşeiin. Öitpesem, qylt i̇etkendi
qağyp ketesiñ ylği.
– Meniñ aiağym bailandy, i̇endi bəri seniki.
– İə, qaryq qyldyñ. Qazir bəri – būlyñğyr dünie. Qatyn almaq tūrmaq,
jan saqtaudyñ özi qolymyzdan kele me, kelmei me, bir qūdai bilsin.
– Toqtaşy!
– O ne?
– Tyñdaşy! Qūlağyma bir dybys şalynğandai boldy.
– İə, bireu yñyrsidy. Myna arada.
Ūşqat pen qaraqat ūiysyp ösken jyñnyñ tübinde qamqa beşpentti
jap-jas jigit qan-josa bop jatyr i̇eken. Oñ qoltyqtan qylyşpen
şauypty. Tūqyl iyqtan aqqan qan beluaryna deiin ūiyp, bozökpeşe bögip
qalypty. Tazabek atynan tüse sap tamyryn ūstap, keudesin tyñdady.
– Jany bar! – dedi quanyp. – Şap, Jomart, Sopyiany alyp kel!
– Öziñ şap, men ol arany taba almaimyn.
Tazabek janūşyryp asyqqanymen, Sopyia men Qojaşty alyp
jetkeninşe jas jigit baqilyqqa jürip ketipti.
– Qansyrap ölgen, – dedi Sopyia ary-beri qarap. – Səl i̇erterek
tapqanymyzda, aman alyp qalğandai i̇ekemiz. Bəlkim, būdan basqa bireulerge
kömegimiz tier, betkeige deiin baryp köreiik.
Əuelde ürkektep, jaltaqtap, birazdan keiin i̇eptep ünderi şyğa bastady.
– Oipyrmai, töñirek typ-tynyş qoi! – dedi Qojaq jota jaqqa kün
sala qarap. – Tegi, tük bolmağandai.
– Oibai, əne jatyr!
Bəri Jomart jaqqa jalt qarady. Üime-jüime toğyz ölik teñnen
şaşylğan mülikşe teñkiıp-teñkiıp jatyr i̇eken. Atpapty. Birin qylyşpen
basynan i̇eki-üş şapqylap, birin myltyqtyñ istigimen əldeneşe şanşyptüirep öltiripti. Öliktiñ birde-biriniñ qolynda iə mañaiynda ne şoqpar,
ne naiza, tym qūrysa, baqan da joq, tek şetki jatqan jigit qamşysyn
qolynan şyğarmai sūlapty. «Toğyzyn da bir-aq soldat öltirdi me i̇eken? –
dep oilady Tazabek. – Qaşyp bara jatqan jūrtty artynan quyp jetip,
birinen keiin birin qūlatqan-au?!» Atynyñ basyn tartpai, meñireu adamşa
kete bergen i̇eken. Kenet aty toqtai qalğan soñ, i̇es jiyp, atynyñ aiaq astyna
qarady da, bireu myiyna ine şanşyp alğandai şimirkenip ketti. Şoşyna
türşikti. Tap aldynda i̇ekiqabat əiel at-körpesimen jairap jatyr i̇eken.
Qoltyqtan qiğaştai şapqan qylyş əieldiñ işek-qarnyn aqtaryp
tastapty. Qan-jynğa aralasyp jatqan şarana şaqany körgende, yñyrana
ökirip jiberdi.
– Jauyzdar-ai! – dedi üniniñ şyqqan-şyqpağanyn özi de i̇estimei. Üni
kömeiinen i̇emes, jüreginen şyqqandai boldy. Közi būldyrap, bet aldy
körinbei, əldeneden, əldekimnen kömek izdegendei jan-jağyn qarmanyp, at
üstinde teñsele şaiqaqtap ketti. Bir adamy ölse, bükil auyly bauyrymdap
jylaityn qazaq qynadai qyrylyp jatqanda nege ünsiz? Bəri ölgen be əlde
namysy ölgen be? Namysty öltiretin ne, ürei me? Ürei sonda ölimniñ
özinen de üreili me? Şynynda, tiri öliktiñ tartar azaby şyn ölikten
əldeqaida auyr, əldeqaida zor şyğar? Sodan, sirə, öziniñ de közinen jas
şyqpai jylap kele jatqany?! Biraq mynandai jauyzdyqqa baqyryp
jylağanyñ jauap bola ma? Oğan jauap – tek kek alu. Tebindi me əlde
tizginin tartty ma, aty, əiteuir, ölik-öliktiñ arasymen osqyryna jelip
ketti. Bükil betkei jairağan ölik. Köbin basynan, keudesinen, keibirin
işinen, biren-saranyn tört-bes jerinen şapqylap, tüirep, turalap, it
tartqylağan tulaqtai dal-dūlyn şyğaryp tastapty. Aitsa, adam
nanbaityn, körip tūryp, köziñ senbeitin sūmdyq! Osynşama orys
öşigetindei, mūnşama kektenetindei būl baiğūstardyñ ne kinəsi bar i̇edi?
İerkekti i̇erkek dep, qolyna qaru tise, qarsylyq körsetedi dep qyrsynaq, al əiel-anany qylyştap öltirgen əsker qandai əsker? Ony adam deuge
kimniñ auzy barady? Jendet! Jai jendet i̇emes, qanişer jendet! Qazaq
bolğany üşin ğana qyrylyp jatqan qairan qyrşyndar! «At!» – dep Berik
jauyz būiryq bersin-aq, aldynda əiel tūrğanyn, onyñ jükti i̇ekenin körgen
soñ, qylyşy qolynan tüsip ketpegen qandai haiuan? Onyñ nesi jauynger?
Əieldi jau sanap, oğan mūnşama jauyğatyndai ne kün tudy būlardyñ
basyna? Jer betinen qazaq ataulyny joq qyludy maqsat qylğandary
körinip tūr. Əitpese əsker degen özine qarsy şyqqan əskermen ğana
soğyspai ma? Beibit jūrtta, kempir-şal men bala-şağada ne əkesiniñ qūny
bar?
Tazabektiñ myiy da, sezimi de tas bop qatyp qalğan siiäqtandy. Keibir
ölikke köz salmai da ötip bara jatty. Köre-köre közi de üirenip, şoşynaşoşyna jüregi de şarşap, köñili de köndigip, ölgen adamğa i̇endi özi de öli
közben qarai bastağandai. Qalai öltirgileri kelse, solai öltire beripti.
Qūmary tarqap, aiyzy qanğanşa qyrypty. Bireuin de jemei, qoidy tek
qyra beretin qasqyr boluşy i̇edi, qylyqtary qandai ūqsas?! Jazyqsyzdanjazyqsyz qanşama ğūmyr, qanşama tağdyr tapa-tal tüste qiylyp tüsti?!
Ony kim sanaidy, kim sūraidy? Qūdai būlarğa nege mūnşama artyqşylyq
bergen? Qazaqtyñ qai künəsi üşin? Momyndyğy, özin özi qorğai almağany
üşin be?
Ürei ölgen adamnyñ közine tyğylyp, janarynyñ işine kirip öledi
i̇eken. Qai adamnyñ qalai ölgen sətin közine qarap tüsinesiñ. Bəriniñ közi
şarasynan şyğa jazdap şatynap, biraq ol şyğyp ülgergenşe, adamnyñ
jany şyğyp ülgeredi i̇eken. Ər ölikke qarağan saiyn öziñ de bir ölesiñ. Ər
öliktiñ janarynda ölgen sətiniñ sureti siresip tūr. Mynau şal özin
öltirgeli jatqanyna senbei tūryp-aq ölip qalğan syqyldy. Börki bir
aidalada, özi bir aidalada jatyr. Qūlaq şekeden şapqan qylyş bas
süiegin qūlağymen qosa qaq bölip tastapty. «Mağan ne boldy?» – dep, ne
bolğanyn añ-tañ janary senen sūrap jatqandai. Kempiri şalyna qarai
qolyn soza sūlapty. Meni qorğa dedi me i̇eken əlde öziñ qorğan dedi me i̇eken,
beibaq? Qalai bolğanda da, qoly ūzyn aq patşa būl kempir-şaldy
Myñjylqynyñ jotasynda quyp jetip, aqyry jazalapty. Olardy Berik
öltirdi me, Beriktiñ şerigi öltirdi me, būiryq aq patşanyñ auzynan
şyqqan soñ, bərine sol kinəli.
– Birde-bir tiri qalğany joq! – dedi Qojaq tañdana kürsinip. – Jaraly
bolğannyñ bəri qansyrap ölgen.
Tazabek atynyñ basyn tartty. Özgeler de toqtady.
– Ölikterdi sanap şyqpasaq, i̇endi aralap qaitemiz? Būl körgenimizdi
ūmytsaq, bizdi ata-babamyzdyñ aruağy da ūmytar. Qaitaiyq.
Būlar qozğala bergende, Sopyia:
– Toqtañdarşy! – dedi i̇entigip. Bəri jalt qarasty. – Myna qyrylyp
jatqan ölikterdiñ qasynda tūryp ötinem: meni būdan bylai orys
demeñderşi! Büginnen bastap men qazaqpyn. Qojaq qabylda dese,
mūsylmandyqty da qabyldaimyn. Qazaqtyñ kelinimin. Qojaqtyñ
qatynymyn. Albanmyn. Sofia da i̇emespin, Sopyiamyn. Men bilsem,
qazaqtyñ köretini əli alda. Taldybūlaqtyñ poştasynda otyrğanymda öz
qūlağymmen i̇estidim, qazaq pen qyrğyzdy jazalau üşin, Jərkentten,
Vernyidan, Təşkentten, Pişpekten künde jərdem sūrap jatatyn. Kəzirdiñ
özinde qazaqtyñ körgeni mynau bolsa, ol jərdem kelip jetkende küni ne
bolady? Sondyqtan Qytaiğa qaşu – ölimnen qaşu. Meniñ oiymşa, qazaqqa
aman qaludyñ odan basqa amaly qalğan joq.

***
Tileulini Orta Merkige jetkizgenşe qas qaraidy. İertesi Jalañaşqa
baratyn bolğandyqtan, Qojaq pen Sopyia sonda qondy da, Tazabek
tündeletip Jomart i̇ekeui İeki Aşadağy öz auylyna keldi. Şeşesi men
Jəmeş əli ūiyqtamapty, būlardyñ dübirin i̇estip, qaryndasy dalağa
jügirip şyqty.
– Bir ketseñ, mol ketesiñ, qaida jürsiñ? – dep, şyğa bas saldy. – Apam
i̇ekeumiz seni uaiymdap öletin boldyq. Men: «Şəiiniñ auylynda qasynan
şyğa almai, şyr ainalyp jürgen şyğar», – deimin, apam Qarqarağa
baryp, birdemege ūrynyp qaldy ma dep qorqady. Seniñ qaida jürgeniñ biz
üşin bilip bolmaityn jūmbaq.
– Apañdiki de, seniki de dūrys. Qarqarağa da bardym, Şəiinikinde de
boldym. Əñgimemdi üige kirgen soñ aita jatarmyn, aldymen ana Jomart
ağañmen amandassañşy.
– Oi, ağa, amansyz ba? Öz ağamdy aman körgenime quanyp, sizge tipti
qaramappyn ğoi.
– Qyzdy qaratatyndai qasietimiz bolmağan soñ, biz baiğūs kimge
ökpeleiik?
– Oibai, Jomart ağamdy ökpeletip alyppyn, i̇endi
Ökpelemeñizşi, būdan bylai i̇eñ aldymen sizben amandasam.

qaittim?

– Tazabekti qūşaqtağandai, qūşaqtap amandas.
– Maqūl, söitem.
Tileuliniñ jağdaiyn i̇estigen soñ, Qalişa qatty mūñaidy.
– Alda qūdai-ai, nağyp bizdi şyr ainaldyryp ketti? Şəiini juyq
arada tağy tüsire almaityn boldyq qoi?! Jəmeş, samaurynyñyñdy qoi,
Jomart balam şai işsin.
– Apa, men Jəmeşke ökpelep otyrmyn.
– Nege, köñiliñe keletin söz aityp qoidy ma?
– Qarqarada Tazabek alystan tietin myltyq alyp şapsa, men janyna
baryp şanşityn naiza ūstap şaptym. Odan göri meniñ ömirim qauipti
boldy. Biraq Jəmeş öz ağasynyñ aman kelgenine quandy da, mağan
quanbady. Sol dūrys pa?
– Onysy dūrys bolmapty. Əi, Jəmeş, Jomart ağañnyñ ökpesin jaz,
qant-maiyñdy şyğaryp, jaqsylap şai ber.
– Söitem, apa, söitem. Soitaldai adamnyñ ökpesi de soiqandai bolady
i̇eken, tegi. Üige kirmei jatyp aita bastap i̇edi, əli biter i̇emes. Jomart ağa,
ökpelei bermeñizşi, ağamnyñ qasynda aman jürgeniñizdi apam i̇ekeumiz de
tileimiz.
– İendi myna söziñnen keiin ökpem tarqady. İendi Tazabek i̇ekeumizge oq
timeidi: qyzdyñ tilegi qūdaidyñ qūlağyna i̇erkekterdikinen tez jetedi.
Tazabek myrs külip jiberdi.
– Ony qai kitapten oqydyñ?
– Oqyğandardan i̇estidim.
«Osy bəleniñ qaryndasyma qyryndağysy bar ma?» degen küdigi qylt
i̇ete qaldy da, örşimei öşe qoidy. İertesi i̇ekeui tüs aua Orta Merkige qarai
şyqty. Jolda Jomart: «Jəmeş qaryndasyñ tym i̇erke, ə?» – dedi. «Ymm», – dedi de qoidy Tazabek.
Qojaq pen Sopyia Jalañaştan tym keş oraldy.
– Nege keşiktiñder? – dedi Jomart olardyñ attan tüskenin kütip
jatpai.
– Oibai, Jöke, qaita aman qaitqanymyzğa quan. – Qojaq tūrğandarğa
qol berip amandasa jürip jönin aitty. – Olaryñ nağyz oñbağan orys
bolyp şyqty. «Ol qaida jürip jaralanğan qazaq? Oryspen atysqan qazaq
bolsa, seniñ nege oğan janyñ aşyp jür? Qasyñdağy mynauyñ kim? Baiyñ
ba? Qazaqtan būryn seniñ öziñdi atyp öltiru kerek!» – dep, Sopyianyñ özin
söge jöneldi.
– Qūral-saimanyn berdi me? – dedi Tazabek tyñdai beruge şydamy
jetpei.
– Bermedi, – dedi Sopyia sūrlanyp. – Men olardyñ sūrqynan
şoşydym. Ənebir i̇edireñdegen i̇eki inisi adamdy öltire saludan i̇eş
taiynbaidy. «Ol qazağyñ Orta Merkiniñ qai jerinde otyr?» – dep
qadalyp sūrağanynan seziktendim. Türleri de, sözderi de sūrqaiy. Būl
aradan dereu köşu kerek.
– Oğyn almasaq, qalai köşemiz? – dedi Ağyntai Sopyiağa jəuteñdei
qarap.
– Baiqaimyn, būl oqtan atama töngen qəuip joq. Öitkeni iriñdemedi.
Küigen kiız basqannan bolu kerek. Süiek pen i̇ettiñ arasyndağy oq
qaraqotyrlanyp jazylyp ketetin şyğar.
– Oibai-au, oqty alyp tastamasa, öz-özinen qalai jazylyp ketedi?
– Qūlantaza jazylyp ketpese de, janyn künde qinai bermeidi, ağa.
Oqty alyp tastasaq, ərine, jaqsy bolar i̇edi, biraq oğan qūral-saimanymyz
bolmai tūr ğoi.
– Təuekel, men i̇erteñ Qarabeldekke baraiyn, – dedi Tazabek. – Sonda
qyrğyz otaşy bar, qolynan bəri keledi deitin. Sony tauyp əkeleiin.
– İelden i̇estuimşe, qyrğyzdyñ jağdaiy qazaqtan da jaman. Sondyqtan
barsaq, toptanyp bərimiz birge baraiyq, – dedi Sopyia. – Əitpese:
«Qyrğyzdarmen söz bailasuğa kelgen qazaqsyñ», – dep, ne qamap, ne atyp
tastauy mümkin. Al aralaryñda men bolsam, «İe, işinde orys əieli bar i̇eken
ğoi», – deidi.
Olar östip söz saudalasyp tūrğanda, üiden Şəii şyqty.
– Əkem bəriñdi üige kirsin dep jatyr.
Aryzdasqaly jatqany ma dep, Tazabek şoşyp ketti.
– Bir jeriñ auyryp jatyr ma? Balalardy jaişa şaqyrdyñ ba? – dep,
Əjiken de seziktengennen bəiek boldy.
Qart basyn şaiqady. Sonan soñ auyrsynyp, biraz uaqyt ünsiz közin
jūmyp jatty.
– Tazabek! – dedi kenet közin aşyp. – Şəii i̇ekeuiñ janyma kelşi! Əi! –
dedi Əjikenge iegin qağyp. – İeki balañnyñ qolyn ūstat! – Əjiken qyzynyñ
qolyn Tazabekke ūstatty. – Qalğanyñ qoldaryñdy jaiyñdar, qaraqtarym!
Keşte bar adam tañerteñ joq bolatyn zaman tudy. Ömekeñniñ aruağy razy
bolsyn, keudemde janym barda qūda bolaiyq degen ötinişin oryndap, i̇eki
balama atalyq batamdy bereiin:
A, qūdaiym oñdasyn!
Paiğambarym qoldasyn!
Dəm-tūzdaryñ i̇elden bölinbesin!
Ūl-qyzdaryñ ağaiynnan ajyramasyn!
Qūdai bir-biriñe meiir bersin!
Qosaqtaryñmen qosa ağaratyn ğūmyr bersin!
Jazyqsyz jaladan, mezgilsiz qazadan saqtasyn!
Qazaqtyñ baqytty bolğan künin köriñder!
Halyqpen birge ösip-öniñder!
Əmin!
Bügin qosylsañdar da qarsylyğym joq, qaraqtarym. «Oraza-namaz
toqtyqta» degen. Toqtyq zaman tuyp jatsa, toi-tomalaqqa oryn tabylar.
Qazirşe, kempir, qoldan keler kəde-sədeñdi iste de, i̇eki balañnyñ basyn
qos!
Tazabek ne isterin bilmei, bir qyzardy, bir bozardy. Qaitem degendei,
birese Şəiige, birese Əjikenge jaltaqtady. Aqyrynda:
– Ata! – dedi dauysy səl qyryldap. – Bata-yqylasyñyzğa rahmet!
Keudemde janym barda Şəiini jylatpaimyn. İeki üidiñ bereke-birligin
bölip-jarmai saqtaimyn, ata!
– Degeniñe jet, balam!
Odan ary ne isteui keregin Əjiken de bilmei, şaly jaqqa jaltaqtai
berdi.
– Balalar kete bersin be, jo tağy birdeme deisiñ be?
– İendigisin Jüzik i̇ekeuiñ jönde. Qalişağa səlem ait, daiyndalsyn. Sen
de arqañdy keñge salma, asyq. Qytai aspasaq, i̇endi mūnda tynyştyq joq.
– Oibai-au, myna türiñmen qalai asasyñ?
– Assam, asarmyn; aspasam, janym şyqqan jerge kömip kete beriñder.
Men üşin i̇emes, ana üş küşigimdi aman saqtau üşin qaşamyz. Men üşin
olardyñ ömirin qauip-qaterge bailağanşa, solar üşin meni qūrban i̇etiñder.
Şəiini qūtty ornyna qondyraiyq ta, qozğalaiyq.
Tañerteñ Tazabekter Qarabeldekke ketti de, Şəii men Jüzik tağy
maldaryn jaiuğa şyqty. Tileulini dəretke otyrğyzuğa, əri-beri qozğaltuğa
Əjikenniñ şamasy kelmeitin bolğan soñ, Ağyntai əkesiniñ qasynda qaldy.
Jaibaraqat janynda kele jatqan Jüzik kenet Şəiini jeñinen jūlqyp
qaldy.
– Jibek, anañ qara.
Nūsqağan jaqqa Şəii jalt būryldy. Aqtoğai jaqtan köş deiin dese,
artqan üii men jügi joq; mal aidağan jai adam deiin dese, bala-şağasy
men itin de i̇ertip alğan bir şoğyr tura būlardyñ üiine qarai şūbap keledi
i̇eken.
– Orystan qaşqan qazaq qoi, – dedi Şəii jobalap.
– Kim de bolsa bizdi jaqsy tanityn bireu, – dedi Jüzik te tez baiymdap.
– Aş mal əzirşe ūzap jaiyla qoimas. Jür, apama qonaq kütiseiik.
Bosyp kele jatqan Sūltanbektiñ Əubəkiri bolyp şyqty. Qaraqoldyñ
abaqtysynan qaşyp şyqqan bette Saryqyrda otyrğan üiine soqsa, bəri
Qytaiğa ürkip ketipti. Jalğyz qalğan qatyn-balasyn alyp, üi-jaiyn
tastap, malynyñ da köbin qaldyryp, Qytaiğa qaşqandardy qua şyqqan
beti i̇eken. Ədetki aman-saulyq sūrasqan soñ, jastyğyn biıktetkizip, Tileuli
keudesin köteriñkirep otyrdy.
– Özgeden i̇estisek, ösegi köp bolady, öziñ aitşy, Qaraqoldyñ
türmesinen qalai şyqtyñ? Qasyñdağy Jəmeñke qaida, Ūzaq qaida?
– Onyñ bəri ūzaq əñgime. Tyñdau sizge de auyr, aitu mağan da auyr.
Qysqasy bylai. Qarqaradan jaiau aidap aparğan soñ, Qaraqoldyñ
qamağynda tura on kün jattyq. On birinşi küni alty soldat kelip
Jəmeñke, Ūzaq – üşeumizdi kisenimizben aidap şyqty. Jəmeñke auru, men
süiemeldep jürdim. «Sūraqqa alatyn şyğar. Sözimiz bir jerden şyqsyn»,
– dedim i̇ekeuine sybyrlap. Sot aldymen meni sūrady. «Jigit beruge qalai
qaraisyñ?» – dedi tilməş arqyly. «Qarsymyn», – dedim. Ana i̇eki şal
i̇estisin dep, ədeii aiqailap söiledim. – Senderden soldat almaimyz dep,
qanşama salyq saldyñdar, qanşama jün-jūrqa jinadyñdar, üstimizdegi
üiimizge deiin aldyñdar. Jigit beretin bolsaq, solardyñ bərin
qaitaryñdar», – dep i̇em, «Bopty būiamait» dep, sot meni boqtap jiberdi.
– O ne degeni?
– İe, it bile me, Tike? Sirə, əke-şeşemdi sybağany şyğar? Əiteuir,
qatty aşulandy. Üsteldi üsti-üstine üş qoiyp qaldy. Onysynan
yqpadym. Aqyr bir ölim dep, aianğanym joq. Menen keiin Jəmeñkege kezek
keldi. «Sen de jigit bermeisiñ be?» – dedi mysqyldap. «Bermeimin deñiz», –
dep i̇em, qasymda tūrğan soldat myltyğynyñ dümimen meni bir tüiip qaldy.
Men de ony bir qoiyp qaldym da, qolyndağy myltyğyn jūlyp aldym.
Şetimizden atyp tastaidy dep şoşysa kerek, bəriniñ közi baqyraiyp
ketti. Biri saldatqa ūrsyp, i̇ekinşisi tilməşke birdeme aityp, aiaq asty
əbiger boldy da qaldy. Aqyrynda tilmaş jalynyp, myltyqty menen
sūrap aldy.
– Qap, bireuin atyp salmağanyñyz-ai, ağa! – dep qaldy Ağyntai.
– Onda əli bizdi qyryp salatynyn bilmedim ğoi. Bilsem, aqyr bir ölim
dep, söiter i̇edim. «Bala beresiñ be?» – dedi sot qaitalap. «Men 75-tegi
şalmyn, – dedi Jəmeñke. – Berem dep uəde qyla almaimyn. Bireudiñ
balasy tūrmaq, biligim öz balama da jürmeidi». «Nege jürmeidi? Qazaq
ülkendi syilaidy ğoi. Bergiz!» – dedi sot jekip. «Sen ülkendi syilap
jetistirip otyrsyñ ba? Olar da üirenip jatqan joq pa senen? Beretin
balam joq. Bermedi deseñ, meniñ şandyr mynauymdy kesip al da, pisirip
je!» – dedi būtyn qos qoldai saptap. Tilməş əlgi sözin audarğan soñ, sot
boqtap, üsteldi tağy toqpaqtady. Ūzaq birden: «Bala ber deseñ, bizdi
bosat!» – dedi. «Bosatuğa būiryq joq», – dedi sot. «İendeşe abaqtynyñ
işinde jatyp jiyp beretin balam joq», – dep i̇edi, sot tağy boqtap, taqtai
i̇edendi tepkilep, būlqan-talqan boldy.
– Sūraqtarynyñ syiqy joq qoi, – dep qaldy Tileuli jaqtyrmai.
Əubəkirdiñ zirkildegen üni birte-birte Şəiiniñ qūlağyna jağyp bara
jatty. Anau-mynaudan yğa qoimaityn, aitatynyn qaimyqpai qai jerde
de aityp salatyn adam i̇ekenin sūsy men tūrqy da añğartyp tūrğandai
i̇eken.
– Sodan üşeumizdi qaita əkep abaqtyğa tyqty. Birazdan keiin bir saldat
Jəmeñkege qūmyramen dəri əkelip berdi. «Işpeñiz! Andağy – u», – dep i̇em,
Ūzaq tūryp: «Öitip bizge qastyq qyla qoimas. Qorqytyp qūiaiyq dep,
dombytqany şyğar», – dedi. Auruy janyna batqan soñ şydamady ma,
Jəmeñke dərini işip saldy. Işti de, döñbekşip ketti. Talmaurap baryp,
i̇ekindide köz jūmdy.
– Jatqan jeri jaily bolsyn jaryqtyqtyñ! Jaqsy adam i̇edi. – Tileuli
betin syipağan soñ, bərine qosylyp Şəii de syipady.
– İertesi qanboimen jürip, Jəmeñkeni mūsylmandar qoryğyna
jerledik. Odan keiin tağy alty kün jattyq. Janymyzda jeti orys
jatatyn, bireui – əiel. Əlgilerdi «mūnapas boldy» dep bosatyp jiberdi.
Türmede tek qazaqtar qaldyq. Tüste üş saldat i̇esigimizge kelip: «Əubəkir
batyr, patşadan senderge mūnapas keldi, sağat i̇ekide şyğasyñdar», – dedi
keketip. «Əi, toqta! – dedim əlgilerge. – Ol mūnapasyñ bağana orystarmen
birge nege kelmedi? Odan da i̇ekide atamyz deseñşi. Öi, əkeñniñ auzyn...», –
dep saldym. Sonymen öletinimiz belgili boldy. Kəribozdy imam qylyp
besin oqydyq. Ata-babamyzdyñ aruağyna dūğa qyldyq. Bir kezde əlgi üş
saldat tağy keldi. Arsa-arsa i̇esikten bəri körinip tūr: biriniñ qolynda
besatar, i̇ekinşisinde berdeñke myltyq, üşinşisiniki tapanşa. Kele sap
temir i̇esiktiñ tesiginen bizdi atqylai bastady. Būrq-būrq, ainalamyzdy kök
tütin basty da ketti. Atyp türegelip qalpağymdy kigenşe i̇eki oq arqamnan
tidi. Ainala bergenimde, üşinşi oq sübeme qadaldy. Jandərmen temir
i̇esiktiñ tasasyna tyğyldym. Qasymdağy alty adam alty jerde teñkiıp
qaldy. Aqyr öldim dedim de, atqylap jatqan besatardyñ ūñğysyn
şekpenimniñ şetimen şap berdim. Tömen qarai tartyp qalyp i̇em,
saldattyñ şeneli qolyma qosa ilikti. Jūlqi tartqanymda, əlgi
qoryqqanynan baqyryp jiberdi. Ana i̇ekeui kelip kömektesip, myltyqty
jabylyp tartyp aldy. Saldattyñ jyrtylğan i̇etegi qolymda qaldy. Üşeui
aldy-artyna qaramai zytty. Nege öitti desem, türmeni özderi örtep
jibergen i̇eken.
– Qap, qūdai-ai, oqtan ölmegeni otqa küiip ölsin degen i̇eken ğoi?! – dep,
Əjiken türşigip ketti.
– Sol kezde Ūzaqtyñ: «Oibai, ökpemnen oq tidi, – degen dauysy
şyqty. – Ne de bolsa jaryqqa şyğyp öleiik, būzyñdar qabyrğany!» –
dedi. Yrğap-yrğap, bosağa jaqtan bir taqtaidy suyryp aldym. Taqtaimen
ūrğylap jatyp, i̇esiktiñ tört şegesin tüsirip tastap i̇em, zildei neme syrtqa
qarai şalqasynan tüsti. Jūrt dürkirei dalağa ūmtyldy. Ūzaq, Sybanqūl
üşeumiz i̇eñ soñynda qaldyq. Syrtqa şyqqan bette qorşağan dualğa qarai
ūmtyldyq. Ūzaqty köterip dualdan asyryp jiberdim. Kisendeuli bes
qyrğyzdy tağy ary laqtyryp jiberip, yrğyp özim de dualğa şyqtym.
İetegimnen ūstai Sybanqūl da şyqty. Qarğyp jerge tüse bergenimde, qarsy
üidiñ būryşynda bizge myltyq kezep tūrğan saldatqa közim tüsti.
«Sybanqūl, qarğy!» – dedim baqyryp. Ülgirmedi. Yñq i̇etken ünin i̇estidim.
Oğan sol arada oq tidi. Ūzaqty izdep taba alsamşy. Əlgi özim laqtyrğan
bes qyrğyzdy kördim, biraq Ūzaq joq. Kök ala tütinniñ işinen qaşyp
şyğyp, bir noğaidikine kirip ketip i̇em, ol qaqpasynan süirep şyğaryp
tastady.
– Apyrmai, kəpir i̇eken-au, ə?
– Kim biledi, Əjike, ol da janynan qoryqqan şyğar? Qaşqyndy
panalattyñ dep, bala-şağasymen qyryp tastaidy. Sonymen qoişy, əbden
əlsiredim. Bir tobylğy taiaq tauyp aldym. Sol da taianyş boldy.
Ajalymnyñ joqtyğy şyğar, būzylğan i̇eski qorağa tap kelip, qarañğy
tüskenşe sonda tyğylyp jattym. Tünimen jaiau jürip, Balpaq degen tanys
qyrğyzdikine tañ ata azar jettim. Ol otaşy tauyp əkelip, üş oğymdy
soğan aldyrdym. Asqynyp ketpesin dep, jauymnyñ auzyna myltyqtyñ
dərisin qūiğyzdym. Qyrğyzdar bir at tauyp berip, aulyma kelsem, i̇el-jūrt
tügel Qytaiğa ürkip ketipti. Qatyn-balamdy alyp, i̇endi mine özim de
solardyñ soñynan quyp baram.
– Üş oqtan aman qalğanyñ qūdaidyñ qaqqany şyğar. – Əjiken
Əubəkirge söilep otyryp, közimen şalynyñ da bet-pişinin bir baqylap
qoidy.
– Jandy jerime timei, janym qalyp otyr ğoi. Əitse adam bir oqtan
da qalmaidy.
– Biz de əne-mine ketemiz dep qopañdap otyrmyz. Tek ağañnyñ
jambasynan oqty alyp tastaityn adam tappai, balalar alaşapqyn bolyp
jür.
– Kəne, ağa, köreiinşi jaraqatyñyzdy. Qyrğyz otaşynyñ sübemnen
oqty qalai alğanyna qarap jattym. Adam istegendi adam isteidi. Mağan
kömektesetin bir adam qalsyn da, qalğandar şyğa tūrsyn.
– Biz qazan kötere bereiik, – dedi Əjiken kelinine ymdap.
Əkesi men Əubəkirdiñ qasynda qalğan Ağyntai bir kezde jügirip
şyğyp:
– Jüzik, üige ot jaq! – dedi i̇elpektep. Özi bir qūşaq otyndy üige alyp
kirdi.
Keşikpei şañyraqtan tütin şyqty. Artynşa Ağyntai tağy şyğyp,
tağy bir qūşaq otyn alyp kirdi. Birazdan keiin üiden Jüzik te şyqty.
– Ne istep jatyr? – dedi Şəii şydamsyzdanyp.
– Pyşağyn otqa küidirip jatyr. Oqty tilip alatyn siiäqty.
– Oibai-ai, öltirip almas pa i̇eken?!
Səlden keiin Tileuliniñ tistene yñyranğany i̇estildi. Artynşa: «Ah!» –
dep aiqailap jiberdi. Sodan keiin dabyr-dybyr, kübir-kübir i̇estilgenmen,
syrttağylar birde-bir sözdi anyq tüsine almady. Bir kezde tağy «Ah!» dep
auyrsynğan dauys şyqty da, artynşa dybyr da, kübir de tyiyla qaldy.
Bir kezde pora-pora bolyp terlegen Əubəkir samaiyn sürtip syrtqa
şyqty. Şəii janyna jetip bardy.
– Ağa, ne boldy?
– Dūrys boldy. Əkeñ i̇endi atqa şauyp ketedi.
– Oi, ağatai-ai, sizdiñ kele qalğanyñyz qandai jaqsy boldy. Biz üşin
qūt boldyñyz, ağa.
– Auzyña mai, ainalaiyn! Baqytty bol!
...Köñilderi jailanğan Şəii men Jüzik tüs aua qaitadan maldaryna
ketti.
Jüzik maldyñ şyğys jaq şetin qaiyryp, Şəii batys jağyna şyqty.
Atyn otqa jiberip, özi jalpaqtau tasqa i̇endi otyra bergende, kenet batys
jaq qarağaidan sopañ i̇etip i̇eki atty şyğa keldi. Olardyñ orys i̇ekenin Şəii
asynğan myltyqtary men kiım kiısterinen birden tanydy. Qoryqqanynan
aiaq-qoly dirildep, Jüzikti şaqyraiyn dese, tamağy qūrğap, dauysy
şyqpady. Jalma-jan atyna qarai jügirdi. İeki-üş attai berip sürinip
jyğyldy. Tūra berip tağy sürindi. Əbden ürei biledi. Sonda da sürineqabyna atyna jetti. Şylbyrynan i̇endi ūstai alğanda, bir orys artynan
kelip şap berdi. Jalt qarap, i̇entige dem alyp tūrğan jiren mūrtty jas
jigitti kördi. Külgeni me, kijingeni me, tisin aqsityp birdeme dedi.
– Meniñ jazyğym joq! – dedi Şəii özinşe orysqa zalaly joğyn
bildirip. Ūrady i̇eken dep, betin kölegeilei bergende, qolynan şylbyry
susyp ketti. İeñkeiip, ony ile berem degenşe, i̇ekinşi orys kelip tu
syrtynan qapsyra qūşaqtai aldy. Mūrtty jigit yşqyrynan əldeneni
suyrğaly jatqan siiäqtandy. Sirə, bauyzdamaq bolyp, pyşağyn şyğaryp
jatqan syqyldy.
– Jüzi-i-k! – dedi şyñğyryp. Būlqynyp, art jağynan qūşaqtağan
orystyñ qolynan sytylyp ketti de, tağy atyna qarai ūmtyldy. Sol sət
dəl qūlaq tübinen myltyq gürs i̇ete qaldy. Qoryqqanynan jerge jalp i̇ete
tüsti. Jyğylyp jatyp, əli tiri i̇ekenin sezdi. Oq, baiqauynşa, jany
jyldam şyğa qoimaityn jerinen tigen sekildi. İeki orys ūmar-jūmar
jabyla bas saldy. Būğan ba əlde bir-birine me, i̇ekeui diñk-diñk söileidi. Tu
syrtyndağysy Şəiiniñ i̇eki qolyn artyna qaiyryp, silki jūlqyp
şalqasynan tüsirdi de, mūrtty jigit qarğyp keudesine mindi. Köilegin qaq
aiyryp, i̇etek kiımine qol salğanyn sezgende baryp, onyñ oiy öltiru i̇emes,
basqa i̇ekenin añğardy. Jantalasa tepkilep, typyrlai būlqyndy. Qolyn
qaiyrğan orys kürektei alaqanymen auyz-mūrnyn bir-aq qamtyp, tyrp
i̇etkizbei tūnşyqtyryp barady. Jer, əlem – bəri būldyrap bara jatty.
Baltyr jağy tyrjalañaş, mülde qorğansyz qaldy. Şarasyzdyqtan
şyñğyra öksidi. Baj i̇etken Jüziktiñ dauysy dəl qūlaq tübinen şyqty.
«Əi, time oğan! Mağan kel! Meni iste, ittiñ balasy!» – dedi yşqynyp.
Şatynyñ arasynan jylymşy birdemeni sezgende, «Keş qaldyñ-au!» –
dedi Şəii ölimsirei öksip. «Meili, öltirse, öltirsinşi!», – dedi myna
küiinen göri ajaldy abyroi sanap.
Şəii öziniñ öli i̇ekenin ne tiri i̇ekenin tüsine almai, şalajansar küide
biraz jatty. Əldekim aiqailap, alystan myltyq atylğandai boldy.
Jüziktiñ dauysy birese jaqyndaidy, birese alystaidy. Jylap jür,
boqtap jür. Tap jaqynnan tağy tars i̇ete qalğan myltyq Şəiini oqys
tiriltip jibergen tərizdendi. Basyn köterip qalğanda, mūrtty orysqa
qamşysyn kötergen küii Jüziktiñ at-matymen omaqasa qūlap bara
jatqanyn kördi. «Jüzi-i-ik!» – dedi dauysynyñ şyqqan, şyqpağanyn özi
de i̇estimei. Ölu degen osynşalyq oñai nərse me i̇edi degen sezim Şəiiniñ
sanasynda bir jylt i̇etti de, jalp söndi: bükil tau, tas, qarağaiymen qosa
jalpaq sai qūz tereñge qarai zyrqyrap qūlap bara jatty...
İesin jiyp, közin qaita aşqanda, basyn qūşaqtap jylap otyrğan
Jüzikti körip, Şəii i̇esinen tağy tanyp qala jazdady.
– Jibekjan! – dedi Jüzik i̇eñkeiip, keudesimen bet-jüzin jaba qūşaqtap.
– Syr bermeuge tyrys, türegel. Ağyntai men Əubəkir ağa bar janymyzda.
Qozğala berip, Şəii öziniñ qolaisyz jağdaiyn qorlana sezdi:
sanyndağy jabysqaq sūiyq tağy tömen syrğydy. Sylq i̇etip jeñgesiniñ
qūşağyna qūlady. Ölip ketpegenine ökindi. Öksip, mūñyn şağa jylady.
Süiemeldep Jüziktiñ atqa mingizgenin, sonan soñ özi artyna miñgesip
qūşaqtap otyrğanyn, ağasynyñ at basyn jetektep kele jatqanyn – bərin
Şəii bilip kele jatty, biraq sonyñ bərine i̇esi bar adamşa i̇esin jyiyp
qarağysy kelmedi. Būdan bylai bükil ömiri östip öli men tiriniñ arasynda,
i̇esin biler-bilmes jağdaida ötetin sekildendi.
Ağyntai men Əubəkir attan qaumalap tüsirgen soñ, Jüzik Şəiini
qoltyğynan süiemeldep otau üige i̇engizdi. Oñ jaq irgege tekemet tösep
jiberip, dereu tösek saldy da, kiımşeñ jatqyzdy. Ol kezde Şəii i̇esin de
jidy, aqylyna da keldi, biraq i̇esi bar, aqyly bar adamşa basyn köterip,
tösekten türegelgisi kelmedi; i̇eşkimdi körmei, i̇eşkimmen söilespei, bərinen
bezinip, osy küii üzilip ketkisi kelip jatty. «Orys masqara qylyp ketken
mūny Tazabek i̇endi ne qylady?» Solai oilağanda, öziniñ qalai añyrap
jibergenin añğarmai qaldy:
– Apa-a-a!
– Qūlynym-ou! – dep, Əjiken jyğyla-sürine jetip bas saldy. – Būl
qorlyqty körsetkenşe, qūdai meni nege almady, jaryğym-ou?! Adam
aiamağandy qūdai da aiamady, i̇endi qaitem, qūlynym-ou! Qolyma tüsse, ol
jendetti parşalap öltirer i̇em, amal ne?!
– Apa! – dedi Jüzik jekigendei qatqyl dauyspen. – Aqyryn! Ətiım
i̇estidi ğoi. Siz so kisiniñ qasyna bara tūryñyzşy! «Attan jyğylyp
qaldy» dersiz. Aldyn ala jamandyq şaqyrmaiyqşy! Men bilsem, Jibekke
jamandyq jasap ülgermedi ol ittiñ balasy!
– A? Qaidan bilesiñ?
– Körgen soñ bilem. Kişkene şyğa tūryñyzşy, əueli üsti-basyn qarap
şyğaiyn.
Əlemtapyryq öñine kenet qan jügirip, Əjiken Jüzikke ümittene qarady
da, ün-tünsiz şyğyp ketti.
– Jibekjan! – dedi Jüzik i̇esik jaqqa bir jaltaqtap alyp. – Sen mağan
bərin jasyrmai aitşy, janym. Mūrtty orys men şauyp jetkenşe sağan
tiıp ülgerdi me, joq pa, sony aitşy?
– Aitatyn nesi bar, kördiñ ğoi öziñ: bərin jyrtyp, bərin sypyryp
tastady, ittiñ balasy.
– Ony kördim ğoi. Ony aitpaimyn, basqasyn aitam. Bir jeriñdi
auyrtty ma?
– Bilmeimin. Alysyp jatyp auyrtqan-auyrtpağanyn sezgem joq.
– Sol alysyp jatqandyqtan, aman qaldyñ ba dep ümittenip tūrmyn.
Ölip bara jatsañ da ony baiqamauyñ mümkin i̇emes. Aman bolğanyñ ğoi
baiqamağanyñ.
– Öitip aldama, Jüzik. Sanymnyñ su-su bop ketkenin sezip jattym ğoi?
– Sanyñ su bolsa, bola bersin. Ana jağyñ... auyrmady ma, sony aitşy!
– «Joq!» – dedim ğoi sağan, joq!
– Onda qūdai saqtağan i̇eken, janym. Aptyqqan sorly syrtyña süringen
boldy. Auyrmağany – aman qalğanyñ.
– Jüzik! Aldama meni! Qalai aman qalam?
– Solai, janym, amansyñ. İendi köter basyñdy! Jasyryp-jabatyn
i̇eşteñe joq, Tazabekke bərin özim tüsindirem. Nanbasa, öziñ közin
jetkizesiñ. Boldy, qaita təubə de qūdaiğa. Əubəkir ağany bügin auylğa
keltire qoiğan qūdaidan ainalaiyn! «Oibai, joğary jaqtan myltyq
atyldy!» – dep, Ağyntaidan būryn so kisi ūmtylypty. Sol ağa tömennen
myltyq atpağanda, ana i̇eki orys i̇eşteñeden qaimyqpai, seni de, sağan qosyp
meni de masqaralap ketetin i̇edi. Oi, alla-ai, nanaiyn ba, nanbaiyn ba,
būdan aman qalarmyz dep kim oilağan!?
– Men seniñ attan qūlap bara jatqanyñdy kördim. Sağan oq tigen i̇eken,
i̇endi qūrydyq dep, talyp qaldym.
– Meni atpağanda, atymdy atty ğoi deimisiñ? Qūdai seni de, meni de bir
saqtauyn saqtady, Jibekjan. İendi Tazabektiñ betin qaqpa, qai küni əiel
i̇etem dese, i̇ete bersin.
– Qoişy, aitpaşy ondaidy!
– Ol sen oilağandai bylğanyş birdeme i̇emes, janym. Öle-ölgenşe
i̇esiñnen ketpeitin ömirdiñ ülken belesi. Soğan iştei daiyndal. Ata-babañ
mən bergen nərsege sen de mən ber, Jibekjan. Janym sol! Aqyldym!
– Joq, Jüzik, olai bolmaidy! Aitpa mağan ondaidy!
– Jibekjan, i̇erkek əieldiñ berilip jaqsy körgenin birden bağalaidy.
Birdemeni bügip, jasyryp jatqanyn sezse, ömirbaqi senbei ötedi.
Sondyqtan küieuiñdi jaqsy körgennen Uialma, qaita jaqsy köre almaudan
Uial.
– Osynyñ bərin sen bəle apammen aqyldasyp alğan şyğarsyñ? Men
jürmin Uialmai-qyzarmai, apam i̇eşteñeni bilmeidi dep.
– Kelinniñ i̇enege neni aityp, neni aitpaitynyn köp ūzamai öziñ de
bilersiñ. Əzirşe meniñ aitqanymdy istei berseñşi.
– Sen zalymsyñ, Jüzik. Bərin küni būryn oilap, küni būryn daiyndap
qūiasyñ.
– Būrynğylar aitady i̇eken «Jaqsynyñ bir aty bar zalym degen,
Jamannyñ bir aty bar momyn degen» dep. Zalymnyñ qolynan əiteuir
birnərse keledi. Qalai da qarap ölmeidi, ölse de bir əreket jasap öledi. Al
momynnan ne ümit, ne qaiyr? TUiaq serippei, aram qatady. Men zalymdyq
jasasam, seniñ bağyñ aşylsa i̇eken dep jasaimyn, janym. Ony men
jasamasam, basqa i̇eşkim jasamaitynyn jəne jasai almaitynyn jaqsy
bilem.
İendigi sözdiñ artyq i̇ekenin ūğyp, Şəii jeñgesin qūşaqtap, betinen
süidi.
– Aqyldy zalymym! – dedi köziniñ jasyn syğa sybyrlap.
...Özderi mynandai küige duşar bop jatqanda, közge şyqqan süieldei
bolmaiyq dedi me əlde, şynynda, qarañğylyq tüskenin kütti me,
Əubəkirdiñ üi işi keş bata üdere qozğaldy.
– Kömirşide kişkene aialdarmyz, – dedi Əubəkir Tileulige. – Qytai bizge
qai qūşaq jaiyp otyr deisiñ? Malymyzdy saqtamasaq, janymyzdy da
saqtai almaspyz.
– Jolyñ bolsyn! Tiri jürsek, jolyğarmyz.
...Şəiiniñ jağdaiy üreilerin ūşyryp, Tileuliden özgeniñ bəri tünimen
köz ilmei, tañğa juyq qana talmaurap jyğylğan. Əkesiniñ üi syrtynan
jötelgenin i̇estip, Şəii ornynan ūşyp türegeldi. Əkesiniñ dalağa özi
şyqqanyna quanğanynan jügirip şyğa jazdap, keşegi kesapat i̇esine tüsip,
qalt toqtai qaldy. Şyqsa, bərin əkesi bet əlpetinen bilip qūiatyndai
körindi. Jylap jiberem be dep, özine de senbedi. Sol sət Tazabekti tağy
i̇esine aldy. Bərinen būryn ol qaiter i̇eken? Orys aramdady dep, almai
ketetin şyğar?

***
Būlar joqta bir tosyn jağdai bolğanyn Tazabek Jüzik pen Şəiiniñ
bet-jüzinen baiqady. Birdemeni büldirip alğam joq pa degendei, Jüzik
Şəiige ədetten tys jaltaqtai berdi. Al Şəii oğan biliner-bilinbes
qabağyn tüiedi.
– Əpke, qaita-qaita Şəiige jaltaqtai beresiz, i̇ekeuiñ birnərse
joğaltyp alğan joqsyzdar ma?
– Joğaltqanymyz joq, biraq joğaltyp ala jazdadyq. Qūdai oñdap,
Əubəkir ağanyñ arqasynda aman saqtap qaldyq.
Jüziktiñ tūspalynan Tazabek būl joly kədimgidei tiksindi. Qyrğyz
otaşy Tileulini qarap jatqanda, Jüzik Sopyiany oñaşalap otau üige
alyp kirdi. Artynşa Şəiini şaqyryp aldy. Sonyñ bərin syrttai
baqylap tūrğan Tazabek: «Əi, mynalary beker i̇emes-au?» – dep tüidi.
– Əubəkir dūrys i̇emdepti, – dedi qyrğyz otaşy syrtqa şyğyp. –
Aitpady ma, onyñ türmede tigen oqtaryn men alyp bergem.
– Ony sūraityndai bolmadyq. Asyğys Qytaiğa qaşyp barady i̇eken, –
dedi Ağyntai aqtalğandai bolyp.
Sol arada Sopyia da otaudan şyğa kep Tazabekke jymyñ i̇etti:
– Kelinşegiñiz şaqyryp jatyr, ağa.
Şəii jylap, Jüzik ony qūşaqtap otyr i̇eken.
– Kel, – dedi Jüzik qatqyldau ünmen, – kelinşegiñniñ qasyna otyr.
Şəii jeñgesine qabağyn şytyp şamdana qarady. – «İel qūlağy – i̇elu»
degen. Bəribir bireuden i̇estisiñ. Düdəməl bolmas üşin, bəriniñ basyqasynda bolğan meniñ özimnen i̇esti.
Tazabektiñ tūla boiy tastai suynyp ketti. Biraq syr aldyrmai,
sazaryp tyñdady. Jüzik aita bastağannan-aq Şəii bet-auzyn oramalymen
bürkep, əlsin-əlsin öksip otyrdy. Jüzik aityp bitkende, Şəiini bauyryna
tartyp, Tazabek şaşynan sipap i̇edi, qyz qūşağyna qūlap ökirip jiberdi.
– Orys aiamasa da, qūdai aiapty ğoi, – dedi Şəiini qūşaqtap. – Əpke,
yrym-jyrymyñyzdy kündiz jasap alyñyz, bügin keşke Şəiini alyp
ketem. Apam men Jəmeş kütip otyr.
...Dereu qoi soiyldy, qazan köterildi. Qyrğyz kisiniñ i̇eptep moldalyğy
bar i̇eken, nekelerin sol qiiätyn boldy.
Qanşalyq quanyp tūrsa da, Şəiiniñ köñil tükpirinen bir kirbeñ
qūlantaza ketpei qoidy. Ana i̇eki orystyñ tağy ainalyp soqpauy mümkin
i̇emes siiäqtanady. Əubəkir soñdarynan biraz jer qualap baryp, bireuiniñ oñ
qolyn jaralap qaitypty. «Qolynan myltyğy ūşyp ketti», – depti.
Ondaidan keiin olar qalaişa tynyş jatady? Jüzik pen Sopyianyñ üige
birge kirip, birge şyğyp, tym şüiirkelesip ketkeni de Şəiini kümənge
itermeleidi. Amansyñ dep, i̇ekeui mūny aldap jürmegei.
– Sopyia, Jalañaşta körgen i̇eki orysyñ qandai i̇edi? Jiren mūrt, aryq
jigit i̇emes pe? – dedi Jüzik.
– İə, kişisi tura sondai.
– Ülkeni şi?
– Ol tüksigen, türi qorqynyşty, abajadai bireu.
– İendeşe kelgen – sol i̇ekeui. Ainymaidy.
– Aittym ğoi olardyñ oiy jaman dep. Tağy ainalyp soqpai tūrğanda,
būl aradan köşip ketu kerek. Əubəkir ağa bireuin jaralasa, onda olar, söz
joq, pyşaqtaryn qairap jatyr.
Qyrğyz otaşy neke suyn işkizgennen keiin Tazabek pen Şəii i̇erlibaily adam sanaldy. Qazan tüsirilip, dastarqan jaiyldy. Tileuli aqasaqal
men Əjiken: «Osyny ūlan-asyr toidai körip, ūlan-asyr bop otyryñdar!»
– degen yqylas bildirgen soñ, keştiñ biligi Jüziktiñ qolyna köşti.
– Jərmeñkede əniñdi jaqynnan i̇esti almai armanda qaityp i̇em, öz
üiimniñ törinde kösilip otyryp tyñdaiyn, ətiım men apamnyñ da köñilderi
bir serpilsin, jaña otau qūrğan i̇eki jastyñ qūrmetine şyrqap jiberşi,
Sopyiajan!
– Söite ğoi, ainalaiyn! Şalym şauyp keter me i̇eken, köñilin bir
köterip tastaşy!
– Jüzik jeñge, qazaqtyñ zañy boiynşa, əueli auyldyñ alty auyzy
degen bolmauşy ma i̇edi?
– Sopyiajan-ai, sen de oida joq nərseni oiğa salady i̇ekensiñ. İendi
qaittim? Jaraidy, alty auyz aitpasaq ta, bir auyzğa şamamyz jetip qalar.
Ait degenge aita jönelgenim dūrys bola ma, apa?
– Bügin senikiniñ bəri dūrys, şyrağym. Bərin rettep jürgen öziñsiñ,
öleñdi de öziñ bastap jiberseñ, onyñ i̇eş sökettigi joq.
– Al kettim i̇endeşe!
Añşylar tau men tasty aralaidy
Qaşqan añ sai-jyrany sağalaidy.
Jaqsylar bir sözimen jandy i̇emdese,
Jamandar sau janyñdy jaralaidy.

– O, Jüzik jeñgem keremet öleñşi i̇eken ğoi?! – dep, Sopyia məz boldy.
– Dombyramen aityp dağdylanğandyqtan, jeñgemşe aita beruden bir türli
jüreksiniñkirep otyrğanym.
– Aita ber, qalqam. Baluanğa oñy da bir, soly da bir i̇emes pe? – dep,
Tileuli demep qoidy.
– Jailaidy Ile boiyn alban, suan,
Quğany qysy-jazy qyzyq duman,
Qytaiğa bas sauğalap bosyp jatyr,
Orystyñ ozbyrlyğy – bərin quğan.

Bolğanmen zatym orys, jarym – qazaq,
Ol tartqan mağan da ortaq mūñ men azap.
Orystan qazaq qaşsa, men de qaşam,
Qazaqtyñ kelini dep qylar mazaq.
– İe, ainalaiyn, aitty-au! – dep Əjiken de, özgeler de məz bolysty.
Ənnen ənge köşip, Sopyia qyza kele: «Qojaq ta mağan qosylyp
aitady», – dedi. İekeui Şanşar aqynnyñ būl arağa keñ jaiylğan «Syrğaly
i̇erkemin» qosyla şyrqap:
«Jüziñ körkem-ai,
Künde körsem-ai!
Ahahai,
Syrğaly i̇erkem-ai!» –
dep, bir-birine i̇erkelei jymiysty.
– Jarasyp tūr-au!» – dep qyzyqty Şəii.
– Qazirşe qazaqty jaqtağan men jalğyz oryspyn, – dedi Sopyia
qinala külimsirep. – Bir meniñ jaqtağanym bir Bergtiñ qyrğan qazağyn,
ərine, qaita tirilte almaidy. Alaida jer betinde ədilettilik bar bolsa,
«Biz beibit adamdarmyz!» – dep, aq tu köterip kele jatqan jazyqsyz köşti
qyrğan jauyzdy, söz joq, keleşek ūrpaq aiyptaidy. Biraq ondai kün
tuğanşa biz tiri jüremiz be, joq pa, ony i̇eşkim bilmeidi.
– Sen tiri jüruge tiıssiñ, Sopyia. Jazyqsyz qazaqtyñ qyrylğanyna
sen kuə bolmasañ, kim kuə bolady?
– Jauyzdar aldymen kuəniñ közin qūrtady ğoi? Men qazir olarğa
qazaqtan da qauiptimin. Öitkeni poştada istegendikten, olardyñ Vernyiğa,
Jərkentke, Təşkent pen Pişpekke əskeri kömek, qaru sūrap qandai hat
joldağanyn, ne dep məlimetter men būiryq berip, būiryq alğanyn – bərin
bilem ğoi. Bir Bergtiñ özi Qarqara men Qaraqoldyñ arasyn qan-josa qylyp
qyrdy. İerteñ əlgi qalalardan qaru men əsker kelgende, qazaq pen
qyrğyzdyñ küni ne bolatynyn men tipti boljauğa qorqam. Sondyqtan
közsiz batyrlyq pen orynsyz namysqa barmai, bərimiz Qytaidy panalai
tūraiyq. Qysqasy, toidy osymen doğaryp, qaşuğa daiyndalaiyq.
Əñgimeniñ odan arğy tüiinin Ağyntai aitty. Qyrğyz otaşy osynda
qonyp, auylyna i̇erteñ qaitady. Şəiini qazir qūtty ornyna qondyrysuğa
jeñgesi Jüzik pen inisi – Ağyntaidyñ ülken ūly – Səmen ilesedi. Al
Qojaq pen Sopyia, Jomart – bəri olarğa serik bolady. Mūndağy maldy
i̇erteñ İeki Aşağa özi aidap aparyp qosyp, Jüzik pen Səmendi keri alyp
qaitady. Sodan oralğan boida kidirmei būlar da köşedi. Osynda otyrğan
bəri, qūdai būiyrtsa, Kömirşide bas qosyp, ary qarai ne körse de birge
köredi.
...Şəiini əkelgen top İeki Aşağa tündelete jetti. Ondağylar kütip otyr
i̇eken, Tazabektiñ bes-alty üili tuysqany üi işine əp-sətte toldy da ketti.
Şaşularyn şaşyp, kelinniñ betin aşty. Qalişa:
– A, qūdai, kelinimniñ qadamyn qūtty qyla kör! – dedi közine jas ala
Şəiini qūşaqtap.
– Aitqanyñyz kelsin, apa! – dedi Şəii de i̇enesine i̇emirenip.
– «Apa» degen auzyñnan ainalaiyn! Bū künge jetkizgen qūdaidan
ainalaiyn!
Şeksiz, şetsiz quanyştan şeşesiniñ dünie-jūmaqtyñ dəl törinde
otyrğanyn Tazabek türine qarap, köñilimen tüsindi. Anany quantudyñ
qūdiret-ləzzətin jan-tənimen sezinip, baqyttan basy ainalğandai boldy.
İeki Aşanyñ i̇eki saiynda otyrğan bes-alty üidiñ adamy tün auğanşa
toilasyp, «Ornynda bar oñalar degen. Ömirəliniñ oty öşpedi», – desti.
İeldi səl de bolsa sergiteiin dep, Sopyia qūlaq qūryşyn qandyra ən
saldy. Aldağy künimiz qalai bolady, oinap-külip qalaiyq dedi me, jūrt
maişamnyñ maiy tausylğanşa tarqamady. Tazabek şeşesi men Şəiini öz
otauyna kirgizip aqyldasty.
– Al, kelinşegim, – dedi külip, – osyndağy bes-alty üi tügeldei
əkemmen aralas, qoralas ömir sürip kele jatqan ağaiyn-tuys. Alar
əielimdi aldym, i̇endigisin özderiñ bil dep, i̇erteñ ün-tünsiz qastarynan
köşip kete berem be, qaitem? Əlde qazir jönimdi aityp, ne körsek te birge
köreiik, birge köşeiik deiin be? Toi üstinde olai degenim əlde Uiat bola ma?
Şynymen menen aqyl sūrap tūrsyñ ba degendei, Şəii bağjañ i̇etip
küieuiniñ betine sekemdene qarady. Onyñ sazaryp syr bermegen betinen
i̇eşteñe añğara almağan soñ, jautañdap i̇enesine būryldy.
– Menen sūrağanyñ ne, apamnan sūrasañşy!
– Mūndaida əkeñ bolsa qaiter i̇edi, balam? Sony oila da, öziñ şeşe ber.
Biz Şəii i̇ekeumiz seniñ soñyñnan i̇ere beremiz
Qazirgi jağdaida Qytaiğa qaşudan basqa qaila joğyn Tazabek tüsingen.
Alaida mal-mülki men baspanasyn tastai qaşsa, aldynda suyq küz ben
qaqağan qys tūr, halyq odan qalai saqtanbaq? Al malyn aidap, köşin
qomdap qaşqan qazaqty aidağan maly, artqan jügi joq orys op-oñai quyp
jetip qyrmai ma? Sondyqtan aqyr qaşuğa bel buğan soñ, əri quğyn tüspei
tūryp, əri qara suyq qyspai tūryp köşkenderi aqyl i̇emes pe?
Osy oiyn ortağa salğanda, bir-i̇ekeui küñkildegenmen, qalğan ağaiyny
batyl qostap, tañerteñ aldymen maldy aidaiyq ta, artynşa üidi jyğaiyq
desti.
– Joq, olai bolmaidy! – dep, sözge Ədilbek aralasty. – Kündiz köşip
közge tüspeiik. Jalañaştyñ orystary jalañdap añdyp jür. Olarğa
körinbei, keş bata qozğalaiyq.
– İə, söitken dūrys, – desti bəri.
– Kelistik! – dedi Tazabek te sözdi köbeitpei.
Üidegi men tüzdegini tügel jaiğastyryp bitken soñ, Jüzik arnaiy
tigilgen otauğa Tazabekti jetektep kirgizdi.
– Jata ber, – dedi tösekti ymdap. – Qazir kelinşegiñdi əkelem.
«Şynymen qolymnyñ Şəiige jetkeni me?» – dedi Tazabek kökiregin
kernegen şattyqqa azar ie bop.
Qazir degen Jüzik biraz zaryqtyrdy. Aqyry bir kezde kiız üidiñ
syqyrlauyğy syrt i̇etip aşyldy-au!
– Myna aradan kir, – dedi Jüzik şymyldyqtyñ şetin köterip. –
Bismillə! Al, jandarym, qadamdaryñdy qūdai hoş körsin! Tösekteriñ
jūmaq bolsyn!
Syqyrlauyq syrt i̇etip jūmsaq jabyldy. İendigi jağdai öz biliginde
i̇ekenin Tazabek tüsindi. Aldymen sol jambasyna aunap, Şəiige qarap
jatty. Sol jaq bilegin moiyn astyna sozyp i̇edi, basyn səl köterip,
qūşaqtauyna qyz özi yñğai jasady. Ünsiz özine tartyp i̇edi, ünsiz ikemdelip
jatty. Sonan soñ qūşaqtap bauyryna tartty. Bar-joğy bilinbei jabysyp,
qyz qūşağyna kömilip, özimen kirigip ketti. Tittei tartynu baiqatpady.
Tazabek tağatyn zorğa tejedi. «Qūdai-au, myna qyz qūşağymda tūnşyğyp
ölse de ündemei me?» – dep oilady tañ qalyp.
– Janym Şəikenim! – dedi qylyğyna i̇eljirep. – Qūşaqtaiynşy! –
dedi qūşaqtap jatyp. Tamağynan iıskep, alaqanymen omyrauyn aimalady.
– Sen de qūşaqtaşy, janym!
Otqa qaryp almaiyn degen adamşa qyzdyñ qoly qaltyrap kelip
samaiyna tigende, ot tigen qau otynşa Tazabektiñ denesi dür örtenip qūia
berdi. Özin örtep jatqan Şəiige özi ūmtylyp, betine betin üikelep
jantalasyp ketti. İernin i̇erni tapqanda, i̇esi auyp bara jatqan sekildendi.
– Ağytşy omyrauyñdy! – dedi alqynyp.
Şəii ündemedi. Səlden keiin i̇ekeuiniñ qoly tüimebaudyñ üstinde
toqailasyp qaldy. Ot sezim odan ary aqylğa biletpedi. Üstindegi aspan
astyna qūlap bara jatqandai sezimmen Şəii i̇eki közin tars jūmyp aldy.

***
– Ou, jas jūbailar, tūryñdar! Jibekjan, ūiqy tətti me, Tazabektiñ
qoiny tətti me, – qaisysy? Aitpap pa i̇em sağan, nege i̇erte aitpadyñ dep əli
mağan ūrsarsyñ dep?
– Tüu, Jüzik! – dedi Şəii körpeniñ şetimen betin bürkep. – Aqyryn!
Apam men Jəmeş i̇estidi ğoi.
– İe, i̇estise, i̇esti bersin. Būl tösekke qyz qalpyñda əkelip i̇edim, i̇endi
kelinşek küiiñde əketsem, onyñ nesi Uiat? Ol – jeñgelik mindetim. Ədeii i̇el
ūianbai tūrğanda özim ūiataiyn dep keldim.
– Əpke, tauyq bop ketkensiz be, tegi? Jaryq tüskenşe jata tūraiyq ta.
Tünimen körsetpedi, jaryqta aldymen özim köreiin de kelinşegimniñ
jüzin.
– Oibai-au, til bitip, batyr bop qalypsyñ ğoi?! Biz ketken soñ, künitüni audarystyryp körip alarsyñ kelinşegiñdi. Tapqan i̇ekensiñ jaryq
tüskenşe jatatyn jaily tösekti! Biz – bügin köşetin adam, sen – ketetin
adamsyñ, asyqqanyñ dūrys bolar, bauyrym. Botaqanğa şökken bura qūsap,
qaiynsiñlimniñ qabyrğasyn syndyryp jibergen joqsyñ ba, əiteuir?
Jeñgesiniñ nege büitip alageuimnen kelip tūrğanyn Şəii tüsindi. Özi de
oğan quanyşyn tezirek bildiruge asyq i̇edi. Būl bajyldap ara tüspese, ana
i̇eki orys öitip asyp-sasa ma? Aman qalğany – osynyñ arqasy.
Tazabek tysqa şyğysymen Jüzik körpeni Şəiiniñ üstinen jūlyp aldy.
– Jüzik! – dep, Şəii körpeniñ şetin şap berdi.
– Janym-ou, qūtty bolsyn! – dedi jeñgesi bas salyp qūşaqtap.
İekeui bir sət keşegini i̇eske alyp solq-solq jylasty, artynan sylqsylq külip, sybyrlasyp jatty.
...Köşeiik degen oidy özi bastağan soñ, ony ūiymdastyratyn da özi
bolaryn iştei ūqqan Tazabek tau bökterlep baryp oilandy. Qamsyz,
uaiymsyz jandardai typ-tynyş ūiqyda jatqan bes-alty üidi betkeige
şyğyp biraz baqylady. Taudyñ qarağaiy i̇etekke jete bere sireksipti. Būl
auyldyñ i̇endigi ülkeni Ədilbek şaldyñ üii qarağai şetinen i̇eki-üş-aq
qadam jerde tūr. Bügin köşemiz-au, asyğaiyq-au degen əbiger əzirşe
baiqalmaidy, üi-üidegi adamdar da, qora-qoradağy maldar da – bəri
tynyş, tym-tyrys. Bir sət: «Osylar ainyp qalğan joq pa?» – dep
küməndandy. Joq, ūiana bastady, Ədilbek aqsaqal üiinen şyğa sap, janjağyna qaramastan, birden qarağai işine i̇enip ketti. Tazabek te şyq şöptiñ
tyqyrlau jerin dağdap basyp, qarağaidyñ qalyñ şoğyryna kirdi. Orağyta
kerlep ülken jartastyñ jelkesine köterildi. Qarsy bettegi Keñsu jaqqa
köz tastady. Kökbiıktiñ batys i̇etegin ala jatqan alyp sai būl aradan
körinbedi, köldeneñ jota kölegeilep qalady i̇eken.
Biıktiñ aty biık-au! Adamdy arqalandyryp jiberetin qūdireti bar.
Betin samal şarpydy. Şapanynyñ şalğaiyn jel türdi. Əldebir
yñyrsyğan sezim jüregin şymyrlatty. Tuğan jerdi tastai qaşqanyn atababa aruağy keşe me, keşpei me? Tūla boiy sol oidan titirkenip ketti.
Keñsudyñ sağa tūsyndağy doğal şyñğa düdəməl küide köz qyiyğyn
tastady. Qarağaily, arşaly, būtaly sai-sala da, şalğyny jaiqalğan
jazyq betkei de – bəri tap-taza, tañğy auanyñ salqynyna şomylyp
şyqqan küide. Aua i̇emes, ğajap bir nər jūtyp tūrğan sekildisiñ. Atababanyñ közindei kieli jer būğan jəudirep, əldene kütip, jəuteñdep qarap
qalğandai. Tili bolsa, dəl qazir birdeme der i̇edi-au degen oi kökiregin
tyrnap, kömeiin qyrnap ketti. Mölt i̇ete qalğan köz jasyn silkip tastap,
bolaşaq tağdyry belgisiz bes-alty üige töbesinen kürsine qarady. Ünsiz
tistengen qalpy tömenge tüse bastady.
Taudyñ keremetin tau körmegender qaidan biledi? Tau degendi
tegistikten göri biık jer dep qana oilaityn şyğar? Al tau biıktik qana ma?
Jartasy men şyñy, qalyñ qarağaiy men tūtasqan būtasy, būlağy men
bastauy, saiy men jyrasy, şöbi men güli, añy men qūsy, qūdai-au, qyruar
tirşilik-tynysy – bəri basqa jerde bolmaityn, basqa jerden
tabylmaityn tañğajaiyp qoi! Biraq sol ədemilikti ərkim köre de bermeidi,
köruge kele de bermeidi. Öitkeni taudyñ köringen şyğa almaityn qūz-qi
iasy, kez kelgen tüsine bermeitin qyr-syry tolyp jatyr. Töbedeginiñ
körgenin tömendegi körmeidi.
İetekke tüsip tağy toqtady. Myna i̇etekten qarağan adam taudyñ nesin
köredi? Tek syrtqy sūlbasyn ğana. Al tau töbeñnen töne qarap, seniñ bükil
tūla boiyñdy aqtara köredi. Basqalar bilmeitindi biletin, özgeler köre
almaityndy köre alatyn sirek adamdar da tau sekildi, sirə. Əkesi de
sondai i̇edi, marqūm! Əi, ondai bolu qaida būğan! Tünde bəri: «İendi əkeñniñ
ornyn sen bas», – dep jatyr, basa alsa, jaqsy; basa almasa, masqara da!
Oidan oi tuyndap, oidy oi qualap, Tazabekti tynym taptyrmai
mazalady. Öziniñ ğana i̇emes, i̇endi özgeniñ de tağdyryna jauap beretini
qinaidy. Köşemiz degeni – qaşu. Baratyn jağy – Qytai. Panalata ma,
tonap ala ma, – belgisiz. Qalai da qalmaq auyldaryn basyp ötetinderi –
anyq. Olardyñ i̇emeşegi qazaqqa qai i̇ezile qoisyn? Qaşyp barğan būlarğa
ol aradağy qazaqtyñ özi qalai qararyn da bir qūdai biledi. Təuekelden
böten süienerleri joq.
Qonaqtarynyñ da ūianğanyn körip, solarğa qarai aiañdady.
– Jas kelinniñ şaiyn işeiik te, biz i̇endi jönimizdi tabaiyq, – dedi
Qojaq əzildep.
– İə, söiteiik, – dedi Jomart ilip əketip. – «Bireu qatyn alyp qaşsa,
bireu bosqa qaşypty» demekşi, meniki bosqa qaşu boldy. Əke-şeşem meni
orys öltirip ketti dep jylap otyrğan şyğar?
– «Jaqsy söz – jarym yrys», jaqsy söz aitsañşy. Bir-birimizdi kütip,
i̇endi bərimiz Kömirşide bas qosaiyq! – dedi Tazabek.
...Özderi oñaşa qalğan kezde Jüzik öz-özinen əbigerlenip, tez-tez kiıne
bastady.
– Ömiri büitpeuşi i̇edi, jüregimniñ örekpip tūrğanyn qaraşy, – dedi
keudesin alaqanymen basyp. – Ətiım qaitalap auyryp qalğan joq pa i̇eken?
– Bəlen künnen beri şapqylap, şarşağan bolarsyñ, balam. Jöndep
tamaq ta işpeidi i̇ekensiñ özi. – Qalişa jüktiñ būryşyndağy kebejeni
aşty. – Mynau meniñ bir kiıp saqtap qoiğan qamzolym i̇edi, osyny igiligiñe
kişi! Sağan kigizgen kitim bolsyn.
– Köp jasañyz, apa! İeşteñe kigizbeseñiz de, men qaiynsiñlimdi qūtty
ornyna qondyrğanyma quanyştymyn. Kömirşige barğanşa Səmeştai
əpkesiniñ qasynda qala tūrsyn. Ağyntai maldardy aidap kele jatqan
bolar, Tazabek i̇ekeumiz aldynan şyğa bereiik.
– Meiliñ, ainalaiyn. Balam, qasyña Biağañnyñ Kenjeğarasyn qosyp
alsañşy, mal qaiyrysuğa i̇es qatady ğoi.
– Özim de söitkeli tūrmyn, apa.
...Ağyntai biraq aldarynan şyqpady. Auylğa jaqyndağan saiyn
alañdap, Jüzikten mülde maza ketti. Bir sebep baryn boljap, Tazabek te
bəimaza küige tüsti.
– Üi joq qoi! – dedi Jüzik kenet toqtai qalyp.
– Köşip ketken be? – dedi Tazabek tañdanyp. Artynşa-aq qaraiğan
jūrttyñ qomağyn baiqap, bir sūmdyqtyñ bolğanyn zamatta sezdi. Közi
qarauytyp baryp qaita aşyldy. Ne de bolsa bekem boluğa tyrysty. Jelip
aldyğa tüsti. «Qap, myltyğymdy ala şyqpağanym-ai!» – dedi ökinip. Közi
körip, qūlağy i̇estip kele jatty, biraq i̇eştemeni oilai almady, i̇eştemeni
tüsine almady. Üidiñ ornynda üiilip jatqan kül-qoqysty körgende, jüregi
toqtap qalğandai körindi. Jalma-jan Jüzikke jalt qarady. Atynyñ
jalyn qūşa i̇es-tüs joq talyqsyp barady i̇eken. Ūmtylyp qūşaqtai aldy.
– Atty ūsta! – dedi Kenjeğarağa. – Jerge tüs! Aiağyn üzeñgiden şyğar!
– Özi de atynan sekirip tüsip, Jüzikti köterip aparyp kök şöptiñ üstine
jatqyzdy.
– Jügir! Ənebir tastyñ tübinde būlaq bar. Mə, su əkel! – dep,
basyndağy tūmağyn ūsyndy.
Ony almai, Kenjeğara öz tūmağyn ūstap jügire jöneldi.
Betine su sepkende bir sət közin aşty da, Jüzik qaitadan bylq-sylq
talyp qaldy. Söilei da almady, jylai da almady.
– Ağağa şap! – dedi Tazabek Kenjeğarağa. – Tez alty-jeti adam alyp
jetsin. Apam men Şəiige əzirşe bildirmei-aq qoisyn. Bizdiñ oşaqtyñ
tübinde süimen jatyr, sony ala kel.
Tazabek qasyna barmai-aq, baryp körmei-aq būl da qyrğynnyñ bir türi
i̇ekenin kül-talqan bop jatqan i̇eki üidiñ tūrqynan tanydy. Közinen jas
şyqpady. Tūla boiy qara tas bop qatyp qalğandai. Keşikpei bir top
adammen Ədilbek jetti.
Tañğa juyq tətti ūiqynyñ kezinde örtegen bolu kerek, şañyraqtyñ
şoğy əli sönbepti. Tileuli men Əjikendi, qyrğyz otaşyny ülken üide,
Ağyntai men bir ūl, bir qyzyn otau üide əueli öltirip, artynan örtep
jiberipti. Tigerge tUiaq qaldyrmai maldy aidap əketkenderine qarağanda,
köp adam kelip, qoryqpai, aspai-saspai istegen.
– Süiekteri de şala janyp ketipti, – dedi Ədilbek qūlağyna sybyrlap.
– Üidiñ syrtyna otyn üiip örtepti.
– İendi ne isteimiz?
– Qalğan-qūtqan süiekterin jinap jerleiik. Basqa amal joq.
İeki üidiñ adamyn bir tömpeşik qylyp Orta Merkiniñ i̇etegine kömdi.
«Sol i̇eki orys. Sol i̇ekeui», – degen oi Tazabektiñ myiyn tesip jep jatty.
«Ne istesem i̇eken?!» – dedi işinde ūlyğan yzany basa almai yñyranyp.
Öli men tiriniñ arasynda i̇eseñgirep jetken Jüzik bolğan sūmdyqty
Şəiiden jasyrtpady. Keşe kelin tüsirip quanğan auyl bügin ölik şyğaryp
öksip jatty.
– Ağaiyn, būl ara i̇endi bizge qonys bolmaidy, – dedi Ədilbek ulapşulağan jūrtqa basu aityp. – Orystyñ osy alğany alğan, i̇endi uysynan
bosatpaidy. Qaita ainalyp kelemiz, tuğan jerdi köremiz dep dəme
qylmañdar. Būdan bylai bağymyz da, sorymyz da Qytai jerinde bolady.
Bügin köşpesek, bügin tünde bizdi de qyrady. Orystyñ qolyn qağatyn
qūdai da, qūdiret te joğyna köz jetti. Ölgenge jylaityn, jylağandy
jūbatatyn jağdai joq. Qazir bərimiz de öli men tiriniñ ortasyndamyz.
Jaiylymğa
aidağandai
yñğaimen
maldy
kəzirden
jyljyta
bereiik.
Ədilbektiñ sözi Tazabekti tastüiin i̇etti. «Ras, qazir öliniñ i̇emes, tiriniñ
qamyn jeitin jağdai!» – dedi özin özi qairap.

***
Tazabekter mal-janymen keş bata Qulyq tauyna qarai köşti.
Orystardan qorqyp, Qarqara men Qaraqoldyñ ortasynan ötuge jürekteri
dauamady. Tündelete jetip, Şybyşy degen qarağaily taudy panalady. Üi
tikpei, teñderin şeşip, kiız-tekemettiñ üstine kiımşeñ qisaia ketisti.
İertesi Aqşoqy ainalyp, tün jarymda Aqtastyğa jetip damyldady. Sodan
keiingi tüni bir qisyq saidy qalqalağan top adamnyñ qasyna qondy. İerte
ūianğan Səmen Tazabekke jügirip kelip:
– Jaidaq Būlaqta bizben körşi otyrğan Qojabek atalar i̇eken. Samsaly
degen balasy i̇ekeumiz birge oinaitynbyz, – dedi.
Qaiğyly jağdaidy qaidan, qalai i̇estigenin kim bilsin, jūrt jappai
ūianyp, qybyr-jybyr tirşilik bastalğan kezde, Qojabek bastağan biraz
kempir-şal Jüzik pen Şəiige kelip köñil aitty. Teñ-teñniñ ortasynda
otyryp, aşyq aspannyñ astynda şai işisti. Tazabek pen Şəiiniñ
üilengenin i̇estip, qūtty bolsyn aitysty.
– Tañğa juyq bastalğan sol atystan biz zorğa aman şyqtyq, – dedi
Qojabek əñgimeniñ auanyn añğarğan soñ. – Əldekimderdiñ jol silteuimen
bir top orys tünde kelip Jaidaq Būlaqtyñ astyndağy kök töbege
jasyrynypty. Adam körinetin alageuimde al kep auyldy atqylai bastady.
Būzau bailauda, qozy-laq kögende, tiguli üi tiguli qalpynda qaldy, bərimiz
tek balalarğa jügirdik. İeki jasar Rauanymdy şeşesi tösekten
tyrjalañaş suyryp əperdi. Segiz jasar Samsalyny artyma miñgestire
sap, Keñsudy qūldai Kegenniñ özenine qarai qaştyq. Keñsudyñ arğy betine
jetkenimizde, İegimbaiğa oq tidi. Til tartpai ketti. Balasy Qaldybek
baqyryp, əkesin şyr ainalyp jylap jür. Atymnan tüse sap, qoinymdağy
tyrjalañaş ūlymdy jerge qūia sap, Qaldybekke ūrystym. «Əkeñmen qosa
öziñ de oqqa ūşaiyn dep tūrsyñ ba? Min atyña!» – dedim de, əkesin aldyna
öñgerip berdim. Şybyşyğa əkelip jerledik. Jastar tündeletip baryp,
qalğan üi-jaiymyzdy, tapqan maldy aidap əkeldi, əiteuir. Ölgenmen birge
öle bersek, artymyzda i̇el bolatyn kim qalady? Sondyqtan tiri
qalğanymyzğa təubə deiik. Bərinen de Tileuli aqsaqaldyñ tütinin tütetetin
Səmenniñ aman qalğanyna myñ şükir dep otyrmyn.
Qojabek aqsaqaldyñ söz saptasy men əñgime aitysyn Tazabek əkesine
ūqsatty. Az səttiñ işinde özimen ilesip kele jatqandardy tügel
tanystyryp şyqty. Bəri de atalas adamdar men solardyñ ürim-būtaqtary
i̇eken. Kökşegir degen kelinine köbirek köñil audardy. Asydan auyp kele
jatqanyn aitty. Qyzylbörik bolysy Serikbai degen inisiniñ əieli, aituly
qyrğyz batyry Qojekeniñ qyzy i̇eken. Tip-tik otyryp, tip-tik jüretin əiel
i̇eken. İeldiñ nazary özine auatynyn bilip, syr bermeuge tyrysatyn sekildi.
Qojabek aqsaqaldyñ auylymen birge qozğalyp, Tazabekter ol aradan
Kömirşige kelip birge aialdady. Būrynnan tanys adamdar bir-birin süieu
körip, i̇el işine kelgendei sezindi.
Kömirşi – taudyñ küngei betkeiindegi tūiyq şatqal. Küngeide
bolğanymen, kün tüse bermeitin tik şat, tar taban sai. Kün tüs kezinde
ğana bir jylt i̇etedi de, qaita joq bolady. Tyğyluğa qolaily qalqa. Tar əri
qysqa şatqaldyñ ör jağy doğalanğan aşyq jazyq. Kədimgi keñ qora
sekildi. Əlgi jer əri yq, əri mal jaiuğa öte qolaily. Bosyp kelgen
halyqtyñ bükil malyn bala-şağa osynda jaiady. Kömirşiniñ əsirese suy
özgeşe. Jartastan, qūz tastan örim-örim bop tamşylap ağady. Jūrt ony
Tamşy būlaq, Qasietti būlaq deidi. Osy arada būlar biraz aialdady.
Öitkeni tosyn jolyqqan i̇eki auyldyñ adamdary tez arada bauyr basyp,
bir-birinen ajyrağysy kelmedi. Jəne de habar-oşarsyz ketken
Serikbaidyñ bir habaryn bilmei kete bergendi Qojabek özine min sanady.
Aqyrynda Qojabektiñ ağaiyn inisi Nüsipbek: «Serikbaidy men izdep
qaitaiyn. Əri bauyrym, əri qūrdasym. Ony men izdemegende, kim izdeidi?
Ölsem, ölermin. Odan janym artyq pa? İeretinderiñ i̇eriñder. İermeseñder,
özim kete berem», – dedi.
Ary oilasyp, beri oilasyp, Əiimbek, Kelgembai atty qūrbylary
ilesetin boldy.
– Men de birge şyğyp, Qojaq, Jomart degen dostarymdy izdep
qaitaiyn, – dedi Tazabek.
Şəii küieuine üreilene qarady. Onysy syltau i̇ekenin işi sezdi. Alaida
ana orystardy izdegeli barasyñ ğoi deuge batyly jetpedi.

