Əi, dünie-ai!

Men kördim dünie degen ittiŋ kötin, Biriniŋ jep jürgen köp bireui
etin. Oily adamğa qyzyq joq būl jalğanda, Köbiniŋ syrty bütin, işi
tütin.
(Abai. V. A. Krylov)

DEİIN
On altyğa tolğan qyzdy qazaqtyŋ pisken jemiske balaitynyn Şəii
biletin. Sodan ba əlde şynynda da solai ma, biyl on altyğa tolğaly,
əiteuir, öne boiynda bir özgeris baryn özi de, denesi de sezinetin sekildi.
Qarqara jərmeŋkesindei qyz-qyz qainağan dumandy dünieni jany da
aŋsaidy, təni de tətti i̇erkelegisi keledi. Türi kenet özgerip ketetindei,
ainağa sət saiyn süzile, özgeşe bir özgeris izdep qaraidy. Biraq qanşa
üŋilse de, janary jalt-jūlt i̇etken sol baiağy qyr mūryn bidai öŋdi qyz:
«Qaita-qaita nemenege qarai beresiŋ?» – degendei, ainadan əjualap
külimsireidi. Boiy da būrynğyğa qarağanda qarys pa, süiem be, biraz
biıktep qalğandai. Öz baiqauynşa, airyqşa keŋ qabağy ony öz jasynan
eresek qyzdai körsetip, jūrtty ünemi jaŋyltady. Jərmeŋke aşylğaly
jeŋgesi Jüzik i̇ekeui osymen əldeneşe keldi, özgelerdiŋ izdegeni saudasattyq bolsa, būlardyŋ közdegeni – köbinese oiyn-sauyq. Şəiige i̇eldiŋ
kigen kiımi, söilegen sözi, jüris-tūrysy – bəri qyzyq. Ara-tūra bozbala
men jigitterge de köz tastaidy, birimen jön sūrasady, keibirimen söz
qağysyp qalady, biraq əzirge köŋil toqtatar birde-bireuin jolyqtyrğan
emes, türi təuir me degeni – maqtanşaqtau, aqyldy ma degeni – ynjyqtau,
odan qalğany ūsqynsyz, şetinen öŋkei üsik ūryp, üstine su tögilgendeiler.
– Jibekjan, beri jür! – degen Jüziktiŋ dauysyna Şəii jalt qarai
bergende, tağy əldekim art jağynan: «Əi, Şəii!» – dep qaldy. Qaita jalt
būrylğanynda, qūlağyna şyrqai salğan ən şalyndy. Aituşy əiel me,
qyz ba, əiteuir, Qarqaranyŋ şalqar jazyğyn keremet əuen kernep barady.
Şaqyrğan jərmeŋkede tanysqan Jəmeş i̇eken. «Jürşi tez! Anda
Sopyia degen orys qyzy ən sap jatyr», – dedi degbirsizdenip. Būlarğa
jeŋgesi de qosylyp, üşeui ən şyqqan aq üige qarai i̇enteledi. Biraq üige
bas sūqpaq tügil, bosağasyna da jolai almady, antalağan jūrt arasynan
adam tügil qyl ötkizetin i̇emes. Olar i̇endi kimelei bergende, ən aiaqtaldy da
qaldy. Tym-tyrys tynyp tyŋdağan jūrt ile-şala ər jer-ər jerden
kübirlei bastady:
– Əi, salady-aq i̇eken!
– Aitpa! Qazaqtan beter!
– Tyiyş! – dedi qara saqaldy i̇erkek qabağyn şyta jekip.
Əlgi dauys qaita şyrqady. Jūrttyŋ qoşemetin arqalandy ma, ə
degennen aŋyratty:

Būl dünie, oilap tūrsam, arman dünie,
Būrynğy babalardan qalğan dünie.
Barynda oralyŋnyŋ oina da kül,
Bizden de öte şyğar jalğan dünie.
Jüziŋ körkem-ai,
Künde körsem-ai,
Aha-hai,
Syrğaly i̇erkem-ai!
– Pah! – dedi köneleu kimeşekti kempir basyn süisine şaiqap. –
Dausyŋnan ainalaiyn-ai, tegi!
– Tyiyş! – dedi jaŋağy qara saqal tağy qabağyn şytyp. Kempir oğan
alaia qarap, i̇ernin jybyr i̇etkizdi. Qara saqal jymyiyp közin qysty. İeki
qarttyŋ qylyğyna Şəii i̇eriksiz külip jiberdi.
Ən aiaqtalğan soŋ da jūrt tarqamady. Sirə, ən aitqan orys qyzyn
bəriniŋ de öz közimen körgisi bar. Şəii de arbalğan adamşa aq üidiŋ
aldynan ūzai almady. Öz qūlağymen i̇estigendi öz közimen körmeiinşe,
anandai əndi anandai dauyspen orys aitty degenge sene alatyn i̇emes.
«Qazaqy ənniŋ iırimin, qaiyrymyn, sözdiŋ mənine qarai əuenniŋ qūbyluyn
orys öitip keltire ala ma? Orys dep jürgenderi qazaqtyŋ orys tüsti sary
qyzy şyğar-au, qūdai biledi?» – dep küdiktendi.
Söitip tūrğanda, aq üiden dombyra ūstağan ūzyn boily, aq sary öŋdi,
şiraq qimyldy kelisti jigit şyqty. Şəiiniŋ oŋ jağynda tūrğan qara
taramys jigit: «Ködek qoi», – dedi kübir i̇etip. Aqyn Ködekti alban jūrty
jaqsy biledi, Şəii de atyn talai i̇estigen, tek körip tūrğany qazir. Ködektiŋ
soŋynan i̇etekterin qağyp-silkip, şalqaqtai basyp tağy i̇eki i̇erkek şyqty.
Sodan keiin dombyrasyn keudesine qysyp, bürme i̇etek aq jibek köilektiŋ
syrtynan qyzyl barqyt qamzol kigen orta boily, sary şaşty, sary öŋdi
kədimgi orys qyzy şyqty.
– Sopyia! Sopyia! – desti jūrt şulap.
Sary qyz dombyrasyn basyna köterip, aqsiiä jymiyp i̇edi, jūrt
qūtyryna qiqulap ketti:
– Sopyia, tağy aitşy!
– «Bes qarakeriŋdi» aitşy! – dedi jaŋağy qara saqal özimsingen
dauyspen güjildep.
– İə, «Bes qaraker!» «Bes qaraker!» – dep, köpşilik duyldap ketti.
Qyz anadaidan būryla qarap tūrğan Ködekke köz qyryn tastady. Ol
ünsiz basyn izedi. Qyz dombyrasyn keudesine qysqan küii köpşilikke
qarap basyn iıp i̇edi, jūrt demin işine tartyp tyna qaldy. Səl jötkirindi
de, Sopyia şyrqap qūia berdi:
Aldymda aidağanym bes qara ker,
Bes jüzik, bes saqina, bes tana ber.
Berseŋ ber, bermeseŋ qoi solaryŋdy,
Ūmytpai, qaida jürseŋ, i̇eske ala kör!
Şəii ən i̇emes, əldebir əulieniŋ ünin i̇estigendei ūiydy. Sary qyzdyŋ
betine osy sen şynymen aldap tūrğan joqsyŋ ba degendei tesile, taŋdana
qarady. Taza orys i̇ekenin əigilep tūrğan türi demeseŋ, qyzdyŋ kiım kiısi,
dauysy, tipti jüris-tūrysy – bəri qazaqy. Orystyŋ qyzy qazaqşa ən
aitady, qazaqtyŋ ənin dəl büitip jaqsy köredi degenge, közi körmese,
köŋili senbes i̇edi. Şəii əri taŋ qalyp, əri riza bolyp, əri osynyŋ bərin
közimen körip, köŋiline tüigenine toğaiyp, özin əp-sətte i̇eseiip ketken,
köpti körgen, köpti bilgen adamdai sezindi. Qarqara jailauy da közine
qūlpyryp, Sopyianyŋ əninşe sən-saltanatty körindi: üiir-üiir jylqy
men otar-otar qoidan jərmeŋkeniŋ Myŋjylqy jaqtağy jotalary maiysa
jazdap tūrğandai. Ala-qūla maldy tösine bytyrata şaşyp, jap-jasyl
jailaudy adamdar ədeii ədemilep tastağandai.
– Jibekjan! – dedi jeŋgesi qasynda tūrğan üş qalmaq jigitten teris
ainala mūrnyn basyp. – Myna aradan bylaiyraq keteiikşi, minə bireuler
jel jaqqa tūra qapty, tegi.
Ənniŋ əserinen əli aryla almağan Şəii jeŋgesiniŋ jetegine ünsiz i̇ere
berdi. İerip bara jatyp ortadağy dəu qalmaqtyŋ jūtyna qarap tūrğanyn
közi şaldy. Tüiedei tym iri, keŋ jauyryndy, qara mūrtty, jalpaq betti,
suyq sūsty. Tabaqtai beti bir qazanğa qaqpaq bolarlyqtai. Toqtyqtan
tyrsyldap tūrğan türine qarağanda, qazaqty sülikşe soryp üirengen
saudager sekildi.
Jailau şildeniŋ basynda-aq şyjyi bastapty. Jüzi terşip, şöldep,
künniŋ tal tüs bolğanyn jaŋa baiqady. Əlgi şynymen adam ba əlde tüie
me degendei, dəu qalmaqqa taŋğalyp tağy bir köz tastady. Ol da öŋeşin
sozyp soŋynan süzilip tūr i̇eken, mūnyŋ būrylğanyn baiqap, qabağyn
kötere iek qaqty. «Ne kerek?» – degeni-au? «Qap, Uiat-ai!» – dep, qarağany
ağat bolğanyn sonda sezdi.
– Əlgi şəi işetin jerge baraiyqşy! – dedi şöldegenine jeŋgesi
kinəlidei-aq keiip. – Qanym keuip, qatalap kettim, tegi!
...Şölderin basqan soŋ, Jəmeş üşeui i̇endi auylğa qaitqaly jatqanda,
qastaryna som deneli, basy da, beti de mol pişilgen, maŋdaiy kere qarys,
qyzara börtken jüzine qap-qara qoiu mūrty jarasa ketken qara sūr jigit
keldi de, i̇ejelden tanys adamşa:
– Amansyzdar ma? – dep, jyly yqylaspen amandasty.
– Amanbyz, – dep, Jüzik jūtysynan jaŋylyp qalğan adamşa qaqalaşaşala jauap qatty. – Ym, qūdai-ai, tükirigime şaşalyp qalğanym-şy.
– Mai qabyŋyz, əpke! Nemene, qaitqaly jatyrsyzdar ma?
Ekeuiniŋ amandasuynan-aq Şəii birin-biri tanitynyn tüsindi. Jəmeş
onyŋ qasyna özimsine jaqyndap, iyğyna i̇erkelei qolyn saldy da:
– Bizdi Myŋjylqynyŋ i̇etegine deiin şyğaryp sap qaitsaŋşy! – dedi.
Özi de söiteiin dep tūrğan adamşa, jigit op-oŋai köne saldy. Sol sət
eki sary jigit sap i̇ete qaldy da, əlgimen bailanysa ketti:
– Bizdi adastyryp tastap, öziniŋ ūrlanyp kelip tūrğan jerin qaraşy!
– Sony aitam-au, biz ony şarq ūryp saudagerlerdiŋ işinen izdep
jürsek, ol mūnda jaibaraqat qyzben qyljaqtasyp tūr.
Būlardyŋ közinşe olardyŋ öitip öktem söilegeni Şəiige söketteu
sezildi. Qara sūr jigit qysylğanynan olarğa bir, būlarğa bir qarap, ne
derin, ne isterin bilmei sasty. Birese mūrtyn syipady, birese jelkesin
qasydy.
– Qoisaŋdarşy, körip tūrsyŋdar ğoi qaryndasyma kelgenimdi, – dedi
iegimen Jəmeşti nūsqap.
– Körip tūrmyz, – dedi irileui kekete jymiyp. – Qaryndasyŋa kelseŋ,
qaryndasyŋmen söilese ber, bizge qaryndasyŋnyŋ qasyndağy qūdaşadan
qūr qalmasaq ta jaraidy. Būl qyzdyŋ ağasy Ağyntai meniŋ myna Jüzik
əpkemdi əbden jüdetip jiberipti. Sonyŋ i̇esesin qūdaşadan qaitaryp alsam
ba dep tūrmyn, – dedi Şəiini közimen işip-jep.
– Qoi-ei, bala, i̇erkinsime! – dedi irileu saryğa Jüzik qabağyn tüiip. –
Əpkesin syilağan jigit əpkesiniŋ qaiynsiŋlisin de syilauy kerek şyğar?
– Əpkesi-au, qaiynsiŋliŋizden köz ala almai tūrğanda, artyq birdeme
aityp qoisam, aiypqa būiyrmaŋyzşy! Tazabekke qityndai qūdaşa i̇emes
eken, qyzğanyp qalğanym ğoi, qūdai atyp.
– Tazabekke sen qimağandy biz sağan nege qyiady i̇ekemiz? Qalai-qalai
söilep kettiŋ, bala?
– Jomart ağa, altyndy körip joldan taiğan perişteşe, Şəiini
körgende, meniŋ ağamdy jamandap şyğa kelgeniŋiz qalai? Öz dosyn
jamandağan jigitti qai qyz təuir köre qūiady dep oilaisyz? – dep, Jəmeş
namys qyldy.
– Oibai, qarap tūryp qyp-qyzyl dauğa qaldym-au! Qūdaşa, kördiŋ ğoi,
sen üşin būlardan ne i̇estimedim? Jigit taŋdağanda, osy həlimdi i̇eskerersiŋ.
– İeskerermiz, – dedi Şəii əzildei külip.
Eki jigit jönine ketken soŋ bəri anyqtaldy: Tazabek Jəmeştiŋ tuğan
ağasy bolyp şyqty. Jaŋağy ənşi Sopyia Taldybūlaqtan diırmen salğan
ataqty köpes Vasiliidiŋ qyzy, al Tazabek solardyŋ atşysy i̇eken.
Sopyianyŋ qazaqşağa sudai bolatyny Taldybūlaqta qazaq işinde tuyp,
jastaiynan qazaq balalarymen birge oinap ösipti. Qysta Almatyda oqyp,
jaz boiğy ömiri qazaq işinde jailauda ötedi i̇eken. «Bes qara kerdi»
Almatydağy qazaqtardan üirenipti. Şəiiniŋ Tazabekti jöndi bilmeitini
onyŋ tirşiligi qysy-jazy Vasiliidiŋ auylynda ötetin körinedi. Qaşan
körip i̇edim dep oilanyŋqyrap i̇edi, bir-eki ret köptiŋ işinde közi şalğany
emis-emis i̇esine tüskendei de boldy. Sirə, balasynyp, ol da būğan köp köŋil
böle qoimağan bolu kerek.
Jərmeŋkeden ūzai bere jigitti Şəii sözge tartty. Bir nərse sūrağysy
keletinin aŋğartyp, atynyŋ tizginin ədeii Tazabek jaqqa būrdy.
– Atyŋyz nege Tazabek? Bek, bi bolğandy ūnatasyz ba? – dedi qağytyp.
– İe, joğa. «Taza» degen sözdiŋ mağynasy bek pen biden biık qoi. Bizdiŋ
Əlmerekte osydan otyz-qyryq jyl būryn Tazabek Pūsyrman balasy degen
atamyz ötken. Kezinde bi bolğan, i̇el basqarğan, bedeldi, i̇eldi auzyna
qaratqan azuly adam bolypty. Qytaidy zertteuge bara jatqanynda üiine
qonyp, i̇ekeui ūzaq əŋgimelesip, Şoqan degen töre-ğalym atamyzdan köp
nərse jazyp alypty. Keiin sol atamyz orysqa bağynbaimyn dep,
albannyŋ biraz jūrtyn soŋyna i̇ertip Şyğys Türkistanğa ötip ketedi.