***
Keñ dalada i̇el qalmapty. Sai-salanyñ qaltarysyna tyğylğan sanauly
auyl bolmasa, bükil Qarqara men Kegenniñ jazyğynda ne tiri jan, ne tiri
mal qarañdamaidy. Ər saidyñ işi men ər qyrqanyñ ar jağynda orystyñ
oğy ajalyñdy daiyndap tūrğandai qorqynyşty. Qyrküiektiñ qara suyğy
səl aşylğan jeriñdi mūz tigendei qaridy.
Tazabek Jalañaşqa, al Nüsipbekter Temirlik arqyly Qyrğyzsai men
Ketpenge soğatyn bolyp, Qaiqynyñ tūsynda i̇eki ajyrasty. Keñsudyñ
i̇etegin bökterlei ötip bara jatyp, ana jer-myna jerde qaptap jatqan qapqara tömpeşikke Tazabek tañdana qarady. Būryn būl arada mūndai nərse
bolmağan. Ne i̇ekenin bileiin dep, solai būryldy. Jaqyndap kelgende, öz
közine özi senbedi. Üime tömpeşikter öñşeñ örtengen üidiñ küli i̇eken. Dəl
ata-i̇enesin örtegendei otyn jinap əkep örtepti. Qaptağan qaidağy üi?
Qaidan kelgen üi? Būlar qaşqanda, būl arada i̇eşkim joq bolatyn.
Üilerdiñ arasy jiı, üime-jüime tigilipti. Ərine, qaşqan qazaqtar. Qazğan
oşaqtaryna qarağanda, birer kün aialdağan. Atynan tüsip, i̇eki-üş jūrttağy
küldi ağaşpen audarystyryp qarady. Adamy joq üilerdi jük-mügimen
örtegen sekildi. Adamdary aman qūtylğan bolu kerek. Mūnşama üidi
şetinen örtep kele jatqanda, qaşan meni örter i̇eken dep, qalğandary qarap
jatsyn ba? Üisiz, müliksiz adamnyñ aldağy küz ben qystan özi de aman
qalmaitynyn örteuşiler tüsingen. Qaşqandardyñ aqyly da qaşyp,
quğandardyñ aqyly da asyp tūrğan zaman-ai deseñşi!
Şet Merkiniñ qarağaily jotasynan bir i̇elik atyp aldy. Jalañaştyñ
jelkesine kelip, şağyn üñgirdiñ auzyna toqtady. Oiy – osy aradan
orystardy baiqau. Qarañğy tüskenşe i̇eliktiñ i̇etin qaqtap jedi. İer-toqymyn
jastanyp, üñgirge tünedi. Tañerteñ biıkten Jalañaşqa qarady. Birensaran köringen kazak-orys soğys jağdaiynda jürgendei tügel myltyq
asynyp alypty. Oğan baru köpe-körneu ölimge baru i̇ekenin ūqty. Kek almaq
oiy da sap suyndy.
Qaitarynda qarağaily jotamen İeki Aşa arqyly Taldybūlaqtağy
Jomarttyñ auylyna soqty. Onyñ typ-tipyl bop jatqan jūrtyn kördi.
Əiteuir, örtten aman. Oğan da təubə dedi. Alaida Kömirşige nege
soqpağanyn oimen de boljai almady, Jaman oiğa barğysy kelmedi.
Jiñişkeleu būlaqtyñ jaiylma i̇etegin ainala berip, jairap jatqan üş
ölikke tap keldi. «Astapyralla!» – dedi jağasyn ūstap. Qaraqolğa baratyn
küre joldan qyryq-i̇elu qadam şette teñkiıp ölip bir əiel jatyr.
Omyrauy kül-talqan, i̇etegi türilgen, jalañbūt. Biri bozbala, i̇ekinşisi əli
səbi – i̇eki ūly i̇eki jağynda ölip jatyr. Üşeuinen ərirekte on i̇eki – on üş
jasar balanyñ basyn qylyşpen qaq aiyrypty. Oğan da aiyzy qanbai,
toñqaityp qoiypty da, artqy tesigin aumağymen oiyp alyp tastapty. Ol
da ana əieldiñ balasy ma, basqa ma, – belgisiz. Bir atanyñ tūqymy
osylarmen tyipyl boldy ma, kim biledi? Bar qazaq qarsy bolsa da, əi, osy
törteui aq patşanyñ jarlyğyna qarsy bola qoiğan joq şyğar?! Tipti, aq
patşanyñ, qara patşanyñ kim i̇ekenin bildi me i̇eken?
Tazabektiñ qany basyna şapşydy. «Şynymen biz adam i̇emespiz be əlde
orys adam i̇emes pe? – dedi küiinip. – Qūdai nege mūndai jauyzdardy artyq
qylyp jaratady? Qai qylyğy üşin?»
Keş bata alasa saidyñ qyltasynda otyrğan jalğyz üige tap keldi.
Köşetin köligi de, qara jūmysqa beretin balasy da joq kempir-şal i̇eken.
Ileniñ arğy betine ūzatqan i̇eki qyzy qozğalmağan soñ, būlar da qozğalmapty.
Qart jalğyz atymen arğy-bergi töñirekti tügel aralapty. Qaiqynyñ
asuyna jetpei, Şolan Qūlağan degen jerde bir top tūtqyndy orystar
tapa-tal tüste atyp tastapty. Biraq atylğandardyñ kim i̇ekenin bilmedi.
Nüsipbekter izdep jürgen Serikbai sonyñ işinde şyğar-au dep Tazabek
joramaldağanymen, qart oğan aiğaq bolar əñgime aitpady.
İertesi tau sağalai bökterlep, Tasaşydağy Qojaqtyñ auylyna jol
tartty. Jolmen jürmei, ədeii jota asyp jelke tūsynan şyqty. Jalpaq
keñ saidyñ öñirinen ne bir üi, ne adam, ne qaraiğan mal körmei, adasyp
ketken adamşa, añyraiyp tūrdy da qaldy. Saidyñ tabanyna tüsuge dəti
barmady. Əldekim əldebir arada añdyp jatqandai sekemdendi. Myltyğyn
i̇erdiñ qasyna köldeneñinen oñşap qoidy. Būl jan-jağyn añdyp, mūny
jan-jağy añdyp biraz tūrdy. «Jau şapty, jau aldy degen – osy», – dedi
tüñile kürsinip. Qojaq pen Sopyianyñ, Dənekerdiñ auyly osy arada
boluy kerek i̇edi. Jotamen saqtana i̇eñistep, bir jyrany qalqalap, Kegennen
Narynqolğa ötetin qara jolğa jaqyndady. Jyradan şyğa kelgende, jol
jiegindegi ağaşqa asyp ketken əldekimniñ denesin kördi. «Asyp ketipti»,
«şauyp ketipti» degendi köp i̇estigennen bolar, odan şoşynbady. Būdan
ary barmaimyn degendei, aty toqtai qaldy. Tebinip, asuly tūrğan
jalañbūt i̇erkekke tu syrtynan taqamaq bolyp i̇edi, osqyrynyp, aty oğan
könbedi. Alystau bir ağaşqa atyn bailap, sonan soñ jaiau jaqyndady.
Şaşylğan jün-jūrqa, teri-tersek, qarañ-qūrañ birdemelerden attapbūttap ötti de, orağytyp, asuly adamnyñ aldyñğy jağyna şyqty. Betin
körgende, töbesinen bireu bir qoiğandai boldy: asuly tūrğan Qojaq i̇edi!
Auzyna i̇erkektik müşesin tistetip ketipti. Biraz kün osylai tūrğan bolu
kerek, būzylğan iısin de baiqady. Bəkisin aldy da, mūrnyn basyp baryp,
moinyndağy jipti qiyp jiberdi. Qaqaiyp qalğan dene qaqaiğan küii
qūlady. Betine qaramai, joldan aulaqqa süirep apardy. Sol aradan
jarlauyt şūñqyr tapty da, qamşysymen, ökşesimen topyraq qūlatyp,
öliktiñ betin japty. Jyrtqyş añ qazyp jürmesin dep, mañaidan dəu-dəu
tastardy köterip əkelip üstine üidi. Qoly-basyn qağyp, özi üigen beiitke
özi añtaryla qarady: «İtter-ai, orystyñ qyzyn qatyn qylğandy
körseteiik degen i̇eken ğoi? Sopyiany qaitti i̇eken? Ony da öltirdi me
i̇eken?»
Tasaşydan ūzağanynşa tün boldy. Qaraiğannyñ bəri özin añdyp
tūrğan qaraqşy syqyldy. Ölim sebilgen dalada ölimnen qoryqpau mümkin
i̇emes i̇edi. Qoryqqannan jany qalsa, qazaqtiki qalar i̇edi. Qoryqqanynan
i̇emegende, batyrlyğynan qyrylyp jatyr ma? Jastyğyn ala jatuğa
jarağany da şamaly. Tipti, «Jəmeñke men Ūzaqtyñ kegin alamyz!» –
demeidi, «Jəmeñke men Ūzaqtan janymyz qymbat pa, ölsek ölermiz!» –
deidi. Öludi i̇erlik sanaidy. Anau artyn oiyp alğan balanyñ, myna auzyna
müşesin tistetip ketken Qojaqtyñ kegin kim alady? İeşkim. Qaşyp, bosyp
bara jatqan jūrt kek aluğa jarai ma? Osyndai sūmdyqty kördim dep
Tazabek kimge aryzdanady? Kim tyñdaidy? Üi işi me? Olar odan beter
üreilenbei me? Aituğa da qorqady. Qorqudan basqa qolynan i̇eşteñe
kelmeidi. Nağyz qorlyq – osy. Orysty qorğaityn patşasy, əskeri, zañy
bar, al qazaqtyñ qorğanatyn qaruy da joq.
Kömirşige tündeletip kete beruge batyly barmady, biraq kelinşegin
qatty sağynğanyn sezdi. Būl joqta i̇eki közi jəuteñdep, seneri men süieneri
joq Şəii qaita-qaita saidyñ auzyna jaltaqtap jürgen tərizdendi. Jüregi
şym-şym syzdady. Anasyna, Jüzik pen Səmenge – bərine jalğyz tirek özi
i̇ekenin osy aidalada i̇esine aldy. Olardan alystağan saiyn olardyñ
jaqyndyğyn sezine bastady. Oilap qarasa, mūnyñ amandyğy özinen göri
solarğa keregirek. Ary ait ta, beri ait, amandyqtyñ özi – ömir. Kezdeisoq
orys tün işinde atyp tastasa, onyñ zardabyn ölgen būl i̇emes, tiri solar
tartady. Öitip öle salğysy kelmedi. Jarlauyt saidyñ qalqasyna tyğyla
jatyp tünedi. İertesinde Kömirşige keş bata jetti. Şeşesi men
qaryndasy, Jüzik pen Şəii – bəri jabyla bas saldy.
– Qasyñdağylar qaida? – dedi apasy özgelerden būryn i̇es jiyp.
– Olar Qyrğyzsai jaqqa ketken, men Kegende qalğam.
– Qojaq pen Jomartty izdeimin demep pe i̇eñ?
– Izdedim. İekeuin de tappadym.

***
Əiel sağynyşynyñ qūdiret şərbətin Şəii jan-tənimen tatty.
Tösekke azar siiätyn Tazabekti qūşağynda qantşa i̇eritti. Aitpaityn sözdi
qūştarlyğy i̇eriksiz aitqyzyp: «Sağyndym!» – dedi balqyp. «Janym!» –
dedi Tazabek te degbiri qaşyp. Süigen jar ğana syilai alatyn siqyr
baqyttan Şəiiniñ basy ainaldy. İeşbir söz, i̇eşqandai əuen jetkize
almaityn əser i̇ekeuin de i̇esinen tandyrdy. «Bir tüniñniñ rahaty bükil
ğūmyryña səulesin şaşyp tūrady», – degeni Jüziktiñ şyn sözi i̇eken.
«Səulem!» degendi sol üşin aitqan i̇eken qazaq.
– Janym! – dedi jar qūşağy janyn kirgizip.
– «Janym!» degen auzyñnan ainaldym! – dedi Tazabek auzynan süiip. –
Kökte kün qandai jalğyz bolsa, jerde mağan sen de sondai jalğyzsyñ!
Janyn kirgize Tazabek qūşaqtağanda, süisingeninen Şəiiniñ jany
keudesinen şyğyp kete jazdady.
– Men sağan at qoidym, – dedi Şəii küieuiniñ arqasyn alaqanymen
sipap.
– Qandai at?
– Sen meni Şəiken deseñ, būdan bylai men seni «Təiken» deimin.
– Būğan apam qalai qaraidy?
– Apama da aittym, quanyp ketti. Batyr atamyzdyñ atyn atamağanyñ
dūrys dedi.

***
Şəii Tazabekke təñirdiñ syiyndai tabynady. İeger oğan sol tüni tiıp
ülgermese, bir atadan tUiaq qalmai qyrylatyn i̇eken. Əsirese Səmenniñ i̇ere
kelgenine airyqşa təubə qylady. Jüzikti özimen jalğap tūrğan – sol. İeger
Tazabek qastarynda bolmasa, būlar – öñkei əiel – baiağyda kim köringenge
jem bolmas pa i̇edi?! Təubə! Būlarğa qorğan bolsyn dep, Tazabekti qūdaidyñ
özi aman saqtağan siiäqty.
Samaurynğa şoq salyp jatyp, tu syrtynan tyqyr i̇estidi. Bir bala
i̇ertken Kökşegir jeñgei i̇eken. Būryla salyp səlem saldy.
– Köp jasa, ūl tap, ainalaiyn! Qainym keldi degen soñ, kelip tūrmyn.
– İə, keldi. Üige kiriñiz.
Kiız i̇esikti köterip, syqyrlauyqty özi aşyp berdi. Kökşegirdiñ
kelistirip kiım kiısine, salmaqty jürisine, kisige tura qarap til qatatyn
ədetine – bərine Şəii körgeli beri tənti. Baiypty, baisaldy, batyl
söileitin batyr əiel bola tūra i̇eşqaşan ədepten aspaidy. «İeldiñ
şaruasyn syrtta Serikbai şeşedi, ağaiynnyñ jağdaiyn üide Kökşegir
jöndeidi», – degen sözdiñ tegin taramağany ər qylyğynan körinip tūrady.
– Qainym, ne anyqtap keldiñ? – dedi Tazabekke, qūraq körpeniñ şetin
ala otyryp jatyp.
– Biz quanatyndai birdeme bile almadym, jeñge. Jön sūraityn da
jöndi adam jolyqpady. Aqşoqynyñ tübindegi bir qoişyğa qyrğyz dosy:
«Kegennen bir top adamdy Jərkentke aidap barady i̇eken, işinen Serikbai
bolysty tanydym», – depti. Sony i̇estigen soñ, Nüsipbek ağalar solai ketti
de, men Taldybūlaq pen Tasaşydan qaittym. Qaraqol türmesinen qaşyp
şyqqannan keiin Əubəkir ağa Şəiiniñ əkesine əñgimesin aitqan i̇eken. O kisi
Serikbai ağany Qaraqoldan körmepti. Soğan qarağanda, qyrğyzdyñ körgeni
ras şyğar.
– Əiteuir, tiri şyğar dep dəmetemiz. Tiri bolsa, tiri i̇ekenin üş-tört
aida bir bildirmeitindei adam i̇emes i̇edi. Ümit ölmeidi deuşi i̇edi
būrynğylar, ras i̇eken, – dedi Kökşegir kürsinip. Oğan qosylyp Qalişa da
kürsindi.
– Bolysqa mūndai kün tuğanda, qara qazaqtyñ küii ne bolady deseñşi!?
Aldynan şyqqanyn aiamai qyryp jatyr, albannan adam qalmaityn
şyğar.
– «Qyryq jyl qyrğyn bolsa da, ajaldy öledi» degen, apa. Qūdaiğa
jalbarynğannan basqa qazaqta amal qalmai tūr ğoi.
– «Qūdai özi bergen janyn özi alady» deuşi i̇ek, qūdai i̇emes,
janymyzdy orys alatyn boldy. Qalasa, atyp tastaidy; qalamasa, qamap
tastaidy, oiyna kelgenin isteidi. Sol Serikbai i̇el sailağan, özderi qalağan
bolys i̇emes pe i̇edi?
– Ne kinə taqqanyn biz de bilmeimiz. Keterinde orys hatşysyna:
«Men kelgenşe tizim jasama. Jağdaidy özim bilip kelem», – degen. Sol
sözin jetkizuşiler boldy ma, kim biledi? Onyñ üstine, tamyzdyñ üşinde
oida joqta bir şataq bolyp i̇edi, sonyñ da kesiri tigen bolar dep
boljaimyn.
– İe, biz i̇estimegen şataqty orys qaidan i̇estidi?
– Olar orysqa qatystynyñ bərin i̇estidi, apa.
– İe, orysqa ne istep qoiyp i̇ediñder?
– Jaz şyqqaly qazaqtardyñ malyn tizimdep sanap jatqan orystar bar
i̇edi auylymyzda. Işinde Anna deitin əiel me, qyz ba, ədemişe bireu bar.
Soğan qyryndap jüretin Qylynop degen ūlyq on bes nökerimen tamyzdyñ
basynda sau i̇ete qaldy. Qazaqty qorqytuğa orys ūlyğy şetinen şeber ğoi,
öziniñ ülken bastyq i̇ekenin körsetip, ana əieldiñ aldynda maqtanu üşin:
«Mağan qara jūmysqa baratyn qazaqtardyñ tizimin körset», – deidi. «Tizim
joq», – deidi orys hatşy da, sol aradağy qazaqtar da – bəri. «Nege joq!»
«Serikbai Qanaiyş men kelgenşe tizim jasama degen». «Jasaisyñ. Bes
sağattyñ işinde tizimdi jasap əkelmeseñder, osy tūrğandaryñdy tügel
atyp tastaimyn. Bol tez!» – deidi aqyryp. Qarsylyq aitqan tört-bes
aqsaqaldy sanaqşylar jatqan kiız üige qamap tastaidy. «O qarttardyñ ne
jazyğy bar, bosatyñyz», – dep, jigitter aldyna üş ret barady. «Tizimdi
ülken kisilersiz jasai almaimyz, kimniñ qanşa jasta i̇ekenin solar biledi»,
– deidi tüsindirip. Tyñdamai, bərin quyp jiberedi. Otağasy joqta i̇el-jūrt
oiran bolmasyn dep, u-şu bolyp jatqan jerge men de bardym. Qany
qaraiyp, qazaqtyñ jigitteri qatty şiryğyp tūr i̇eken. «Sabyr i̇etiñder!» –
dep basu aityp tūr i̇edim, əlgi əumeser: «Ket!» – dep, keudemnen iterip
qalğany. Qamsyz tūrğan adam şatqaiaqtap baryp şalqamnan tüstim. Meni
tūrğyzbaq bolyp bes-alty jigit tūra ūmtylyp i̇edi, əlgi əumeser özine tap
berdi dep qorqyp, tapanşasyn aspanğa atyp-atyp jiberdi. Ne bolğanyn
tüsinbei qalğan qasyndağylar, atuğa būiryq berilgen i̇eken dep, bizdiñ i̇eki
adamdy atyp tastady. Qaiyrgeldi degen añşy qainym bar i̇edi, taban
astynda ol da olardyñ bireuin atyp öltirdi. Qalyñ qazaq az orysty
qaumalap birdemde qorşap aldy. Jan kerek i̇eken, olar odan keiin oq
şyğarmady. Men jalynyp, aqsaqaldar arağa tüsip, əiteuir, i̇eki jaqty azar
ajyrattyq. Sonymen būrynnan sanaq jasap jürgeni bar, keiin kelgeni bar
– barlyq orys auyldan jaiau şūbap qaşty. Qysqasy, quyp şyqtyq.
– Oibai-au, kədimgidei soğysypsyñdar ğoi? – dedi Qalişa tañyrqap. –
Köpşilik birikpeidi ğoi, birikse, anau-mynauğa boi bere me? «Köp
qorqytady, tereñ batyrady» degen ğoi būrynğylar. Sonymen ne boldy?
– Ne bolsyn? Quyp şyğarymyz quyp şyğyp alyp, artynan qoryqtyq.
Biraq birer künnen keiin: «İe, olardan bir adam ölse, bizden i̇ekeu öldi,
sonymen əñgime bitti», – dedik te, jüre berdik. Söitsek, jaiau şūbyrğan
orystar Türgenmen qūldap körşi auylğa barypty. Bərin büldirgen əlgi
əumeser sol aradan bir at tauyp minip, tura Almatyğa tartypty. Barğan
adam men kinəlimin dei me, «Qazaqtar qarsylyq körsetti, tizim jasamady,
bir kisimizdi atyp öltirdi», – deidi de. Onyñ jamandauynan keiin Almaty
bizdi jazalauğa arnaiy ətiret jiberipti. Tömengi auyldy qyryp salypty
degen habar qūlağyna tigen jūrt aldy-artyna qaramai qaşty. Tiguli üi
tiguli qalpynda qaldy. Malğa qaraityn mūrşa bolmady. Ürei bilegen i̇el
ötkel izdep əure bolğan joq, kez kelgen jerden sekirip tüsip, birtalai adam
bekerden-beker suğa batyp öldi. Ölimnen qaşqan adamnyñ ölimge özi baryp
qyrylyp jatqanyn kördik. Qanşama əiel, qanşama bala köz aldymyzda
özenge ağyp, köz aldymyzda özenge batyp jatty, – i̇esep joq. Ərkim öz
basymen qaiğy, özine ölim töngen adam özgeni oilamaidy i̇eken. Biz de
qaşyp qainağalardyñ qasyna keldik. Osynyñ bərin istep otyrğan orys
bizdiñ otağasyn aiaidy deimisiz?
– Jaña öziñ aitpaqşy, «qyryq jyl qyrğyn bolsa da, ajaldy öledi».
Orys aiamasa da, qūdai aiar, qarağym, qaidan bileiik.
– Qazaq qaşsa da, qaşpasa da ajaldan qūtylmai tūr ğoi, apa.

***
Būğan deiin Serikbaidy joqtağandar i̇endi ony izdep ketken Nüsipbek,
Əiimbek, Kelgembai – üşeuin qosa joqtai bastady. Tazabekpen birge
şyqqan olar əli oralmady. Əsirese Qojabektiñ qabyrğasyna būl jağdai
qatty batty: bir bauyryn izdeimin dep, i̇ekinşisinen tağy airyldy. İendi
olardy özi izdep qaituğa bekindi. Oğan Serikbaidyñ kenje inisi Tūrlybai,
tağy birneşe adam ilesti. Tūrlybaidyñ öz myltyğy bar i̇eken, Qojabek
Tazabektikin aldy.
– Qatyn-qalaş, mal-jan – bəri sağan amanat, – dedi keterinde Tazabekke.
– Saidyñ auzyn közden tasa qylmañdar. Tūtqiyl kelip, qyryp ketip
jürmesin.

***
Qazaqtyñ ölui, orystyñ öltirui adam tañdanatyn oqiğa bolmai qaldy.
«Anau ölipti», «anany atyp ketipti», «mynany şauyp ketipti» degen söz
qazir i̇eşkimge əuelgidei əser i̇etpeidi. «Bala bermeimiz» degenimiz üşin dəl
būlai qyryp salady dep birde-bir qazaq oilamağan. «Bizben de sanasar»
degen sandalbai səuegeilikke sengen. Qazir, mine, qaşudan basqa qailasy
joq. Onda da tün jamylyp qana. Öz jerinen, öz i̇elinen bezip, özgeden pana
izdeuge məjbür. İerkegimiz bügin ölmese, bəribir i̇erteñ öledi dei me, qazir
əielder küieuinen būryn bala-şağasyn qorğaştaidy. Onysy aqyl ma,
tüisik pe əlde üreidiñ üiretken ümiti me – ony Şəii bilmeidi.Talai
nərseni Jüzikke qarap tüsinedi. Balalarmen birge mal bağyp jürgen
Səmendi ol bir sət közinen tasa qylğysy joq. Onsyz künim qarañ dep
ūğady. Şəiige de Səmen – jalğyz bauyrynyñ közi. Ony körgende, bükil
örtengen üi işi köz aldyna keledi. Solardan qalğan sarqynşaq sanaidy.
Tüske taman jeñgesi:
– Jibekjan, jürşi, Səmenderdi bir baiqap qaitaiyqşy. Jaqyn jer
ğoi, – degende, sonyñ bərin tüsingennen Şəiiniñ jüregi bir sət toqtap
baryp, qaita jürip ketken tərizdendi.
– Apam jiberse, baraiyq, – dedi Qalişağa köz qiyğyn tastap.
– Bara ğoi, qalqam. Jalğyz i̇emespin, janymda Jəmeş bar ğoi.
– Onyñ da bizben birge barğysy keletin şyğar?
– Jeñgeñ i̇ekeuiñniñ oñaşa əñgimeleriñe kedergi bop qaitem, özderiñ bara
beriñder.
– «Bara ber» deseñ, bara bereiik.
Bylai şyqqan soñ, əñgimeni Jüzik bastady:
– Men baqytsyz bop qalsam da, sen baqytty boldyñ, Jibekjan. Ol da
mağan medet. Tazabek – tekti bala. Arğy-bergini – bərin oilaidy, əkesine
tartqan.
– Mağan onyñ kek alam degeni ūnamaidy, Jüzik. Aitpaidy, biraq
baiqaimyn, ötken joly Qojabek ağalarmen birge ketkende, Jalañaştağy
i̇eki orysty izdep qaitty. Olardy öltirem dep jürip, özi ölip qala ma dep
qorqam. «Aşu aqyldy azaitady», – deuşi i̇edi ğoi apam.
– Qorquyn qorqasyñ ğoi, Jibekjan. Biraq i̇eldiñ kegin i̇erkek qaitarmasa,
i̇endi kim qaitarady? Öziñ oilap qaraşy, men jesir bolatyndai, seni men
Səmen jetim qalatyndai ne jazyğymyz bar? Qolymnan kelmeidi, kelse,
men de kegimdi alar i̇edim, ətteñ! «Sudyñ da sūrauy bar» deidi qazaq, sonda
nemene, halyqtyñ qany sūrausyz ba? Ony men bilgende, Tazabek bilmei
me? Biledi. Tek işinde it ölip jatsa da, syrtqa şyğarmaidy. Öitkeni ol –
i̇erkek. Nağyz i̇erkek solai boluy kerek. Sen onyñ aitqan sözin i̇emes,
aitpağan sözin tüsin.
– Ol üşin men de nağyz əiel boluym kerek qoi?
– Sen de nağyzsyñ, teñisiñ.
– Jüzik, men bir syr aitsam, mazaq qylmaisyñ ba?
– Obai, men seni qaşan mazaq qylyp i̇em?
– uialam.
– Būryn men əiel, sen qyz keziñde Uialam degeniñ oryndy i̇edi, i̇endi
i̇ekeumiz de əiel bolğanda, Uialam degeniñe jol bolsyn. Əiel əielden
Uialuşy ma i̇edi? Aita ber.
– Men būryn i̇erkek tek bala süiü üşin kerek dep oilaitynmyn.
– Söitseñ?
– Söitsem, ol, tegi, san türli öneri bar siqyrşy sekildi i̇eken ğoi:
süisinip, qūmartyp, birese janyñ kirip jantalasasyñ, birese janyñ
şyğyp bara jatqandai jantalasasyñ. Qūdai-au, janyñdy qūiarğa jer
tappaisyñ. Baqaiyñnyñ
tyrnağyna deiin balqyp bara jatqandai
bolasyñ.
– Solai ma? İesiñde me, baiağyda: «Mūndai i̇ekenin nege i̇erte aitpağansyñ
dep, əli mağan bəle salarsyñ» degenim.
– Boldy, boldy. Jaña mazaqtamaimyn degensiñ.
...Şeşesi men əpkesin körip, Səmen qastaryna özi keldi.
– Balam-au, syrt kiımiñdi şeşpei oinasañşy, mūzdaisyñ ğoi, – dedi
Jüzik balasyn keudesine qysyp.
– Bəri şeşip tastady, ystyqtap kettik.
Şəii Səmendi qūşaqtap, şaşynan iıskedi.
– Ter qatyp qalmasyn, oinap bitken soñ tez kiınip al. Qarnyñ aşqan
joq pa? Qaltamda bir qūrt jür i̇eken. Mə, auzyña sala qoişy!
– Əkel, əpke. Kettim, apa.
– Bara ğoi, qūlynym. Baiqap jügirşi!
Jüzik pen Şəii közderi jasaurap, Səmenniñ soñynan i̇eljirep qarady.
İekeuine de bolaşaq ömirleri Səmenmen birge şapqylap bara jatqandai
körindi.
– Qūdai i̇endi osymnyñ qyzyğyn körsetse, i̇eşteñeden kende qaldym dep
qynjylmaimyn. Tūqymymen tipyl bop jatqandardy i̇estigende, būl
künime de iştei təubə qylam. Bir Tazabektiñ ortamyzda jürgeni – ol da
qūdaidyñ bizge jasağan qaiyrymdylyğy. Ol bolmasa, öñkei qatyn jylapeñirep, i̇es jyia almai jüretin i̇ek.
– Men seniñ aman qalğanyña, sol küni Səmendi ala ketkenimizge təubə
qylam. Səmen i̇ekeuiñ bolmasañdar, meniñ künim ne bolatyn i̇edi? Tüu, basym
ainalyp ketkeninşi. – Şəii Jüziktiñ iyğyna basyn süiedi. – Qaiqaidağyny oilağandiki me?
– Jibekjan, beri, mağan tura qaraşy! Jüregiñ ainymai ma?
– Səl-pəl.
– Qūdai qūtty qylsyn, janym! Köterip qalğansyñ ğoi.
– Qoişy, tep-tez-aq pa?
– Jaña öziñ de moiyndadyñ ğoi bəriniñ tep-tez bop jatqanyn.
– Tüu, sağan beker aitqan i̇ekem sony. Qaita-qaita betime basa beresiñ
i̇endi.
Biri ökpelegensip, i̇ekinşisi ökpesin tarqatqansyp, i̇eki kelinşek bir-
birine süikene, birine biri süiene sylq-sylq külip üige qaitty.

***
Qyryq şaqty adam mal-janymen, köş-köligimen Kömirşige tündeletip
jetti. Toqtamai, i̇ertesi tañbozynan tağy köşti. «Orys jazalaityn əsker
şyğarypty. İendi albannan tiri jan qaldyrmaidy», – dedi bastauşysy
artyq söz aituğa da sabyr tappai. Ürei bilegen bərinde öñ-tüs joq. İertesi
ūbap-şūbap tağy i̇elu qaraly üi ötti. «Orystar toqtamai atatyn
myltyğyn, ot şaşatyn zeñbiregin süirep keledi», – dedi. Özderi körmese
de, özgeni üreilendire aitady. Qalai degenmen de, qaşqan i̇el jiılei
bastady. Solardy körip, Qojabektiñ əieli Böbek jylaidy. «Qytaiğa qalai
jetemiz? Bizdi kim alyp ötedi?» – deidi uaiymdap. Aşyp aitpasa da, aiğa
juyq habarsyz joğalğan Qojabekti öldige sanaidy. Qimağanmen, tiri
i̇ekenine Tazabek te küməndi, tek aituğa auzy barmaidy. Jazalauşylar kelip
qyryp ketse, köpşiliktiñ obalyna qalarmyn, i̇endi bir-i̇eki künde i̇eş habary
bolmasa, onda aqyryndap şegarağa jaqyndai berermiz dep tüigen.
Keşkisin apaq-sapaqta Qojabekter sau i̇ete qalğanda, quanğannan balaşa
jügirip ketti. Bir ökiniştisi, Nüsipbekterdi būlar da tappapty. Qarabūlaq,
Tauşilik, Saty, İesikti, Türgen, Qyrğyzsai, Tastyqara, Ketpendi tügel
aralapty. Tek Köktal men Jərkentke bara almapty. Ileden atpen ötuge əli
mūz qatpapty, orystardyñ ötkelegine baruğa, tekseredi dep, ağaiyndary
jolatpapty. Nüsipbekterdi Qarabūlaqtağy i̇el ğana köripti, basqa i̇eş
jerdegiler ne kördik, ne i̇estidik demepti.
– Bir jyrağa üşeuin köme saldy ma, kim biledi? – dep kürsindi Qojabek.
– Asyğaiyq, yrğalyp-jyrğalatyn zaman joq.
Aidağan maldyñ jauğa būiyrary da, öziñe qalary da belgisiz
bolğandyqtan, jūrt birer malyn soiyp, i̇etin qaqtap aludy ūiğardy. Sonan
soñ dür köterilip, Sümbe degen jerge bardy. Qazaq pen qyrğyzdy qosaqtap
quyryp jatqan qazan şūñqyr osynda i̇eken. Orystar artynan quady,
qytailar odan ary ötkizbeidi. Pişpekten, Qaraqoldan qaşqan qyrğyzdyñ
köbi malsyz, üisiz. Oranğan kiıminen özge ne baspanasy, ne üstinde lypasy
joq. Kiız jamylğan kempir-şal men terige oranğan bala-şağany, būtabūtağa jün-jūrqa jauyp, sonyñ astyn panalağan qatyn-qalaşty körgende,
Tazabektiñ töbe şaşy tik tūrdy. Jaisyz, küisiz jūrt jalañaş ağaştai
jūtağan. Aştan qyrylğanşa jybyrlai tūratyn köbi az künniñ ğana
adamy. Būlarğa ne qytaidyñ, ne orystyñ jany aşymaidy. Būralqy itten
beter beinet tartqan halyq. İesi de joq, i̇eli men jeri de joq. Janaşyry
da joq. Ne kökke ūşyp kete almaidy, ne jerge kirip kete almaidy.
İeşkimge kereksiz.
Qazaq pen qyrğyzdy kiriptar qylyp, qalmaqtyñ tileuin qūdai beripti.
Tau arasynan tūtqiyl şyğa kelip şabuyldaidy i̇eken. Malyn aidap, ədemi
qyz-kelinşegin öñgerip əketedi i̇eken. Sol əketkennen keibiri qaitpai qalyp
jatqan körinedi. Aştan ölgenşe, qalmaqqa qatyn bolaiyn degen şyğar,
bəlkim, öltirip tastağan şyğar, anyğyn i̇eşkim bilmeidi. Köbin bir tün
asyryp qaita əkep tastaidy i̇eken. Selge aqqan salyndydai ne öñ joq, ne
tüs joq, sölbireiip qaitady i̇eken qyzdar. Jany olja bolğan soñ,
qalğanyna köz jūmady i̇eken bəri. Qorğansyz jandardyñ tözuden özge
şarasy joq.
Şegarağa ūilyqqan jūrtty aralap qaitqan soñ: «Būl – Albanğa kelgen
aqyrzaman», – dep bağalady Qojabek. Solai i̇ekenin qasyna i̇ergen Tazabek
te tüsindi. Şekarany küzetken qytaimen de, olarmen sybailas
qalmaqtarmen de söilesip körip, qaiterin bilmei, biriniñ betine biri
qarady. «Men köşteriñdi aman-i̇esen ötkizip berem. Tek on jylqy, i̇elu qoi
jinap beriñder», – dedi bir qalmaq. Onyñ söite alatynyna būlar sendi.
Öitkeni onyñ kirip-şyğyp jürgen jerine özgeler mañailap ta bara
almaidy. Biraq onyñ sūrağan malyn jinap berse, özderi osy qysta-aq
aştan qyrylyp qalar i̇edi. Sondyqtan onyñ şarty «İeger mağan ömiriñdi
qisañ, men seniñ ömiriñdi saqtap qalar i̇edim» degenmen barabar-dy.
– Könemiz be, qaitemiz? – dedi Qojabek qynjylyp.
– Basqa amal joq bolsa, könbegende qaitemiz? – dedi Tazabek te
ūnjyrğasy tüsip.
– Əueli i̇elmen aqyldasaiyq, – dedi Qojabek. – İekeui şeşti, biz bilmei
qaldyq dep jürmesin keiin. Kimde qanşa qaldy i̇eken, maldyñ da i̇esebin
alaiyq.
İekeui auyl qonğan mañğa jaqyndai bergende, arğy şetten baj-būj
i̇etken şu şyqty. «Ūryp ketti!» – degen Səmenniñ dauysyn Tazabek
jañylmai tanyp, tūra şapty. Balalar töbelesip qalğan bolar dep
boljady. Qojabek i̇ekeui jetip kelse, bir Səmen i̇emes, Samsalynyñ da,
i̇ekeuinen i̇eresekterdiñ de bet-auyzy men bas-közi qan-qan, jyrym-jyrym.
Bir top qalmaq būlar mal jaiyp jürgen jotanyñ arğy betinen şyğa
kelipti de, şoqparmen, qamşymen, taiaqpen şetinen ūryp jyğyp, bar
maldy tük qaldyrmai aidap əketipti. Əiteuir, i̇eşkimdi atpapty, biraq
asynğan myltyqtary da bar i̇eken. Astyndağy atynan basqa i̇eşkimde mal
qalmady. Nağyz aqyrzaman i̇endi tudy. Aştan öludiñ osylai bastalatynyn
Tazabek tüsindi. Ölimniñ özinen göri ölem-au degen qaupi zor sekildi. «İendi
qaittik?» – dep, qatyn-qalaş, bala-şağada i̇es qalmady.
– Tazabek, – dedi ony Qojabek oñaşalap, – jany alqymğa taianğanda,
adam i̇eñ aqyrğy amalğa barady. Biz de söitpesek bolmas. Öziñ Dəuletbai
degen ağamyzdy körip jürsiñ, Kökşegir kelinniñ jaqyn qainağasy. Jasy
jetpisten asty. Osydan tūp-tura i̇elu alty jyl būryn bū kisi qazaqtyñ
qolyna tüsken tūtqyn i̇edi. On alty jasar qalmaq bolatyn. Ony
Serikbaidyñ ağasy asyqty jilik ūsatyp asyrap alğan. Qatyn əperdi, üilibarandy qyldy. betinen qaqpai ösirdi. On altydağy bala onyñ bərin
biledi. Birde-birimiz ol jaily közinşe söz qozğap körgen i̇emespiz. Qazir
toğyz ūly bar, bəri qazaq, bəri alban, bəri qyzylbörik. İendi, amal joq, sol
əñgimeni əigileuge tura kelip tūr. Öitpeske ary oilap, beri oilap, amal
tappadym. Myna bizdi tonap, şauyp əketip jatqan qalmaqtardyñ bir dökeii
osy kisiniñ tuğan inisi Qarğa i̇eken. Soğan i̇endi Dəukeñdi jūmsamasaq, kimdi
jūmsaimyz? İes bilgeli ağalap kele jatqan adamyma «sen qalmaqsyñ»
degendi betim küimei qalai aitam? Keşke üige qonaq şaqyraiyn. Sen
menen göri syrt adamsyñ, əñgimeni Kökşegir i̇ekeuiñ bastañdar, ar jağyn
men alyp ketermin. Būğan qalai qaraisyñ?
– Qojeke-au, onyñ ne «qalai qaraityny» bar? Köpşilik üşin bet
küimek tūrmaq, jan küiip jatqan joq pa?
...Keşkisin əñgimeni Tazabek qalmaqtar aidap əketken maldan bastady.
Maldan airyludyñ arty jannan airyluğa aparatynyn i̇eskertti. Odan ary
ūzaq ospaqtatqandy orynsyz sanap, qalmaq işinde Törge, Jyrğal,
Batmolda sekildi kösemderi bar i̇ekenin, solarmen kelispese, isteriniñ
oñalmaitynyn qadap aitty. Solardyñ işinde Qarğa degen i̇erekşe batyr,
ataqty kösemi bar i̇ekenin aitqanda, Dəuletbai selk i̇ete qalğandai boldy.
Sonan soñ tötelei kelip:
– Sol Qarğağa ortamyzdan Dəuletbai ağany jūmsamasaq, basqa amal
qalmai tūr. Qinalğan myna i̇eli üşin, qatyn-balanyñ qamy üşin, ağamyz
oğan renjimes, – dep toqtady.
– Nege men baruym kerek? – dedi Dəuletbai əldebir astardy añğaryp.
– Ata, aiypqa būiyrmañyz, – dedi Kökşegir sözdi ilip əketip. – Bar
senerimiz siz bolğan soñ, būğan amalsyz baryp otyrmyz. Öziñiz bilesiz be,
bilmeisiz be, ol jağy bizge beiməlim, biraq sol Qarğa degen batyrdyñ sizge
ini i̇ekenin i̇elden i̇estidik. İestigen qūlaqta jazyq joq, sony i̇estip, sözdiñ
şyny kerek, quandyq. «Qyryludan, aştan öluden aman qalatyn boldyq.
Qūdai bala-şağamyzdyñ köz jasyn körgen i̇eken», – dep quandyq. Öitkeni
iniñiz bolsa, ol Qarğa sizdi tyñdamağanda, kimdi tyñdaidy?
– Sonda sender meni qazaq i̇emes, qalmaq dep jūmsap otyrsyñdar ma?
Soğan közderiñ men jetpisten asqanda jetti me? Toğyz balam men qatynym
qazaq ta, men qalmaqpyn ba? Būl ne qorlyqtaryñ? – dep, qart i̇eñkildep qūia
berdi.
Büldirip aldyq pa, i̇endi qaittik degendi añğartyp, Tazabek Kökşegirge
qarady. Ol közin jūmyp, basyn şaiqap, ündeme degendi ūqtyrdy.
– Ata! – dedi səlden keiin sözdi özi bastap. – Men sizge kelin bop
tūrğanda, balalaryñyz ben jeñgemiz qazaq bolyp tūrğanda, siz qalai
qalmaq bolasyz? Biraq qalmaq ta bolsa Qarğa bauyryñyz ğoi, öz qazağyñyz
üşin öz bauyryñyzğa bir auyz söz aita ma degen tilek qoi bizdiki.
Sodan keiin qarttyñ iı jibiın dedi. Basqalar da qaumalap, aştan
qyrylmas üşin, amalsyz solai isteuge tura kelip tūrğanyn aitqansyp
jatty.
Qarğağa tört kisi attandy: Dəuletbai, Qojabek, Tazabek jəne Kökşegir.
Olar auyldan ūzap bara jatqanda, Şəii i̇esik aldynda tūrğan. Üş atty üi
syrtynan ötip bara jatty. Kenet i̇eñ aldyñğysy tizginin tartyp, būğan
būryla qarady. Onyñ türin körgende, Şəiiniñ jüregi su i̇ete tüsti: jazda
jərmeñkede körgen jalpaq bet qalmaq. Üreilengennen öne boiynan əl
ketip, i̇esikke deiingi i̇eki-üş qadamdy əreñ attady. İenesi betine bir qarady
da, qūşaqtai aldy.
– Qarğam, ne qyldy? Bir jeriñ auyrdy ma? Jata qoişy! Jüzik,
Jəmeş, jügirseñderşi! Qūdai-ai, işindegisi aman bolsa i̇eken!
Bəri Şəiini qaumalap, tekemettiñ üstine körpe tösep jantaitty.
– Aiaq asty ne boldy? Köziñe birdeme körindi me? – dedi Jəmeş basyna
jastyq tösep jatyp.
– Közime ol köringenşe, şaitan köringeni jaqsy i̇edi. İesteriñde me,
jərmeñkede Sopyianyñ ənin i̇estitin küni dəu bir qalmaqtyñ qasynan
mūrnymyzdy basyp qaşyp i̇edik qoi? Jaña sony körip, tūrğan jerimde
qūlap qala jazdadym. Meni tanydy-au deimin, būrylyp, bir sūmdyq
qarady. Qaita oralyp kelip, bərimizdi qyryp ketip jürmese jarar i̇edi.
– Men Ədilbek atama aitaiynşy, Kenjeğarasyn qasymyzğa jibersin.
İerkegi bar üi i̇eken dep, qaimyğar, –dedi Jəmeş.
– Söiteiik, – dedi Jüzik te qostap.
...Keşki apaq-sapaqta i̇esiktiñ aldy kenet tasyr-tūsyr i̇etti. Jügirip
şyqpaq bolğan Jüzikti əldekim keudesinen iterip jiberip, üige kirip keldi.
– Oibai, Səmen, atama jügir! – dedi jyğylyp jatyp.
İeñgezerdei tört-bes qalmaq əi-şəi joq Şəii men Jəmeşti bas saldy.
Qalişa men Jüzik bajyldap ara tüspek bolyp i̇edi, i̇ekeuin i̇eki jaqqa
ūşyryp jiberdi. İesiktiñ aldynda tağy üş qalmaq at üstinde əzir tūr i̇eken.
Jərmeñkede körgen jalpaq bet qalmaq Şəiini öñgerip aldy da tūra şapty.
– Men qyz i̇emespin, qatynmyn! – dedi Şəii dalbasalap.
Dəu qalmaq qyñq degen joq. Qūlağyna Jüziktiñ dauysy bir jetip, bir
jetpedi. Baiqauynşa, arttarynan quğyn tüspedi. Qalmaqtar qaşpaipyspai tau işine kirdi. Ə degenşe qas qaraidy. İendi tipti quğyn
tüspeitinin Şəii sezdi. Qojabek pen Tazabek bolmasa, būl auyldyñ auyl
bolmasyn osy joly baiqady. Qalmaqtyñ qarasy jiyrma şaqty i̇edi, köbi
jolai bölinip ketti de, aqyrynda üşeui qaldy. Bajyldap kele jatqan
Jəmeştiñ de üni öşti.
Özgelerinen bölinip şyqqan i̇eki qalmaq tau işine i̇enip baryp toqtady.
İekeui i̇eki jağynan ūstap, Şəiini jerge tüsirdi. Jūlqynyp i̇edi, i̇ekeui i̇eki
iyğynan basyp tyrp i̇etkizbedi. Özderinşe birdeme desti. Əldenege kelise
almai tūrğan sekildi. Osy arada zorlamaq-au dep, Şəiiniñ zəresi ūşty.
– Mağan timeñder!– dedi olardyñ Uiatyn ūiatqysy kelip. – Işimde balam
bar. Baiy bar əielmin. Senderdiñ əpkeleriñ, qaryndastaryñ joq pa?
Jylatpañdar meni!
– Əpkemiz de, qaryndasymyz da bar, tek sendei qatynymyz joq, – dedi
bireui kekete külip.
– Qazaq işinde jürip, qazaqqa qas qylasyñdar ma? Jiberiñder meni!
– Köp sözdi qaitesiñ, būğan deiin qazaqqa qatyn bolsañ, i̇endi qalmaqqa
qatyn bolasyñ, – dedi jañağy jigit jekip.
Qasyndağysy qapsyra qūşaqtap tūrdy da, i̇ekinşisi auzyn oramalmen
buyp, qolyn jippen tas qyp bailap tastady.
– Al i̇endi əñgimeñdi aita ber, – dedi keketip.
Sonan soñ dəu qalmaq tağy öñgerip aldy. Būlqynyp baiqap i̇edi, ony
anau qūmyrsqanyñ qybyrlağanyndai da körmedi. Səl jürgen soñ
aldarynan it ürdi. Malqorany ainala alqaqotan otyrğan bes üili auylğa
keldi. Jeke bir üige köterip kirgizdi de, aiağyn qosa bailap, tekemettiñ
üstine döñbekşe tastai saldy. İesikti syqyrlatyp, tyqyrlatyp ūzaq
japty. Sirə, əbden myqtağan bolu kerek. Syrttan dabyr-dūbyrdy
i̇estigenimen, ne bolyp jatqanyn tüsinbedi. Əlden uaqyttan keiin dəu
qaranyñ özi kirdi. Üstine ton japty da, ün-tünsiz qaita şyğyp ketti.
Auzymdy aş deiin dep jer tepkilep i̇edi, tipti moinyn da būrmady. İesik te,
tüñlik te jabyq, tas qarañğy. Nege əkeldi, nege qol-aiağyn şeşpeidi, –
tüsiniksiz. Bekerden-beker əkelmeidi, beker qol-aiağyn bailamaidy, ol –
tüsinikti. Sonda ne istemek? Öltirse, aidalada-aq öltirip ketpes pe i̇edi?
Şynymen-aq zorlap qatyn qylmaq pa? Osy oidan Şəiiniñ tūla boiy
türşigip ketti. Balağynan jylan jyljyp kele jatqandai tyjyryndy.
Osymen ömiriniñ bitkeni me? Əkeden, şeşeden, bauyrdan, tuğan i̇el men
tuğan jerden – bərinen airylsa da, əli tirşiliktiñ tauqymetin Tazabekpen
birge tataiynşy dep talpynyp i̇edi, ony da qūdaidyñ köp körgeni me?
Ətteñ-ai, qolyna bir qaru tise, dəu tūrmaq, tau qalmaq bolsa da alysyp
öler i̇edi! Keudesinen jany şyqqanşa keudesine mingizbes i̇edi! Orysqa da,
qalmaqqa da qor qylğan qūdai-ai! Būdan da jaratpai-aq qoisa qaitetin
i̇edi?!
Auzy bailauly bolsa da, oiy bailausyz Şəii şarasyzdyqtan
şyñğyryp jylady. Biraq jüregi şyñğyrğanmen, üni şyqpady.
Bauyzdalğan qoidyñ baqylyndai birdeme öz qūlağyna azar jetti. Buynyp
öluge de mümkindigi joq miskin dərmensizdikten bulyğyp öksidi.
Bir kezde i̇esik aşyldy. Biraq i̇esikten i̇eşqandai jaryq kirmedi. İesikten
i̇engen qarañğylyq tynyştyqty būzbai biraz tūrdy. Sonan soñ i̇esikti
işinen myqtap japty. Əldenemen bailady. Jaqyndap keldi de, üstindegi
tondy aqyryn alyp tastap, janyna jantaidy. Jat iıs te jaqyndady.
Artynşa qūşağymen qaqpannyñ şappasynşa keudesin qysyp aldy da,
zildei qalmaq bar salmağyn saldy. Əiel boiynda dülei küşke bögeu
bolatyn i̇eş qūdirettiñ joqtyğyna Şəiiniñ közi jetti. Küştini toqtatatyn
qūdirettiñ biri – Uiat. Tağy biri – aiauşylyq. Jəne biri – meiirim. Mūnyñ
birde-biri boiynan tabylmasa, onda küşti ne istese de, bəri – zañ.
Qalmaq aiağyndağy jipti aldy da, auzy men qolyn şeşpedi. Bərin
tüsindi: baqyrmasyn, qarsylaspasyn dedi. İeñirep jylağannan özge i̇eşteñe
qolynan kelmedi. Üni şyqpağan soñ:
– Təi-ke-i̇e-i̇en! – dedi jüreginiñ dausymen şaqyryp.

***
Qarğa kösem dese, degendei adam i̇eken. «Qazaqtar keldi» degennen-aq
daiyndalsa kerek, ornynan tūrmai, bərine bajailap bir-bir qarap ötti.
Əldene kenet i̇esine tüskendei, Dəuletbaiğa qaita jalt qarady, sonan soñ
i̇esine i̇eşteñe tüsire almağan adamşa qabağyn şytty.
– İə, tanysa otyraiyq, jönderiñizdi aityñyzdar, – dedi.
Aldymen Qojabek söiledi.
– Meniñ atym – Qojabek. Myna bizdi bastap kep otyrğan aqsaqaldyñ
aty – Dəuletbai. Men bū kisiniñ inisi bolam.
– Men Tazabekpin. Qojabek ağanyñ inisi bolam.
– Men Dəukeñniñ kelinimin, qyrğyz Qojeke batyrdyñ qyzymyn.
Əkemniñ qoiğan aty – Qanykei, albandardyñ qoiğan aty – Kökşegir.
Bas şūlğyp tyñdap otyrğan Qarğa ornynan ūşyp türegeldi.
– Apyrmai, Qojeke batyrdyñ qyzymyn dediñ be? Seniñ əkeñniñ qalai
ölgenin öz közimmen körip i̇em, ainalaiyn. Qytailar qyp-qyzyl şoqqa
tiridei laqtyryp örtegende, qyñq dep bir dybys şyğarmap i̇edi! Sony
körgen qalmaqtar küni büginge deiin tüsinen şoşyp ūianady. – Kökşegirdiñ
aldyna kelip qolyn ūstady. Betine süisine qarady. – Meniñ üiim – seniñ de
üiiñ, Qojeke batyrdyñ qyzy: Törge şyq! – dedi qoltyğynan süiep.
– Siz meniñ əkemdi ardaqtaityn adam bolsañyz, sizdiñ üi mağan da üi
bolmağanda, kimge üi bolady, Qarğa ağa?
– Dəl aitasyñ, Qojeke batyrdyñ qyzy. Al i̇endi dūrystap jönderiñdi
aityñdarşy, meni qalai taptyñdar, qaidan kelesiñder, qandai şaruamen
jürsiñder?
– Ony Jəkem aitsyn, – dedi Kökşegir Dəuletbaiğa būrylyp.
Dəuletbai əñgimesin qazaqtarğa qalai tūtqyn bolğanynan bastady.
Qolyn qaqpai, mañdaiynan şertpei, qazaq əkesi qanşama bağypqaqqanymen, öz i̇elin, əsirese kişkentai inisin köp jyl boiy ūmyta
almağanyn aitqanda, Qarğa ornynda otyra almai qozğalaqtap ketti.
– Dəuletbai – meniñ qazaq əkem qoiğan at, öz atym – Dörböjin, – degen
kezde, ornynan Qarğa i̇eki ūmtylyp tūra almai, üşinşisinde əreñ tūrdy.
– Əi, jüregim sezip i̇edi-au! – dedi Dəuletbaiğa qarai təltirektei attap. –
Sezip i̇em-au seniñ tiri i̇ekeniñdi!
Dəuletbai türegelgen boiy tūryp qaldy. İeki bauyr qūşaqtasyp,
i̇eñkildep i̇edəuir jylasty. Oğan qazaqtar jarty jūmysy bitkendei
jymyñdasty.
– Qalai ūmyttyñ, qalai? – dep, Qarğa basyn şaiqai berdi.
– Qaşan balaly-şağaly bolğanşa ūmyta almadym, i̇esimnen şyqpadyñ.
– Apyrmai, bala bauyrdy ūmyttyrady i̇eken-au, meniñ ūmyta almai
jürgenim balamnyñ joqtyğynan i̇eken ğoi? – dep, Qarğa közine tağy jas
aldy.
– Bauyrdyñ balasy bauyrğa böten bolmaidy, siz bügin ağa ğana tapqan
joqsyz, ağamen qosa bala da tauyp otyrsyz, Qarğa ağa. Jylaityn jöniñiz
joq, – dedi Kökşegir.
– Dūrys aitasyñ, Qojeke batyrdyñ qyzy. Dūrys aitasyñ, – dep, Qarğa
özin özi zorlap, azar jymidy.
Dəuletbai sodan keiin nege kelgen jönderin aita bastap i̇edi, sözdiñ
mənisin tüsine qoiğan Qarğa ornynan tūrdy da, ağasyna qarap qolyn
qusyrdy.
– Boldy, boldy! Aldyma Qojeke batyrdyñ qyzy kelse, qolğa tüsken
ağamdy qūl i̇etpei, ūl i̇etken qazaqtar kelse jəne jai kelmei, bir ağamdy
toğyz ūldan örbigen bir auyl i̇etip əkelse, men qazaqtardyñ qandai şaruasy
bolsa da şeşip beruge daiynmyn!
Qarğa būlardy baital soiyp qonaq i̇etti. Keterlerinde qazaqy jönmen
būiymtai sūrady.
– Qam jemei qaita beriñder. Maldaryñdy kim alsa, sonyñ özine
apartyp bergizem. Şegaradan qai küni ötetinderiñdi bildirseñder, so küni
şerikterge tapsyrma bergizem, bəri oidağydai bolady, – dedi.
Qarğadan qaryq bop qaitqan būlar üş qyz ben Şəiini qalmaqtardyñ
tartyp əketkenin i̇estigende i̇eseñgiregen adamşa i̇es-tüssiz ūzaq otyryp
qaldy. Jaryq dünieniñ tündigi jabylyp, jer əlemdi qapas qarañğylyq
qymtap alğandai körindi. «İendi qaittim?» – dedi Tazabek tüñilip. Özinen özi
sūrap, özine özi jauap bere almady. Jauaby da joq, şeşimi de joq
tyğyryq tərizdi.
– Qarğam, – dedi şeşesi dem berip, – əkeñ ölgennen keiin de ömir sürip
jattyq qoi. Tiri adam tirşiliktiñ tozağyn da tartady, azabyn da köredi,
odan tek öli adam ğana qūtylady. Işinde ūrpağyñ bar əieldi jauda
qaldyrma. Ol – seniñ bolaşağyñ. Tek işindegisi aman bolsa i̇eken!
Qaryndasyñ da ağam qūtqarady dep senip jatqan şyğar. Bərimiz bir sağan
senip jürmiz, şyrağym.
Tazabek anasynyñ aitqanyn da, aitpağyn da tüsindi. «Keudemde janym
barda Şəiini jylatpaimyn!» degen uədesi de i̇esinde.
– Sabyryñdy joğaltpa, – dedi Jüzik Tazabek myltyğyna qol sozyp
jatqanda. – Ana i̇eki qyzdyñ ağaiyn-tuysy da daiyndalyp jatqan.
Dəuletbai ağanyñ i̇eki ülken balasyn qasyña alsañ, onda Qarğa tağy
kömektesetin şyğar?
Dəp osy aqyldyñ der kezinde aitylğanyn tüsinip, Tazabek Jüzikke
süisine qarady.

***
İertesi qas qaraia dülei qalmaq tağy kelgende, «Būdan da ölgenim jaqsy
i̇edi!», – dedi Şəii tüñilip.
– Qatyn boluğa könemisiñ? – dedi qalmaq i̇eñkeiip.
Şəii basyn şaiqady. Anau bir qolymen qapsyra qūşaqtap aldy da,
i̇ekinşi qolymen aiağyn şeşe bastady.
– Təi-ke-i̇e-i̇en! – dedi Şəii tūnşyğa şyñğyryp. Tūla boiy typyrlap
qaşty. Biraq janyn da jaralağan, aryn da aramdağan qarañğylyqtan
qūtyla almady.

***
Tazabek bastağan alty jigit Qarğağa tağy keldi. Ol būlardy ün-tünsiz
tünerip tyñdady.
– Törgeniñ adamdary i̇ekenin aitularyñnan boljap otyrmyn, – dedi
qabağyn tüiip. – Maldaryñdy aidap əketken de solar. Bügin qaitaryp
beruge tiıs. Jigitterim ony özderi jaiğastyrady. Al mynağan özim
aralaspasam, bolmas. Sizder şai işip jaiğasa tūryñyzdar, men
jigitterimdi əzirlei bereiin.
Jiyrma şaqty saqadai sailanğan jigit əp-sətte jinaldy. Qarğanyñ
soñynan tau bökterlei tike soltüstikke tartty. Dəu qorany töñirektei
otyrğan bes üili auylğa būlar tüs aua jetti. Qarğa əldene dep qalyp i̇edi,
jigitteri lezdemde ər üidi tört-besten qorşap ala qoidy. Sonan soñ özi
aldyğa şyğyp, aspanğa i̇eki dürkin oq atyp i̇edi, bar üidiñ adamdary syrtqa
ytyp-ytyp şyqty. Tek üşinşi üidiñ i̇esigi aşylmady.
– Əieliñ ana üide, – dedi Qarğa sol üidi Tazabekke iegimen nūsqap. –
Alyp şyq!
Myltyğyn jüre kezep, Tazabek solai bettedi. Aiağy bailauly, auzy
tañuly Şəiini kirgen bette bas saldy. Əueli auzyn şeşti de, köterip aldy.
– İendi meni öziñ de alma, qalmaqqa da qatyn qylma, öltirip ket! – dedi
Şəii baj i̇etip.
– Şəii! – dedi birinşi ret oğan jekip. – İeger osy söziñdi i̇eldiñ közinşe
tağy aitatyn bolsañ, onda, şynynda, öltirip ketem! – Syrtqa köterip
şyqqan soñ, aiağyndağy jibin i̇eldiñ közinşe bəkisimen kesti de, Şəiini
köterip əkep atqa mingizgeli jatqanda:
– Tūra tūr! – dedi Qarğa qamşysyn köterip. – Atty da, i̇erdi de mynau
tauyp beredi. – Tazabek jalt qarap, Qarqara jərmeñkesine jylda keletin
jalpaq bet qalmaqty birden tanydy. Myltyğyn soğan qarai kezene
bergende, tağy Qarğa toqtatty. – Sabyr qyl, Tazabek! Əueli əieliñe at
alyp kelsin! – Aqyryp birdeme dep i̇edi, dəu qalmaq üii jaqqa i̇empeñdei
jöneldi. Artynşa i̇ertteuli at jetektep əkeldi. – İendi ana atqa əieliñdi
mingiz!
– Qaryndasym men basqa qyzdar qaida?
– Olarğa bizdi osy dəu bastap barady. Bərin de tabamyz. Al i̇endi,
Tazabek, myna dəudiñ boijetip otyrğan öz qaryndasy bar. Jazasyna sen
sony toqaldyqqa al!
– Al, Təiken, al! – dedi Şəii aşyna ün qatyp.
– Ağasy mynandai bolğanda, qaryndasy qai oñğan deisiñ, Qarğa ağa?
Almaimyn!
– Onda kettik.
Jəmeşti, tağy i̇eki qyzdy tauyp alğanşa qas qaraidy. Būlardy
şyğaryp salyp tūryp, Qarğa dəu qalmaqty atynan tüsirdi.
– Mūny atyp tastağannan qalmaq azaimaidy, qazaq köbeimeidi,
Tazabek. Qamşyñdy al da, aşuyñdy bas!
– Atyp tastañyz! – dedi bir qyzdyñ ağasy aşulanyp.
Atynan tüsip, qamşysyn salmaqtap, Tazabek dəu qalmaqtyñ qarsy
aldyna bardy.
– Qarğa ağa, qaq mañdaidan ūrsam, myna dülei til tartpai ketedi. Biraq
odan, öziñiz aitpaqşy, qalmaq ta azaimaidy, qylmys ta azaimaidy, qazaq
ta köbeimeidi. Onyñ üstine, sizden jaqsylyq körip tūryp, bir
qandasyñyzdyñ qanyn jüktep ketsem, sizdiñ abyroiyñyzğa daq salyp
ketkendei bolam. Alaida siz rūqsat berip tūrğandy paidalanyp, men mūny
öltirmei, mügedek qylyp keteiin. Öle-ölgenşe i̇esinde jürsin, özgege de
sabaq bolsyn.
– Uəi, – dedi bir qalmaq küdiktenip, – ol qamşyğa ölmeidi!
Tazabek tistenip közin jūmdy. Bükil aşuyn, yza-kegin bilegine jinady.
Qalmaqqa qarama-qarsy tūryp, sol aiağyn aldyğa sozdy da, bir ornynda
ary-beri teñseldi.
– Ah! – dep, aqyra siltep qalğanda, öñkiıp tūrğan qalmaq şökken
tüieşe ökirip i̇etpetinen tüsti. Tūmsyğymen jer süze jyğyldy. Üş qalmaq
jigiti jügirip kelip, jerden köterip tūrğyzbaq bolyp i̇edi, ol jany şyğyp
bara jatqandai şyñğyrdy. Oñ iyğy salbyrap, bos arqannyñ ūşynşa
qoly men jeñi salañdady da qaldy.
– Qolyñnyñ qattysy-ai! – dedi Qarğa basyn şaiqap. – Tañdanğany ma,
dəu qalmaqqa jany aşyğany ma, ony Tazabek ajyrata almady. – Al i̇endi
joldaryñ bolsyn! Ötetin küni habar berseñder, osy jigitterim qarsy
alady.
– Qarğa ağa, sizge myñ da bir rahmet!
...«Kegim qaitty ma, ökinişimniñ orny toldy ma?» – dedi Tazabek özin
özi iştei tergep. Qatynyn zorlady, qaryndasyn qorlady. Bar qalmaqty
qyryp tastasa da, orny tolmaityn opyq. Baqyryp jylasa da, aqyryp
attandasa da, bolar is boldy, i̇endi ony i̇eşqandai qūdiret qalpyna keltire
almaidy. Zorlanğan qatyn, qorlanğan qaryndas tūrmaq, bükil halyq qorğan
tappai qyrylyp, qor bolyp jatqan joq pa? Qyrylyp jatqandarğa
qarağanda, tiriniñ ömiri təubə i̇emes pe? Sondyqtan jasyğanyn jauy
tūrmaq, dosy da körmeui kerek. Öitse, ol da jeñilis. Şəii de, Jəmeş te
kinəsiz. Öitkeni qorğausyz qalğan olarda qorğanatyndai şama joq. İerkek
basyna is tüskende synalady. Basyna is tüsti. Jau qorlağan qatyny men
qaryndasyn i̇endi öz i̇eli qorlamauy kerek. Jaudyñ jauyzdyğyn körgeni
üşin, qaryndasy qaryndas, qatyny qatyn bolmai qala ma?
Özin özi qairağan Tazabek qatu minezben jan-jağyna qabağyn tüiip
qarady. Şəiige janasa kelip, tizgininen tartyp Jəmeşke qarai
jaqyndatty.
– İeñseleriñdi köter! – dedi özgelerge de i̇estirte. – Jarty əlemdi
qaratqan Şyñğyshannyñ da qatynyn jaulary tartyp əketken. Sol Börte
keiin oğan jer betinde teñdesi joq tört ūl tuyp bergen. Sender de, qūdai
būiyrtsa, qazaqtyñ kegin quatyn qaharman ūl-qyz tuarsyñdar. Biz tartqan
qorlyq pen zorlyqtyñ i̇esesin solar qaitarady.

***
Qalmaqtardan əieli men üş qyzdy qaitaryp əkelgen soñ, jūrt
Tazabekti batyr atady. Əsirese onyñ atağyn jalpaq bet qalmaqty
qamşymen qalai ūryp jyqqanyn aityp keluşiler jaidy. Aralarynan
qorğan bolarlyq bir ūldyñ şyqqanyna ülken-kişi təubə desti. Alaida
dünieniñ i̇etek-jeñi birte-birte tarylyp kele jatqanyn bəri añğardy.
Sondyqtan ərkim özgeden būryn öz qamyn oilauğa köşti. Qalmaqtyñ
qylğany mynau bolsa, qytaidyñ körseteri tipti zor şyğar degen oimen
Qalişa balasyna oida joq ötiniş aitty:
– Balam, ary ötpei-aq, Jüziktiñ əke-şeşesiniñ qasyna baryp,
Kürmetiniñ bir quysyn panalasaq kəitetin i̇edi?
– Apa, qalmaq – bir kezde qazaqtan jeñilgen jau. Qangeldi, Raiymbek
babalarymyz olardy i̇elden, jerden quyp şyqqan. Al orys – bizdi bilep
otyrğan i̇el. Taudyñ quysy tūrmaq, jerdiñ jeti qat astyna tyğylsaq ta
tauyp alady. Tūqymymyzdy tūzdai qūrtady.
– Öziñ bil, qarğam. Meniki ənşeiin bosqa əbiger bolamyz ba degen
əieldik əñgime ğoi.
Sümbeniñ soltüstik tau betine qazaqtar jinalsa, özen boilap, jazyqqa
qyrğyzdar ūiysty. Olardyñ jağdaiy adam şoşyrlyq. Köbiniñ ne
baspanasy, ne suyqta kier syrt kiımi joq. Biraq bala-şağasy köp jəne
əielden i̇erkegi az. Qaiyr sūrap, qazirdiñ özinde qazaq arasynda qañğyp
jürgeni qanşama. Qystyñ bir suyğynan qala ma, qalmai ma, qūdai biledi.
Özi de ölim auzynda jürip, olarğa qazaqtyñ qaiyr beretinin qaitersiñ?!
Qas qaraiğan kezde qyrğyzdar jaqtan tars-tūrs myltyq atyldy.
Olardyñ u-şuy qazaqtardy da şoşytty. İet pisirim uaqyttan keiin əreñ
tynyştaldy. Ne bolğanyn bilu üşin, Qojabek i̇ertesi Tazabekti i̇ertip
bardy. Qaptağan qyrğyzdan azyn-aulaq qalğanyn būlar birden baiqady.
Kiız jamylyp otyrğan jüdeu əielden jön sūrady.
– Bala-şağany basyp kete jazdap, bir top atty şauyp keldi de: «Oibai,
orystar kelip qaldy, qaşyñdar!» – dedi. Artynşa tars-tūrs myltyq
atyldy. Bireu oibailady, bireu şyñğyrdy, balalar jylady, töñirek
opyr-topyr boldy da ketti. Jūrt japatarmağai şegarağa lap qoidy.
Aldynan şyqqan qytaidyñ şerikterine de toqtamady. Toqtata almağan
soñ, olar da atty. Jūrt batpaqqa batqandardy basa-köktep qaşty. Suğa
ağyp bara jatqandardy körip tūryp, suğa sekirip jatqandar boldy.
Birtalaiy qolynan tüsip qalğan balasyna qairyla almai zytty. Qūdai özi
keşirsin, talai qatyn qolyndağy balasyn tastai qaşty. Özennen öte
almai qanşasy qyrylğanyn bir qūdai biledi. Men ə degende sürinip
jyğyldym da, sol ornymda ölgen kisişe jata berdim.
– Orystar sağan timedi me?
– Qaidağy orystar? Qalmaqtar i̇eken bəri. Jūrt tūra qaşqanda qarausyz
qalğan maldy tügel qualap əketipti. İendi aştan öletin boldyq.
Qojabek pen Tazabek özen boiyndağy ölikterdi körip, jağalaryn
ūstady. Körip tūryp, öz közderine özderi senbedi. Ər jastağy jiyrma
şaqty bala qairañğa batyp, batpaqtan şyğa almai, tüngi suyqta sol küii
qatyp ölipti. Qol ūşyn beretin bir adam tabylmağany ğoi? «Sūrausyz
ölim!» – dedi Tazabek özine özi sybyrlap.
– O ne? – dedi Qojabek betine qarap. – Birdeme dediñ be?
– Aityñyzşy, ağa, osynyñ bərine kinəli bireu bar ma, joq pa? Əlde öz
kinəmizden qyrylyp jatyrmyz ba? Öitkeni patşanyñ sūrağan adamyn
bersek, orys ta, qalmaq ta bizdi būlai qyrmaityn i̇edi ğoi?
– Ony men de oiladym, Tazabek. Biraq namys ölimnen de küşti ğoi,
bərin namysqa şabamyz dep bastadyq i̇emes pe? Bizge i̇eşkim i̇eştemeni
jöndep tüsindirmei, «Būl jabaiylarğa tüsindiretin tügi joq, ait ta,
adamyn ala ber!» – dedi ğoi. Juas halyqty jündei salamyz dep oilady.
– Jündeuin jündedi ğoi, körip kelesiz!
– Ə-əi, Tazabek-ai, jany şyğyp ketpegen soñ, kim baryp öz i̇erkimen
körge kire qoisyn, bolaşaqtan bir jaqsylyq kütumen ötemiz de bərimiz.

***
Köşti Qarğanyñ jigitteri Mystyñ suynan ötkizip, Attyñ tauy degen
jerge alyp keldi.
– Osy mañaiğa ornalasyñyzdar, i̇eşkim timeidi, – dedi bastap əkelgen
adam.
Olar ketken soñ, kesimdi sözdi Qojabek aitty:
– Bərimiz bir saiğa syimaimyz, mal-jannyñ yñğaiyna qarai bölineiik.
– Biz bərimiz ana bir saiğa syiarmyz, – dedi Tazabek şili özekti alystan
baiqap. – Qiyn-qystau künde qabatyñyzğa alğanyñyzğa, Qojabek ağa, sizge
myñ qaitara rahmet! Alda da aralasyp tūrarmyz.
– Biz de sağan bauyr basyp qaldyq, Tazabek. Tört qyzymyzdy
qalmaqtan qaitaryp əkep, ülken qairat qyldyñ. Dəu qalmaqty qamşymen
qalai ūryp jyqqanyñdy jigitter jyr ğyp aityp jür. Kek qaitaryp
jürmesin, abai bol!
...Tazabek Ədilbek aqsaqaldy balalarymen qasyna aldy da, saidyñ
auzyna otyrdy, al özgelerdi saidyñ tübine jiberdi. Otyz şaqty qoiy, i̇eki
būzauly siyry, i̇eki ögizi, i̇eki bie, alty aty, jalğyz tüiesi aman jetken ol
kele sala şaruasyn yñğailauğa kiristi. Qasyna Səmendi i̇ertip alyp, əueli
būta şauyp əkeldi de, sonymen qorşaulap qora jasady. Batys jaq saida
bir üi qalmaq otyrady i̇eken, sudy sonyñ būlağynan tasityn boldy.
Ədilbektiñ balalary men basqalar da būdan körgenin istep jatty.
– Apa, – dedi Jüzik i̇erteñgi şai üstinde. – Tazabek bolmasa, biz de
qyrğyzdar qūsap Sümbeniñ boiynda qyrylyp qalatyn ba i̇edik, kim bilsin?
– İe, qarğam, bərine təubə! Səmeniñ de serik bop qasynda jürgen joq pa?
«Ornynda bar oñalar» degen – osy.
İertesinde Tazabek qalmaqtyñ qoiyn jaiyp jürgen qazaqpen jolyğyp,
jönin sūrap i̇edi, ol:
– İe, bauyrym, – dep añyrai jöneldi, – keide adam ölmei qalğanyna da
ökinedi i̇eken. Əke-şeşemnen, bir ağa, bir inimnen; olardyñ üi işi, balaşağasynan; özimniñ i̇eki ūl, bir qyzymnan tügel airylyp, bir qatyn men bir
balamdy aman alyp şyqqanyma da təubə dep jürgen beibaqpyn. Bəri suğa
ketip öldi. Qatynymdy jetektep, kenje ūlymdy qūşaqtap, basqa i̇eşkimge
kömek jasai almadym. Büitip tiri qalğany qūrysyn! İendi mine aştan
ölmeu üşin, qatyn-balamyzben qalmaqqa qūl bop jürmiz.
– Qalmaq üi berdi me?
– Üi deitindei üi i̇emes, degenmen, əiteuir, baspana. Jarqabaqtyñ
astyn üñgip quystap aldyq. İeñkeiip kirip, i̇eñkeiip şyğamyz. Əli oñalyp
ketermiz degen ümit qoi ənşeiin.
– Ümitten ülken ne bar deisiz, ağa? Atyñyz kim?
– Amalbai.

***
Qaraşanyñ aiağynda qar jauyp, qys tüsti. Syğyraiğan bilteşamnyñ
jaryğymen bəri keşki tamaqqa bas qoiğan kez i̇edi. Irgeniñ syrtynan gürs
i̇etip əldene süikene qūlady. Bəri üreilenip, bir-birine qarasty. Tonyn
iyğyna ile sap Tazabek tysqa ūmtyldy.
– Baiqaşy! – dedi Jüzik saqtandyryp.
Artynşa Tazabek bir əieldi üige süirep kirgizdi. Jany bar i̇eken, i̇ernin
qybyrlatty.
– Birdeme aitqaly jatyr-au, baiğūs! – dep, Qalişa qasyna bardy. Əiel
közin bir jūmyp, bir aşty.
– Qasynda tağy bireuler bar-au, sirə? – dedi Jüzik joramaldap.
Tazabek tağy syrtqa şyqty. Dybys biline me dep, töñirekti biraz
tyñdady. Qarañğyğa közi üirengen soñ, əieldiñ qarğa tüsken izin baiqady.
Sony qualai baryp, i̇etpetinen qūlağan i̇eresek balağa tap keldi. Əlgini
kötere sap üige alyp kirdi. Keudesin aşyp tyñdap, tamyryn ūstap körip,
tirşilik belgisin taba almady.
– Baiğūs bala i̇etpetinen jyğylğanda, qarğa tūnşyğyp ölgen tərizdi, –
dedi topşylap.
– Būl əieldiñ küieui de bolu kerek, balam, qarap kelşi! – dedi Qalişa.
Tazabek tağy tysqa ūmtyldy. Iz quyp, dauys jeter jerge deiin bardy. İendi
keri qaita bergeninde, büiirlep ketken tağy bir izdi baiqady. Səl jürgen
soñ, sürinip jyğyldy ma i̇eken, būta tübinde bük tüsip jatqan i̇erkektiñ
üstinen tüsti. Alaqanyn mūrnyna tosyp i̇edi, jyly lep bilingendei boldy.
Ony köterip əkep oşaqtyñ qasyna jatqyzdy.
– Əiel baiğūstyñ əli bitken i̇eken, – dedi Qalişa, – üzilip ketti.
İerkeginiñ jany bar ma?
– Bar, – dedi Tazabek dereu onyñ aiaq-qolyn qarmen ysqylai bastap. –
Kiımderi jūqa, jaurağan, aş ta şyğar, qalai jetti i̇eken būl arağa? Kiımine
qarağanda, qyrğyz bolu kerek. Jağy qarysyp qalğan-au deimin? Bir qasyq
jyly süt ūrttatşy, Jüzik!
– Oibai, men qorqam, apam işkizsinşi.
– Əkel sütiñdi! Tiri qalsa, bala-şağama sauaby tier.
– Mə, apa. Səmenime sauaby tisin.
...Ketpen-küregi joq Tazabek ölgen əiel men balasyn jarqabaqtyñ
astyna aparyp betin jasyrdy. İerkek tüs aua əreñ basyn köterdi.
– Balam? – dedi Tazabektiñ betine əri ümitpen, əri küdikpen qarap.
– Balañ şeşesiniñ qasynda...

***
İeki kün tolastamai jauğan qar jer əlemdi bürkep tastady. Qoi men
siyr qorada qamalyp, jylqy i̇ekeş jylqy da tebindei almai qaldy.
Mūnyñ tübi jūt i̇ekenin Tazabek boljady. Sasqanynan şöp sūrap körşi
qalmaqqa baryp i̇edi, «Jiğanym öz malyma da jetpeidi», – dep, ol şynyn
aitty. İendi ne de bolsa dep, əkesinen i̇estigen əreketke kiristi. İeñ əueli
Ədilbektiñ Kenjeğarasy men Səmendi i̇ertip, taudan i̇eki qu qarağai kesip
əkeldi. Bireuin üşke böldi de, juan börenesine dəl ortadan jetek jasady.
Al qarsy jağyna i̇eki jerden basytqy qaqty. Söitip daiyn süiretpeni
üşeulep jotanyñ küngei betine apardy. İeki basytqyğa Kenjeğara men
Səmendi otyrğyzdy da, özi jeteginen tartyp tömenge süiredi. Süiretpe
betkeidiñ bos qaryn sypyra jöneldi. Arşylğan qardyñ astynan qoğajua
tauyp alğan Tazabek i̇eki balağa körsetip i̇edi, tağy tabamyz dep, olar odan
beter qūlşyndy. Üşeui məz bolyp, betkeige on şaqty ret tüsip şyqqanda,
əjepteuir jaiylym arşydy. Qaiter i̇eken dep, qoradağy maldy qūia berip
i̇edi, betkeige jabysyp, kün batqanşa türtinektedi de jatty. İertesinde
barlyq üidiñ ülken-kişisi arpalysyp, osy ədispen jaiylym arşuğa
kiristi. Tağy bir küni Tazabek būta men şidi şauyp əkelip, baltaman turap
aralastyrdy da, malğa jem jasady. Ağaiyndaryna da sony istetti.
– Aramtamaq bolmai, men de bir jağyña şyğaiyn da, – dedi jaña-jaña
oñalyp kele jatqan qyrğyz yñğaisyzdanyp.
– Qys ūzaq. Sizge de əli jūmys tabylar. Əzirşe küş jinai beriñiz, –
dep küldi Tazabek.
Qyrğyz Ystyqköldiñ sarybağyşy i̇eken, aty – Tabai, qyryq segizde.
Bir ağasy, bir inisi üi işimen Tekeske deiin birge ürkip kelipti de, orystar
zeñbirekpen atqylağan kezde, kimniñ qaida qaşqanyn bilmei, byt-şyttary
şyğypty.
Ülken i̇eki ūlynan da sonda adasyp qalypty. Kenjesin jetektep,
qatynyn aldyğa sap əreñ-pəreñ beri ötipti. Qalğandaryn kütip, i̇eki kün sol
mañaida aialdapty. Talğaju i̇etip jürgen qūrttary da tausylyp, aqyrynda
aştan öletin bolğan soñ, qaşqandarğa i̇erip tentirei beripti. Tört kün boiy
ne qazaq, ne qalmaq ne üiine kirgizbei, ne tamaq bermei, əbden əlsirepti.
İendi öldik dep, bərinen küder üzgen kezde, kenet osy üidiñ ot jaryğyn
qatynynyñ közi şalyp qalypty. Aldyğa tüsip ūmtylğan i̇eken, ajalyna
asyğypty, baiğūs!
Jaz ben küzde jöndep qoñ jinai almağan qoi maly, Tazabek qanşama
tyrbansa da, künara jauğan qardyñ qysymyna tötep bere almai, ölgeni
ölip, ölmegeni köterem boldy. Köktemge salym qorasynda on şaqty qoiy,
jeti jylqysy, bir siyry men bir tüiesi ğana qaldy. Ūndary bitip, i̇etten
basqa qorektiñ bəri tausyldy. Aman-i̇esen kökke ilinse, osy malymyz da
asyrar dep ümittendi. Bir küni keşkisin:
– Bauyrlarym-au, barsyñdar ma? – dep, Jomart üige kirip kelgende,
ölgen adam tirilip ketkendei, əielder şu i̇ete qaldy. Bəri jylap köristi.
Jylap jürip külisti. – Öñkei tasbauyrlar, ölip qalsam da meni
izdemeisiñder, – dedi ol da közi men mūrnyn kezek-kezek sürtip.
– Kömirşige kelmei, öziñ ğoi qaşqan, – dep, Tazabek aqtalğan boldy.
– Auylymyzdy orystar tün işinde atqylap, qaita əke-şeşemdi aman
alyp şyqqanymdy aitsañşy. Kömirşige kelmek tūrmaq, körge kirip kete
jazdadyq.
– Ainalaiyn-ai! – dedi Qalişa kimeşeginiñ ūşymen közin sürtkilep. –
İel köşip kelgendei quanttyñ ğoi bərimizdi!
– Apa, myna kisini tanymadym ğoi? – dep, Jomart tebegen atqa
qarağandai Tabaiğa sekemdene qarady.
– Ol – meniñ qyrğyz işinde jürgen bauyrym. İel alasapyranda birbirinen adasyp jatsa, biz tabysyp qaldyq.
– İe, qūtty bolsyn, apa. Jəmeşke üilenip alğan bireu me dep,
jüregimniñ su i̇ete qalğany.
– Jomart ağa men jaiynda, əiteuir, jaqsy oilamaidy.
– Küieuge tigendi jaman dep kim aitty? Jaman bolsa, sağan jaman
şyğar, bizdiñ qolymyz oğan jetpei jür.
– Sonda qalai, sizdiñ küieuge şyqqyñyz kelip jür me?
Bəri du küldi.
– Apa, myna qyzyñyz ne bolyp ketken? Meni keleke qylyp otyr ğoi!
Qalişadan būryn Jüzik jauap qatty:
– Öziñ ğoi «bizdiñ qolymyz oğan jetpei jür» degen.
– Özderiñ i̇esimdi şyğaryp jiberdiñder şulap. Quanğandaryñdy da,
renjigenderiñdi de adam bilmeidi.
Qojaq pen Sopyianyñ jağdaiyn Jomart bilmeitin bop şyqty.
– Men senderdi izdep Tasaşyğa bardym, – dedi Tazabek birinşi ret sol
saparynyñ syryn aşyp. – Qojaqty jol şetinde atyp tastapty. Sol arağa
kömip, beiitin taspen bastyryp kettim. Sopyiadan habar-oşar joq.
– İmandy bolsyn! Jaqsy jigit i̇edi. Ony öltirgender Sopyiany aman
qaldyrdy deimisiñ? Qazaqqa tidiñ dep, tiridei soiğan şyğar?!
– Bizge ony aitqan joq, – dedi Jüzik basyn şaiqap. – Qairan Qojaq-ai,
jatqan jeri jaily bolsyn!.. Öziñ bizdi qalai taptyñ?
– Kömirşide jolyqpağan soñ, senderdiñ meni ölige sanaityndaryñdy
bildim. Biraq jer böten, i̇el böten, izdep şyğuğa jüreksindim. Kele-kele
közim üirendi, köñilim ornyqty. Aldymen Tekes öñirin bir süzip şyğaiyn
dep oiladym. Talai adamğa jolyqtym, talaidan sūrastyrdym. Söitip
jürip, Qojabek degen kisini taptym. «O, Tazabekti bilgende qandai!» – dep,
Qobylandyny jyrlağandai zulata jöneldi. So kisiniñ silteuimen
töbeleriñnen top i̇ete tüstim.
– Qojabek ağalar qaida otyr i̇eken? Izdeuge mūrşam bolmai, Uiat boldy.
Senimen birge baryp qaitpasam bolmas.
– Aituyna qarağanda, əu basta o kisi de osy mañaiğa toqtapty. Biraq
malğa da, adamğa da jaily timegen soñ, qys işinde Tekestiñ küngeiine
köşip barypty. Qalmaqtar qoqañdap körgen i̇eken, yrqyna könbepti.
«Atasy jeñilgen qalmaqtyñ balasyn da jeñdik», – dedi mağan.

***
Qojabektiñ auylyna bara jatqan jolda Tazabek Jomarttan Dəneker
jaiyn sūrady.
– Ne özin körmedim, ne habaryn i̇estimedim, – dedi Jomart.
...Qojabektiñ auyly i̇ekeuiniñ kelgenine əri jylap, əri külip, artynan
kişigirim jiyn-toi jasap jiberdi. Auyp kelgen auylda alğaş ret ən
aityldy. Qalmaqtar alyp ketip, bir aidan keiin əreñ oralğan bir əiel saisüiekti syrqyrata ənge saldy:

– Jailauynda Qarqara jatuşy i̇edik,
Toptap maldy bazarğa satuşy i̇edik.
Baimen qatar kedeige şyğyn salyp,
Şaş i̇etekten boryşqa batuşy i̇edik.

Byltyr qūlyn – biyl tai,
Bügin kedei – i̇erteñ bai.
Diırmenniñ tasyndai
Şyr ainalğan dünie-ai!
Kereuette kerilip jatuşy i̇edik,
Tüske taman tüñlikti aşuşy i̇edik.
Jərmeñkege mal satqan qalmaq kelse,
Mūrnymyzdy sasyq dep basuşy i̇edik.

İendi qalmaq qoinymda i̇erim boldy,
Būl ne degen, jūrtym-au, kerim boldy?
Pañsyp jatqan mamyqta qairan basym,
Bosağasy qalmaqtyñ törim boldy.

Öz ornyna i̇el qaityp qonar ma i̇eken?
Osy qorlyq köñilden qalar ma i̇eken?
Tentiretpei i̇el-jūrtyn, tepkiletpei,
Bir azamat tizgindi alar ma i̇eken?
Tazabektiñ töbe qūiqasy şymyrlap ketti. Būl zardy bir əiel i̇emes,
bükil i̇el aityp tūr i̇edi. Oşaq basyndağy əielden osynşama zar şyğar dep
oilamağan. Bəri bas amandyğynan basqany oilai almai qalğan zamanda
būlaişa mūñ şağatyn əieldiñ tabylğanyna tañğaldy. «İel i̇esin jiiä
bastağan i̇eken», – dedi özinşe oi tüiip. «Diırmenniñ tasyndai şyr
ainalğan dünie-ai!» – dedi iştei qaitalap.
Sol sət syrttan alqam-salqam bireu aptyğa kirip keldi. İeki i̇ezui i̇eki
qūlağynda, börki qolynda. Şyrqymyzdy būzady-au degendei, oğan bəri
jaqtyrmai qarasty.
– Bauyrlar! – dedi əlgi basynyñ buy būrqyrap. – Qūriiät! Qūriiät
boldy!
– Mynau ne deidi? «Qūriiäty» ne? – dep, Jomart Tazabekke qarady.
– Əi, qūryp qalğyr, «qūriiätyñ» ne? – dep, bir əiel jeki sūrady.
– «Qūriiätym» sol, aq patşa qūlapty. Qaşqan qazaq pen qyrğyz
i̇elimizge qaitatyn boppyz.
– Ony sağan kim aitty?
– Körşi auyldan üş jigit kelip, jağalai şüiinşi sūrap jür, solardan
i̇estidim.
Jūrt senerin de, senbesin de bilmei sendelip qaldy.
– «Jaqsy söz – jarym yrys», aitqanyñ kelsin! – dep, Qojabek betin
syipap i̇edi, bəri japatarmağai betterin syipasty.

***
Tabai men Səmen malğa qarap, Qalişa men Jəmeş üi jinap, bir sət
oñaşa qalğan Jüzik pen Şəii qora ainalyp ketti. Jüzik qapsyra
qūşaqtap, Şəiini özine tartty.
– Şynyñdy aitşy, Tazabektiñ yqylasy būrynğydai ma? «Qalmaq ne
istedi?» – dep sūramady ma?
– İeşteme aitqan da joq, sūrağan da joq.
– Əi, janym-ai, nağyz i̇erkek qoi! Özi qalai iri bolsa, minezi de sondai
iri. Bireudiñ bes balaly qatynyna da qyzyğyp, būrynğy atalarymyz
tartyp alyp üilenedi i̇eken. Jaqsy körgen soñ söitet te. Tazabek te seni
jaqsy köredi. Jaqsy köredi demekşi, Jomartqa sen qalai qaraisyñ, osy?
– «Qalai qarağanyñ» ne? Sony jaqsy körip qaldyñ ba?
– İe, joğa. Sen de qaidağyny aitady i̇ekensiñ.
– İendi öziñ ğoi «jaqsy köredi demekşi» dep otyrğan.
– Közinen baiqadym, sol bizdiñ Jəmeşti jaqsy köretin siiäqty.
– Mümkin. Biraq Jəmeş beiil bere qūiar ma i̇eken?
– İekeulep iıp körsek qaitedi?
– Köreiik. Seniñ meni iıgeniñ siiäqty.

***
Aq patşanyñ qūlağany, onyñ ornyna Uaqytşa ükimettiñ ornağany,
Qytaiğa qaşqan qazaq pen qyrğyzdyñ öz Otanyna qaitatyny – bəri
şyndyq bolyp şyqty. Qojabekpen aqyldasyp, Tazabek jaqyn künderde
Attyñ tauy degen jerge jinaluğa kelisti. Quantaiyn dep, būl jañalyqty
Tazabek Amalbaiğa da aityp i̇edi, alaida ol quanbady.
– Tuğan-tuystyñ bərinen airyldym, i̇elde meni kim kütip tūr deisiñ?
Köşetin köligim de joq, orta jolda beker aştan ölermin, – dedi.
Tazabek ne derin bilmedi. Auzyna söz tüspei sasty. Qasynan kete berip:
– Öziñiz biliñiz,– degendi zorğa aitty.
...Attyñ tauyna i̇eldiñ aldy bop Qojabek auyly kelgenin i̇estip, Tazabek
köşuge asyqty. Köşin tüzep, i̇endi jürgeli jatqanda, şauypkeli men
tauypkelin i̇ertip sol aranyñ aqalaqşysy kele qaldy.
– Köş kölikti bolsyn! – dedi yqylas bildirip. – Qaşyp kelgen
qazaqtardy tügel qaitar degen būiryq aldyq. Bireu-mireu qalyp qoimasyn,
tağy qaida bar?
Aitsam ba, aitpasam ba dep, Tazabek səl oilandy.
– Kelesi saida qalmaqtyñ qoiyn baqqan bir üi bar.
...Jūrt Attyñ tauyna jan-jaqtan jinaldy. Balasy men əielin alyp
Amalbai da jetti. Kiımderi jyrtyq, jamau; basynda üii, astynda aty joq,
jaiau. Jağdaiynyñ, şynynda, qiyn i̇ekenine Tazabektiñ anyq közi jetti.
Alaida aiağannan basqa oğan ne istei alady? Adamnyñ azğany, kiımniñ
tozğany ərkimnen-aq añğarylady. Bəri tek amandyğyna riza. Malda da
siyq qalmağan: aryq-tūraq, jaman-jəutik. Kökşegir men Tūrlybai auyly
qatar keldi. Sol tüni qar jauyp, tütegen boran soqty. Aryq-tūraqtan
azdağan ğana tUiaq qaldy, kökke ilinse, köterilip kete me degen dəme jüzege
aspady. Qardyñ qalyñdyğy sonşalyq, ölgen siyrdy körsetpei kömip
tastady. Siyrynyñ üstine kiızden jabu jauyp, saulyq qoiyn bosağağa
bailap bağyp, Tazabek küni-tüni tynym tappady. «Siyrym men əielim bir
künde bosanyp qalmas pa i̇eken!?» – dedi əzildep.
Ne üii joq, ne jöndem kiımi joq Amalbaidy bala-şağasymen öz
otauyna kirgizip aldy. On kün işinde kün qaita oñaldy. Kökek aiynyñ
şuağy jerdi de, i̇eldi de jylytty. Alaida maldyñ qoñy qaita
köterilgenşe jūrt amalsyz biraz aialdap qaldy.
Qytaidyñ ülken-kişi bastyqtary qaşyp ötken i̇eldi qualap qaitara
bastady. «Qaşyp kelgenderdi bir kün ūstap qalğanyñ – ükimet būiryğyna
qarsy şyqqanyñ» dep, adam jasyryp qalğandardy qatañ jazalai bastady.
Qūl men küñge, qyz ben kelinşekke qaryq bop qalğan qalmaqtar oñai
oljadan airylğysy kelmei, san aluan aila-şarğy jasap jatty. İerkekti öz
tuysym, ol da qalmaq dese; əieldi öz toqalym, i̇ejelgi əielim dep jatty.
Mamyrdyñ basynda Attyñ tauyndağylar i̇elge bet būrdy. Jük artqan
tüiesi, i̇eki ögizi, azdağan qoiy men buaz siyry bar Tazabek özgelerden
jağdaiy köş ilgeri i̇ekenin köşip kele jatyp baiqady. Üii de, maly da
joqtardyñ ūsqyny adam şoşyrlyq: közderi şüñireigen, jaqtary sualğan,
moinynda işi qabysqan dorbasy nemese yiyğynda myj-tyj qorjyny
ğana bar; ilbip jüredi, ybyljyp söileidi, keudesindegi jany qalai şyğyp
ketpei tūrğanyna qairan qalasyñ. Osynşama azap pen aştyqqa tötetip
kele jatqan bar quaty – tek «Tuğan i̇elge jetsek, tuğan topyraqta ölsek!»
qana. Adam senbeitin aqiqat.
Köre-köre ölikke de Tazabektiñ közi üirendi: aş adam əueli auyrady
i̇eken, al auyryp əlsiregen adam jüre almai təltirekteidi i̇eken; bir kezde
jyğylady i̇eken de, qaityp tūrmaidy i̇eken. Qaltañdap ketip bara jatqan
əieldiñ şöge qūlağanyn, sol qūlağannan tūrmağanyn öz közimen kördi.
Atynan tüsip, tamyryn ūstasa, jyğylğan bette-aq jürip ketken i̇eken
baiğūs. Jol şetinde körpege oranğan qalpy qatyp qalğan kelinşek,
şapanynyñ şalğaiyn jamylğan küii siresip qalğan qart, şeşesiniñ
baurynda qatyp ölgen bala – bərin kördi. Şegarağa jetuge bir kün
qalğanda, tau i̇etegine toqtasty. Köşken jūrtta tuyrlyqpen japqan
kişigirim tömpeşik jatty. Būl ne qylğan tuyrlyq dep, Jomart bir
pūşpağynan tartyp qalğanda, astynan bir-birine tyğylğan küii qatyp
qalğan alty kisi şyqty.
Qalmaq pen qytai şerigi qazaqtardy mal bağyp jürgen jerinen aidap
əkep orystarğa tapsyryp jatty. Şegarağa jete almai jolda ölip
jatqandarda qisap joq. Qaşqanda qalai qyrylsa, qaitqanda da solai
qyrylyp jatyr. Ne ana jaqtyñ, ne myna jaqtyñ jany aşymaidy. Biri
ary quady, biri beri quady. Byltyr qualap qyrğan orys biyl qaita ötkizip
alyp jatyr. Nege öitip özgere qalğanyna qazaqtyñ aqyly jetpeidi. Öt dep
tūrğanda, tuğan jerge jetip alaiyq deidi bəri.
Mal tynyqsyn dep, birer künge aialdağan auyl abyr-sabyr bolyp
jatqan. Bir kezde Tabaidyñ oibailağan jaman dausy şyqty:
– Ana jerde bir top adam ölip jatyr!
Tazabek öz közine özi senbedi. Balasyn qūşaqtap qyrynan jatqan əieldi
əueli ūqsatty, artynşa tanydy: Dəneker. Qatparlanğan mañdaiynan,
şalbarlanğan betinen beinet pen azaptyñ tabyn tanyp, soğan özin de
kinəli sezindi. İeñkeiip, aldymen balany ajyratpaq bolyp i̇edi, tas qyp
qūşaqtap alğan i̇eken, bosatpady. Tartyp alaiyn dep, balany qolynan
ūstap i̇edi, alaqany əli jyly körindi.
– Tabai, mə, balany alşy! – dedi. – Qaraşy, jany bar ma?
– Moiny jyly.
– Apar apam men Jüzikke!
Jomart, Tabai üşeui Kemelbai men Dənekerdi bir bölek, qalğanyn
tobymen jyrağa aparyp betin jasyrdy. Şeşesi men Jüzik ot jağyp,
balany tyrjalañaştap qūiryq maimen sylap jatyr i̇eken.
– Tiri me? – dedi Tazabek tiri i̇ekenin körip tūrsa da.
– Adam bolar-bolmasyn kim biledi, əzirşe, əiteuir, keudesinde jany
bar, – dedi Jüzik. – Səmenime serik bolady, aman qalsa, asyrap alam.
– Körgen men ğoi, men bala qylyp alam, – dedi Tabai talasyp. – Ölgen
balalarymnyñ ornyna qūdaidyñ mağan bergen oljasy şyğar?
– Qatynyñ joq, sen qaitip bağasyñ? Öltirip alasyñ ğoi, – dedi Qalişa
ara tüsip.
– İekeuiñe de bermeimin, men alam, – dedi Tazabek oiyn-şyny aralas, –
balanyñ janyn alyp qalğan – meniñ şeşem. Sondyqtan būl bala mağan ini
bolady. Əlde özimiz bala qyp alamyz ba, Şəii? Kəne, sen aitşy!
– Apam kimge berse, sol alady. Bir-birimizge böten i̇emespiz ğoi.
– Apa, aityñyzşy, jol da, jön de meniki i̇emes pe? – dedi Tabai degbir
tappai.
– İə, seniki, – dedi Qalişa jymiyp.– Biraq aittym ğoi sen bağa
almaisyñ dep. Balağa əkeden būryn şeşe qajet. İeger Jüzik şeşe boluğa
kelisse, onda bala seniki.
Bəri añyraiyp, bir-birine qarasty. Tabai şyn-ötirigin ajyrata almai,
birese Qalişağa, birese Jüzikke jəuteñdep otyrdy da qaldy. Balany
qimağan soñ aitqany-au dep tüsindi.
– Apa, şyn aityp otyrsyz ba? – dedi Jüzik te betine sener-senbes
qarap.
– İe, şyn aitpağanda. Jarty-jarty bop jürgenşe, bütin bolğandaryñ
dūrys i̇emes pe?
– Öziñizden alystatqanyñyz ba bizdi?
– Seni de, Tabaidy da özimnen alystatpai, birjola qasyma bailap
qoisam degen niet meniki. Mağan syilas kerek, Tazabegime tuys kerek.
Söitip köbeiip septespesek, bizge bireu syrttan kelip süieu bola ma?
– Səmenim i̇es bilip, adam bolyp qaldy, əkesiniñ jyly ötpei jatyp
ondaidy oilağanym künə i̇emes pe, apa?
– Sağan bügin-i̇erteñ tie qoi dep jatqan men joq, seni tap qazir ala
qūiaiyn dep otyrğan Tabai da joq. Sözdiñ reti kelgen soñ, retin aittym,
qalğanyn özderiñ oilana-tolğana jatarsyñdar.
Balany Jüzik bauyryna basty. Atyn Səmenge ūiqastyryp Əben qoidy.

***
Şekarada Tazabekterdi alty orys qarsy aldy. Bastyğy özin İvan
Karagozin dedi me, Karazogin dedi me, əiteuir, kereñge aiğailağandai,
dauystap tanystyrdy.
– Zdrastite! – dedi Tazabek qolyn ūsynyp.
– Aga, zdrasti, – dedi İvannyñ qasyndağy orys osqyryna qarap. – Tart
ary aq patşağa oq atqan qolyñdy! Qanyñ jūğady.
İvan körmegensip qolyn almady. Tazabek tiksinip, alty orystyñ türine
qarady. Birde-birinen jyly yqylas añğarmady. «Aldap ötkizip alyp
qyryp tastamas pa i̇eken?» – dedi seskenip.
– Tazabek, ne deidi mynalar? Biz de bileiik, aitsañşy!
– «Jomart, jolyñ bolsyn! Hoş kelipsiñ!» – deidi.
– Ötirik aitpa, ondai türlerin körip tūrğam joq.
– Būdan bylai tek osyndai türdi köresiñ, üirene ber.
– Quğan orys basqa, şaqyrğan orys basqa dep oilap i̇em, olai i̇emes-au,
sirə?
– Senşe, nemene, qaşqan qazaq basqa da, qaitqan qazaq basqa ma? – dedi
bir orys tap-taza qazaqşa söilep.
Jomart jym boldy.
Şegaradan ötken soñ, onşa ūzamai bir saiğa qondy. Mal da, kölik te,
adam da aryq bolğan soñ, Qojabektiñ auyly i̇ekeui bir-birinen qara üzbei,
künine on-on bes şaqyrymdai ğana jyljyp otyrysty. Bir küni İesek
Artqan degen tau bökterine jetti. Kögi köterilip qalğan şūraily jer
bolğan soñ, mal üşin bes-alty kün aialdai tūraiyq desti. Tünde jylqy
jaiuğa ketken Tabai tañerteñ şapanyna orap bir qūşaq arpanyñ masağyn
alyp keldi.
– Mūny qaidan əkeldiñ? Bireudikin ūrladyñ ba? – dedi Jüzik tañyrqap.
– Bökterdiñ küngeii tolğan masaq. Ötken küzde soldattar pisip tūrğan
i̇egindi örtese kerek. Sabağy janğan kezde, dən toly masağy öz salmağymen
üzilip tüse bergen. Köbi küimegen, keibiri jartylai janypty. Küzde
jañbyrdyñ, qysta qardyñ astynda jatqandyqtan, azdap dattanypty,
juyp jiberip keptirseñ, jei beruge bolady.
– Jumai-aq jei berse qaitedi?
– Onda işiñ ötedi. Işiñ ötken soñ, berekeñ ketedi.
İerteñinde Qalişa, Jüzik, Şəii, Əben – törteuinen basqasy tügel masaq
teruge şyğyp, üidiñ irgesin sol küni-aq arpağa toltyryp tastady.
Qojabektiñ auyly men Amalbai da, artarynan kelgen birer üi – bəri
jappai masaq terip jetisip qaldy. Toqşylyq aştyqty az-azdap yğystyra
bastady. Əzil, külki jyl qūsymen qabat qaita oralyp jatty.
– Tabai balam i̇eldiñ alğysyn aldy, – dedi Qalişa, sirə, ədeii söz
qozğap. Köz qiyğymen Şəiini bir şalyp ötti. – Tileuli qūdam men Əjiken
qūdağiym qandai i̇edi?! İeki perzentimen birge ketken Ağyntaidy aitsañşy!
«Tileulimen qūda bolam!» – dep quanyp, sol qūdalyğynyñ qyzyğyn bir kün
de körmei Tazabektiñ əkesi de ketti. Jazu solai ma, jauyzdyq solai ma,
bərinen airyldyq. Bizge ğana i̇emes, bükil i̇elge kelgen nəubet bolğan soñ,
«köppen körgen – ūly toi» dep otyrmyz. İelge jetip, i̇esimizdi jisaq,
bəriniñ jylyn birge qosyp bersek pe dep oilap jürmin. Ony Tazabekpen
aqyldasarmyz. Sodan keiin küieuge tiem dese, Jüzikke de, əiel alam dese,
Tabaiğa da rūqsat i̇etermiz. Söitemiz be, Şəii? Əlde seniñ basqa oiyñ bar
ma?
– Basqa oiym joq, apa. Jüzik mağan qazir jeñgeden de jaqyn adam
bolyp qaldy, öziñiz bilesiz. Səmen i̇ekeuinsiz i̇eş ömir süre almaityn
siiäqtymyn men.
İekeui – əke-şeşemniñ de, bauyrlarymnyñ da közi.
– Solai i̇ekeni solai, ainalaiyn! Büitip qalarmyz dep kim oilağan?
Astañ-kesteñimiz şyqsa da, aman-i̇esendigimizge təubə deimiz. Tiri qalğan
soñ, tirşiligimizdi jasamasaq, tağy bolmaidy.
– Apa, birnərse aitsam, renjimeisiz be?
– Aita ğoi, nege renjiın.
– Tabaidyñ, Jüziktiñ jaiyn aita beresiz, nege Jəmeş jaiynda tük
aitpaisyz?
– İe, onyñ nemenesin aitam? Aitatyn birnərsesi bolsa, sender
aityñdar.
– Balañyzdyñ Jomart degen dosy bar i̇emes pe?
– İe, oğan ne bopty?
– Sol bizdiñ Jəmeşke közin süzip jürgen körinedi.
– Oğan bizdiñ qyz qalai qaraidy?
– Ağasynan qorqady.
– İe, ağasyna Jüzik i̇ekeuiñ nege aitpaisyñdar?
– Biz de qorqamyz.
– Qoryqpaityn jerde qorqa qalady i̇ekensiñder əşeiin. Qyzdyñ özi
qarsy bolmasa, ağasy qaida baruşy i̇edi? Jüzik i̇ekeuiñnen artyla qūiatyn
jūmys pa sol?
– Boldy, apa, boldy. Sizdiñ aldyñyzdan öttik, – dedi Jüzik külip. –
İendigisin Şəii i̇ekeumiz jöndeimiz.
– Jöndeñder. Küieusiz qalu – hannyñ qyzyna da kemistik. Joqtan bar
jaqsy, jalğyzdyqtan jūp jaqsy. Jaqsyğa ūmtylğannyñ nesi söket?
***
Mol masaqqa bola, onyñ üstine tört qoiy qozdap, qozysy aiaqtansyn
dep, Tazabekter İesek Artqanda i̇eki apta aialdady. Köşkende Qojabekterge
de, būlarğa da ilespei, Amalbai sol arada qaldy. Az kün bolsa da dəmdestūzdas boldyq dep, Qalişa olarğa bir kiızi men körpesin berip ketti. Tağy
i̇eki qonyp, baiağy Kömirşige jetti. Sol arada Qojabektermen qaita bas
qosty. Serikbai bolystyñ Myrqasym deitin balasy Qaraqolda oqyp
jürip, köterilis kezinde üi işinen köz jazyp qalğan i̇eken, sūrastyra jürip,
otbasymen Kömirşide kezdesti. Sodan üş kün ötken soñ tüs əletinde
saidyñ auzynan bir top atty bauyrymdap qūia berdi. Jañylmai, tura
Kökşegirdikine tartty. Jönin bilmekke bir jağynan Qojabek, bir jağynan
Tazabek kelip, i̇esik aldynda jolyqty. Səl toqtap, i̇ekeui işke kirdi.
Kökşegirdiñ:
– İeli üşin ölgen ardağym-au!
Basyña bir uys topyraq salmadym-au! – degeninen-aq top jigit
Serikbaidyñ qazasyn i̇estirtuge kelgenin tüsine qoiysty. Aldabergen atty
keñ jauyryndy, otty köz jigit əñgimesin aitty:
– Şildeniñ on birinde albannyñ aqsaqal-köksaqaldary Qarqaranyñ
jelkesindegi Ait töbege jinaldy. Sonyñ işinde boldym, – dep bastady. –
Bala bermeuge kelistik. Men Şalködedegi auylyma qaittym. Bolystyñ
pesiri tizim jasap jür degendi i̇estidim. Sodan pesirdi tauyp aldym da,
kinəgesin tartyp alyp, jyrtyp tastadym. Üş-tört künnen soñ Əbdiqalyq
bolysqa jolyqsam, «Seni ūlyqtar tap dep jatyr, jür, baraiyq»,– dedi.
Barsaq baraiyq dep, Kirəpşiñkege keldik. «Tizimdi nege jyrtasyñ?» – dep,
ol meni birden tergeuge aldy. «İelden jasyryp, i̇eşkimmen aqyldaspai
jasağan tizim i̇eken», – dedim. «Ūzaqtykindegi jiynda boldyñ ba?» – dedi.
«Joq», – dedim. Sūraq-jauabymyzdyñ bolğan-bitkeni sol ğana. Sodan keiin
Əbdihalyqtyñ qasyna aparyp abaqtyğa japty da tastady. Serikbai da
sonda i̇eken. Söitip orystyñ qolyna özimizdi özimiz tapsyrdyq. İeki kün
jatyp, üşinşi küni üşeumizdi keşke taman üş atty soldat Qaraqolğa
qarai jaiau aidap şyqty. Aldymyzdan bir arbaly orys qarsy kezdesti.
«Qyrğyzdar atysyp-şabysyp bülinip jatyr», – dedi. Üş soldat ne isterin
bilmei üreilenip tūrğanda, artymyzdan jasauyl quyp jetti de, Qarqarağa
qaitadan alyp keldi. Əkelip abaqtysyna qaita tyqty. İerteñine üstimizge
on i̇eki taranşyny əkelip tağy qosty. Kelesi i̇el jatarda üş qazaq, on i̇eki
taranşy – on besimizdi Jərkentke qarai on bes soldat tura ögizşe
tompyldatyp qualady. Bir kezde Mansūr degen taranşy boldyryp, mülde
jüre almai qaldy. Joldastary qaumalap biraz jer köterip jürip i̇edi,
bolmady, sūlap jatyp qaldy. Bir soldat at üstinen myltyğynyñ istigimen
şanşydy da tastady. Baiğūstyñ qūlyndağy dausy şyqty. Bizdiñ zəreqūtymyz qalmady. Qalğanymyzdy tañğa juyq Kegenniñ poştasyna aidap
əkeldi. Soldattar sol arada şai qainatyp işti. Bir-bir ojau bizge de berdi.
Sonymen tañdai jibittik.
Tazabek Aldabergenniñ əñgime aitysyna riza boldy: orağytpai,
ospaqtamai, naq-naq aitady. Ysylğan, kezinde bolys bolğan kisi i̇eken.
– Soldattar tağy jüruge daiyndaldy. Sol arada Serikbai tūrdy da.
«Biz Əbdihalyq i̇ekeumiz būdan ary jüre almaimyz. Aqyr atatyn bolsañdar,
i̇ekeumizdi osy arağa atyp ket», – dedi. Soldattar özdi-özi byldyrlasty da,
bireui: «Jüriñder, jaña ketken taranşyny quyp jetip, senderdi sonyñ
arbasyna otyrğyzaiyq», – dedi. Köndik. Qaiqynyñ asuyna jaqyndağanda
Əbdihalyq pen Serikbai müldem jüre almai qaldy. Sol arağa biraz
demaltty. Orystar myltyqtaryn oqtap, tasty atyp, biraz oinap-külip
otyrdy. Tağy jürdik. Birazdan keiin Əbdiqalyq pen Serikbai tağy
şarşady. Körgen közim jazyqty, sol arada soldattar i̇ekeuin attyñ
bauyryna alyp qamşylady.
– İtter-ai! – dedi Kökşegir sol sət yşqyna ün qatyp. – Qazaqtyñ
ardağyn kəpir sabady degen ne sūmdyq?!
– Sodan keiin Serikbaidy men demep alyp jürdim. Şarşap, bərimiz de
kibirtiktep qaldyq. Səske boldy. «Mynalardyñ sūrqy jaman, – dedi
Serikbai qūlağyma sybyrlap. – İmanymyzdy üiireiik, būlar bizdi atady.
Qūşaqtasa qūlaiyq, sonda, bəlkim, bireumiz aman qalarmyz». Serikbai da
sony aityp bitti, art jağymyzdan myltyq tars i̇ete qaldy. Dəl aldymyzda
kele jatqan taranşy jalp i̇ete tüsti. Yñq deuge de mūrşasy kelmedi.
Serikbai meni qūşaqtai aldy. Tars-tūrs atqylap jatyr. İekeumiz qabattasa
qūladyq. Ainalamyz kök tütin. «Əi, Əbdiqalyq, köter basyñdy!» – dedi
Serikbai aiqailap. Serikbai meni basa qūlağan, qozğala berip i̇em, «Jat!
Jybyrlama!» – dedi Əbdiqalyq jekip. Jalp i̇etip üstime sol kezde bir
taranşy qūlady. Bauyzdağan malşa qyryldap, jany şyqpai biraz
typyrlady. Sodan keiin atys toqtady. Men əli tirimin. Bir zamatta üzengi
bauyn saldyrlatyp, bir saldat bas jağyma kelip atynan tüsti. Myltyğyn
sytyrlatyp oqtap atqaly jatyr. Men jabysyp jerge kirip baram.
Keudemde janym bar ma, joq pa, bilmeimin. Ölip bara jatqan sekildimin.
Kenet dəl qūlaq şekemniñ tūsynan myltyq şaq i̇ete qaldy. Öldim dep
oiladym. Jer-əlem sanamnan öşip ketti. Bir kezde orystardyñ dabyrdūbyryn i̇esti bastadym. Əbdiqalyqtyñ üsti-basyn tintti-au deimin,
i̇etikteriniñ tyqyry dəl qūlaq tübimnen şyğyp jatty. Bireui alqymymnan
köterdi de, qoiny-qonşymdy aqtardy. Tilimdi salaqtatyp, ölgen kisişe
dem almadym. Sylq i̇etkizip tastai saldy. Sol kezde i̇esimnen tanyp
qalyppyn.
– Ainalaiyn-ai, ajalyñnyñ joqtyğy ğoi! – dep qaldy bir kempir.
– Qanşa jatqanymdy bir qūdai biledi. Bir kezde ana dünieden myna
düniege qaita orala bastadym. Qan men topyraq aralasyp, bir jaq şekem
şoqpardai bolyp qatyp qalypty. İeki közim körmeidi. Şyğyp ketken i̇eken
dep şoşydym. Közimdi japqan qandy topyraqty sipalap, az-azdan ügitip
alyp tastap i̇em, közim aşyldy. Mine myna qūlağymdy kördiñizder ğoi, oq
tesip ötipti. Dəl qasymnan şaq i̇ete qalğanda, osyğan tigen i̇eken. –
Aldabergen tymağyn şeşip tizesine qoidy da, qoinynan susar börik
şyğaryp Kökşegirge ūsyndy. – Mine, mynau Serikbaidyñ oq tigen börki.
Kökşegir bas sap kökiregine basty.
– Ardağym-au, ajalyñ orystan bolğan i̇eken ğoi!?
– Kelin, sabyr qyl! – dedi Qojabek. – Ol oq – bir Serikbaiğa i̇emes,
bərimizge atylğan oq. Ajaldymyz öldik, ajalsyzymyz qaldyq. Ol oqtyñ
əli qanşağa atylatynyn, odan qanşamyzdyñ ölip, qanşamyzdyñ aman
qalatynymyzdy bir qūdai bilmese, basqa i̇eşkim bilmeidi. Bəri typ-tynyş,
bəri tap-taza bola qalady degenge basqa sense de, men senbeimin. İə,
Aldabergen, söziñdi bölip jiberdik pe, sodan keiin qaittiñ?
– Qaituşi i̇em? Tūra sap Aqşoqynyñ tauyna qarai qaştym. Bir şileuit
jerge jetip būğyndym. Tiri i̇ekenime əli sener-senbespin. Añdyp jatqan
orystar atyp sala ma dep, jan-jağyma alaq-jūlaq qaraimyn. Tilim auzyma
syimai şöl əketip barady. Jüre beruge jüreksindim əri əlim de qalmapty.
Şapanymnyñ şalğaiymen betimdi kölegeilep jata ketip i̇em, közim ilinip
ketipti. İekindi kezinde bir-aq ūiandym. Kişkene jürip kep bir bastau tauyp
aldym. Su işip i̇em, sol arada tağy ūiyqtap qalyppyn. Keş bata ūianyp,
jaiau salpaqtap kele jatqanymda i̇eki atty kisi jolyqty. Bireui miñgestirip
alyp, Aqtastydağy auylğa jetkizip saldy. Sonda qonyp, i̇ertesi tört adam
baryp Serikbai men Əbdiqalyqty, on bir ūiğyrdy Şoğan Qūlağan saiyna
jerlep qaittyq. Sonda Serikbaidyñ börkin alyp qarasam, oq onyñ
basynan tiıpti de, qany meniñ bet-jüzimdi jauyp ketipti. Sol qandy meniki
dep ūqqan soldattar meni de öldige sanağan syqyldy. Oilap qarasam, meniñ
janymdy söitip Sekeñ marqūm alyp qalğan i̇eken. Sol üşin Sekeñniñ
aruağyna razymyn, al ūrpağyna öle-ölgenşe qaryzdarmyn!
Aldabergen közine jas alyp i̇edi, otyrğandar qosyla pysyldasty.
– Al qazir qaidan kelesiñ? – dedi Qojabek əñgimeni ary jalğastyrğysy
kelip. – Kökşegirdiñ mūnda i̇ekenin qalai bildiñ?
– Byltyr Qytaiğa qaşqanymda, üi işimdi osy Kömirşide quyp jetkem.
Şegaradan ötken soñ, toqtamai Qūljanyñ tübinen at basyn bir-aq tarttyq.
Mal joq, baspana joq, azyq tausylğan. Öluden basqa bolaşaq qalmady.
Tiri qalğanyma təubə qylmastai jağdaiğa jettim. Aqyry bir qyzymnyñ
arqasynda qytaidyñ üiin qystap şyqtyq. Qūryiat degendi i̇estip, i̇eldiñ
aldymen qaita oraldyq. Sizderdiñ İesek Artqanda aialdağandaryñyzdy
jalpaq i̇el bilip otyr. Kömirşige jetkenderiñizdi i̇estidim de, Sekemniñ
ölimin i̇estirtuge ədeii keldim.
– İe-i̇e, jön, jön, – dedi Qojabek soza kürsinip. – İel dep bərimiz i̇eñirep
kelemiz, i̇elde ne kütip tūrğanyn bir qūdai bilsin!

***
Mamyrdyñ i̇ekinşi jartysy mamyrajai boldy. Kömirşiden köşudi
Qojabek bastady.
– Tazabek, – dedi köşerinde jūrttyñ közinşe, – qoişa ürkip Qytaiğa
birge bardyq, quğyn men qorlyqty birge tarttyq. Qūdaiğa şükir, tuğan
jerdiñ topyrağyna tabanymyz birge tidi. Keşe ğana quğyn-sürginge salğan
orystyñ piğyly oqys özgere qaldy degenge özge sense de, özim senbeimin.
Bilikten şyqqan bir būiryq bar şyğar. Qalai bolğanda da, i̇elge
qaitarğany – adamgerşilik. Biz sağan auyl-aimağymyzben bauyr basyp
qaldyq. Qiynşylyqta tabysyp i̇edik, jaqsylyqta da jūp jazbasaq, qalai
qaraisyñ? Qarabūlaqqa bizben birge barsañ, qaitedi?
– Söitseñşi, qainym! Söit! – dep qaldy Kökşegir de. Būryn bauyrym
deuşi i̇edi, būl joly qainym dedi iştartyp.
– Men de sizderge bauyr basyp qaldym. Birge jürsem de, bölek jürsem
de, i̇endi öle-ölgenşe bauyr bop ötem. Biz, balalardy qospağanda, əkemmen
ağaiyn-tuys bes-alty üimiz. Solardy şaşyratpai i̇elge jetkizu – meniñ
mindetim. Ata-babamnyñ aldyndağy boryşym. Qarabūlaq pen
Jylysaidyñ arasy ağaiyndy jatbauyr qylyp jiberetindei alşaq jer
i̇emes. Meniñ jönim osyndai, Qojabek ağa.
– Jön i̇eken. Onda bizge rūqsat i̇et, i̇elge qarai jyljiyq.
– Joldaryñyz bolsyn!
– Ağa! Ağa! – dep jügirip kele jatqan Səmenge Qojabek te, Tazabek te
jalt qarady. – Şüiinşi! Şəii əpkem bosandy!
– Ala qoi şüiinşiñdi, ala qoi, balam! – dep, Qojabek Səmendi
bauyryna qysyp. – Bildiñ be, kim kelipti ömirge?
– Ūl, ata, ūl!
– Şüiinşiñe menen bir tai min, balam! Qalişa əjeñe aita bar: əri i̇elge
aman-i̇esen oralğanymyzğa yrym qylyp, əri Tazabekke ūiqastyryp,
nemeresiniñ atyn Oralbek qūiaiyq.
– Bolsyn, ağa, siz aitqan atty qūiamyz! – dedi Tazabek te Səmendi
qūşaqtap.

***
Tazabekter ornalasqan Jylysai Qulyq tauynyñ teriskeiinde,
Jalañaştyñ soltüstik şyğysynda, al Qojabekterdiñ Qarabūlağy
Jalañaştyñ batysynda. İeki auyldyñ arasy – jarty kündik jer. Jalañaş
– osy öñirdegi kazak-orystardyñ ortalyğy, jüz i̇elu-jüz alpys üili ülken
auyl. Qazaqtar üşin öte üreili meken. Öitkeni ondağy tūrğyndar: «Sender
aq patşağa qarsy şyqqansyñdar», – dep, olarğa kekti. Al kek degen bir
kezde bitetin, tausylatyn nərse i̇emes: bireu kek alsa, i̇ekinşiniñ onda öşi
ketedi; ol öşin alsa, ananyñ kegi qaita ūianady, söitip jalğasa beredi,
toqtamaidy. Sondyqtan kegimiz ketti dep tüsingen orystarğa əli jetken
qazaqty ūryp ketu, oñaşada öltirip ketu tük te i̇emes, tartynbaidy. Sebebi
zañdy biletin de özderi, zañdy i̇el işinde jürgizetin de özderi, i̇eşkimnen
qaimyqpaidy. Qazaqtyñ olarğa qarsy keletinderi qyrylyp bitken.
Osylardyñ bərin oilai-oilai, aqyrynda Şəiige əlimjettik jasap, ataenesin bala-şağasymen qyryp ketken i̇eki orystan kek almai-aq qūiaiyn
degen şeşimge Tazabek iştei ikemdele bastady. Ötkenniñ ökinişi köp
bolğanmen, bügingi berekeden airylyp qalmaudy da oilady. Kek bəribir
ötkenniñ olqylyğyn toltyra almaidy. Qaita odan beter qausatyp ketui
mümkin. Ketken i̇eseñdi tek tynyştyq qana öteidi. Ösip-önu men kögeripkökteudiñ odan özge oñtaily joly joq. «Ornynda bar oñalar» degendi,
qazaq, sirə, osyny oilap aitqan.
Namys degen tek, əiteuir, qarsylyq jasap ölu me? Əlde aqylmen aila
jasau ma? Keşe qazaqty qyrğan sol orys əli qazaqty bilep otyr. Bilik
kimniñ qolynda bolsa, qūryq ta sonyñ qolynda. Qūryqtauly asau
būlqynğanmen, qūryqtan qūtyla ala ma? Qūtylar i̇edi, i̇eger asaudyñ
şamasy qūryq saluşydan asyp tūrsa. Ondai zaman tuyp ta qala ma, kim
biledi? Tek əzirge qoldan keletin qarsylyq – qyrylyp azaiyp qalmau.
Öitkeni «Jalğyzdyñ üni şyqpaidy, jaiaudyñ şañy şyqpaidy». Qazaqqa
köbeiüden özge ümit joq.
Tazabek şildeniñ soñynda əkesi Ömirəliniñ, qainatasy Tileuli men
i̇enesi Əjikenniñ, qainağasy Ağyntai men onyñ ūl-qyzynyñ jylyn berdi.
Qarabūlaqtan Qojabekti, Asydan Kökşegirdi, Tasaşydan Jomartty
şaqyrdy. İel tarqap, köñilderi jailasqan sol tüni Şəii men Tazabek
aşylyp syrlasty.
– Soñğy kezde tūiyqtau, jūmbaqtau bolyp barasyñ. Menen jerinip
jürgen joqsyñ ba? – dep, əñgimeni Şəii bastady.
– Senen nege jerinem?
– Orystyñ qorlağany – anau, qalmaqtyñ zorlağany – anau, sonyñ bəri
köñiliñe kir bailaityn şyğar, qaidan bileiin?
– Onyñ bəri oida tūratyny ras. İesime tüsken saiyn kek qaitarsam dep
arpalysam. Seni solardan qorğai almağanyma qorlanam. Biraq ondai
qorlyq pen zorlyqty sen ğana körip, oğan men ğana könip jürgem joq qoi?
Ony bir sen, bir men i̇emes, külli qazaq bastan keşti. İel körgendi i̇ekeumiz
birge kördik. Kinəmiz – tek qazaq bolğanymyz. Halyq qūtyla almağan
nəubetten biz de qūtyla almadyq. Aldabergenniñ ne degenin aittym ğoi: bir
qyzyn qytaidyñ qoinyna salyp, qys boiy sonymen kün köripti. Sol i̇endi
jaimaşuaq zamanda qazaq isteiin qylyq pa? Amalsyzdyqtyñ, aman
qaludyñ qailasy. Özge ūrpağyn öltirmeudiñ amaly. İeñ bastysy, sen –
meniñ ūrpağymdy ösiretin anasyñ. Qalğanynyñ bəri – bügin, bügin bolmasa
i̇erteñ ūmytylatyn ötkinşi nərse. Sen men üşin sol baiağy Şəii
qalpyñdasyñ. Qazaq orystan jeñildi, qazaq qalmaqtan qorlyq kördi dep, öz
halqymnan teris ainalyp ketpeimin ğoi, sol siiäqty senen de men i̇eşqaşan
suymaimyn. Öitkeni men seniñ təniñdi de, janyñdy da tabynyp jaqsy
köremin. Tabynu degenniñ ne i̇ekenin tüsinesiñ be?
– Nege tüsinbeiin, tüsinem ğoi.
– Tüsinseñ, əlgindei əieldik söziñdi būdan bylai mağan aituşy bolma!
– Tek şynyñdy ait, meni aiap aldama! – Şəii közine jas aldy.
– Qyzyqsyñ, Şəiken, seni aldağanym özimdi aldağanym i̇emes pe? Sen
körgen qorlyqty qaryndasym da kördi. Öziñ oilaşy, soğan bola Jəmeş
i̇endi qaryndasym bolmai qala ma? Sen de sondaisyñ: oğan deiin de əielim
bolğansyñ, odan keiin de əielimsiñ. Sen qylmys jasağan joqsyñ, jasağan
– orys pen qalmaq. Olardyñ qylmysy üşin sen nege jazyqty boluyñ
kerek?
– İel kördi, i̇el i̇estidi, sodan qorqam, seni kemsitedi-au dep qysylam.
– İeldiñ auzyna qaqpaq bola almaisyñ. Aitady, aitady da qūiady. «İt
üredi, keruen köşedi» de de, jüre ber.
– İeldiñ bəri senşe tüsinbeidi ğoi!
– Sağan meniñ tüsingenim jetpei me, janym-ou?
– Sony ūqpağan men aqymaqty nesine jaqsy köresiñ?
– Jaqsy qatyn bolğan soñ, jaqsy körem.
– Men de seni ölerdei jaqsy körem, janym!
– Ol degen qanşalyq? Körsetşi!
– Körsetuge qūşağym jetpedi!
Şalqaiğan əieli, i̇eñkeigen i̇erkegi qūşaqtasa ketti. Artynan əñgimedüken ary jalğasty. Tağy Şəii tūtatty:
– Oralbektiñ tür-tüsin baiqadyñ ba?
– Nağypty?
– Orysqa ūqsap barady.
– İə, solai siiäqty. Sonda qalai, seniñ qyz i̇ekeniñdi öz közimmen kördim
ğoi?
– «Orystyñ ūryğy ketken», – deidi Jüzik.
– «Ketkeni» qalai?
– Syrtqa aqqanda, işine de ketken körinedi.
– Olai bola ma i̇eken?
– Bolğany ğoi. İendi ne isteimiz? Ony i̇elden qalai jasyramyz? Əlde
balany bireuge berip jiberemiz be?
– Qoi, qaidağyny aitpa. Adam öz balasynan özi bas tarta ma i̇eken?
– Sony ösektep, dūşpandaryñ sağyñdy syndyrar dep qorqam.
– Ösek te, söz de bizdi bilemeuge tiıs, Şəiken. Özimizdi özimiz bileimiz.
Ondaiğa opyryla qalatyn meni kim dep jürsiñ? Men ömir süruge, ol ömirdi
tek senimen birge süruge birjola bekingen adammyn. Dətim berik,
küdiktenbe!
– Janym! Seni qūdai əke-şeşemniñ, tuğan-tuystyñ – bəriniñ öteuine
bergen şyğar? Qūşaqtaşy! Jalğyzym!

***
«Qyrğyz Saiğa ketip bara jatyr i̇em», – dep, Qojabek jolai
Jylysaiğa soqty. Qasynda qiiäq mūrtty qara tory jigit bar. «Baiğabyl
degen jaqynymyzdyñ balasy, aty – Qapez, Ystambūldan oqyp keldi», –
dep tanystyrdy. Jinaqy, qağylez jigit Tazabekke bir körgennen ūnady.
Adam jatyrqamaityn aşyq-jarqyn i̇eken.
– Patşa qūlağanmen, orystar ornynda ğoi, – dedi Qojabek külip. – Biz
qyryldyq, qaşqyn boldyq, al orystar bizdiñ iesiz qalğan malymyzğa ie
bolyp, şetinen baiyp alypty. İendi özimizdi sol maldy bağatyn malai
qylyp jatyr.
Qazaqta qazir mal da joq, bai da joq. «Kedeişilik jigitke qoi
baqtyrardyñ» kebin kiıppiz. Jan bağys üşin men de Samsalyma Köpzip
degen orystyñ malyn baqtyrğaly otyrmyn. İekeui bir-birin būrynnan
biledi i̇eken, «Mağan malymdy bağatyn bir-i̇eki qazaq tauyp ber», – depti
Baiğabylğa. Qasyna Tabaidy qosyp, Səmendi jiberseñşi soğan. Samsaly
i̇ekeuine bas-köz bolady.
– Oğan orysyñyz könse, tym jaqsy bolar i̇edi.
– Qapez i̇ekeumizdiñ şamamyz Baiğabylğa jetedi, al ol Köpzipti kedei
küninen biledi i̇eken, köndirer. Ony uaiymdama, seniñ uaiymdaitynyñ
basqa nərse. Orysşañ bar, jazasyñ, olardyñ qyr-syryn bir kisidei
bilesiñ, qazaqşa aitqanda, köziñ aşyq adamsyñ. Sen sekildi i̇elge sözi ötediau deitinderdi orystar oñaşada öltirip ketip jatyr. Soğan qarağanda,
söitu kerek deitin olardyñ qūpiiä ūiymy bar. Baiqap, saq jür.
– Qaidağyny aityp, qorqyta bermeñizşi, Qojeke.
– Tazabek-au, qaidağydan qorqa beretin sen i̇emessiñ, qaidağyny aita
beretin men i̇emespin. Añdyğan jau almai qoimaidy, qapy qalyp jürme.
Abyiyr Türkebaev deitin i̇endi-i̇endi i̇elge tanylyp kele jatqan jigit bar i̇edi,
orysşa oqyğan, öz bilgenin qazaq balalaryna oqytyp jürgen, sony
qaltarys jerde öltirip ketipti. Qaraqol jaqtyñ orystaryna malai bop
jürip orysşa üirengen Bekmyrza deitin bizdiñ bir bauyrymyz bar i̇edi, ony
da tün işinde üiinen aldap alyp şyğyp, ūryp öltiripti. Birqasym
Serikbaev deitin inimizdi de öltirmek i̇eken, ol, əiteuir, sezip qalyp, qaşyp
qūtylypty. Būlar özdi-özi söileskende, qazaqty meñzep: «İeki aiaqty añ
atuğa barasyñ ba?» – deitin bolypty. Sonyñ bərin köre-bile tūryp saqtyq
qylmasañ, qalai bolğany?
– Özimiz öitip olardan qoryqsaq, onda nege olardyñ malyn
balalarymyzğa baqtyramyz?
– Köpzip alğaş aryp-aşyp Reseiden kelgende, Baiğabyl onyñ otbasyn
bir jyl bağypty: sauynğa bir siyryn berip, kiım-keşegi men qazanoşağyna, işip-jemine deiin qarailasypty. Al Köpzip qazir Jalañaştyñ
atamanymen jaqsy sybai, sondyqtan oğan orystar soqtyqpaidy. Sonyñ
bərin salmaqtap otyrmyz men de, Baiğabyl da.
– Onda dūrys i̇eken, ağa.

***
«Tabai men Səmendi Jalañaşqa jetkizsin» degendi Tazabekke Qapez
aityp keldi. Tazabek Qojabekpen Baiğabyldyñ üiinde Toğyzbūlaqta
jolyqty. Sodan Tabai men i̇eki balany i̇ertip Qojabek i̇ekeui Kobzevtikine
keldi. Jüzi jyly orys i̇eken, būlardyñ Baiğabylmen birge kelgenin körip,
ornynan türegep amandasty.
– Mende, i̇eki balamda – üşeumizde i̇eki jüz qaraly siyr, tört jüzge tarta
qoi, bir üiir jylqy bar. Qysqasy, jūmys köp. Ülken balam Konstantinniñ
aulasy keñ, mal da, sender de sonda siiäsyñdar. Kiız üileriñmen keliñder,
mende beretin üi joq, – dedi Kobzev.
– Keluin kelermiz-au, biraq bizdi būzaqy orystardan qorğai alasyz ba? –
dedi Qojabek.
– Qorğai almasam, keliñder dep nem bar? – dedi Kobzev külip. – Bügin
kelseñder de men daiynmyn. Qoryqpañdar, balalarğa da, basqağa da i̇eşkim
timeidi.
...Būl şeşimdi Tazabek otbasyna jetkizgende.
– Oibai, men qaitem? Səmendi i̇eşqaida jibermeimin! – dep, aldymen
Jüzik şorşyp tüsti.
– Seni i̇eşkim balañnan ajyratpaidy, birge barasyñ, – dedi Tazabek ol
jağyn oilastyryp qoiğanyn añğartyp.
– Sonda qalai, bizdi bölek şyğarasyñdar ma?
– Bölek şyğaramyz. Şəii i̇ekeuimizdiñ otauymyzdy alasyñ. Biz jaz
şyqqanşa apammen birge tūra tūramyz. Qojabek ağanyñ qasynda
bolasyñdar. Səmen men Samsalyğa Tabai bas-köz bop jürsin dep şeştik.
– Tabai qaida tūrady?
– Ony i̇endi dalağa jatqyzbaityn şyğarsyñ?
– Apa, myna balañ ne deidi?
– İe, ne deidi?
– Tabaimen birge tūrasyñdar deidi.
– İe, birge tūrsañ, tistep ala ma? Mynandai bülingen zamanda balañ
i̇ekeuiñdi qorğaityn da bir i̇erkek kerek şyğar?
– Yñğaiyñyzdy baiqadym, apa. Meni balañ i̇ekeuiñ bailap bergeli otyr
i̇ekensiz. Jibekjan, sen ne deisiñ? Qalai qisaiasyñ?
– Səmen – meniñ jarty jüregim bolsa, sen meniñ bir tiregimsiñ. İekeuiñdi
de közimnen tasa qylğym kelmeidi. Öitkeni senderden özge mende törkin
joq. Sen əke-şeşemniñ de, bauyrymnyñ da közisiñ. Sağan apamnyñ da,
Tazabektiñ de jamandyq oilamaitynyn jaqsy bilesiñ. Olardyñ da
oilağany Səmen i̇ekeuiñniñ qamyñ. Sonyñ bərin körip, bilip otyryp, men ne
deiin? Tabaidyñ Səmenge, Səmenniñ Tabaiğa qalai bauyr basyp ketkenin
öziñ de körip jürsiñ ğoi. «İeki jarty – bir bütin» bolğandaryña men qarsy
i̇emespin.
– Apa! – dep, Jüzik tağy birdeñe dei berip i̇edi,
– Boldy, mağan i̇eşteme aitpai-aq qoi, – dedi Qalişa. Sonan soñ: –
Balam, – dedi Tazabekke, – bir qoiyñdy soi da, keşke Ədilbek ağañdy
şaqyryp, Tabai men Jüziktiñ nekesin qidyr. Əueli Səmennen sūra. «Sen
kelisesiñ be?» de. Ol kelisse, özgemiz qaida baramyz? Söit, balam. Toiğa
şamamyz kelmese de, mūsylmandyqtyñ yrymyn jasaiyq.
– Maqūl, apa. Biraq būğan Tabai könbei qoiyp masqara qylmasyn.
– İe, ol könbese, Jüzik jylap qalar deimisiñ? Bir əiel, i̇eki balağa
birdei ie bolğanğa qaita onyñ jüregi jarylyp keter. Isiñe kirise ber,
balam. Tabaimen men əldeqaşan söilesip qoiğam.

***
Qojabek pen Tabaidyñ kiız üii Konstantinniñ aulasyna qatar tigildi.
Tabai jylqyğa, Samsaly siyrğa, Səmen qoiğa ie boldy. Tabai men
Jüzikti köşirisip kelgen Tazabek keterinde əzildep küldi:
– Əpke, baiqañyz, orystyñ jylqysyn aidap küieuiñ qyrğyz asyp ketip
jürmesin.
– Söiter i̇edim, – dedi Tabai da qarap tūrmai.– Ol jaqtan, ətteñ,
Jüziktei əiel tabylmaidy; əiel tabylsa da, Səmen men Əbendei bala
tabylmaidy; tipti olar tabylsa da, tap sendei tuys tabylmaidy, – dep,
Tazabekti Tabai qūşaqtai alyp, jylap jiberdi. – Sondyqtan sen i̇endi
būdan bylai jaman jezdeñdi qyrğyz-qyrğyz dep qoñaştai bermei, qazaqqazaq dep qolpaştai berseñşi!
– Söziñe qūldyq! Seni qolpaştamağanda, kimdi qolpaştaimyn? Jüzik,
Səmen, Əben – törteuiñ jer betindegi i̇eñ jaqynymyzsyñdar bizdiñ. Üiimiz
bölek bolğanmen, tirligimiz bir.
– Sol birlikti qūrğan sensiñ,– dedi Tabai közin sürtkilep. – Sen aman
jür. Biz sağan atqosşy bola alsaq ta jarar.
...Tazabek Jalañaşqa jiı kelip tūratyn boldy. «Körip kelşi!» – dep
Şəii jūmsaidy, «Bilip kelşi!» – dep şeşesi jūmsaidy, öziniñ de kelgisi,
körgisi kelip tūrady. Qirağan, küiregen ömirdi qaita qūrsaulağan Jüziktiñ
qylyğyna qairan qalyp riza. Tabaidyñ qybyn tauyp, birese: «Səmenniñ
atasy-au!» – deidi, birese: «Əbenniñ əkesi-au!» – deidi. Dardai i̇erkek soğan
dalaqtai bolady, sony ər i̇estigen saiyn basy baqyttan bir ainalmai, myñ
ainalyp ketedi-au, sirə?! Bir kelgeninde Jüzik öñi qaşyp, üreilenip qarsy
aldy.
– Ne boldy? Öñiñ qaşyp ketipti ğoi? – dedi Tazabek tiksinip.
– Oibai-ai! Jaña ğana baiağy i̇eki jauyz orystyñ bireuin kördim, – dedi
dəl sol orys aldynda tūrğandai qalşyldap. – İekeumiz de bir-birimizge
bajyraia qarap qaldyq. Tanydy, ittiñ balasy. Ol atty, men jaiau. Tap
beredi i̇eken dep, tizem dirildep, jyğylyp qala jazdadym. Ötip baryp,
artyna būrylyp qarady. Syrtymnan qai qorağa kirgenimdi baqylady ma,
joq pa, onysyn bilmeimin, men artyma qaraudan qorqyp, üige zorğa jettim.
Əi, beker kelgen i̇ekemiz Jalañaşqa. Meniñ küieuim i̇ekenin bilse, ol
aldymen, qūdai biledi, Tabaidy öltiredi. Balalarğa da ziiän jasai ma, kim
biledi. Sen saq bolşy. İendi bizge köp kele berme. Közine tüsseñ, seni
añdidy. Jalğyz-jarym qazaqty közge tüspeitin jerde orystar öltirip
ketip jatqan körinedi. Ondai sözdi osyndağylardan künara i̇estimiz.
– Körgeniñ qaisysy?
– Jiren mūrt jastauy. Şiltigen aryq. Közi biraq öñmeniñnen ötedi:
sondai suyq, yzğarly.
– Menen būryn Tabaidy saqtandyr, özine de, balalarğa da abai bolsyn.
Tağy birer künnen keiin Tazabek Jalañaşqa kelip, keşteu, biraq kün
batpai qaitty. Toğyzbūlaqty basyp, Jylysaiğa Aqtoğai arqyly ötpek
boldy. Aqtoğaiğa jete bergeninde kün batty. Nege i̇ekenin, «Sen saq
bolşy» degen Jüziktiñ sözi i̇esine tüsti. Jan-jağyna qarady. Qarañğy
tüskenşe Aqtoğaidan ötip keterin boljady. Atyn tebinip, jedeldete
jürdi. Əldebir saqtyqpen tömengi ötkelge būrylmai, Sarqamys jaqqa
örlep ketti. Sol sət ötkel jaqtan myltyq tars i̇ete qaldy. Zyñ i̇etken oq
jelke tūsyn janai ötti. Ölimniñ üreii öne boiyn mūzdatyp jiberdi. Jalt
qarap, myltyq kezengen i̇eki attynyñ özen jaqtan şyğa kelgenin kördi de,
tūra şapty. İekinşi oqtyñ atylğanyn tu syrtymen i̇estidi. Sarqamystyñ
qorysyna kire bergende, üşinşi oq tap qasyndağy şyrğanaqty kirş
i̇etkizip qiyp tüsti. Ajaldyñ ainalsoqtap jürgenin jüregimen sezdi. Qalyñ
ağaştyñ arasynda jol – bireu, adastyra almaidy, atpen tyğyla da
almaidy, ne isteui kerek? Ne de bolsa təuekel dep, Şaryn özeninen
ötpesten atynan qarğyp tüsti. Kök şūbardy qamşymen bir-i̇eki salyp
jiberdi de, özi oñ jaqtağy Aqtoğaidyñ qalyñyna qoidy da ketti.
Quğynnyñ kelip qalaryn boljap, onşa ūzamai jata qaldy. İeki orys
qyryq-i̇elu qadam jerden qoqañdap öte şyqty. Ornynan tūryp, añnyñ
jymy ma, maldyñ izi me, bir taptaurynğa tüsip, ördegi Moinaqtyñ
jotasyna qarai tartty. Toğai bir jerde şalañ, bir jerde qalyñ,
jaltaqtap, saqtana qaşty. Birazdan keiin oilana bastady. İekeulegen orys
qūtqarmauy mümkin. Aqyr öletin bolğan soñ, jastyğymdy ala jatyp, tym
qūrysa bireuin men de öltireiin dep bekindi. Kenet at kire almaityn
qorysqa jata qalğysy keldi de, at kire almaityn jerge oq kire alady ğoi
dep, qaita qobaljydy. Kökşūbardyñ üstinde iesi joq i̇ekenin körgen soñ,
söz joq, i̇eki orys keri qaitady. Sonda qaida barady, mūny qaidan izdeidi?
Jaiau adam özennen öte almaidy, sondyqtan olar mūny Şarynnan ötip
alğan soñ tyğyldy deui mümkin. Bir şatassa, sodan şatasady. Olai oilasa,
i̇ekinşi ret şatasyp, onda özendi qūldai qaşty dep quady. Al i̇eger özennen
ötpedi dep i̇eseptese, ötkeldiñ tek ör jaqta i̇ekenin biledi, onda özendi
boilai quady. Alda-jalda oğan da, būğan da düdəməl bolsa, onda i̇ekeui i̇eki
bölinip, biri özendi qūldai, biri boilai izdeidi. Qūdai sətin berse, sonda
birge bir kezdesip qaluy mümkin.
Qarañğy tüsken saiyn Tazabek batyldanaiyn dedi. Qaşa-qaşa
toğaidyñ şetine jaqyndady. Örgi ötkel osy arada. Jaiau adam toğai
işinde baiqalmaidy, al atty adam alystan qarañdaidy. Olar būdan
qarsylyq kütpeidi, qaşqynnyñ maqsaty tek qaşu, qəitse de qūtylu dep
sanaidy. Sony paidalanuy kerek. Ötkeldiñ tūsyna kelip biraz oilandy.
Quğyn arğy betten kelse, osy aradan beri ötedi; bergi jaqtan kelse, ary
ötedi. Būdan keiin tyğylatyndai toğai joğyn biledi, sondyqtan osy
aradan ūstaimyz dep senedi.
Ötkeldiñ bergi betindegi səmbi talğa közi tüsti. Şaşaqtary jerge
jetkenşe salbyrap, qūrğan şymyldyqşa döñgelenip tūr i̇eken. Soğan
tyğylsa, körinbeitinin birden boljady. Sudan ötip kele jatqan quğynşy,
söz joq, sodan – səmbi taldan – sekemdenedi. Al joldyñ i̇ekinşi jağyndağy
itmūryndy i̇elemeidi. Biraq ol da bir adamdy qalqalai alady. Seziktengen
adam səmbi talğa alañdap kele jatqanda, itmūryn jaqtan atylyp baryp
bas saluy kerek. Sol oiğa bekindi de, qamşysyn oñtailap itmūrynnyñ
tübine tyğyldy.
Qarañ i̇etken attylyny Tazabek arğy betten baiqady. Qol-aiağy suynyp
qūia berdi. Ol – atty, būl – jaiau. Onyñ myltyğy bar, būl qūrqol:
qamşysynan basqa qaruy joq. Onyñ aldynda Tazabektiñ jazyğy joq, al
ol mūnyñ bükil qaiyn jūrtyn qyryp salyp, alğaly otyrğan əielin
zorlady. Onymen qoimai, i̇endi özin öltirmek. Qazir qaisysy qatelesse, sol
öledi. Ol da saq, būl da saq. Bərin səttilik şeşedi.
Ötkelden ötip kele jatyp, quğynşy səmbi talğa jaltaqtai berdi. Ol
özennen öte şyqqanda, Tazabek itmūrynnyñ tasasynan saqpanşa atyldy.
Sol qolymen atynyñ şylbyrynan şap berdi de, oñ qolymen i̇etegine
jarmasty. Myltyqtyñ dümimen ūrmaq bop, orys qolyn kötere bergende,
būl qamşymen qaq bastan bir tartty. Myltyğy qolynan susyp, jiren
mūrt i̇eki büktetilip i̇erdiñ qasyna qūlady. Tazabek attan jūlyp aldy da,
keudesin tizesimen basyp tūryp, şylbyrdyñ bir ūşyn keñirdegine orap,
i̇ekinşi ūşyn yşqyna tartqanda, qylğynğan orystyñ typyr i̇etuge ğana
şamasy keldi.
Tazabek tez qimyldady. Əueli orystyñ atyn ağaşqa bailap qoiyp, özin
köterip aparyp özenge ağyzyp jiberdi. Sonan soñ myltyğyn alyp, atyna
minip, ötkelden arğy betke ötti. İekinşi orys aman ketse, tağy tynyştyq
bolmaitynyn tüsindi. Sondyqtan i̇endi sony añdydy. İeger ol özenniñ
tömengi jağyna ketse, ol aradan mūny tappağan soñ, söz joq, keri oralady.
Oralady da, serigin izdeidi. Izdegende, osy ötkelge kelmegende, qaida
barady?
Sol oiy dūrys bolyp şyqty. Biraz jürgen soñ qarsy aldynan atty
adam qaraidy. Tanytpau üşin, Tazabek i̇erdiñ üstine i̇etpettep jatyp aldy.
Ol mūny öz serigim dep oilap:
– Ty ço? Ço s toboi? – dedi dauystap.
Tazabek tym jaqyndasam, tanyp qūiar dep, basyn kötere berip atyp
saldy. Anau yñq dedi de, jalp i̇ete qaldy. Köterip aparyp ony da, i̇eki
myltyqty da Şarynğa laqtyrdy. Sol arada i̇eki attyñ i̇er-tūrmanyn,
toqymyn sypyryp alyp, özi mingen attyñ jügeninen basqasyn tügeldei
özenge ağyzyp jiberdi. Bos atty quyp jiberdi de, özi i̇ekinşi atty jaidaq
minip Jylysaiğa jetip aldy. Sonan soñ onyñ jügenin, şylbyryn
bəkisimen turap-turap tastyñ astyna bastyryp ketti. Auyl mañyn ainala
qarap jürip, Kökşūbaryn jaiylyp tūrğan jerinen tauyp aldy. Aman
keldiñ be degendei, aty oqyranyp qarsy aldy.
– Januarym! – dedi jalğyz kuəni basynan qūşaqtap. – Bir aman qaluyn
qaldym, alda i̇ekeumizdi əli ne kütip tūrğanyn kim biledi?!

***
Jalañaşqa barsam ba, barmasam ba dep, Tazabek köp tolqydy. Barmasa,
bərinen būryn Kobzev küdiktenui mümkin; barsa, Jüzikke bərin özi bildirip
qoiuy kədik. Ary oilap, beri oilap, «Jaraidy, Jüzik bilse, bile bersin», –
dep şeşti.
Tabaidikine kirip, Əbendi betinen süiip jatqanda, Kobzevtiñ kişi
balasy kelip:
– Sizdi əkem şaqyryp jatyr, – dedi.
Jüzikpen jüre amandasty da, şyğa jöneldi. Kobzev qulana közin
syğyraitty.
– Sende, osy, myltyq bar ma?
– Bar. Añşylyq jasa dep Vasilii Berbitskii i̇eski qosauyzyn bergen.
– Sen onymen adam atyp körgen joqsyñ ba?
– Bir-i̇eki ret oqtaldym, biraq reti kelmedi.
– Qūpiiä bolmasa, aitşy, qai kezde oqtaldyñ?
– Birinşi ret əkemdi atyp ketkende. İekinşi ret ata-i̇enemdi, qainağam
men onyñ i̇eki balasyn öltirip, ölikterin üi-mülkimen birge örtep ketkende.
– Olardy kim öltirgenin bilemisiñ?
– Əkemdi öltirgen Kirəpşiñkeniñ əskeri, al əielimniñ əke-şeşesi men
bauyrlaryn öltirgen – Jalañaştyñ i̇eki kazak orysy. Olardyñ aty-jönin
de, tür-tüsin de bilmeimin. Öitkeni özim olardy körgem joq.
– Körseñ, kəiter i̇eñ?
– Öltirer i̇em.
– Dūrys. Seniñ ornyñda bolsam, men de söiter i̇em. Al i̇endi i̇ekeumiz
bylai keliseiik. Sen būdan bylai būrynğy kegiñdi ūmyt. Kinəli i̇eki kazak
orys öldi, kim öltirgeni belgisiz. Olardy sen öltirseñ de, men seni
kinəlamaimyn. Öitkeni olar özine tiısti jazasyn aldy dep sanaimyn.
Olardyñ ondai adam i̇ekenin men de biletinmin. «Saqtyqta qorlyq joq»
deisiñder qazaqtar. Saqtanyp, myltyğyñdy būdan bylai taqymyña basa
jür. Əsirese aidalada. Qaruyñnyñ bar i̇ekenin bilse, kim de bolsa
qaimyğar. Al i̇eger meniñ tilimdi alsañ, jağdaiyñ kelse, ne Jalañaşqa –
Tabaidyñ qasyna, ne Toğyzbūlaqqa –Baiğabyldyñ qasyna qys tüskenşe
köşip al. Seniñ Jylysai men i̇eki arada jalğyz jüre beretiniñ mağan
ūnamaidy. Janym aşyğan soñ, seniñ myna tuystaryñdy jaqsy körip
qalğan soñ aityp otyrmyn mūny. Adamnyñ adamğa jany aşuy kerek qoi,
solai i̇emes pe?
– Solai. Şeşemmen aqyldasyp köreiin. Tabaidyñ əieli – meniñ qatty
syilaityn adamym. Əielim de ony menen artyq körmese, kem körmeidi.
Solar üşin ğoi i̇eki arada şapqylap jürgenim.
– Onyñ jaqsy. Adamdy syilağan adam – jaqsy adam. Men de seni sol
üşin syilaimyn.
...Jüziktiñ zəresi ūşyp otyr i̇eken.
– Nege şaqyrypty? – dedi tabaldyryqty attar-attamastan. Jağdaidy
Tazabek tüsindirgen soñ, Jüzik onyñ betine bir sət seziktene qarady. –
Bəse, birazdan beri körinbei ketip i̇edi. Şynyñdy aitşy, seniñ i̇eşqandai
qatysyñ joq pa? Osy joly bizge ūzaq kelmei kettiñ ğoi?
– Olardy men öltirsem, kegimniñ qaitqany; basqa öltirse, qūdaidyñ
jazasyn bergeni; al sağan keregi olardyñ ölgeni i̇emes pe? Sondyqtan ony
söz qyp qaitesiñ, odan da köşip keleiik pe, joq pa, sony aitsañşy.
– Ony Qojabek ağamen aqyldassañşy, köpti körgen kisi ğoi.
...Qojabek birden qūptady:
– Salt basty, sabau qamşyly i̇emes, mal-janyñ bar adamsyñ, Jalañaş
sağan qol bolmaidy. Toğyzbūlaq taiaq tastam jerde, meniñ aqylymdy
alsañ, Baiğabyldyñ qasyna köş. Ainalasy aşyq, mal ūstauğa qolaily.
Osy oidy şeşesi Qalişa da, auyldyñ aqsaqaly Ədilbek te qūp kördi.
Şəii tipti quanyp ketti. Söitip qaraşanyñ qara suyğynda qauyrt köşetin
boldy. Auylymen qoştasyp, ağaiyndaryn şaiğa şaqyrdy. Ədilbek
aqsaqal kütpegen qoşemet körsetti:
– Jas bolsañ da, bizge bas boldyñ, – dedi Tazabekke. – Birigip jürsek,
basqağa jem bolmaitynymyzğa közimizdi jetkizdiñ. Sağan arqa süiep ary
öttik, aman-i̇esen beri öttik. Bireuden ilgeri, bireuden keiin kün keşip
jatyrmyz qazir. Bas aman bolsa, bəri birte-birte ornyna keler. Öz
otauyñdy özgege berip, alys-jaqynnyñ jağdaiyn jasap jatqanyñdy
bərimiz de körip-bilip jürmiz. Seniñ de basyña adam tözbeitin teperişter
tüsti. Sasatyn jerde saspadyñ, jünjitin jerde jünjimediñ. Öziñ tügil,
özgeniñ qamyn jediñ. Men əkeñniñ bauyry əri öziñniñ ağañ retinde sağan
dən rizalyğymdy bildirip, kenje ūlymnyñ jaña otauyn kelin i̇ekeuiñe
syiladym. Ony sen meniñ ğana syiym demei, osynda otyrğan öziñe barşa
ağaiynnyñ syi-siiäpaty, qūrmeti dep tüsin.
Tazabek ne derin bilmei, tek. «Oi, ağa! Oi, ağa!» – dei berdi.
– Al, qainym! – dedi Ədilbektiñ əieli əñgimeni ədeii jyldam
jalğastyryp – Men sağan kəri dausymmen bir ən salyp bereiin.
Dünie – qyzyl tülki būlañdağan,
Baq taisa, i̇erge dəulet qūralmağan.
Künine myñ bir pəle jolyqsa da,
Sonda da küder üzbe bir alladan!
– Myñ jasañyz, jeñge! – dep, Tazabek kelip qūşaqtap jatqanda, Şəii
jeñgesiniñ basyna aq tübit şəli əkelip japty.
Jūrt merekege tap kelgendei məz-meiram bolysty.