Ötkende de jai ötpei, orys əskerimen atysyp-şabysyp ötipti. Oğan
qazirgi Ūzaq atamyzdyŋ əkesi Sauryq batyr men onyŋ Şaltabai degen seri
inisi qosylady. «Meniŋ atym – Şaltabai, Asyldan soqqan baltadai», –
deitin Şaltabai – sol. Qoly ūzyn orys qūia ma, Qytaidan ūstap əkelip,
Tazabek pen Sauryqty «türmede öldi» qylady da, Şaltabaidy itjekkenge
aidap jiberedi. Tazabek atamyz, jalpy, ösip-öngen əulet. Tezek, Sūltanbek,
Dambai degen ūldary bar. Qazirgi
Əubəkir, Sadyqbek, Əbilğazy,
Jaqypberdi, Uaqas, Şoqpar ağalarymyz so kisiniŋ bir Sūltanbeginen
tuğandar. Bəri şetinen «sen tūr, men ataiynnyŋ» özi. Əubəkir ağa bolys
bolğan, al Jaqypberdi ağa – atqanyn qūr jibermeitin qolmergen. Əkem
atymdy qoiğanda, sol Tazabek atamyzğa tartyp ösip-önse i̇eken, batyr bolsa
eken, i̇eldiŋ qamyn jese i̇eken degen bolar?
– Alaida Tazabek ataŋyz i̇el qamyn jep orysqa qarsy bolsa, siz öz
qamyŋyzdy jep orysqa qyzmet jasap jürsiz ğoi?
Mūndai mineudi küte qoimağan bolar, jigit əueli ündemei qalyp, əlden
soŋ baryp aqyryn kürsindi. Sonan soŋ:
– Jan bağys üşin ğoi, – dedi qūpiiäsy aşylyp qalğanğa Uialğandai
bosaŋ dauyspen.
– Bağanadan beri Sopyiany da jan bağys üşin maqtap keledi i̇ekensiz
ğoi onda?
– İe, joğa. Sopyia – özgeşe bala, onyŋ tynys-tirşiligi tügeldei
qazaqşa, bizge jany aşyp, jaqtasyp tūrady. Mağan, Qojaşqa orysşa oqu
men jazudy üiretken – sol. Tübi, qūdai biledi, ol qyz qazaqqa tietin
şyğar, tegi.
«Sizge me, Qojaşqa ma?» – dei jazdap, Şəii tilin tistei qoidy. Odan
ary qazbalai bergendi əbestik sanady, alaida orysqa bağynğysy kelmegen
Tazabek batyrdyŋ qylyğyn tüsine almady. Orys qazaqqa jaqsylyq
oilasa, qazaqtyŋ orysqa qarsy şyğyp nesi bar? Al orystyŋ piğyly
dūrys bolsa, Qytaiğa ötip ketken Tazabekti nege ūstap əkep öltiredi?
Sonyŋ bəri – būl bilmeitin, biraq bilgisi keletin jūmbaq. Alaida bir
körgen adamnan sonyŋ bərin qazbalap sūrap jatu – əri yŋğaisyz, əri i̇ersi.
Izetten asa almai, köp sūraqty kömeiinde bügip qaldy.
Jərmeŋkeniŋ Tūzköl jağymen joğarylap, Qarqara özeninen ötkizip
salğan soŋ, Tazabek būlarğa qoş aitty da, qaita qaitty. Şəiige būl
jigittiŋ boiynda jūrttyŋ köbinde joq birdeme bar siiäqtandy, biraq onyŋ
ne birdeme i̇ekenin anyq ajyrata almady. Lağyp söilemeidi, lepirip
maqtanbaidy, keregin ğana aitady; sirə, sonysy ma i̇eken ūnağan? Əlde
alpamsadai dene bitimi me? Biraq ondai bitim qalmaqta da bolatynyn kördi
ğoi mana.
Jəmeş Taldybūlaqqa būrylğan soŋ, Jüzik pen Şəii Qarqara özenin
boilai şyğysqa betalyp, at basyn Syrttyŋ jailauyna qarai būrdy.
Jeŋgesi i̇ekeui ərneni əŋgime i̇etip kele jatyp, Şoqanasqannan öte bere Şəii
odan Tazabek turaly syr suyrtpaqtady:
– Maqtai beredi, Sopyiany alğaly jür ğoi deimin?
– Kimdi alatynyn qūdai biledi, biraq kimdi alğysy keletinin men bilem,
Jibek.
– Kimdi?
– Jərmeŋkege kelgen bir joly seni syrtyŋnan köripti de: «Qara
domalaq qana qyz i̇edi, qandai ədemi bolyp ketken?!» – dep, senen közin ala
almai taŋ qalypty.
– Sodan keiin Sopyiadan ainyp qalyp pa?
– Qoişy, Jibek, Sopyianyŋ oğan qandai qatysy bar?
– Özi aitty ğoi jaŋa: «Qazaqqa tiedi», – dep.
– İe, qazaqqa tise, Tazabekke tie me? Qazaq tolyp jatqan joq pa?
– Jaraidy, sonymen...
– Sonymen, seni jaqsy körip qalypty. Körgisi, söileskisi kelip
ainalsoqtap jürgeni sol.
– Kördi, söilesti, i̇endi ne isteidi?
– İendigisin ol bilmeidi, sen bilesiŋ.
– Neni bilem?
– Ūnasa, tiesiŋ; ūnamasa, timeimin deisiŋ.
– Tügi de ūnağan joq, timeimin.
– Öitip ötirik aitpa, Jibek. Ol sağan ūnady. Ūnağan soŋ Sopyiadan
qyzğanyp kelesiŋ.
Şəiiniŋ i̇eki beti du i̇ete qaldy. Qyzaryp ketkenin sezip, qiiästap,
Jüzikten jüzin būryp əketti.
– Sen zəlimsiŋ! Sensiŋ oğan meni ədeii körsetip jürgen, – dedi qyz
būrtyiyp.
– Ol – meniŋ jeŋgelik boryşym, janym. Sebebi sen baqytty bolmai,
myna biz – əke-şeşeŋ men ağa-jeŋgeŋ – baqytty bola almaimyz. Ony sen,
aqylyŋ bar ğoi, tüsinuge tiıssiŋ, Jibekjan.
Sodan sam jamyrağanda, Syrttyŋ qarağaily qoinauyndağy üilerine
jetip, attan tüsken soŋ, Jüzik jaiymen kelip Şəiini jauyrynynan
qapsyra qūşaqtady.
– Janym Jibegim! – dedi i̇erkelete i̇eljirep. – Qazaq ūldyŋ tağdyryna
onşa qam jei bermeidi, öitkeni ol öz tağdyryn öz i̇eliniŋ işinde ötkizedi,
al qyzdyŋ tağdyryn aq saqaldy atasynan tartyp asyq oinağan balasyna
deiin uaiymdaidy, öitkeni onyŋ baqyty syrt i̇el, jat bosağağa
bailanysty.
Solai i̇ekenin Şəii de biletin, sondyqtan jauap qatpai, jeŋgesimen
ünsiz kelisip, ony ünsiz qūşaqtady.

***
Tazabekke Şəiiniŋ ədemiligi men qylyğy būtağa qonyp alyp, moiyn
jüni ülpildep, tamaq jüni bülkildep, jan-jağyna jaltaq-jaltaq qarap
otyrğan şymşyq torğaidyŋ balapanyn i̇elestetedi. Kip-kişkentai, süpsüikimdi qyzdyŋ: «Bek, bi bolğandy ūnatasyz ba?» – dep, birden qadala
ketkeni qatty sastyrdy. Öitip söilegeniniŋ özi əri i̇erkeligi, əri öjettigi.
«Ondai qyzğa qol jetkizu üşin, əueli ana kelinşekten qol üzuim qajet», –
dep şeşti ol boiyn əldebir ürei bilep. Qūrğyrğa üş jyl boiy əbden
bauyr basyp qalypty, aiyrylysu qalai bolar i̇eken? Biraq: «Kisi jary
kisige jar bolmaidy, Bauryŋa balapandai basqanmenen», – degen ğoi
būrynğylar.
Dənekermen jiyrmağa jaŋa tolğan jigit şağynda jolyqqan. At baqqan
adamnyŋ ömiri köbine dalada ötedi. Şildeniŋ küni töbesin tesip bara
jatqan soŋ, qalyŋ qarağaidyŋ şetine kirip, jalğyz aiaq joldyŋ jağasyna
jantaia ketken. Attary da qarağaidy şet pūşpaqtai jaiylyp jatqan.