***
Baiğabyl Tazabektiñ i̇eki üiin öz qasyna qondyrdy. Kelgen küni-aq
i̇erulikke şaqyrdy. Kişigirim toi jasağandai qūrmettep, Qapezge ən
aittyrdy. «Balam, şeşeñ i̇ekeumiz as-suymyzdy berdik, i̇endi sen əniñdi ait.
Bauyrlaryñdy bauyryña tart!» – dedi. «Sizden rūqsat bolsa, nege
aitpaiyn?!» – dep, Qapez dombyrasyna dereu qol sozdy. Közin jūmyp, səlsəl teñselip, ūzaq ünsiz tartty.
Mūñdy saryndy Tazabek titirkene tyñdady. Qapez qabağyn şytty.
Dombyrasy kenet qatqyldau ünge köşti de, artynşa Qapezdiñ dausy
arqyrai jöneldi:
– Şaltabai – meniñ atym, əkem Alpar,
Öleñge jas kezimnen boldym iñkər.
Orystyñ myñ soldattyq bağasyndai,
Tazekem ötip ketti-au qairan sūñqar.
Meniñ atym Şaltabai,
Asyldan soqqan baltadai.
Üi keñeiip dalağa ainalyp ketti me, dala üige kirip, üi keñeiip ketti
me, Tazabek tüsine almai qaldy. Qapezdiñ ən aitysy adamdy syiqyrlap
tastaidy i̇eken. Sonşalyq əser i̇etken sözi me, əni me, ajyrata almai qaldy.
«Qazaqqa atym şyqqan qyran i̇edim, Qairylyp qanatymnan jarğa qondym»,
– deidi qairan Şaltabai atam. Tazabek ağasynyñ özin de, zamanyn da
añsaidy. Atyn ardaqtağan qazağy araşa tüse almaidy: şarasyz. Öz i̇elin,
öz jerin qorğağany üşin jazyqty. Bərinen tüñilip, bərinen küder üzip,
dauysym qūdaiğa jete me dep kijine būlqynady.
Dombyrasyn ünsiz küiledi de, Qapez i̇ekinşi əndi şyrqai jöneldi:
– Auylym köşip barady taudan asyp,
Taudan asqan būltpenen aralasyp.
Köştiñ soñy ketkende kökke siñip,
Bauyrymdy jyladym jerge basyp.
Əridai, kökem,
Bir ketken soñ kökemdi
Körer me i̇ekem?!
Əri sağynğan, əri ökingen sezimdi Qapez sonşalyq bir airyqşa əuenmen
jetkizdi. Tazabek tüsindi: ənge qosyp öz mūñyn da şaqty. Özi de baiqamai,
Tazabek qatty kürsinip qaldy. Qapez betine jalt qarady. Janary jalt i̇ete
tüsti. Tazabek yñğaisyzdanyp, qozğalaqtap qaldy.
– Jalañaştyñ tauynan kekilik qudym,
Jetkizbeitin bolğan soñ, sekirip qudym.
Köşiñe i̇ergen köñilimdi jūbata almai,
Jalañaiaq soñyñnan ökinip qudym.
Qairan i̇erkem,
Qaita ainalyp öziñdi
Körer me i̇ekem?!
Tazabek alküreñ tartqan Qapezge tesile, syr tarta qarady. Anandai
sözdi i̇eşbir ənşi ənşeiin aita salmasyn sezdi.
– Qairan i̇erkem,
Bir körmei-aq öziñdi
Öler me i̇ekem?!
– Boldy! Qaidağyny aityp kettiñ, – dedi Baiğabyl jaqtyrmai.
– Men i̇emes, əke, i̇el ğoi būl əndi şyğarğan.
– İe, men de birdeme bilem, i̇eldiñ ənin jamylyp, öziñniñ syryñdy aityp
otyrsyñ.
Baiğabyl Tazabektiñ oiyn tap basty: əuen i̇eldiki bolğanmen, ondağy
mūñ Qapezdiki i̇edi. Sol joramalyn anyqtai tüsu üşin, syrtqa şyqqanda
Qapezdiñ özine saual tastady:
– Bir ğajap qyzdan airylyp qalğansyñ-au, sirə?
– «Ğajap» degen jai söz ğoi, ol qūdiret bolatyn. Ony körgen saiyn
men qaita tuğandai bolatynmyn.
– İendeşe nege airyldyñ?
– Ilim izdep Ystambūlğa ketkenniñ ökinişi ğoi!
Osy künnen bastap Tazabek Qapezdi əuliedei syilaityn boldy. Onyñ
şyrqağan kezi tūrmaq, yñyldap ən salğan sətiniñ özi jüregin suyrardai
süisintetin. Ne degen siqyrly dauys?! Mamyq ün, asqaq sezim, mūñdy
ökiniş, i̇erke minez, tapqyr oi, nazdy qylyq, sypaiy peiil – bəri onyñ
əninen, türlengen üninen syğalap, sezilip tūrady. Aşyq-jarqyn adaldyğy
men dausynyñ möldir tazalyğy astasyp, adamdy i̇eriksiz baurap əketedi.
Adam tüsinbeitin bir qūdireti bar.
Qarağai kesisip, mal qorasyn jasasyp, Qapez köp kömektesti. Biraz jas
kişiligine qaramai, Tazabekpen teñ qūrbysynşa qaljyñdasyp ketti.
Körşileriniñ peiil-yqylasyn körip, Qalişa men Şəii qūtty qonys
taptyq dep riza. Jūmystyñ auyry men jeñiline qaramastan, Qapez ylği
yñyldaidy da jüredi. Anda-sanda dausyn şyğaryp: «Ajaryñ appaq i̇eken
atqan tañdai», – dep, köz aldyna kelip bir sūlu tūra qalğandai, basyn
şaiqap, tañdaiyn qağyp qūiatyny bar. İeki-üş ret baiqady: Şəiiniñ tu
syrtynan köz almai qarap qalady.Qyzyğa ma, süisine me, nege öitedi?
Tazabek yñğaisyzdanyp, baiqamağansidy. Biraq ūrlyq jasap qoiğan
adamşa köpke deiin özine özi kele almai jüredi. Aqyry bir küni aityp
saldy:
– Jeñgeñe qarağyştai beresiñ, qyzyğyp jürsiñ-au, şamasy?
– Qap, baiqap qaldyñyz ba? uiat boldy-au! Şəiiniñ səl qara torylyğy
bolmasa, bükil tūla boiy men airylğan adamnan ainymaidy i̇eken, Təke.
Əsirese kisiniñ işin körip tūrğandai jalt qaraityny ğajap ūqsaidy.
Jadylap qoiğandai, ūmyta almai-aq qoidym sony. Qalai i̇eken, bir körip
qaitaiynşy dep, ötkende auylyna da bardym. İeşkim bilmeidi. Qytaiğa
qaşyp baruyn barypty, biraq qaitpai qalğan siiäqty. Küieui qyzğanyp,
ədeii söitti me dep te oilaimyn. Özim i̇eseñgirep jürip, köñiliñizge keletin
qylyq jasap qoiyppyn, aiyp i̇etpeñiz, Təke!
– İe, qaidan bileiin, əieliñniñ ədemi bolğany da bir pəle i̇eken-au! – dep,
uaiymdap qalyp i̇em.
– Uaiymdamañyz, Təke! Jamanğa jaman qalai ūqsasa, jaqsy da
jaqsyğa solai ūqsaidy i̇eken, Şəii jeñgemdi körgen saiyn qandai
asylymnan airylğanymdy bilip, jūrtta ūlyp qalğan ittei köñilim aiaq
asty būzylyp ketedi. Özime özimniñ şamam kelmei qalady.
– Onda so qyzdy i̇elestetip bir ən ait!
– Aitaiyn. Özimniñ de aitqym kelip tūr.

«Ajaryñ appaq i̇eken atqan tañdai,
Nūrly i̇eken i̇eki köziñ jaqqan şamdai...»
«Qandai ğajap!» – dep tañdandy Tazabek. Sağynyşyn da, iñkərligin de
– bərin əuenmen jetkizip, i̇erkeletip, aialap, bar dünieni tabanyna tösep
tastağandai aitady. Şirkin-ai, östip Şəiige būl da bir ən arnasa-au!?
***
Bir tüni Şəii Tazabekke tosyn qylyq körsetti.
– Jalañaşqa nege seniñ jaqyn kelgeniñdi işim sezedi, – dedi tösine
alaqanyn salyp. – İerkektiñ kör-jerdi əieline aita bergenin ūnatpaimyn.
Sondyqtan qūpiiä saqtağanyña renjimeimin. Biraq seniñ keibir syryñdy
sezip jürem. Seniñ amandyğyñdy özimniñ amandyğymdai körgen soñ, keide
qəuiptenem. Jaqynda Jalañaştyñ i̇eki orysy iz-tüzsiz joğalyp ketipti.
Ony osy öñirdiñ orystary da, qazaqtary da aityp jür. Sol baiağy Jüzik
i̇ekeumizge jabylğan jauyzdar körinedi. Soñğy kezde tüsiñde şoşityndy
şyğardyñ. Men soğan qarap, solardyñ joğalyp ketuine qatysyñ bar-au
dep şamalaimyn. Jüziktiñ aituyna qarağanda, meniñ əke-şeşem men
bauyrlarymdy öltirgen, öltirgenimen qoimai örtegen, özimdi zorlağan
solar körinedi. «Batyr – bir oqtyq» degen ğoi būrynğylar, baiqap,
orystardan aulaq jürseñşi! Zañ da, zaman da solardiki bop tūrğan joq pa?
– Ondai oimen basyñdy qatyryp qaitesiñ? Bar jaudan joq jau jaqsy
i̇emes pe? İeki orys öldi i̇eken dep, bükil qazaqty orystar qyryp
tastamaityn şyğar? Qazaqtyñ da talaiy talai jerde ölip jatyr ğoi.
Meniñ myltyğym bar i̇ekenin Jalañaştyñ barlyq orysy biledi. Qazaqqa
kerek jan orysqa da kerek. Sondyqtan men olardan qalai saqtansam, olar
da menen solai saqtanady. Sonyñ özi – men üşin jeñis.
– «Añdyğan jau almai qoimaidy», añdyspasañşy! Senen basqa meniñ
tiregim de, panam da joq. Meniñ senimen ötkizgen i̇eñ baqytsyz künim özge
əieldiñ i̇eñ baqytty künine bergisiz. Seniñ bağañdy biluden, qədiriñe
jetuden basqa mende böten oi joq. Denemniñ titimdei tüiirine deiin seni
añsap, sağynyp tūrady. Körmegen qorlyqty körip, tartpağan azapty
tartyp, ne öli i̇emes, ne tiri i̇emes şalajansar küide jatqanymda, «İeger osy
söziñdi i̇eldiñ közinşe tağy aitsañ, onda, şynynda, öltirip ketem!» – degen
öktem dauysyñ meni körden suyryp alğandai əser i̇etken. Men ony öleölgenimşe ūmytpaimyn! İerkektik örligiñe, kesip söileitin mərttigiñe men
aqyl-sanammen beiilmin. Bağyma jolyqqan baiym dep təubə qylam. Öziñe
jolyqtyrğan Jüzikke sol üşin rizamyn. Janymmen, tənimmen, öne
boiymda ne bar, sonyñ bərimen seni ölip-öşip jaqsy körem. Sondyqtan
senen airylu – men üşin tek ölim. Osyny ūmytpaşy, janym! Jalğyzym!
Tazabektiñ közine üiirilgen jas kömeiine qūiylyp, tüiir tamşy
tamağyna keptelip tūrdy da qaldy. Qapezge sener-senbes küdikpen
jürgeninde, Şəiiniñ myna qylyğy qorğasynnan beter balqytty.
– Janym! – dedi üni qyryldai şyğyp. – Aqyldym! Qūşaqtaşy!
– Aldymen öziñ qūşaqtaşy! Sen i̇eñkeiip, tönip kele jatqanda, öne
boiym kün i̇eñkeiip kele jatqandai quanady. Sony bilesiñ be, Təikentai?
– Būdan bylai bilem, Şəikentai! Aşşy qūşağyñdy, küniñ i̇eñkeiip
kele jatyr, janym!
– İeñkeişi, janym, kelşi! İeñkeie berşi!

***
Kegen, Jalañaşqa qaraşanyñ ortasynda qar tüsti. Qazaq pen orystyñ
arasy qatty uşyqty. Soñğy kezde Jalañaştyñ ainalasynan ğana alty
qazaqtyñ öligi tabyldy. Tüngi jüristen qazaq pyşaq keskendei tyiyldy.
Ürei ülken-kişini tügel biledi. Tiri jürgenniñ bəri əzirşe ğana tiri
jürgender sekildendi. Qai qazaqtyñ da bolaşağy orystyñ qolynan ölu
tərizdendi.
– Künimiz kün bolmai qaldy ğoi, qaitemiz? – dedi Tazabek Qapezden syr
tartyp.
– Qaituşiek? Tözemiz, – dedi ol da osy sūraqty kütip jürgen adamşa
jūlyp alğandai jauap qatyp.– Ərbir adam siiäqty halyqta da tağdyr degen
bolady. Qazaqtyñ tağdyry osyndai. Orystar bizdi syilamaidy, tipti köbi
adamğa sanamaidy. Nege? Öitkeni olar bizdi mensinbeidi. Qazaq jerinde
tūrğanmen, qazaqpen olardyñ i̇eşqandai ruhani, mədeni bailanysy joq.
Tarihymyzdy, salt-dəstürimizdi, ədet-ğūrpymyzdy bilmeidi. Keibireui
bizde ondai halyqtyq i̇erekşelik bar dep oilamaidy da. Öitkeni bekerdenbeker bizdi jabaiylar demeidi ğoi? Tarihy, öner-bilimi, salt-dəstüri,
i̇eşteñesi joq halyqty, öziñ oilaşy, olar ne üşin syilaidy?
– Öi, Qapez, sen ne aityp tūrsyñ? Sonda olardyñ bizdi adam
sanamağany dūrys pa?
– Ərine, dūrys i̇emes. Biraq olardy qaitip özimizben sanasatyndai
qylamyz? Ol üşin biz aldymen solardan üirenuimiz kerek. Osynşama
orys jerdiñ tübinen nege osy arağa kelip jatyr? Orys memleketin
küşeitu üşin. Onyñ jerine jer qosyp, ülkeitu üşin. Al qai qazaq
qazaqty küşeitu üşin birdeme istep jatyrmyz? Öz basymyzdan asyp
jatqan bizde i̇eşteme joq. Bəri qara basymyz ben qarnymyzdyñ qamy üşin.
– Oibai-au, i̇endi qazaq öz jerinde otyrğany üşin de orysqa jazyqty
ma?
– Qazaqtyñ jazyğy əlsizdiginde, bilimsizdiginde, küştige qarsy
tūratyndai qauqarynyñ joqtyğynda. Ne patşasy joq, ne əskeri joq
qazaqty, öziñ oilaşy, kim qorğaidy? Qorğausyz jatqan i̇eldi patşasy bar,
əskeri bar orys keldi de aldy. Özi memleket qūra almağan i̇eldi memleketi
bar i̇el bağyndyrdy. Biz birikpedik, bir-birimizge bağynbadyq, özimiz sekildi
bir bauyrymyzğa bağynğandy qor sanadyq. Aqyrynda jat jūrtqa jem
boldyq. Būl – bir künniñ nemese bir jyldyñ i̇emes, ūzaq jylğy
alauyzdyğymyzdyñ nətijesi. Birigetin kezde birikpedik, bir-birimizdi
qoldaityn kezde qoldamadyq, i̇endi sonyñ zardabyn tartyp otyrmyz. Osy
küiimizge jazyqty ata-babamyz baiağyda jer astynda jatyr, olar bizge
jauap bermeidi, biz olardy jazyqtai almaimyz, biraq solarğa syiynamyz,
solarğa qūlşylyq jasaimyz: «Ata-babamyzdyñ aruağy, qolda!» – dep.
Mine qazaqtyñ jağdaiy osylai.
– Sonda osy bağynğanymyz bağynğan ba? İel boludan birjola qaldyq
pa?
– Ony aita almaimyn. Bükil halyqtyñ tağdyry tūrmaq, özimdikin de
boljai almaimyn. Kəzir orystyñ az kezinde künimiz mynandai bolsa, keiin
olar köbeigende qandai bolatynyn bir qūdai bilmese, men bilmeimin.
– Seniñ söziñ kisiniñ zəresin alatyn söz i̇eken. Olardiki dūrys bolsa da
dūrys, būrys bolsa da dūrys bolady deşi.
– Dūrys aitasyñ. Zorlanğan qyzdai özimiz jylap, özimiz jūbatyp, kinə
zorlağan adamda i̇emes, zorlanğan qyzda dep, özimizben özimiz kinəlesip
ötetin şyğarmyz, kim biledi?!
– Qaidağyny aityp, köñilimdi qūlazytyp jiberdiñ ğoi, tegi. Qazaqtyñ
jağdaiyn «Japalaqty taspen ūrsañ da japalaq öledi, taspen japalaqty
ūrsañ da japalaq öledi» qyldyñ. Şynymen-aq qazaqtyñ i̇eşqandai
bolaşağy joq pa?
– Joq deuge auzym barmaidy. Öitkeni bolaşaqty boljai almaimyn.
Al biraq jağalasyp, ölispei berispeuge qazaqtyñ mümkindigi bar.
– Qandai?
– Öziñ oilaşy, añdysqanda, aqyldy jeñe me, qu jeñe me?
Tazabek tez jauap bere almai oilanyp qaldy.
– Myna sūrağyñ jūmbaq syqyldy i̇eken, it bile me qaisysy jeñetinin?
– Qazaqqa osynyñ i̇ekeui de kerek. Añqaulyğyna, i̇erensizdigine maqtana
bermei, aldy-artyn oilaityn, boljaityn dərejege jetui kerek. Qazaqtyñ
qolynan keletin i̇eñ basty qaru – qaitse de azaimau. Azaidy bitti, bərinen
airylady. «İeki auyz birikse, bir auyz joq bolady» deidi ğoi, tura solai
bolady: on altynşy jyldyñ i̇eñ auyr zardaby sonda, qazaq mülde azaiyp
qaldy. «Patşanyñ jarlyğyna qarsy boldyñ» degen syltaumen
jazyqtyny da qyrdy, jazyqsyzdy da qyrdy. İerkek-əiel, bala-şağa degen
joq, bərin, malğa deiin qyrdy. Ədeii azaitu üşin, jer betinen joiyp
jiberu üşin qyrdy. Būdan bylai qyñq i̇etpesin dep qyrdy. Bylaişa
aitqanda, jağdaidy jaqsy paidalandy. Qyrylğan qazaqtyñ orny i̇endi
i̇eşqaşan tolmaidy. Köp jyl ötken soñ, köbeise köbeier, biraq
būrynğydai qaulap-qaptap öspeidi: ölgenderdiñ orny üñireiedi de tūrady.
– Sonda qalai, ösip-önu üşin, patşa jarlyğyna qarsy şyqpauymyz
kerek pe i̇edi?
– Qarsy şyqpasaq, ərine, dəl būlai qyrmas i̇edi. Onda özimiz ölmesek
te, namysymyz öletin i̇edi, orys qonystanuşylary basynyp, būrynğydan
beter ağylatyn i̇edi. Öziñ oilaşy, qazir qazaq būrynğydan biraz özgerdi: sen
bizdi öltirseñ, biz de seni öltire alamyz degendi añğarta bastady. Ony men
halyqtyñ ūiana bastağany dep bilem.
– Qyrylmai tūryp ūianudyñ joly joq pa i̇edi?
– Bar i̇edi, ərine. Biraq oğan köpşiliktiñ közin jetkizu – öte qiyn jəne
öte ūzaq is. Ol jol – ağartuşylyq. Onyñ mənisi – oqyğan, bilimdi
adamdardan üirenu, solardyñ soñyna i̇eru. Al bizde bilim de, bilimdi de az.
Sondyqtan bir-birimizdi tyñdamaimyz, öitkeni bir-birimizdi tüsinbeimiz.
Tüsinbeitin sebebimiz – bilimdiniñ aitqanyn bilimi joq adam ūqpaidy.
Ūqpağan soñ, qūptamaidy.
– Qazaqqa oqy dep jatqan da, oqyma dep jatqan da i̇eşkim joq, qalai
bilimdi bolamyz? Öziñ qūsatyp balasyn Ystambūlda oqytatyn qai
qazaqtyñ jağdaiy bar?
– Dūrys aitasyñ: oqyma dep te, oqy dep te jatqan i̇eşkim joq. Demek
būl jağdai özimizge bailanysty: özimiz de oquymyz kerek, balalardy da
oqytuymyz kerek. Biraq balalar oqysyn dep, kirpişten mektep salyp
bergen qai albannyñ baiyn bilesiñ? Bilmeisiñ. Men de bilmeimin. Jan
bağu üşin, ərine, bailyq kerek. Alaida myqty halyq bolu üşin, bilim
kerek. Bilimdi halyqpen bəri sanasady. Bilimsiz halyqty bəri aldaidy,
i̇eşkim mensinbeidi.
– Mūnyñ qūlaqqa kiredi. Meniñ de oqyğym keledi. Biraq qaida baryp
oqimyn? Orys mektebine baram ba?
– Qazaq oqysyn dep, mektep salyp jatqan ökimet joq. Mektep te,
ökimet te orystiki. Biraq soğan qaramastan jağalasyp, talasyp, özimiz
mektep aşyp oqymasaq, orystyñ köleñkesinde osy qalğanymyz qalğan.
Patşasy, əskeri bar halyqqa bağynbasqa bizde amal joq. Küşti küştiligin
körsetpei tūra almaidy. «Patşağa qarsy şyqty» degen syltaumen,
qaraşy, qanşama özine paidaly isterdi jasap jatyr? «Orystyñ qany
tögilgen jerlerdi orystarğa birjola beremiz», – dep, qyrğyzdyñ qanşama
jerin, qazaqtyñ Qarqarasyn tartyp alyp otyrğan joq pa? «Küştiniñ köti
diırmen tartady» degen – osy. Oğan könseñ de könesiñ, könbeseñ de
könesiñ. Öziñ qyrylasyñ, öziñ jəne jazyqty bolasyñ, kördiñ be qalai
məjbür i̇etetinin?
– Qapez, seniñ söziñnen basym ainalyp, zərem ūşyp ketti. Patşa
ökimeti: «Əskerge adam bermediñ» dep qyrdy, ony qūlatqan ökimet bizge
qūriiät jariiälap bostandyq berdi, sonda sen oğan da, būğan da senbeisiñ
be? Jürşi, əñgimemizdi Şəiiniñ şəiin işip otyryp jalğastyraiyqşy!..
İekeui üige kirgende, Qalişa Oralbekti ūiyqtatyp jatyr i̇eken:
– Əldi, əldi, aq böpem,
Aq besikke jat, böpem.
Qara ala ittiñ qūiryğyn
Bökpen i̇etip bereiin.
Qūiryq jünin qyrqyp ap,
Şekpen i̇etip bereiin.
– Mine sağan mysal, – dedi Qapez külip. – Apam Oralbekti qalai aldap
ūiyqtatsa, orys ta qazaqty solai aldap jusatady. Bala əuenniñ ədemiligin
ğana ajyratady, sözin ūğa almaidy, qazaq ta orystyñ ədemi sözine məz
bolady, al onyñ tüpki maqsatyna zeiini jetpeidi.

***
Oralbekti ūiyqtatyp qoiyp, syrtqa şyqqan i̇enesine Şəii öz oiyn
aitty:
– Apa, əneuküni soiğan qoidyñ işmaiy men qūiryq maiyn qosyp
şyjğyryp alsam qaitedi? Köjeqatyqqa toñmai kerek qoi.
– Söitseñ söite ğoi. Təikeniñ şyjyq jegendi jaqsy köredi. Ystyq
nanmen jesin, tabany da qozğa qūia sal.
– Söiteiin, apa. Balañyz şyjyqty jaqsy körse, şyjyq berem, sonda
meni de jaqsy körip jürer.
– Nemene, jaqsy körmei jür me i̇edi? Öitip aitpa, balam. Ərkim öz
balasynyñ syryn büge-şigesine deiin biledi. Seniñ Təikeniñ – aumağan
əkesi. Ol marqūm da ərbir isi men ərbir qadamyn küni būryn oilap, aldyn
ala bərin şeşip, pişip qūiatyn. Təiken de dəp solai. Ol sen oilamağandy
oilaidy, özi bekem bolyp almai tūryp i̇eş əreketke barmaidy. Odan
seziktenbe de, küdiktenbe.
– Siz bərin bilesiz be, apa?
– Meniñ bilmeitinim bittiñ işinde, şyrağym.
– Sonda da jaqsy köresiz be meni?
– Nege jaqsy körmeiin? Balam jaqsy körgen adamdy meniñ jek
körgenim qūdaişylyq pa? Seniñ qandai jazyğyñ bar? Seniñ ornyñda men
bolsam, ol qorlyqty men körmes pe i̇edim? Sopyiany alğany üşin orystar
Qojaqty ağaşqa ilip, kötin auzyna tistetip ketti. Biz qyz-kelinşegimizdi
qynadai qyrsa da, bir orysty ağaşqa ilgemiz joq. Küştiniñ zorlağany –
zañ, əlsizdiñ qorğanğany qylmys sanalğan zaman boldy. Myna ökimet
ornamağanda qatyn-qyz ğana i̇emes, bükil qazaq qorlyq pen zorlyqtan köz
aşpaityn i̇edi. Qaita qūdai bar i̇eken. Bir aman qaluyn qaldyq, arty ne
bolaryn bir qūdai bilsin.
– Būl ökimetke de senbeisiz be?
– Küşti küştiligin körsetpei tūrar deimisiñ? İeldi ərkim basqarady, ər
basqaruşy ər jaqqa tartady. Tartqylai bergen soñ, əlsiz jerinen ərnərse
de jyrtylady.
– Təiken bir meni i̇emes, bərimizdi qorğap qaldy ğoi, apa.
– Qūdai jar bolğan şyğar, Şəikentai.
– Tek Oralbekke salqyndyq körsetpese i̇eken dep qorqam.
– Körsetpeidi. Men öz balamdy senen artyq bilmesem, kem bilmeimin.
Aralas qannan tuğan nemese asyrap alğan balanyñ tūqymy köp bolady dep
otyratyn əkesi. Qazaq ūldy bauyryna tartady, qyzben i̇eldi
bauyrlastyrady. Təikenim – sondai tərtiptiñ adamy. Qaita sen ony
salqyndatyp alma!
– Qaitip salqyndatam?
– O, qūdaidyñ qūly-ai, sūramaityndy sūrağanyñdy qaraşy. Şeşeñ
men Jüzik aitqan şyğar. Baiağyda qazaqtyñ Əz Jənibek degen hany
bolypty. Sonyñ sūlu bəibişesi bolypty. Qai zamanda da hannyñ qatyny
köp bolar. Biraq Əz Jənibek künde bəibişesiniñ qasyna jatady i̇eken.
Söitse, ol bəibişesi künde qoinyna qyz bolyp keletin körinedi.
– Qalai?
– Qalai boluşy i̇edi? Künde jūpar şöp pen hoş iısti gülderdi
qainatyp, soğan şomylady i̇eken. Qoltyğyn, şabyn, auzyn, omyrauy men
baqailaryn jūpar şöppen tazalaidy i̇eken. Söitip kün saiyn qyzdai
bolatyn körinedi. Sen de söitip juynyp jat, jatarda dəret al, tūrğan soñ
ğūsyl küieuiñdi de solai jasa, juyndyr. Sonda i̇ekeuiñ bir-biriñe bügin
üilengendei bolasyñdar.
– Siz meniñ tuğan şeşem siiäqtysyz, apa. Qūdai sizge ūzaq ğūmyr berse
i̇eken!
– Sen meniñ balamdy tigen küniñnen beri bilesiñ, al men kötergen
künimnen bilemin. Sondyqtan, Şəikentai, mağan sen.
– Janym, apa, kettim. Maiymdy şyjğyraiyn, tabamdy qyzdyraiyn.
...Tünde Tazabekke i̇enesi i̇ekeuiniñ qalai əñgimeleskenin quana-quana
aityp berdi.
– Qoişy-i̇ei, apam söidedi me? – dedi Tazabek tañdanyp.
– Men i̇endi ötirik aityp jatyr ğoi deimisiñ?
– Apama tañğalyp jatyrmyn. Apamdy syilağanyñ meniñ ata-babamdy
syilağanyñ ğoi seniñ.
– Özi de solai.
– Kişkentai altynym!
– Oibai, aqyryn! Janymdy şyğarasyñ.
– Janyñdy kirgizeiin be, şyğaraiyn ba?
– İə. Əueli kirgiz, sonan soñ şyğar.
İekeui bir-birine jabysyp bülk-bülk küldi.
– Şəiken! – dedi bir kezde şalqasynan jatqan Tazabek Şəiini özine
tartyp. – İerkek əieldi ne üşin qorğaidy?
– Öitkeni ol oğan ūrpaq syilaidy.
– Al ūrpaq üşin nege janyn qiiädy?
– Öitkeni ol özi üşin ğana i̇emes, halqy üşin de qymbat. Ūrpağy
qalmağan halyq, qanşama danyşpan bolsa da, tüptiñ tübinde qūryp bitpei
me?
– İə, söitedi. Qūdai qūryp bitkennen saqtasyn!
KEİIN
Qystyñ qiyndyğy men qardyñ qalyñdyğynan ba əlde basqalai bir
sebebi bar ma, qazaqtardy aidalada atyp ketu, öltirip ketu pyşaq
keskendei tyiyldy. Jalañaştyñ orystary özimen özi bolyp, kürt özgerip
ketti. Köp keşikpei «Būlardyñ patşasy tağy qūlapty, töñkeris bolypty»,
– degen əñgime tarady. Biraq onyñ mənisin qazaq tūrmaq, əli orystyñ özi de
bile qoimağan sekildi. Öitkeni i̇eşteñe aitpaidy, aitqysy kelmeidi. Soğan
qarağanda, özderine de ol jañalyq onşa ūnamaityn tərizdi.
Şəii: «Jüzikti sağynyp kettim», – degen soñ, Oralbek i̇ekeuin alyp
Tazabek Jalañaşqa kelgen. Tabai men Səmen – malda, Əben men Jüzik üide
i̇eken. İeki əiel amandasyp jatqanda, Əben ornynan ūşyp türegep:
– Assalauməlikim! – dedi qolyn sozyp.
– Əlikisalam, Əben batyr! – Əbenniñ sausaqtary dəp özinikindei
juantyq i̇eken, közi tüskende, denesi dir i̇ete qaldy. «Qalai ainymai
qalğan?» – dedi şoşyp. Betiniñ jalpaqtyğy, qasynyñ qalyñdyğy men
köziniñ döñettileu ainalasy – bəri būljymai tartypty. Baiqamağansyp,
sambyrlai jöneldi. – Ülken jigit bolypsyñ ğoi! Qalai, əke-şeşeñe
qolğabys qyluğa jarap jürsiñ be?
– Apama daladan otyn əkep berem.
– O-o! Jüzik əpke, balañyz jigit bopty ğoi. Otyn əkep berse, odan
artyq qandai kömek kerek sizge?
– Qūdaiğa şükir, Səmenim men Əbenim i̇erjetse, mağan kemdik körsetpes.
– «Qara şalym aman bolsa» dep Tabai baiğūsty da qosyp qoisañyzşy!
– İe, aman bolsyn. İeki bala dese, baiğūs işken asyn jerge qūiady. Meniñ
balalarymdy kəitesiñ, myna öz balaña qarasañşy! Betinen iıskeiin desem,
oibai, jaman neme, jatyrqap jolatpaidy tipti. – Şəiiniñ qolynda tūrğan
Oralbekke qarap jūdyryğyn tüidi. – Əi, küşik, apañdy izdep kelgeniñ
şyn bolsa, nege i̇endi apaña kelmeisiñ? Türiñnen ainalaiyn, türiñ bar
bolğyr! Qūdai-ai, kelgenderiñ qandai jaqsy boldy! Tazabek, şyqşy
törge. Jo, sen şyğyp jürsiñ ğoi, Jibekjan şyqsynşy! Jandarym-au
meniñ!
...Tabai men Səmen şam jaqqanda keldi. Səmen kirgen boida Şəiini bas
saldy.
– Qarqaranyñ jərmeñkesi bizdiñ üige köşip kelipti ğoi?! – dep, Tabai
da tabaldyryqty köñildene attady.
– Üiimdi jərmeñke jasadyñdar, bylğadyñdar degeni ğoi, Şəiken,
üidiñ iesin renjitpeiik, qaitamyz ba, qaitemiz?
– Qoişy, Təiken, qaidağyny aitpai! «Üiimdi bazar qyldyñdar.
Balalaryñdy alyp kelgenderiñ qandai jaqsy boldy!» – dep quanğany ğoi
ağanyñ.
– Solai ma? Qazaqşa sözdiñ mağynasy qyrğyzşa basqa bolady i̇eken-au,
ə?!
Tabaidyñ aiağyna oralyp, Əben boiy jetken jerden qūşaqtai alyp
i̇edi, qoltyğynan tik köterip, Tabai ony qūşyrlana tamağynan iiskedi.
Sonan soñ Şəiini qūşaqtap bauyryna qysty.
– Qūdaidyñ özi jolyqtyrğan janym, qaryndasym! – dedi mañdaiynan
süiip. – Ou, apasynyñ aldynda i̇eñ ülken qonaq otyr i̇eken ğoi, kəne, kele
qoişy mağan! – dep i̇edi, i̇endi-i̇endi Jüzikke üirenip kele jatqan Oralbek
jatyrqamai Tabaiğa qarai talpyndy. – Köp jasa, kögerşinim! – dep, Tabai
qolyna alyp, betinen süidi.
– Bərin süidiñ, qūşaqtadyñ, sonda Jüzik i̇ekeumizdiñ jazyğymyz ne?
– Sender özim bop ketken adamsyñdar, adam özin özi qaityp qūşaqtap
süiedi?
– Qap, mynanyñ qağynuyn-ai, ə?! Jauaby da daiar, qaljyñy da daiar,
əbden baptap qoiypsyz ğoi, əpke.
İeki i̇erkek bir-birine meiirlene qūşaqtasty.
Tabai i̇et jerde Qojabek pen əieli Böbekti şaqyryp aldy. Əñgimeniñ
tizginin alğan Qojabek jaqynnan beri Atamannyñ jylqysy işinde qysqa
jaldy, şolaq qūiryqty jiren qasqa arğymaqtyñ paida bolğanyn söz
qylyp i̇edi.
– İə, ol atty men de kördim, – dedi Tabai. – Jylqyşy: «Bizdiñ
qojaiyndiki ğoi», – dedi de qoidy. Qanşa taqaqtasam da, artyq i̇eşteñe
aitpady. Soğan qarağanda, bir qūpiiäsy bar-au. Olai deitinim, tañerteñ bir
top orys jigiti añğa baramyz dep, Jalañaştan şyğyp ketedi de, keşkisin
attaryn qansorpa qylyp qaityp keledi. Biraq birde-bir añ atqanyn körgen
i̇emespiz. Men bilsem, būlar birdemeden qorqyp ne saqtanyp jür, ne qazaqqa
qarsy bir pəle oilastyryp jür.
– Ne oilastyruy mümkin? – Tazabek əñgimeni aitqan Tabaiğa i̇emes,
sūrauly keskinmen Qojabekke qarady.
– Ony baqylau kerek. Qapy qalyp jürmeiik, – dedi ol būl əñgimeni
qazir i̇estip otyrğan keiip tanytyp.
Osy əñgimeden keiin Tazabek Jalañaşqa jiı keletin boldy. Tabai men
Səmen bir pəlege ūrynyp qala ma dep qoryqty. Qojabekpen aqyldasyp
i̇edi, ol küdigin odan beter örşitip jiberdi.
– Tabaidyñ sözinen keiin men de seziktenip jürmin, – dedi ol abyrjyp.
– Bir pəleniñ bary bar. Közi aşyq qoi dep, Qapezden sūrasam, Uaqytşa
ükimet degen ükimetti qūlatyp, Bəlşebek degen ükimet ornağany ras deidi.
– Ol qandai ükimet?
– İt bile me? «Bəlşebek» degeni «köpşilik» degen söz körinedi.
Qysqasy, taqqa talasqandardyñ köpşilik jağy jeñgen bolu kerek. Onyñ
aituynşa, būl ükimet kedeiler men şarualardy jaqtaityn körinedi.
– Oğan kedei men şaruadan ne paida?
– Kedei men şarua köpşilikke jatpai ma? Olardyñ «bəlşebek»
atalğany solardy jaqtağany üşin şyğar?
– Sonda oğan bailar keregi joq pa? Olar adam i̇emes pe?
– Onyñ bərin bilip tūrsam, men de orys bolyp ketpeimin be, Tazabek?
Qaidan bileiin? Biraq, bir baiqağanym, jaña ükimet bailarğa onşa
ūnamaidy-au. Öitkeni Köpziptiñ, Kökörinniñ, atamannyñ da qabağy
būrynğydai i̇emes, salyñqy, kisimen sülesoq söilesedi. Būryn biz Qytaiğa
qaşyp i̇edik, i̇endi Qytaiğa osylar qaşpasyn de. Sebebi tün balasy
Jalañaşta tynyştyq joq, attyñ dübiri bir tyiylmaidy. Tünde dalağa
özim de şyqpaimyn, balalardy da şyğarmaimyn. Öitkeni kuəniñ közin
qūrtyp jiberui mümkin. Tañ ata, men namaz oqityn kezde, Jalañaştyñ tūstūsynan myltyq asynğan orystar top-tobymen kirip jatady. Nege olar bir
aradan kirmei, ər tūstan keledi? Tünimen qaida baryp, tañerteñ qaidan
keledi? Olar, sirə, küdik salmau üşin söitedi. Biraq ony körgen adam qalai
küdiktenbeidi? Men küdiktengenimmen, kürmeuin şeşe almadym. Biraq,
qalai bolğanda da, mūnyñ beker i̇emesi balağa da belgili.
– Ərine, beker i̇emes. Biraq, aituyñyzğa qarağanda, būlar qaşudy i̇emes,
qarsy şyğudy josparlap jürgenge ūqsaidy ğoi?
– İə, dūrys aitasyñ, soğan ūqsaidy.
İertesi tüs kezinde Qojabek jügire basyp Tazabekke keldi.
– Jürşi, töbege şyğaiyq, keşegi aitqanymyz bastaldy-au deimin.
İekeui üi irgesindegi töbege i̇entige basyp şyqty. Būlardan būryn
jetkender de, i̇endi i̇entelep kele jatqandar da bir-birimen dabyrlasyp
jatty.
– Əne, ana Jylqybaidyñ saiy jaqqa qaraşy! – dedi Qojabek būryn
köktemde qoi töldetip, küzde küzem alyp jürgen töbesi aşyq tamdardy
körsetip.
İesiz, qañyrap qalğan on şaqty tamy bar jerdi, Jylqybai degen kisini
sol arada qūtyrğan qasqyr talap öltirgendikten, jūrttyñ Jylqybaidyñ
saiy, Jylqybaidyñ jotasy atap ketkenin Tazabek biletin.
– Oibai, Qaraşoqydan Qobyğa qarai köp atty tömendep keledi, – dedi
dürbisi bar Qabylbek degen kisi. – Jylqybaidyñ belindegi tamdardy
Jalañaştyñ orystary bekinis jasap alğan i̇eken, bəri soğan kirip-şyğyp
jür. Ana tömende kele jatqandar ony bilmeidi-au.
Qabylbektiñ dürbisimen jūrt Jylqybaidyñ beline kezek-kezek
qarasty. Tazabek dürbini alğanda, joğarydan kele jatqandar men tamda
tyğylyp jatqandardyñ arasynda atys bastaldy da ketti. Myltyqtyñ
dausy Jalañaşqa ap-anyq jetip jatty. Kelgender kim, nege atysyp jatyr,
onyñ birin bilmese de, töbedegiler tym-tyraqai qaşyp üilerine tyğyldy.
– Kim bolsa da, ana kelgender kazak-orystarğa qarsy bireuler, – dedi
Qojabek öz joramalyn Tazabekke aşyp. – Olarğa qarsy bolsa, əlgi kedei
men şaruany jaqtaityn ükimettiñ adamdary boldy. Barlau jasamai kelip,
bosqa qyryldy baiğūstar.
Tazabek ündemedi, öitkeni Qojabektiñ boljamyna sene qoimady,
basqany qoldasa da, orystyñ i̇eşbir ükimeti qazaqty qoldai qūiady dep
oilamady. İertesi Tazabek Tabaidykine kelip otyrğanda Qojabek ony
töbege tağy şaqyrdy.
– Tezdet! Tağy bastaldy! – dedi aryq aqboz atyn tebinip. – Keşegi sap
tüzep kelgender, qūdai biledi, qarsylyq bolatynyn bilmei qapy qaldy.
Bügin top-top bolyp ər tūstan asyp kele jatyr.
Dürbisin alyp Qabylbek te qastaryna keldi. Əp-sətte töbeniñ üsti
ülken-kişige toldy da ketti.
– Şilik jaqtan kelgender i̇etektegi jazyqqa jinalyp jatyr, – dedi
Qabylbek dürbisin Qojabekke berip jatyp. – Al keşegi qarsy şyqqandar
bügin joq.
– İendeşe būl kelgender – kedeidi qoldaityn bəlşebekter. Qazir kelem,
– dedi Qojabek üiine qarai asyğyp. Səlden keiin qolyna aq taiaqqa
bailağan aq mata ūstap töbege tağy şauyp şyqty. – Əi, Düisembek, kel
minges! – dedi būiyryp.
– İe, ne bop qaldy?
–Jür, analardyñ aldynan şyğaiyq! «Kazaktar qaşyp ketti.
Jalañaşta jau joq», – deiik. Kazaktardyñ qaşyp ketkenine qarağanda,
būlar bizge timeitin adamdar. İekeumizdi öltirgennen olarğa ne paida? Jür,
qoryqpa!
Mingesken i̇ekeuge jūrt köz almai qarap tūrdy. Jazyqtağy jağdai
dürbisiz de körinetin i̇edi. İekeui aman-i̇esen jetti. Az-kem əñgimelesken bolu
kerek, bir kezde mingesken i̇ekeu aldyğa tüsip, kelgen top beri qarai
qozğaldy. «Apyrmai, mūnyñ arty ne bolar i̇eken?» dedi Tazabek, bir
jağynan, Qojabektiñ qylyğyn söge almai; i̇ekinşi jağynan, Qytaiğa
ürikken qazaqty öz halqym dep qaitaryp alğan ökimetti qiiä almai. İekiūdai
sezim i̇eki jaqqa tartqylady. «İeki tüie süikense, arasynda öletin şybyn»
qazaq bolyp jürmes pe?»
Birazdan keiin i̇ekiūdai sezim Tazabekti i̇eki jaqtap talai bastady.
Qaisysyn jaqtaidy? Oğan aqyly da, bilimi de jetpedi. Bolatyn nərse
būdan sūramai-aq bolyp jatyr. İendigisin ömirdiñ özi körseter.
Qalyñ soldat qalağa kirgende, jūrt jüreksinip üidi-üiine tyğyldy.
Tazabek nede bolsa dep, Qojabektiñ qasyna jetpek boldy. Sonyñ
arasynşa Qojabektiñ atymen Düisembek aldynan şyqty.
– Kel minges, Qojabek kelsin dep jatyr! – Bastyqtyñ būiryğyn
jetkizgen şabarmanşa şaqyldai qalypty.
– Jaraidy, jaiau-aq baraiyn, – dedi jymiyp. – Andağy atyñyz
i̇ekeumizdi kötere almai omaqasar.
– Söitui kədik, – dedi Düisembek Tazabektiñ tūrqyna küle qarap.
Orysy köp, qazağy az jūrtşylyq şirkeudiñ aldyndağy töbege
şoğyrlanypty. Tazabek şetin ala tūryp, jan-jağyn şola qarady.
Jalañaştyñ şetin soldattar ainala qorşap alypty. «Bərimizdi qyryp
salğaly jinağan joq pa i̇eken?» – dedi tiksinip. Sol kezde közine Qojabek
tüsti. Bir top soldattyñ qaq ortasynda qolyn siltei söilep tūr i̇eken.
«Orysşa bilmeuşi i̇edi», – dedi tañdanyp. Söitip tūrğanda, Jalañaştyñ
bir aiağy şolaq atamany Aleksandrovty arbamen alyp keldi. Soldattardyñ
kəməndiri bolu kerek, yiyğynan asyra tartqan qaiys belbeui, jambasynda
tapanşasy bar orta jastağy orys ortağa şyqty. Noğai taqiiäly aryq
jigit qasyna kelip tūrdy.
– Joldastar! Reseide patşa ökimeti de, Uaqytşa ükimet te qūlady.
Onyñ ornyna jūmysşylar men şarualardyñ ökimeti ornady, – dedi
kəməndir orys. Onyñ aitqanyn noğai jigit qolma-qol audardy. – Ol –
kedeiler men kembağaldardy jaqtaityn ökimet. Baidyñ kedeidi qanauyna,
küştiniñ əlsizdi adam sanamauyna qarsy ökimet. Biz sol i̇ezilgen halyqty
qorlyqtan, qanaudan qūtqaruğa keldik. Myna arbada otyrğan ataman
Aleksandrov – qarapaiym halyqtyñ qanyn sorğan patşa ökimetiniñ ökili.
Onyñ balasy Vasilii – aq patşanyñ əpiseri. Sol bastağan kazaktar keşe
qanşama bizdiñ jazyqsyz jauyngerimizdi qapiiäda qyryp tastady?! Sol
jaulyq əreketi üşin, bolşevikter ökimetine qaruly qarsylyq
ūiymdastyrğany üşin, men ataman Aleksandrovty atu jazasyna
būiyramyn! Būiryq oryndalsyn!
Üş soldat aldyğa şyqty. Arbada otyrğan qalpy Aleksandrovty atty
da tastady. Bireuler betin basty, bireuler oibailasty. Alaida jaña
ökimetpen oinauğa bolmaitynyna bəriniñ közi birden jetti. Kəməndir tağy
söiledi:
– İendi kedeidiñ küni tudy, joldastar! Büginnen bastap Jalañaşta
i̇eñbekşilerdiñ müddesin qorğaityn revoliutsiiälyq kəmitet, iağni revkom
qūrylady. Onyñ bastyğy i̇etip kedeiden şyqqan Sekerin joldasty
tağaiyndaimyn! Sekerin joldas, ortağa keliñiz!
Ol orysty Tazabek biletin. Öz şaruasymen jüretin, qaq-soğy joq
qarapaiym şarua. Sony sailağanyna qarağanda, jaña ökimet kedeidi
jaqtaidy degenniñ jany bar tərizdi. Orys atamandy orystyñ atyp
tastauy da adamnyñ oiyna syimaityn oqiğa. Şynynda, ülken töñkeris
bolğan sekildi. «Qazaqtyñ köz jasyn qūdaidyñ körgeni me? – dedi birtürli
köñili bosap. – Qoi, qaitaiyn, jaña ökimettiñ qyr-syryn Qapezden bile
jatarmyn». Būryla berip, soldattar jaqqa bir qarap i̇edi, özine qarai
i̇entelep kele jatqan Qojabekti kördi.
– Keşe ətiretpen atysqan kazak-orystar iz-tüzin bildirmei bir jaqqa
ketipti, – dedi kele sap. – Qyrğyz jaqqa ma, Qytaiğa ma, – i̇eşkim bilmeidi.
Tün işinde tūtqiyl şabuyldasa, Jalañaştyñ halqyn qyryp tastauy
mümkin. Solardyñ qaida ketkenin anyqtau üşin, barlauğa jūmsaityn jas
bala kerek bolyp jatyr. Soğan Səmendi jūmsasaq qaitedi? Joq izdegen bop
jürip, i̇eldiñ sözin i̇eleusiz tyñdauy kerek. Sonşama əskerdiñ jan adamnyñ
közine tüspei jasyrynyp qaluy mümkin i̇emes deidi.
– Ondai iske balanyñ i̇eleusiz bolatyny ras. Biraq, Qojeke, Jüzik ony
basqaşa tüsinse, balamdy qauipti jerge jūmsady degen küdikke qalam ğoi.
– İə, söitui mümkin. Təuekel, onda Samsalymdy jūmsaiyn.
Sonymen barlauşy bolyp Samsaly ketti. Qara tanağa minip,
Jalañaştyñ jelke tūsynan «joq izdeuge» şyqty. Ol küni i̇eşkimge jolyğa
almai qaitty. İertesi batys jaqqa betalyp, Degeres mañaiyna jol tartty.
Tüs aua bere tanasyn tanaulatyp asyğys oraldy. Qojabekke ilesip Tazabek
te aldynan şyqty.
– Ne boldy? Birdeme bildiñ be? – dedi Qojabek balasyn tananyñ
üstinen köterip alyp jatyp.
Samsaly bağjañ i̇etip əkesine bir, Tazabekke bir qarady.
– Aita ber, ağañ özimizdiñ adam.
– Degeresten tömen tüsip kele jatsam, bir adam pyşyldap saidan jaiau
şyğyp kele jatyr i̇eken. Būrylmai ketip bara jatyr i̇em, aiğailap
şaqyryp aldy. Qatai degenniñ jylqysyn bağatyn kisi bar i̇edi ğoi, sonyñ
inisi Qaratai i̇eken. Ağasyna kelip-ketip jürgende körgenmin. Ol da meni
tanyp, jylap amandasty. «Amansyñdar ma? Jalañaştağy qazaqtardy
bəlşebek degen bireuler qyryp tastapty degen ras pa? Sony bilip kel dep,
ülkender meni jūmsap i̇edi, jüregim dauap qalağa kire almadym», – dedi.
«Bəlşebek degen i̇eşkimdi körgem joq. Biraq Şilik jaqtan köp soldat kelip
kazak-orystarmen atysyp, ataman Aleksandyrypty atyp tastady», –
dedim. «Qaidan bileiin, qyryq-i̇elu soldat Saty jaqqa ötip barady i̇eken, i̇el
solardan i̇estise kerek», – dedi.
– Üige bar da, şaiyñdy iş, balam. Men kelgenşe Tazabek ağañnyñ
qasynan şyqpa!» – dedi de, Qojabek dereu atyna minip şauyp ketti.
Onyñ saldattarğa baratynyn Tazabek sezdi. Sol keşte Jalañaştağy
soldattar suyt bir jaqqa attanyp, üşinşi küni qaita oraldy. Qojabek
olarğa jolyğyp, au-jailaryn bilip qaitty. Qaşqan kazaktardyñ
Tauşilikke qarai ketkenin bilgen soñ, soldattardyñ kəməndiri jol biletin
i̇eki qazaq jigitin Keñsu arqyly Qaraqolğa attandyrady da, özi Saty asuy
arqyly kazaktardyñ soñyna tüsedi. Qaraqoldan kömek der kezinde ülgerip,
Taldysu degen jerde i̇eki jaqtap, Qytaiğa qaşpaq bop jatqan kazaktardyñ
byt-şytyn şyğarady. Qolğa tüskenderin Qaraqolğa aidap əketipti de,
Jalañaşqa qaita oralğan soldattar i̇erteñ Şilik arqyly Almatyğa
qaitady i̇eken. Samsalynyñ i̇eñbegi üşin kəməndir Qojabekke ülken rahmet
aityp, qolyna i̇emin-i̇erkin jürip-tūratyn kuəlik qağaz beripti.
On altynşy jyly joğalyp ketken inileri Nüsipbek pen Mükeidiñ
balalary mal bağuğa jaldanyp, byltyr Şilik jaqqa köşip ketken
bolatyn. Solardyñ jağdaiyn sendermen birge baryp bilip kelsem bola ma
dep, Qojabek kəməndirden sūrağan i̇eken, «Biz – öziñ siiäqty kedeilerge
qamqorlyq jasau üşin jürgen jandarmyz», – dep, ətiretpen birge alyp
ketti. Sodan bir aptadai jürip, inileriniñ balalaryn tügel Jalañaşqa
köşirip əkeldi. Kəməndirdiñ būl adamgerşiligi Tazabekke qatty əser i̇etti.
Soldattar kelip ketken soñ, qazaq pen orystyñ arasyndağy quğynsürgin toqtap, Jalañaştyñ i̇el-jūrty i̇es jiiä bastady. Jaña ökimettiñ būl
saiasaty Tazabekti qatty tañdandyrdy. Əsirese qazaqty köpe-körneu
qyrğynnan saqtap qalğanyna qairan qaldy. «Ne üşin?» degen sūraqty öz
aqylymen indetip şeşe almady. «Şynymen, i̇endigi ökimet tek orystiki
i̇emes, ortaq bola ma?» – dedi dağdaryp. «Tağy bir aldaudyñ jaña türi i̇emes
pe i̇eken?» – dep te küdiktendi. Biraq myna jasap jatqan qylyqtary oğan
jyğa dəlel bola almady. Aqyrynda küdigin senimi yğystyra bastady.

***
Əbenniñ Tazabekke ūqsaitynyn Şəii qarsy otyryp qalğanynda
baiqady.
– Jüzik-au, myna balañ bizdiñ Təikenge tartyp ketken be? – dedi
tañdanyp. – Qas-qabağyna qaraşy!
– Tuysqan bolğan soñ, tartqany şyğar? – Jeñgesiniñ üni berekesi
qaşyp bojyrap şyqty. Ūrlyğyn bildirip alğan adamşa jüzin būdan
taidyra berdi. Onyñ öitip aiaqasty əbigerge tüskeni Şəiiniñ sezigin
küşeite tüsti.
– Jüzik, ne boldy? Sağan Təikennen tuyp alypsyñ dep jatqan i̇eşkim
joq qoi.
– Jibekjan-au, sen öidemegenmen, basqalar söidese, qaitem? Tabai da
ötkende tañğalyp: «Bizdiñ Əbentai kün ötken saiyn Tazabek ağasyna
tartyp kele jatyr-au!» – dep qaldy. Ne derimdi bilmedim. Sodan beri sezik
oidan mazam ketti. Sender baiqağandy basqalar baiqamas deimisiñ? Sondai
ösek tarap ketse, masqara-ai!? Kimniñ auzyna qaqpaq bolamyz?
Şəiiniñ myiy şanşu tigendei şym i̇ete qaldy.
– Şynynda da Təikenniñ balasy şyğar? – Sol söz auzynan şyqqan
zamat Şəiiniñ i̇esine jərmeñkeniñ jelkesinde ketip bara jatqan salt atty
əiel sap i̇ete qaldy. – Əlgi sen aitqan əieldiñ balasy i̇emes pe i̇eken?
Jüziktiñ közi şarasynan şyğyp, zəresi ūşyp ketti.
– Qaidağy əiel? Sağan men qaşan aityp i̇em?
– Aitqansyñ. «İerkekter i̇emin-i̇erkin jüredi, sağan deiin bireumen bolsa
bolğan şyğar», – dep meni jūbatqansyñ. İendi i̇esiñe tüsti me?
– Əbendi sol əieldiñ balasy demeksiñ be?
– Əbenniñ əke-şeşesin jerlegen Təiken men Jomart. Şyndyqty sol
i̇ekeui biledi.
– Bilse, i̇ekeuiniñ biri sezdirer i̇edi ğoi? Qoişy, Jibekjan, qai qazaqqa
qai qazaq ūqsamai jatyr. Alasapyran zamannyñ meni de bir aiağany
şyğar?! Sen seziktenbeseñ, basqanyñ ösek-aiañy mağan piştu ğūrly da
bolmaidy.Qara jer kötergendi qatyn da köteredi! Men bərin de köterem,
sen de köter!
– Əi, zəlim jeñgem-ai, tağy meni tərbielegeli taqymdap kelemisiñ?
Əbenge bola Təikenmen arazdasyp qalar dep qorqamysyñ? Körgen qorlyqzorlyğymyzdyñ qaiyrymy şyğar.
– Janym, seni əli kişkentəi dep jürsem, özimdi üiretetin zəlim bopsyñ
ğoi!
– Öziniñ tağdyry qym-qiğaş adam özgeniñ qisyq-qyñyryn keşirgiş
bolady i̇eken. Oralbekti qūşaqtap, iıskep otyrğanyn körgende, Təiken
mağan jai küieuim i̇emes, tap bir kemeñger bolyp körinedi. Minezimen,
qylyğymen meni, əiteuir, özine ilestirip jetelep keledi.
– Janym Jibegim! Baqyt degen – sol. Qol jetpeitinniñ bəri – qiiäl.
Qolyndağyğa ie bolu, basyndağyny bağalau – aqyldy adamnyñ isi.
Aqylyñnan ainaldym! Oi da adamdy oisyratyp tastaidy i̇eken, tipti.
Tabaidyñ Əbendi Tazabekke ūqsağanyn aitqannan keiin i̇el Tazabekten
tauyp aldy dei me degen ösekten qaşyp törkinime ketip qalsam ba i̇eken dep
te tolqydym. Biraq olardyñ ne öli, ne tiri i̇ekeninen habarym joq.
Qyrylyp jatyrmyz, quğyndalyp qaşyp jatyrmyz, odan qaita köşip
kelip jatyrmyz; at izin salğan biri joq; aman ba, joq pa dep, olardy da
uaiymdai bastadym.
– Sen törkiniñe qaşyp ketseñ, men qaida qaşyp ketem, Jüzik?
Oralbektiñ orys siiäqty i̇ekenin jasyram dep, jerdiñ astyna kirip ketem
be? Seni men Səmendi körmesem, qūsa bop ölmeimin be?
İeki əiel birin-biri qūşaqtap, közderine jas aldy. Bolğan isti qaita
özgertu qoldan kelmesin i̇ekeui de tüsindi. Ötkenge ökinip te, bügingige təubə
desip te jylasty.

***
Jaña ökimet biligin jedeldete jürgizip jatty. Baiyğan orystardyñ
malyn bağuğa jappai jaldanyp jatqandyqtan, Jalañaşta qazaqtar
əjeptəuir köbeiip qaldy. Sondyqtan ba əlde jaña ökimettiñ qazaqqa degen
janaşyrlyğy ma, revkom Sekerin Tazabekti şaqyrtyp alyp: «Sen mağan
orynbasar bolasyñ. Orysşa bilesiñ, hat tanisyñ, osy aranyñ men biletin
qazağy men orysyn sen de bilesiñ, – dedi qarsy söz aituğa auzyn aştyrmai.
– Birlesip isteimiz, bilmegenimizdi birge üirenemiz».
«Birge üirenemiz» degeni baurap əketti. Kelisti. Qojabek te, Tabai da
būl jañalyqty quana qarsy alğanmen, Jüzik pen Şəii şoşyna tyñdady.
«Aldap qūrğan qaqpany bolmasyn?!» – dep, Jüzik seziktense, «Qyzmeti
qūrsyn, typ-tynyş jüre bergeniñ jaqsy i̇emes pe i̇edi?» – dep, Şəii de
jaqtyrmady. «Men barmasam, basqa barady, qazaqqa paidam timese,
ziiänym times», – dep, Tazabek sözdi özi tüiindedi.
İertesi Sekerindikine kelgen Tazabek onyñ qasynda Sergeiçuk
otyrğanyn körip, bosağadan attai bere bögelip qaldy.
– Kel, Tazabek, kel! – dedi Sekerin qalbalaqtap. – Jaqsy keldiñ, biz de
jūmys jaiyn söz qyp otyr i̇edik. Petirdi bilesiñ ğoi, istelgen jūmysty,
būiryq, jarlyq degenderdi jazyp otyratyn hatşy kerek i̇eken bizge, soğan
Petir Sergeiçukty aldyq. İendi üşeu boldyq, östip-östip köbeiemiz.
– Men de sol naqty qandai jūmys atqaratynymyzdy aqyldasaiyn dep
i̇edim.
– Aqyldasatyn nesi bar? – dedi Petir birden söz tizginin alyp. – Ökimet
– kedeilerdiki, demek bailardyñ közin qūrtu kerek. Bir atamandy atyp
tastağannan olar qūryp ketti ğoi deimisiñ? Atamanmen auyz jalasqan
Kobzev pen Starikovty da atyp tastau kerek.
– Qyzbalanbasañşy, Petir. Biz i̇eñ əueli i̇eldi biriktire biluimiz kerek. Biz
bai dep bireulerdi ata bastasaq, olar da bizdi ata bastaidy. Orystyñ
bərinde qaru bar, öziñ bilesiñ ğoi, on altynşy jyly astyrtyn
ülestirgenin. Biz olardy atyp bitkenşe, olar bizdi bir-aq künde tastalqanymyzdy şyğarady. Joğarğy jaqtyñ nūsqauy solai: orys pen
qazaqty jauyqtyrmau. «Ə, 16-jyly orysqa myltyqty ökimettiñ özi
ülestirgen i̇eken ğoi?» – Tazabek ony işine bir tüiip qoidy.
– İeki birdei inimdi öltirip ketken qazaqtarmen men qalai tatu tūram?
– Olardy orys öltirdi me, qazaq öltirdi me, qaidan bilesiñ? Ondai
dəlelsiz sözdi aitpau kerek. İeger olar qazaq auylyna barsa, biz kördik dep
i̇endigi bireuler aitqan bolar i̇edi. On altynşy jylğy qyrğynğa patşa
ökimeti kinəli dep bolşevikter aşyq aiyptap otyr. Sondyqtan biz soğan
orai qyzmet jasauğa mindettimiz. Ony moiyndamasaq, biz özimiz būl
ökimettiñ jauy bop tabylamyz.
Juas sanalatyn Sekerinniñ sözi Tazabektiñ aiyzyn qandyrdy.
Sergeiçuk sazaryp otyryp qaldy.
– Tazabekti orynbasar, öziñdi hatşy i̇etip tağaiyndağanymdy būiryqqa
jaz da, i̇erteñ solardy alyp Jərkentke jürip ket. Qandai tapsyrma
bolatynyn, alda ne isteitinimizdi – bərin bilip kel.

***
Tabai men Səmenniñ keştetip kelgeninen Şəii tiksinip qaldy. Biraq
qabaqtaryna qarap, qobaljuyn tez basty.
– Apamnyñ tamağyn sağynyp keldik, – dedi Tabai küle amandasyp.
Ağyntai ağasynşa jymiyp tūrğan Səmendi əi-şəi joq bas saldy.
– Altynym-ou, əpkeñdi əbden sağyndyrdyñ ğoi! Qanatym, əke-şeşem!
Soraiğan boiyñnan ainalaiynym-ou! Apa, qaraşy, ainymağan əkesi ğoi!?
Məre-səre quanyş birazğa sozyldy. Tabaidyñ jezdeligi, Tazabektiñ
baldyzdyğy i̇ekeuin əzil-qaljyñsyz amandastyrmaidy; söz qağyspen
bastaidy, tös qağysyp toqtaidy.
– Jüzik qalai? Əbenderiñ jigit boldy ma?
Qalişanyñ dəstürli jön sūrasyna Tabai tolyqtai jauap qaiyrdy:
– Qalai deriñiz bar ma, apa? Səmen i̇ekeumiz – oryndauşy, Jüzik pen
Əben – bizdi jūmsauşy. «Baryñdar!» – dedi, keldik; «Aityñdar!» – degenin
aitamyz, sonan soñ qaitamyz.
– İe, tərtipteriñ təuir boldy ğoi onda? Ait degenin ait i̇endeşe.
– Ol aita salatyn jai söz i̇emes, apa. Būiryq. «Əke-şeşem bar i̇edi. Bir
bauyrym, kelinim bar i̇edi. Kelinim soñğy körgenimde auyraiaq i̇edi.
Körispeginimizge üş jyl bop barady. Üi işimizben örtenip jatyrmyz,
auyl-aimağymyzben qaşyp-pysyp jatyrmyz, bir at izin salmağanyna
qarağanda, olardyñ da küii küi i̇emes. Tazabek meni i̇ertip barsyn, Şəii
kelip şalym men balalaryma qarasyn», – dedi.
– Jön, jön, – dedi Qalişa aldyna alyp otyrğan Oralbekti jerge
tüsirip jatyp. – Būndai būiryqty būljytpai oryndaudan basqa ylaj
joq. Balam da, kelinim de daiyn.
– Boldy, apa. Səmen i̇ekeumizdiñ jūmysymyz osymen bitti. İendi Şəiiniñ
şəiin işeiik.

***
Jol boiy Jüzik Tazabekten, Tazabek Jüzikten syr tartyp, əbden
əñgimelesti. Tazabekti sastyrğan Jüziktiñ bir saualy boldy.
– Əben kimniñ balasy, əke-şeşesin bilesiñ be? – dedi.
– Bilem. Tabai men Jüziktiñ balasy.
– Joq, mağan şyndyğyn ait.
– Şyndyğy sol. Öz əke-şeşesi öldi, i̇endigi əke-şeşesi – Tabai i̇ekeuiñ.
Men basqany bilmeimin.
– Seniñ i̇eş qatysyñ joq pa? Əbenniñ türi sağan tartqan ğoi.
– Qazaq qazaqqa tartpağanda, Tabaiğa tarta ma?
– Jügirmek! Jasyryp kelesiñ.
– Joq, jasyrğanym i̇emes, əpke, tüsindirgenim. Şyn əke-şeşesin
bilgennen Əbenge de, sizge de kelip keteri joq. Ol – qily zamannyñ qiiüy
kelgen bir isi.
Būlar Satydan ötip, Kürmetige jaqyndağanda ymyrt ta jabyldy. Yq
qoinauda oty jylt-jylt i̇etken üş üidiñ qoi qorasy keñdeuine qarai Jüzik
at basyn būrdy. Abalap aldarynan i̇eki it şyqty.
– Joldaiaq, jat! – dedi Jüzik ülken itke i̇erkelete jekip.
Joldaiaq jatpady, attyñ aiağyna orala jazdap qūiryğyn būlğañdata
qyñsylady. Sirə «tanydym» degeni bolu kerek.
Üiden i̇eñgezerdei jigit şyqty.
– Əpke? – dedi düdəməl dauyspen.
Jügirip kelip Jüziktiñ atyn ūstady. Attan qoltyqtap tüsirdi de, bas
salyp qūşaqtady.
– Asqar tauymyzdan airylyp qaldyq qoi, əpke! – dep i̇eñirep qūia berdi.
– O-ou, bas iem-au! – degen üiden de i̇egde əieldiñ üni i̇estildi.
Jüziktiñ əkesi jaqyn arada qaitys bolğanyn Tazabek tüsine qoidy.

***
Jüziktiñ şeşesi alpysqa biyl kelipti. Otağasy özinen bes jas ülken
i̇eken. Qoiyn bağyp, mal-janğa ie bop jürgen i̇eti tiri kisi körinedi. Tañerteñ
qoiyn Kölsai jaqqa örgizip, artynan tory atymen özi de öriske ketipti.
Sol ketkennen mol ketipti. Kündegi uaqytynda qoi öristen qaitpağan soñ,
küdiktenip, «Əkeñ nege joq? Birdemege ūşyrap qalmasa, keletin uaqyty
boldy ğoi», – dep, balasyn jūmsaidy. Balasy bytyrap jatqan qoidy
tabady, əkesin ary izdep, beri izdep, taba almaidy. Adasyp ketti me, attan
jyğylyp qaldy ma dep, myñ san joramal jasap, tünimen jylapsyqtap şyğady. İertesi auyl bop izdep te i̇eş derek bile almaidy, iz-tüzsiz
joğalyp ketedi. Öldi deiin dese, öligin taba almaidy; tiri deiin dese, tiri
adam qaida ketedi, – tüsine almaidy. Jer jūtyp ketkendei. Ne öliniñ, ne
tiriniñ belgisi joq. Söitip sergeldeñmen jürgende, tüs aua qalyñ qaruly
qol auylğa sau i̇ete qalady. Işinde i̇eki-üş qazağy bar. «Əsker keldi me?
Qaida ketti? – dep sūraidy. «Körmedik, bilmedik» degenmen, sol sūraqtyñ
astarynda bir sūmdyqtyñ jatqanyn jürekteri sezedi. Sol küni Kölsai
jaqta qyrğyn atys bolypty. Kimdi kim atqanyn, kimniñ qaşyp, kimniñ
quğanyn būlar bilmeidi. Biraq quyp kelgender jeñip, qaşqan əskerdi tügel
tūtqyndap Qaraqolğa aidap əketedi. Jol körsetesiñ dep qaşqyndar
otağasyn zorlap əketken körinedi, atys bastalğanda qaşqan bolu kerek,
jauyrynynan oq tiıp jan tapsyrypty. Sonyñ bəri Vasiliidiñ ətireti
istegen əreketi i̇ekenin Tazabek tüsindi. «İeki tüie süikense, arasynda şybyn
öledi» degen osy i̇eken-au?» – dedi kürsinip.

***
Kürleuitke baryp qaitqaly jaña ökimetke Tazabek şyndap jyly qabaq
tanyta bastady. Onyñ kökeiine i̇eñ qonğany – adamğa degen janaşyrlyğy.
Kazak-orystardyñ qolynan qaza tapqan Jüziktiñ əkesin kəməndir kiız üige
özi köterisip kirgizipti. «Būdan bylai qazaq ta, orys ta ökimettiñ öz adamy.
Olardy qorğau, teñ sanau, qamqorlyq jasau – ökimettiñ i̇eñ basty mindeti», –
depti. Kəməndirdiñ kisiligin Jüziktiñ şeşesi men bauyry aityp tauysa
almai otyr. Soğan qarağanda, qazaqtyñ bağyn bir aşsa, osy jaña ökimet
aşatyn siiäqtandy.
Tazabek Jüziktiñ basyn tauğa da ūryp, tasqa da ūryp tausylmai,
əkesiniñ qazasyn solai boluy tiıs nərseşe sabyrmen qarsy alğanyna
qairan qaldy. Ūstamdylyğyna, özin de, özgeni de təubege şaqyra bilgenine
süisindi. «Qoidy sen bağyp jürseñ, olar seni öltirip ketetin i̇edi ğoi», –
dedi inisine kisiniñ oiyna kelmeitin oi aityp. Solai i̇eken-au degendei,
sodan keiin şeşesi de sūñqyldap jylauyn sap tyidy.
Tazabek pen Jüzik Kürmetide bes kün bolyp qaitty. Bes künniñ de köp
kün i̇ekenine Tazabektiñ közi Şəiini körgende jetti. Būlar səske aua
Jalañaşqa kelgende, bəri üide i̇eken. Tabai, Şəii, Səmen, Əben – bəri
şūrqyrap amandasty. Köziniñ astymen de, üstimen de yntyğa qarap,
əsirese Şəiiniñ degbiri ketti. Bir sət janasa berip: «Jettiñ-au əiteuir!» –
dep qaldy. Sol söz işine ot tastap jibergendei əbigerletti. Samaiynda
syrğyğan bir şökim şaşy qaita-qaita közine syrğyp, ony Şəii qaitaqaita keiin silkip, silkigenge könbegen soñ, sausağymen ysyryp qūlağynyñ
üstine nyğarlai qystyryp qūiady. Səlden keiin şökim şaş tağy samaiyna
qarai syrğidy. Tağy silkidi, tağy sausağyn sozady. Janary Tazabektiñ
jüzinen taiğanap ötedi. İekeuiniñ közi ölip-öşip tüiisedi. İeldiñ sözin
qūlaqtarymen i̇estip, özderi közben söilesedi. Tabaidyñ Jüzikke:
– Üi bar i̇ekenin, üide küieui men bala-şağasy bar i̇ekenin mülde ūmytyp
ketken şyğar dep i̇edim, – degenine i̇ekeui de i̇ezulerimen küldi, al közderi birbiriniñ öne boiyn aqtaryp jatty.
– Oibai-ai, myna jaman da əkesin sağynypty! – degen Jüziktiñ dauysy
Tazabek pen Şəiini selk i̇etkizdi.
Maldas qūryp otyrğan Tazabektiñ oñ tizesine Oralbek kelip otyryp
jatyr i̇eken. Bir jastan asyp, təltirek basyp jürgen Oralbektiñ būl
qylyğy «sender ne deseñder de əke meniki» degen öktemdik sekildendi.
Tazabek balany i̇emirene bauyryna tartty, tyqyrlap qyrğan bas qūiqasyn
iıskedi. Qyltanaq şaş iegine batty. Kün qaqqan qūrğaq, jyp-jyly bala
iısi kökiregine meiir tökti. Qūmarlana qūşağyna qysyp i̇edi, səbidiñ süt iısi
tanauyna lap qoidy.
– Uh, iısiñnen ainalaiyn-ai, ömirdiñ, tirşiliktiñ iısi ğoi! – dedi
süisinip.
Betine Şəii bar yqylasyn tögip jalt qarady. Dalada kök töbet ürdi.
– Det! – dedi Oralbek oğan jekip. – Det! –dedi tağy qaitalap. Qopañ
i̇etip, qaita otyrdy da: – Det! – dedi jūmsaq ünmen.
– Tazabektiñ balasy töbetimizdi tərtipke şaqyrdy ğoi?! – dedi, Jüzik
Tabaiğa küle süisinip.
– Əkesi bastyq bolğanyn balasynyñ da bilgeni ğoi.
«Bastyq! – dedi Tazabek iştei kübirlep.
İeldi bastauşy da bastyq, i̇eldi basyp-janşuşy da bastyq. Bastyq
basuy kerek pe, bastauy kerek pe?»

***
– Mektep aşsaq degen oiym bar, – dedi Sekerin Tazabek pen
Sergeiçukke syr aşyp.
– Aşaiyq, – dedi Sergeiçuk sözge kelmei.
– Oğan üi kerek qoi, – dedi Tazabek.
– İə, üi kerek. Atamannyñ üiin sūrasaq.
– Nege sūraimyz? – Sergeiçuk ornynan ūşyp türegeldi. – Tartyp alu
kerek.
– Petr, qanşa aitam sağan: «Qyzbalanba!» – dep. Jesir əieldiñ üiin
tartyp alsaq, i̇el bizdi bandit dep oilamai ma?
– Onda Kobzevtiñ üiin alaiyq. Atamannyñ i̇eñ senimdi adamy sol
bolatyn.
– Kobzev – öz i̇eñbegimen baiyğan adam. Oğan tiıssek, bükil orys
betimizge tükiredi.
– İendeşe öz üiiñdi ber. Ne menikin, ne myna qazaqtyñ kiız üiin ber.
– Osyny oilañdarşy. Oqityn bala qanşa i̇eken, ony da şamalaiyq.
Baryñdar.
«Səmen men Samsaly oqidy ğoi. Ətteñ, özim de oqyr i̇em!» – dedi
Tazabek jasynyñ ötip bara jatqanyna ökinip.
– Bastyq tegi, betimizge de qaramaidy ğoi! – degenge, jalt qarady.
Kobzev i̇eken.
– A-a? Oilanyp ketippin. Amansyz ba?
– Oilanğanyñ dūrys. Bərimiz de oilanyp jürmiz. Jürşi, bizdikine,
birge oilanaiyq.
Əieli de, balalary da birde-biri būlardyñ üstine kirmedi.
– Men būl aradan köşeiin dep jürmin, – dedi Kobzev tikesinen. – Adam
öziniñ amandyğyn jau şapqan soñ i̇emes, jau şapqanğa deiin oilauy kerek.
– Sizdi şabatyn qandai jau?
– Ol jau – Sergeiçuk. Ol revkom boldy degenşe, meniñ künim sanauly
dei ber.
– Sergeiçuktiñ üstinen qaraityn Sekerin bar ğoi, ol oiyna kelgenin
istei almas.
– Sergeiçuktiñ ölgen ülken inisi Sekerinniñ əpkesiniñ qyzyn
alğan. Sekerin əli i̇erte me, keş pe onyñ toryna tübi tüsedi. Sol kezde meni
i̇eşqaisyñ qūtqara almaisyñ.
– Sonşalyq oğan ne istep qoiyp i̇ediñiz?
– Men oğan i̇emes, ol mağan istedi. Osydan on bes jyl būryn biz Ileniñ
arğy betinde Araltöbe degen jerge tūraqtağanbyz. On altyğa tolğan
qyzym – tūñğyşym tym ədemi i̇edi. Qūdaidyñ mağan bergen bir bailyğy dep
oilaitynmyn. O-oi, janymdai jaqsy köruşi i̇edim-au! Öz balañdy öitip
ölip-öşip jaqsy köru de künə me dep oilaimyn osy küni. Sol qyzym
sañyrauqūlaq teruge i̇eki qūrbysymen birge ketkennen qaityp oralmady.
İekeui jylap-syqtap auylğa əbden keşkisin keldi. «Sañyrauqūlaq köp i̇eken.
Qyzyğyna tüsip, üşeumiz üş jaqqa ketkemiz. Bir kezde jan-jağymyzğa
qarasaq, i̇eş jerde Valia joq. Taba almadyq», – deidi. Meniñ ol künimdi tiri
adamnyñ basyna bermesin. Öli men tiriniñ arasynda jürdim. İeldiñ sözin
i̇estimin, özin köremin, biraq basym istemeidi, tünimen Araltöbeniñ
töñiregin tintkilei berippin. Aqyry tañ ata talyp jyğylyppyn. Tañerteñ
qyzymnyñ öligin arbamen jūrt auylğa alyp keldi. Zorlap, qorlap öltiripti
de, betin ağaştyñ būtağymen jauyp ketipti. Jalğyz adamnyñ öituge
şamasy jetpeidi. Tiri qaldyrmağany – tanityn adamdar. Biraq kim i̇ekenin
tap basyp bile almadyq.
Qyzymdy jerlegen soñ keudemde janyp tūrğan şamym sönip qalğandai
sūmdyq küide jürdim. Bir küni ūiyqtağaly jatqanymda bireu qaqpany
qaqty. Aşsaq, şöp terip, sonymen i̇eldi i̇emdep jüretin kempir bar i̇edi, sol
i̇eken. Ūrlanyp, jan-jağyna jaltaqtap, üige kiruden de qoryqty. «Qyzyñ
öletin küni men Qaiyñdy özeniniñ bas jağynda şöp terip jürgem.
Sergeiçuktiñ i̇eki inisin kördim, özendi boilap tau işine kirip ketti,
astyndağy attaryn da tanydym», – dedi.
Tünimen ūiyqtai almadym. Üilerin örtep jibergim keldi. Jazyqsyz
bala-şağasyn aiadym. Kirip baryp atyp tastağym keldi. Oğan da batpadym.
Kempirdiñ «kördim» degenin kimge dəlel qylamyn? «Meni satpa, i̇eşkimge
aitpa», – dep jalynğan soñ, «Satpaimyn, i̇eşkimge aitpaimyn», dep, oğan
da uədemdi berip qoiğam. Aqyry tañerteñ myltyğymdy oqtap
Sergeiçuktiñ üiine keldim. «İeki iniñdi atam. Qyzymdy öltirgen solar. Mal
bağyp jürgen bir qazaq köripti», – dedim. Jan kerek i̇eken, Sergeiçuk qaşyp
üiine kirip ketti. Men bir ret aspanğa atyp jiberdim. Körşileri şulap, i̇el
jinalyp qaldy. Bəri jabylyp, myltyğymdy qolymnan tartyp aldy. Men
jylap-syqtap üiime qaittym. Semen degen körşim bar i̇edi, sol köterip
əkelgendei süirep əkeldi. «Nemeneñe senip olarmen jaulasasyñ? Ana i̇eki
kişkentai ūlyñdy aman saqtağyñ kelse, olarmen jaulaspa?» – dedi
qūlağyma sybyrlap. Sol söz meni sabama tüsirdi.
Ne ağa, ne ini joq, jalğyz i̇ekenim i̇eske tüsti. Bəribir ol arada ömir süre
almadym. Köşip Ileniñ bergi betindegi Qyrğyzsaiğa keldim. Sol arany bir
qystağan soñ, Jalañaşqa kelip jan sauğaladym. Künim kün i̇emes i̇edi. İeki
ūlym əli kişkentai. Əielim küni-tüni jylai beredi, özim de oñyp tūrğam
joq, bir ögiz, bir siyrymnan basqa bailyğym da joq. Baiğabyldyñ
jaqsylyğyn sonda kördim. Özi ne jese, mağan da sony berdi.
– Al Sergeiçuk mūnda qalai kelip jür?
– Sony özim de bilmei jür i̇edim, bir joly Jərkentke barğanda,
Araltöbeniñ atamanyna jolyğyp qalyp, sodan sūradym. Men köşip ketken
soñ, qai qazaq aityp qoidy dep, i̇eki inisi sol aradağy qazaqtyñ bərine tiısip
şyğypty. Barady i̇eken de, «Bizdi kim tanidy?» – dep sūraidy i̇eken, bas-köz
joq. «Tanymaimyz», – deidi i̇eken olar. «Nege tanymaisyñdar? Ötirik
aityp tūrsyñdar!» – dep, i̇erkek-əiel demei bərin sabap ketedi i̇eken. Aqyry
aşynğan qazaqtar atqa minip, qoldaryna naiza-şoqparyn, barlary
myltyğyn alyp, orys auylyn qorşap alypty. Üş jüz qaraly qolğa
qarsy şyğu qaida, orystar sasqanynan i̇ekeuin ūstap bermekke ainalypty.
Sodan tuğan-tuystary atamanğa jalynyp: «İerteñnen qalmai būl aradan
keteiik. Qazaqtardy soğan köndiriñiz!» deidi. İeki jaq soğan kelisipti.
«Sekerin kelip-ketip jüretin, soğan baratynyn bilgem», – dedi ataman.
Mine sen bilmeitin biraz tarih osylai. İeki inisi ölgen soñ, i̇endi basylar
dep kütkem. Kerisinşe, tipti jauyğyp aldy. «İeki inimdi öltirtken – osy.
Qazaqtardy jaldady. Ana malyn bağyp otyrğan qazaqtar bolu kerek», –
dep, seni men Qojabekti qosa qaralap jür. Onyñ jaqtastary barşylyq,
Qojabek i̇ekeuiñ saq jür, əsirese sen.
– İe, solai deñiz. Siz ketpeseñiz, men küşti bolar i̇edim, ketkeniñiz meni
əlsiretip keteiin dep tūr. Ketpei-aq qoisañyzşy, biriksek, boi bermespiz
oğan.
– Ərine, boi bermespiz. Biraq onyñ ədisteri – aiausyz ədister: tek
öltiredi, küş körsetedi. Al men tynyştyqty ūnatatyn adammyn.
– Tynyştyqty kim ūnatpaidy deisiz?! Bizge kerek tynyştyq
Sergeiçukke de kerek şyğar?
– Ony ökimet qoldaiyn dep tūr ğoi. Ökimet qoldağan adam kez
kelgendi qorqyta alady. Al qorqytatynyn bilse, Sergeiçuk i̇eşqaşan
i̇eşkimge tynyştyq bermeidi.
– Sonda Sergeiçukten qaşyp qaida barmaqsyz?
– Jarkent jaqqa. Tau işinde, sudyñ boiynda Kitiñ degen jer bar.
Malğa öte qolaily jer. Araltöbede birge bolğan bir orys dosym sonda
i̇eken, üi saluğa kerekti ağaş ta tauyp bere alady. İeki ūlymdy sol aradağy
orman-toğaiğa baqylauşy i̇etip ornalastyram dep otyr. «Sengeniñnen
süiengeniñ myqty bolsyn» deidi ğoi qazaq. Süienetin adam tauyp
otyrmyn. Men seni öte jaqsy körem, Tazabek. Sağan sengen soñ, syrymdy
aityp otyrmyn. Sen tastan da berik adamsyñ. Öziñ ğana biletin, özgege
ömiri aitpaityn syrlaryñ bar adamsyñ. Söite tūra meiirlisiñ. Tabai men
Jüzikke seniñ qalai qamqor bolyp jürgeniñdi körip, öte riza bolam.
Sendei senimdi tuysqanym bolsa, men baqytty bolar i̇em.
– Onda tuysqan bolaiyq.
– Söiteiikşi.
– Onda üige jüriñiz. Otbasyma baryp, ökil ağa bolatynyñyzdy öz
auzyñyzben aityñyz.
– Jür, aitam. Qazir atymdy minip keleiin. Baiğabyldy körmegenime de
köp boldy.
...İekeuiniñ kelgenin körip, Baiğabyl joğaltqanyn tapqandai quandy.
Dereu qoi soiuğa yñğailandy.
– Joq, qūia tūr, – dedi Kobzev oğan. – Bügin Tazabektiñ qoiyn jeimiz.
Büginnen bastap men onyñ ökil ağasy, ol meniñ ökil inim bolady. Sony
senderge aitqaly keldik.
– İe, onda i̇eki üiden i̇eki qoi jeisiñ.
Şynynda i̇eki üi i̇eki qoi soidy. Qapez ən aitty. Şəii i̇eki üidiñ de
tamağyn əzirlep tynym tappady. Kobzev qymyz işip otyryp:
– Baiğabyl! – dedi dosyna i̇eljirep. – Men Tazabekti senen de jaqsy
körip kettim. Mūnyñ qolynan bəri keledi. Qazaqty osyndai adamdar
basqaruy kerek.