Būtaq sytyr i̇ete qalğanğa jalt qarasa, jalğyz atty əiel qasyna taqau
kelip te qalypty. Jambasyn qaqqyştap jalma-jan ornynan ūşyp
türegelgen. Əiel oŋ qolymen i̇erdiŋ aldyŋğy qasynan ūstap, sol qolymen
artyna miŋgesken jas balany süiemeldep, şylbyry jerge süiretilip,
tizgini attyŋ jalyna syrğyp ketip, berekesi qaşyp-aq keledi i̇eken. Mūny
közi şalğan boida:
– Ağatai, ūstaŋyzşy! – dedi jylamsyrai jalynyp.
Aq qūba əieldi körgen bette-aq tanydy: Taldybūlaqtyŋ i̇etek jağynda
otyratyn Kemelbai degenniŋ qatyny. Süiretilgen şylbyrdy qaita-qaita
aiağy basyp, şylbyrdy basqan saiyn, basyn şylbyr qaita-qaita jūlqyp,
at ta əbden tityqtağan bolu kerek, Tazabek janyna taqap: «Dyrr!» –
degende-aq toqtai qaldy.
Tazabek aldymen şūbatylğan şylbyrdy jinap əieldiŋ qolyna
ūstatty. Sodan soŋ at moinyna syrğyğan tizgindi əperip, qorjynnyŋ
üstinde ūiyqtap kele jatqan balany qūşaqtağan küii jol şetindegi
tegisteu jerge aparyp jatqyzdy. Ūiana ma dep, betine biraz qarap tūryp i̇edi,
bala bylq i̇etpedi: ūiqysy qatty-aq i̇eken bətşağardyŋ. Əiel attyŋ üstinde
sol qoqyiğan qalpy əli qozğalmai otyr i̇eken.
– Ne, seni de köterip alaiyn ba? – dedi əzildep.
– Kötere alsaŋ, köterip-aq alşy! Attan tüser şamam da qalmady, tegi!
– Kel! Qaidan kelesiŋ artynyp-tartynyp?
– Törkindep baryp i̇em.
Əiel oŋ aiağyn üzeŋgiden şyğaryp, i̇eŋkeiip ikemdele berdi. Oŋ qolymen
qoltyğynan, sol qolymen taqymynan ūstap, Tazabek attan köterip ala
bergende, qūlap ketpeiin dep qam jasağan əiel moinynan tas qyp
qūşaqtai aldy.
– Men seni bilem, syrtyŋnan talai körgem, – dedi əiel qolyn moinynan
bosatpai. – Tazabeksiŋ.
– Men de seni bilem: Dənekersiŋ. «Ədemisin-ai!» – dep jüretinmin.
– Men de seni: «Dəuin-ai!» – dep...
– I-i? «Dəuin-ai!» dep qyzyğyp pa i̇eŋ?
Kelinşek qūptağandai jymiyp, əueli közin jūmdy da, artynşa basyn
şaiqady.
– Joq, taŋdandym.
– Nemenege?
– «Qandai i̇eken?» – dep.
– Qandai i̇ekenimdi bilgiŋ kelse, jerge tüsip, jaqynnan qara. Aldymen
qylğyntpai moinymdy bosatşy!
– Bosatpasam kəitesiŋ?
– Kəituşi i̇em? Aiağymnyŋ asty körinbeidi, qazir qūlaimyz.
– Qūlaiyqşy! Sağan jolyqpağanda, özim de qai jerde qūlar i̇ekem dep
qorqyp kele jatqam. Apyrmai, ana ittiŋ ūiqysynyŋ qattysy-ai! Büirek
tūsynan bir-eki ret tüiip-tüiip jibersem de, tük sezbedi. Ūiqyşyldyğy
aumağan əkesi. Tipti, əkesinen de asyp ketken. Ol da qorağa qasqyr şauyp
jatsa, ūianbaidy-au. Öziŋdi jolyqtyrğan qūdaiğa myŋ da bir rahmet!
«Aqyr qūlasam, qarağaidyŋ işinde qūlasam i̇eken, bir būtaqtan ūstai alsam
da ölmespin», – dep dalbasalap kele jatyr i̇em.
– Ölmei qalğanyŋa i̇endi köziŋ jetken şyğar? – dedi Tazabek əieldiŋ
betine betin taqap.
– Jerge aiağym əli tigen joq, qaidan közim jetedi? – dedi əiel külip.
– İendeşe, aiağyŋdy jerge tigizeiin.
Jerge tüsken boida şalğynğa şalqasynan qūlai ketip, Dəneker
Tazabekke közin töŋkere jymidy:
– İendi nemenege sostiyp tūrsyŋ?
– Tūrmağanda kəitem?
– Jaqyndasaŋşy! Jep qoimaimyn.
– Men jep qoiuym mümkin ğoi?
– Jep qoisaŋ jep-aq qoişy. Janymdy saqtap qalğan adam: «Endi
janyŋdy alam», – dese, odan aiap qalar i̇eşteŋem joq.
Janyna kep jantaia bergeninde, Dəneker beri aunap tüsip i̇edi, beti tūptura Tazabektiŋ alqymyna kelip tyğyldy. Əieldiŋ yp-ystyq lebi atoilap
ūianyp kele jatqan sezimge ot qoiyp jiberdi. Basyn kötere bergen Tazabek
omyrau tüimesi ağytylyp ketken əieldiŋ demigip jatqan tösin ūmajdai
qūşaqtap i̇edi, aŋyrai jönelgen sezimder apyl-ğūpyl arpalysty da ketti.
– Ağatai, joldan alysyraq keteiikşi, – dedi kelinşek qūşağyn
jazbağan qalpy.
– Tūr onda!
– Tūra almaimyn, köterip aparşy!
– Qūşaqta moinymnan!
Alpamsa jigit kelinşekti jep-jeŋil köterip, qalyŋ qarağaidyŋ işine
ala jönelgen. Mine, sodan beri jigittik şağynyŋ i̇eŋ qyzyğyn sonyŋ
qūşağyna tosyp keledi. Qanğan meiirdiŋ ğalamaty men sağyna körisken
səttiŋ syiqyrly ləzzətin tek sodan tatyp jür. Dənekerdiŋ qūşağyna
kirgende, basqa dünieniŋ bəri sodan keiingi dünie bolyp, ysyrylyp qala
beredi. Basynda özin: «Mūnyŋ bəri uaqytşa, üilengenge deiin ğana», – dep
jūbatatyn. İendi baiqasa, i̇ekeuiniŋ arasy op-oŋai ajyrai salatyn jeŋil-
jelpi nərse i̇emes sekildi. Byltyr bosanğannan keiin: «Būl – seniŋ balaŋ»,
– degen bolatyn qūlağyna sybyrlap. Əzili bolar dep, būl külgen de qoiğan.
«Ekeuiŋdi salystyra qarasa, balanyŋ kimnen i̇ekenin küieuim birden biler
edi», – dep, jaqynda tağy aitty. «Kemelbai meni körip jür ğoi», – dep i̇edi,
«Küdiktenbeidi ğoi, küdiktense, baiqar i̇edi. Nemene, balaŋ i̇ekenine senbei
tūrsyŋ ba?» – dep, qylt i̇ete qaldy. Sodan beri balany bir körgisi kelip
qyzyğady da. Biraq i̇endi balany da, balanyŋ şeşesin de birjola ūmytuy
tiıs. Öitpeske amaly joq. Öitkeni Şəiidei qyzdy jar qylu üşin,
aldymen aldy-artyn aq Şəiidei tazartyp aluy kerek.
Jigittik jasağannyŋ da osynşama jan auyrtar jazasy bolaryn aŋğal
jastyqpen aŋğarmağan i̇eken.

***
Şəii iştei: «Kelesi jūmada jərmeŋkege barsam, Tazabek sonda aşyq
söileser»,– dep dəmelengen-di. Biraq i̇eki künnen soŋ Tazabek pen Jəmeş
auylğa özderi keldi. Şyny ma əlde syltauy ma, əiteuir, aitularyna
qarağanda, əke-şeşesi arnaiy jūmsapty. «Orystyŋ oiy būzylypty, on
toğyz ben qyryq bestiŋ arasyndağy mūsylman balasyn əskerge alğaly
tizimdep jatyr. Ağyntai men Tazabekten airylsaq, künimiz kün bola ma?
Syrt – i̇elden jyraq jailau, Taldybūlaqqa köşip kelsin, irgeles otyryp
oilasaiyq», – depti. Jauabyn kesip aitpai, Ağyntaiğa bir, Tazabekke bir
kürsine qarady da, Tileuli:
– Körermiz, – dedi küŋk i̇etip.– Aqyldasaiyq. Jaqynda Ömekeŋe özim
baryp qaitam.
– Aqyldasqanda,– dep, əieli Əjiken əldene aitpaqqa oqtala berip i̇edi,
küieuiniŋ qabaq şytqanyn baiqap, jym bola qaldy.
– Jür, Jibekjan, qonaqtardy qyrğa deiin şyğaryp sap qaitaiyq, –
dep, Jüzik Şəiini ədeii ata-enesiniŋ közinşe qolqalady.
Jolda Jəmeş ağasyn əjuəlağansyp:
– Jūrt əskerge alady dep, öz basymen qaiğy, meniŋ ağam senimen qaiğy,
– dedi Şəiige at üstinde i̇eŋkeie jaqyndap.
Ol sözdiŋ mənisin Şəii tüsindi, biraq ündemei i̇elp i̇ete qalmady. Ony
qazir i̇eŋ qinaityny – Tazabektiŋ ne ūnaitynyn, ne ūnamaitynyn öziniŋ
kesip-pişip bilmeitini. Alpamsadai tūlğasy, alyp-ūşpaityn auyr minezi
ūnağanmen, əielge i̇emirene qūiatyndai i̇erkek i̇emes sekildi. «Janyŋda jatqan
erkektiŋ janyŋdy tüsinbegeni jaman», – degendi əielder köp aitady.
Tazabek Şəiige dəp sondai, janyn tüsinbeitin i̇erkektei körinedi. Quatty,
qaruly bolğanyna qarai qatqyl da siiäqty. Ara-tūra: «Erkek qatqyl
bolmağanda, kəituşi i̇edi?» – degen bir oi sap i̇ete tüskenmen, oğan küdik
bəribir jeŋistik bermeidi. Sodan bir Şəii i̇ekige jarylyp, birimen biri
kelise almai jatady.
– Al, joldaryŋ bolsyn! – dep, Jüzik osy aradan qaitatyndaryn
aŋğartqanda:
– Al, jaqsy! – dep, Jəmeş te atynyŋ basyn tartqan.
Tazabek tap sol sət tike Şəiige qarai jürdi. «Mynau kəitedi?» – dep,
qyz qipaqtai sasty. Tizgin ūstağan sol qoly dirildep, oŋ qolynan
qamşynyŋ büldirgesi susyp bara jatty, biraq, nege i̇ekenin, bile tūra ūstap
qaluğa qam qylmady. Tyrs i̇etip qamşynyŋ saby attyŋ aldyŋğy tUiağyna
tidi. Jaqyn kep qalğan Tazabek atynan sekirip tüsip köterdi de, qamşysyn
qolyna ūstatty. Qamşymen qosyp sausaqtaryn da ūstady. İenesiniŋ
bauyryna tyğylğan qoşaqanşa jigittiŋ kürektei alaqanyna qyzdyŋ qoly
kömilip ketti: Kütir i̇etkizip küiretip jibere me degen qyz nanaryn da,
nanbasyn da bilmei, osy şynymen senbisiŋ degendei, Tazabektiŋ betine
taŋdana qarady. Jigit jūtyp jibererdei i̇eminip tūr i̇eken. Jasaurağany ma
əlde jalyndağany ma, janarynda bir tüiir ot jalt-jūlt jügirip jürgen
tərizdendi. Sol ot qyzdyŋ da jan düniesin qyzdyryp bara jatqandai. Ne
isterin, ne derin bilmedi.
– Ūzatpai aldyŋa əke-şeşemdi jiberem, – dedi jigit tötesinen. – İendi
meniŋ janymdy öziŋdikimen birge dep ūq! Janymsyŋ!
Tura aitylğan söz tura atylğan oqtai Şəiini tyrp i̇etkizbedi. Alaqanyn
aşyp jiberdi de, Şəiiniŋ qolyn syrtynan şöp i̇etkizip süiip aldy. Jüzik
pen Jəmeştiŋ közinşe. uiat-ai! Tazabekke qabağyn şytpaq bolyp i̇edi, ol
janaryn būdan jantalasa ala qaşyp, būl jantalasyp qua almai, i̇ekeui de
qyzaryp ketti. Adam tüsine qoimaityn alapat bir sezim qyzdyŋ öne
boiynan taiğanap baryp tabanyna tarap jatqandai duyldatyp ötti.
Talmaurap, attan jyğylyp bara jatqandai sezindi. Syr bermeuge
tyrysyp, sabyryn şaqyrğanda, közimen aimalap, əli qūmarta qarap tūrğan
Tazabekti kördi. «Qūdai-au, mynau mülde basqa Tazabek qoi!?» – dedi
keudesinde bir quanyş atoilap. Jigittiŋ tögilgeli tūrğan meiiri men
ağytylğaly tūrğan sezimin janarynan baiqap, öziniŋ de i̇erip bara jatqan
özgerisin sezip qūia ma dep sasyp, dereu atynyŋ basyn auyl jaqqa būrdy.
«Janymsyŋ!» degen qūdiretti ün janyn da, tūla boiyn da – bərin aimalap,
bərin i̇erkeletip, Şəiimen sanaspai bara jatty.

***
Tazabek pen Dəneker biri jərmeŋkeniŋ ör jağynan, biri tömen jağynan
ūrlana şyğyp, Qarqara özeniniŋ toğaiyna i̇enip ketkende, kün tas töbede
tūrğan. Tazabek öz atyn şiderledi de, Dənekerdikin onyŋ qūiysqanyna
şylbyrynan ilmektei saldy. Aqyrğy jolyğysuymyz ğoi, dūrystap
qoştasaiyn degen oimen, qalqalau jerge otyrğan soŋ, qūşağyn jaia berip
edi, Dəneker qolyn qağyp tastady. İerkeligi dep ūqqan Tazabek tağy ūmtyla
bergende, kelinşek jaqyndatpai, i̇eki qolyn keudesine tirei qoidy. Aiaq
asty ne bola qalğanyn tüsinbegen Tazabek Dənekerge sūrauly keskinmen
qarady. Kelinşektiŋ atylğaly tūrğan oq jylandai türinen tiksinip qaldy.
– Sağan ne boldy?
– Ne boluşy i̇edi? Bildim seniŋ aramdyğyŋdy.
– Qandai aramdyq?
– Bügin jərmeŋkege men üşin kelgen joqsyŋ.
– İendi kim üşin?
– Basqa üşin.
– Ony kim aitty?
– Bildim.
– Kimnen?
– Jomarttan.
– Jomarttan? Qai Jomart?
– Qanşa Jomart bar i̇edi? Öziŋniŋ dosyŋ Jomart.
– Ol ne deidi?
– Seni Şəiige üilenedi deidi.
– İe, dei bersin. Şəiige me, basqağa ma, tübi bireuge üilenerim haq qoi.
Oda ne tūr?
– «Basqağa ma?» – dep būltaqtama. Jomart aitty, dəp Şəiige
üilenetiniŋ anyq.
– Onyŋ anyq i̇ekenin ol qaidan bilipti?
– O da Şəiige söz salğaly jürse, sen onyŋ aldyn orap ketipsiŋ.
– Sağan sony aityp aryzdandy ma? Sonşalyq onyŋ kimi i̇ediŋ sen?
– İeşkimi de i̇emespin. Tek ol mağan da jaqyndaiyn dese, tağy aldyn
orap ketipsiŋ.
– Al meniŋ sağan jaqyn i̇ekenimdi oğan kim aitypty?
– Men aittym.
– «Şəiige aita bar, ol menimen jüredi», – dediŋ be?
– «Aita bar», – degem joq, menen küder üzsin dep aittym. «Qaida
barsam, aldymdy kes-kestei berdi-au!» – dep kijinde de, sonyŋ yzasymen
seniŋ Şəiige üilengeli jürgeniŋdi aqtaryp saldy.
– Sonyŋ bərin sağan qai oŋaşada aityp jür?
– Oŋaşada i̇emes, nağaşym nemeresin sündetke otyrğyzğan, sonda aitty.
Jomart bizdiŋ üidegimen atalas qoi, sondyqtan «jeŋge» dep qyljaqtai
beredi.