***
Kobzev Tazabek kütpegen tağy bir qylyq körsetti. Qazaqtyñ baiyrğy
saltymen oğan şañyrağyn körsetip, i̇ejelgi dosy Baiğabyldy jəne Tabai
men Qojabekti qosa şaqyrdy. Bəriniñ közinşe mūny qūşaqtap, i̇ekeuiniñ
bauyr bolğanyn aitty. Qazaqşa qoi soidy, tabaqpen i̇et tartty.
Baiğabyldan bata sūrady. «Öi, sen qazaqtan da asyp kettiñ ğoi!» – dep
Qojabek küldi.
İetten keiin tağy şai əkeldi. Artqa saqtağan syryn sol kezde aitty:
– Men jaqynda ne Jarkent jaqqa, ne Qaraqolğa köşeiin dep otyrmyn,
– dedi qonaqtaryna bağamdai qarap. – İeger Tazabek qarsy bolmasa, Tabai
men Jüzikti özimmen birge əketetin oiym bar. Tazabek i̇ekeuimiz bauyr
bolğan soñ, qai bauyrdyñ qasynda jürse de olarğa bəribir i̇emes pe?
Bauyrmyz degendi qūry söz jüzinde aita bermei, sonyñ dəleli bolsyn dep,
üş bölmeli üiim men qora jaiymdy tügeldei Tazabekke berip ketpekpin.
Otyrğandar bir sət demin jūtyp typ-tynyş bola qaldy. Bərin kütse
de, i̇eşkim Kobzevten dəl mūny kütpep i̇edi. Tipti Tazabektiñ tüsine de
kirmegen.
– Əi, tamyr! – dedi Baiğabyl basyn şaiqai ün qatyp. – Orystyñ əieli
qazaqtyñ qatyny i̇emes, baiynyñ aitqanyna bas şūlği beretin, kempiriñ
oğan kelise me?
– Men kelispesem, ol büitip i̇esip söilei qoimaidy ğoi? – dedi əieli
Maşa.
Jūrt ta, Kobzev ta oğan du külisti.

***
Kobzevtiñ «Tabaidy özimmen birge ala keteiin» degenin i̇estigeli beri
Şəiiniñ mazasy ketti: ağasynyñ jalğyz ūly Səmendi körmei qalai kün
köredi? Aqyry şydamai Toğyzbūlaqtan Jalañaşqa jaiau keldi.
Jüzik aldynan jügirip şyqty.
– Jibekjan, jaişylyq pa?
– Jaişylyq, jeñge.
– Nağyp jalğyz jürsiñ?
– Öziñmen oñaşa aqyldasaiyn dep keldim.
İeki əieldiñ de oiy bir jerden şyqty: bir-birimizdi körmei qalai ömir
süremiz? «Biraq...», – dedi Jüzik kenet i̇esine əldene tüsip.
– Nemene «biraq?» – dedi Şəii qabağyn şytyp.
– Biraq i̇erkekter bizdi tyñdai ma? Bəribir solardyñ aitqany bolady
ğoi. Onyñ üstine...
– Tağy nemene aitqaly otyrsyñ?
– Men jükti bop qaldym, Jibekjan.
Şəii ne derin bilmedi. Quanaryn da, quanbasyn da bilmei, dağdaryp
otyryp qalady. Jüzik özinen alystap, Tabaiğa birjola jaqyndap bara
jatqandai sezindi.
– Qūdaiym-ai, Ağyntai i̇endi ölgen i̇eken ğoi!?
– Jibek, öideme! Aruaqty qozğap, meniñ de, öziñniñ de janyñdy
auyrtpa. Bizdiñ basymyzdy biriktirgen – Tabai i̇emes, Tazabek. Sol qalai
şeşse, solai bolady.

***
Şəii men Jüziktiñ jağdaiyn Tazabek tüsindi. Biraq qūptai qoimady.
Birden jauap qatpai, ündemei oilanğan küii otyryp qaldy. Şəii ədepten
asyp taqaqtai almady.
Tazabek Kobzevke jolyğyp, i̇eki əieldiñ jağdaiyn tüsindirip aitty.
– İe, i̇eki ottyñ ortasynda qalğan i̇ekensiñ ğoi, – dedi Kobzev külip. Ol da
oilanyp, bet-auzyn syipap biraz otyrdy. – Men Reseiden osynda nege
keldim? Sony sen bilesiñ be, Tazabek? – dedi ūiqydan şoşyp ūianğan
adamşa bağjañ i̇etip.
– Qaidan bileiin.
– Öitip būlañdama, bilesiñ: jan bağu üşin keldim. Mol jer-su bar, mal
bağuğa, i̇egin i̇eguge qolaily jer bar degen soñ keldim. Baiğabyldy
baiytaiyn, Tazabekke aqyl üireteiin dep kelgem joq. Qazir, qūdaiğa
şükir, bala-şağamdy bağa alatyn şaruam bar. İeger kelmesem, tapqantaianğanym auzyma jetpei, bireudiñ bosağasynda bürseñ qağyp jürer me
i̇em, kim bilsin, ərkim öz qamyn özi jeui kerek. Men qazaqtyñ qamyn oilap
kelgem joq, öz qamymdy oilap keldim. Men senen, Baiğabyldan jaqsylyq
kördim. Qolymnan kelgenşe sonyñ i̇esesin qaitaraiyn degen oi meniki. Seni
men tüsinem: əieliñniñ de, onyñ jeñgesiniñ de, Tabai men Səmenniñ de
qamyn jeisiñ. Al olar nege seniñ qamyñdy jemeidi? Men Səmendi de,
Tabaidy da öz betinşe kün köruge üiretkem. Olar sağan kömekşi bolady.
Ileniñ arğy beti qazaqtyñ jeri i̇emes pe, nemene? Qazaq qai arağa barsa da,
öz jerim dep, öz jerine ie boluy kerek i̇emes pe?
– Baiğabyldan jaqsylyq köripsiñ, ras. Al menen ne jaqsylyq kördiñ?
– Jaraidy, jədigöilenbe, jaman qatty, bilmei jürgen şyğarsyñ.
Sergeiçuktiñ i̇eki inisin sen jairatpağanda, men jairatty ğoi deimisiñ?! Ol
jaqsylyğyñ üşin men seniñ tabanyñdy jalauğa barmyn, bauyrym. –
Kobzev Tazabekti bas salyp qūşaqtady. Köziniñ jasyn jeñimen sürtip, i̇eki
tizesin jūdyryğymen soqqylady. – Meniñ qolymnan kelmegen seniñ
qolyñnan keldi. Öitkeni sen batyrsyñ, men qorqaqpyn. Aqyry, mine, tağy
qaşyp baram.
– Joq, sen qorqaq i̇emessiñ, aqyldysyñ.
– Aqyldynyñ köbi qorqaq. Ne bolsa sony aqylğa salady da, aqyrynda
ne isterin bilmei qaşady. Özi aitpasa, ömiri sūramaspyn dep jür i̇edim,
jatqan jylannyñ qūiryğyn öziñ bastyñ, i̇endi sol i̇eki jauyzdyñ közin
qalai joiğanyñdy aityp berşi mağan. Qyzym tirilip kelgendei quanaiyn.
– Aitaiyn. Mūny adam balasyna birinşi ret aityp otyrmyn.
– Bilem. Men seni sol üşin de syilaimyn. Syrğa berik i̇erkek – jau ala
almaityn qamalmen birdei.
Tazabek özin i̇eki orystyñ qalai öltirmek bolğanyn, aqyrynda özderiniñ
qalai mert qylğanyn bastan-aiaq aityp berdi.
– Ətteñ, – dedi Kobzev tyñdap bolyp, – ne orysta, ne qazaqta əli ədil
sot joq, bar bolsa, seni dəl sol qylyğyñ üşin i̇eşkim aiyptai almas i̇edi.
Sen – bar-joğy öziñdi öziñ qorğağan adamsyñ. Bərin saiasat bilep ketken
zaman tudy ğoi, əiteuir!
– Al, ağasy, sen i̇endi mağan osy saiasat degenniñ ne i̇ekenin dūrystap
tüsindirşi!
– Saiasat pa? Būl – ne ötirik te i̇emes, ne şyn da i̇emes, sağymğa oranğan
siqyr nərse. Saiasattyñ tübin saiasatkerlerdiñ özi de tüsinbeui mümkin.
Öitkeni onyñ nətijesi neşe ğasyrlardan soñ ğana belgili bop jatady.
Qap, qalai tüsindirsem i̇eken?! Ə, mysaly bylai: özimiz körip-bilip otyrğan
jağdaiğa keleiik. Öziñ bilesiñ, on segizinşi ğasyrdyñ soñyn ala biraz orys
qazaq jerine auyp keldik. Qazir əjeptəuir köbeiip qaldyq. Orys memleketi
ərine, aldymen öz orysynyñ qamyn oilaidy. Oğan qazaqtyñ jaqsy jerin
alyp bergisi keledi. Alaida: «Qazaqtyñ şūraily jerleri orys
qonystanuşylaryna alyp berilsin!» – dese, onysy būiryq bolady. Jəne
ozbyrlyq bolady. Oğan qazaqtar, söz joq, qarsy tūrady. Al i̇eger «qazaq
jəne orys şarualarynyñ tūrmystyq jağdaiyn qauyrt jaqsartu üşin
Jetisu öñirindegi şūraily, yñğaily jerler i̇eginşiler men bau-baqşa
ösiruşilerge berilsin!» – dese, oğan qazaq ta, orys ta qarsy bolmaidy.
Biraq is jüzinde ol jerdiñ basym köpşiligi i̇egin i̇egetin, bau-baqşa ösiretin
orystarğa tiesili bop şyğa keledi. Saiasat degen şamamen, osy.
– Apyr-ai, ə?! Aqyldynyñ añqaudy aldauy i̇eken ğoi?
– Olai deuiñ de oryndy şyğar. Öitkeni saiasat-bilim men aqyldyñ,
aila men qulyqtyñ, zəlimdik pen adamgerşiliktiñ – bəriniñ bəsekege tüsetin
jeri.
– Qoi, qūrysyn, mūny bilgennen göri bilmegenim dūrys i̇edi. İendi
ainalamnyñ bərine küdikpen qarap masqara bolarmyn.
– Söz joq, söitesiñ. Kezinde men de söitkem. Biraq qazaq aitady ğoi,
«bitke ökpelep tonyñdy otqa tastama» dep. Saiasatqa qarsy sen de saiasat
ūsta.
– Qaitip? Orystar qazaqty aldap jür dep, sağan qarsy şyğam ba?
Orys pen qazaqty jaña ökimet teñ kördi i̇eken dep iştei quanyp jür i̇edim,
jañağy söziñnen keiin oğan da küməndenip otyrmyn.
– Ras, būl ökimet i̇ekeuin teñ köreiin dep otyrğan siiäqty. Biraq ökimet
teñ körgenmen, Sergeiçukter teñ körmeidi ğoi. Ökimettiñ sözin, zañyn
jüzege asyratyndar solar ğoi. Jik osy aradan şyğatynyn bilip qoi,
meniñ de basym amanda barar jerime baryp alaiyn dep otyrğanym
sondyqtan. Meni şyn bauyr sanasañ, Tabai men Səmendi mağan senip
tapsyr. Körsin, üirensin, pissin, aqyldyñ qaida keregin, nege qajetin
ömirdiñ özinen üirensin.
– Köndim. Seniñ nağyz bauyr i̇ekeniñe sendim. İekeumizdi ortaq jau
biriktirgen i̇eken, qūdai baianyn bersin!

***
Kobzevtiñ sözinen keiin əri Jüziktiñ yñğaiyn bilgen soñ, Şəiiniñ
köñili nildei būzyldy: Tabai men Jüzik Jərkentke ketse, olardan jyraq,
Səmendi körmei, būl qalai ömir süredi? Qūsadan-aq ölmei me? Bükil tuğantuystan aman qalğan jalğyz bauyryn köz aldynda jürgize almasa, onda
mūnyñ kimge qadirli bolğany? İeger ony Jərkentke jiberuge könse, onda
Tazabektiñ mūny jaqsy körgeni – ötirik.
Osy oimen ol tūñğyş ret Tazabekke qarsy şyqty.
– Ketse, özderi ketsin, Səmendi sen alyp qal! – dedi ötinip. – Ony
istemeseñ, onda sağan öle-ölgenşe ökpeleimin. Işqūsadan ölsin demeseñ,
osy tilegimdi orynda!
– Şəikentai!
– Joq, ony istemeseñ, men sağan i̇eşqandai Şəikentai i̇emespin! Meni
öitip ötirik i̇erkeletpe!
– Jaraidy, dəl qazir asyğystyq jasamaşy! Tabai ne der i̇eken, əueli
sonyñ şeşimin küteiik.
– Ol ne deidi? Keşikpei öz balasy bolady, ol i̇endi Jüziktiñ
aitqanynan şyqpaidy.
«Ə, Jüzik jükti i̇eken ğoi?!» – dep, Tazabek işine bir tüiip qoidy. –
Jüzik te aqymaq əiel i̇emes qoi, ol da bərin aqylğa salar.
– Būl joly seniñ jalpaq şeşim jasağanyña könbeimin. Səmen – meniñ
əke-şeşemniñ, bauyrlarymnyñ birden-bir közi, ol közimnen tasa bolsa,
men aua jetpei tūnşyğyp ölem. Men ölmesin deseñ, degenimdi iste.
– Mūny men şeşpeimin, Tabai şeşedi.
– Joq, sen şeş.
– Şeşpeimin.
– Onda, meni öldige sana.
– Sanamaimyn. Öitkeni: «Būdan bylai meniñ janym senimen birge», –
degensiñ. Aşuyñdy basşy, sonan soñ apammen aqyldasaiyq.

***
Şəiiniñ aşyna söilegeni Tazabekti tiksintti. Bir qarağanda, dūrys
sekildi. Alaida ömir boiy Tabaidy tizgindep ūstau adamgerşilikke jata
ma? Bir ret jaqsylyq jasağan i̇ekemiz dep, ony ünemi uysynan şyğarmai
ūstauğa būlardyñ qandai qaqysy bar? Ol da özderi siiäqty qūdaidyñ qūly
i̇emes pe? Öz otbasyna özi ie boluğa tiıs qoi.
Biraq Şəiini qalai toqtatuğa bolady? Bükil tuğan-tuystan airylu oğan
da, ərine, oñai i̇emes. Köñiline qaiau tüsirmei toqtata alatyn ədis bar ma?
...Jalañaşqa kelgen soñ, birden Kobzevke barmai, əueli Tazabek
Sekeringe jolyqqandy jön kördi. Sergeiçuk ta sonda otyr i̇eken. İekeui
əldenege kelise almai qalğan sekildendi: qabaqtary qatqyl, bir-birine
qaramai, qiiäs otyrypty. Mūnyñ səlemin Sekerin ornynan türegep, qolyn
berip aldy da, al Sergeiçuk: «Kel, otyr!» – dep, qysqa küñk i̇etti.
– Qabaqtaryñ jaqsy i̇emes qoi, ne bop qaldy? – dep, Tazabek Sergeiçuk
nūsqağan oryndyqqa baryp otyrdy.
– Bilem, sen de ony jaqtaisyñ, – dedi Sergeiçuk öz tizesin özi birer
toqpaqtap. – Özi «Qazaq balalaryn oqytatyn mektep aşu kerek», – dedi.
Soğan Kobzevtiñ üiin alyp bereiik, onyñ i̇eki balasynda i̇eki üi bar,
bireuiniñ qolyna baryp tūrady desem, «Öitip bireudiñ baspanasyn tartyp
aluğa ökimet qarsy», – dedi. «Onda mektep aşam dep aitpai-aq qoi», –
deimin men.
– Öitip bireudiñ üiin tartyp alu, şynynda, qiiänat nərse ğoi?
– Əne, aittym ğoi, sen de sony jaqtai ketesiñ dep. Seniñ onymen ymyjymyñ bir, bükil ağaiynyñ men auyldasyñ sonyñ mal-janyn bağady.
– Al sen oğan ne üşin qarsysyñ?
– Qarsymyn. Ol – qanauşy tap. Bai. Kedeilerdi qanauşy.
– Jalañaştağy jalğyz bai sol ğana i̇emes qoi?
– Onda baryñdar, Sekerin i̇ekeuiñ sonyñ kötine kiriñder!
– Tiliñdi tarta söile!
– Tartpasam, kəitesiñ?
– Tartasyñ, Kobzevtiñ kötine men seni tyğyp jiberem!
– İei, i̇ei, qoiyñdar! Sergeiçuk, revkom atynan būiyramyn: şyq, bar!
Būl jağdaidy Tazabek Kobzevke aitpady. Biraq onyñ köşem degeni
dūrys şeşim i̇ekenin iştei moiyndady. Seniñ Tabaiyñ senimdi jigit i̇eken, –
dedi Kobzev külip. – «Meni qinamañyz, men öle-ölgenşe Tazabek qaida
jürse, tek sonyñ qasynda jürem. Qūdaiğa bergen uədem bar», – dedi.
Tazabek ne derin bilmei bögelip qaldy. Nege öitti i̇eken Tabai?

***
Keşkisin apasymen aqyldaspaq bolyp, i̇endi yñğailana bergeninde,
syrttan Şəii aptyğa kirdi.
– Apa! Tabai ağa keldi.
– İe, kelsin, balam.
– Apa, aityñyzşy: barmasyn Jərkentke! Siz aitsañyz, tyñdaidy, apa.
– Balam, aldynan şyq! – dedi Qalişa kelinine jauap bermei, Tazabekke
qarap.
Tabai ədetinşe syrttan söilei kirdi:
– Ylği maqtap jürem, ylği sary samauryn qainap tūrğanda kelem.
– İendi sen maqtamasañ, bizdi kim maqtaidy?
– Myna balañyz sony bilmeidi ğoi.
Jön sūrau ūzaqqa sozyldy. Şəii dastarqan jaidy. Bir kese şaidy
ündemei otyryp işken Tabai kenet öz-özinen myrs i̇etti.
– Tüu, Şəiiniñ bir kese şaiy tamağymnan zorğa ötti ğoi! Ne aitar i̇eken,
nege keldi i̇eken dep, bəriñniñ meni bağyp otyrğandaryñdy körip, qūr şaiğa
qaqalyp qala jazdadym.
Tabaidyñ dəl tauyp aitqanyna bəri myrs-myrs küldi.
– Seniñ beker kelmeitiniñdi bilemiz, öziñdi de, söziñdi de sağynyp
otyramyz, – dep, Qalişa betine küle qarady.
– Qarğa adym jerde otyryp sağynyp qalasyzdar, Jərkentke köşip
ketsem, qūsadan qyrylyp qalar dep qorqyp keldim. Köpzip degeniñ qazaqqa
bergisiz orys qoi, tüsindi. «Senen köp jaqsylyq kördim, ony ūmytpaimyn,
al Tazabek – meniñ janymdy alyp qalğan adam. Közim tiride ony tastap
basqa jaqqa bara almaimyn, – dep i̇em, bas salyp qūşaqtai aldy, bətşağar.
«Qandai bauyrmal halyqsyñdar!? – dedi arqamnan qağyp.
Men de köñilin aulap: «Biraq Səmen i̇ekeumiz malyñdy aidasyp baryp
keleiik, – dedim.
Şəii sürine-qabyna baryp Tabaidy bas saldy. «Ağataiym-ai!
Aqyldym-ai!» – dep, solqyldap jylady.
Qalişa da köz qiyğyn alaqanymen sipalap, basu aitty.
–İendi ağañdy qūr şaimen attandyrmai, qazan köter!
– İekeuiñ ğana i̇emes, qastaryña Kenjeğara inimdi de qosaiyn, – dedi
Tazabek kürdeli istiñ kürmeui oñdy şeşilgenine köñildenip.

***
Tazabek maldaryn bağuğa Qapez i̇ekeui şyqqan. Malğa qarağannan göri
Qapezdi qyzyqtaumen boldy. Añqyldağan bala minezdi: i̇eleusiz nərsege i̇eleñ
i̇ete qalady, oiyña kirmeitin nərseni oilai qūiady, aiaq asty mūñaiyp, közdi
aşyp-jūmğanşa külip şyğa keledi. Jalpaq tasqa sekirip şyğyp, şyrqap
qūia beretini de bar. Onyñ i̇eñ kisi qyzyqtyratyn tūsy – sol sət. İentikpeidi,
qysylmaidy, ağyp jatqan būlaqtai kömeiinen ən qūbylyp tögiledi.
– Təke, men ən aitqanda, şöptiñ basyna qaraşy, qūlaqtary tikireiip
tyñdap qalady, – dedi külip.
– Şöptiñ qūlağyn qaidan bileiin, meniñ qūlağym tikireimek tūrmaq,
qūlaq şekemnen üzilip tüse jazdaidy.
– Men jaqynda Tasaşyğa baram. Biraz kün ne Tabai, ne Səmen əkeme
kömektese tūrsyn, i̇ekeumiz bir seruendep qaitaiyq.
– Barsaq baraiyq. Meniñ qaryndasym sol jaqta tūrmysta.
– Ystambūlda birge oqyğan Bəken degen dosym bar. Ol da ən aityp,
dombyra tartady. Qyz körsetem dep i̇edi, körip qaitsaq qaitedi?
– Tipti tamaşa!

***
Oralbekti i̇enesine qaldyryp, būlarmen birge Şəii de şyqty.
– Jeñge, Oralbekti beker qaldyrdyñyz-au, – dedi Qapez qaljyñdap. –
Qyz köremiz dep məz bolyp kelgende, qyz i̇eken dep, sizdi bireu alyp qaşyp
ketse, Təkeñ i̇ekeumiz jer soğyp qap jürmeiik.
– Közi qaraiğan jyndy bolmasa, bala i̇emizgen ana i̇ekenimdi bitimimnen
añğarar.
Tazabek pen Qapezdiñ ortasynda Şəii şat külip kele jatty.
Tazabekpen birge i̇el qydyruğa şyqqany birinşi ret. Jaryqtyq tauly
dalanyñ keñ tynysy-ai! Atqa i̇emes, aspandağy būltqa minip kele
jatqandai jelpinesiñ.Qūlağy i̇eki jigittiñ əñgimesinde, köñili ötkendi bir
i̇elestetedi, ketkendi bir joqtatady. Orta Merkiden ötip, Aralğa ilige
bergende, Jaidaq Būlaqtyñ qarağaily jelkesine közi tüsti. Selk i̇ete
qaldy: sol betkeide sol i̇eki orys əli syğalap tūrğandai sezindi. Özi de
baiqamai atynyñ basyn tartyp qalğan bolu kerek, Tazabek jalt qarady.
– Şəiken!
– Jeñge, ne boldy?
Tazabek pen Qapez i̇eki jağynan qaumalai kelip ūstai aldy.
– Jaidaq Būlaqtağy qyrğyn i̇esine tüsken ğoi, – dedi Tazabek Qapezge
tüsindirip. – Attan tüsesiñ be? – dedi Şəiige qarap.
– Əke-şeşemniñ basyna soğaiyqşy.
Küigen süiekterdi üigen tömpeşikke kelip üşeui attan tüsti.
On altynşy jyldyñ küzinde dəl Şəii i̇ekeui üilengen tüni bolğan
qyrğyndy Tazabek Qapezge sol arada tüsindirdi.
Əldebir nərseni köz aldyna i̇elestetken adamşa tömpeşikke ūzaq tesile
qarağan Qapez kenet Şəiige būryldy da, belinen qūşaqtap bauyryna
tartty.
– Men būl əñgimeni i̇estigem, jeñge. Biraq oqiğanyñ ornyn bügin körip
tūrmyn. Dūğa oqiyn.
Qapez kökke tizerlep oqi jöneldi.
Ə dep Qapezdiñ üni i̇estilgennen-aq Şəiiniñ öne boiy şymyr i̇ete qaldy.
Sözi tüsiniksiz, maqamy qūdiretti dūğany bükil ainala ūiyp tyñdap
qalğandai. Əkesi Tileuli, şeşesi Əjiken, bauyry Ağyntai, Ağyntaidyñ
ūly men qyzy – bəri de osy dūğany i̇eljirep tyñdap jatqandai. Şəiiniñ
közinen parlağan jas ieginen syrğyp omyrauyna tögildi. Biraq sürtpedi.
Sürtse, dūğanyñ qasieti kemitindei körindi.
Talyp ketkeni me, talyqsyp ketkeni me, özi de tüsinbei qaldy, Tazabek
pen Qapez qaumalap kötergende ğana i̇esi kirdi. Birdeñe degisi keldi, biraq dei
almady: tañdaiy jabysyp qalğan ba əlde tili kürmelip qalğan ba, –
tüsinbedi. Özi qūlady ma, Tazabek tartty ma, ony da bilmedi, əiteuir,
küieuiniñ kökiregine şekesin süiep solq-solq jylağan soñ ğana i̇esin
jidy...
...Keñsudan ötip, Kökbiıktiñ üstine şyqqan kezde oñ jaqtan İeki Aşa
jarq i̇ete qaldy. Basqa auyl, basqa adamdar. Biraq bir türli jürekke ystyq.
Kelin bop tüsken kieli meken! Bərinen airylğan, bəriniñ öteuine
Təikenimen tabysqan tüni osy İeki Aşada. Ordağa bergisiz otau tikken jeri.
«Jaratqan iem, mūnyña da təubə!» – dedi Şəii iştei kübirlep.
– Oiğa tüspei-aq osy jotamen kete bersek qaitedi? – dedi Tazabek
qasyndağy i̇ekeuine qarap.
– Qarnymyz aşady ğoi, Təke. Sai işinde bireudikinen şai işeiik. Bir
tynyğyp almasaq, jeñgem de şarşar.
– Meiliñ. Şəiken, sen aldyğa tüsşi. Men Qapezge būl aranyñ özim
körgen bir soiqanyn aityp bereiin.
Bergtiñ beibit köşti şauyp, beiqam kele jatqan adamdardy qalai
qyrğanyn aityp bergende, Qapez tereñ kürsindi de, köpke deiin ündemei,
atynyñ qūlağynan aryğa qaramai jürdi de otyrdy. Qarny jarylğan
qatyn-qalaş, qan-josa bolğan qyruar ölik Tazabektiñ de köz aldynan qaita
ötip jatty. İekeuin de Şəiiniñ dausy ūiatty.
– Ana bir auyzda i̇eki üi otyr.
– Solai būrylaiyq, – dedi Qapez oilanbastan.
Üşeui jaqyndağanda qaraşa üiden qaptağan qara domalaq būlarğa
qarsy şyqty. Qyzy men ūly aralas. İeresekteu i̇eki ūl, bir qyzy būlardyñ
atyn ūstady. Kədimgi i̇eresekterşe qos qolyn berip amandasty. Tūrmysy
jūpyny bolsa da, tərbiesi təuir balalar i̇ekenin Şəii olardyñ izet
qylyğynan añğardy. Attan tüsip, būlar üige bettegende, aldarynan orta
jastağy i̇erkek pen əieli şyqty. Şəii olardyñ qonaqjai piğylyn
amandasqan ünderinen-aq tanydy.
– O-o! – dedi i̇erkegi kelgenderin qoş körip. – Ömirəli ağa men Baiğabyl
ağanyñ balalary bizdi izdep kelipti ğoi. Əielimnen qorqyp, jas i̇et jeudiñ
syltauyn taba almai jür i̇edim, jaqsy boldy. Sen Tileuli ağanyñ qyzysyñ
ğoi?
– İə.
– Bilem. İestigem. İmany joldas bolsyn!
Tazabek qoi soidyrmady. «Arnaiy kelgende sūiarsyz», – dep əzildedi.
«Jürek jalğasaq ta jetedi. Barar jerimiz əli alys», – dep, ony Qapez de
qoştady. Būlar şaiğa otyrğanda körşi üiden kümbir-kümbir dombyranyñ
üni şyqty da, kilt basyla qaldy. Qapez i̇eleñ i̇etip, üi iesiniñ betine
qarady.
– Ə, bizdiñ i̇ekinşi ūl dombyrağa əues, – dedi otağasy onyñ mənin
ūqtyryp. – Meniñ tūqymymda ən-küige üiir i̇eşkim joq, mynanyñ əkesi men
şeşesi de, atasy men əjesi de əjeptəuir ən aitatyn kisiler. Nağaşysyna
tartqan bolu kerek, desi qaitpasyn dep, bir jaman dombyra şaptyryp
berip i̇em, bizden qaşyp baryp qarağaidyñ işine kirip ketip ən aitady.
– Onda oğan öner qonğan bala ğoi, şaqyryñyzşy! – dep, Qapez qatty
qyzyqty.
Əldebir tanys ənniñ yrğağy Şəiini Tazabekke jalt qaratty.
– Sopyia salatyn ən ğoi!? – dedi i̇eleñ i̇etip.
Qalaqtai qara dombyra ūstağan qalaqtai qara bala üige kirdi.
– Kele ğoi! Jañağy bir əniñdi bizge aityp berşi! – dedi Tazabek
ülkendik tanytyp.
Jaltañ i̇etip bala əkesi men şeşesine qarady.
– Ağalaryñ ait degende aita ğoi! – dedi əkesi.
Bala qysylğan joq. Tekemettiñ şetine bir tizerlei otyra qalyp,
dombyrasyn qağyp-qağyp jiberdi.
– Şar bolat jarqyldağan tastan şyğar,
Önerpaz örşelengen jastan şyğar.
Añdap bas aiağyñdy, beu, zamandas,
Qas dūşpan qasyñdağy dostan şyğar.
Jüziñ körkem-ai,
Künde körsem-ai,
Aha-hai,
Syrğaly i̇erkem-ai.
Qarğadai balanyñ ğajap ünine Şəii qatty tañğaldy: əbden ən aityp
üirengen adamşa i̇erkin şyrqaidy i̇eken.
– Oi, dausyñnan ainalaiyn-ai! – dedi Qapez qūlai süisinip. – Otağasy,
būl bala bireuge i̇eliktep, bireuge qyzyğyp ənşi bolatyn bala i̇emes, qūdai
tuğannan ənşi qylyp jaratqan bala. Jañağy əndi kimnen üirendiñ,
bauyrym.
– Ileniñ arğy betinde mynanyñ Şanşar degen ağaiyny bar, sonyñ əni,
– dep, otağasy əieline qarap bir jymyñ i̇etip qoidy.
– Jaqsy ən i̇eken, tağy bir jaqsy ən aitşy!
Bala būl joly batyldau, əndi babyna keltiriñkirep aitty. Qapez
ornynan ūşyp türegep baryp balany betinen süidi.
– Atyñ kim?
– Qaratai.
– Otağasy, büginnen bastap Qarataidy qasyma qos. Men i̇endi mūnsyz
ömir süre almaimyn.Qarataidyñ üni qūlağymnan kirip, jüregime siñip
ketti. Men adam tanysam, Qarataidy qūdai qazaqtyñ ənin kökke kötersin
dep ədeii tudyrğan. Būl jai ənşi bolmaidy, kömei bitkenniñ kösemi
bolady.
– Qapez-au, sonda sen öziñ kim bolasyñ?
– Men aqyl aitatyn ağasy, qolğa ūstaityn bairağy, qasyndağy
qairağy, jol körsetetin ūstazy bolam. Qarataidyñ būğanasy qatqanda men
ən aitpai-aq qūiam.
– İendeşe büginşe bizge öziñ bir ən aityp ber.
– Aitaiyn. Qaratai inim qūlağyna qūiyp alsyn...
...Şəii de iştei sony tilep otyrğan, Tazabek sony tap basty:
– Otağasy, on altynşy jyly osynşa bala-şağamen qaida boldyñyz?
– Qaida boluşy i̇em? Men de i̇elge ilesip Qytaiğa qaştym. Əke-şeşem,
i̇eki ağam, bir inim, i̇eki qaryndasym – bərimiz bir tünde qotaryldyq.
Bauyrlaryma qarağanda, qūdai meniñ minezimdi qisyqtau qylyp jaratqan.
Qaşyp Qaqpaqtyñ auzyna barğanymda, kün i̇ekindige taiap qaldy. Əkem men
şeşeme qarap: «Qytaida qai qūda-jekjatymyz tūr? Qys boiy Qaqpaqtyñ
işin panalap şyqpaimyz ba?» – dedim. «Oibai, ol jailau ğoi. Qary
qalyñ, qysy qatty, mal qyrylady, mal qyrylğan soñ, biz de qyrylamyz»,
– dedi əkem. «Sen öziñ qal», – dedi kişi ağam jaqtyrmai. «Qalsam, nesi bar?
Qalam», – dedim qityğyp. İelu şaqty qoi-i̇eşki, on şaqty siyrym,
jiyrmağa tarta jylqym,i̇eki tüiem bar i̇edi, bərin bölip alyp aidadym da,
Qaqpaqtyñ işine sol keşte-aq kirip kettim. Sonym üşin qūdai jazalady
ma, əke-şeşem de, bauyrlarym da i̇elmen birge Qytaidan qaitpady.
«Əiteuir, tiri bolsa i̇eken» dep qūdaiğa jalbarynam.
– Al Qaqpaqta qalai kün kördiñiz? – dep, Qapez tañdana sūraq qoidy.
– Qaqpaq jynymdy qağyp aldy. Qūdaidyñ bir oñdağany, biz qūsap
qaşyp tyğylğan on qaraly üi bar i̇eken. Solarmen septesip kün kördik. Qar
i̇erte tüsti. Siyr degeniñ suyqqa tözimsiz mal i̇eken, alğaşqy qar tüskennenaq qolğa qarap qaldy. Oğan beretin şöp qaida? Bir-i̇eki aidyñ işinde tügel
qyrylyp bitti. Jylqy men qoi jaryqtyq qar tepkilep künin köredi i̇eken.
İeşkiñ de mal i̇eken, tebindegen jylqy men qoidyñ izin qualap jürip ol da
öz künin körip şyqty. Bir aqyldy şaldyñ aituymen, əiteuir, bala-şağany
aman saqtap qaldyq. «Əi, balalar, – dedi qar tüsip, qara suyq qysa
bastağanda, – bizge jan saqtau kerek pe, joq mal saqtau kerek pe? – dedi. «İe,
mal janymyzdyñ sadağasy», –destik. «İendeşe, meniñ aqylymdy
tyñdañdar. Qaqpaq – qystau i̇emes, jailau. Qary qalyñ bolady. Oğan siyr
maly şydamaidy. Sondyqtan qoñdy-qoñdy degen i̇eki-üşeuin qazirden
soiyp, qaqtap alyñdar. Aiamañdar, aqyr ölip qalady. Odan da ağyl-tegil i̇et
bolsyn. Ylği i̇et jei berseñ, tisiñ tüsip qalady. Sondyqtan qar tüspei
tūryp qap-qap jua terip alyñdar, – dedi. Men üş siyrymdy soiyp aldym.
Əlgi aqsaqaldyñ aitqany keldi, on şaqty qoi men bes-alty jylqyny azar
aman alyp şyqtym. Əiteuir, i̇eñ ülken oljam – qatyn-balam aman.
– İe-i̇e, i̇er i̇ekensiz! – dedi Tazabek süisinip.
Qapez qūiarda-qoimai qara balany qara dombyrasymen öz qasyna qosyp
aldy.

***
Biraz jer ündemei kele jatqan Qapez kenet basyn şaiqap Qarataidy
qamşysymen türtti. – «Qas dūşpan qasyñdağy dostan şyğar» deisiñ, ə?
Apyrm-ai, qazaqtyñ keibir sözi ūiqyñnan şoşytyp ūiatady. Şanşar
nağaşyñdy kördiñ be öziñ?
– Körgem joq, «Aparyp auzyña tükirtem» dep jür ğoi əkem.
– Mūndai sözdi meniñ əkem de aityp otyratyn, – dep, Şəii əñgimege
aralasty. – O kisi: «İeldiñ qamyn oilaityn bir ūl tusa, ony qabatyn bir it
qosa tuady» dep otyratyn.
– Qariiälar aitsa, körip-bilgen soñ aitady, al Qaratai aitsa, būl ony
qaidan biledi dep, qūlağyñ türşigedi i̇eken.
– Sondyqtan Qarataidyñ: «Añdap bas aiağyñdy, beu, zamandas», – degeni
dūrys. Solai ma, Şəiken?
– Qaratai, Tasaşyğa jetkenşe men sağan bir ən üireteiin, – dedi Qapez
tamağyn kenep. – Pişəndegen bolys şyğarğan ədemi bir ən üirenip i̇em,
tyñdaşy.
Baiau, at jürisiniñ yrğağymen Qapez qoñyrlata şyrqady.
Qanşa ūrsañ qan şyqpaidy qara tastan,
Dünie ağyp jatqan Sarqan, Basqan.
Biz-dağy ketemiz ğoi aqqan sudai,
Ketkendei talai jaisañ asqan-tasqan.
Dünie şirkin,
Ötedi bir kün.
Kəne, Qaratai, aityp körşi!
Qara bala kidirgen joq. «Jaqsy ən i̇eken», – dedi de, qoñyrlata jöneldi.
Şəii balanyñ ūğymtaldyğyna qairan qaldy, əndi de, sözin de ainytpai,
būzbai, Qapezden kem tüspei qağyp alypty.
– Qūdai seni nağyz qūimaqūlaq qylyp jaratqan i̇eken, – dedi Qapez de
süisinip. Üzeñgi qağystyra kelip Qarataidy iyğynan qūşaqtady.
– Qas dūşpanyñ qasyñdağy dosyñnan şyqpasyn! Seni qabuğa tuğan
ittiñ tasty qauyp tisi synsyn!
– Əumin! – dedi Tazabek betin sipap.
Şəii de şyn peiilmen betin sipady.
– Sen i̇endi əlgi öziñniñ «Syrğaly i̇erkemiñdi» myna keñ dalada tağy bir
aitşy, dala da tyñdasyn!
Ony da Qaratai op-oinaqy küide qysylmai aityp berdi.
– Jeñge, siz būl əndi orys qyzy aitty dediñiz be?
– İə, Sopyia degen orys qyzy jərmeñkede de, biz üilengen tüni
üiimizde de salyp i̇edi.
– Ol qyz qaida qazir?
– Iz-tüzsiz joq, i̇eşkim bilmeidi.
– Öli-tirisin i̇eşkim bilmeitin adam köbeiip ketti ğoi... Öte köp.
– Qazir, Qapez, sol Sopyianyñ küieui Qojaştyñ men jerlegen qabirine
baraiyq. Dūğa oqy. Artynan Sopyia i̇ekeuiniñ tarihyn sağan oñaşa aityp
bereiin, – dedi Tazabek sözge aralasyp.
Üşeui Tazabekke ünsiz ilesti...
Qojaştyñ basyna qūran oqyğan soñ, Tazabek pen Qapez qaisy üige
tüsu jöninde az-kem kelise almai qaldy. «Şəiini qaryndasymdikine
qaldyryp keteiin», – dedi. Al Qapez: «Birge keldik, qaida barsaq ta, bərimiz
birge bolaiyq», – dedi. Söitip tūrğanda Qaratai: «Təte, «Bölingendi böri
jeidi» degen ğoi, birge bolaiyq ta», – dep qaldy. Balanyñ sözi Şəiini
syndyrdy. Sonymen törteui Qapezdiñ dosy Bəkendikine birge bet aldy.
Bəken otau tigip, əke-şeşesiniñ qasynda tūrady i̇eken. Mūrt qoiğan,
qyzyl şyraily, qyrma saqal jigit. Əieli əli bala kötermegen, qyz müsindi
qypşa bel kelinşek. Kelgen qonaqtarğa bəri jikjapar bolyp jatty.
Qoi soiyldy, samauryn qoiyldy. Qazaqtyñ qonaq kütisi – kişigirim
mereke. Yrdu-dyrdu, əzil-qaljyñ, jön sūrasqan əñgime əp-sətte-aq
qonaqtar men üi ielerin jaqyndastyryp jiberdi.
Şai men i̇ettiñ ortasynda bir əñgimeni Bəkenniñ özi bastady:
– Qapez, seniñ əniñdi i̇estimegeli qai zaman? Əu dep jiberseñ qaitedi?
– Əueli auyldyñ alty auyzyn öziñ basta. Biz oğan deiin kişkene boi
üiretip alaiyq.
– Söit deseñ, söiteiin.
Bəkeñniñ dauysy minezine sai oinaqy, jağymdy i̇eken. Asa şyrqamai,
dauysymdy birden tauysyp almaiyn dep ünemdegen adamşa üi işine i̇erkin
i̇estilerdei i̇etip aitty.
– Men jolymdy Qarataiğa berem. Osy bala, Bəken, i̇ekeumizden de asqan
ənşi bolady, qūdai būiyrsa. Nanbasañ, tyñdap kör, – dedi Qapez.
Qaratai «Syrğaly i̇erkemin» aitty. Balanyñ dauysyna Bəken de,
Bəkenniñ əke-şeşesi de məz bop tañğaldy.
– Qūdai bağyñdy aşsyn, balam. Bolaiyn dep tūr i̇ekensiñ, jasağan jar
bolsyn! – dep, əkesi batasyn berdi.
«Tağy ait», – degen soñ, Qapez jolda üiretken əndi Qaratai asa bir
qūştarlyqpen, bar yqylasyn sap şyrqady. Əniniñ əseri Bəkennen asyp
tüspese kem tüspedi. On üştegi bala deuge bolmaityndai. Sonan soñ
Qapezge kezek tidi. Onyñ şoqtyğy Bəkennen tym biık i̇ekenin Şəii iştei
tarazylady. Əuendi de, sözdi de yrqyna i̇erkin köndirip, kösile saldy. Ən
saludy sağynyp qalğany körinip tūr.
***
Keş jatyp, keşteu ūianğan qonaqtar i̇erteñgi asqa da keşigiñkirep bas
qoiğan.
– Assalaumağaleikö-öm! – dep, jez mūrt orta jastağy sary kisi men özi
qūralpas əiel jəne taldyrmaş boijetken üşeui üige irkes-tirkes kirip
keldi.
– O-ou! – dep, Bəken ornynan ūşyp türegeldi. – Jezdem men əpkem
kelip qalypty ğoi.
– Kelip qalğamyz joq, «Kelsin!» degen soñ keldik, – dedi əpkesi külip.
Jien qaryndasym – Jibek. Tört ūldyñ işinde bir bidai. Bərimizdiñ
sūluymyz da osy, i̇erkemiz de osy, – dedi Bəken tanystyryp. «On altyğa
tolğan bolar», – dep şamalady Şəii qyzdyñ balañdyğy men Uiañdyğyna
qarap.
Bəkennen joğary otyrğaly jatqan jezdesine Qaratai ūşyp türegep
oryn berip i̇edi, «Əure bolma, balam. Qonaq körinesiñ, əkeñniñ qasynda
otyra ber», – dedi Qapezge qarata iegimen nūsqap.
Ol sözge i̇eşkim mən bere qoimady. «Qap, myna kisi büldirdi-au!» dedi
Şəii ğana baiqap: «Kelgen qyz Qapezdi üilengen kisi dep qalatyn boldyau?!»
– Jeñge, qymyzdy men qUiaiyn! – dedi Jibek Bəkenniñ əieline i̇eñkeiip.
– Qūisañ qūişy, üirene ber, – dep, ojaudy qolyna ūstata saldy da, özi
Bəkenge qarai yğysyp otyrdy.
– Assalaumalike-i̇em! – dep, sol sət üige Jomart kirip keldi. Ony
körgende Şəii öziniñ qalai ornynan türegep ketkenin bilmei qaldy.
– Qaiyn jūrttyñ iısin qalai bilem, ə? – dedi kele yrjiyp.
– Əkeñ de qaiynsaq i̇edi, tartqansyñ ğoi, – dedi Bəkenniñ əkesi
qaljyñdap. – Qalai əke-şeşeñ? Solar jiberdi me, öziñ keldiñ be?
– Solar jiberdi. «Sol üidegi adamdardy tügel taily-taiağymen
şaqyryp kel», – dedi.
– Onda əkeñniñ bir qoiy būiym bolmaidy, ne tüie, ne tai sūiady da.
– İə, özi de tai soiğaly jatqan. Jeke üi tiktirip qoidy.
– Onda keşke baryp, bir jauşa şauyp qaitaiyq. Söitemiz be, balalar?
– Söiteiik, – dedi Tazabek köterile ün qatyp.
– Onda aita bar əke-şeşeñe: dūrystap daiyndalsyn!
– Oibai, qyzyqsyz ğoi, ağa. Jibektiñ qolynan qymyz işeiin, Qapez ben
Bəkenniñ ənin i̇estiın, jeñgesi Şəiini de Jibek deidi, i̇eki Jibektiñ
ortasynan jaña oryn tigende, «aita bar, qaita baryñyz» qalai?
– Oi, bətşağar, senen söz artylmas. Sen joqta seniñ sarañ əke-şeşeñ
şala daiyndalyp qūia ma degen qauip qoi meniki.
– Qauiptenbeñiz, ağa. Bəri kəttə bolady.
– Qapezjan, tünde Pişən degen kisini aityp qaldyñ. Jolsoqty, atsoqty
bolyp kelgen şyğar dep, qazbalamadym. İendi aitşy, ol kim? – dedi aqsaqal
i̇endi əñgime men ənge köşeiik degendi añğartyp.
– Aitaiyn, ağa, – dedi Qapez dombyrasyna qol sozyp. Qaratai qarğyp
türegep dombyrasyn əperdi. – Pişən būl künde bolys i̇eken. Jalaiyr
işinde ūruy Baişegir körinedi. İelden i̇estuimşe, qazir jasy otyz üş – otyz
törtke kelgen tərizdi. Jəlmende degen asa bai kisiniñ i̇erke balasy desedi.
Jasynan nöker jiğan, ən aityp, aitysqa tüsip, seri atanğan jigit
bolypty. Söitip jürgende, bir küni Köksu boiyndağy jalaiyrlardyñ
Andas auylyna nökerlerimen bara qalady. Ülken toidyñ üstinen tüsedi.
Əşirkül, Zeinep degen i̇eki qyz əriptesip öleñ aityp otyr i̇eken. Pañ
minezdi, i̇eşkimnen beti qaityp körmegen Pişən əlgi i̇ekeuine soqtyğa ketedi.
Būrynnan bar əni me, əlde sol arada suyryp salğan əni me, ol arasyn
bilmedim, əni men sözi mynandai:
– Əşirkül, Zeinep,
Söz aittym tüidek.
Būl dünie öte şyğar,
Öi dep, büi dep.

Önerim bir basyma mol jetedi,
Bəribir jastyq şağyñ bir ötedi.
Myrzasy Baişegirdiñ kelgeninde,
Köñilimdi aulai salsañ neñ ketedi? – dep tiısedi.
Pişən bastyrmalatyp bara jatqan soñ, i̇eki qyz bylai jauap qaitarady:
– Bireuge jalynbaimyz, əzir tym biz,
Atañyz Baişegir de i̇emes şyñ-qūz.
Kebesiñ Pişənmin dep, biz qaitpekpiz,
Bas ūrğan barlyq qazaq atam Şyñğys.

Sonda Pişən qyzdarğa qūldyq ūryp:

– Söziñdi öziñ aitqan qaitalaiyn,
Aulyña qonaq bolyp jailanaiyn.
Babany aityp qaldyñ, i̇endi qoidym,
Şyñğystyñ aruağynan ainalaiyn! –
dep, aitysyn qūia qūiady. Būl ənniñ tarihy da osylai, ağa.
– Tentek bolsa da, tekti tentek i̇eken, ə!
– İendi sol Pişən ağanyñ tağy bir ənin myna Qaratai balañyz aityp
bersin, ağa.
Balañ dauyspen Qaratai oily, mūñdy əndi ədemi şyrqady.
«Dünie şirkin,
Ötedi bir kün».
Şəii baiqap otyrdy: Qarataidy tyñdap otyryp, Jibek Qapezden köz
almady. Bəkenniñ ən aitqanyn talai i̇estigen bolar, biraq Qapezdiñ keñ
tynysty qoñyr dauysy alpys i̇eki tamyryn iıtip jibergen bolar.
Boijetkenge Qapezdiñ boidaq i̇ekenin qalai bildirsem i̇eken?!
Onyñ reti keldi. Tüs aua būlar Jomarttikine baruğa jinaldy. Jibek
əkesi men şeşesine ilespeitin boldy. Şeşesi i̇eldiñ közinşe: «Sen qal», –
dep, qyzyna kesip aitty. «Barsyn», – degendi Bəken de batyp aita almady.
Bəken men əieli qyzdy, söz joq, Qapezge körseteiik dep ədeii şaqyrtty.
Aşyp aitpasa da Qapez jaiynda qūlaqqağys i̇etken boluy kerek. İendi sol
maqsattyñ bəri oida-joqta būzylğaly tūr. Ne isteu kerek?
Qūmğandağy sudy pysytqylap, Jibek samaurynnan jyly su qūiyp
jatty. Şəii qasyna kelip:
– Siñlim, qolyma su qūiyp jiberşi! – dedi.
– Qazir, – dedi Jibek qağylez ün qatyp.
– Qaiynsiñlimdikine nege bizben birge barmadyñ?
– Əke-şeşem barady ğoi.
– Bizge seniñ barğanyñ kerek. Sağan qarap aitsa, Qapezdiñ dausy qyryq
qūbylady i̇eken. Əlde ūnatpai qaldyñ ba?
– O kisi mağan qarap qalmağan şyğar?
– Sağan qarap qalmasa, seni köruge sonşa jerden keler me i̇edi?
– Qarataiyn qydyrtu üşin şyğar?
– Qarataidy joldan qosyp aldyq, dausy, minezi – bəri Qapezge birden
ūnady. Öziñ de kördiñ ğoi, qandai keremet bala!?
– İə, mağan da ūnady.
– Qapez şe? Ol ūnamady ma?
Jibek Şəiiniñ betine bağjiiä qarady. Sağan, özi ne kerek degen sekildi.
– Ūnamady ma? – dedi Şəii taqyqtap.
– Ūnady.
– Sen de oğan ūnadyñ.
Jibektiñ i̇eki beti lap qyzaryp ketti. Qūmğanyn qūşaqtap, üige qarai
jalt būryldy. – Apama aityñyz.
«Apa» degeni şeşesi i̇ekenin Şəii tüsine qoidy. «Oğan ne desem i̇eken?»
– dedi tosylyp. Aqyry təuekelge mindi.
– Qyzyñyz bizben birge qyzyq körip qaitsyn da, – dedi tötesinen.
– Ağasy at tauyp berse, bara bersin.
Bəken tez arada i̇er-tūrmanymen at tauyp berdi.
Şəii jol boiy Jibekti janynan şyğarmady. Sypaiylyq saqtap,
Qapez köz qiyğymen ğana bərin barlap kele jatty.
***
Jomart pen Jəmeş jüregin qolyna ūstap kütti. Əsirese Jomart. İeki
i̇ezui qūlağyna jetip quandy.
– Bizdiñ i̇elden Qapezdei ənşi şyğady dep men i̇eşqaşan oilağan
da i̇emespin, ümittengen de i̇emespin, – dedi añqyldap. – Dausyn i̇estigende,
bükil jan düniem bir audarylyp tüskendei bolam.
– Meni tyñdağanda da audarylyp kete jazdauşy i̇eñ ğoi? – dedi Bəken
külip. Şəii onyñ dausynan əzilmen birge əzəzildi de añğarğandai boldy.
Qapezdiñ köñili Jibekke auğanyn Şəii osy joly anyq baiqady. Köbine
köziniñ qiyğymen qarap, anda-sanda basynan aiağyna deiin asyğys şolyp
ötedi. İekeuiniñ qylyğyn añdyp otyru Şəiige tipti qyzyq körindi. Qasynda
otyrğan qyzğa qasaqana: «Bəken jaqsy ənşi i̇eken ğoi, ə?» – dep sybyrlady.
Jibek səl ündemei otyrdy da, «Qapez joqta solai bolatyn», – dedi
kümiljip.
Qapez kelgeli bağasy bəseñ bolyp qalğanyn Bəkenniñ özi de sezdi, sirə.
Soğan namystandy ma, əzil-ospaq pen külkili ənderdi aituğa köşti.
«Aiym tuyp keledi alqasynan,
Şalyp jyqtym qyzdardy şalqasynan.
Şalyp jyğyp qyzdardy şalqasynan,
Şañyn qağyp tūrğyzdym arqasynan», – dep külkige bir qaryq qyldy.
Sol külkini arqalanyp:
«Toiğa baptap minemin qasqa atymdy,
Qasqa atymnan minbeimin basqa atymdy.
Qūdaidyñ mağan bergen bir minezi,
Qyzdan jaqsy köremin jas qatyndy», –
aitqanda, nege i̇ekenin, Şəii jaqqa jalt qarady.

dep te tastady. Sony

– Öi, bədik neme! –dep, oğan i̇elden būryn əkesi küldi.
Ədeii qarağanyn Şəii anyq baiqady. Közimen de, i̇ezuimen de əldeneni
añğartyp küldi. Onysy nesi? Oiyny ma, şyny ma? Sonda jaqsy körgen
jas qatyny men be? Əuelgide əjeptəuir köringenmen, birte-birte Bəken
Şəiige basqaşa tanyla bastady. Lepirip, köterilip söilegeni keide
jarassa, keide jaraspaidy. «Qapez i̇ekeumiz Ystambūldy öz üiimizdei körip
kettik. Jiyn-toilarynda talai ən saldyq. Qapez qazaqtyñ qai-qaidağy
mūñdy ənderin aitsa, men küldirgi əndermen qyran-topan qylam», – dep bir
soqty. Qapezdi maqtağan bop otyryp, bildirmei özin odan köteriñkirep
jiberedi. Əzilge saiyp, ədeii söitedi. «Türikter əzil-ospaq, bileuge beiim
ənderdi öte jaqsy köredi», – dep, tağy özin bir i̇erekşelep tastady.
Küldirgi ən aitqandy keremet artyqşylyq sanaityn sekildi. Alğaşqy
keipi de aldamşy i̇eken, domalaq jüzdi jaidary jigit körinip i̇edi, onysy
bürkeme betperde bolyp şyqty. Mañdaiynyñ tarlyğy sondai, qabağyn
köterse, mañdaişasy qasymen tüiisip kete jazdaidy. Tyqyr şaşy bas
qūiqasymen birge būltyñdap, qasy men közi i̇eki jağynan i̇eki qūlağyna kerip
qoiğandai sozyla qiğaştanyp tūr. Jarğaqbas jarqanattyñ jünbas adam
türi aldyñda tūrğandai. Ol būğan bir-i̇eki ret «meniñ közdep otyrğan
jemtigim sensiñ» degendei şüiligip qarady. Şəii öz-özinen jaisyzdandy.
Bəkenniñ qandai adam i̇ekenin Qapez bilmei me? Nege bilmesin, biletin
şyğar? Bilse, nege jaqyn jüredi? Nege? Adam adammen aralaspasa, adam
bola ma? Şəiige jarqanatty i̇elestetken Bəken tūrmaq, jarğanattyñ özi de
ömir sürip jatqan joq pa? Bəken ūnamasa, oğan əieli nege tiedi? Ūnağan
soñ tiedi. Būl dünie bir adamnyñ ğana biliginde i̇emes qoi. Qaita barlyq
adam bir dünieniñ biliginde. Közdiñ körui men köñildiñ körui – i̇ekeui i̇eki
basqa bolğany ğoi.
Topalañ oidan keşke deiin aryla almady. Aqyry şarşap: «Əzildegen
siqy sol şyğar?»dep topşylady.
– Jürşi, dalağa şyğyp keleiik, – dedi Jibekke.
İekeui alysyraqqa ketti. Qyzdyñ tamyryn basatyn i̇eñ yñğaily sət osy
i̇edi.
– Qapez seni ūnatyp qalypty, – dedi külip.
– Ony kim aitty?
– Özi aitty.
– Ony nege sizge aitady?
– İendi kimge aitady? Sağan birden bata almaidy, menen basqağa sene
almaidy. Sonan soñ mağan aitty. «Jeñge, köñilimdi jetkizşi, köñilin
bilşi», – dedi. Ne deisiñ?
– Ne deuşi i̇em? Onysy asyğys qoi. Bir körmei jatyp...
– Bir körgennen ūianbağan sezim on körgennen ūiana qūiar deimisiñ, Jibek?
Ūnaityn adam bir körgennen-aq ūnaidy, ūnamaityn adam bir körgennen-aq
ūnamaidy. Sözbūidağa salmasañşy.
– Sizdiñ aitqanyñyz bolsynşy.
– Boldy i̇endeşe. Qapezden şüiinşi sūraiyn.
İekeuin i̇esik aldynan Bəken kütip aldy.
– Qasqyr jep qūiar dep qoryqpaisyñdar, ə? Jeñgeñniñ qasyna barşy,
Jibek.
Jibektiñ soñynan Şəii de jüre berip i̇edi, Bəken qolynan ūstai aldy.
– Közime de tüsip, köñilim de auyp, əbden diñkemdi qūrttyñ-au!
– Qyljağyñdy qoi, Bəken. Baiym körse, moinyñdy üzip jiberer.
Onymen oinama.
– Men onymen i̇emes, senimen oinaiyn dep tūrğam joq pa?
– Ol i̇ekeumiz bir adambyz. Bizdi i̇eşkim böle almaidy.
– Özi dəudiñ özgesi önimsiz keledi deuşi i̇edi, oğan neğyp özeurep
qalğansyñ?
– Önimdi me, önimsiz be, oğan köziñdi jetkizgiñ kelse, qoinyna
qatynyñdy bir tün salyp kör!
Qolyn jūlqyp jiberip, Şəii üige qarai bettedi.
– Orysqa da, qalmaqqa da jem bolğanyñdy men bilmeidi deimisiñ?
Bəlsinbei-aq qoi!
«İttiñ balasy-ai! İt alğysyz i̇etem degen i̇ekensiñ ğoi! Təikenimnen
sadağa ketkir!»Şəii jyğylyp qala jazdap, i̇etpettei kelip, i̇esiktiñ
syqyrlauyğyna süiene bergende əldekim syrtynan kep qūşaqtai aldy.
Qapez i̇eken.
– Jeñge, öñiñiz ört söndirgendei ğoi, qyzdyñ jauaby qatty boldy ma?
– Joq, qainym, qyz bizdiki. Seniñ qadiriñdi qasyñdağy dosyñnan artyq
bilmese, kem bilmeidi.
– İendeşe nağyp it quğandai jyğylyp qala jazdadyñyz?
– İə, it qudy. Üige kire bergenimde bir ittiñ qarsy aldymnan tap
bergeni. Sodan şoşyp...
– İe, it ittigin istemei tūra ma, jeñge. Keibir it üiden şyqqanğa da,
üige kirgenge de üre beredi. Ondai teksizge təit dei salyñyz.
Bir yñğaisyzdyq bolğanyn Tazabek te sezipti. «Syr berme, janym!
Anau it birdeme dedi-au, sirə? Qapez üşin qyñq demeiik», – dedi sybyrlap.
– Qyz köndi ğoi, qalğany qūrysynşy! – dedi Şəii de özine özi basu
aitqan adamşa baisaldylyq tanytyp. – Ne degenin bilseñ ğoi...
– Jaraidy, keiin... Aspanyn tastap jiberse de syr berme!
Tazabektiñ temirdei üni kökireginde kilkip tūrğan jəbiriniñ bərin
japyryp jibergendei boldy.

***
Tazabekpen aqyldasa otyryp, Jomart pen əkesi Qapezge at, Qarataiğa
tai mingizdi. «Alğaşqy oljañ qūtty bolsyn!» – dep, Şəii bala ənşiniñ
betinen meiirlene süidi.
Jibek pen Qapez söz bailasyp, Tazabek pen Şəii qūdasyi körip, būlar
auylğa toidan qaitqandai oraldy. İertesi Jalañaşqa Jüziktiñ şeşesi men
inisi bata oqi keldi. Üiitken ülken qara qoiy bar, artynyp-tartynyp
kelipti. Jügirip kelip Tazabektiñ tizesine otyra qalğan Oralbekti körip,
Jüziktiñ şeşesi:
– Balañyz orysqa tartyp ketipti, ə, qūdaği? – dep qaldy.
– Pūsyrman babamyz qalmaqpen soğysyp batyr bolsa, Tazabek atamyz
oryspen soğysyp batyr bolğan, qūdaği. Jauyña tartqan bala jauynger
bolady. Qūdai qisa, Oralbegim batyr bolady, – dedi.
Tazabek Şəiige, Şəii jerge qarady.
– Meniñ balam qyrğyzğa tartady, – dedi Jüzik jasandylau külip. –
Basqağa tartqan bala baqytty bolady.
– İe, balalar baqytty bolsa, biz de baqyttymyz. – Jüziktiñ şeşesi özi
bastağan sözdi özi tiiänaqtady.
***
Üş kün oilanyp, üş tün tolğanyp, aqyry Tazabek təuekelge mindi.
– Sen oqyğan adamsyñ ğoi, men Köpzip bergen üidi mektep jasasam, sen
soğan balalardy oqytasyñ ba? – dedi Qapezge.
– Oibai-au, Təke, kökten tilegenimdi jerden berdi ğoi onda.
– İendeşe jür, kettik. Sekerinmen aqyldasaiyq.
İekeui ony öz üiinen tapty. Tazabekti tyñdap bolyp, tañdana basyn
şaiqady.
– Mūnyñ nağyz bəlşebekke tən qylyq. Tizimin jasa, balalardy oqyt,
qolymnan kelgen kömegimdi aiamaimyn, – dedi jigerlenip.
Būlar dalağa şyğyp attaryna mingende sap i̇etip Sergeiçuk kele qaldy.
Əldebir mañyzdy nərse aitylğanyn üşeuiniñ jüzderinen añğarğan bolu
kerek.
– Nemene, toiğa bara jatyrsyñdar ma? – dedi kekesin ünmen.
– İə, toi deseñ de bolady, – dedi Sekerin atynyñ basyn soğan qarai
būryp. – Tazabek Kobzevtiñ bergen üiin mektep jasaiyq deidi.
– Sonda qalai? Qazaq balalary oqidy da, meniñ balalaryma bastyq
bola ma?
– Bolsa nesi bar? – dedi Tazabek yzalana tistenip.
– İesiñde bolsyn, Tazabek, qazaq qyryq jyl oqysa da orysqa i̇eşteñe
üirete almaidy.
– Seniñ de i̇esiñde bolsyn, Sergeiçuk. Qazaq oqysa, orysqa birdeme
üiretem dep oqymaidy, özim birdeme üirenem dep oqidy.
– Seniñ qazağyñ özi de i̇eşteñe üirene almaidy, qoi baqqannan basqa
qolynan i̇eşteñe kelmeidi.
– Öi, əkeñniñ auzy! Qazaqty sen tuyp pa i̇ediñ?
Oñ aiağyn üzeñgiden şyğara sap, Sergeiçuktiñ atyn qabyrğa tūstan
Tazabek teuip kep jiberip i̇edi, aty təltirektep baryp Sekerinniñ atyna
soqtyqty. İekeui qabatynan qūlai jazdady. Qamşysyn kötere bergende,
Qapez qolynan şap berdi.
– Qoi, Təke. Teksiz adammen töbelespe.
– Apyrm-ai, Təke, adamnyñ küşti bolğany da qauipti i̇eken-au, ə? Bir
tepkende i̇eki attylyny toñqalañ astyra jazdadyñyz ğoi!
– Anau it, kördiñ be, qazaqty adamğa sanamaidy. Qaq bastan bir salsam,
til tartpaityn i̇edi.
– Öitseñiz, siz ben Sergeiçuktiñ i̇emes, qazaq pen orystyñ arasy
ajyraityn i̇edi ğoi, Təke. Jañağyñyzdyñ özi de oñai tigen joq i̇ekeuine.
...Sekerin syr bermese de, Sergeiçuktiñ kek saqtaitynyn Tazabek sezdi.
Biraz kün közderine tüspeuge bekindi. Onyñ oraiy da kele qaldy. Keşkisin
Qapez üige külimdei kirdi. Tūiyqtyñ törinde otyrğan auqatty Tūnyq degen
kisi sündet toiğa şaqyrypty. Tūñğyş nemeresin mūsylman i̇etip jatyr
i̇eken.
– Qasyma Qarataidy alsam, i̇ekeumizge qorğan bop öziñiz bastap
barsañyz! – dedi.
– Baraiyn, – dedi i̇eki sözge kelmesten. – İel körip, jer körip, aşuymdy
tarqatyp qaitaiyn.
***
Tazabek, Qapez, Qaratai – üşeui Kegen özeninen ötip Aqşoqynyñ batys
jaq syrtyn ainala bergende, bastau basynda attarynan tüsip alqaqotan
otyrğan alty orysty baiqady. Üşeui bir-birin ünsiz tüsinip, olardan
aulaqtai orağyta jürdi. Kenet orystyñ bireui ornynan atyp türegeldi.
– Tazabek! Əi, Tazabek! – dedi taza qazaqşalap.
–Öi, Köbzip qoi, – dedi Tazabek te tanyp. – Būrylaiyq.
Altauy da iri, tyğyrşyqtai, əldekim ədeii iriktep alğandai birine biri
sai i̇eken. Kobzev qūşağyn jaia amandasty. Qapezdi de qūşaqtap, Qarataiğa
közin syğyraita qarady.
– Būl qazaqty būryn körmegen si iaqtymyn, – dedi Tazabekke tüsindir
degendei qarap.
– Būl – Qapezdiñ şəkirti, Qaratai degen ənşi bala.
– Ən salmaityn, öleñ şyğarmaityn qazaq joq, – dedi Kobzev külip. –
Qapez, əkeñ qalai? Tyñ ba?
– Qūdaiğa şükir, mal-janyna qarap jür.
– Aman bolsyn. Menen səlem ait.
Būlar Qaraqolğa baryp, sodan qaityp kele jatyr i̇eken.
– Sauda-sattyq jasap kelemiz, – dedi Kobzev Tazabekke jönderin
tüsindirip. Maldaryna apiyn aiyrbastap əkele jatypty. Qytai asyrsañ,
apiynyñ altynnan qymbat qazyna körinedi. «Mynau öziñe, mynau
Baiğabylğa. Suyq tise, tarydaiyn i̇ezip işseñ, qūlantaza aiyğyp ketesiñ»,
– dep, Kobzev Tazabekke i̇eki tüiinşek apiyn berdi.
– Men jaqsy ornalastym, – dedi Kobzev. – Kitiñ degeniñ şöbi şüigin,
ainalasyn jota men töbe qorşağan yq qoinau i̇eken. Malğa da, adamğa da asa
jaily. Sen, Tazabek, Sergeiçukten qanşa saqtansañ da qapy qalasyñ.
Odan da qasyma köşip kelseñşi. Ağaiyndaryñdy da ala kel. Nesine
qobaljisyñ, ol da qazaqtyñ jeri i̇emes pe? Sağan şamasy jetpegenmen,
Sergeiçuk bala-şağaña qastyq jasauy mümkin. Öziñnen būryn olardy
oilasañşy!
– Oilaimyn ğoi, nege oilamaiyn! – dedi Tazabek qarsylyq ta aitpai,
qūptai da qoimai. Orystar men qazaqtar kənigi bauyrlarşa ūzaq
qoştasyp, zorğa ajyrasty.

***
Toily auylğa Tazabekter kün jambasqa jyğyla jetti. Toi jasap
jatqan Tūnyq qart Qapezdiñ kelgenine qatty quandy. «Əniñdi əli i̇estigem
joq, biraq dañqyñdy i̇estip jatyrmyn», – dedi külip döñesteu jerge tikken
alty qanat üige özi jaiğastyryp. Əueli qymyz, artynşa şai əkeldi. Şai
üstine Bəken, oğan i̇erip Jibek keldi. Toi iesine Bəken jaqyn jien i̇eken,
Būlar jön aitysyp, jön sūrasyp jatqanda əldekimniñ bajyldağan, oğan
araşa tüsken i̇eresek bireudiñ: «Oibai, öltirdi-au!» – degen aşy aiqaiy
şyqty. Üidegiler üdere dalağa şyqty. İeñgezerdei dəu jigit bir balany
attyñ bauyryna alyp sabap keledi, bala basyn sauğalap, qyrğidan qaşqan
boztorğaişa būltalañ qağady. Aşu qysqannan Tazabektiñ közi qantalap
ketti. Şiryğa baryp attynyñ aldyna tūra qaldy. Aty qalt toqtağanda
tizgininen şap berdi. Alyp qara qūstai öñkigen Tazabektiñ qos auyz
myltyqtyñ ūñğysyndai şüilikken közderi attylynyñ öñmeninen ötti.
– Öi, tūr bylai!
– Tūrmaimyn! Jauğa şapqandai balağa şapqanyñ ne?
– Öi, əkeñniñ... Ket jolymnan!
Siltei bergen qamşysyn Tazabek qolyna orai tartyp aldy. Ananyñ
közi bir sət sasqalaq qaqty. İeki jūlqyp, i̇eñkeitti de, Tazabek ony at
üstinen jūlyp aldy. İekeui ūmar-jūmar jerge domalady. İendi tiıspes degen
oimen Tazabek türegele bergende, anau qolyndağy qamşyğa jarmasa ketti.
Tazabek bir silkip tartyp aldy da, sabyn tizesine sap qaq bölip tastady.
Söitti de alysyraqqa laqtyryp jiberdi. İeri bauyryna tüsken at tulap,
tepkilep, qarap tūrğan jūrtty u-şu qylyp qorqytyp, birese jūrtqa,
birese üige taqau kelip, i̇eldiñ əbden zəresin aldy.
Tazabek artyna būrylmai jüre berip i̇edi, i̇eñgezerdei i̇eki jigit aldyna
köldeneñ tūra qaldy. Istiñ nasyrğa şapqanyn Tazabek tüsindi. Artyna
qarasa bilegin sybanyp, atynan audaryp alğan jigiti taltaia şirenip tūr
i̇eken. «Qap, qamşym bolğanda, qaq bastan perer i̇em!» – dedi ökinip. Sol sət:
«Ağa!» degen Qarataidyñ dausy şar i̇etti. Jalt qarady.
– Mə, qamşyñyz!
Laqtyrğan qamşyny Tazabek lyp i̇etkizip qağyp aldy. «Üşeuin üş
salyp ketip, üş jerge teñkite salsam ba i̇eken?» dedi bir sət yza buyp. Sol
kezde üşeudiñ kişileui: «Öi, əkeñniñ!» – dep tap berdi.
Tazabek jalt berip büiirge şyqty da, bökseden janai bir tartty.
Jigit baj i̇etip domalap tüsti.
– Əi! – dep sol sət qara sūr mūrtty jigit ağasy top işinen atylyp
şyqty.
– Əi, körgensizder! Öz toilaryñda özderiñ töbeles şyğaryp, būlaryñ
ne? Al, qane, sabañdar meni, qoldaryñ qyşyp bara jatsa!
– Qozyny jamyrattyñ dep qarşadai balany jūrttyñ közinşe
sabağanyñ qai sasqanyñ? Toiğa sony tamaşalasyn dep şaqyrdyñdar ma?
– Kitəpbek, būl ne şu?– Şapanynyñ bir jeñin kiıp, bir jeñin kimei
toi iesi Tūnyq qart i̇entelei jetipti.
– Öi, balalaryñyzdyñ balalyğy da baiağy. Qonaqqa qamşy köteripti.
– Öi, öñkei i̇ez, körinbeñder közime!
Üşeuiniñ de Uialas tentek i̇ekenin Tazabek Tūnyqtyñ sözinen tüsine
qoidy. Üige kirgen soñ da jaiğasyp otyra almady. Əldebir alañ küdik
kökeiinde kilkidi de tūrdy. Kinəli me, kinəsiz be, qalaida yñğaisyz boldyau!? İel kördi, jūrt i̇estidi, toidyñ şyrqyn būl būzdy deidi-au?!
– Qapez, meniñ qaityp ketkenim jön şyğar? – dedi i̇esik jaqqa betin
būryp.
– Sol dūrys şyğar, – dedi Bəken Qapezdiñ jauabyn kütpesten. –
Tazabek attan jūlyp alğan jigit – būl öñirge aty şyqqan kökparşy, əigili
taqymger. Al böksesine qamşy soqqan jigit onyñ i̇eñ kenje inisi, sündetke
otyryp jatqan – sonyñ balasy. İekeui de namystan öletin şyğar. uiat
boldy.
– Onda biz de ketemiz, birge keldik, birge qaitamyz, – dedi Qapez i̇esikke
qarai bir attap.
– Biz de keteiik, – dedi Jibek Bəkenniñ betine qaramastan.
– İe, bizge ne joq, – dedi Bəken küñk i̇etip.
Būlar dürkirep dalağa şyqqanda, jaña araşağa tüsken qara sūr jigit
i̇entige qastaryna jetti.
– Əi, jigitter! – dedi būlardyñ qaituğa bet alğanyn tüsine qoiyp. –
Meni Tūnyq qariiänyñ özi jūmsady. Qazir özi de kelip qalar. Üige
kiriñderşi, əñgime bar.
İendi ketse, ökpelep ketkendei körinetinin bilip, Tazabek tosylyp
qaldy.
– Kirsek kireiik, – dedi Qapez sol irkilisti seze qoiyp.
Kitəpbek sündetke otyryp jatqan balanyñ nağaşysy i̇eken.
Mən-jaidy i̇eki arada biraz bilip alğan da sekildi.
– Tazabek, sende i̇eş kinə joq, – dedi tizesin alaqanymen basyp. – Seniñ
ornyñda bolsam, men de söitip araşalar i̇edim balany. Bireui sağan qamşy
jūmsady, bireui tap berdi, kinə özderinde. İeger sol arada toqtai qoimasa
men sağan jaq bop töbeleser i̇edim olarmen.
Sodan keiin Kitəpbek özin tanystyryp, Ileniñ arğy betinen kelgenin, ol
jaqtağy i̇el-jūrttyñ jağdaiyn biraz əñgimeledi. Sol arada nemeresine toi
jasap jatqan qart ta kelip, balalarynyñ əbestigi üşin keşirim sūrady.
– Küşti əlsizdi zəbirleidi, bai kedeidi zəbirleidi, küşti men bai sodan
ləzzat alady, əlsiz ben kedeidiñ sodan köñili qalady. Oğan tosqauyl
bolatyn bilim būl qazaqta bolmai tūr ğoi, – dedi Qapez özine özi söilegen
adamşa keiip.
Qapezdiñ sözin ərkim ərqily oimen qualap bir sət bəri jym-jyrt
otyryp qaldy.
– Onyñ ras, – dedi Kətipbek qabağyn şyta ün qatyp. – Sen oqyğan
adamsyñ, Qapez. Oqyğan adam oqymağan adamnan i̇edəuir biık tūrady. Biıkte
tūrğan adam biıktegini köredi. Taudyñ basynda tūrğan adamnyñ körgenbilgenin taudyñ qasynda tūrğan adamda körip-bilmeidi. Biraq i̇ekeui de: «Biz
tauda tūramyz» dep köpiredi. Tipti taudyñ qasynda tūrğan basynda
tūrğanğa jeñistik bermei de ketedi. «Körgendi köttegen jeñedi» degendi
qazaq sirə, sondaiğa aitqan bolar. «Bilmestiñ bilmegenin keşirmeseñ,
bilgendigiñ qaida?» demei me qazaq. Ağanyñ əperbaqan balalary bir
ağattyq jasap qaldy. Qapez, Tazabek, sabalaryña tüsiñder! Toi – halyqtyñ
nesibesi, ortaq iske ortaq köñilmen qarañdar.
– Qapezjan, at-şapan aiybymdy ötermin, öneriñdi jūrtqa aianbai
körsetşi! – dep, Tūnyq qart osymen söz təməm bolğanyn añğartyp,
ornynan köterildi.

***
Qapez keşkisin qanattanyp şyrqady. İerteñ bastalatyn toi bügin
bastalğandai boldy. Əuelgide bosağadan syğalağan jūrt səlden soñ
tabaldyryqtan attady, birazdan keiin i̇esikti de aşyp tastady, oğan da
qanağat i̇etpei, aqyrynda irgeni türip tastap tyñdady. Jūrt alqalağanda
arqaly adamnyñ adam tanymastai türlenip ketetinin Tazabek öz közimen
kördi: ən şyrqağan kezdegi Qapez künde özi körip jürgen Qapez i̇emes i̇edi,
dausy da, minezi men türi de – bəri basqa, bəri ğajap! Öziniñ aldyna
Qarataidy salyp, Qapez jūrtty bir tañğaldyrsa, artynan özi şyrqap i̇eki
tañğaldyrdy.
«Qairan zaman asau qūlyn sekildi bailanbağan», – degende, jūrttyñ
keşegi künin köz aldyna qaita i̇elestetti. Bastyğy dana bolsa, özi de dana
bolğan, bastyğy şala bolsa, özi de şala bolğan momyn qazaq i̇eliniñ
ötkenin, sirə, kürsine i̇eske aldy. Bastyğyna qarap bas izep ösken ədetin
kürsine i̇eske aldy.
Qapez bir ənnen keiin bir ənge basty.
«Myna zaman qai zaman, soqpa zaman,
Būdan basqa qyzyğyñ joq pa, zaman?
Būdan basqa qyzyğyñ joq bolsa i̇eger,
Külip-oinap alaiyq, toqta, zaman!» –
degende, kürsinbegen bir adam qalmady. Sodan Şaltabaidyñ ənin
şyrqap:
«Qazaqtyñ aty şyqqan sūñqary i̇edim,
Qairylyp qanatymnan jarğa qondym», – dep qaiyrğanda, sanasy sansaqqa jügirgen jūrt külerin de bilmei, jylaryn da bilmei qozğalaqtady.
Qapezdiñ dausy Tazabekke kökjiekten kökjiekke jetip jatqandai körindi.
Tūiyq jailauynyñ jalpaq dalasy, tau-tasyQapezdiñ ünin jūtyna simirip
jatqandai sezildi. Şalqar dauys i̇elge şalqar quanyş, siqyr tañdanys
syilady. Qūdai biledi, şybyn-şirkei de tyrp i̇etpei tyñdağan şyğar. Ən
bitkende jūrt əli i̇eseñgiregendei bolyp i̇esin birazğa deiin jinai
almağandai jym-jyrt otyryp qaldy. Tūnyq qart ornynan tūryp kep
Qapezdi ünsiz qūşaqtady.
Sonan soñ qart ainala qarap oñ qolyn joğary köterdi.
– Tapqan anasyna, taptyrğan əkesine rahmet! – dedi dausy dirildep.
Jūrt jamyrai şulasty. Kenet sol kezde i̇esikten bir i̇egde əiel i̇eñkeie
kirdi. Jūrt dabyry tyiyla qaldy.
– Men jañağy ənin aitqan batyr atamnyñ nemere kelinimin! – dedi
salmaqpen. – Otağasy tiri bolğanda at mingizetin i̇edi. Mynau altyn
bilezigimdi qolymnan alyp berip tūrmyn. Kelin qolyna taqsyn!
Qapez bilezikti alyp, kempirdi qolynan süidi. «Boidaqpyn, bilezikti
kimge berem?» demedi. «Altyn körse, perişteniñ joldan taiğany» osy
şyğar dep topşylady Tazabek. Ol oiynyñ ağattyğyn i̇ertesi bir-aq
añğardy.
Kök şalğynğa tekemet, kilem tösep, syily qonaqtar syrtta otyrğan.
Sol kezde qymynğan da joq, qysylğan da joq, Bəkenniñ janynda otyrğan
Jibekke kelip Qapez qolyn ūsyndy. Jibek közi jypylyqtap i̇elge bir,
Qapezge bir qarap qatty sasty.
– Jibek, ūstatşy bilegiñnen! – dedi küle būiyryp. – Altyn bilezik
seniki.
– Ne üşin? Qalyñ mal ma?
– Joq, Şaltabai atamyzdyñ bizge bergen batasy.
– O, bərekeldi? – dedi bir qart Qapezdiñ qylyğyn hoş körip. – Sala ğoi,
balam, qysylma!
Toidyñ tartu-taralğysy da bir töbe boldy. Qapez qos at jetektep,
Qaratai tai mindi, Tazabekke qarttyñ özi qūşaqtap būlğyn işik japty.
«Balalarymdy dūrys sabağanyñ üşin», dedi külip. İestigender keñk-keñk
külisti. Qarttyñ qasynda tūrğan Kitəpbek böline şyğyp kep Qarataidy
qūşaqtady.
– Men myna Qaratai jienim men Qapezdi, Tazabek dəu – üşeuin Ileniñ
arğy betine Beljailauğa i̇elimniñ atynan şaqyram! – dedi. – Kelesiñder
ğoi?
Qapez Tazabekke qarady. Ol basyn izedi.
– Baramyz.
– Kütemiz.
...Toily auyldan ūzai bere Qapez Tazabekke būrylyp:
– Biz at minip qaitqanda sizdiñ jaiau qaitqanyñyz jaraspas, bir atymdy
sizge syiladym, tañdağanyñyzdy alyñyz, – dedi.
– Joq, men de jaman syilyq alğam joq. Taiym qaşan at bolady dep
kütip jüre me, bir atyñdy Qaratai minsin. İekeuimizge Qarataidyñ
quanğanynan artyq quanyş bola ma?
Qapez atynan audarylyp kete jazdap kep Tazabekti qūşaqtai aldy.
– Qaratai, Tazabektei ağamyz bar i̇ekeuimiz qandai baqyttymyz!