– Qyljaqtap jürip, qoinyŋa qol salğan boldy ğoi?
– Salğan joq. Qol saldyratyn jyndymyn ba?
– Jyndy bolmasaŋ da, jyndandyryp jiberipti ğoi.
– İə, jyndandyrdy. Jyndanbağanda kəitem? Üidegi baiym bai i̇emes,
nağyz baiym sen dep, senen bala süiip, seniŋ qūşağyŋda it tirliktiŋ
ittigin ūmytyp jürsem... Tiridei öltirdiŋ ğoi meni! İendi kəitem? Kəitip
sensiz ömir sürem? Öziŋmen birge jüregimdi de suyryp əketetin siiäqtysyŋ!
Mūnyŋ ottan ystyq bolatynyn i̇elden i̇es bilgeli i̇estip kele jatsam da, tap
mūndai dep oilamappyn.
Eŋirep jylap, Tazabektiŋ keudesin qos qoldap toqpaqtap, aqyrynda
Dəneker birte-birte basyla berdi. «Qūdai-au, dəl būlai bauyr basyp keter
dep kim oilağan?! Sūmdyq qoi mynasy!» – dep, Tazabek qatty taŋyrqady.
Aiady, jany aşydy. Biraq i̇ekeuiniki bügin bolmasa, i̇erteŋ, i̇erteŋ bolmasa,
tübi bir küni toqtam tabuğa tiıs əreket i̇ekenin əuel bastan bilgendikten, syr
bermei sazaryp şydady. Jūbatarğa söz de, jön de tappai, tek ünsiz
bauyryna tartyp, solq-solq öksigen kelinşekti jon arqasy men
jambasynan sipalai berdi.
– Tübi osylai bolaryn i̇ekeumiz de əu bastan bildik qoi, – dedi kürsinip.
– Bilgenmen, dəl büitip sorlap qalarymdy sezbedim ğoi men sorly.
«Oinas – ottan ystyq, qala bere boqtan sasyq» degendi qanşa i̇estip
jürsem de, dəl büitip öz basyma tüsedi demeppin. Bəlkim, sirek te bolsa
soğyp tūrarsyŋ?
– Joq, öitip i̇ekijaqty bola almaimyn.

***
Əskerge ağasy Ağyntai ketse, Tazabek ketse, onda dünie Şəiige
nesimen dünie? Köktep ülgirmegen ümiti keudesinde kömile me? Bükil
tirşiligin bilep alğan öŋkei ürkek oi men mazasyz belgisizdikten qūtyla
almai alasūrdy. Aqyrynda basqa amal tappai:
– Jərmeŋkege baraiyqşy! – dedi Jüzikke.
– Barsaq baraiyq.
Əkesi Tileuli de būlarmen birge Taldybūlaqtyŋ būrylmasyna deiin
baratyn bolyp, mal-jan Ağyntaidyŋ qarauynda qaldy.
...Jüzik pen Şəii jərmeŋkeni qaq jara aralap, ne Jəmeşti, ne
Tazabekti jolyqtyrmady.
– Kelmegen ğoi, – dedi Şəii keiip. – Qaitaiyq.
– Qaitsaq qaitaiyq, – dedi Jüzik qasaqana. – Qyzdy izdemegen jigitti
biz izdeimiz be?
– Qaidağy jigit, Jüzik? Men Jəmeşti izdep jürmin.
– Men de sony izdep jürmin, Jibekjan. Tazabek i̇ekeui birge me degenim
ğoi ənşeiin. Əne, əne keledi Jəmeş.
Jəmeştiŋ jalğyz i̇ekenin körip, Şəii səl aŋyryp qaldy. Körispegeli
köp bolğan adamşa bas sap, Jəmeş būlarmen qūşaqtasyp amandasty.
Aldymen Jüzik jön sūrady:
– Jalğyz jürsiŋ be?
– Joq. Tazabek te osynda bolatyn, aiaq asty adasyp qaldym.
– Osynda bolsa, özi tabar. Jüriŋder, jərmeŋkeni jöndep aralaiyq.
Jərmeŋkeni i̇eki aralap şyğyp ta olar Tazabekti jolyqtyrmady.
– Jer jūtyp ketti me, qaida ketti? – dep, Jəmeş şala bülindi.
Üşeuiniŋ əŋgimesi üilespedi. Şəiiniŋ mazasyn alğan bir-aq sūraq: ol
qaida ketui mümkin? Qaryndasyn adastyryp ketuine qarağanda, tegin ketis
emes qoi?
– Ağaŋ būryn da adastyryp ketuşi me i̇edi? – dedi aqyry şydamai.
– Joq. – Jəmeş ne derin bilmei sasty. – Büitpeitin.
– Ənşi Sopyia alyp ketken şyğar? – dedi Şəii taqymdap.
– Qaidağy Sopyia? Ol qazir poştada isteidi, būrynğydai qydyra
almaidy.
– Onda basqa bireu əketti.
– Ony əketetin sen mūndasyŋ, senen basqa kim əketedi?
– Biz bilmeitin bireu əketet te.
Şəii jalt būryldy da, atyn bailağan jaqqa qarai bettedi. Jüziktiŋ
Jəmeşke: «Qap, qūrtty-au, jügermek! Bar, izde! Jerge kirip ketse de tap!»
– degen yzaly ünin i̇estip bara jatty. Jeŋgesiniŋ ökşelei ilesip kele
jatqanyn bilse de, būrylyp qaramady. Ərine, ol jerge kirip ketken joq.
Jiyrma üştegi soqtaldai jigit tapa-tal tüste qaida joğalyp ketedi?
Qaryndasyn adastyryp ketken adam qatynğa barmağanda, qaida barady?
Közinen byrş i̇ete qalğan yzaly jasty Şəii Jüzikten jasyra almady.
– Sensiŋ kinəli! Sensiŋ sony tauyp jürgen! – dedi onyŋ omyrauyn
toqpaqtap.
– Janym-janym! Jylamaşy, jūrttan Uiat bolady. İerkektiŋ jūmysy
aiaq asty şyğyp jatady, jamandyq oilamaşy! Sen üşin kelmegende,
jərmeŋkege ol kim üşin keldi deisiŋ?
– İendi körmegenim jərmeŋke men Tazabek bolsyn!
– Əne keledi. Anau – sol! – dedi arttarynan jetken Jəmeş alqynyp.
Jərmeŋkeniŋ jelke tūsynan kele jatqan jalğyz attyny Şəii jazbai
tanydy. Jərmeŋkege kelgen adam ol jaqqa nege barğan? Ar jağy – Qarqara
özeni. Onyŋ jağasy – qalyŋ toğai. Jalğyz özi ol jaqtan ne izdeidi? Joq,
jalğyz i̇emes. Taldybūlaq jaqqa ketip bara jatqan ənebir əiel de sol
toğaidan şyqty.
– Anau atty əieldi kördiŋ be, Jəmeş? Seni adastyryp, ağaŋ sony
toğaiğa alyp ketken i̇eken. Ağaŋ tabyldy. Menen səlem ait: közime
körinbesin!
Tu syrtynan Jüziktiŋ dauysy tağy şyğyp jatty, biraq būl joly
birde-bir sözi sanasyna jetpedi. Atyna qarğyp mindi de, artyna
qaiyrylmai, tebinip qaldy. Tas bop qatyp bara jatqan tūla boiy seziminiŋ
bərin tysqa syğyp, közinen ağyzyp jatty, ağyzyp jatty. İeseŋgiregen
sezimi i̇es jiğyzbady.
...Bolğan jağdaidy Jəmeşten i̇estigende, Tazabek tynysy toqtap
qalğandai sezindi. Qolym Şəiige jetti me degenşe, qolynan şyğyp ta
ülgiripti. İendi qəitti? Tap qazir toqtatpasa, onda bəri bitti.
– Jəmeş, jür, quyp jeteiik!
...Arttarynan şyqqan attyŋ dübirine i̇ekeui de jalt qarady. O,
qūdaidyŋ qūdireti, quanğanynan Şəiiniŋ közinen jas şyğyp kete jazdady.
– Əpketai-au, būlaryŋ ne? – dedi at üstinen Jüzikti qūşaqtai alğan
Tazabek. – Büitkenşe, meni öltirip ketpediŋ be? Şəikentai-au, «Endi
senimen janym birge», – demep pe i̇em?
– Mağan i̇endi jolama! Jaqyndama!
Tazabek üzeŋgi qağysa kelip, şaujaiynan şap berdi. Ony körgen Jüzik
pen Jəmeş oza şauyp kete bardy.
– Janym! – dedi Tazabek Şəiiniŋ tizginin şyjymdai tartyp. İeki at
janasa toqtady. Ol qolyn soza berdi, būl būlqynyp, betin būra berdi.
Qalai, qaitip aldyna köterip alğanyn aŋğarmai qaldy. Miŋgesip,
Tazabektiŋ qūşağynda otyrğanyn bir-aq bildi. Qaruly jigit qarsylyğyna
qaramady, bauyryna qysyp, betinen, moinynan, auzynan süiip jatyr,
iıskelep jatyr; būl tartynğan siiäqty, būlqynğan siiäqty; basy ainalyp
bara ma, attan qūlap bara ma, jigittiŋ jeidesinen şap berip i̇edi, omyrau
tüimesi ağytylyp ketip, su-su beti jalaŋaş keudesine qaita-qaita tidi.
Qyz öziniŋ jylap kele jatqanyn sonda sezdi.
– Meni qyzğanğan jüregiŋnen ainaldym, janym! Jaqsy körmeseŋ,
qyzğanbas i̇ediŋ ğoi, janym!?
«Janym! Janym!» degennen basqa būl düniede i̇eşbir ün qalmağan
sekildendi. Şəii i̇endi būlqynbady da, tartynbady da.
***
Taldybūlaqqa baryp Ömirəlige jolyğyp qaitqan Tileuli:
– İerteŋ i̇el işine köşeiik, – dedi tas tüiin bekingenin qatqyl ünimen
aŋğartyp. – Özimizge üirenşikti Orta Merkige qonaiyq. Sol aradan əliptiŋ
aiağyn bağarmyz.
...Orta Merkige köşip kelgeli Şəiige ərbir sai-sala men tau-tasta
tajal tyğylyp tūrğandai körinedi. «Maidannyŋ qara jūmysy» degen pəle
tek Tazabek i̇ekeuine qūrylğan tosqauyl tərizdendi.
Sodan üş künnen keiin jərmeŋke jaqtan tündeletip oralğan Ömirəli
tünergen qalpy törge şyğyp otyrdy da, qatyny Qalişa men qyzy
Jəmeştiŋ közinşe Tazabekke ūrsatyn adamşa yzğarly qarady.
Üidegilerdiŋ bəri üreilene tynşi qaldy. Qart kenet közin tömen sap, sol
jaq alaqanymen betin sipap, oŋ alaqanymen közin, mūrnyn, odan soŋ
asyqpai auzyn uqalady.
– Balam! – dedi sonan soŋ bekem dauyspen. – Meniŋ biluimde, adam
ölimnen basqanyŋ bərine asyğuy kerek. Bizdi bylai qoiğanda, qazaq atauly
küni i̇erteŋ jer betinde qala ma, joq pa, – ony bir qūdai bilmese, adam
bilmeidi. Mağan tez arada ūrpaq süigizbeseŋ, būl tirşiliktiŋ bəri beker. İel
basyna kün tudy. İendi jaibaraqat jürgeniŋ – aldymen öziŋe jaulyq.
Əriden oilasaŋ, i̇eliŋe jaulyq. Osy boidaq jürgeniŋ de jeter, i̇endi üilen.
Köziŋe tüsip jürgen bireuiŋ bolsa, ait; bolmasa, özim baryp bireuge qūda
tüsem.
– İe, jau quyp kele jatqandai ne boldy sonşa? – dep, Qalişa
qozğalaqtai berip i̇edi, qart aşulana qolyn siltep qaldy.
– «Jau quğanyŋ» ne, təiiri, jau tönip tūr. – Qatynyna qabağyn tüigen
qalpy balasyna qatu būryldy. – Bar ma, joq pa köz sap jürgen bireuiŋ?
– Bar, əke! Bar, köz sap jürgen qyzy, – dedi Jəmeş Tazabekten
būryn jauap qatyp.
Tazabek Jəmeşke birdeme dei bermek i̇edi, qart qolyn tağy siltep,
tyiyp tastady.
– Kim? – dedi Jəmeşke jalt qarap. – Kimniŋ qyzy?
– Tileuli ağanyŋ.
– Şəii me? – dedi şeşesi qyzynyŋ betine quana qarap.
– İə.
– Boldy! – dedi Ömirəli betin sipap. – Tileuliniŋ qyzy bolsa, qūdai
tileuimizdi berdi. Kempir, dəm-tūzyŋdy əzirle, i̇erteŋ i̇ekeumiz Tileuli men
Əjikenniŋ aldyna baralyq.
– Aldyn ala aitpai, dəneŋe i̇etpei, qalai bolady?
– Solai bolady. Aitpai keldiŋ dep, Tileuli bizdi quyp şyqsa, quyp-aq
şyqsyn. Əri jönimizdi aitamyz, əri i̇erulikke şaqyryp qaitamyz.
Tazabek ornynan külim i̇etip köterildi. Jəmeş te ağasyna külim i̇etip köz
tastady. Jymyiyp Qalişa şalyna qarady. Talaidan beri şeşilmei kele
jatqan tüiindi onyŋ op-oŋai şeşe salğanyna əri taŋ, əri riza.

***
Künniŋ közi dəl töbege kelgende, jota jaqta oinap jürgen Ağyntaidyŋ
eki ūl, bir qyzy Şəiige jügirip kelip:
– Təte, Jaidaq Būlaq jaqtan i̇eki atty kele jatyr, – desti jarysa
şulap.
– İe, kelsin, – dep, jalt qarağan Şəii Jəmeştiŋ ker atyn birden
tanydy, biraq üstindegi ol i̇emes, i̇egde əiel. «Sirə, şeşesi bolar, – dedi
joramaldap. – Onda, anau – əkesi».
Qonaq kele jatqanyn ağasy men jeŋgesine bosağadan bas sūğyp aitty
da, özi üidi ainala alystap ketti. Ağyntai men Jüzik üiden jügire şyğyp,
qonaqtarmen dabyrlai amandasyp jatty.
Şəiiniŋ joramaly dəl şyqty: kelgen Tazabek pen Jəmeştiŋ əkeşeşesi Ömirəli men Qalişa i̇eken. Dereu qoi soiylyp, jedel quyrdaq
əzirlenip jatqanynan-aq olardyŋ būl kelisine əke-şeşesiniŋ riza i̇ekenin
işi sezdi. Tazabektiŋ: «Ūzatpai əke-şeşemdi aldyŋa jiberem», – degen
uədesinde tūrğanyn da tüsindi.
Əkesi Tileuli – qatal da ədil, ərkim oilamaityndy oilaityn, ərkim bile
bermeitindi biletin, Şəiiniŋ bağalauynşa, bitimi bölek adam. Qylyğy da,
minezi de oqşau. Būrynğy qazaqtardy köp maqtaidy da, qazirginiŋ köbine
renjip otyrady. Əkesiniŋ əŋgimesine qarasa, maqtanşaq ta; jalğyz atyn
köŋili qūlağan adamyna tüsip beretin jomart ta; qoryqqany men sasqanyn
sezdirgisi kelmeitin namysqoi da; öziniki dūrys-būrys bolsa da aitqanynan
qaita qoimaityn əri qaisar, əri qyrsyq ta; özgeniŋ özinen asyp bara
jatqanyna köz jūmyp qarai almaityn işi tar da; bügingi «e, jaraidysy»
erteŋ özine qazylğan or i̇ekenin aŋğarmaityn aŋqau da, bireuge syi
qylğandy da jaqsy köretin, bireuden syi alğandy da jek körmeitin,
əiteuir, əlemdegi bar jaqsy men jamandy boiyna tügel jinap alğan
jalğyz halyq tek qazaq sekildi. Ol maqtasa, taudyŋ şyŋyndai asqaqtap
tūrğan da qazaq; jaqtyrmasa, qūzdan qūlağaly tūrğan da qazaq. Birde jerkökke syiğyzbaidy, birde jerden alyp, jerge salady. Bir qyzyğy, əkesiniŋ
qai aitqany da Şəiige şyndyq siiäqtanady. Qazaq, rasynda, i̇eşkimge
ūqsamaityn, i̇ertegige ainalyp ketken i̇ertedegi i̇eldiŋ sarqynşağy syqyldy
halyq.