***
Tazabek üiden şyğysymen-aq Şəii Kobzevtiñ üiine tezdetip kirip
aludy ūiğardy. Orys körgen rahatty qazaq körse, künə bola ma dep oilady.
«Apa! – dedi i̇enesine, – ana üidi tazalap keleiin, keşke deiin soğan köşip
alaiyqşy!»
Kelinin betinen qağyp körmegen Qalişa būl joly da qyñq demedi. Şəii
Kobzevtiñ qarağaidyqiyp salğan üiiniñ işi-syrtyn su jylytyp judy.
İedenin, töbesin tügel sürtti. Qojabekten i̇eki ögiz sūrap alyp, tüs aua
Toğyzbūlaqtağy üiin jyqpai-aq, işindegi körpe-jastyğyn, kiızi men
kebejesin Kobzevtiñ üiine artyp əkeldi.
– Qarğam-au, osynşa asyğyp ne körindi? – dedi i̇enesi tañdanyp.
– Balañyz kelgende bizdi Toğyzbūlaqtan taba almai qalsyn, – dedi
külip.
Qojabekti şaqyryp Qūran oqytty. Baptap şai, dəmdep quyrdaq berdi.
Tünde i̇enesi men Oralbek işki üige, özi auyzğy üige jatty. Şəiige as
işetin bölmeniñ jeke bolğany asa ūnady. Ydys-aiaqtyñ, kiım-keşek,
körpe-jastyqtan aralaspağany dūrys i̇eken dep tüidi. Tazabek qūptar ma
i̇eken, kelgenimdi nege kütpediñ dep renjir me i̇eken? Jaqsy körem degeni ras
bolsa, jymyñ i̇eter de qūiar. Ötirik bolsa, osyndaidy paidalanyp qaiqaidağyny aitar.Qanşama seneiin dese de tübegeili sendirmei bir tüitkil
Şəiini ünemi şyrmaidy da jüredi: orystyñ qorlağany anau, qalmaqtyñ
zorlağany anau, bərin bile tūryp bir keiistik aitpaidy; şyny ma,
şydamdylyğy ma? Biraq aimalauynda, qūşyp-süigeninde sekem alyp,
sezik salar bir salqyndyq joq: qalai i̇erkelese solai i̇erkeletedi,
jūmağymsyñ deidi qūlağyna sybyrlap. Sol səttiñ jūmaq i̇ekenin Şəii de
moiyndaidy.
Şəii öziniñ soñğy kezde Jüzikke de sezikpen qarai bastağanyn titirkene
i̇eske aldy. Maldy jailauğa şyğaraiyq degenderi ənşeiin Tabai i̇ekeuiniñ
oilap tapqan syltauy sekildi. Tabaidan bala tapqan soñ Ağyntaidy da,
onymen birge örtengen balalaryn da, ata-i̇enesin de – bərin ūmytatyn
şyğar? Maldyñ qamyn oilağansyp, Baiğabyl ağamen birge jailauğa şyğa
qalğany i̇eptep bizden alystağany da. Səmendi de menen salqyndatpaq pa?
O, qūdaiym-ai, əlde osynyñ bəri meniñ əieldik kümənim be?
Aunai bergeninde əldene syrttan syrt i̇etkendei boldy. Laqtyrğan
tastan pyr-pyr ūşqan torğaidai oilap jatqan küdigi byt-şyt bytyrap
ketti. Əldekimder kübirleskendei körindi. Bireu üidi ainala birdeme izdep
jürgendei. Ūşyp türegep i̇esikke bardy. Tyñdap körip i̇edi, tük i̇esti almady.
Sañylaudan tyñdaiyn dep, ilgegin aqyryn aşyp, i̇esikti syrtqa iterdi.
Aşylmady. Əldekim tirep tūrğandai. Qatty jūlqyp qalyp i̇edi, solq i̇etti
de, sañylau bermedi. Əldekimniñ syrttan bekitip tastağanyn sezdi. Nege?
Ne üşin? Jügirip i̇enesi jatqan üige kirdi.
– O ne? – dep, o kisi ūiana ketti.
– Apa, bizdi bireu syrtymyzdan bekitip ketti.
– Ne deit? Örtegeli jürgen şyğar?
Solai i̇ekenin Şəii tüsindi. Öle me? Ölmeitin ne amal bar? Jügirip
baryp terezeden qarady. Terezeni syrtynan jabatyn ağaş qaqpaqtyñ
temir ilgişinsyrtqa iterip i̇edi, ol da qozğalmady. Bekitip tastapty. Tiridei
örteudiñ ədisin əbden biletin bireu boldy.
İenesi men Oralbekti tabaldyryqtyñ dəl tübine jatqyzdy da, tekemetke
i̇eki şelek sudy laq i̇etkizip qūidy. Sonan soñ i̇ekeuiniñ üstine japty. Törgi
üiden tütinniñ iısi müñk i̇etti. Oqtau i̇esine tüsti. Əkelip terezeni ūrğylap
i̇edi,əinegin syndyrğannan özgege onyñ əli kelmedi.
Törgi üiden lap i̇etken qyzyl jalyndy közi şaldy. Kenet Tazabektiñ
myltyğy i̇esine tüsti. Ot tise, oğy men dərisi atylyp ketedi ğoi. Mana
tyğyp qoiğan jerden myltyq pen oq-dərini izdep tauyp aldy, biraq
tütinnen qaqalyp-şaşalyp, auyzğy üige atyp şyqty. Kirgen i̇esigin
şyğarda taba almai jantalasty. Ot auyzğy üige de jetti. Terezeniñ
tūsyna tūra qalyp, syrtqa qarai qosauyzdy basyp-basyp jiberdi. Qūlağy
bitip, qaqalyp-şaşalyp, tipti öz dausyn da i̇esti almady. Sipalap jürip
qosauyzdy tağy basty. İendi ortañğy üige myltyğyn qaldyrdy da, qalğan
oq-dərini dorbasymen işki üige qarai ört işine bar qūlaşymen laqtyryp
jiberdi. Basyna sulanğan kiızdiñ bir şetin bürkep, bala men i̇enesiniñ
qasyna ol da jata ketti. «Öletiniñdi bilgen ölimniñ özinen de qorqynyşty
i̇eken-au?!» – dedi əli aqyl-i̇esi dūrys i̇ekenin özi soñğy ret sezip jatyp. Odan
keiin Oralbektiñ aiağy alaqanyna tigen siiäqtanady. Tünektiñ işine tük
qarsylyqsyz ketip bara jatty.
Qas-qağym sət pe, əlde odan köp pe, özi de bilmedi, bir kezde qūlağy
adamnyñ dausyn i̇estidi.O dünie degen osy şyğar dedi būldyr oilap.
Əldekim jūlqydy. Bəlkim, silkiledi. Bireu betine su şaşty.
– Tiri! Tiri! – dedi bir i̇erkek. Şəiige me, basqağa ma, – belgisiz.
Būldyr dünieniñ arasynan byldyrlağan orystardyñ dausyn i̇estidi.
Ölip bara jatyp ta adam tüs köredi i̇eken-au?!
***
Kegenniñ tūsynan Qapez ben Qaratai jailauğa būrylyp, Tazabek
auylyna jalğyz ketken. Üiine kirip kelgende, üreiden jüregi ūşyp ketti:
tük qoimai tonap, ine-jip qaldyrmai üptep əketipti; şeşesin, qatyny men
balasyn – bərin qyryp tastasa kerek. Özin özi kötere almai,Tazabek
tizerlep otyra ketti. Miy, aqyly, sezimi – bəri qasqyr şapqan qoidai bytşyt.
– Öi! – degendei boldy əldekim. – Baiğabyldyñ əieli Böbek i̇eken.
– Öi, Tazabek, türegel! Özim de sen jaman oilap qalady-au dep jügirip
i̇em, bəri aman, Jalañaştağy orys bergen üige köşip aldy. Sağan bir tosyn
syi jasaiyn depti kelin.
– Şyn ba, apa?
– İe, ötirik aityp mağan ne körinipti.
– Tüh, apa-ai, bərin orystar qyryp ketken i̇eken dep...
...Tazabek Jalañaşqa kelgende, kün əjeptəuir i̇eñkeiip qalğan. Kobzevtiñ
küigen üii Şəiiniñ əke-şeşesi örtengen küidi köz aldyna əkeldi. Atynan
auyp tüse jazdady. Jaryq dünie jalp i̇etip, jabylyp qaldy. Közi
qarauytyp ketti. Bərin kütse de, mynadai sūmdyqty kütpep i̇edi. Kenet
qūlağyna Qojabektiñ dausy jetti. «Bəri aman! Bəri aman!» – deidi. «Qalai
aman? – dedi küdiktenip. – Üi tügel örtenip ketkende, olar qalai aman
qalady?»
– Bəri bizdiñ üide. Jür! – dep, Qojabek atyn jetektei jöneldi.
...Qalişa bir irgede, Şəii i̇ekinşi irgede jatyr i̇eken.
– Apa! – dep, Tazabek bas jağyna tizerlep otyra ketti.
Apasy aqyryn közin aşty. İerni azar jybyrlady, ünin i̇esti almady.
Kirpigin qaqty. Sirə, kördim dep amandasqany bolar.
Şəii basyn köterip, bozdap jylady. Oralbek bas salyp, bauyryna
kirip ketti. Üşeuiniñ tiri i̇ekenine anyq közi jetti.

***
Tazabek tağy dal boldy: būl orys degeniñ qandai halyq? Biri jauyz
Sergeiçuk sekildi, osy örtti ne jasağan, ne jasattyrğan sol; biri qazaqtan
ötken qamqorşy: i̇eger körşi orys myltyqtyñ dausyn i̇estip tūra
jügirmese, şeşesi de, əieli men balasy da – bəri örttiñ qūşağynda ölmek.
İesikti aşyp, bosağada talyqsyp jatqan üş paqyrdy dalağa süirep
şyğaryp, auyzdaryna su tamyzyp, tiriltip alğan orysty qalaişa auzyñ
baryp jamandarsyñ?». «Bireu i̇esiktide, terezeni de syrtynan bekitip, üidiñ
işindegilerdi örtep öltirmek bolğany bep-belgili», – dedi myltyqtyñ
dausyn i̇estip, dalağa atyp şyqqan orys. – Lap i̇etken jalyndy körip,
jartylai jalañaş jügirip jettim.
Artynan əieli, balasy – bəri ūmtylypty. Bosağada bylq-sylq jatqan
üşeuin süirep şyğarğan solar i̇eken. Tazabek olarğa airyqşa alğysyn
aitty.
– Qyzmetiñe bir qoi al, ony azsynsañ, qalağanyñdy sūramai al», – dedi.
– Adamdy aman saqtap qaludyñ özi syi i̇emes pe? – dedi orys külip.
Basyña kün tuğanda ağaiynnan artyq qamqorşy joq i̇ekenine Tazabektiñ
közi tağy jetti. Körpe-jastyq, kiım-keşek,tösek-ornynan jūrdai bolğan
Tazabek şeşesi men əielin qalai üige əketerin bilmei dal i̇edi, jağdaiyn
i̇estigen alys-juyq jūrt üige töseitin tekemetin de, jatatyn körpe
jastyqty da – bərin jarty künde jyiyp əkep bergenin körgende əri riza
boldy, əri tañğaldy, būl qazaq bilip bolmaityn halyq i̇eken, birde tasbauyr
jauyñ sekildi, birde bərin bir senen aiamaityn bauyryñ sekildi. O, ğajap,
dünie-ai! Üii üi qalpyna kelip tūrğan soñ, bala-şağasyn arbağa salyp,
Toğyzbūlaqqa əkelip aldy.
– Bərine men kinəlimin. Bir şaitan aidady, – dedi Şəii jylamsyrap. –
Seni bir tañğaldyraiyn dep i̇em, aqyry apamnan airylyp qala jazdadyq.
Apasynyñ jağdaiy Tazabekti qatty alañdatty: sap-sau jürgen adam
qazir kürk-kürk jöteledi, səl otyrady da, basym auyrdy dep jatyp
qalady; Oralbekti jalyqpai oinatuşy i̇edi, i̇endi ony da qoidy. Söite
tūryp: «Şəiim men Oralbegim aman bolsa boldy, men asarymdy asap,
jasarymdy jasadym ğoi», – dep öz küiine özi şükirşilik qylady.
Apamdy sorpalataiyn degen oiğa kelip, Tazabek jailaudağy Tabaidan
mal əkeluge Ədilbek ağasynyñ Kenjeğarasyn jūmsady əri olardy bolğan
jağdaidan habardar i̇etudi oilady.
Kün i̇eñkeie bere Tazabek ögizge jük artqan bireulerdiñ auyl şetine
kelip qalğanyn baiqady. Bir qarady da, auyl arasynda qonys jañartyp
jürgen bireuler şyğar degen. İendi bir kezde əlgi ögizge jük artqandardyñ
tap özi üiine qarai turalap kele jatqanyn kördi. İerkekti bir jerden körgen
siiäqtanady. Artynşa ögiz jetektegen balağa közi tüsti de, tani ketti: toi
küni qozyny jamyratyp alğany üşin taiaq jegen bala.
– Ou, jol bolsyn, ağa! – dep aldarynan şyqty.
– Əlei bolsyn, Tazabek inim. Tanydyñ ba bizdi?
– Tanydym, ağa, tanydym.
– Tanysañ, sol. Ara tüsetin ağaiynyñ bar ğoi, ket! – dep, bizdi quyp
jiberdi. Barar jer, basar tauymyz joq, kim köringenniñ taiağyn jegenşe,
öziñniñ taiağyñdy jeiik dep keldik. Süirep tastasañ da seniñ bosağañda
öleiik dedik.
– Jaraidy, əueli üige kiriñiz!
Əieli men alty-jetilerdegi qyz bala: «Amansyz ba?» – dep amandasty.
Şüñireigen közderin, kezergen i̇erinderin körip, Tazabek paqyrlardyñ
jai-küiin aitpai-aq tüsindi.
– Şəiken, qonaqtar kelip qalypty, şai qoiuğa şamañ bar ma? – dedi
külip. – Əlde özim-aq qūia bereiin be?
– Aman qalğanymyz bəlkim, osy qonaqtardyñ tileui şyğar, özim şai
qūiaiyn.
İeki jaq jön sūrasyp, odan ary şüiirkelesip ketti. Būl kelgen kisiniñ
aty – Təuirbek, əieli – Aişa, ūly– Qali, qyzy – Məriiä. Öziniñ aituyna
qarağanda, Təuirbektiñ arğy atalary bir zamanda əldebir sebeppen Arqadan
auyp kelgen i̇eken. Būl arada būlarğa büiregi būratyn adam joq degen oimen
Tūnyqtyñ balalary basyna bergen körinedi.
Qiiüy kelgen nərse keide oilağanyñnan da asyp ketedi i̇eken. Təuirbek
Tazabektiñ i̇eñ qyjalat jerine qolqanat bola ketti. Mal bağu qolynan
kelgen qazaq mal bar jerde dalada qalmaidy ğoi, Tabaiğa tabylmas serik
bola ketti. Jüzik pen Tabai Qalişany kütuge qaldy da, Təuirbek pen Aişa
jailauğa şyqty. Olar qysylğan kezde qūdaidyñ özi bergen syiyndai
boldy.
***
Qoñyr küzdiñ biligi jürip tūrğan kezde Qapez ben Jibek üilenetin
bolyp, Baiğabyl toiğa Kobzev tamyryn bala-şağasymen toiğa şaqyramyn
dedi. «Tabaidy jūmsaiyq. Joldy biledi. Basqalar tauyp bara almas», –
dedi Tazabekke. Ony Tazabek te qūp körgen. Tabai da barsam baraiyn degen.
Būl söz qūlağyna tiıp, kütpegen jerde Kenjeğara: «Tabai jezdemdi əure
ğyp qaitemiz, özim-aq baryp keleiin. Men de joldy bilem ğoi», – degendi
aitty. «Sen əli balasyñ ğoi», – deuge Tazabektiñ auzy barmady. Biraq
Baiğabyl ony balasyna ma, qomsyna ma dep qoryqty. Bolğan jəitti aityp
körip i̇edi, Baiğabyl qatty quanyp: «Əi, seniñ osy iniñ adam bolady.
Qylyğy iri. Barsa, baryp kelsin», – dep kelisti.
Toiğa Kobzev kempirin, i̇eki ūlyn i̇ertip, kədimgi qazaqy qūda-jekjatşa
ülken bir ögizşesin jetektei keldi. İeki-üş kün aunap-qunap, Tazabek pen
Qojabektiñ üiine bir-bir qonyp qaitty.
Toi ötken soñ-aq Qalişa qaitadan tösek tartyp jatyp qaldy. Qansölsiz öñinen ölimniñ i̇elesi körinip tūrğandai bolyp, Tazabek pen Şəii
qatty şoşydy. «Jaman aitpai, jaqsy joq, daiyndala bereiik», – dedi
Jüzik Şəiini oñaşalap.
O düniege şyn betalğan adam bū düniede köp bögelmeidi i̇eken, köp
ūzamai Qalişa dünie saldy. İeger ört işinde qalmağanda, ol əli jüre
tūrardai körinip, Tazabek Sergeiçukke tağy kektendi.

***
Qalişanyñ qyrqy suyq küzge tura keldi. Yqtasynynan aiyrylğan
aryq qoidai Tazabek bürisip, bir türli bosañsyp qaldy. Küzdiñ yzğary
denesin türşiktirse, anasynyñ qazasy janyn jüdetti. Biraz aqyly bar
siiäqty i̇edi, bəri bojyrap byt-şyt bop ketkendei: ornyqty i̇eşteñeni oilai
almaidy, anamnyñ şynymen-aq ölgeni me dep, oidan būryn uaiymğa
salynyp ketedi. Özi bilinbei, körinbei jürip, bərin jarastyryp jüretin
jan i̇eken. Oralbek pen Şəii de, Tazabek te – bəri jeke-jeke töbede birbirimen qatynasa almai qalğan ağaiyn adamdar sekildi. Aralaryn
jymdastyryp tūrğan nəzik jipti jel üzip tastağan tərizdi. «Oraljan!» dep
i̇erkeletetin əje, «Şəikentai!» dep syilaityn i̇ene, «Təikentai!» dep
mekirenetin ana i̇endi birjola joq. Oğan i̇endi aita almağan alğysyñdy da,
keş tüsingen bilmestigiñdi de – i̇eştemeñdi de aityp jetkize almaisyñ.
Üstiñde aspanyñ, astyñda jeriñ, ortasynda auañ – bəri bar. Tek jer-kökte
seni i̇eñ jaqsy körgen, sen üşin janyn qiiüğa da daiyn anañ joq. İeşqaşan
orny tolmaityn, ornyn i̇eşteñe auystyra almaityn, i̇eşbir asyl men
qymbatqa ūqsamaityn, i̇eşnərsemen salystyruğa, auystyruğa bolmaityn
qūdiret! Tüsingeni: anasy tiride balanyñ bəri, qanşa jasqa kelse de,
bəribir bala i̇eken?!

***
Bir küni Tazabek revkomğa kirip bara jatqanda, Sergeiçuk şyğyp kele
jatty. Qylğyndyryp, jağasynan ala ketti.
– Üiimdi sen örtediñ, ittiñ balasy! – dedi Sergeiçuktiñ i̇eki aiağyn
i̇erbeñdete jerden köterip alyp. – Şeşem sodan öldi. İendi seni men
öltirem.
– Kimdi kim öltiretinin əli körermiz. İeki bauyrymdy sen öltirdiñ.
Balañdy kördim, tap meniñ kişi inimnen aumaidy. Seniñ əieliñdi sol
i̇ekiqabat qylğan. Sen sol üşin öltirdiñ ony.
Tap mūny Tazabek kütpegen i̇edi. Orysty bar pərmenmen laqtyryp
jiberdi. Domalap ketken oğan būrylyp qarağan da joq. «Būl da meni añdyp
jür i̇eken ğoi, ittiñ balasy!» – dedi jerge bir tükirip.
Sergeiçuk jaiyndağy oilaryn aityp Qojabekpen aqyldasty. «O
nemeñ süikimsiz i̇ekeni ras. Ys tiıp Qalişa men Şəii qūlap jatqan soñ,
birden soğan bala jügirttim. Jalañaştağy jalğyz pelşir sol ğoi.
Taptyrmady, qaida jürgenin üi işi de aitpady. Tūqym-tUiağymen qazaqty
jek köredi. Biraq ondai ittiñ qanyn jüktegennen ne opa tabasyñ? Jazasyn
qūdai berer», – dedi o kisi oiyn qūptamai. Biraq onyñ tiri jürgenin körip
tynşi almasyn tağy bildi. «Ony körmeitin jaqqa köşip ketuim kerek
şyğar», – dedi öz oiynan özi qobaljyp. Basqa qandai amal bar?

***
Jeltoqsannyñ orta şeninde Tazabek Jylysaidağy ağaiyndaryn
aralady. Üş qonyp, auylyna Ədilbek ağasynykinen attanğan. Qar
qalyñdau tüskenmen, biylğy aiaz bet şymyrlatar ğana. Qasatqa ūrynyp
qalmaiyn dep, Qulyq tauynyñ moinağynan asqan soñ, jota-jota men
qyrat-qyratty qualap qana jürgen. Tau i̇etegine jete bergende, əldebir
i̇ertteuli attyñ alysyraq saida bos tūrğanyn baiqady. Ə degennen-aq: «Əi,
tegin i̇emes-au!?» – dep küdiktendi. İeki arada i̇eki jaidaqtau sai bar.
«Mynandai qysta, mynandai aidalada bos at bekerden-beker jüre me?!
Nede bolsa baryp biludi ūiğardy.
Saidyñ tübinde i̇eki büktelip adam jatyr i̇eken. «Əi!» dep i̇edi,
qybyrlady. Basyn köterdi. İekeui de bir-birin tanydy. Sergeiçuktiñ ülken
inisiniñ balasy. Oñ aiağynyñ jilinşigi dəl tizesiniñ astynan synypty.
Pimasynyñ qonyşy əntek qisaiyp jatqanynan-aq baiqady. Ol sirə saiğa
tüse bere atynyñ tizginin tartqan. Al i̇ezuin tartqan soñ at basyn kekjeñ
i̇etkizip kötergen, sol sət şauyp kele jatqan at aldyndağy tasty körmei
qalyp, sürinip qūlağan. Myltyğy bes-alty qadam jerge ūşyp ketipti.
Tazabek myltyqtyñ dəl qasyna kelip atynan tüsti. Qosauyzdy qolyna
alyp, i̇eki oğyn şyğaryp qaltasyna saldy. Köz qiyğymen bərin baiqady:
būl myltyqty kötergende, orystyñ öñi qūp-qu bolyp ketti. Oğyn şyğaryp
alğanda ğana şyğa jazdağan jany qaita kirdi.
– Qanşa boldy jatqanyña?
– Köp boldy.
– Pimañdy tilip şeşip tastamasam, basqa amal joq.
– Meiliñ.
Synğan jilinşegin şūlğauymen qalyñdap orap, onyñ syrtynan öz
belbeuimen bailap, bir ūşyn tañyp tastady.
Atyn ūstap əkep, orysty köterip alyp i̇erine otyrğyzdy. «İerdiñ
qasynan ūstap otyr», dedi de, şylbyrynan jetektep aldy.
Jalañaşqa i̇ekeui qas qaraia jetti. Əieli, bala-şağasy u-şu bop qarsy
aldy. Orysty attan köterip alyp, əieli daiarlağan tösegine jatqyzdy da,
Tazabek qairylmai şyğyp jüre berdi. U-şu bolğandar onyñ qalai ketip
qalğanyn baiqamady da.
«Üidi örteuge Sergeiçuk özi keldi ğoi deimisiñ?Söz joq, osyny
jūmsady!– dep oilady Tazabek atyna minip jatyp. – Adam ğoi dep,
adaldyq jasadym. Ərkim öz künəsin özi köterer».

***
Tazabektiñ əldebir mazasyz küide jürgenin sezgenmen, Şəii sūramady.
Özi aitpasa, sūğanaqtyq jasağandy jany süimeidi. Biraq keide baqylai
jürip, aitpağan syryn da anyqtap alady.
Jalañaşqa ketken Tazabek kelip qalar ma i̇eken dep, i̇esikten şyğa bere
jolğa qarağan. Şana aidağan orys əielin kördi de, qaita üige kirip ketti.
Syqyrlap kep i̇esiktiñ aldyna şana toqtady. Əkem dep qaldy ma degen
Oralbek ornynan ūşyp türegeldi.
– Otyr, suyqta ne bar? – dedi oğan jekip.
– Səlemetsiz! – dedi əiel i̇erkin qazaqşalap.
– Səlemet. Törletiñiz!
Kelgen – Sergeiçuktiñ kelini. Qolynda Tazabektiñ belbeuine orağan dəu
bölke.
–Mynany balañ jesin, – dedi bölkeni körsetip.
Şəii bölkege i̇emes, belbeuge qarady.
– Aidalada attan jyğylyp aiağy synyp jatqanda küieuimdi seniñ
küieuiñ üige alyp kelgen. Sonda aiağyn orapty.
– Otyr. Şəi qūiaiyn.
– Rahmet. Asyğyspyn. Əlgi meniñ qainymnan tuğan balañ myna bala
ma? – Ol Oralbekke qarady, Şəii əielge añyra qarady. Bərin anyq-qanyq
biletin adamşa söilegeni ünsiz myltyqpen atqandai əser i̇etti. Şatqaiaqtap
baryp keregege süiendi. Əiel jauap kütpesten şyğa jöneldi. Bir süieniş
izdegen Şəii keregeni jağalap baryp, jükke arqasyn tirep otyra ketti.
Qūpiiä dep jürgeni jariiä bop şyqty.
Üige Tazabek jan-jağyna jaltaqtai kirdi.
– Ana əiel jaişa jür me?
– Belbeuiñdi əkep tastady.
– Birdeme dedi me?
– Dedi. Oralbekti meniñ qainymnyñ balasy dedi.
– Kimniñ auzyna qaqpaq bolamyz, keteiik būl aradan.
– Söitsek söiteiikşi.
İekeuine qarap sostiyp tūrğan Oralbekke Tazabek qūşağyn aşty.
– Qūdaidyñ bergen balasy, beri kelşi!

***
Jer jibip, jazyqta kök qyltiyp, tau sağasynda qar alaşabdarlanyp,
köktem şirkinniñ bosağadan syğalap qalğan kezi bolatyn. İeki keştiñ
arasynda Toğyzbūlaqqa Samsaly salt keldi.
– Ağa, sizdi Sekerin şaqyryp jatyr, – dedi Tazabekke bosağadan attai
bere-aq.
– Dəl qazir me?
– İə, «Üide kütem», – dedi.
Şəii küieuine üreilene qarady. Onyñ közindegi şoşynys Tazabektiñ
köñiline de kirdi: «beiuaqytta ne şaqyrys?».
– Kele ğoi, nan auyz tişi! – dedi Şəii Samsalyny törge şaqyryp.
– Sekerinniñ qasynda bireu bar ma?
– Joq. Oinap jürgen jerimnen meni özi tauyp aldy. İeşkimge i̇estirtpei,
oñaşalap aitty.
...Sekerin Tazabekti jyly qabaqpen qarsy aldy.
– Əldekim üstiñnen aryz tüsirgen sekildi, – dedi birden kültelemei.
«Üiezge kelip, Jalmağambetovke jolyqsyn» depti jarkenttegiler.
Telegrammada odan basqa i̇eşteme aitylmapty, men biraq tegin i̇emesin
tüsinip otyrmyn. Bəleniñ basy osyndaidan bastalatynyn talai körgenmin.
– Jalmağambetov degen kim?
– Bilmeimin. Köp bastyqtyñ biri şyğar. Qalai-qalai i̇emes, jalğyz
barma. Öziñ kirmei, əueli Jalmağambetovke i̇ertip barğan adamyñdy kirgiz.
İeger qəuipke anyq köziñ jetse, bir-i̇eki ai auylğa jolamai, basqa jaqqa
qaşyp ket. Qazir üiezdegiler ai saiyn auysyp jatyr, tynyştanğan kezde
kele jatarsyñ.
– Sergeiçukten kelgen pəle i̇emes pe?
– Joq. Men de sodan küdiktenip, şaqyryp alyp i̇edim, ant-su işti.
– Jaraidy, qūdaidyñ basqa salğanyn körermiz.
– Baiqa. «Qūdai da saqtansañ saqtaidy» deidi ğoi qazaqtar.

***
Tazabek qasyna Tabaidy i̇ertti. Jərkent kelip-ketip jürgen qalasy
bolğanmen, būl joly oğan qūruly qaqpandai körindi. İekeui Jalmağambetov
degenniñ keñsesin asa qinalmai-aq tapty. Birinşi sūrağan adam-aq nūsqap
jiberdi. Tazabek i̇eki atty i̇esik aldynda özi tizginnen ūstap tūrdy da, keñsege
Tabaidy kirgizdi. «Ūstañdar!» degen dauys şyqsa, aldyñğy ūmtylğanyn
bir salyp jiberermin degendei qamşysyn qysyp-qysyp qoidy. Pəle
qaidan, jala qaidan demeitin zaman tudy ğoi.
Tabaidyñ qymyñ i̇etken jüzin körip, Tazabek tañdana tosyrqady.
– Öziñ kirip şyq, – dedi Tabai qymyñdap. – Jalmağambetov degeniñ
baiağy Qytaidan birge ötken Amalbai bolyp şyqty. Aryz jazğan
Tūnyqtyñ balalary, jazyp bergen Bəken i̇eken.
– «Bizdi sabady» dep pe?
– Barsañşy. Özinen i̇estirsiñ.
Amalbaidy Tazabek birden tanydy. Bir bölmede bir-birinen bir-bir
adym qaşyqtyqta üş kisi otyr i̇eken.
– Assalaumağaleiküm! – dedi ədep saqtap.
– Beri keliñiz, – dedi Amalbai bəri üşin amandasqan syñai tanytyp.
Tüsi suyq, qabağy qatu.
– Keldik. Hal-jağdaiyñyz qalai?
– Jağdaidy men sūrarmyn, jauapty siz beresiz. Mūnda sizdiñ tamyrtanysyñyz otyrğan joq. Tüsindiñiz be? – Amalbai jan-jağyna jyldam
köz qiyğyn tastap şyqty da, tūqşiyp tömen qarady.
– Tüsindim. – Būl söz Tazabekti tiksintti. Astarynda əldebir ym
jatqanyn ūqty. – Qūlağym sizde.
– Onda, tyñdañyz. Sizdiñ qoiyñyzdy Təuirbek degen kisi bağa ma? Keñes
ökimeti qūl men küñ ūstağandardy qatañ jazalaidy. Ondailarğa bizdiñ
ortamyzda oryn joq.
– İə. Meniñ de, öziniñ de qoiyn qosyp bağady.
– Sizdiñ qoişyñyz ğoi?
– Joq, ol da, Tabai da, i̇ekeuiniñ bala-şağasy da – bəri kezektesip
bağady.
– Tabai da qoişyñyz i̇emes pe?
– Jezdem. Öziñiz de bilesiz, ...
– Him. Aişa degen kim?
– Təuirbektiñ əieli.
– Qali şy?
– Ol – balasy.
– Solardyñ biri sizge qūl, biri küñ bolyp jürgeni ras pa?
– Ötirik. Qoiymdy kei-keide özim de bağam. Sonda özime özim qūl bolam
ba? Tūnyq qarttyñ toiyna deiin Təuirbek degen adamnyñ bar-joğyn da
bilmeitinmin. Balalary quyp jibergen soñ, mağan kelip panalady.
– Tüsinikti. – Kenet Amalbai sybyr i̇ete qaldy. – Biz bir-birimizdi
tanymaityn adambyz. – Sodan soñ dausyn kilt köterdi. – Aryzdyñ mənin
tüsindiñiz ğoi?
– Tüsindim.
– Būl jala bolsa da öte qauipti jala. Oinamañyz. Qamap tastaidy.
Atyp jiberui de mümkin, – dedi bəseñ ünmen.
– Ökimet oğan jol bere me?
– Ökimettiñ degenin jüzege asyratyn – adam. Al adamdy adam ərqalai
tüsine beredi. Jan kerek bolsa bir ai boiy Ileden ary ötpei-aq qoiyñyz.
İeñ dūrysy ol aradan üi işiñizdi köşirip əketiñiz. Būl namystanatyn
jağdai i̇emes, jan saqtaityn birden-bir amal. Mağan siz kelgen joqsyz,
Tabai ğana keldi. Tüsindiñiz be? Men sizdi «taba alğam joq» degen məlimet
beremin.
– Ūqtym. Bəri qūdaidan qaitsyn!
...Amalbaidyñ adamşylyğyna Tabai men Tazabek añ-tañ qaldy. İeleusiz
ğana, jüris-tūrysy men minez-qūlqy tüsiniksizdeu bireu sekildi i̇edi, tap
mynandaidy odan i̇ekeui de kütpegen.
– Al i̇endi ne isteimiz? – dedi Tazabek basyn sipap.
– Köpzipke baramyz. Basqa qaida baruşy i̇ek?
...İeki itin abalatyp, Kobzevti küñkildetip, olar Kitiñge i̇el jata jetti.
Kobzev Tazabek pen Tabaiğa tuğan bauyrlary izdep kelgendei quandy.
Kitiñ auyly i̇eki taudyñ ortasyndağy jazyqtyñ iılip kelip tūiyqtalğan
tūsynda i̇eken. Jeti qazaqtyñ, alty orystyñ üii bar, qasynda özeni bar,
özeniniñ boiynda toğaiy bar, özenge qUiatyn birer būlağy bar, ūzyn
astaudai oipañ jer i̇eken. Kobzev qoi soiyp, qonaqasy berdi. Orys
dostarymen tanystyrdy.
– Kitəpbek degen qazaq osy jaqtamyn dep i̇edi, bilesiz be? – dedi
Tazabek.
– O, bilgende qandai?! Ony osy aradağy qazaqtardyñ atamany dese de
bolady. Irgetau degen jerde otyr. Barğylaryñ kelse, i̇erteñ-aq alyp
baraiyn.
...İel jatarda Tazabek Kobzevtiñ üiinen ūzap biraz jerdi jaiau aralady.
Aryzdan büitip qaşyp qūtylğanyna quana almady. Adamdardyñ
aramdyğynan zañ da, zaman da qorğai almaidy i̇eken ğoi. Aryzdan mūny
qūtqarğan adamnyñ özi qorqyp otyr. İel işin jappai qorqynyş jailap
kele jatqandai.

***
Kitəpbek būlardy kütip jürgen adamşa qarsy aldy. Tazabek pen
Kobzevtiñ əñgimesin əbden tyñdap bolğan soñ, jağdaidy qazbalamai-aq
ūqty.
– Tazabek, – dedi i̇eki közin Kobzevten almai otyryp, – bizdiñ, qazaqtyñ
bilimi – basta, ony bəri özimizden sūrap bilip alady, sūramağany körip
alady, al orystyñ bilimi – qağazda, ony tek oqu biletin adam ğana üirene
alady, sondyqtan orys köbeigen saiyn bizdiñ biletinimiz azaiyp, ömirdiñ,
zañnyñ qūpiiäsy köbeiip barady. Orystyñ qağazdan bilgenin qazaq bilmei
barady. Qazaqtyñ bilgen-bilmegenin kerek qylmaityn orys kün saiyn
köbeiip keledi. Osynyñ bərin oiğa sap qarasaq, seni aqtap alatyn qazaq
üiezden, tipti şyğa da qoimas. Ana aryz jazğan qazağyñdy men jaqsy
bilem, olar senen jegen qamşysyn bastary jerge jetkenşe ūmyta qoimas.
Osy öşikkeni öşikken, ne sen ölgende qūiady, ne özi ölgende qūiady. Öz
qazağyñ seni orysqa jamandağan jerden jeñis tabam dep dəmelenbe. Adal
orysty panalaimyn deseñ, Kitiñge, Köbziptiñ qasyna köşip kel, öz
qazağymnyñ qasynda bolam deseñ, mağan kel, özim ölmei seni jauğa
bermeimin.
– Qara basymdy saqtau qiyn bolmas, on altynyñ dürbeleñinde
qasymda bolğan ağaiyn-tuystarymdy tastap ketkenim ölimmen teñ i̇emes
pe? Men Sergeiçukten qorqyp ta otyrğam joq, şynymdy aitsam, sol
ittiñ qanyn jükteuden qaşqaly otyrmyn. Onda qalsam, söz joq, ne ol, ne
men ölem. Meni nağyz qinaityn nərse – osy.
– Sen syiğan jerge tuğan-tuystaryñ tügel siiädy. Kitiñniñ jeri
jetedi, otyz üi kelseñ de kele ber. Solai i̇emes pe, Kitəpbek? – dedi Kobzev.
– Solaiy solai, – dedi Kitəpbek mūrtyn bir sipap. – Saqtyqta qorlyq
joq degen būrynğylar. Sen öziñ osynda qalyp, myna Tabai jezdeñdi
jūmsa. Əueli üi-işiñdi Toğyzbūlaqtan Jylysaiğa köşirip əkelsin. Sonda
biraz otyrğan soñ üdere osynda köşip kel. Söitkeni dūrys i̇emes pe,
Köpzip?
– Öte dūrys aqyl!
– Sizdiñ orystar senimdi me?
– Bəri senimdi. Bəri qazaqtardan jaqsylyq körgen, alğaşqyda kelgen
orystar. Qazirgi kelip jatqandar bizge ūqsamaidy, öitkeni biz kelgende, būl
jaqta birde-bir orys joq bolatyn, bizge qazaqtar ğana qamqorlyq jasady,
al qazirgiler būrynnan tūryp jatqan orystarğa kelip qosylyp jatyr.
Qazaqtarğa küni tüspegen soñ, qamqorlyğy qandai halyq i̇ekenin dəl bizdei
bilmeidi. «Bilmegen u işedi» deisiñder ğoi, bilmegender üşin olardy sögu
de qiyn, birden sene qoiu da qiyn. Sender tügil, olarmen biz özimiz de
syiyspai qalamyz.
«Tuystaryñmen tügel köşip kel» degen söz Tazabektiñ kökeiindegi
tüitkildi döp basty. İeñ solqyldaq jeri de sol i̇edi.

***
Kitiñ Tazabektiñ köñilinen şyqty. Şyğys betin jiektep Buraqojyr
degen özen ağady. Ony mūndağylar Kitiñniñ suy dei salady. İeki jağalauy
iın tiresken tal-qaiyñ, şyrğanaq pen itmūryn, malğa da, adamğa da asa
qolaily jer. Būlağy köp, betegeli jota-jotasy qoñdy qoidyñ
qūiryğyndai teñkiıp-teñkiıp jatqan qūnarly töbeler. Tuystary köşip
kele qalsa, qyjalat tartpai kün körip keter i̇edi. Kim biledi, ary tart – beri
tarty köpteu jūrtpyz ğoi. Kindik kesken jerden jyraqtau ketkendi kim
jaqsy körsin, bəri kelmese de, Şəii men Tabai qasynda bolsa, oğan da
şükir demeske lajy qaisy?
Buraqojyrdyñ qolaily, qoinau jerlerine orystar at soqamen kartop
i̇egedi i̇eken. Jaqsy şyğatyn körinedi. Orys bitken şetinen omartaşy. Ony
kəsip qylğan birer qazaq ta bar desedi. Syrlytam, Barkörneu, Ülken
Qarağaily, Orta jəne Şet Qarağaily degen ormandy jerdiñ bəri jazda
omartağa tolyp ketedi i̇eken.

***
«Bügin Orta qarağaiğa baryp qaitaiyq», – degen soñ, Tazabek atyn
i̇erttep, Kobzevtiñ qasyna jetektep keldi. Ol da atynyñ tartpasyn tartyp
jatqan. İt şəu i̇ete qaldy. «Jat, i̇ei!», – dedikelgen adam itke jekip. Tüie
jetektegen sary jigiti bar Kitəpbek i̇eken. Tüiege artqan kerege, şañyraqqa
közi tüsip, Tazabek: «Mağan əkelip jürmese jarar», – dep küdiktengen.
– Köşip kelesiñ be? – dedi Kobzev amandasyp jatyp.
– Kiız üidiñ keñ auasyn jūtyp üirengen qazaq orystyñ tūmşalağan
üiinde tūnşyğyp öle me dep, bir kiız üidi kerek-jarağymen Tazabekke
alyp keldim. Ağaiyn dep bizdi arqa süiep kelgende, bir baspana beru
bauyrlyq qaqymyz ğoi.
– Mūny kim tigedi?
– İe, biz adam i̇emespiz be? Myna sary jigit – meniñ inim, aty – Qamza.
Üi tigetin oryndy Tazabek özi tañdady. Üşeui ə degenşe-aq alty qanat
üidi ornatyp tastady. Teñniñ işinen Kitəpbek sary samauryn men tört-bes
keseni suyryp alğanda, Tazabekten būryn Kobzev süisindi.
– Syi qylsañ, sypyra qyl degen osy şyğar?! – dedi basyn şaiqap.
– Əi, Köbzip, men i̇emes, mūnyñ bərin jaiğap jürgen – ana sary jigit, –
dedi Kitəpbek maqtaudyñ da soğan arnaluy tiıs i̇ekenin meñzep.
– Men qatyndy şaqyraiyn, – dedi Kobzev qalbalaqtap. – Sary
samauyrğa su qūişy. Qazaqşa bir şəi işeiik.
– Əi, sender meni öitip-büitip birjola alyp qalaiyn dep jürgen
joqsyñdar ma?
– Alyp qalsaq nesi bar? – Kitəpbek Kobzevke közin qysty. – Atamyz bir,
əjemiz bir halyqpyz, qai auylda otyrsañ da, bəri öz i̇eliñ i̇emes pe?
– Kitəpbek dūrys aitady.
– Aryzdasqan i̇elden alysta, syilasqan i̇eldiñ işinde jürgen jaqsy ğoi.
– Ony Tabai i̇ekeumiz şeşe almaimyz, biz jarty aqylymyzdy qatynğa
qosyp qoiğan halyqpyz.
– İe, qatynjandymyz deseñşi. Qoi, Köbzip, qatynyñdy şaqyr, şəi
işeiik.

***
– Tazabek, – dedi Tabai i̇ekeui oñaşa qalğanda, – men bir syr aitsam,
aşulanbaisyñ ba?
– Ait, aşulanbaimyn.
– Myna orysyñ da, ana qazağyñ da mağan ūnap qaldy. Qaiyrymdy,
sözderi de, isteri de şyn. «Syilasqanğa jat jaqsy» degendi būrynğylar
beker aitpağan bolar.
– Jaqsy adam qai jaqta da bar, sol üşin mūnda kelu mindet pe?
– Ərine, jaqsy qai jaqta da bar. Biraq myna Köbzibiñdei orysty jerkökten izdep taba almaisyñ. Onyñ üstine, öziñ oilap qaraşy, i̇eldi bilep
otyrğan – əli de orys. Solardyñ zañy, solardyñ aitqany. Qazaq, özbek,
tatarlar – bərin syilap, bərin qadirlep otyr. Ne üşin? Öitkeni oğan
tynyştyq kerek. Tynyştyq bolmasa, ondai i̇eldi i̇eşkim bilei almaidy.
Ony on altynşy jyly kördi, közi jetti.
– Onymen ne aitpaqsyñ?
– Köbziptiñ qasynda bolsaq, orystar bizge osqyryp qaramaidy.
– Solai i̇eken dep, qazaqty orysqa aiyrbastaimyz ba?
– Qazaqtyñ jerinde biz qaida jürsek te qazaq bop qalamyz.
– Al jaraidy, solai-aq bolsyn. Tağy ne aitasyñ?
– Men seniñ mağan aitpağan syrlaryñdy da bilem. Sen i̇eşkimniñ syryn
sūramaityn, i̇eşkimge syryñdy aşpaityn, biteu adamsyñ. Seniñ myna
körinip tūrğan syrtyñ bir adam, i̇eşkimge körsetpeitin işiñ tağy bir adam.
Ne syrtyña, ne işiñe i̇eşkimdi i̇etene jaqyndatpaisyñ. Onyña süisinem,
nağyz i̇erkeksiñ.
– Orağytpai ait!
– Aitsam, sen öziñdi ğana oilaudy qoi. Şəiini de, Oralbekti de oila.
Sabyr! Aityp bolaiyn. Oralbekti orystyñ balasy degendi alysjaqynnyñ bəri sybyrlap aitady. Jüzik qoinymda jatqan soñ, onyñ şyn
jağdaiyn men ğana bilem. Biraq qai qazaqtyñ auzyna qaqpaq bolarsyñ? Bir
küni būl ösekti Şəii i̇estidi: qorlanady, Uialady, qaida qaşyp qūtylaryn
bilmei dağdarady. Ol i̇estigendi bir küni Oralbek te i̇estidi. Ol ne küide
bolady? Sağan qalai qaraidy, i̇elge qalai qaraidy? Sen nağyz i̇erkek
bolsañ, osylardy oila.
– Aitaryñdy aityp bolsañ, bar! Ədilbek ağamen aqyldas ta, kelem
degenderdiñ bərin əueli Jylysaiğa, onan soñ osynda köşirip əkel!
Syzdauyqtyñ auzyn tilip, onyñ sözi əri janyn auyrtty, əri
moiyndatty. Ol üiden şyğyp ketken soñ, arqasyn keregege süiep sūlq
otyryp qaldy. «Ras aitady! – dedi kürsinip. – Būl ösek Oralbektiñ
qūlağyna tigen küni bəri byt-şyt boluy mümkin.
***
Mal kelgen soñ Kobzevtiñ qasyna otyru qiiänat bolatynyn Tazabek
tüsindi. Onyñ ör jağyna qonys tebudi de teris kördi. Batys jaq irgege
şağyn bastaudyñ qarsysyna qonys tepti. «Ağaiyn joq bolsañ bere
almaidy, bar bolsañ köre almaidy» deimiz. Biraq seniñ ağañ kenje ūlyn
qosyp beripti, ony istegen ağaiyndy əlgi sözge qalai qiiäsyñ? Qisañ,
qiiänat bolady ğoi», – degen Kitəpbek qonys izdemek oiyn bilgende.
– Öziñe men bergen üidi sol ağañnyñ kenje ūlyna tik. Əli sağan qystau,
küzeu, kökteu – bəri kerek. Bəriniñ ornyn öziñ aralap, öziñ tañda.
«Tañda» degeni qalağan jeriñdi al degeni şyğar?

***
Jaña qonys Şəiige de qatty ūnady. Kün jūma bolğan soñ aruaqtarğa
bağyştap şelpek pisirgisi keldi. Ata-babasyn, əke-şeşe, bauyrlaryn, ataenesin i̇eske almai ketkenine biraz bolyp qalypty. Daiar toñmaiğa pisire
salmai, şelpekti şyjyq şyjğyryp pisirgendi jön sanady. Nandy ystyq
şyjyqpen jegendi jaqsy köretin Tazabekti bir quantqysy da keldi.
Janğan ottyñ pysyly men şyjyqtyñ şyjylynan jaqyndağanyn
baiqamasa kerek, əldekim tu syrtynan:
– Bəibişe, aman-i̇esensiz be? – degende, selk i̇ete qaldy.
Jalt qarap, atynan tüsip jatqan Jomartty kördi.
–Jo-ma-art! – Qolyn i̇etegine jüre sürtip tūra jügirdi. Mañdaiyn
keudesine basyp jylap jiberdi.
– Ou, jūrtqa tastap ketken men jylaudyñ ornyna qaşyp ketken seniñ
jylağanyñ qalai?
– Men seniñ izdep kelgeniñdi küttim. Jəmeş qalai?
– Ol da kelem dep i̇edi, kişkentaidy auyrtyp alarmyz dep, men
könbedim.
Kün i̇eñkeiip qalğan i̇eken, Şəii samaurynyn qoiyp, qazanğa i̇et salğaly
jatqanda Tazabek keldi.
– Jomarttyñ aty qaidan jür? – dedi atynan tüspei jatyp. Əri dos, əri
biri qainağa, biri küieu bala – i̇ekeuiniñ əzil-qaljyñy airyqşa: birde
dosşa, birde qainağa men küieu balaşa qūbylyp ketedi.
İekeui arqa-jarqa amandasqan soñ, Tazabek tysqa şyğyp:
– Əkeñe ait, bir təuir qoi soiyp əkesin! – dedi Qalidy jūmsap.
Bar i̇etin qazanğa salaiyn dep jatqan Şəii Təikenniñ mūnysyn qūp
kördi: qaryndasyn syilağan adam küieu balasyn qūrmetteui kerek.
Jomart būlardyñ opai-topai köşip ketkenin keş bilipti. Bəri əldeneni
jasyryp tūrğandai körinipti. Öitkeni bir-biriniñ auzyna tükirip
qoiğandai: «Bilmedik», – dep, qysqa jauap qaiyra beripti. Aqyry Ədilbek
aqsaqaldan Kitiñ degen auyldyñ atyn bilip alypty da, jolğa şyğypty.
– Sender qaşularyñdy qoimaisyñdar, men quuymdy qoimaimyn, – dep
küldi.
Tūnyqtyñ balalary aryz jazypty degenge ol ölgenşe tañğaldy.
– Olar tūqymymen əlipti taiaq dep bilmeidi. Bəken – solardyñ jieni.
Aryzdy sol jazyp bergen ğoi, – dep Jomart birden döp basty.
Jomart üş kün qonyp auylyna qaitty. Tazabek Qyzylespe degen jerge
deiin şyğaryp saldy.

***
Qonys jañalap köşip-qonyp jatqanda Jüzik bosandy. Tabai ne tabany
jerge timei, ne töbesi kökke timei, auada qalyqtap jürgen qūsqa ūqsar i̇edi.
Beti bet i̇emes, kigizip qoiğan külki sekildi. Ūiyqtağanda da i̇ezui
jiylmaityn şyğar? «Qyzyma jer-kökte joq at qūiam», – dep, jolyqqan
adamnyñ bərinen jaqsy at sūrap jürdi de, aqyry «Güldən» dep qoidy. Sol
quanyşty sarqyp bola almai jürgende «Bizge de bir perzent kele jatyr»,
– dedi Şəii.
– «Jaña qonys jaqty-au bizge!– dep Tazabek şükirşilik i̇etti.
Kobzev pen Kitəpbektiñ aqylymen būlar Betbastau degen jerdi
jailady. Qūstūmsyq deitin müiis jotanyñ oñ jaq qaptalynda joğary
betkeiden şyğyp jatqan bastaudy Betbastau dep dəl atağan i̇eken. Arqasyn
tauğa tirep üş üidi qatarlastyra tikkende üş üili auyl töñirekke jarasa
ketti. «A, qūdai, amandyğyñdy ber! Abyroiyñdy ber!» – dep tiledi
Tazabek.
Köp ūzamai Kitəpbek:
–Jaña jerge üirene almai, jatyrqap jürgen şyğarsyñ.
Ağaiyndaryñmen birgekelip, i̇eruligiñdi jep qait, – dep Tazabektiauylyna
şaqyryp ketti.
İerulikke əne baramyz, mine baramyz dep jürgende tirşilik Tazabekke
tağy bir barğyzbai qoimaityn sebep tauyp berdi.
Bir arnağa tüskendei bolyp ömir şirkinniñ öñi kire bastağan. Ədilbek
ağasynyñ i̇enşilep bergen balasy Kenjeğara biyl on altyğa toldy. Būl –
bireuge i̇erte, bireuge dəl jas. Kez kelgen əkeniñ armany – balasynyñ
qyzyğyn köru. Jetpiske jetip otyrğan əkesi bügin barmyn, qaşan joq
bolar i̇ekem dep jaltaqtap jür ğoi, söz joq. «Tazabekke i̇enşiledim. İendi ol
qaiter i̇eken?» – dep, iştei kütip te jürgen bolar. Ağanyñ ümitin aqtau –
inige paryz. Əli ömir alda dep aldana bermei, Kenjeğaranyñ aiağyna tūsau
salğany dūrys sekildi. Sol oimen «qalyñdyq izdeñder!», – depJüzik pen
Şəiige birdei tapsyrdy.
– Oğan i̇erte i̇emes pe? – dedi Şəii.
– Sağan i̇erte bolmağanda, oğan nege i̇erte bolady? Qarai kör.
– Men jasy ülken küieuime sendim. Jeteginde jürsem, öltirmes dedim.
Özi jas, özindei jasty jetektei ala ma?
– Biz qaida qaraimyz? Bir inimiz ben bir kelinimizge qol ūşyn bere
almasaq, nemenesine jer basyp jürmiz?
– Dūrys, – dedi Jüzik jūlyp alğandai. – Men Tazabekti qūptaimyn.
Jabyla izdesek, jaqsy kelin tabamyz.

***
Tazabek pen Şəii, Tabai men Kenjeğara – törteui Üigentas jailauyna
tüs aua jetti.
Kitəpbektiñ əieli alban taipasynyñ qyzy bolğandyqtan, törkinderim
keldi dep būlardy körgende qatty quandy. Təuirbala degen ədemi kelinşegi
bar i̇eken.Üigentas degenderi ülken beiit bop şyqty. Ortada üiilgen tas
beiitke ataqty bireu jerlense kerek, onyñ ainalasyn döñgelene qorşap
ūsaq-ūsaq tas beiitter tağy jatyr. Keñ astaudai i̇eki taudyñ ortasyndağy
ūzyn jazyqty Üigentastyñ beli deidi i̇eken. Jailau dese jailau-aq,
şirkin! Küngei beti şüigin şöp, teriskei beti qarağaily, arşaly, ūzyndyqysqaly köp sai, sai saiyn san būlaq, būlaq boiy şylqyğan saz, betegesi
men teñgejapyrağy tūtasqan jaiylym. Güli men kögi aralasqan betkei.
Dəl Üigentastyñ kögi tym özgeşe: beldiñ üsti jaiyp tastağan kökpeñbek
jabudai. Ūiysqan tapal şöp torlap toqyğan kilemdei bas-aiağy birtūtas.
Bassañ, sazdauyt kögal nəresteniñ i̇eñbegindei bylq-bylq i̇etedi. Mamyq
tösenişpen kele jatqandai əser alasyñ. Qairan qazaqtyñ jeri-ai! Qaida
barsañ da bəri özinşe ədemi.
Kitəpbek közin qolymen kölegeilep tūryp, Tazabekke jailauyn
tanystyrdy:
– Myna aldyñda jatqan ülken jalpaq saz – Üsensaz. Üsen degen ağamyz
osy arada bolys sailanyp, osy arany jailağan. Al myna batysqa qarai
ağyp jatqan beldiñ suyn būl jaqtyñ jūrty Terisaqqan dep ataidy. Sebebi
būdan basqa sudyñ bəri Ilege qarai ağady da, tek osy su ğana batysqa qarai
ağady. Anau jotanyñ ar jağyna barğanda Qarğaly atalady. Odan soñ
Köksu atalyp, Qaratal degen atpen Balqaşqa qUiady.
Qyz köre kelgen Kenjeğara Təuirbalağa birden ūnady. «Ağasy men
jeñgesi syilai bilgen bala özge i̇eldi de syilai alady», – dedi onyñ
sypaiylyğy men Tazabekke degen yqylasyn baiqap.
– Osy qainymdy aiaqtandyrsaq degen oidamyz, – dedi Şəii söz arasyna
i̇eleusiz ğana qystyryp.
– Oi, ony da söz dep. Qyz degeniñ qaisy auylda joq. Men sağan büginerteñ-aq bes-altauyn körsetip tastarmyn, – dedi Təuirbala qūlşynyp.
Kitəpbek būlardy qyzy bar birer üige alyp bardy. Auyldastarynyñ
ony hanyndai syilaityny Tazabekti qatty tañğaldyrdy. Ülkeni de, kişisi
de «Kitəş» dep qūrmetteidi. Köp qazaqqa jetispeitin bauyrmaldyq pen
syilastyq osy auylğa jaqsy ornyğypty. Sonyñ bəri Kitəpbektiñ
kisiliginen i̇ekeni körinip tūr. Kimdi keziktirse de qūşağyn jaia baryp
amandasady, arqasynan qağyp şyğaryp salady. «Əkeñe səlem ait»,
«Şeşeñe səlem ait!» dep jik-japar bolyp jatady. Köbinen kişi bolsa da,
bəriniñ atasy sekildi. «Bizde de osyndai bir adam bolmady-au!» – dep
qyzğana qyzyqty.
Ordyñ būlağynda būlarğa Kitəpbektiñ Jūmatai degen jaqyn jekjaty
kezdesti. «Oi, Kitəş, qonaqtaryñmen birge Araltöbege jür. Aunap-qunap
qait!» dep jabysty. Kitəpbek ne derin bilmei sasty. Təuirbala i̇erkelik
jasady:
– Bū kisiler – meniñ törkinim. Köktemde Kitiñge köşip kelgen. Anau
tūrğan jigitke Şyñğys hannyñ tūqymynan qalyñdyq tauyp berseñ,
baramyz, əitpese əure qylma.
– O ne degeniñ? Bükil jalaiyrdan tañdap alam deseñ de, men
qastaryñda jürgende, i̇eşkim qoldaryñdy qaqpaidy. Şarttaryñ sol ğana
bolsa, ne tūrys, kettik! – dedi atyna qarai ūmtylyp.
Jūmataidyñ alğany Kitəpbektiñ ağaiyn əpkesi Üminə. Iri, alqamsalqam i̇emes, jinaqy əiel i̇eken. Bauyrmaldyğy birden baiqaldy. «O, meniñ
Kitəşim kelip qalğan ba?!» – dep, körgennen qūşağyn jaia jügirdi.
Təuirbala atynan tüse sap səlem saldy. «Köp jasa, qara domalağym! –
dep, ony mañdaiynan iıskedi. Bərimen amandasyp, «Kitəş, qonaqtaryñdy
üige kirgiz!» – dedi būl üi öz üiiñ degendi añğartyp.
Kitəpbek pen Tazabekti i̇eñ ökindirgeni – osydan birer kün būryn būl
arağa kelip ketken Pişən serini köre almai qalğandary i̇edi. Körip
qalğandar közin jūmyp, auzyn aşyp tañğalysady. Əndi aitqanda
şalqytyp, teñsele otyryp tebirene şyrqaityn körinedi. Ən de aitylyp,
küi de tartylypty. Özi paluan, özi mergen, özi şejire, əri aqyn, əri ənşi,
ən de şyğarğyş adam i̇eken.
...Təuirbaladan mən-jaidy i̇estip bilgen Üminə būlar kütpegen qylyq
tanytty. «Əi, jeñgesi, – dedi öz ədetimen Şəiige öktem söilep. – Kitəştiñ
köñili köringenge qūlai bermeidi. Dəu küieuiñde dəu adamgerşilik bar
şyğar. Jaqsyğa jaqsylyq jasau – jaudan basqanyñ bərine paryz. Men
qainyña bir-aq qyz körsetem. «Ūnai ma, ūnamai ma?» – dep senen de,
qainyñnan da sūramaimyn. Qyzğa qainyñ ūnasa, börkiñdi aspanğa laqtyra
ber. Ol – meniñ jaqyn qaiynsiñlimniñ qyzy. Tekti deseñ, tekti, ədepti
deseñ, ədepti, körgendi əke-şeşeniñ balasy. Baisyrap, bai izdep otyrğan
i̇eşteñesi joq. Kitəş kim köringendi i̇ertip kelmeitinin bilip, bidaidyñ
baratyn jeri – diırmen degendei, qyzdyñ baratyn jeri küieu bolğan soñ,
qyzdyñ da qor bolmasyn oilap otyrmyn. Tört ūldan keiin tuğan bir üidiñ
aiy men küni, «aiym da, künim de osy!» – dep əkesi atyn Aigün qoiğan», –
dep, tike söilep, töte qaiyrdy.
Üminəniñ ükimdi üni Şəiini birden bilep aldy. Onyñ şyn peiili dauys
yrğağy men bet-pişininen-aq añğarylyp tūr i̇edi.
– Əpketai, men sizge özimnen artyq senip otyrmyn. Ne aitsañyz da,
qalai şeşseñiz de, men bərine maqūl, – dedi Şəii şyn peiilimen tolqyp. –
Būl qainymdy, şyn atyn atamai, men «Jaqsybala» deimin. Şynynda da
jaqsy bala.
...Aigündi Şəii bir körgennen ūnatty. uialyp amandasty. İeşkimniñ
betine qaramai, şai qamdauğa şyğyp bara jatqanyn bildirip, bosağada
jatqan qyşqaşty ala ketti. «Aqyldy i̇eken!» dedi özine özi sybyrlap əri
süisinip.
Qyz əkesi üide joq i̇eken, malğa ketipti. Şeşesi bərin biletin adamşa,
Təuirbala men Şəiige köziniñ astymen kezek-kezek qarağyştai otyrdy.
Üminə özi törge otyryp, bir jağyna Təuirbalany, i̇ekinşi jağyna Şəiini
otyrğyzdy. Kenjeğara Şəiiden tömen otyryp, şai qūiyp otyrğan
Aigünniñ qasyna jaiğasty da, kisilerge kese alyp berip otyrdy. Şəii qyz
ben jigittiñ qolyn bağyp, kese ūsynğan qyzdyñ sausağy kese berip otyrğan
qainysynyñ sausağyna tier me i̇eken, times pe i̇eken dep baqylady.
Qainysy batyldyq jasap bir-i̇eki ret sausağyn tüiistirgen tərizdi.
Qyz ünsiz bir qyzaryp, bir bozaryp otyrğandai körindi. «Əi, i̇ekeui
qosylsa, jarasyp-aq keter i̇edi-au!» dep quana ümittendi.
İeki jaq ta şai üstinde qyz ben jigitke qatysty i̇eş i̇emeurin baiqatpady.
Ənşeiin kelgen qonaqtardai ərneni aitysty. Tek dastarqan jinarda
Təuirbala qyzdyñ şeşesine yqylas bildirdi.
– Qyzyñyzdyñ qūiğan şaiy tañdaiymyzdy da, mañdaiymyzdy da
jibitti, onymen qoimai, köñilimizdi de jibitti. Köp jasasyn, baqytyn
tauyp, bağy aşylsyn!
– Aitqanyñyz kelsin!
Qyz sonda ğana selk i̇etkendei bolyp, şeşesiniñ betine jalt qarady.
Ornynan tūra bere Şəii qainysynyñ betine köz qiyğyn tastady. İeşkimge
baiqatpai, bosağa jaqqa yğysa tūryp, qyzdyñ syrt pişinine, öne boiyna
barlai, baiqai qarap tūr i̇eken. Kenet jigittik jasap, qyzğa birdeme dep
būryla qarady. Qyzdyñ da i̇erni jybyr i̇etti. İekeui de jyly söilesken
tərizdi.
Şəii qainysynyñ öjettigine riza süisindi. Syrtqa şyqqanda syr
tartyp, qainysyn qasaqana qağytty:
– Qyzdan qoryqqanyñnan
Jaqsybala! Ne dep jalyndyñ?

keregege

jabysyp

– Jalynğam joq, təte. Qaita əzil aityp synadym.
– Ne dediñ?
– «Meniñ jaman i̇ekenimdi jūrtqa aityp qoima!» – dedim.
– Ol ne dedi?
– «Sen de meni auylyña jamandap barma!» – dedi.

qaldyñ

ğoi,
– Jauaby ūnady ma?
Kenjeğara ündemei külip, jelkesin qasydy.
– «Qūdai jūptaryñdy jazbasyn!» – dedi Şəii qainysyn aqyryn
arqasynan qağyp. Sol sət işindegide bülk i̇etip, bir būlqyndy. Sirə, ol da
bir quanyşty sezingen sekildi.

***
Tazabektiñ bir tüigeni: Jūmatai da, Üminə da añqyldaq jandar: sözderi
i̇estip tūrğanyñdai, qylyqtary körip tūrğanyñdai, astary joq, bəri –
anyq, bəri – körneu. Bir Jūmatai i̇emes, mūndağy bükil jalaiyr: «Biz –
Andaspyz, Şyñğyshan bizden şyqqan», – dep maqtanady. – Bizdiñ
Əşirkül. Zeinep degen i̇eki qyzymyz Pişəndi de aitysyp jeñgen», – deidi
jelpigip. Būlarğa basqaşa uəj aitu i̇eş mümkin i̇emes, «iə-iə» dep bas
şūlğyp qana qūtylasyñ.
...Qyz ketəri bolmapty. On besten asqan boijetken adam tanityn bop
şyqty. Quanğan Şəii oñaşada Tazabekke: «Təiken, – dedi i̇erkelei işin
alaqanymen basyp, – qaraşy, mynau da quanyp tulap jatyr».
– Mal basy men jan basy köbeise, qatty quanatyn qazaqpyz ğoi.
Quanyşy qūtty bolsyn!

***
İendi toiğa qamdanam ba dep otyrğanda Tazabek qyz əkesinen asyqpasyn
degen jauap aldy. «Qyzym əli jas, kelesi jylğa qaldyraiyq», – depti.
Oilai kele ony da jön kördi. Küzde şeşesiniñ jylyn berse, toi men asty
jarystyrmağany jön sekildendi. Alaida qyzğa üki tağyp, kədejoralğysyn jasap, qūda tüsip qoiğandy qūp kördi.
...Küzde şeşesiniñ jylyn berip, bir paryzynan qūtyldy. Qañtar
aiynyñ aiaq şeninde Şəii bosanyp, ömirge Gülsən atty qyz keldi. «Tuys,
bauyr i̇ekenimizdi attarynyñ ūqsastyğynan da ūğyp jürsin, meniñ Güldənim
men seniñ Gülsəniñ əpkeli-siñlili bir tuğan qyzdai össin!» – dep Tabai osy
atty tañdady. Tazabek pen Şəii oğan riza bolysty.
Jailaudyñ səni kirip, jer əlem ədemi gül körpe jamylğanda, Gülsəni
alty aiğa aiaq basqanda, Kenjeğara men Aigünniñ üilenu toiyn Tazabek
Betbastaudyñ bauraiynda, Qūsmūrynnyñ şyğys jaq jazyğynda ötkizdi.
Tabaidy arnaiy jūmsap, toiğa Qapez ben Qarataidy şaqyrdy.Qojabek,
Baiğabyldyñ tobyn bastap töbesi kök tirerdei masattanyp Ədilbek keldi.
Qapez ben Qarataidyñ əni būl jaqtağylardy siqyrdai baurady.
Əsirese Qapezdiñ öz əni qatty tañyrqatty.

«Aqtoğai, Keñsu, Aral, Orta Merki,
Qarqara Kegen menen jerdiñ körki.
Keibireu bügin tatu, i̇erteñ araz,
Bergen soñ būzylmasa, dünie-ai, i̇erdiñ serti», – dep qaiyrğanda, jaskəri ənniñ yrğağymen yrğatylyp, qosyla yñyldasty.
– Basqa jaqty bilmeimin, aralağam joq, dəl myna Ileniñ arğy beti men
bergi betinde Qapez ben Qaratai i̇ekeuiñe teñeser i̇eşkim joq. Men i̇ekeuiñdi
osy jaqqa birinşi şaqyrğan adammyn, – dep, i̇ekeuine Kitəpbek i̇eki at
mingizdi.
– Ağasy-au, mağan sizdiñ atyñyz i̇emes, «Qapezjan, şyrqaşy!» degeniñiz
de jetip jatyr ğoi, – dep, Qapez Kitəpbekti rizalyqpen qūşaqtady.
– Tazabekjan, – dedi Ədilbek ağasy tolqyp. – Iniñe ylaiyq ağa
bolaryña senip i̇edim. Alaida dəl büitip ūlan-asyr toi jasar dep kütpep
i̇em. İendi ölsem de, körimde uaiymsyz jatam.
– İel-jūrttyñ aldynda ülken bir abyroily is jasadyñ-au, Təikeş! –
dep, Şəii de riza boldy.
– Satpaityn, satylmaityn ini tapsam, mağan basqanyñ tükke de keregi
joq! – dedi Tazabek i̇eşkimniñ maqtauyna masairamai. – Odan i̇eşteñe
aiamaitynymdyKenjeğara tüsinse boldy.
Əldebir oi aitqysy kelgende, i̇ezuin bir tartyp, mūrtyn jybyr
i̇etkizetin ədetimen Kitəpbek Qapezge tüiile qarady.
– Men özim, Qapez, bar joğy moldadan i̇eki-aq apta dəris alğan adammyn.
Oğan men kinəlimin be, əlde tūra-aq dese şybyq ala jügiretin molda kinəli
me, bir qūdai biledi. Biraq oqyğan adamnyñ ər sözi ūiyğan airandai
boiyma siñe ketedi. «Pikir işiñde ölgenşe, syrtyñda talau bolsyn» degen
ğoi qazaq, meni ylği mazalaityn bir oiymdy aitaiyn. Sen mağan sonyñ
mənin tüsindirşi.
– Aityñyz!
– Aitsam, qazaq işki alauyzdyğyn qoimasa, i̇eşqaşan i̇el bolmaidy.
Birin biri jamandaidy, birin biri köre almaidy. Bireu ozyp bara jatsa
bireu onyñ aiağynan şalady. «Nege öittiñ?» dese, anau oğan kektene
qalady. Meniñ oiymşa, būl da soğystyñ bir türi. Al ünemi öz-özdimen
soğysyp jatqan i̇elde ilgerileu bola ma?
– Üibai-ai, ağasy-au, osynyñ bərin ylği oilap jüresiz be?
– Qūdai oi bergen soñ, oilamağanda qaitem.
– Sizdiñ oiyñyzdy i̇estip, öne boiym türşigip ketti ğoi. İeñ jandy
jerden ūstap otyrsyz. Birlik joq jerde tirlik joq degendi aityp otyrsyz.
Siz aityp otyrğan soğys – məñgi bitpeitin soğys. Siz ben biz – sol
soğystyñ sarbazymyz. Ol soğystan bas tartuğa bolmaidy. Öitkeni, ol –
ūlt boludyñ, birigudiñ soğysy. Sondyqtan, ağasy, siz ben biz būl soğysta
jeñemiz, biz jeñbesek, ūrpağymyz jeñedi degen ümitpen soğysuğa
mindettimiz. Basqaşa oilau – satqyndyq sanalady. Halyqtyñ bolaşağy
üşin qam jeu degen – sol. Bilimdisi köbeigen saiyn halyqtyñ birligi nyğaia
beredi. Sol sebepti būl soğys – ūzaqqa sozylatyn soğys. Būnyñ qysqaşa
məni osyndai, ağasy.
– İe-i̇e, biz körmeitin, ūrpaq köretin baqyt deşi?! Meili, solar körse
i̇eken!
***
Tazabektiñ ər küni, ər tüni oimen ötip jatty. Köp künin oilamai ötkizip
alğan adamşa oi arpalysyna süñgidi de ketti.
«İeki orysty öltirgenim künə me, künə i̇emes pe?» – deidi özin aqtauğa da,
kinəlauğa da küməndanyp. Būl olardy öltirmese olar mūny öltirmei me?
Adam ömirge birin-biri öltiru üşin kelmeidi ğoi. Sopyia men Qojaştyñ,
əkemniñ, ata-i̇ene, qainağamnyñ kegin qua bersem, ömirim ölim izdeumen ötpei
me? Əlde olardyñ meni öltirgeni oryndy bolar ma i̇edi?» deidi özine özi
qarsy kelip. Şəii tartqan azap, qyrylğan əke-şeşesi, bauyrlary – bəri
sūrausyz ba? Sergeiçuk mağan öştesui kerek pe, joq men oğan ba?»
Ana aryzqoi qazaqtiki ne? Ol əlimjettik jasap, qozyny jamyratqany
üşin jap-jas Qalidy sabady. Men de əlimjettik jasap, onyñ özin sabap,
balany araşaladym. Əlde körsem de körmegendei, əlim jetse de, əlim
jetpeitindei typ-tynyş tūra beruim kerek pe i̇edi? Orystyñ, qalmaqtyñ
qorlyğyn körgen Şəiige men de qorlyq körsetuim kerek pe i̇edi?
Sonyñ bərin basqaşa istesem, osy baqyt meniñ basyma qonar ma i̇edi,
qonbas pa i̇edi? Ərine, qonbas i̇edi. Onda mende jan tynyştyğy bolmas i̇edi.
Ədilbek ağamdy airyqşa quanttym. Odan artyq mağan ne kerek?Qapez ben
Qarataidy riza i̇ettim. Soğan özim riza boldym. Olardy riza i̇etuge
mümkindik bergen qūdaiğa myñ şükir! İendi Kenjeğaramen Aigündi
baqytty i̇ete alsam, bauyrlyq boryşym sol ğoi. Jasağan iem i̇endi soğan
mümkindik berse i̇eken!
Tabai men Jüzikti Kenjeğara men Aigünnen böle almaimyn. Bizge öleölgenşe ajyramaityn adal birlik kerek. Mūnda i̇el de, jer de jaqsy.
Kobzev meni jauyn öltirip bergenim üşin ğana syilasa, onda onyki – i̇esepti
syilastyq. Olai deuge auzym barmaidy. Onyñ adaldyğy sözinde i̇emes,
isinde. Qazaqty jaratqan qūdai orysty da jaratqan. Barlyq adamzat Adam
ata men Haua anadan jaratylğan. Adamdy adamnan ajyratatyn – tek
aramdyq. Aramdyqtyñ türinen adam balasy aiaq alyp jüre almaidy:
iştarlyq, kündestik, baqtalastyq, körealmauşylyq, paidakünemdik,
dünieqoñyzdyq, meiirimsizdik, qatygezdik, kekşildik, tolyp jatyr.
Sonşama aramdyqtyñ birinen ada bolsañ, birine tūtylyp qalasyñ. Men de
söittim be, kim biledi? Qūdai özi keşirsin!
Kitəpbek syilağan üidi Tazabek Kenjeğara men Aigünge otau ğyp tikti.
Tört üi birigip Kobzevti panalady. İeki qazaq, bir orys aqyldasyp, Kitiñniñ
şyğys jaq jotasyndağy qalqalau i̇eki saiğa i̇eki qystau saluğa kelisti.
Tazabek pen Kenjeğara bir saiğa, Tabai men Təuirbek bir saiğa, i̇eki-i̇ekiden
bölinip qystaidy, maldy da i̇eki bölip bağady. «Qystauda kiız üige
otyrmai, ağaş üi salyp alyñdar, biz kömektesemiz», – dedi Kobzev.
«Söiteiik», – dedi Tabai sözge kelmei.
Osy şeşim öte ədil şeşim siiäqtanğan. Biraq qūlağyna tigen zamattaaq oğan Jüzik qarsy şyqty.
– Təiken, i̇erkekterdiñ sözin i̇eren qylmady dep sökpe. Sender maldyñ
qamyn dūrys oilapsyñdar, al adamnyñ jağdaiyna qaramapsyñdar. Jaña
ökimet «oqy» dep jatyr jastarğa. Səmen, Əben oqysa, olardyñ soñynan
Oralbek te i̇erjetip qalady. «Kitiñnen mektep aşamyz», – dep Yğisa
bastağan kisiler qam jasap jatyr. Maldy Tabai men Təuirbek i̇eki üiimiz
bağarmyz. İeki bölip bağatyndai, öris jetpei jatyr ma bizge? Bir saiğa, bir
qorağa-aq syia beremiz. Təiken, sen osy Köpziptiñ qasynan üi sal.
Balalardy senderge jinap beremiz, oqytyñdar. Qasyñda Kenjeğara men
Aigün bolsyn. Bala oqytatyn i̇eşkim şyqpasa, öziñ oqyt. Seniñ bilimiñ de
olarğa az bilim bolmaidy. Jərkentke bar, jön-josyğyn bilip kel.
Osy oidy Kobzev te, Kitəpbek te qostady. Tazabek i̇endi mūğalim boluğa
beiimdele bastady. Kitəpbek i̇ekeui Jərkentke baryp, əueli üiez
basşylaryna jolyqty. Onda Zərip Jaqsymbetov degen jigitti Kitəpbek
jaqsy tanidy i̇eken. Onyñ əkesi Ūltanbai degen kisi orystardyñ qazaq
jerine qonystanuyna qarsy şyğyp, bir arba orysty mūsylman qylyp
tastağany üşin Sahalinge jer audarylyp, sodan aman-i̇esen oralğan adam
i̇eken.
– Siz qandai oqu bitirip i̇ediñiz? – dedi Tazabekti tekserip.
– İeşqandai oquym joq. Əkem i̇eki jaz moldağa bergen. Sodan alğan
bilimimdi Ystambūldan oqyp kelgen Qapez degen jigit biraz jetildirdi.
– Qai Qapez? Baiğabyldyñ balasy ma?
– İə.
– Ony siz qaidan bilesiz? Ol Jalañaş jaqta tūrmai ma?
Amal joq, qalai aryzdan qaşyp qūtylğanyn aituğa tura keldi.
– İe, bizdiñ qazaq birigudiñ ornyna birin biri qoñaştap qūridy ğoi.
Qapezden üirenseñiz, jaman üirenbegen şyğarsyz, – dedi səl oilanyp.
– İeptep orysşa da oqi alamyn, – dedi Tazabek aqyr aitqan soñ, bərin
aitaiyn degen oimen.
– Ony kimnen üirendiñiz?
– Sopyia degen orys qyzynan. Solardyñ biraz jyl malyn baqqan i̇edim.
– İe, nağyz jan-jaqty mūğalim i̇ekensiz ğoi? Onda sol aradağy orys
balalaryn da oqytyñyz. Sonda Keñes ökimetiniñ nağyz qyzmetkeri
bolasyz. Orysşa biletin boldyñyz ğoi onda?
– İeptep qana. Orysta nem bar, öz tilimdi oñdyryp alaiyn da.
– Jo-jo, öitpeñiz. Taudyñ quysynda jatqan Kitiñge dəl qazir i̇eşkim
mūğalim bolyp bara qoimaidy. Siz tek ərip üiretseñiz de jetedi. Tildi olar
sizge özderi üiretsin. Siz tek jazudy üiretiñiz!
Tazabek basyn alyp qaşty, Zərip taqymdap qoimady. Aqyry oğan
Kitəpbek te bolysty.
– Əi, Tazabek, orysqa qazaq jazu üiretipti degenniñ özi dərip i̇emes pe?
Nege qaşqaqtaisyñ? Kelis! – dep, sözdi tüiindep tastady.
Qağaz, qalam, siiä tauyp berem dep, Zərip būlardy birer kün aialdatty.
Aqyry ərbir keñseni qaraqtap jürip, azdağan qağaz, bir uys qaryndaş
tauyp berdi. Kitəpbektiñ arqasynda qonatyn üidi de, baratyn bastyqty da
– bərin tauyp Tazabek oljaly oraldy. Biraq balany oqyta qoiu oñai bop
şyqpady. Oğan i̇eñ əueli mektep bolatyn üi kerek i̇edi. Bar jağdai soğan
kelip tireldi. Ony şeşudiñ amalyn Kobzev aitty:
– Sen, Tazabek, tabiğatyñnan bastamaşy adamsyñ. Qazaqy üiden orys
üiine köşken tūñğyş qazaq bolsañşy. Qys boiy osyndağy orys-qazaq
jabylyp qarağai keseiik. Jaz şyğa tağy jabylyp sağan üi salyp
bereiik. Sol üide bala oqyt, – dedi.
Osy pikirdi Tabai men Jüzik qoldady.
– Bərimiz birdei malşy bolğanşa, sen oqymysty bol, balalarğa
bilgeniñdi üiret. Biz seni aş-jalañaş qaldyrmaimyz, – dep, Tabai bəri
üşin bir özi jauap qatty.
Kitiñdegi barlyq orys, Tazabekke tən tört üi qazaq ara-baltasyn
daiarlap, qys boiy Orta Qarağai men Şet Qarağaidan ağaş kesti. Bərin
Kobzevtiñ özi basqardy. Onyñ: «Mynany kes!» – degenin kesip, «Mynağan
time!» – degenine timedi.
Jaz ortasynan aua üş bölmeli ağaş üi salynyp bitti. İeñ qiyny üş
bölmeni bir jerden jylytatyn peş salu i̇eken, ony da Kobzevtiñ özi basyqasynda jürip bitirtti. Kirpiş qUiatyn qalypty da özi jasady, kirpiş
jasaityn topyraqty da özi tapty. Bilgir i̇ekenin bərine moiyndatty.
Tazabek pen Şəii būl jaz jailauğa şyqpady. Üi salyp jatqan
orystarğa tamaq əzirlep berudi özderine boryş sanady. «Jailaudan izdep
tappadym», – dep, bir küni Kitəpbek keldi. Keipi köñilsizdeu, şarşañqy.
Birdeme aitqysy keletinin, biraq qalai, qaida aitaryn bilmei tūrğanyn
Tazabek onyñ mazañ türinen tanydy.
– Kömeiiñde tūrğandy Şəiiniñ közinşe aita almai tūrsyñ ba? Oñaşa
şyğaiyn ba?
– Aitarym əieliñe auyr tie me dep qorğanşaqtanyp otyrmyn. Əitpese
aita beremin ğoi.
– Aita ber i̇endeşe.
– Pişən jaiynda mağan köp əñgime aityp i̇eñ. Ənin maqtap, Qapezden
alğaş i̇estigeniñdi aitqansyñ. Men de əni men əñgimesin biraz i̇estigen
adammyn.
– Ne, qaitys bolyp pa?
Kitəpbek ündemei, mūrtyn sipalap biraz otyryp qaldy da, yşqyna:
– Ökimet atyp tastapty, – dedi.
– Astapyralla, ne üşin? – Tazabek betin sipady.
Şəii selk i̇etip, şoşydy. Tazabek tilin jūtyp qoiğan adamşa ūzaq
ündemei qaldy. Sonan soñ yñyrana kürsindi.
– Nege atypty?
– Bai bolystyñ balasy. Özi bolys bolğan. İeldi qanağan depti.
– Bai bolğan, bolys bolğan adamnyñ bərin ata ma? Ol bai bolmasa,
basqa bireu bai bolady. İeldi ənimen, öleñimen riza qylğany i̇esepke
alynbai ma?
– Onyñ bərin men bilsem, Tazabek-au, ony sen de biler i̇ediñ ğoi. Qazaq
deseñ, öziñe tiedi, qazaq özinen ozyp bara jatqandy, oñtaiy kelgende, bir
qağyp qalmai otyratyn ba i̇edi? Öziñ de kördiñ ğoi ony. Senen
göri Pişənniñ köre almastary myqty bolğany da.
– Apyrmai, ə? Pişənniñ ölgenine quanatyn qazaqtardyñ da bolğany-au,
ə? Būl zaman ne bop barady? Pişəndi öltirgenmen, onyñ öneri
öltirgenderge qonbaidy ğoi.
– Meniñ bir boljağanym; būdan bylai Pişəndi joqtağan, ənin aitqan
adamdar da Pişənniñ aiağyn qūşady.
– İə, söitetin şyğar. Onda, aldymen Qapezdi saqtandyru kerek.

***
Küzdiñ alğaşqy suyğy sai-saidy tinte bastağanda Tazabek te qystyñ
qamyn oilai bastady. Aqyry Jüziktiñ aitqanyn jüzege asyruğa bel
şeşti. Kobzevtiñ arbasyn alyp, Tabailarğa su boiynan dəu-dəu tastardy
qora salatyn jerge tasytty. Küz tüse döñgelek keñ tas qora daiyn boldy.
Sodan keiin ğana Tazabek bala oqytuğa qamdandy.
Səmen, Əben, Qali üşeuin jazuğa üiretip körip i̇edi, olardan Oralbektiñ
de qalğysy kelmedi. Amal joq, oğan da qağaz, qaryndaş ūstatty. On şaqty
künnen keiin Kobzev olarğa i̇eki nemeresin qosty. Birin arab, i̇ekinşisin orys
ərpimen oqytu Tazabekke qiyndau soqty, biraq əri qyzyq, əri jauapty
jūmys bolyp şyqty. Onyñ osy küiin körgen Kitəpbek işek-silesi qata
küldi.
– Abajadai aiu adamnyñ kişkentai qonjyqtarymen oinap otyrğany
qyzyq i̇eken, ə?! Seni üiezge Zərip şaqyryp jatyr. Bir aidai bala
oqytudyñ ədil-amalyn üiretedi i̇eken, – dedi.
Jərkentte jataqhanada jatatyn boldy. Ösek özenine jaqyn şettegi
jarlauyt üstindegi köne üi i̇eken. Būryn əskerler jatqan desedi. Tösekornyn köterip kele jatyp aldynda tösek-ornyn köterip bara jatqan
əldekimdi ainalyp ötpek bolyp i̇edi, sol sət anau da solai būrylyp, i̇ekeui
soqtyğysyp qaldy. Onyñ da, mūnyñ da tösek-orny jerge şaşyldy.
– Oi, Təke, tösek-ornymmen qosa omaqasa jazdadym ğoi, – dedi əlgi
külip. Qapez i̇eken.
– Oi, bauyrym! – dep, Tazabek qūşaqtai aldy.
Sağynysqan i̇ekeu betterin bir-birine üikep biraz tūrdy. Sonan soñ i̇eñ
tükpirdegi i̇eki oryndy ielendi. Köpten kökeiinde jürgen bir sūraqty
Tazabek aqyry anyqtağysy keldi:
– Qapezjan, «Keibireu bügin tatu, i̇erteñ araz» degendi sağan aitqyzyp
jürgen kim?
– Bəken ğoi, – dedi Qapez kürsine jötelip.
– Nege arazdastyñdar?
– Jomart aitpady ma?
– Bəken turaly tis jarğan i̇emes.
– Bəlkim, būl əñgimeni ol keiinirek i̇estigen şyğar onda. Mūnyñ anyqqanyğyn men özim sodan i̇estidim. Bəkenniñ şeşesi öziñ toiynda bolğan
Tūnyq qariiänyñ qaryndasy ğoi. Qandai kegi, nendei öşi baryn qaidan
bileiin, üstiñizden üiezge tüsken aryzdy Bəken jazyp beripti. Jekjattary
ma, tuystary ma, əldekim üiezde ülken qyzmetker körinedi. Sony
arqalanyp, bəlkim, aqyldasyp istegen əreketteri şyğar. Sony bilgen soñ,
Bəkenge barmaimyn ba? «Mūnyñ ne?» – deimin ğoi baiağy. «Qatynyn menen
qyzğanyp, qainağamnyñ toiyn sol üşin būzdy», – dedi beti bülk i̇etpei.
Olai i̇emesin basqa bilmese de, men bilem ğoi. «Ottama!» dedim.– «Ondai
ötirigiñdi menen basqağa ait!» Betpaq i̇eken. «Sen Jibekpen tanysuğa
kelgende, əieliniñ qasynda tūrğanymdy körgen. Öñi būzylyp, sonda-aq
soiqan şyğarmaq bolğan», – dedi.
Mūrtynyñ şeti jybyr i̇etip, Tazabek şytyna jymidy.
– Şeber i̇eken. Syrtqa şyqqanda Şəiige qol jügirtkeni ras. Denesi dəu
bolğanmen, küieuiñniñ qimyly məz i̇emes şyğar degendei birdeme aitypty.
Şəii de şağyp alsa kerek. «Onda qatynyñdy bir tün qoinyna sap kör», –
depti.
– Oibai-ai, öltirgen i̇eken ğoi?! Boldy, tüsindim. Onyñ nağaşy jūrty
turaly auyldastary: «Auyly – Tūiyq, əkesi – Tūnyq, balasy sūiyq,
jürmeñder juyq, boiyña qalar birdemesi jūğyp», – dep əjualaidy i̇eken.
Qapez būlar ketken soñ Jetisu oblysynda ūlt məselesin basqaratyn
Oraz Jandosovpen tanysypty. Qiiäq mūrt, nağyz qyrmyzy jigit deidi.
Kelgen jerinen ə degende: «Auyldaryñda aqyn, ənşi-küişi bar ma?» – dep
sūraityn körinedi. Bireuler. «Bar», – dep, Qapezdi aitsa kerek. Şaqyrtyp
alyp, bes kün boiy i̇eldi birge aralapty. Əndi ündemei, əldeneni oilap
otyrğan adamşa, ainalasyndağy i̇eldi ūmytyp ketkendei tyñdaidy i̇eken.
Şaltabaidyñ əni men öziniñ «Dünie-aiyn» qaita-qaita aitqyzypty.
«Būrynğy qazaq batyr da aqyldy. Bizde biri bar bolsa, biri joq», – dep,
özin de, özgelerdi de qomsynyp otyrypty. «Bizge quat beretin ata-babanyñ
tarihy ğoi. Tazabek, Sauryq, Şaltabailar öletin jerin bilmedi deisiñ be?
Ölsek öleiik dep təuekelge mingen, biraq «qanatynan qairylyp, jarğa
qonğan jandar ğoi», – depti. «Oi, o kisiniñ əñgimesin aityp tauysa
almaimyn. Qalyñ ormannyñ işinde oqşau tūrğan bir bəiterek!» – dep
süisindi. Özi körmese de, Qapezdiñ sözine qarap, Tazabek te Orazdy oişa
bağalady. Kim biledi, qazaqqa qūdai kerek kezinde bir bağlandy bergen
şyğar?!
Oraz Pişən jaiynda köp əñgime aitypty. Köksu-Qarataldy aralap,
onymen de biraz kün birge bolypty. «Ənderi ədemi i̇eken. Köre almasy da
köp i̇eken. Əkesi bai, özi bolys bolğan, aldynan adam qiiä ötpegen seri i̇eken.
«Jauyz köp şyğar, baiqap jür» dep aqylymdy aittym», – depti.
Qarqarağa kelgende Qarataidy tyñdapty.
«Köñiliñe kelmesin, Qapez, myna şəkirtiñ seni şañ qaptyrady.
Tərbiesin sen berseñ, dauysyn Qūdai bergen i̇eken», – depti. Almatyğa
jiber, būl balany oqytaiyq, öitpesek, obal bolady. Önerdi bilim
dememese, öşedi», – depti.
Orazdyñ ər sözi Tazabektiñ de kökeiinde jürgen söz sekildi.
– Söite tūryp, Pişəndi nege atqyzypty?
– Oraz ol kezde qyzmeti örlep, Təşkenge ketken. Pişənniñ əieli Orazğa
baryp, atylmasyn degen qağazdy alyp kelgenşe mūndağylar atyp
ülgeripti. Ədeii asyqty ma, jazu solai ma, – bir qūdai bilmese, basqa
i̇eşkim bilmeidi.
– Apyrm-ai, qoly qaltyramai qalai atty i̇eken, bətşağarlar?! Būl ədet
örşi berse, əli talaidan airylarmyz.
– Bilim az jerdi bəle-jala iekteidi, oqu kerek, oqytu kerek, Təke.
«Bilimdi adam bilimdi adamdy tez tüsinedi», – deidi Oraz. – «Biz i̇el bolu
üşin, əueli bilimdi boluymyz kerek. Bilimdi adamdar əbden köbeise, öz
i̇elimizdi özimiz basqaramyz». Patşa ökimeti bizdi bilimsiz i̇etip ūstady,
öitkeni qarañğy i̇eldi basqaru oñai dep oilady, ol aitqanyña köne beredi.
Al bilimdi adam tek közi jetkenine ğana senedi.
Bir ai oqyğanda, Tazabektiñ bir tanyğan tağy bir qazağy Ahmet
Baitūrsynūly boldy. Sözdi dūrys jazudy i̇emile deidi i̇eken, o kisiniñ
aituynşa i̇emile tildiñ tabiğatyna qarai tüzilui tiıs i̇eken de, al tildi
zorlap i̇emilege bağyndyruğa bolmaidy i̇eken. Qyrğyz, özbek, türikmen,
tatar, başqūrt, noğai – bəriniñ tili türik bolsa, solardyñ işinde i̇eñ tüzu
türik tili qazaqta körinedi. «İtiñ jaman», – dese, namystanatyn qazaq mūny
i̇estigende qalai maqtanbasyn? Arap ərpimen jazylatyn töte jazudy bükil
türik halqyna taratqan da sol kisi i̇eken.
Oqulary aiaqtalğan soñ, Tabai i̇eki at alyp kelip, Qapezdi Kitiñge əketti.
Bir apta jürip, Qapez Kitiñdi de, Kitəpbektiñ auyly Irgetau men körşi
jalaiyrlardyñ Araltöbesin asyp, Jūmatai otyrğan Şyñğys saidy
aralap qaitty. Törinde otyryp Pişənniñ «Dünie şirkinin» şyrqap qūia
bergende, Jūmatai şyr i̇ete qaldy: «Ainalaiyn Qapezjan, ainala ağaiyn
otyr degenmen, ağaiynnyñ da alasy men qūlasy bar. Qūlağy şalsa, aryz
jazyp jiberetin köre almastary da bar. Aitpaşy Pişənniñ ənin!» – dedi
jalynyp. Qapez küñk i̇etti. «Adammen birge ən ölmeidi ğoi», – dep qaityp
ündemedi, ən de aitpady. Tek Kitiñge qaita oralğanda ğana: «Jūrtta bir
ürei bar. Sol ürei mağan da kire bastağan sekildi», – dedi. – Osy künimizge
zar bop jürmes pe i̇ekenbiz?»
Ol sözden Tazabek tiksingenmen jauap tauyp aita almady. Biraq
Qapezdiñ əldebir auyr oidan aryla almai jürgen adamşa qaita-qaita
kürsinip, qaita-qaita oilanyp qalyp jürgenin baiqady. «Baiqa! – dedi
keterinde būğan. – Qazaq bauyrmal halyq qoi. Alaida iştarlyğy joq dei
almaimyn».

***
Bala oqytudyñ osynşama quanyş i̇ekenin Tazabek boljai almapty. Bir
əripti üirengenine sonşalyq quanğan balany körgende, töbesi kökke
jetkendei köñili köterildi. Birer aida barlyq əripti üirenip bitti. Söz
qūrap üirenu balalardy dünieniñ kiltin ūstağandai quantty. Balany
tüsinu üşin, bala bola bilu qajet i̇eken. Qandai ğajap jaratylys?!
Qalyptasyp kele jatqan qym-qiğaş minezdi baiqaisyñ. Örşip ketui
mümkin öreskeldikti de köresiñ. Qorqasyñ, quanasyñ, süisinesiñ – bərin
bastan keşesiñ, bərine bal aşasyñ. İeliñdi i̇eseitu üşin bar bilgeniñdi
balağa üiretu kerek i̇eken. Bala küninde ədildik pen adaldyq körmegen adam
keiin ony qaidan üirenedi? Üirense jaqsy, üirenbese əldekimniñ
yqpalymen yğyp ketpes pe?
Bala oqytady i̇eken degendi i̇estip, jaqyn mañaidan balalaryn əkele
bastağandar köbeidi. Oğan Tazabek qabaq şytpady. Qaita öte qajet is
atqaryp jatqanyna özi sendi.
«Basqasyn qaidam, būl ökimettiñ i̇eñ dūrys isi – oqy degeni. Balany ğana
i̇emes, bükil qazaqty oqytu kerek», – degen Qapezdiñ qūlşynysyn kün ötken
saiyn tereñ tüsine bastağandai. Balalardyñ oqyp-bilgenine qyzyqqan
Şəii özi de solarmen birge oqyp-üirene bastady.
«Təiken, – dedi bir küni Şəii i̇erkelei süisinip, – sağan tağy bir oquşy
kelem dep talpynyp jatyr ğoi».
«Jüz oquşy əkelseñ de köp demeimin, Şəikentai. Az bop ərkimge
alañdağanşa, köp bop ərkimdi alañdatyp jürmeimiz be?»
Ömir öz arnasyna tüsip, tirşiligi tüzele bastağandai i̇edi. Iştei şükir
i̇etetin 1923-jyldyñ jazynda ömirge üşinşi balasy keldi. Onyñ atyn i̇eljūrt Keñesbek dep qoidy. Keñes zamanynda tuğan soñ, oğan Tazabek
qarsy bolmady.
Ağaiyny tatu, Kobzev bastağan körşileri syilas, maly bağuly – bir
berekeli şaq basyna ornağandai i̇edi. Biraq üiirilgen būlttai basynan
keibir oi ketpei qoidy.
«Pişəndi atu kimge qajet? Ökimetke me, oğan öş əldekimge me? Əlde
i̇ekeuine de me?

***
İel jailaudan qaityp, əne-mine bala oqytudy qaitadan bastarmyn dep
otyrğanda, Tazabektiñ oiyna kenet bir şeşim kele qaldy. Dereu atyna
minip, Kitiñ suyn boilap Tabailar otyrğan qorağa qarai bet aldy.
«Sen de kərtöşke i̇ek, səbiz sal. Orystyñ jaqsysyn sen üiren,
qazaqtyñ jaqsysyn men de üirendim ğoi», – dep Kobzev qoimai jürgen.
«Jauyn köp, suğarmasa da bolady», – degen. «Suğara alsaq, tipti jaqsy
i̇emes pe?» – dep tüidi Tazabek.
Aqyry aryq tartuğa bolatyn qyltany tapty. Qarasai dep atalatyn
saidan i̇ekpindep jazyqqa şyqqan su dəu sopaq tastyñ tübinen kilt solğa
būrylyp ketedi. Bəri jabylyp sol dəu jartasty jarty adym jerge
qozğaltsa, su öz i̇ekpinimen jağağa şyğa jöneleiin dep tūr. Kobzevtiñ özin,
onyñ i̇eki balasyn, bərin atqa mingizip, sol tüiejartastyñ janyna alyp
keldi de:
– Al, qarañdarşy. Meniñ ne oilağanymdy tabyñdarşy, – dedi.
– Ūqtym, – dedi Kobzev közi külim qağyp. – Sen büitpeseñ, Tazabek
bolamysyñ?! Balalar, kördiñder me, myna jartasty ary jyljytyp, myna
aradan Tazabek aryq tartpaq. Qalai, şamamyz jete me?
– Jetedi, papa!
– Jetedi, – desti bəri.
– İendeşe, köktem şyğysymen qolğa alamyz. Ol aryqty Təiken toğan
dep ataimyz.
...Köktemde jer jibip jatqan qolaily şaqta on i̇eki adam bir aiğa
jetpei bir jarym şaqyrym jerge tereñ toğan tartyp bitti. İendi tek dəu
jartasty jyljytu ğana qaldy. Kitəpbekten i̇eki tüie sūrap əkelip,
arqanmen jartasty şalyp bailady da, Tazabek özi jartastyñ jan-jağyn
tizeden tömen qazyp şyqty. Sonan soñ Kobzevke qos tüieni bir sətte aida
dep būiyrdy. Kobzev te qarap tūrmai:
– Al jabylaiyq! – dedi jartasqa lap berip.
Baqyryp i̇eki tüie tartqanda, jartastyñ tübi bir solq i̇etti. Janjağyndağy topyraq qoparylyp baryp qaita ornyna tüsti.
– İendi ketedi, kəneki bir kezde iteriñder! – dedi Tazabek jartasty
iyğymen yşqyna iterip.
Sopaq tüietas jantaia berip su arnasyna köldeneñinen sūlap tüsti.
Jartasqa soğylğan su əp-sətte köterilip, jağağa qarai jylji jöneldi.
Kobzev bala-şağasymen quana şulap jağağa lyqsyğan sudy ketpenmen
jetektep aryqqa qarai alyp jürdi. Aryqqa su lap qūiylğanda, qarap
tūrğan bəri alaqailap sekiristi.
– Tereñdeteiik! Su köbeisin! – dep, Kobzev sudyñ kömeiine ketpenin
qarş i̇etkizdi. Bet-auzyna, üsti-basyna şaşyrağan suğa şaşala küldi.
Östip Təiken toğan 1924-jyly ömirge keldi. Osydan bastap ony osy
aranyñ qazağy ğana i̇emes, orysy da Tazabekti Bas mūrap dep madaqtaityn
boldy.
Kərtöşke i̇egem degen orys-qazaqqa suğarmaly jerdi Kobzev bölip bere
bastady. Qazaqtan tek Tabai men Tazabek qana jer aldy. Qalğan qazaqqa:
«Kelesi jyly körermiz», – dep, syrği jauap qatty.
Kobzevten tūqym alyp, Tazabek pen Tabai biraz jerge kartop i̇ekti.
– Olar ne istese, biz de sony isteiik. Üirenbeitin nesi bar? – dep, Tabai
i̇eginşi bolğanyna quanyş bildirdi.

***
Tazabek əldeneden ūianyp ketti. Şəii qasynda bir jambastap jatyr
i̇eken. Ne bireu, ne birnərse ūiatpasa adam bekerden-beker ūiana ma? Biraz
oilanyp jatyp i̇edi, kenet köz aldyna qarağai orman i̇elestei qaldy. Talai
jyl arasynda jylqy baqqan qarağaidyñ şaiyr iısi kökiregin qapqandai
boldy. Birge ösken bauyryndai bolyp ketken qarağai şirkindi qatty
sağynğan i̇eken-au?!
Tau
bökterlegen
qarağai
ormanğa
aralas
orman
i̇eş
ūqsamaidy. Aralastyñ aty – aralas. Sybdyry da, syqyry da, şuyly da
bir basqa. Qarağai orman qatty jel soqsa şaiqala teñselip, töbeñnen
aspan qūlap kele jatqandai qorqynyşty ün şyğarady. Synyp keterdei
syzdap syqyrlap, myñ san qarağaidyñ sūrapyl guilinen qara jer qaq
aiyrylyp bara jatqandai seziledi. Ərbir qarağaidyñ üni özge qarağai
dinimen birdei. Bəri qosylğanda jer-kökti töñkerip jibere
jazdaidy.Ondai qūdiret özge ormanda joq. Qarağai jaryqtyq
maiyspaidy, qisaimaidy, i̇eñkeimeidi, iilmeidi – tek teñseledi. Tik boilap
ösedi, tik tūryp öledi. Onyñ ömirine i̇eşbir ağaştyñ ömiri ūqsamaidy.
Şirkin-ai, bügin baryp Orta Qarağaidy bir aralap qaitar ma i̇edi?
Jalañaştyñ, İeki Aşanyñ qarağaiy qandai i̇edi?! İeteginde tūryp
jel şaiqağan sarynyn zəreñ ūşyp tyñdar ma i̇edi? Kileñ qarağai ösken
taza ormandy körmei-bilmei-aq köp jūrt būl dünieden ötip jatyr-au!
Körmegen soñ olar ondai ormandy sağynbaidy da ğoi.
Tar üi tynysyn taryltyp bara jatqandai boldy. Aqyryn türegep,
şapanyn jelbegei jamyldy. Şəii ūianyp ketti.
– Təiken! Jai ma?
– Jəi. Tüzge şyğyp keleiin.
Syrtqa şyğyp ta qarağaidy ūmyta almady. Qarağai ormannyñ işinde
jürse de, qazaqtyñ qarağaidai bola almaitynyna tağy keiidi. Ana jaqta
Qapez, myna jaqta Kitəpbek, atylyp ketken Pişən – bəri jeke-jeke bir
qarağai, anda biri, mynda biri, teñselip tūra qalatyn tūtastyğy joq,
andyz-andyz. Qylqandy ormannyñ kürkiregen qaharyn da, japyraqty
ormannyñ japa-tarmağai şuylyn da jel tudyrady. «Zamana – soqqan jel»
deidi qazaq. Bastan keşpese, tasqa basqandai qylyp qalai aitady?
Babasyna qonğan baq, zamanyn ainalyp kelip, balasyna nege qonbasyn?
Qasqaiğan qarağaidai qaisar qazaq i̇el tizginin öz qolyna tağy qaita alar
ma i̇eken, almas pa i̇eken?
Kenet közine qysqy qarağai i̇elestedi. Naizadai basyna tūraqtai
almağan qar qarağaidyñ i̇etek jağyna jabysady. «Qara jerdiñ ölgeni – qar
astynda qalğany» degen bar. Ol ölgenge jata ma, bürkenip demalğany da.
Qarly dalada atynan jyğylyp jatqan jalğyz orys oqys i̇esine tüsti. Nege
jalğyz? Əkesi Tazabektiñ qolynan qaza tapqanyn sol orys bildi me i̇eken?
Bilse, atqa öñgerip əkele jatqan jolda bir sezdirer i̇edi ğoi? Joq, əlde ol
mūny añdyp jürip özi arandady ma i̇eken...
Tüh, kisiniñ oiyna qai-qaidağy tüsedi i̇eken-au!

** *
Jetige tolyp qalğan Oralbek tym i̇erke. Ony i̇eşkim betinen qaqpaidy.
Şəiiniñ jürek tükpirinde bir ğana tüitkil bar: ana bəlege tartyp ketpese
i̇eken dep üreilenedi. Alaida meniñ analyq meiirimim men Təikenniñ əkelik
yqylasy ony jaqsylyqqa jeteleitin şyğar dep ümittenedi. Oralbektiñ
əldene sūrağaly kele jatqanyn Şəii onyñ jypylyqtağan közinen
añğardy.
– O ne, balam? Birdeme i̇esiñe tüsti me?
– İə, apa. Meniñ əkem batyr ma?
– İə, batyr.
– Aqyldy ma?
– Aqyldy.
– Men qaşan sondai bolam?
– Ülkeigende.
– Qaşan ülkeiem?
– Əkeñdi tyñdasañ, soğan ūqsasañ, meni renjitpeseñ, tez-aq ülkeiip
ketesiñ.
– Meniñ tez ülkeigim keledi.
– Kelşi, töbe şaşyñnan bir iiskep qoisam, tez ülkeie bastaisyñ.

***
İel jailauğa i̇endi şyğaiyn dep jatqan kez bolatyn. Keñesbek i̇eñbektep
kelip Tazabektiñ tizesine süienip tūra bastady. Tazabek köterip alyp
mūrnynan iıskedi.
– Şəiken, meni jaqsy köresiñ be, Keñesbekti me?
– Sen bolmasañ, Keñesbek qaidan paida bolady?
– Būltarmai aitşy!
– Seni jaqsy körem.
– Soğan sene almai tūrmyn. Men ölip qalsam, basqa küieuge tiıp
ketesiñ, al Keñesbekti basqa balağa aiyrbastamaisyñ ğoi?
– Aiyrbastamaimyn, ərine.
– Al meni aiyrbastaisyñ.
– Joq, aiyrbastamaimyn. Sen öitkeni bükil ömirimniñ bir ğana özegisiñ.
Özegi joq ağaş ösip-öne me, öziñ oilaşy?
– Olai oilasañ, men dūrys üilengen i̇ekem.
– Qyzyqsyñ, Təiken. Qai-qaidağyny aitqanyñ ne? Nemene, tüs kördiñ
be?
– Tüs i̇emes, oi ğoi, Şəiken, oi.
– Ondai aram oidy oilama. Sonşama sergeldeñ künderden aman
ötkende, i̇endi ne bolsa sony oilağanyñ ne?
– Seni jaqsy körem ğoi. Sonan soñ oilaimyn.
Mūndai əñgimeni nege qozğağanyn Tazabek özi de bilmedi. Sirə, Şəiini
söiletkisi kelgen bolar.
Tazabek atyna i̇endi mine bergende, qasyna Oralbek jügirip keldi.
– Əke, men de baraiynşy!
Tazabek tez jauap bere almady. Jaña körip tūrğandai, qolyndağy
qamşysyn ary audardy, beri audardy. Bir oi sap i̇ete qalyp, balasyn synap
körgisi keldi.
– İekeumiz birdei ketip qalsaq, Gülsən men Keñesbekke şeşeñniñ bir özi
qarai ala ma? Qarasa da, şarşap qalatyn şyğar? Əlde kete bereiik pe?
– Jaraidy, būl joly qala tūraiyn.
– Söite ğoi. Öi, özime tartqan aqyldy küşigim!
Oralbektiñ būl qylyğyna Tazabek dən riza boldy: oiyn i̇eki aitqyzbai
ūğa qoidy. Ana bəlege tartyp kete me degen qūpiiä küdigin onyñ osyndai
qylyğy ünemi juyp-şaiyp ketedi. Ūğymtal, ūqypty bolatyn syiaqty.
Şəiiniñ qany, mūnyñ meiiri zaia ketpeitin şyğar.
Qazaqta «işten şyqqan şūbar jylan» degen söz bar. Jūrt qanşa
jamandasa da, öz balañ öziñe bəribir ystyq körinedi. Sodan bolar, Təiken
toğannyñ basyna künde bir ret baryp qaitpasa, işken asy boiyna
siñbeitinge ainaldy. Aryqpen sudyñ zyrqyrap aqqanynyñ özi qandai
ədemi! Bir jarym şaqyrym jer özennen bölinip ağyp baryp qaitadan
özenge kelip qUiady. Beker aqpai, i̇elge bereke syilaidy. Orys pen qazaqtyñ
basyn qosqan aryq.
...Tazabek özenge köldeneñinen sūlap jatqan sopaq tasqa ūzaq qarap
tūrdy. Qanşama jyl suğa tösin tosyp beker tūrdy i̇eken? İendi ony aryqqa
būryp, qyzmet jasap jatyr. Öz ornyn tapty. Atynan tüsip, mūzdai suğa
betin judy. Öne boiy lap titirkendi. Ornynan türegep atyna qarai jüre
bergende, qarsy aldynda myltyğyn kezenip tūrğan tanys orysty kördi.
Aidalada aiağy synyp jatqanda atqa öñgerip üiine aparğan orysy.
Qamşysyn yñğailap, orysqa qarai yşqyna ūmtyldy. Keudesin qapqan
ystyq ot jarq i̇etip janarynan tögilip ketti. Üñireigen qarañğy tūñğiyq
zymyrata jūtyp bara jatty. Tūñğiyqqa zymyrap süñgip bara jatqan
səuleni şybyn jany şyrqyrap quyp bara jatty. Sonan soñ bəri lyp
söndi.

TÜİIN
Şeşesi Şəiige: «Jailauğa i̇eldiñ aldy şyğyp, arty jaña şyqqaly
jatqanda tuğansyñ», – deitin. Seksen bes jasyn balalary sol jobamen
jasap jatyr. Köktaldyñ «Beljailau» deitin meiramhanasy qonaqtarğa
lyq toly. Asabanyñ dausy taudan qūlağan tasqyndai bir tolastar i̇emes:
maqtaidy, madaqtaidy, əiteuir, i̇esedi, köñildendirgisi keledi. Şəiiniñ jüzi
külgenmen, köñili köteriler i̇emes. Köz aldy tolğan i̇eles, oiy oiran-asyr.
Qanşama talpynsa da, on altynşy jylğydan aryny oiyna tüsire
almady: dəl on altynşy jyly tuyp, sol jyly tua sap i̇esin bilip ketken
adamdai. Ar jağynda ömiri joq sekildi. Bar ğoi, biraq sonyñ bərin sūm
kezeñ joiyp, jūtyp qoiğan tərizdi.
«Baqytty ana, baqytty əje» deidi asaba. Şynynda baqytty ma Şəii?
Baqytty bolar i̇edi, qasynda taudai bop Təikeni otyrsa. Jasy jetip jer
qoinyna kirgen Tabai men Jüzikti, olardan arğy-bergini aitpağanda, i̇eki
birdei ūly Oralbegi men Keñesbegi, Ağyntai bauyrynan qalğan jalğyz
tUiaq Səmeni, onyñ soñynan i̇ergen Əben, Jaqsybala men Təuirbek osynda
otyrsa. Janyn tüsinetin, jağdaiyn biletin Jəmeş pen Jomart ta joq.
Ənimen jer-kökti i̇erkeletken Qapez de, meniñ bolaşağym dep ol bağalağan
Qaratai da joq. Öñkei joq. Öñkei jaqtyñ joqtauşysy qalai baqytty
bolady? Tiri otyrğan soñ, köp jasağan soñ, bəri baqytty dei beredi.
Şəii, tegi, bütin ömir sürip körmegen i̇eken: ylği joğaltu, airylu. Ər
jaqynyn joğaltqan saiyn öz ömiriniñ de belgi bir tüiirin sonymen birge
joğaltyp otyrypty. Airylmağan adamy qalmapty.
Kenet asaba sañq i̇etti:
– Qiyn kezde de, quanyşty kezde de qasynda bolğan qamqorşysy Qali
ağağa söz beremiz!
Şükir, būl bar i̇eken ğoi!
– Şəii jeñge! Anamdai bolğan asyl jeñgem, i̇ekeumiz ne körmedik?
Kimderdi bilmedik, kimderden airylmadyq?! Qūdai būiyrtsa, osy küzde
men seksenge kelem. Aramyz bes-aq jas bolğanmen, men sen körgenniñ köbin
körmedim. On altynşy jyldyñ oiranyn bastan-aiaq sen kördiñ: azabyn da,
ajalyn da. Əke-şeşeñdi, tuğan bauyryñ men onyñ bala-şağasyn orystar
üi-mülkimen tiridei örtep jiberdi. Tazabek ağany tağy atyp öltirdi. Sonyñ
bəri azdai, keşegi soğysta i̇eki ūlyñ Oralbek men Keñesbekten birdei
airyldyñ. Sonyñ... sonyñ...
Közi jasqa tyğylyp, şolaq qolynyñ tūqyl iyğyn qaitaqaita syipalap, Qali söilei almai qaldy. Şəii de közinen parlap
otyrğan jasty oramalymen sürtti.
– Men özim i̇es bilgeli Tazabek ağa men dəl sizdei adam balasyn
kezdestirgen i̇emespin. Tazabek ağany öltirip ketkennen keiin siz birde-bir
jağdaiyñyzdy menimen aqyldaspai şeşken i̇emessiz. Men de birde-bir
isimdi sizben aqyldaspai şeşken i̇emespin. Balañyzdan, bauyryñyzdan kem
körmediñiz. Al, şyndap kelgende, meniñ sizge tük te tuystyğym joq.
Arqadan əldebir sebeppen auyp kelgen qazaqtyñ ūrpağymyn. Bağyp jürgen
qozymdy jamyratyp alğanym üşin baidyñ balasy qamşynyñ astyna
alyp sabap jatqanda, Tazabek ağa ara tüsip qūtqaryp qalğan. Bai əkeşeşemdi quyp jibergen soñ, Tazabek ağany Toğyzbūlaqqa izdep kep
panaladyq. Sodan tuyspyz, əli tuyspyz. Osynda meniñ ini-qaryndastarym
tügel otyr, bəri üili-barandy. Bəri sizdi əje deidi. Siz bərine jai əje
i̇emes, altyn əjesiz. Kobzev degen orys boldy. Tazabek ağanyñ dosy i̇edi.
Keiin Araltöbe, Qoğaly jaqqa köşip ketip i̇edi, aralasa almai, köz jazyp
qaldyq. Meni qazaq bolğan soñ, jaqyn tartqan şyğarsyz. Sol orystyñ
otbasymen siz qalai syilastyñyz. Ol sizdi qalai jaqsy kördi! Ony
körmegen myna jastar tūrmaq, bərin körgen myna men tüsine almaimyn.
Sizdiñ siqyryñyz bar ma, əlde Kobzevtiñ adam bile bermeitin bir qūpiiäsy
bar ma, tüsinbeimin. Balalar! Adam adam bop jaratylğan soñ dəl osy Şəii
əjeleriñdei boluy kerek. Būl kisi jai kisi i̇emes, bükil zamannyñ jaman-
jaqsysyn boiyna siñirgen alyp bəiterek. Jüz jasasyn jeñgem!
Şəii onyñ bir sözinen de jalğandyq tappady. Onyñ sözben qamti
almağanyn būl oimen qamtyp otyr. Özi de, sözi de altyn bauyry! Özi birge
tumasa da, babasy babasymen birge tuğan bauyrlasy...
...«Kəusen» degendi i̇estip, Şəii jalt qarady. Oimen otyryp baiqamai
qalypty, toi aiaqtaluğa taqap qalğan i̇eken. Şöberesi Kəusenge söz tiıpti.
Özine ūqsağan öte süikimdisi. Azan şaqyryp qoiğan aty Kəusər i̇edi. Şəii
i̇erkeletip Kəusen, Kəusentai deitin. Sodan beri Kəusen dep ketti. Solai
atağan özine de ūnaidy.
– Əjetai! Men seni qalai jaqsy köretinimdi sözben aityp jetkize
almaimyn. Muzykaşymyn ğoi, küi tartyp köñilimdi bildireiin.
– Qūlynym! – dedi Şəii köz jasyna qūmyğyp. – Sen tartqan küiden
artyq mağan qandai syi, qandai söz qymbat bolsyn?!
Toi bitti, jūrt tarqady. Oi bitken joq biraq, şer de tarqamady.
Qaumalağan nemereler men şöbereler de keudesin basqan köp oidy birjola
ydyrata almady. Səl seiilgendei bolady da, keşikpei keudesin qaita
tyrnalaidy.
– Əje, men de Almatyma qaitam, – dedi şöberesi Kəusen kelip. – İerteñ
oquğa ülgeruim kerek.
– Jolyñ bolsyn, qūlynym!
Şöberesin qūşağyna qysyp, mañdaiynan iıskedi. Oralbeginen qalğan
jalğyz ūldyñ jalğasy. Üş ūldyñ ortasyndağy jalğyz gül. Baqytty
zamannyñ balasy!

***
Ötken ömir qaita jazuğa bolatyn kitap i̇emes: ötti, bitti. Qatesin de, qate
i̇emesin de tüzete almaisyñ. Öziñe, özgege ūnai ma, ūnamai ma – bəribir.
Bilmeitinderge būrmalap, ədemilep aituğa bolar, biraq öziñdi öziñ aldai
almaisyñ. Ərbir adam öz ömirin özi zertteu arqyly adam bolady. Onda da
dūrys şeşim şyğara alsa. Iştarlyq, kekşildik, ataqqūmarlyq,
keñpeiildilik,
körgendik,
adamgerşilik
siiäqty
minez-qūlyqtyñ
qalyptasuy, sirə, sol şeşimge bailanysty bolar. Alaida, qalai şeşseñ
de, bəri ötedi, ketedi, bitedi. Şəiiniñ de ömiri bituge taiağan şyğar. Onyñ
basynan ne ötpedi? Jiyrma tört jasynda jesir qaldy. Üş balanyñ
kenjesi Keñesbek i̇emşekte bolatyn. Tazabek ölgende Şəiiniñ de ömiri
bitken tərizdi i̇edi. Biraq bitpepti. Əli jalğasyp keledi. Körsin, bağalasyn
dep Qūdai da ğūmyr bergen şyğar, Tazabek te tilegen bolar. «Uaqyt bərin
i̇emdeidi», – dep jūbatady jūrt. Ol i̇em, oilap qarasa, ūmytu i̇eken. Alaida
ūmytu ülgi i̇emes, ūmytpau ülgi ğoi. Ata-babasyn ūmytqan adamdy ūrpağy
da ūmytady i̇emes pe? Būl ölip ketse, Təikenniñ şyrğalañ ömirin ūrpağyna
kim aitady? İeştemeni i̇estimegen ūrpaq qalai i̇esti bolady?
«Osy Köpzip arğy tegi aiyryqşa adam-au» deuşi i̇edi Təiken. Sonysy
ras-au, sirə?! Təiken ölgen soñ qazaqtyñ bəri qaiğyrudan basqa qam
jasamady.Tek Köpzip: «Mūny istegen – Sergeiçuk. Men ony öz qolymmen
atyp kelem», – dep ülken ūlyn i̇ertip Jalañaşqa attanğan.Biraz kün jürip,
«Sergeiçuk i̇eki ai būryn ölipti. Sirə, sonyñ öler aldyndağy amanatyn bir
tuysy oryndağan siiäqty», – dep qaityp keldi ūnjyrğasy tüsip. Qyzğylt
bir ūzyn tasty tauyp əkeldi de, sony jarty ai boiy qaşap, bas jağyn
jūmyrlady da, Tazabektiñ basyna belgi qoidy.
Bala dep jürgen adamyñnyñ dana bop şyqqany qandai keremet!
Tazabektiñ jylyn bergen soñ i̇el-jūrtpen aqyldasyp, aldyna Kitəpbek
keldi. Būl öñirdiñ jön biletin, söz biletin kösemi i̇emes pe, ömirdiñ ūñğylşūñğylyn tarata kelip, Şəiiniñ i̇endigi tağdyryna toqtaldy. «Jasyñ
jiyrma beste. Kelinşektiñ kemel şağy. Suğarylmağan i̇egindei solyp
ketkeniñ bizge de, öziñe de abyroi i̇emes. Qūdai əieldi qosaq boluğa
jaratqan. Tazabektiñ ornyn öle-ölgeniñşe küzetseñ de seni i̇eşkim
küştemeidi. Nəmeñgerlik jolmen Kenjeğarağa toqtağan i̇edik, ol i̇esti söz
aitty: «Şəii mağan şeşemdei bolğan kisi. Meni adam qylğan – Tazabek ağa
i̇ekeui. O kisini alğanym mağan şeşemdi alğandai. Kimge tigisi kelse, özi
tañdasyn. Jer betinde tiri jürsem, şeşeme jasaityn jaqsylyqtyñ bərin
jasaimyn. Kiımin kök, tamağyn toq jasau – meniñ boryşym. Qalğanyn özi
bilsin», – degenin i̇estigende, Şəii Tazabek tirilip ketkendei quandy.
Mūndai sözdi ol tügil, odan ülkenderden de kütpegen. Boiyna küş bitti,
quatyna jiger qosyldy. «Men i̇eşkimge de timeimin, bala-şağamdy bağypqağyp otyram», – dedi.
«Qūdai quat bersin», – dedi Kitəpbek. Artyq söz aitpady. Qūp körgeni
qūbylğan öñinen baiqalyp tūrdy biraq. Sol aitqanyn Jaqsybala qainysy
ainytpai oryndady. Oralbek, Gülsən, Keñesbekterge ağa boldy, būğan
pana boldy. Qanattyğa qaqtyrmady, tūmsyqtyğa şoqyttyrmady. Aibatty,
alymdy jigit boldy. Biri syilady, biri yqty. Bedeli de, biligi de jürdi.

***
Tazabektiñ tam-tūmdap oqytqany Şəiiniñ kədesine jaqsy jarady.
Otyzynşy jyly ökimet Kitiñnen qyzyl şatyrly mektep saldyrdy.
Mektep aşylğan soñ, oğan mūğalim kerek boldy. Azdap hat tanityn Şəiige
mektep basşysy Yğisa qolqa saldy. «Jərkentke baryp üirenip kelesiñ,
seniñ qabiletiñ bar», – dep qoimady. Öñşeñ özi sekildi əiel-i̇erkektiñ
ortasynda Şəii i̇eki ai oqydy. Mūğalim jigit sol zamannyñ i̇eñ bilimdisiniñ
biri bolsa kerek. Asa sypaiy, taza kiınetin, üirete biletin, asyqpai
söilep, asyqpai jüretin jigit ağasy i̇edi. Əielderdiñ i̇estimeitini joq,
aitularynşa, əke-şeşesi jer audarylyp ketken baidyñ balasy körinedi.
Almatyda tūrady i̇eken desetin. Bilgisi, üirengisi kelgen adamğa oqudan
artyq i̇eşnərse joq. Ər bilgen nərseñ, ər oqyğan jañalyğyñ – jan rahaty.
Oqyğan, bilgen saiyn birtindep biıkke şyğyp bara jatasyñ. Biıktei
bergiñ keledi. Biıktegen saiyn bilmeitiniñdi bilesiñ, körmei kelgeniñdi
köresiñ. Kökjiegiñ keñidi. Öziñ de baiqamai özgere bastaidy i̇ekensiñ. Ne
bolsa sony aita salmaisyñ: basqalar oğan qalai qaraidy, tüsine me, joq
pa dep tarazylaisyñ; qalai bolsa solai kiıne bermeisiñ: jūrt būl türimdi
qalai bağalaidy dep oilaisyñ; köringen jerge bara bermeisiñ: ol arada
kimder bolady, meniñ barğanymdy qalai bağalaidy dep küdiktenesiñ.
Qysqasy, ne isteseñ de oilanyp isteitin bolasyñ. Jaqsy adam atanğyñ
keledi. Jūrt meni jaqsy dese, jaqyndarym da, nemerelerim de quanatyn
şyğar deisiñ. Quandyrğyñ keledi.
Oqi bastağandaryna on şaqty kün ötkende ğoi deimin, mūğalim mūnyñ
qasyna kelip jazuyna üñildi. «Jaqsy jazady i̇ekensiz», – dedi i̇elge i̇estirte.
Būl quanyp qaldy. İertesi basqa jaqty aralady da, būl jaqqa jolamady.
Nege kelmedi dep, būl bir-i̇eki ret jaltaqtady. Biraq kelmedi, qaramady da.
İertesi de söitti. O küni ol jaqqa būl da jaltaqtamady. Kelesi küni mūğalim
tağy būğan köñil audarmady. Şəii i̇endi kədimgidei oiğa qaldy: i̇eşteñeniñ
qarasy joq, meniñ būl alañdauym qai sasqanym? Mağan ol söz aitqan joq,
hat jazğan joq, köñil bildirip birdeme dese i̇eken-au, masqara!
İerkeksireitindei ne körindi mağan? Qas qylğandai, mūğalim i̇ertesi mūnyñ
janyna keldi. «Jazuyñyzdy būzyp alğasyz ba? – dedi aqyryn ğana
sybyrlap.
– Jazu tūrmaq özim de būzylyp baram.
Mūğalim müdirip, basqa i̇eşteme demedi. Tek baiau kürsingendei körindi.
Şəii ornynan ūşyp türegep, i̇esikten şyğa jönelgisi keldi. Tek
köpşiliktiñ qalai qararynan qaimyqty. Mūğalim jaqqa jaqtyrmai jalt
qarady. Ol kitəpke üñilip, bet-auzyn sonymen jauyp alypty.
Üş künnen keiin Öktəbir audanynan kelgen jeti kisini mūğalim jeke
alyp qalyp, olardy bügin audan basşylary qabyldaitynyn aitty.
Mümkindiginşe dūrys kiınip keludi tapsyrdy.
Jiyn i̇eki sağatqa juyq sozyldy. Otyryqşylyq ömirge aiaq bastyq,
i̇endi bizge bilim qajet degen töñirekte alty-jeti adam əñgime aitty.
Mūğalim de söz söiledi. Arap qərpine köşudiñ qajet i̇ekenin ol da, bəri
aitty. Biraq bəribir Şəii sonşalyq nege qajet i̇ekenin tübegeili tüsine
almady. «Qai sözdi qai ərippen jazğanda ne tūr?» – dep oilady.
Jiynnan şyğarda mūğalim mūnyñ qasyna keldi. Ünsiz qolyn ūsyndy.
Şəii onyñ qylyğyna tosyrqai qarady. Alaqanynda birdeñe ağarañdady.
Hat i̇ekenin bildi. Jūrt baiqap qalmasyn dep jūlyp alğandai jyldam ala
qoidy. Artyna qaramastan kete bardy.
Mūğalim ūzaq jazypty. Bai balasy i̇ekeni şyn bolyp şyqty. Türgenniñ
əigili baiy dep, əkesin Orynbor jaqqa jer audarypty. Özi de ökimettiñ
baqylauynda jürgen körinedi. «Menimen bas qosu – bolaşağy beiməlim
ömirge aiaq basu. Men sizdi ūnattym. Biraq siz ūnatpasañyz, bəri beker i̇ekenin
bilem. Şynymdy aitsam, men sizge pana bola alam ba, joq pa, bilmeimin.
Al siz mağan pana bola alasyz. Öziñizge, balalaryñyzğa bas ie bolu – men
üşin ülken baqyt. İeger siz hoş körseñiz, bərin tərk i̇etip, qasyñyzda qalar
i̇edim», – depti.
Şəii oğan jauap jazbady. Öitkeni böten i̇erkekpen bailanysqa tüskenin
Təikenniñ əruağy keşpeitindei körindi. Onyñ üstine Oralbegi men
Keñesbegin aldaityn qylyqtai sezindi. Tabai men Jüziktiñ, Səmen men
Əbenniñ, basqalardyñ betine qalai qaraimyn dep te qoryqty. Bir sezimniñ
bastalğany da, bitkeni de sol.

***
Kiımi de mal, tamağy da mal bop otyrğan qazaqqa qalqozdastyru
nauqany öte auyr tidi. Jan bağyp otyrğan bar malyn ortağa jinap alğan
soñ, jūrt jappai aşarşylyqqa ūşyrady. Ökimettiñ öktemdiginen,
aştyqtyñ aranynan qūtyludyñ birden-bir amaly i̇elden qaşu boldy.
Bükil aimaq aldy-artyna qaramai ürikti. Qoğaly men Araltöbeniñ
jalaiyry da, Kitəpbektiñ auyly men Kitiñ jūrty da – bəri Qytaiğa
qaşty. Aigünniñ əke-şeşe, tuğan-tuystary, Jūmatai –bəri ketti. «Jür
bizben birge», –dedi Aigünniñ əke-şeşesi. «Joq, – dedi Aigün i̇eş
qobaljymai, – men Şəii apamdar köşse, köşem, qalsa, qalam». Əkeşeşesi i̇eki kün qarailady da, aqyry köndire almai, özderi ketti. Özi bilsin
dep, Şəii Aigünge aqyl-keñes aitpady, tek keiin mañdaiynan iiskedi.
«Aqylyñnan ainalaiyn! İerin syilağan əiel i̇elin de syilaidy.
İeldi syilağanyña rizamyn. İendi i̇el de seni syilaidy», – dedi.

***
Oralbegi soğystan oralmady. Habarsyz ketti. Attanyp ketkeninen keiin
hat kelmedi. Soğysqa jetkeni de, jetpegeni de belgisiz. Bir qyzy men bir
ūlyn qūşaqtap kelini qaldy. Keñesbek soğys bastalmai tūryp üilengen,
biraq bala süiip ülgermedi. Səmennen – i̇eki qyz, bir ūl qaldy.Qanşama
qaiğy-qasiretke qaiyspai kelgen Tabai quanyşqa tötep bere almady.
Əbenniñ i̇ekinşi ūly mektepke barğanda, tilaşar jasap, i̇ertesi ony mektepke
apara jatyp, jolda üh dep otyra ketipti. «Ata!» – dep, nemeresi bassalady.
«Üige», – dep qisaia beripti. Üige əkelgendegi bar aitqany: «Jüzigim!» –
degen söz bolypty.
Təuirbek pen Aişanyñ i̇eki ūly maidanğa ketip, ülkeni Qali oñ qolyn
tübimen maidanda qaldyryp, şolaq bolyp oraldy.
Qandy soğystyñ qai küni auyr, qai küni jeñil bolatynyn Şəii qaidan
bilsin, bilse, soğysyp jatqandar özderi şamalaityn şyğar. Qazaq baiğūs
«Balañ baqytty boluy üşin, öit, büit!» – dese, öite beredi, büite beredi.
Bərimiz söittik.
Şəiiniñ de şekesi qyzyp tūrğany şamaly. Biraq, əiteuir, şükir
degizetin jağdaiy joq i̇emes. Keñesbeginen ūrpaq qalmasa da, Oralbekten
bar. Solardy ösiru üşin, atasy Tazabektiñ, əkesiniñ qandai adam bolğanyn
solardyñ qūlağyna qūiyp aitu üşin ğana ölgisi kelmeidi.
İeki ūl tuyp, i̇ekeuinen birdei airylu qandai anağa qiyn bolmasyn?
Biraq ornynda bar oñalar degen ümit – qaiğy-qasirettiñ bərinen biık.
«Ölgenniñ artynan ölmek joq» deidi qazaq.
Adam jaqsylyqty aldymen öz balasynan, qala berdi ağaiyn-tuystyñ
balasynan kütedi. Soğystan keiin
Şəiige qarailasatyndai i̇eşkim
qalmağan siiäqty i̇edi. Bükil bolaşağyn qara jamylğy jauyp qalğandai i̇edi.
Sol qarajamylğynyñ ūşyn Təuirbektiñ Qaliy qaiyryp tastar dep kim
oilağan?! «Meni Tazabek ağam qamşynyñ astynan jūlyp alğan. Men ony
öle-ölgenşe ūmytpaimyn, təte. Men tiride sizdi jan balasy basyna
almaidy», – degen Qalidy Şəii qaitip öz jaqynynan kem körer? Tektilik
pen teksizdik ömir boiy östip örbip otyrady i̇eken ğoi, özi.
Jesir əieldiñ jağdaiyn jetim-jesir de tüsine bermeidi. Tek tekti
kisiniñ ğana oğan közi jetedi. Qalidyñ közi jetti.

***
Kitiñ mektebinde sabaq berip jürip, tağy bir jağdaiğa tap keldi.
Kitəpbektiñ qasynda jüretin Qamza sary jigit Kitiñ auylyndağy
Qaramende ruy birlesken qalhozğa bastyq bop kele qaldy. Közkörgenniñ
aty közkörgen ğoi, kelgen boida-aq ol būğan qamqorlyqpen qarady.
Oralbekti qyzmetke tartyp, auyldyq keñestiñ orynbasary i̇etip qoidy.
Anda-sanda üige kelip, hal-jağdaidy bilip ketip jürdi. Jüz körisip jürgen
adamdar jüre-jüre üirenisip ketedi. Sary jigit bastyq bolğan soñ Qamza
degen atyn ūmytyp qalğandai i̇eldiñ bəri ony «basqarma, basqarma» dep
ketti. Sol arada Kitəpbek qaitys boldy degen habar keldi. Kitiñde ony
bilmeitin kim bar, jūrt jappai Aqjazyqqa qarai attandy. Əueli
Qaişynyñ işinde ərtel qūryp, artynan «Aq jazyq» ərtelin «Aq jazyq»
qalhozyna ainaldyrğan, onyñ ortalyğyn Qaişydan Aqyrqūdyqqa, odan
Aqjazyqqa birjola ornyqtyrğan aibyndy, alğyr basşyny audan işinde
bilmeitinder kemde-kem bolatyn. Şəii bala-şağasymen barudy ūiğardy.
Tabai men Jüzik te – bəri tobymen şyqty. Bükil Kitiñ köşip kelgendei
boldy. Kitəpbektiñ kisiligi, būlarğa istegen jaqsylyğy soğan tatityn i̇edi.
Sony körgen sary jigit Şəiige: «Apyrm-ai, i̇erkek istei almaityn isti
istediñ-au! Bükil Kitiñ seniñ qolastyñda i̇eken ğoi», – dedi süisinip.
Qūşaqtap, iyğynan qaqty. Baiqatpai özine qarai tartty. Qatty
qūşyrlanyp qysty. «Janym-ai!» – dedi əldenege ökingendei. Sol keş
Kitiñnen kelgenderge qonaqasyn sary jigittiñ özi berdi. Aiağynan tik tūryp
kütti, özgelerdi de tik tūrğyzdy. «Kitəpbek inisin jaqsy tərbielep ketken
i̇eken», – desti qariiälar.
Tün jarymda Tūiyqtan qūdalary keldi. Işinde Bəken de bar i̇eken.
İertesi Kitəpbekti jerlep qaitqan top işinen ony körip, Şəii büii
körgendei şoşyp ketti. «Tazabektiñ üstinen aryz jazyp bergen Bəken
i̇eken», – degen Tabaidyñ sözi tap sol arada i̇esine tüsti. Ol da, būl da
körmegensidi.
Adamdar aza tamaqqa kirgende, Tūiyqtan kelgender men Kitiñnen
kelgender bir üige bölindi. Amal joq i̇ekeui tağy ūşyrasty. «Kördegini
köretindei üñireigen köziniñ üreilisi-ai!» – dedi Şəii ürke teris ainalyp.
Jūrt syrtqa şyqqanda, aqyry Bəken būğan jaqyndady. Şəii tu
syrtymen tyjyryndy. «Köñil körgen jerde» degen. Qaza qaiyrly
bolsyn!» – dedi qatarlasa qasyna kelip.
Ərine, ol Tazabekke köñil aitty. Şəii biraq ədeii ūqpağansydy.
«Jaqsy kisi i̇edi, aryzdan qaşyp aryp-aşyp kelgenimizde osy kisiniñ
qoltyğyna tyğylyp i̇edik», – dedi qasaqana əñgimeni Kitəpbek jaiyna
būryp. Bəken būl jaqtyñ da jağdaiyn jaqsy biletindigin baiqatty: «Qazir
de qoltyğyna kirip jürgeniñ osal adam i̇emes körinedi ğoi», – dedi keketip.
Kimdi meñzep tūrğanyn Şəii tüsindi. Biraq tüsinbegensidi. Tipti
i̇estimegensip būrylyp kete bardy.

***
Jūrt öz malyn özi soiyp aludan qorqatyn zaman tudy. «Alyp ketipti»,
«Atyp tastapty» degen sözder tirşiliktiñ i̇esigin aşyp-jauyp tūrğan perde
sekildi i̇edi. Osyndai kezeñde Oralbek: «Üilenem» degendi aitty. Şəii
balasynyñ on toğyzdan asqanyn, zaman qanşama qyspaqqa salsa da,
tirşiliktiñ əli toqtamağanyn kenet tüsingendei küige tüsti. «Qaitem? Ne
isteimin?» – dep sasty. Tabai men Jüzikten basqa kimmen aqyldasady?
Solarğa bardy. Tabai da sasty. Jüzik qana syr bermei, oilanyp baryp:
– «Būdan jaman künimde de toiğa barğanmyn» depti ğoi būrynğylar.
Keşegi on altynşy jylda da baiğa tiıp, qatyn alğamyz, i̇elmiz ğoi, bir
jöni bolar, – dedi ömir körgendigin körsetip.
– Toi jasaityn tügimiz joq qoi, meni qinaityny – sol, – dedi Şəii toq
i̇eterin aityp.
– Abdyrama! Tabai men Jaqsybalañ aqyldassyn. Balaña quanğanyñnan
basqa syr bildirme!
Jüziktiñ jiger bergenine Şəii jelp i̇ete qalmady. Ol, qūdai biledi,
Səmen üilengen kezdi ūmyta qoimağan şyğar? Ol əlgi kəmpeske jüre
qoimağan kez i̇edi. İelde mal bar, bereke bar uaqyt. Ağaiyn-tuys bir-bir
maldan atağanda qora tolyp şyğa kelgen. Qūdalarğa beretin kiıt pen
kədeniñ bərin Jaqsybala qainysy bir özi kötergen. «Təiken ağam tiri
bolsa, öster i̇edi», – degen sözi əli qūlağynda. Ol kün kelmeske ketkeli
qaşan?! İelmen birge qainysy da qarasiraq kedei bolyp otyr. Oğan tipti
«öit-büit» dep birdeme aituğa da auzy barmaidy. Aitsa, qasaqana synap
aitqandai bolady. Sağyn syndyrady. «Joqtyq jomarttyñ qolyn
bailaitynyn» bile tūra oğan ne deidi?
Şəii oğan i̇eşteme demeuge bekindi. Aitsa, Tabai men Jüziktiñ özi
aitsyn. Özi bir ūsaq mal tauyp ber dep, nede bolsa Kobzevpen aqyldasady.
Balasy üilengeli jatqanyn aitqanda, Kobzev kədimgi qazaq tuysqany
qūsap qūşağyn jaia ornynan ūşyp türegeldi.
– Mine, «Ornynda bar oñalar» degen – osy. Qūdai bizdi būğan da
jetkizdi. Men orys qonağyña samogon jasaimyn, qazaqtaryña qatynym
kartop pisiredi, balalarym qolynan kelgen kömegin jasaidy. Saspa, bərin
jaiğastyramyz, – dedi dauryğyp.
Şəii köñiline riza boldy, biraq dəl solai bola qūiatynyna birtürli
seniñkiremedi. Öitkeni, joqşylyqtyñ tamyry orys pen qazaqqa birdei
jaiylyp ketkenin közi körip jür ğoi.
Tabai ne der i̇eken dep Şəii bir kün kütti, kelmedi. İertesi kədimgidei
i̇eleñdei bastady: būğan ne körindi? Jüzik i̇ekeui kelise almai qaldy ma?
Əlde kömek berer jağdaiymyz joq dep Uialğany ma? Keş batqanşa kütti.
Kelmedi. İendi özi baruğa bekindi. Asyğys, alqyn-jūlqyn kiındi. İesikten
i̇endi şyğa bergende, syrttan qūlağyna dabyr-dübir şalyndy. Jaqsybala
qainysynyñ dausy. Köñili köteriñki kisiniñ üni. Ne şyğaryn, ne
şyqpasyn bilmei bögelip qaldy.
– Ou, jeñgem kiınip apty ğoi?! «Būlar kelmese, men olarğa özim
baraiyn» degen-au, sirə?
Qainysy döp basty. Şəii külip jiberdi.
– İendi qaşanğy kütem? Baryp, bəriñdi bir qyraiyn dep i̇em.
– Sizge qalai bolsa solai kele saludan qorqyp, aldymen Kobzevke kirip
aqyldastyq, jeñge. Būl özi – qūdaiğa qarağan orys. Qazaqtyñ jağdaiyn
qazaqtan kem bilmeidi. Aitpaqşy, kidirgenimizdiñ i̇eñ ülken sebebi, myna
Tabai ağamnyñ ūly Əben de üilenem dep qabattasyp jatyr.
– İe, ony nege aitpaidy? Jüzik menen ony nege jasyrady?
– Əñgimeniñ bar qyzyğy soda bop tūr ğoi, jeñge. Əkesi men şeşesi de
keşe ğana i̇estip otyr. «Oralbek üilense, men de üilenem. Aita almai
Uialyp jür i̇em», – depti.
– Tipti jaqsy. İekeuiniñ toiyn qosyp jasaimyz.
– O, auzyñnan ainalaiyn jeñgesi! Osyny sizge qalai aitarymyzdy
bilmei sastyq qoi. «Nege jağalasasyñdar?» dep ūrsa ma dep bərimiz
qoryqtyq. Tabai ağam tipti men barmaimyn, əueli sender aityp köriñder
dep, kelmei qala jazdady.
– Jüzik şe?
– O kisi: «Nege būryn aitpaisyñ? Jibektiñ aldynda meni jerge
qarattyñ», – dep, ūlyna ūrsyp, balañnyñ syryn bilmeisiñ dep, odan Tabai
ağama ūrsyp, odan asyp bizge tiıse bastağanda zorğa toqtattyq.
– Jaraidy, zuyldatpa! Sonymen qalai kelistiñder?
– Bəri oidağydai bolady, jeñge. İerteñ Kobzev, Səmen üşeumiz
Tyşqandağy ətiretke baramyz. Tekşe degen jailauda arqar, teke degeniñ
örip jüredi deidi. Ətirette Kobzevtiñ tanys kəməndiri bar körinedi, soğan
baryp añ atyp əkelemiz. İet tabylsa, basqasyn uaiymdamaimyz.
Şəiige būl söz əzil tərizdendi. Əitkenmen qūp kördi. Kim biledi,
kəməndiri küşti bolsa, qolynan kelip te qalar. Köpzip senimsiz sözdi
söilemese de kerek.
– İeki ūldyñ toiyn qosyp jasau būryn-soñdy boldy ma, joq pa, ony
bilmeimin. Biraq mağan qatty ūnap tūr, – dedi Tabai būl jağdaiğa öziniñ
riza i̇ekenin bildirip.
Olar Tyşqan jaqqa ketkende, i̇ertesi keşkilik Kitiñge Qamza keldi.
Keşki apaq-sapaqta amandasuğa kirdi. Aman-saulyq sūrasqan soñ, Şəii i̇eki
ūldyñ qabat üilengeli jatqanyn aitty.
– Oibai, mynauyñ ülken jañalyq qoi!? İeki küieu, i̇eki kelin – odan
artyq qandai quanyş bolmaq? Kelgenim qandai jaqsy boldy. Tazabek tiri
bolsa, būl toidy qalai jasar i̇edi, dəp sondai i̇etip jasaimyz, qūdai
būiyrtsa. Qam jeme, bərine özim bas-köz bolam, – dedi basqarma bərin özi-aq
birden oilap-pişip.
– Ə, aitpaqşy, – dedi kenet i̇esine əldene tüsip, – toiğa tamaq tabarmyzau, ən-küisiz toi toi bola ma? Kisi jiberip, Qapez ben Qarataidy aldyrsam
qaitedi?
– Keler me i̇eken?
– Nege kelmeidi? Ölerdegi sözimdi aityp hat jazyp jiberem.
Şaqyratyn kisilerdi de tizimdep ber, bərin bir-aq bitirip kelsin.
Üiden şyğyp bara jatyp basqarma artyna būryldy. Birdeme aitqysy
kelip tūrğanyn tüsinip, Şəii betine qarady.
– Mynandai bir öleñdi bilesiñ be?
Köziñ – qara, ağaştyñ kömirindei,
Boiyñ – tüzu, myltyqtyñ temirindei.
Senimenen ötkizgen jarty künim,
Jamannyñ öte şyqqan ömirindei.

– Ony nege aittyñ? – Şəii ne aitpağyn seze tūryp sūrady.
– Sen sondai əielsiñ! Sonan soñ aittym. Meniñ əielim üş qyz tuyp
berdi. Bes jyl boldy, bala kötermedi. «Mağan ūrpağymdy jalğaityn ūl
kerek. Sen bir üiim bolyp otyr, basqa əielge üileneiin», – dedim. Köndi. –
Sony aitty da, artyna qaramastan şyğyp ketti. Bəlkim, jaisyz söz i̇estip
qalam ba dep qaimyqty; bəlkim, men aitarymdy aittym, i̇endi sen oilan
degeni.

***
Jer betinde jaqsy adam köp bolsa, jaqsyny añsap nemiz bar, kez
kelgenimen köñil jarastyryp ketpeimiz be? Orystyñ bəri Kobzevtei
bolsa, on altynşy jyly qazaqty orys qasqyr şapqan qoidai qyrar ma
i̇edi? Bəri adamnyñ ala-qūlalyğynan. Tazabekti dəl Kobzevtei birde-bir
qazaq jaqsy körgen joq şyğar. İekeuiniñ sonşalyq bauyrlardan beter
syilasuynda ne syr bar i̇ekenin bir qūdai bilmese, basqa i̇eşkim bilmeidi.
Ölgennen keiin de özgermei syilau tuğan bauyrdyñ da qolynan kele
bermeidi.
...Kobzevter bir qūlja, bir tauteke əkeldi, basqarma bir jylqy berdi.
Aşty-toqty jūrt astatök jağdaiğa tap bolatyn boldy. Şəiiniñ iştei
küdikpen kütkeni Ileniñ arğy betinen kimder keletini i̇edi. Sonadaidan
sañqyldap söilep kele jatqan Jomarttyñ dausyn i̇estigende, qūlynynyñ
ünin qūlağy şalğan qūla biedei ornynan tūra ūmtyldy. Jəmeş te, Qapez
ben Jibek te qasynda i̇eken. Otyz altydağy əiel dəl on altydağy qyzdai
qūldyrañ qaqty. Qapez ben Jomart attarynan domalai tüsip, qūşaqtai
aldy.
– Bauyrlarym, bar i̇ekensiñder ğoi! – dedi ərbirin aimalai qūşaqtap.
Jan-jağyna jaltaqtap, Şəii tağy bireulerdi izdedi.
– Ədilbek ağa auyryp jatyr i̇eken, Baiğabyl ağa men Qojabek ağa,
Samsaly – bəri tündeletip kep qalar, – dedi Jomart solardy joqtap tūr ma
degen oimen.
– Qaratai kele almady ma?
– Kele almady, – dedi Qapez kürsinip. – İendi ony köre almaimyz. Otyz
i̇ekinşi jylğy aştyqta odan airylyp qaldyq.
– Qūdai-ai, qyrşyn ketken i̇eken ğoi?! İmany joldas bolsyn! Üilenip
pe i̇edi?
– Üilengen. Əke-şeşesi, əieli, i̇eki balasy – bəri Qytaiğa qaşyp bara
jatqan jolda Qaratai qaza bolypty. Ərkim öz basymen əure bop jürip,
saqtai almadyq. Onymen birge öner de öldi. Orny tolmaityn qaza sol
boldy.
...Ol toidy i̇eske alu sol kezdegi adamdardy añsau sekildi: tanauy
jelpildep, Əbenim üi bolyp jatyr degen quanyştan qysyq közderi şoq
şaşyp jürgen Tabai qandai i̇edi; qūdaidyñ būğan jetkizgenine de şükir
dep, toidyñ iesi i̇emes, kütuşi kelinindei jaipañ qağyp jürgen Jüzik
qandai i̇edi; toidyñ bir jerinen tüitkil şyğyp qala ma dep, qaita-qaita
Şəiige jaltaqtap, bylai şyğa bere bir-birimen jaña köriskendei auyz
jalasyp tūrğan Jaqsybala qainysy, Səmen bauyry, solardyñ anda-mūnda
jūmsağanyn adam sanap ardaq tūtqandai körgen Keñesbeginiñ külim qağyp
zyr jügirgeni qandai jarasymdy i̇edi? Oi, şirkin-ai, ötip ketken soñ,
qymbat körine me, əlde şynynda da şattyqqa toly şaq pa i̇edi?! Orys
Köpziptiñ qulana quanyp: «Vo!» dep barmağyn şoşaityp külgeni əli köz
aldynda.
Sol toida ğoi, basqarmanyñ köñilin anyq añğartqany. «Būl toidy biz
jasap jatqan joqpyz. Bəri seniñ nietiñnen. Sen sūlu əiel ğana i̇emessiñ,
adamnyñ bərin öziñe yntyq qyp qūiatyn qūdiretsiñ», – degeni. Şəii onyñ
betine «O ne degeniñ?» degendei qarağan. «Öitip qaramaşy kisige! Bərin
körip, bərin bilip qoiğandai qaraisyñ. Adam qorqady», – degen tağy
qybyjyqtap.
Qairan Qapez-ai, onyñ orny i̇erekşe i̇edi ğoi! «Ağanyñ üii – aqjailau»
deidi ğoi qazaq. Ağasynyñ üiine kelgen i̇erke inidei i̇emin-i̇erkin jairañdap
i̇edi. «Törkinine kelgen qyzdai qaitqym kelmeidi», dep i̇edi i̇eldi küldirip.
Jomart i̇ekeui bir-birimen əzildesip, i̇eldi de məz qyp, özderi de məz bop, alqa
otyrystyñ səni bolyp i̇edi.
Tabaidyñ kisi köñilin taba qūiatyny boluşy i̇edi. «Qapezjan, Şəiiniñ
üii – ağañ Tazabektiñ üii. Olardyñ ūly Oralbek üilenip jatsa, meniñ
ūlym Əben de üilendi. Bir ağañnyñ üiinde bolyp, i̇ekinşi ağañnyñ üiine
qonbai ketkeniñ qalai bolady? Bir-birimizdi künde körip jatqamyz joq,
balalarymyz künde üilenip jatqan joq. Şynymdy aitsam, əniñe,
əñgimeñe qanbai qaldyq. Bügin keşke Jüzik i̇ekeumizdiñ de şañyrağymyzdy
körseñşi!» – dedi.
Ony Jaqsybala qainysy ilip əketip, ol da qonaqqa şaqyrdy. Aqyry
Qapez toidan keiin üş-tört kün aialdady. Jūmysym qaldy demei, basqarma
da birge boldy.
Jaqsybala qainysynikinde otyrğanda Qapez Qarataidy i̇esine alyp,
sodan üirengen ənim i̇edi dep, Şanşardyñ «Syrğaly i̇erkem» ənin saldy. Ən
Qarataidy joqtatty. Qarataidy jūtqan aştyq söz boldy. Sonda otyryp
Qapez sol aştyq kezinde şyğarğan «Auyr kün-ai» degen ənin aitty. Ony
ən deu – az, mūñ, zar deu – dūrys.
«Balalary airylğan anasynan,
Airylğan analary balasynan.
Jetim-jesir jalañaş aşyqqan soñ
Sabannyñ dən izdedi arasynan.

Aihoi, auyr gün-ai,
Jazatyn kün bolar ma bauyryñdy-ai!
Aihoi, qazağym-ai,
Arylar kün bar ma i̇eken azabyñnan-ai!?

Küniñ qaida keşegi ən izdegen,
Sairandap at üstinde sən izdegen?
Qara tünge tap boldyñ kündiz-tüni,
Ininen sūr tyşqannyñ dən izdegen».
Jylt i̇etken jūldyzy joq qarañğy tün Şəiiniñ köz aldyna keldi. Apta
boiy bir tüiir tatpağan adamğa kün men tünde qandai aiyrma bar? Onyñ
közi qara tünek körden basqa neni köredi?
– Aituğa da, tyñdauğa da tym auyr i̇eken, – dedi basqarma közin sürtti me,
uqalady ma, alaqanymen betin birtürli üikelei sipap.
– Meniñ aqylymdy alsañ, Qapez, būl əniñdi i̇el aldynda aita bermeşi.
Köre almai jürgen bir dūşpanyñ auyr kündi öz basyña ornatyp jürer.
– İə, – dedi Şəii qūptap. – Söitedi.
Sodan keiin bəri bir-biriniñ betine qarai almai, közderimen jer şūqyp
biraz otyryp qaldy. Ol tynyştyqty tynyş otyra almaityn Tabai tağy
būzğan.
– Sen, Qapez, tyşqannyñ ininen dən izdegendi aitasyñ, al biz
tyşqannyñ özin izdep, özin jedik, – dep saldy.
– Qoişy qaidağyny aitpai! Tyşqan
otyrmysyñ? – dep, Jüzik əzil namys jasady.

jegen

Tabai

atanğaly

Tabai biraq qyñq demedi.
– Şyndyq adamğa ūnamağanmen, qūdaiğa jağady. – Saidyñ auzynan
suyr ūstap əkelgenimde, sary qazy jegendei qūşyrlanğandaryñdy qalai
ūmyta qaldyñdar? – dep, tipti ərige baryp toqtady.
Tabaidyñ onysy ras i̇edi. Əuelgide Oralbek pen Keñesbek i̇eşkimge
aitpai, attyñ qūiryğynan qyltūzaq jasap alyp tyşqannyñ inine salyp
jürdi. Qytaiğa bosyp bara jatqan aş-jalañaş jiılei bastağan soñ, bireumireu balalardyñ özin jep qoiyp jürer dep qauiptenip, Tabai özi
balalardy bastap tau-tasty aralap kezetin bolğan. Ölgeli jatyp ta Uiatyn
oilaityn qazaq tyşqan jegenin bir-birinen jasyrady. Tünde qainatyp,
tündeletip jeitin. Ūstağan tyşqandaryn özine, Təuirbekke, Kenjeğarağa,
Şəiige – tört üige Tabaidyñ özi teñ bölip taratatyn. Anda-sanda qūian
ūstasa, künde qūian jep jürgendei, ony jariiälap aitatyn.
Qatty aşyqqannan otyz i̇ekinşi jyldyñ qysynda Kobzev tūqymdyq
kərtöşkesin de jep qoiyp, köktemge salym qatty qysyldy. Közi
şüñireiip, qabağy üñireiip, qatty jüdedi.
Kenjeğara men Təuirbek otyz i̇ekinşi jyldyñ kökteminde Köktaldan i̇eki
kök i̇esek minip keldi. Sol i̇eki i̇esek jaz boiy biraz üidi asyrady. Qoly ismer
Kobzev būrynğy at arbasyn i̇ekige bölip, odan i̇eki döñgelekti i̇eki arba
jasady. Ondai arbany kötek arba deidi i̇eken. İeki i̇esekti i̇eki arbağa jegip
alyp Kobzev bala-şağasymen, Kenjeğara men Təuirbek, Səmen, Əben, Qali,
Oralbekti i̇ertip – bəri tañsəriden on şaqty şaqyrym ördegi Aiaqsazğa
ketedi. Tabai bir dağar tauyp berdi, tağy üş kenep qap alyp, bəri
Aiaqsazdyñ suynan balyq süzdi. Əueli taiaqpen şymnyñ tübin, sudyñ şöp
basqan jağasyn türtkilep ürkitip, dağar men qaptyñ auzyn kerip süzip
alady i̇eken. Ūsaq-ūsaq qara balyq soğan qaptap tüsetin körinedi. Sasyp
ketpesin dep, ūstağan balyqtaryn tūlypqa, könekke su toltyryp, soğan
salyp əkeledi. Ony qalai qainatudy, qalai quyrudy Kobzevtiñ özi men
əieli būlarğa i̇erinbei üiretedi.
Küzde Aiaqsazğa qar tüsti. İendi balyq ta, tyşqan da taptyrmaityn
boldy. Sol kezde Şəii qatty sasty. Balalarğa beretin bidaiy da, qara suğa
qainatyp beretin qalaqaiy men jalbyzy da bitti. Osy jağdai jalğasa
berse ūzamai özi de, balalary da öletinin bildi. Ölmeudiñ amalyn küni-tüni
oilap taba almady. Bala-şağa oinau tügil jüruden qaldy. Özi de közi
qarauytyp, qai jerde birjola jyğylady i̇ekem dep küdiktene bastady. Küni
boiy jatyp-jatyp, keş bata dalağa şyqty. Baltany zorğa köterip, itiniñ
qasyna keldi. Aryğan, qūr sülderi qalğan Aqtös qūiryğyn būlğañdatty.
Əzirşe i̇ekeumiz de tirimiz ğoi dep tildesken tərizdi. Küdiktenbedi, qaşpady.
Baltany yñğailap, i̇eki oqtaldy, biraq ūra almady. Qoly batpady. «Jeti
qazynanyñ biri deuşi i̇edi, kiesi ūrar» dep oilady. Üige qaita kirdi.
Közimen tintip, üi işindegi mülikterdi şetinen tügendep şyqty. Bügin
i̇emes, biraq ne i̇erteñ, ne odan arğy küni ne özin, ne balalardy ölim kütip
tūrğanyn jüregimen sezdi. Sol sezigi anyqtalğandai əueli Oralbegi, sonan
soñ Keñesbegi men Gülsəni birdei auyryp qaldy. Bastaryn kötere almai,
i̇erteli-keş tek jatady, yñyrsidy. Keñesbegi azdap isine de bastady. Ol –
ölimniñ jaqyndağan belgisi. Ana jüregi ümitten göri küdiktiñ beleñ alyp
bara jatqanyn sezdi. İeñ aqyry balalardan būryn özim ölsem i̇eken, olardyñ
ölimin körmesem i̇eken dep tiledi. Öz i̇etin balalaryna tiridei özi bölip bere
alsa ğoi, şirkin!
Kenet közi i̇enesi astyna töseniş i̇etetin tulaqqa tüsti. Quanyp ketti.
Aqyl-i̇esi orala bastady. Tazabektiñ tony bar. Aitpaqşy, qamşysy da bar.
Bəri jeuge jaraidy. Ornynan ūşyp türegeldi. Dereu qyryqtyqty izdedi.
Bar i̇edi, biraq taba almady. Qoi qyryqpağaly qai zaman? Bir qaltarysta
qalğan bolu kerek. Tintip jürip, aqyry tese bop qalğan qaişysyn tauyp
aldy da, dereu tulaqtyñ oidym-oidym bop qalğan qylşyqtaryn qyrqa
bastady.
Boiyna küş bitti. Ölmeitindei ümit oraldy. Tulaqty tyqyrlap bitken
soñ, pyşaqpen tört-beske bölşektedi. Sumen əbden judy. Sonan soñ
ūsaqtap turady. Üş balasyna bir-bir uystan, özine jarty uys dep törtke,
böldi. Basqalar şe? Olar öle bere me?
«Qoi, bir şökimnen bolsa da bölip jer. Tulaqtyñ bir böligin tügel
qainataiyn» dep şeşti. Ot jaqty, qazanğa su qūidy. Kespedei tilingen
tulaqtyñ tilim-tilimin tün işinde qainata bastady. «Şirkin-ai, bir tüiir
mai bolar ma i̇edi!» – dep armandady. Sonda sorpanyñ dəmi kirer i̇edi.
Qatqan tulaq jūmsarsyn dep, qazanğa otty lapyldatpai, baiaulatyp, azazdan jaqty. Qazan auzynda otyryp qalğyp ketken i̇eken, tüsine toi kiripti.
Kimniñ toiy i̇ekenin dəl bilmeidi, Qapez, əiteuir, ən aityp otyr i̇eken. Ən
tyñdağan jūrt Bəkendi üige kirgizbeidi. Ol men de aitam, üige kirem dep
bolmaidy. «Anany kirgizbeñder!» dep, Şəii tūra jügiredi. Jyğylyp qala
jazdaidy.
Ūianyp ketti. Oty öşuge səl qalypty. Tulaqtyñ bir tilimin alyp tistep
körip i̇edi, kədimgidei bylbyrap, jeuge jarap qalypty. Sodan keiin ot
jaqpai, qazannyñ üstine Tazabektiñ tonyn jaba saldy. Byğyp jatsa, tulaq
bylqyp jūmsara tüser. Balalary ūianğanşa babyna keler dep kütti.
Östip ömir sürip jatty. Bir küni tün jarymda bireu i̇esik qaqty.
Balalary ūiana qoimady. Nede bolsa dep, i̇esikke özi bardy. Dausyn
şyğarmai, bosağany ədeii tyqyr i̇etkizdi.
– Şəii, men ğoi, – dedi Kobzev.
Kenep qapqa orağan siyrdyñ san i̇etin əkelipti.
– Balalarğa aitpa, tünde pisir de, qalğanyn i̇eşkim körmeitin jerge
tyğyp qoi. Şetinen talğajau qylarsyñ. Jan balasyna sezdirme.
Ol şyğyp ketisimen Şəii şiki i̇etten bir tistep şainady. Tūla boiyna
tarağan nər əlemdegi i̇eñ dəmdi astyñ söli i̇edi. İettiñ iısinen i̇elitip basy
ainaldy. Biraq bireu bilip qūia ma degen ürei dereu i̇esin jiğyzdy. İesikterezeni qymtap ot jaqty. Qazanğa su toltyryp, i̇etti molyraq saldy.
Pisken i̇etti törtke bölip, bir böligin dastarqanğa orady da, qalğan üş
böligin qalğan üş üige rettep qoidy. Birer künnen keiin Kobzev tağy tün
işinde i̇esik qaqty. Tağy i̇et əkep berdi.
İertesi tüs aua bere auylğa üş salt atty sap i̇ete qaldy. Üşeui auyldy
üş jağynan tinte bastady. Şidem sary jigit Şəiige keldi de, bosağadan
attağan boiy añyryp tūryp qaldy.
– Kel, törge şyq, – dedi Şəii bet-jüzine zer salmai.
Jigit tūra berdi. Şəii onyñ jüzine amalsyz qarady. Bir jerden körgen
adam syiaqtanady. İesine tüsire almai añ-tañ küii jigitten köz almady.
– Şəii apa, – dedi jigit bir-i̇eki attam jaqyndap. – Men Amalbaidyñ
balasymyn ğoi. On altynşy jyly i̇esiñizde me, ar jaqqa birge ötip, ber
jaqqa da birge kelmep pe i̇ek?
Mūnymdy bireu i̇estip qoimady ma degendei jigit jan-jağyna
jaltaqtady.
– İe, janym, sen be i̇ediñ? Bəse, qaidan kördim dep şyramytyp tūrsam.
– Apa, biz siyr ūrlağan bireudi izdep jürmiz. Küdigimiz boiynşa,
kolhozdyñ siyryn osy Kitiñ, Sarybel, Şejin, Būrqan auyldarynyñ
birinde soiyp alğan bolu kerek.
Şəii səl ündemei qaldy da, bərin boljamdai qoidy.
– Mūnda ondai küdikti kisi joq, – dedi kesimdi ünmen. – Bir siyrdy
bütindei tyğyp jeu bir kisiniñ qolynan kele qoimas. Tize bükseñşi,
Tazabek ağañnyñ üii ğoi, – dedi.
– İə, apa, ağanyñ qaza bolğanyn i̇estidim. Əkem aitty. Qaza qaiyrly
bolsyn. Men i̇endi körşi orysyñyzdy tekserip şyğaiyn. Qyzmettiñ aty
qyzmet. Üş kisimiz. Üşeumiz de bir-birimizden saqtanamyz. Kimniñ işinde
ne jatqanyn kim bilsin.
– Onyñ ras, şyrağym. Jür, körşinikine birge baraiyq. Būlar bir öte
qaiyrymdy adamdar. İet jemeidi, şöp jeidi. Sol şöpterin bizge de berip
qarailasyp tūrady.
Būlardy körip, Kobzevtiñ öñi qaşyp ketti. Qaita-qaita Şəiige
jaltaqtai berdi.
Jigit orysşağa jymdai i̇eken. Üidi-üidi tügel tintip kele jatqanyn
aitty.
– Būlar tügel qazaqşa biledi, – dedi Şəii sözge aralasyp. – Nemereleri
qazaq mektebinde oqidy. Mynau otağasy – Tazabek ağañnyñ dosy. Jaña
aittym ğoi, biz i̇et jep jürgenniñ özinde būlar şöp jep jüretin, əli sol.
Ūrlyq jasaityn jandar i̇emes.
– Jaraidy, apa. Bizdiñ qyzmet solai. Barlyq üidi tügel tintip şyğu –
mindet. Sondyqtan men būl üidi de qarap şyqtym dep sanaimyn.
Sau bolyñyzdar!
– Sau bol, ainalaiyn!
Kobzev tilin jūtyp qoiğandai tük söilei almady. Tek tekseruşi
şyğyp ketken soñ ğana öne boiyna jan kirip, oryndyqqa sylq otyra ketti.
– Uh! Ölgen jerim osy ğoi dep i̇em. Əi, Şəikentai-ai, sen kirip
kelgende, «əi, qūrydym, kuə bolady-au!» – degem. Bir öltirip, bir tirilttiñau!
Ötip ketken soñ, sonyñ bəri bügin körgen tüstei. Kimniñ de bolsa ömiri
dardyñ jibine iluli tūrğandai kün i̇edi.
Bir küni Oralbek pen Keñesbektiñ öñ joq, tüs joq zəreleri ūşyp
kelgeni əli i̇esinde.
– Apa, Qaramendeniñ belinde balasyn qūşaqtağan bir əiel jatyr.
Qatyp qapty! – degen közderi şarasynan şyğyp.
Balalar şoşidy dep, Tabai bir özi baryp kömip kelgen. Teriskeiden
jan sauğalap Qytaiğa qarai qaşqan jaiau bosqynnyñ köbi Kitiñge jeterjetpeste əli qūryp jyğylatyn. Sonyñ köbin Köbzip pen Tabai töbetöbeniñ jūmsaq jerine kömip, betterin jasyrdy. Basqa jūrt tuğan balasyn
sanap jatqanda, qazaq baiğūs ölgenin sanap jatty. Aqyry sanynan
şatasty. Öitkeni tiri qalğanynan ölgeni köp bolyp ketti. Sanaityn da
adam sanauly qaldy.

***
Köközek köktem i̇edi. Kitiñniñ qoinau-qoinauynda
qystai qar
jatqanmen, küngeii kögerip, ūsaq mal kök qualai bastağan. Şəii nege
öitkenin özi de bilmeidi, kenet ainağa qarap tūryp oilanyp qaldy.
Keñqabaq, jazyq mañdai, piste mūryn, jaitañ köz, süiir iek, süikimdi auyz
– ədemi əielge tənniñ bəri bar. Tek soğan süisinetin, ie bolatynTəiken joq.
Tün balasy añsap ūianğan omyrauyn öziniñ əli öle qoimağan aqyl oiy əreñ
juasytady. İesi joq bedeu ədemilik!
Aiaq asty mektep derektiri audanğa barasyñ, ozat mūğalimderdiñ jiyny
bolady dedi. «Oibai, qorqam, jolda qasqyr jep qūiar», – dedi şynyn
aityp. «Basqarma at beretin boldy. Özi jəne birgədir üşeuiñ barasyñ».
Basqarma men birgədirdiñ bireui jep qoimasa, qasqyr jei qoimas», – dedi
əzilge de, i̇eskertuge de beiim jūmsaq dauyspen.
Seziktendi. Biraq bas tartuğa sebep tappady. Üşeui Köktalğa kelip, bir
taranşynyñ üiine tüsti. Ūiğyrlardy ol kezde bəri solai ataityn. Ol bir
qalbalaqtağan aqjarqyn kisi i̇eken. Auqatty adam i̇ekeni üi-jaiynyñ keñmoldyğynan da körinip tūrdy.
– Qūrban aka, sen bizge lağmanyñ men mantyñdy jasa, ana birgədir
bauyryñ bir qoiyn soiyp əkelgen, ony biz ketken soñ öziñ bala-şağañmen
jersiñ, – dedi basqarma külip.
– Qūp! – dep, taranşy da küldi.
Basqarma men birgədir birge, Şəii jeke bölmege jatty. Aldyn ala
oilastyrğan jağdai i̇ekenin Şəiiniñ işi sezdi. uiat pen nəpsi i̇ekeui de qatar
ūiandy. İesikti ilip alğysy keldi. Amalyn taptym dep oilady. Biraq i̇esiktiñ
ilgegi joq bop şyqty. Amal joq, basqarmanyñ qaşan kelerin kütui ğana
qaldy. Ary kütti, beri kütti. Ary aunady, beri aunady. Üi dep aitam, büi
dep aitam dep birese aşulandy, birese oğan aqyl aitqysy keldi. Biraq
birde bir oi köñilinen şyqpady. Aqyry özine özi aşulandy. «Sonşa mağan
ne körindi? Kelse, keudesinen iterip jibermeimin be?!» dep kijindi. Əlde
tebem be? Öitkeni Uiat bolatyn şyğar. Əiel i̇erkekti teppeidi ğoi? İendi
qaitedi? Köne me? uiattyñ kökesi sonda bolmai ma? «Alam. Üilenem» degen
mūğalimge könbegende, almaityn, əieli bar basqarmağa köne me? Qūdai-ai,
i̇endi qaitedi? Qarabet bolatyn boldy-au!?
Şəii özimen özi ūzaq arpalysty. Basqarma biraq kelmedi. Alysqan oidy
aqyry ūiqy jeñdi.
Tüs körip jatyr i̇eken. Şuaqty jazdyñ jaimaşuaq kezi bolsa kerek.
Qoñyr jel qoiny-qonyşyn aralap, qaita-qaita omyrauyn aşa berdi.
İetegine əldene oralğandai boldy. Omyrauyn qausyra bergende, qoly
bireudiñ qolyna tidi. Öne boiy ört tigendei dür i̇ete qaldy. Əlgi qol, əlgi
alaqan qoinyn boilap bara jatqan soñ, şap berip ūstai aldy.
– Şoşyma! Men ğoi, – dedi basqarma dəl tamağynyñ astynan i̇entigip.
– Mūnyñ ne? Qoi! uiat bolady.
– Bolmaidy. Qaqpaşy qolymdy! Aittym ğoi, men əielimmen
keliskenmin. İekeumiz üilenemiz. – İentigip, i̇esin joğaltqan qūiyn i̇erkek
tösek ornyn tik köterip əketkendei boldy. Jerde de i̇emes, kökte te i̇emes,
Şəii qūiyn qūbyjyqtyñ qaqpanynda qimyldai almai qaldy. Tek būl iske
meniñ i̇eş qatysym joq degen adamşa i̇eki közin tars jūmyp aldy. Təninen
qaşqan Uiat körpe işinde tūnşyğyp jatty.
İertesi jiyn audandyq keñsede ötti. Öktəbir audanyna qarasty
auyldardyñ i̇eñbek ozaty bolğan əielder ğana şaqyrylypty. Basqarma men
birgədir syrtta qalyp, jiynğa Şəii özi ğana qatysyp şyqty. Būl kün
əielder merekesi dep jariiälanypty. Audan basşysy ər əielge bir-bir
dəpterden syilyq ülestirdi. Oğan bəri at mingendei əserlendi.
Jiynnan şyqqan Şəii syrtta birgədir men Bəkenniñ əñgimelesip
tūrğanyn kördi. Jaqyndaryn da, jaqyndamasyn da bilmei, i̇esik aldynda az
sət dağdaryp qaldy. Öz betinşe kete bereiin dese, qaida bararyn da
bilmeidi. Nede bolsa dep, qaitadan keñse işine kirip ketuge bekindi. Audany
bölek, auyly bölek, būl pəle mūnda qaidan jür dep oilady. Türin
körgennen tūla boiy türpidei jiyrylatyn bolypty. Qaida bararyn
bilmei, ūzyn dəlizben betaldy jüre bergen. Birgədir quyp jetti.
– Basqarma hatşyğa kirip ketip i̇edi, – dedi jan-jağyna alaqtai qarap.
– Bəken mūnda neğyp jür?
– Ol qazir Aqjazyqta basqarma ğoi.
– Qaşannan beri?
– Kitəpbek qaitys bolğan soñ, sony qoiğan.
– Ol būl jaqtyñ adamy i̇emes qoi?
– Audannyñ basşysy – sol jaqtyñ jigiti. Sizdi Bəken jaqsy tanimyn
deidi. «Səlem aita bar, basqarma ölimge barsa da, jiynğa kelse de
janynan tastamaityn bolypty ğoi», – dedi.
– Sen ne dediñ?
– Audan: «Ozat əielderiñdi əkel», – dedi, əkeldik. Sen de ozat
əielderiñdi əkeldiñ ğoi», – dedim.
Sol arada basqarma da şyqty. «Jüriñder, dükennen azdağan səlemsauqat alaiyq ta, qaityp keteiik», – dedi asyğystyq tanytyp.
– Qonsaq qaitedi? – dedi birgədir birtürli bosañ dauyspen.
– «Köktemgi i̇egiske əzirlik naşar», – dep jatyr hatşy. Qyryna ilinip
jürermiz, bəlesinen aulaq.
...Būdan ary ne bolaryn Şəii boljai almady. Biraq bolar is boldy.
Jalğasa ma, joq pa, ony da aita almaidy. Bir şaitan: «İendi şeginetin
jeriñ qalğan joq», – dese, bir şaitan: «Kökeiindegi isti jüzege asyrğan
soñ, i̇endi sağan basqarma i̇enjar qarai bastar», – deidi. Sony rastağandai,
basqarma Kitiñge kelmei ketti. Özi kelmegenmen, ūiqydağy jyrtqyşty
ūiatyp ketti. Ony tizgindeuge Şəiiniñ şamasy jete me əlde degenine köne
me?Bozbala Oralbegin, boijetip qalğan Gülsənin, kişkentai Keñesbegin
aştyqtyñ aranynan otyz i̇ekinşi jyly köne tulaq pen Köpziptiñ ūrlap
soiğan siyry qūtqaryp qalğan. Men ölsem de, balalarym aman qalsa i̇eken
dep tilegen sonda. İendi būğan bala ğana i̇emes, bai da kerek bolğany ğoi?
Qazir Oralbeginiñ öz otbasy otau üii bar, Gülsəni əne-mine onjyldyqty
bitirgeli otyr, Keñesbegi qūdai būiyrtsa, bozbala boldy. Būryn olarğa
aitqanyn istetse, i̇endi būl olardyñ aitqanymen sanasady. Öitpese, özi
qūrap kelgen otbasyn özi küiretip almai ma? Qoi, qūrysyn! Joq jerde öz
balalarymen arazdasyp qalar. İeñ dūrysy əueli Jüzikpen aqyldasqany.

***
Mektepke kelgen Şəii aldynan şyqqan əieldiñ jüzinen əldebir
jügirip ötken jūmbaq özgeristi añğardy. «Qūdai-ai, bilip qoiğan ba?» – dep
qorqyp ketti. Artynşa əieldiñ bet əlpetinen ürei kördi. Tañdanyp, betine
sūrauly keskinmen qarady. Əiel sybyr i̇etti:
– Basqarmany alyp ketti.
– Kim?
– Inkibidiniñ adamdary.
Bireu i̇estip tūrğan joq pa dep, i̇ekeui de jan-jaqtaryna alaqtady.
«Qūdai bizdi qūp körmegen i̇eken», – dedi üreilenip tūrsa da iştei tipti
quanğandai da bolyp.
– Ne üşin? – dep qaldy Şəii oilanbastan.
Ana əiel sony da bilmeisiñ be degen kisişe betine ajyraia qarady.
– Ne boluşy i̇edi? Halyq jauy bolğany üşin de.
– İendi ne bolady?
– İendi jaqsy bolady.
Əiel mūny əjua qylyp tūrğandai körindi.
– Ornyna birgədir basqarma bolypty. İendi sonyñ aitqanymen jüremiz.
Şəii būl aradan tez ketuge tyrysty. Əieldiñ əlgi sözi «İendi senimen
birgədir jüredi» degendei əser qaldyrdy. Adamnyñ özin de, sezimin de
təlkek qylğan zaman-ai!
Üige kele jatyp öz oiynan öziniñ üreii ūşty: toiğa bergen jylqysy
basyna pəle bolğan joq pa i̇eken? Sony oilauy-aq mūñ i̇eken, öne boiy
toñazyp qūia berdi. Onyñ kesiri Oralbegine tiıp jürmese jarar i̇edi! İeki
ūlğa ūlan-asyr toi jasady dep, əldekimniñ işi küidi-au, qaitse de. Qūdaiau, ne bop ketti, quanğany da qylmys, qaiğyrğany da qylmys. Kim körip
qoiğanyn da bilmeisiñ, kim aityp qoiğanyn da körmeisiñ. Ərkimdi añdyp
jürgen bir ürei bar, əiteuir.

***
Oilap otyrsa, i̇el de, i̇elmen birge būl da Təiken ölgeli üş ülken
kezeñnen ötipti. Alğaşqysy – aşarşylyq. Odan keiingisi – «halyq
jaularyn» qyru, sonan soñ – soğys. Osynyñ üşeuin de körmei ötken
Tazabek qaita baqytty ma dep te oilaidy.
Aşarşylyqtyñ i̇eñ auyry – otyz i̇ekinşi jyl. «As tūrğan jerde auru
tūrmaidy» deitin qazaq qatty qyryldy. On alty jyldan keiin on
altynşy jyl tağy qaitalandy. Ol jyldyñ qyrğynynan qazaqty qorğap
qalğan ökimet i̇endi özi qyrdy. Aqyly jetpedi me, əlde qulyğy ma, malmen
jan bağyp otyrğan jūrtty malsyz qaldyrdy. Aşyqqan adamdy aqyl i̇emes,
aşyqqan sezim bileitin bolu kerek, Şəii özi körmese de adam i̇etin
jegender boldy degendi talaidan i̇estidi. Būl jaqtyñ adamdary, jaqyn jer
bolğandyqtan, Qytaiğa üdere ötip jatty. Otyzğa juyqtap qalğan üiden
Kitiñniñ özinde jeti-segiz-aq üi qaldy. Jeke şaruaşylyq bola almağan
soñ, aqyry būlardy Ülkenağaşqa qosyp jiberdi. Kitiñ jeke brigada
bolyp qaldy.
Basqa jerdi qaidam, Kitiñde bala köp qyryldy. Aigün dəl otyzynşy
jyly törtinşi balasyna bosanğan, sol ğana aman qalyp, qalğan üielmelisüielmeli üşeui bir aptanyñ işinde birinen keiin biri ketti. Qūdaiğa təubə,
qainysynyñ sodan keiin tuğan i̇eki ūl, i̇eki qyzy bar.
Aştyqta bir ūl, bir qyzynan Səmen de airyldy. Ağyntai bauyrymnyñ
aty öşe me dep, Şəii qatty qaiğyrdy. Balalary ölse de, Səmenniñ özi
ölmese i̇eken dep oilady. Ol aman bolsa, tağy balaly bolar degen
dalbasasy şyğar. Qūdai sol tilegin bergen siiäqty: qazir i̇eki qyz, bir ūly
bar.
Təuirbek pen Aişa da bir ūl, i̇eki qyzynan airylyp, baiağy Tazabek
araşalap alatyn Qalidyñ betine qarap qaldy. Ol jaqsy i̇erjetip, üilenip,
aştyq jyly ol da i̇eki qyz, bir ūlynan airyldy. Artynan əieli de öldi.
Qaita üilendi. Soğysqa deiin i̇eki qyz, bir ūl süiip, soğystan keiin tağy bir
ūl, bir qyz süidi. Küni büginge deiin qaraiyp qasynda jürgen – jalğyz sol.
On altynşy jylda da, otyz i̇ekinşi jylda da ölgen qazaqtyñ dəl
i̇esebin alğan i̇eşkim joq. On altynşy jylğy qyrğyn albandy ğana
şarpysa, otyz i̇ekinşi jylğy aştyq bükil qazaqty baudai tüsirdi. Sol i̇eki
qyrğynnan da aman qalğanyna qarağanda qazaqtyñ yryzğysy əli
tausylmağan. Bolaşağy bar.

***
Otyz jetinşi jyldyñ səuirinde basqarma qamaldy, sol küzde Qapez de
ūstalypty degendi i̇estidi. Dünieniñ diırmeni teris ainalyp bara jatqandai
boldy. Qoryqqan jūrttan aqyl qaşady i̇eken, jinalysta kösemderdi
jabyla maqtağanmen, i̇eşkim bir-birimen oñaşada syrlaspaityn boldy.
Bireuge syr aşu öz basyñdy qaqpanğa tyğumen birdei i̇edi. Ənşeiinde
əziliñdi kötere almai kek saqtaityn bətşağarlar oğan bermei, bireuge şai
berip jatqanyñdy bilse, ana i̇ekeui auyzjalasty dep jazyp jiberetin. Al
basşylar halyqtyñ bilimdiligin qalai paidalansa, qarañğylyğyn da solai
paidalanyp baqty. Sol kezeñde Şəiiniñ janaşyry Jüzik qana i̇emes,
Aigün de boldy. Ol abysyny atyna sai aiy men künindei, dəl bir
siñlisindei qormaly boldy. Sözin de bağyp, qabağyn da bağyp, qisynsyz
bir söz aitpai, keleñsiz bir qylyq körsetpei ötti. Ony oilasa, omyrauy
meiirge tolyp ketedi. Jürgeni, tūrğany, söilegeni – bərin qoişy, betiñe
qarap jymiğany-aq jetip jatuşy i̇edi. Keudeñe künniñ səulesi tögilip
ketkendei, sen de köñildenip sala beretinsiñ. Jaqsynyñ bərin jerdiñ asty
jūtyp jatqandai, tegi.

***
On altynşy jyl üşin patşa ükimetin, aşarşylyq üşin keñes
ükimetin kinəlasa da, soğys üşin Şəii ükimetti öite almaidy. Ol da
qyrdy, būl da qyrdy, biraq i̇eldi qorğau – i̇er azamattyñ oilanbai ölimge
baratyn boryşy. Jaudy öltirem dep barğan adam jaudyñ özin de
öltiretinin bilip barady. Bilip tūryp bet būqpau – atadan qalğan namys.
Balasy Oralbek, Keñesbek, bauyry Səmen, Əben, qainysy Jaqsybala –
sol namystyñ qūrbany boldy. Olardyñ ölimi – ūrpağy üşin i̇elmen jerdi
süiüdiñ ülgisi, al ana üşin öle-ölgeninşe ökiniş.
Batyr men qorqaqtyñ arajigin aşqanmen, soğys i̇eşqaşan adam
balasynyñ bar mümkindigin aşa almaidy. Qaiğy jeñgen i̇eldi de, jeñilgen
i̇eldi de basar. Demek, i̇eki jağy da japa şegedi. Adamdar japa şegip jatqan
jerde adamgerşilik
ardaqtalmaidy. Adamnyñ qūdai bergen ömirin
qūdaidyñ özi ğana aluy kerek.
İelmen birge soğystyñ zardabyn Şəii de keşti. Bireulerden ölidei,
bireulerden tiridei airyldy.
Oralbektiñ alğany Aqjazyqtyñ qyzy i̇edi. On segizinde kelin bop tüsti.
Oralbek maidanğa ketkende ūly Nūrbek i̇eki ailyq qana bolatyn. Qyryq
i̇ekinşi jyly Oralbektiñ qara qağazy keldi. Qyryq altynşy jylğa deiin
kelini qolynda boldy. Tübi onyñ tağy bireudi tabatynyn Şəii bildi. Tek
balalardy birge alyp ketem demese i̇eken dep tiledi. Aqyry kelini,
artymnan quyp kele almasyn degen adamşa, qys işinde qaşyp ketti. Jaz
şyğa ata-i̇enesimen, küieuimen aldyna keldi. «Balalar kelip-ketip jürse»
degen tilek aitty. Şəii kelisti. Baryp-kelip jürgenmen, balalar əli künge
deiin Şəiiniñ üiin öz üii sanaidy.
Keñesbegi qyryq birdiñ kökteminde on alty jastağy Ainagülge üilendi.
Ol soğysqa ketkenşe əieli bala köterip ülgermedi. Ainagül dese degendei
ədemi i̇edi. Soğys aiaqtalğanda jiyrmağa şyqty. Kelini qyryq jetinşi
jyldyñ küzinde kolhozdyñ jūmysynan qoly bosap üige oraldy. Jüzi
synyq, biraq denesi tolysqan tərizdendi. Keşkisin tamaq jasap jürip
qaita-qaita tysqa şyğa berdi. Şəii sodan küdiktendi. Öne boiyn aşu
biledi. Birjola kelmeitin öldige sanağany ma balasyn? Küder üzgen ğoi?
Kelini üige tağy kirdi, tağy şyqty. Şydamy tausyldy. Özin özi
sabyrğa şaqyryp körip i̇edi, basyn keulep alğan aşu basyla qoimady.
Şapanyn jamyldy da, syrtqa şyğyp ketti. İeki keştiñ arasy bolsa da, arUiatyn şüberekke tüiip, Tabai men Jüziktikine keldi. Būl beiuaqytta
kelisiniñ beker i̇emesin i̇ekeui de sezdi.
– Balalar, sender ana bölmege baryñdar, Şəii apalaryñ şəi işsin,
mazasyn almañdar! – dedi Jüzik oinap jürgen nemerelerin törgi üige
tyğyp. Balalarmen birge Tabai da ketti.
– Ainagül i̇ekiqabat bolyp qalğan siiäqty, – dedi Şəii Jüzikke işine
syimağan küdigin biraq aqtaryp.
– Şəi iş, – dedi Jüzik i̇eşteñe i̇estimegen adamşa.
– Jüzik, men sağan ne aityp otyrmyn? İestimediñ be?
– İestidim. Özi ne deidi?
– Söileskem joq, sūramadym. Jerik i̇ekenin jaña ğana bildim.
– Ne istemek oiyñ bar?
– Bilmeimin. Sony senimen aqyldasqaly keldim.
– Aqyl da, Uiat ta adam siiäqty ol da azady i̇eken, Jibekjan. Bərimiz
azğyndap baramyz ba, əlde bir-birimizdi tüsinbei baramyz ba, bile almai
basym qatty. Səmenniñ əieli de solai.
– A-a?
Tilderi aiaqasty bailanyp qalğandai, i̇eki əiel bir-birine qarai da almai
melşiıp qalysty...
Sony da bastan keşti būlar.
Ainagül de, Səmenniñ əieli de qyz tudy.
...Nərestede ne künə bar, tyrbañdap tirşilikke talpynady. Ol əjelep
jügirip jürgende, Ainagül aitpai, dəneñe i̇etpei, əldebireumen qaşyp
ketti. Keñesbektiñ qyzy dep, balany bauyryna basyp Şəii qaldy.
Oralbektiñ i̇eki balasy men Keñesbektiñ qyzyn bağyp-qağu Şəii üşin azap
bolmady, olar i̇eki ūlyn ər sət i̇esine sap tūratyn tirşiliktiñ nəri boldy.
«Oralbegim söituşi i̇edi», «Keñesbegim söitetin i̇edi» dep joq balalarynyñ
minez-qūlqyn nemerelerinen izdep tauyp otyratyn. Ol da qūdaidyñ būğan
bergen qaiyry i̇edi.
İeki jyldan soñ qūndaqtauly qyzyn qūşaqtap Ainagül üige qaityp
keldi. Əke-şeşesimen birge tūratyn bauyry men jeñgesi bosağadan
attatpapty. Birer kün ana bauyryna, bir kün myna bauyryna baryp, aqyry
barar jer, basar tauy tausylğan soñ, baiağy Şəiini tauypty. Küidimsüidim dep üilengen küieui künde ūryp, sabaityndy şyğarypty. Boqauyz,
bylğanyş söileitin i̇erkek körinedi. Ə dese, «əkeñnen» bastap, öiteiin,
büiteiin degendi i̇el közinşe de qardai boratyp, sabaudai satyrlatyp
boqtai beredi i̇eken. Şəii kelinin keudesinen itere almady.
Kişkentaiyn şomyldyryp, juyndyryp, bauyryna salyp aldy.
Ainagüldiñ küieui i̇eki mərte keşirim sūrap keldi. Keskin jağynan
kelisti-aq i̇erkek körindi. «Barğyñ kelse, ūstamaimyn. Bar», – dedi Şəii
kelinine. «Joq, barmaimyn» dep kelini kesip aitty. Biraq, qūdai atqanda,
Ainagül aitqan sözinde tūrmady. Qyzy i̇emşekten şyğyp, jaña-jaña təitəi basyp jürgende, əldekimder arqyly astyrtyn bailanysyp jürip, sol
küieuine qaita qaşyp ketti. Sonda da Şəii kelinine tüñilip, keiimedi.
Öitkeni, ol Keñesbeginen qalğan jədigerdei i̇edi. Keñesbek tiri bolsa, onyñ
mūndai küige tüspeitinin tağy bildi. Mūndai tağdyrdy ol sūrap alğan joq,
osyndai tağdyr oğan tap boldy. Şamnyñ jaryğynan ūzap şyğa almaityn
jyndy köbelekşe bir i̇erkekti töñirektep sandaldy da qaldy. Odan keiin de
i̇ekeui i̇eki ret ajyrasyp, i̇eki ret qaita qosylypty. Biraq Ainagül būl üige
kelmedi, balalaryn da körmedi. Mərttik tanytty. Aqyry Şəiiniñ
qūlağyna adam kületin əñgime jetti. Bir küni küieui «oi, əkeñniñ» dep tūra
ūmtylğan i̇eken, Ainagül qaşpapty da, saspapty da, oqtaudy ala sap qaq
bastan küieuin qoiyp qalypty. Anau şalqasynan talyp tüsipti. İesin
jiğan soñ, i̇erkek i̇emes pe, i̇ekilene kep ūmtylsa, qoltyğynan ūstap alypty
da, dalağa iterip tastap, i̇esikti tars kilttep alypty. Masqara bolğan
küieuin i̇eki kün boiy üige kirgizbepti. Aqyry anau jazdym-jañyldym dep
aldyna jyğylypty. Sodan beri i̇ekeui itjyğys töbelesetin körinedi. İeki
balasy bar, qyryq bestegi əiel deuge adamnyñ auzy barmaityndai
Ainagüldiñ bet-auzy myjyraiyp ketipti. Ol da, būl da bir-birine şeşilip
i̇eşteñe aitpady. Əñgimeleri amandyq-saulyq sūrasudan ary aspady.
***
Tabaiynan airylğan Jüzik te, Jaqsybaladan airylğan Aigün de
jarym köñil. Üş jesir bir sət söilesse de bir-birine sep. Jağdaiyn
bileiin dep, bir küni Şəii Jüziktikine bardy. Künniñ şuağyna arqasyn
tosyp, i̇esik aldynda jün tütip, yñyldap ən salyp otyr i̇eken. Tyñdap
tūryp qaldy.
Auylym köşip barady Kerme kölge,
Alys şyğar Kerme köl körmegenge.
Qys pen aştyq qosarlap qyssa dağy,
Kün kürkirep jaz şyğar ölmegenge.
Būrañ bel,
Men barmaimyn,
Öziñ kel!
– Seniñ barmaitynyñdy bilip, özim keldim.
– Oi, janym! Jer betindegi jalğyzym! Sen ğanasyñ ğoi meniñ ötken
ömirimniñ de, ötip jatqan ömirimniñ de kuəsi.
Mūny qūşaqtap ol da jylamsyrady, ony qūşaqtap
būl da
jylamsyrady. Onyñ işindegi mūñ-qasirettiñ bərin Şəii bile me, Şəiiniñ
işindegi mūñ-qasirettiñ bərin Jüzik bile me? Ərkim özinikin oilap mūñaiady.
Jylai almağan jürek jylağandy tüsinbeidi.
Jas küninde jeñgesi, keiin şeşesindei bolğan Jüzik aldymen Tabaidy
jöneltip, onyñ jylyn ötkizgen soñ köp ūzamai özi de dünie saldy.
Japyrağy sirep, būtağy synğan terektei birte-birte Şəiiniñ özi soraiyp
jalğyz qala bastady. Bir şükir deitini töñiregin nemere-şöbereleri
şuyldap qorşap jür.
Oilap qarasa, Şəii ömir boiy Tazabektiñ şapağatyna şomylyp ötipti.
Mūny qorşağannyñ bəri – sol Tazabek tabystyrğan adamdar. Tirisinde
Təikenge tileuqor bolsa, ol ölgen soñ būğan pana bolğan solar!
Qapezdi aitsañşy! Jairañ qaqqan jaisañ i̇edi ğoi. Qapezdi oilasa, nege
i̇ekenin, i̇esine i̇eriksiz Bəken de tüsedi. Soğan sonyñ kesiri tigendei bolady
da tūrady. Oğan sebep, sirə, Oralbek pen Əbenniñ toiyna kelgende Jəmeş
aitqan bir söz.
Seri minez, aqjarqyn Qapez bir ūiğyrdyñ qyzyn ūnatyp qalypty.
Jibektiñ üstine ony da alğysy kelipti. Biraq qyzdyñ əke-şeşesi əri-səri
bolsa kerek. Sol tūsta Bəken i̇ekeui qatty sözge kelisipti. «Qaryndasymdy
qorladyñ» dep anau, «Jibektiñ öz orny özinde» dep mynau, i̇ekeui aqyry
jaulasyp taraidy. Sol arada ūiğyr qyzdyñ əke-şeşesi Qytaiğa qaşyp
ötip ketedi de, Qapez ben Jibek qaita jarasyp ketedi. Bəken biraq qaityp
Qapezben aralaspapty. «Keibireu bügin tatu, i̇erteñ araz» dep Qapezdiñ ənge
qosuy da beker i̇emes. Qapez otyz jetinşi jyly ūstalyp, itjekkenge
aidalyp bara jatqanynda:
«Əzəzilge sendiñ be?
Aitqanyna köndiñ be?
Halqym degen Qapezdi,
Jau dep ūstap berdiñ be?» – dep mūñ şaqqany tegin i̇emes. Ol bəleniñ
Bəkennen kelgenin bilgen bolu kerek. Ətteñ, ony sūraityn Qapez joq.
İtjekkende jürip qaitys bolypty. Jatqan jeri jaily bolsyn!

***
Güldən men Gülsən özara aqyldasty ma i̇eken, Oralbek pen Əben
üilengen jazda i̇ekeui de teriskei jaqqa irkes-tirkes küieuge qaşyp ketti.
Söitkenderi dūrys ta bolğan sekildi. Qūda tüsu men qūda kütu de i̇eskiliktiñ
qaldyğy sanaityndar tabyla bastağan.

***
Būl jaqtyñ qazaqtary Şanşar degen aqynyn Qūlmanbetten kem
bağalamaidy. «İekeui aitysqanda Şanşar basym tüsip i̇edi. Ətteñ, bir
tentektiñ teksiz isine bola sözden tosyldy» sanaidy. Jeñilgennen jüzi
küiip, ünemi i̇el aralap ketedi i̇eken. Jambyldy ūstaz sanap, sol auylda köp
künin ötkizipti. Aqyry aştyq jyly qaida qalyp, qaida ketkenin jan
bilmeidi.

***
Soğystan keiingi jyldarda i̇el i̇eñsesi köteriñki bolğanmen, kem-ketigi
köp i̇edi. Üş-tört qonaq üige qatar kelse, olarğa as qUiatyn ydys jetpeitin.
Bala-şağa dereu körşige jügiretin. Bütin ydys ta tabyla bermeitin.
Qūrsaulanğan kesemen şai işu, ketik ağaş ojaumen köje qūiu, su işu, ağaş
aiaqpen airan işu, ağaş qasyqpen kespe köje işu barşylyq sanalatyn. Toi
jasağan jūrt körşi-qolañnan asyp, bükil ağaiynnan ydys jinaityn.
Sonyñ bərin körgen köz bügingige tek təubə deidi.
Kele-kele Kitiñnen jastar qaşa bastady. Tau qoinauyndağy auyl
audan ortalyğynan tym alys jatqandyqtan, qarym-qatynas kün sanap
qiyndai berdi. Arba da, at ta tabyla bermeitin. Aqyry Kitiñ jeke
birigədə boludan da qaldy. Orman küzetken Kobzev Ülkenağaşqa köşpei,
tanys orystary bar Araltöbe, Qoğaly jaqqa köşetin boldy. Keterinde
qazaq
dəstürimen aralas-qūralas jürgen būlardy qoştasu dəmine
şaqyrdy. Közine jas alyp, qimas köñilmen qoştasty. Sol küni oñaşalap
ol Şəiige tosyn bir syr aşty. İerkeletse, Şəiken, basqa kezde Şəii dei
beretin. «Şəiken, sen i̇ekeumiz Tazabek marqūmğa öle-ölgenimizşe
qaryzdarmyz. Ol seniñ de, meniñ de kegimdi aldy», – dedi iyğynan özine
tartyp.
Şəii onyñ mənin tüsinbei, Kobzevtiñ betine bajyraia qarady. Ol birden
añğaryp, «Sen nemene, bilmeisiñ be?» – dedi tañğalyp. «Onşa tüsinbedim».
«İe, marqūm-ai, onyñ ondai minezi bar i̇edi. Syr aşpaityn qūlyptauly
sandyq siiäqty i̇edi. Seniñ əke-şeşeñ men bauyrlaryñdy tiridei örtep,
meniñ bir tal qyzymdy qorlap, zorlap öltirgen Sergeiçuktiñ i̇eki inisin
Tazabek qoi öltirgen».
Şəii selk i̇ete tüsken. «Qaşan? Qaitip?». Kobzev ūzaq basyn şaiqap, ol
syrdy Şəiiniñ şyn bilmeitine ūzaq tañdandy. «İekeui meni atyp öltirmek
bolyp qualady. Men atymnan tüsip Aqtoğaiğa qaşyp tyğyldym. Qarañğy
tüsken kezde bireuin qamşymen ūryp, bireuin sonyñ myltyğymen atyp
tastadym», – dedi. Bar syr aşqany – sol».
Kobzev sony aitqanda, Tazabektiñ qalmaq jigitti qamşymen qalai ūryp
jyqqany Şəiiniñ köz aldyna keldi. Onyñ solai istei alatynyna sendi.
Olai bolsa Tazabekti öltirgen sol Sergeiçuktiñ bir inisi i̇ekenine de sol sət
sendi.
Kobzevtiñ de i̇eki ūly, bir nemeresi maidanğa ketip, nemeresi ğana baldaq
ūstap oraldy. Orystyñ bəri solardai bolsa, anau – orys, mynau – qazaq
dep jiktemei-aq bərin adam dep bir ğana ataumen atai salsa bolar i̇edi,
ətteñ!
Ol da, kempiri de ömirden ötti. Ötip jatqan ömir, ketip jatqan
qimastar.
Aigün, əke-şeşesin Kitiñge jerlegen Qali – bəri Öktəbir audanynyñ
ortalyğy Köktalğa köşip kelgen jyly Şəii əli mūğalim bolatyn.
Jərkent – ol kezde jeke audan. Bir jas qyz mūğalim aptyğyp: «Apai, sizdi
derektir şaqyryp jatyr», – dedi. «Şaqyryp jatyr» degen söz jüregine
şyñ i̇ete qaldy. Şaqyru atauly jaqsylyqpen bitpeitin.
Derektirdiñ qasynda atjaqty, kesek deneli aq sūr keskindi bir kisi otyr
i̇eken. Bir jerden körgen adamy sekildendi.
Kirgen boida amandasty da, bosağada añtarylyp
qaldy. Beitanys jigit ornynan tūryp, jymiiä jaqyndady.

tūryp

– Şəii apa! – dedi əldebir alys zamanğy tanys dauyspen.
Tani almady. Közi jypylyqtap, tani almağanyna əri qysyldy, əri ne
derin bilmei tosyldy.
– Men Samsalymyn ğoi, apa. Qojabek ağañyzdyñ balasy.
– Ainalaiyn! – degen boluy kerek. Dausy şyqpai, tek qūşağyn jaia
berdi.
İeñgezerdei jigit i̇eñkeiip kelip qūşaqtady.
– Altyn apataiym!
Qūlap bara jatqanyn bilip, sezimtal jigit süiemeldep, qasyndağy
oryndyqqa otyrğyza qoidy.
«Tiri bolğanda, Səmenim de osyndai bolar i̇edi-au!» – dep oilady.
Ağylyp, toqtamai qoiğan köz jasynan özi Uialdy. Əiteuir, əreñ tilge kelip,
amandyq-saulyq sūrasty.
«Sizdiñ osynda i̇ekeniñizdi, Qoğalyğa jūmyspen baryp i̇em, sonda baiağy
Kobzevtiñ nemeresine kezigip qalyp, sodan i̇estidim», – dedi. Jərkent
aupartkomynyñ birinşi hatşysy bolyp kelgenine tört-bes ai bolypty.
«Jas öspei me, jarly baiymai ma?» degen – osy. Ziñgittei jigit bolypty.
– Üige jür, janym. Jaman apañnyñ şəiin iş! – dedi Şəii əli ötken
künderdiñ i̇elesinen aiyğa almai.
– Joq, apa, būl joly men sizdi ədeii şaqyra keldim. Demalys küni özim
kelip, bala-şağañyzben alyp ketem, – dedi.
Söitti. Sodan beri sol
da bailanystaryn əli üzgen joq.

Samsalymen

özi

de,

bala-şağasy
«Byltyr qūlyn – biyl tai,
Bügin kedei – i̇erteñ bai.
Diırmenniñ tasyndai
Şyr ainalğan dünie-ai», – degen – osy. Keşegi jalañaiaq balalardyñ
bügin i̇el basqarğany Şəiige zamannyñ oñala bastağanyndai sezildi.

***
Nemere-şöbereniñ qyzyğyn qazaq basqa qyzyqtyñ bərinen joğary
qūiady. Solai i̇ekenine Şəiiniñ közi baiağyda jetken. Qūdaidyñ oğan bergen
bir minezi: öz nemere-şöberesin qalai jaqsy körse, Səmen, Jaqsybala,
Qalidyñ bala-şağalaryn da öz ūrpağyndai jaqsy köredi. Əitkenmen ol
Nūrbektiñ qyzy Kəusendi airyqşa sağynyp tūrady. Öitkeni onyñ qylyğy
– oqşau qylyq. Almatydağy muzyka mektebine barğanynşa ony özi bağypqaqty. Bir jasynda jürdi, bir jasynda söiledi, jas küninen alğyr, i̇erke
östi. Qoi dep betinen qaqqan i̇emes, əke-şeşesine de jekitpedi. «Meniñ
jekemenşigime timeñder!» – deitin.
İeldiñ balasy özge balalarmen oinasa, Kəusen tek əjesimen oinaityn.
Üide de, tüzde de: «Əje, oina!» – dep, qasynan qarğa adym şyğarmaityn.
«Qūdai saqtasyn, minə bireudiñ auyryn-ai!», «Ənebireudiñ dəmin
köreiinşi» dep, əjesinşe söilegenine əke-şeşesi de məz bolatyn. «Əje,
sen mağan körinip jür, men oinaimyn», – deitin bes-alty jasynyñ özinde.
Bir-birine bauyr basqan, bir-birine əbden üirenisken şöberesi. Nūrbek pen
kelini əjesi men şöberesiniñ qylyğyna qarap-aq qarq bolady.
Nemere men şöbereni aldyna alyp töbe şaşyn iıskep otyrğan ana men
əjeniñ tanauy tirşiliktiñ tañğajaiyp iısine tolady. Ol iıs – adamdy
şeksiz rahatqa böleitin əlemdegi i̇eñ quatty dəri. Ondai dərini i̇eşbir
oqymysty men ğūlama jasai almaidy, öitkeni ony Jaratuşy iemniñ özi
jasağan.

***
Şəiiniñ ötkendi oilamaityn, büginde közi joq jaqyndaryn i̇eske
almaityn küni joq. Keide solarmen əli birge ömir sürip kele jatqandai
bolyp ketedi. Kübirlep söilesip te otyrady. Olarsyz ömir süru oğan
opasyzdyq sekildi.
Qiyn-qystau kezde ağaiyn bolğan
Jaqsybala men Təuirbektiñ,
basqalardyñ ūrpaqtary men öz ūrpağyn ūştastyryp, bas qostyryp otyru
– ol da Şəiiniñ analyq mindeti. Mūnyñ bəri kişigirim memlekettiñ tizginin
ūstaudan bir kem i̇emes. Ağaiyn bola bilu – qazaqtyñ i̇eñ ülken müddesi.
Nemere-şöberelerdiñ, jienderdiñ minez-qūlqynan, tür-tüsinen
Tazabektiñ, Oralbektiñ əldebir ūqsastyqtaryn, dağdysy men ədetin köru –
Şəii üşin baqyttyñ baqyty. Ömir süru degen – sol.

***
Köktaldyñ küzi jazğa ūqsas: kün jaumaidy, suymaidy, şybynsyz
jazdyñ dəp özi. Qazaqtyñ öz minezindei momyn, alqyn-jūlqyn i̇eşteñesi
joq. Qoñyr küz.
Nūrbek pen kelini jūmysta, özgeleri de öz tirligimen ketip, Şəii üide
jalğyz özi kirip-şyğyp jürgen. Telefon şyr i̇ete qaldy. Əi, Almatydan,
Kəusenim şyğar dep, asyğa jügirdi. Sol i̇eken, dausy sañq i̇ete qaldy:
– Əje, həliñ qalai?
– Oi, dausyñnan ainalaiyn, jaqsymyn. Öziñ qalaisyñ?
– Jaqsy. Əje, bügin pasportymdy aldym. Atymdy Kəusen dep
jazdyrdym. Bəribir i̇eldiñ bəri Kəusen deidi. Onyñ üstine ol – sen aitatyn
at. «Kəusen» degende, qūlağyma ylği seniñ dausyñ kelip tūrady.
– Jaryğym sol. Əke-şeşeñ renjip jürmei me?
– Renjimeidi. Meniñ əke-şeşem sensiñ, olardyñ būiryğy mağan
jürmeidi. – Sony aitty da şöberesi syqylyqtap tūryp küldi.
– Altynym. Bəri qūtty bolsyn, janym!
***
Şəii tağy oilanyp otyrğan. İesine qazaqtyñ i̇eski bir əni tüsti:
– Tobylğynyñ bürindei,
Tekemettiñ türindei-ai.
Zaman ötip bara jatyr,
Siz ben bizge bilinbei-ai.
Qazaq qalai dəl baiqağyş. Künde kögerip tūrğan tobylğynyñ qaşan
bür aşqanyn bilmei qalasyñ. Tekemettiñ türi de künde körseñ, künde sol
qalpy siiäqty, biraq ol da baiqatpai toza beredi. Bəri keşe ğana siiäqty.
Biylğy qys küzdiñ jalğasy siiäqtandy: qarsyz, qara suyğy da joq.
Şəiiniñ auyratyn jüregi bir nərseden ğana sekem aldy: jeltoqsannyñ dəl
on besi küni qys işinde kün kürkiredi. Būryn mūndaidyñ bolğanbolmağanyn, qanşa oilasa da i̇esine tüsire almady. «Ə, qūdai amandyğyñdy
ber!» – dep syiyndy da qoidy.
İertesi Nūrbek üige tym keş keldi. Əjesi men əieli əldene kütkendei
betine birdei qarady.
– Plenum ötkenin i̇estigen şyğarsyñdar? Qonaev qyzmetinen ketip,
ornyna orys boldy, – dedi i̇estigileriñ kelgeni osy ma degendei tez-tez
aityp.
– İestidik, – dedi əieli ol da oğan onşa mən bermegensip.
– İe, orys bolmai jür me i̇edi, talai orys basqardy ğoi Qazaqstandy, –
dep, Şəii de oğan tañdanatyn tük joq i̇ekenin i̇eske salğandai boldy.
– Būryn qazaqty oqymağan, özin özi əli basqara almaidy dedi. Səbet
ökimeti ornağaly jetpis jylğa juyqtady, əli nadan, əli özimiz basqara
almaimyz ba, əje?
– Qoi, balam, öitip aitpa! Bireu i̇estise, basyñ bəlege qalar. Odan da
şəiiñdi iş.
Ol əñgime odan ary örbimedi. Nemeresi aman-i̇esen kelgenin körgen soñ,
köñili ornyğyp, Şəii öz bölmesine qarai ketti.
Şəii dindar da, yrymşyl da i̇emes. Alaida qys işinde künniñ
kürkiregeninen sekem aldy, sodan bolar, əldeneni kütkendei, əldenege
alañdağandai beimaza küide jürdi. Bilgisi, i̇estigisi kelip, jūrt bas qosqan
jerge ədeii jaqyndaityn boldy. Aqyry i̇estidi. Almatyda jastar men
studentter ökimetke qarsy şyğypty. Ökimetke! Adam miyna syimaityn
söz. Jaqsysynan aiyrylğan, köresinin körgen qazaqtar men qasiret
şekkender bolsa bir səri, nege jastar köterilis jasaidy? Olarğa ne joq?
Ne biledi olar? Əldebireuler aidap salğan bolar, sirə?!
Oibai-ai, Kəuseni qaida i̇eken? Ol da studentpe i̇edi, nemene i̇edi? Jas
neme arandap qalmasa jarar i̇edi!
Üige kire sap Şəii Nūrbekke telefon soqty:
– Kəusenmen habarlastyñdar ma? Hal-jağdaiy qalai i̇eken?
– Almatymen söilese almai otyrmyn, əje. Qoryqpañyz, ol əli jas
qoi.
– Jas bolğan soñ ğoi qauiptenip otyrğanym.

***
Jiyrma i̇ekinşi jeltoqsan bolatyn. Tünniñ i̇eñ ūzağy, künniñ i̇eñ
qysqasy. Stalinniñ tuğan küni. Būl kündi būryn meiram sanaityn,
adamzattyñ i̇eñ aqyldysy tuğan kün dep bağalaityn. Söitse, i̇eñ qatygez
basşynyñ düniege kelgen küni i̇eken. Tarih ötiriktiñ betin əli arşyp
jatyr. Onyñ jasağan jaqsylyğy men jauyzdyğyn tarazylap, ornyqqan
tərtipti ary-beri yrğap jatqandar bar.
Dala alageuim tartqan kezde i̇esik aldyna i̇eki məşine irkes-tirkes kelip
toqtady. Üide Şəii men Nūrbektiñ kenje qyzy ğana otyrğan. Tanys bireu
me dep, Şəii terezeden qarady. Kök pəlte kigen ūzyn boily i̇eki jigit
qaqpadan özderi kirip, məşinege joldy özderi aşty.
Şəii tañğaldy. Dəl būlaişa i̇erkinsitin i̇eşkim joq sekildi i̇edi. İyğyna
şapanyn ile sap dalağa şyqty. Sol sət qaqpadan Nūrbek pen kelini de
körindi.
– Apa, siz üide otyra beriñiz! – dedi kelgen i̇eki jigittiñ biri öktem
dauyspen.
Arqasynan itere qūşaqtap üige kirgizip jiberdi. Sol sət:
– Qūlynym-ai! – degen kelininiñ dausy miyna istikşe qadaldy. Şəii
jalt būrylyp, jigittiñ qolyn qağyp jiberdi. Qūşağyn jaia qara məşinege
qarai ūmtyldy.
Bop-boz, aq şölmektei bop, şalqalap jatqan Kəusendi közi şaldy.
Astyndağy jer opyrylyp ketti. Jete almai i̇etpetinen jyğyldy. Özin
qara tünektiñ jūtyp bara jatqanyn Şəii sezdi. Soñğy bilgeni – sol.

***
Jərkenttiñ auruhanasynda Şəii i̇es-tüssiz ūzaq jatty. Bir küni közin
aşyp, qasynda otyrğan kelinin kördi. O düniede me, bū düniede me, öziniñ
qai düniede jatqanyn ajyrata almady.
– Apa! Apatai! – degen kelininiñ dausy bū düniede jatqanyn añğartty.
Söilegisi keldi, söilei almady.Auzyna bireu qorğasyn qūiyp tastağandai.
Aşa almady. Bir kezde kelini aq halatty i̇eki dərigerdi i̇ertip keldi. Bireui
auzyna əldenemen su tamyzdy. Auzy da, qūlağy da qatar aşylyp ketti.
Bireui: «Közin aşty! Aman qaldy!» dep jatty.
Şəii biraq aman qaldym dep oilamady. Būldyrağan, bualdyr tartqan
düniege qaita oralğysy kelmedi. Qara tünek qaitadan öz tübine tartyp
əketti. İeş jeri auyrmaityn siiäqty. Qaita oralmaityn basqa düniege öz
i̇erkimen i̇enip bara jatty.
Şəii auruhanada qyryq jeti kün jatyp şyqty. Oñ aiağy şalajansar,
oñ qoly auzyna zorğa jetedi: jazylğan türi sol. «Birte-birte bəri qalpyna
keledi, i̇emdeimiz», – deidi dərigerler. Aiağy men qoly ğana i̇emes, Şəiige
myiy da şalajansar sekildi, ony qalai i̇emdeidi?
Üige şyqqan küni köñilin sūrap Qali keldi. Jağy sualyp, jürisi
kibirtiktep, kədimgidei qartaiyp qalypty. Baiağy öjettiginen i̇eş nyşan
joq. Əñgimesi de sūiyq: birdi aityp otyryp, birge kete beredi. İeşteñege
senbeidi, i̇eşteñeni armandamaidy. Tūiyqqa quyp tyqqan añ qūsap bərinen
ümit üzgen.
– Almatyda oqityn ortanşy nemeremdi oqudan şyğaryp jiberipti, –
dedi mūñyn şağyp. – Jeltoqsannyñ on segizi küni alañğa barğanyn
bireuler suretke tüsirip alypty.
– Aman kelgenine şükir de.
– İə. Şükir dep otyrmyz. Öziñ qalaisyñ i̇endi.
– Men de şükir dep otyrmyn. On altynşy jyly ölip qalmağanyma
şükir dep i̇em, onda əli jaspyn, köretin künim bar degen bolarmyn.
Asarymdy asadym, jasarymdy jasadym, i̇endi nemenege şükir dep
otyrğanymdy özim de bilmeimin.
– İe, qazir nemere, şöbereler üşin şükir deimiz de.
– İə, şükir deuge üiretti ğoi. Öltirip jatsa da, oqudan şyğaryp jatsa
da, bərine şükir deimiz.
– Şükir demeske basqa ne amalymyz bar? «Qazaqty qazaq basqarsyn»
degenderi üşin ūryp-soğyp, itpen quyp, öz küşteri jetpei jatqandai,
Məskeuden, Təşkennen, Frunzeden, Novosibirden əsker şaqyrtypty.
Özimizdegilerdiñ jany aşidy, özgeler aiamasyn degeni şyğar?
– On altynşy jyly de söitken. Təşkennen, Almatydan, Pişpekten
əsker şaqyrtqan. «Ol orys – basqa orys: patşa zamanynyñ, būl orys –
basqa orys: səbet zamanynyñ» deuşi i̇edik, söitsek, jetpis jyl boiy
aldanyp jürippiz, būl da sol orys bop şyqty ğoi.
– İə, söitti.
Qali ketken soñ da Şəii öziniñ osy oiynan aryla almady. On alty
jasar qyzdy aiamağan ökimet kimdi aiaidy? Oqytuşynyñ ūrysqanyna
ökpelep, öziasylyp ölipti degenge kim senedi? Oqytuşysy ūrysqan saiyn
oquşysy asylyp öle berse, onda ol oqytuşyny nege zañ tergemeidi?
Jeltoqsan köterilisine qatysqandardy ökimet naşaqorlar, maskünemder
men būzaqylar dep habarlady. Kəuseni onyñ birine de jatpaidy. İeñ
qūrymasa adal jastyñ aruağyn qorlamasa qaitedi i̇eken? Öitip ötirik
aitudyñ astarynda basqa ötirik būğyp jatqany bep-belgili. «Basqa balaşağalaryñnyñ amandyğyn oilasañdarşy!» – dep Nūrbek pen kelinin
qorqytuda qandai qūpiiä bar?

***
Ömirdiñ bəri tüsinikti bolsa, onda tirşilikten mən keter me i̇edi, kim
biledi? Şəii seksen toğyzdan asqan jazda Qali qatty auyryp jatyr i̇eken
degen habar keldi. Oñ aiağy men oñ qolyn süirep köterip jürgen kempir kisi
ol habarğa selk i̇ete qoimas dep oilağan Nūrbek qatty qatelesken i̇edi.
İestigen boida ornynan süiretile tūryp: «Meni aparyñdar. Men ölip, ol
qalsa, qaiyr i̇edi. Qūdaidyñ isine ylaj joq, qarağymmen bir tildesip
qalaiyn», – dedi Şəii.
– Qazir barmaqsyñ ba? – dep Nūrbek öz közine özi senbei.
– İə. Tüske deiin baraiyn. Köñildi tüsten keiin sūramaidy qazaq.
Qalidan quat qaşqan i̇eken. Basyn kötere almai, kemseñdep közine jas
aldy. Şəii i̇eñkeiip betine betin tigizdi. Qolyn ūstap, uysyna salyp
alaqanyn ūzaq ysqylady. Meniñ quatymnan quat al degen adamşa közin
jūmyp, əldeneni kübirlep, köñilimen tildesti. Qali Şəiiniñ ünsiz tilin
ūqqan adamşa qyr-qyr, syr-syr i̇etip əldeneni aitty. Ony Şəii tügil,
Nūrbek te i̇esti almady.
– Qūdai kərini alsa, aldymen meni alar i̇edi, qarağym. Sen jylama, men
jylaiyn. Men seni tastap bara jatqam joq, meni sen tastap barasyñ. On
alty jasymda əke-şeşem, bauyrlarym tastap ketip i̇edi, i̇eñ soñynda i̇endi
mine, sen de tastap barasyñ. Sonyñ bərin bir öziñ joqtatpai kelip i̇ediñ, sen
ketseñ, qabyrğam sögilip, qorğanym qūlaidy. Birge tuğanymnan bir kem
bolğan joqsyñ. Mendei qatyn qazaqtyñ ər auylynda bar, sendei i̇erkek i̇el
işinde neken-saiaq. Bir-aq nərsege köñilim toq: seniñ nemere-şöbereleriñ
meniñ nemere-şöbelerimmen tuystarşa aralasyp keledi. Qazaqtyñ birligi
degen – sol. İekeumizdiñ i̇eş ketpegen i̇eñbegimiz de osy. Özekti janğa bir ölim
– haq. Qinalma. Qapalanba! İez bop ömir sürgen joqsyñ, aştyqta da,
toqtyqta da, qinalğanda da, qaryq bolğanda da i̇elden bölektengen joqsyñ.
Ūrpağyñ i̇eldiñ betine imenbei, i̇eñkeimei qaraidy. Uaiymdama.
– Hoş! – dedi Qali kenet tilge kelip.
Sony aitty da, i̇endi demalaiyn degen kisişe közin jūmdy.
– Qairan qarağym-ai!
Şəii Qalidyñ alaqanyn qysyp otyrğan qolyn aldy da, Qalidyñ i̇eki
közin alaqanymen japty. – Qarağymnyñ betin bürkeñderşi! Aq mata əkel!
Şəiiniñ ölim üstinde de saspai söilegenine bəri tañğaldy.

***
Keñes ökimeti tarih-tarih degendi jiı aitatyn. «Jaña tarihty jasap
jatyrmyz», – deitin. Ol baqytty i̇eldiñ baqyty turaly tarih bolatyn.
Biraq qanşama tyraştansa da, qazaqtyñ būrynğy kezdegi barşylyğy men
toqşylyğyn Keñes ökimeti qaita ornata almady. Sondyqtan būrynğy men
qazirgini salystyra biletin sanasy bardyñ bərin halyq jauy dep atty,
asty, qudalady. Əiteuir, öitip-büitip būrynğynyñ bərin joq qyluğa
tyrysty.
Qazaqtyñ ötken tarihy bolmapty. Aitarlyqtai zamany da, zamandy
tudyrğan adamy da bolmapty. Aitqyzbady, jazğyzbady. Öitkeni onyñ
būrynğysy bügingisinen əldeqaida ilgeri i̇edi.
Qazir de jūrt tarih-tarih dep jatyr. Būlar da būrynğyny byt-şyt
qylmaq. Sonda tarih degeni ne boldy? Bajailap qarasa, ötkenniñ ötirigin
şyğaru, əşekerelep aitu – tarih. Şəii sol ötiriktiñ birazyn özi de bastan
keşipti. Ötiriktiñ bir aty saiasat sekildi.
Ə degende Keñes ökimeti ər şaruağa jer bölip berdi. Məñgi seniki dep
sendirdi. Tegin jer bergen ökimetti kim jek körsin? Bəriniñ büiregi būrdy:
qalhoz qūram dep qazaqtan maldy sypyryp aldy. Tamağy da, kiımi de,
mədenieti de mal bolyp otyrğan qazaq odan aiyrylğan soñ qara şybyndai
qyryldy. «Myna jer-su qolhozğa məñgi beriledi» dep oğan da sendirgen.
Kele-kele qalhozdyñ köbi savhoz bolyp, memlekettiñ öz menşigine ainalyp
ketti. «Qazaqstan – öz tağdyryn özi şeşetin memleket», – dep zañ bekitti.
Aqyrynda ol da ötirik bolyp şyqty. Qazaqstandy i̇endi qazaqqa basqartpai
da qoidy. Ötirikke senip kelgen jastar: «Nege büittiñ?» dep tañdanyp i̇edi,
olardy jappai jazalady. İendi i̇elden senim ketti. Senim ketken jerden
bəri ketedi.
Narazy bolğan jastardy qyryp-joiyp, qaraly kündi basyna ornatqan
ökimetti qandai adam qarğap-silemeidi? Jetpis jyl bürkenip kelgen
betperde aqyry aşyldy. «Bizben teñesetin sen kim i̇ediñ?» dep qazaqty
kemsitip tūrğany, kemsitip kelgeni aqyry əşkere boldy.
Stalin patşa zamanyn jamandap i̇edi, Stalin zamanyn Hruşev
jamandady, i̇endi onyñ özin san-saqqa jügirtip, aldyñğy ötirikti soñğy
ötirik əşkerelep jatyr. Sol Stalin, sol Hruşev: «Men ölgen soñ bolaşaq
men jaiynda ne oilaidy?» degendi tirşiliginde nege oilamady? Sen
ölgenmen ömir ölmeidi ğoi. Ölimdi sen ūmytqanmen, ölim seni ūmyta ma?
Əlde olar o dünieniñ bar i̇ekenine senbedi me? Senbei-aq qoisyn. Biraq
bolaşaq ūrpaqtyñ qarğysy men nazasy o dünieniñ sūrağynan kem be?
Bolaşaqtan nege qoryqpady? Ədildik degendi ūran qylğan ökimet nege
ədildikti aiaqqa taptady.
Qazir bəri jariiälylyq dep qūlşynyp jür. Tabysy men kemisin,
jetistigi men tüiinin memlekettiñ halyqtan jasyrmağany, ərine, jaqsy.
Biraq ömir boiy aldap, jasyryp kelgen basşylar qalaişa kürt özgere
salady dep seziktenesiñ. Senimsizdik siñip qalğan sanañdy aqyl-oiyñ
tazalai almai əure.
Stalinniñ bir zəlimdigi: sendirdi. Senbegendi üreilendirdi. Bügingi sana
sol dərejege i̇endi şegine me? Şeginse, Jeltoqsan köterilisi bolar ma i̇edi?
Şeginse, Qairat, Ləzzat, İerboldy batyrymyz dep qazaq basyna köterer me
i̇edi? Adamnyñ özin yqtyrsa da, i̇endi sanasyn yqtyra almaidy-au, i̇eşkim!
***
Janym temirden jaralsa da, Kəusenniñ qazasynan keiin köp ūzamaityn
şyğarmyn dep, iştei Şəii soğan daiyn i̇edi. Biraq būdan būryn Qali
attanyp ketti. «Jeñge dei almaimyn, siz mağan əpkesiz», – degen i̇edi
ainalaiyn. «Qūdai özi bergen janyn özi alar» deidi ğoi qazaq, qaşan alsa
da qinaltpai apai-topai ala salsa i̇eken dep tileidi Şəii. Toqsanğa kelsemau dep oilağan da i̇emes, tilegen de i̇emes. Anany apyryp, mynany japyryp
tastaiyn degen toiymsyz jospary da bolğan i̇emes.
...Keşki şaidan keiin közin bir aşyp, bir jūmyp, ərneni bir oilap
ūiyqtağan adamşa kök divanda qisaia jatqan Şəii Nūrbektiñ öz bölmesine
bir kirip, bir şyğyp, būl jaqqa jaltaqtai qarap, əldene aitqysy kelip
jürgenin baiqady. Biraq «O ne?» dei qoimady. Ənşeiin küibeñ
tirşiliginiñ qamy şyğar dep boljady. Alaida nemeresi aqyry şydamady.
–Əje, ūiyqtap jatyrsyz ba, oilap jatyrsyz ba? – dedi əzildei külip.
– Oilap ta jatyrmyn, ūiyqtaiyn dep te jatyrmyn. Birdeme aitaiyn
dep pe i̇eñ?
– Aitqanda qandai! Qūdai būiyrtsa, jaqynda toqsanğa kelesiz. Bərimiz
jiylyp sony atap ötsek pe dep i̇edik.
– Əure bop qaitesiñder, qarağym. İel basqarğan kösem i̇emespin, söz
bastağan şeşen i̇emespin, köp kempirdiñ birimin. Bəriñ osy üige kelip, i̇et
asyp, şai işseñder, odan ülken atap ötu bola ma?
– Əje, sizdiñ toqsanğa kelgeniñizdi atap ötpesek, bizdi əkemizdiñ,
Oralbek ağa men Tazabek atamyzdyñ aruağy keşe me?
– Əi, sağan bireu söz üiretip qoiğan ba, nemene? «Biz» dep otyrğanyñ
kim ol?
– «Biz» dep otyrğanym – bərimiz: Tazabek atamyzdyñ ūrpaqtary, Tabai
atam men Təuirbek atamyz, Kenjeğara men Qali ağalarymyzdyñ,
qyzdaryñyz Güldən men Gülsənniñ ūrpaqtary – bəri būl üiiñizge qalai
siiädy? Əlde olardy şaqyrmaisyz ba? Samsaly ağamen aqyldasyp i̇em,
«Kelem, joldan Qoğalyğa soğyp, Kobzevtiñ nemeresin de ala kelem», – dedi.
Qali ağanyñ kenjesi: «Bar şyğynyn özim köterem, jasaimyz», – dep
jatyr. Olarğa ne betimdi aitam?
– Aldy-artymdy əbden orap alğan i̇ekensiñder ğoi. Özderiñ biliñder.
Qazaqtyñ toiy – tuysqandar men syilasqandardyñ, öliniñ közi men
tiriniñ özi bas qosatyn jiyn. Təikenniñ közin körgen Tabai men Jüzik, jar
degende jalğyz bauyry Səmen, Jaqsybala men Aigün, Təuirbek pen Aişa
– bəriniñ bügin közi men özi osynda. Jarysa apalap, jarysa i̇erkelep ösken
Güldən men Gülsən küieulerimen kelipti. Öziñ qartaiğanda qyzyñnyñ da
qartaiyp əje bolğanyn köru – ol da ömirdiñ özgeşe syiy. Əbenniñ i̇eki ūly
da i̇eñgezerdei, i̇ekeui de balaly-şağaly. Aspaityn-saspaityn, asyğys
i̇eşnərse aitpaityn aqyldy balalar. Būl olarğa: «Senderdi körgenime
baqyttymyn», – dep i̇edi, kişisi būrylyp: «Joq, apa, sizdi körgen biz
baqyttymyz», – dedi ainalaiyn! Baqytty bolsyn!

***
Toiğa keliskenine Şəii ökinbedi. Ūrpaqtarynyñ yqylasy jūmaqtyñ
törine şyğarğandai əser i̇etti. Bərin üilestirip jürgen Nūrbegi i̇ekenine közi
jetti: bəri sonyñ auzyna qaraidy, bəri sodan kelip sūraidy. Kelini de, köp
jasağyr, birese ashana jaqqa jügiredi, birese qonaqtardyñ işin aralap
ketedi.
– Əje, myna Nūrjan degen balañyz bir-i̇eki ən sap berem deidi.
Tyñdañyz! – dedi asaba.

Jūqalau ğana taldyrmaş jigit lyp-lyp basyp ortağa şyqty.
– Sən bolmaidy jailauda mal bolmasa,
Qūlyn asau bolmai ma bailamasa?
Qyzy küñ bop ketpei me, ūly qūl bop,
İeldiñ qamyn i̇erleri oilamasa?!
Ənşiniñ sözi Şəiini i̇eleñ i̇etkizdi: i̇esti öleñ aitatyn bala boldy!
– Qairan zaman,
Asau qūlyn sekildi bailanbağan.
– Nūrjan balam, köp jasa! – dedi mikrofondy asabadan sūrap alyp. –
İeski ənderdi biletin bala körinesiñ, Qapez degen ənşini i̇estip pe i̇ediñ?
– Baiğabylūly ma?
– İə, balam. Sonyñ ənderin bilesiñ be?
– Bilem. «Dünie-ai», «Qoştasuym».
– «Auyr kün-ai» degenin i̇estip pe i̇eñ?
– Sony aityp bereiin be?
– Söitşi!
Osy bala şatastyryp tūrğan joq pa, basqa birdemeni aitqaly tūr-au
dep, Şəii seniñkiremedi.
– «Balalary aiyrylyp anasynan, oi-hoi,
Analary airylğan balasynan...»
Jūrt jym-jyrt tyñdady. Köbi, sirə, tüsinbedi. Aşarşylyqtyñ
qazaqqa qalai kelgenin aitsam ba i̇eken dep bir oilady. Onym qalai bolady
dep tağy oilady.
– Jastar! – dedi sol sətte əldekim ortağa şyğyp. Samsaly i̇eken.
– Būl əndi şyğarğan Qapez Baiğabylūly degen kisini toqsanğa kelip
otyrğan Şəii əjeleriñ de, bū kisi küieuge şyqqanda segiz jasta bolğan
myna men de kördim. Goloşekin degenniñ kerbaqqan basşylyğymen otyz
i̇ekinşi jyly malyn tügel sypyryp alğan qazaq i̇el aman, jūrt tynyştyqta
jappai aştan qyryldyq. Bireu tyşqannyñ ininen dən izdedi, bireu
tyşqannyñ özin jedi. Balasyn qūşaqtağan qalpy şeşe öldi, şeşesin i̇eme
almai bala öldi. Sol qasiretti ənge qosqan Qapez atalaryñ «halyq jauy»
atanyp itjekkenge aidaldy. Sonda jürip otyz toğyzynşy jyly ol da
öldi. Bügin Nūrjan balamyz alpys jyl būrynğy aştyqty Qapezdiñ ənimen
köz aldymyzğa əkeldi. Qapezdiñ aruağy qoldap jürsin, balam!
Ne bolsa soğan qol soğatyn jelökpeler de būl joly tyrp i̇etpedi.

***
1991-jyl – əlemdegi i̇eñ iri memlekettiñ biri Sovet Odağynyñ ömirine
adam oilamağan özgerister əkeldi. Küşpen, ailamen, aldaumen, saiasatpen
tūtasyp tūrğan dene birinen keiin biri borşalana bastady. Jeltoqsannyñ
quğyndalğan qūrbandary alañğa halyq müdesin oilap şyqqan ūltjandy
ūl-qyzdar i̇ekeni i̇eriksiz moiyndala bastady.
Jeltoqsannyñ on i̇ekisi küni tüs kezinde Almatydan jas tilşi jigit
kelip Şəiiden sūhbat alğysy keletinin aitty.
– Men, şyrağym, şynymdy aitsam, ol kündi i̇eske alğym kelmeidi.
Əureleme! – dedi Şəii birden kesip aityp.
Şaşy jalbyrağan, qaita-qaita közine tüsip, ony ysyru üşin, qaitaqaita basyn silkip, əbden əlekke tüsken qarasūr jigit Şəiige jalyna
bastady.
– Apa, aq qar, kök mūzda sizge jolyğu üşin sonau Almatydan ədeii
keldim. On alty jasynda halqynyñ namysyn qorğap qūrban bolğan
şöbereñiz jaily bir jyly söz aitsañyz, qalai bolady? Jeltoqsan
köterilisiniñ bes jyldyğyn Kəusen Nūrbekovanyñ ömiri jaily derekpen
atap öteiik dep ūiğarğan i̇ek. Men sizge deiin, apa, Kəusenniñ
qūrbylarymen, oqytuşylarymen jolyqtym. Bəri qorqady. «Aty-jönimdi
jazbañyzşy!» – deidi. Öitkeni bərin qorqytyp qoiğan. Al siz kimnen
qorqasyz?
– Men qazir, şyrağym, ölimnen de qoryqpaimyn.
– Mine, osy söziñiz Kəusenniñ əjesi degen atqa əbden ylaiyq, apa.
Kəusenniñ köteriliske qalai qatysqanyn i̇egjei-tegjeili biletin zañ
qyzmetkerimen jolyqtym. «Kəusendi öltirgen – namys», – dedi o kisi. –
Ortalyqtan kelgen tergeuşiler ol qyzdy əueli zorlağan, sonan soñ
qorqytyp, qorlağan. Qorlanğan qyz jataqhanasyna jylap kelgende
aldynan jetekşi oqytuşy əiel şyğyp: «Sen oñbağan Qazaqstandy men
saqtap qalam dep jürmisiñ? Mektebimizge jamanat keltirmei, nege jaiyña
jürmeisiñ? Men seni oqudan şyğartam!» – dep şabalanğan ğoi. Ana jaqta
orys tergeuşi qorlaidy, myna jaqta qazaq oqytuşy ūrsady. Qazaqtyñ
namysyn qorğağan qyzdyñ özin i̇eşkim qorğamaidy. Soğan şydamağan
Kəusen: «Būdan da ölgenim jaqsy» degen ğoi.
– Əi, şyrağym, sen ne aityp otyrsyñ? Qorlağany, zorlağany ne?
Kəusendi kim zorlapty?
Tilşi jigit tym kösilip ketkenin i̇endi baiqady.
– O, qūdai! – dedi Şəii şalqalai divanğa qūlap. – Meniñ zorlanğanym
az ba i̇edi? Jetpis jyl ötse de orystyñ baiağy piğyly özgermegen boldy
ğoi, onda. Meni zorlap-qorlağan orystyñ jetpis jyldan keiin şöberemdi
de zorlap-qorlağany ma!?Jetpis jyl boiy özgermegen nendei şemen
piğyl?!
– Apa! Apa! Dəriger şaqyryñdar! – dep tilşi jigit janūşyra aiğai
saldy.

***
Şəii on besinşi jeltoqsan küni tañerteñ közin aşty. Bəri ony osy
joly qaita ūianbaityn şyğar dep oilağan. Tipti dərigerler de solai
ūiğarğan. «Apanyñ jüregi attyñ jüregindei i̇eken», – dedi i̇emdeuşi dərigeri.
Keiuananyñ tiri qalğanyna quanğannan göri jigittiñ öñinde tañğalu basym
i̇edi. Şəiiniñ közin aşqanyn körip: «Apataiym-ai!» – dep, Nūrbektiñ
üiindegi kelini jylap quandy. «Nūrbek! Apam közin aşty!» dedi küieuine
quana telefon şalyp. «A-a?!» – dep, ol jūmysynan on minötte jetip
keldi. «Ağa, əzirşe apany mazalamañyzşy!» – degen dərigerdiñ tyiymyna
qaramastan palatağa qūiyn aidağandai aptyğa kirdi.
– Əje! – dedi töseginiñ qasyna tizerlei otyra qalyp. – Əjetai! Bizdi
tastap ketpeşi!
– Ihhi-hi! – Qyr-qyr i̇etken ünniñ əjesiniki i̇ekenin Nūrbek əuelde
ūqpady. Būl ün qaidan şyqty degendei añyryp əjesiniñ betine qarady.
Qyryldağan, ara-arasynda i̇estiler-i̇estilmes syryldap şyqqan dauys
qazaqtyñ qañsyğan, i̇eskirgen, jūlym-jūlym tarihynyñ tozyğyndai i̇edi.
Sonau alysta jyltyrağan janary sönip bara jatqan ottai dərmensiz
mölteñdeidi. Jüregi su i̇ete qaldy: ömirdiñ jibi əne-mine üzilip keterdei
i̇edi.
– Əje, birdeme deşi!
– Ihhi-hi!
– Ağa, boldy i̇endi, aurudy şarşatpañyz!

***
Anda-sanda yñyranğany bolmasa, Şəii tynyş ūiyqtady. Tañerteñ
közin aşyp, janaryn būryp jan-jağyna qarady. Kelininiñ qasynda
otyrğanyn körip, öñi jylyp qūia berdi. Basyn səl qozğaltyp, qolyn
jybyrlatyp, birdeme degisi keldi. Biraq şamasy jetpedi. Közin jūmyp,
qabağyn üsti-üstine qaqty. Kelini qolyn ūstap, alaqanymen qos qoldap
uqalady. Şəiiniñ közinen jylt i̇etken jas körindi. Sirə, meiirdiñ,
rizaşylyqtyñ jasy bolar.
– Apa, bar küşiñizdi jinañyzşy, berilmeñizşi!
İenesi jymiğandai boldy: jüzinen jyly bir tolqyn jügirip ötkendei
körindi. Auzyn i̇eki-üş tamsanyp, aqyryn jūtyndy. Kelini ūşyp türegep
medbikeden qainaqsu sūrady. Bir ystaqan su əkelip, tamsanyp jatqan
i̇enesiniñ auzyna i̇eki-üş tamyzdy. Şəii tilin qozğap, tağy i̇eki-üş tamsanyp,
sudy jūtty.
– Ai... ainah... hi, – dedi syryldağan dausy.
«Ainalaiyn!» degen rizaşylyğy bolar dep boljady kelini.
Keşkisin Nūrbek keldi. Ony körip, Şəiiniñ közi i̇erekşe jainap
ketkendei boldy.
– Əje, qalaisyz? – dedi qūlağyna i̇eñkeiip.
– Jaq-ys... – dedi Şəii tilin şainañqyrap.
– A, qūdai, apam til qatty! Apam til qatty! – dep quandy kelini.
Temirözek kempirdiñ qaita tirilgenine dəriger qauymy da qatty quandy,
əri qatty tañğaldy. Būl kisiniñ jany jai temir i̇emes, şyñ temir i̇eken desti.
Közine jas ala quanğan Nūrbek əjesin əbden quantqysy keldi.
– Əje, büginnen bastap biz təuelsiz memleket boldyq!
– A-a?
– Təuelsiz, jeke i̇el boldyq. Bügin Qazaqstannyñ tūñğyş Prezidenti
təuelsizdigimizdi jariiälady.
– Uh! – dedi keiuana kədimgi sau kisişe kürsinip. Tozyğy jetken
radionyñ ünindei qyryl-syryldy bəri i̇estidi:
– Qūd-dai bar i̇eken ğoi!
Üstinen auyr jük tüsken adamşa Şəii jaibaraqat közin jūmdy.
– Oibai! Apanyñ tamyry soqpai qaldy, – dedi Şəiiniñ bilegin ūstap
otyrğan dəriger jigit.
Kelininiñ añyrağan joqtauy i̇estildi.
Toqsan bir jyl boiy bir keudede bir-birimen arpalysyp kelgen quanyş
pen qaiğy sol keudede bir sətte birge tynyştaldy.