Sonyŋ bərin biletin, sonyŋ bərin əŋgime i̇etip otyratyn əkesi bügin
mülde basqa adam, i̇eki söziniŋ birinde «Ömeke, Ömeke» dep, Tazabektiŋ əkesi
aldynda tek tömenşik tanytady. Tazabektiŋ tūrqy əkesine tartypty,
Ömirəli aqsaqal maldas qūryp otyrğannyŋ özinde kişigirim jartastai kisi
eken. Denesine sai sözi de, minezi de iri sezildi. Əŋgimesin dastarqan
basynda bir-eki ret tyŋdağan soŋ, Şəii əkesiniŋ iltipətin de tüsindi:
Ömekeŋ əriden oilaityn tereŋ, oiyn bükpei aitatyn batyl kisi körindi.
Qazaqty qara jūmysqa alatyn patşa jarlyğyn albandardyŋ qalai
qarsy alyp jatqanyn Ömirəli aqsaqal öz körgen-bilgeni boiynşa aityp
otyrdy. Aldymen Aqjelke-Podborkop albannyŋ biraz igi jaqsysy men
bolys-biın jərmeŋkedegi borlağan aq üiine şaqyryp alyp: «Üş künniŋ
işinde maidannyŋ qara jūmysyna baratyndardyŋ tizimin beriŋder!» – dep
būiyrypty. Sodan i̇eki-üş künnen keiin jərmeŋkeniŋ jelkesindegi Ait
töbege 300–400-dei adam jinalyp: «Bala beremiz be, joq pa?» – dep
aqyldasqanda, sonyŋ işinde Ömekeŋ de bolypty. Jəmeŋke birden: «Aq
patşanyŋ piğyly būzyldy. İendi oğan aqyl üiretetin biz i̇emes,
aqylymyzdy tyŋdaityn da ol i̇emes. Bizdi aiaityn patşa joq bolsa,
patşağa jaltaqtaityn alban da joq. Qysqasy, beldi buyp, bekem bolatyn
kün tudy», – depti. Onyŋ sözin Ūzaq ilip əketip: «Aq patşa aitqanynan
tandy. Biz oğan alğaş qarağanda, «Qazaqtan soldat almaimyz, biraq ər
tütinge bir som jiyrma tiynnan salyq salamyz», – degen. Ol uədeniŋ hatqa
tüsken qağazyn Sauryq əkem Tezek töreniŋ üiinen öz közimen körgen. Uəde –
qūdaidyŋ üii. Öz uədesin syilamağan patşany biz de syilamaimyz», –
deidi. Sol arada Yraqymbai basu aitqandai bolyp: «Bala bermeimiz
desek, deiik. Biraq ükimet əsker şyğaryp, beibit halyqty qyryp salsa,
qaitemiz?» – degen i̇eken, Jəmeŋke oğan: «Biz şeginetin jer qalğan joq.
Bersek, bala öledi. Bermesek, şal öledi. Bala ölgenşe, şal ölsin! Bala
bermeimiz, bitti! Meniŋ aitarym – osy. Basqasyn özderiŋ biliŋder», –
depti. Tazabektiŋ Əubəkiri de zirkildep: «Aq patşa qazaqty bala berse de
qyrady, bermese de qyrady. Öitkeni oğan i̇el kerek i̇emes, orysyn
ornalastyratyn jer kerek. Qol qusyryp qarap otyryp qyrylğanşa,
keudesinde jany bar adamşa jağalasyp öleiik. Əlimiz jetpei bara jatsa,
Qytaiğa qaşyp qūtylarmyz. Biraq jer-sudyŋ iesi bar i̇ekenin aq patşanyŋ
esine bir sap qūiaiyq!» – depti. Sodan Ūzaq tağy aiğai sap: «Qazaqtyŋ
soiyl men taiaqtan basqa qaruy joq, qyryp tastaimyz», – dep, orystyŋ
qoly qyşyp otyr. Qarulanaiyq. Qapy qalmaiyq! Jas bala, qatynqalaşty jau körmeitin qarağai, arşanyŋ arasyna küni būryn köşirip
qūiaiyq. Bizdiŋ qazaq i̇eşqaşan bireudiŋ jerin tartyp alu üşin soğysqan
emes, tek öz jerin qorğap soğysqan. Küşti jauğa qarsy şyqqanda, i̇erlik
qandai kerek bolsa, birlik te sondai kerek. İeger işimizden kimde-kim i̇eldiŋ
birligin būzyp satqyndyq jasasa, özin de, ūrpağyn da aiamaiyq! Osyğan ant
eteiik!» – dep, ornynan qarğyp türegelgende, jūrttyŋ bəri: «Ant i̇etemiz!
Ant!» – dep oryndarynan atyp-atyp tūrypty.
– İe-e! – dedi sonda əkesi əldeneni i̇esine tüsire almai otyrğan adamşa
qabağyn şyta oilanyp. – İelirip alğan i̇eldi i̇endi toqtatu qiyn bolar.
Əitpese Yraqymbaidyŋ qaupi de qūlaqqa kiretin qauip: əskerge birde-bir
jigit bermeimiz desek, oğan qaharlanğan orys birde-birimizdi qaldyrmai
qyryp tastauy mümkin. Onyŋ da tiıserge syltau tappai otyrmağanyn kim
biledi?
– Ras aitasyŋ, orysqa būl öte oŋtaily syltau bolyp tūr. «Aq patşağa
qarsy şyqty», – deidi de, şetimizden qyryp salady. Odan qazaqty kim
aqtap alady, kim qorğap qalady? Əubəkir söilep bitkende, Sailybaidyŋ
Simtigi: «Erlikti sen de jaisyz jerde jasaisyŋ-au, bətşağar!» – dep,
jaqtyrmai qaldy. Men dəp qasynda otyrğam. Betine jalt qarap i̇em,
jaltarmady. «Aqyldyŋ tübine batyr boilamaidy, batyrdyŋ təuekeline
aqyl tötei almaidy», –dedi jūmbaqtap. «Sonda qalai, sizşe, bala
bergenimiz jön be?» – dep i̇em, «Öziŋnen küştige aşuyŋdy i̇emes, aqylyŋdy
körset. Aşu aşu şaqyrady, küştiniŋ aşuy aitqanyna köndirmei
qoimaidy; al aqyl aqylğa şaqyrady, əlsizdiŋ aqylyna küşti de iligedi»,
– dedi.
– Söz-aq. Onyŋ aitpağyn men ūqtym: bala ölgenşe şal ğana ölmeidi,
bala-şağa da, kempir-şal da – bəri öledi degeni ğoi. Sol Simtiktiŋ aitqany
kep jürmese, ne qylsyn?
– Qalai degenmen de, i̇el basyna kün tudy, Tileuli. İendi ūrpaq qamyn
oilamasaq, aram ölemiz, – dedi Ömirəli üidegilerdiŋ bərine barlai qarap. –
Köp baladan aman qalğan Tazabektiŋ tağdyry tünde ūiqymnan, kündiz
külkimnen aiyrdy. Aqyrynda bəibişemiz i̇ekeumiz aqyldasuğa özderiŋe
keldik. Asyğys i̇ekeni asyğys, biraq asyqpasqa amal qalmady. Jalğyz ūl
dep, betinen qaqpadyq. Ol üilenbei jürip aldy. «E, aman bolsa, bir
üilener», – dep, köŋilimizdi keŋge salyp jüre beriptik. Balaŋnan bala
süiip qalmasaŋ, myna qalaimaqan zamanda onyŋ özinen airylyp qalardai
qauip tudy. Sol jaiynda öziŋmen aqyldasqaly keldim.
– Jaraidy, Ömeke, aqyldasaiyq, – dedi əkesi sol sözdi aitqanda Şəii
jaqqa bir jaltaŋ i̇etip.
Onsyz da əŋgimeniŋ auanyn aŋğaryp otyrğan Şəii būl kelistiŋ mənjaiyn öz qūlağymen i̇estigen soŋ, ne tūryp keterin, ne otyra bererin bilmei
yŋğaisyzdandy. Sony aŋğardy ma, əkesi dereu sözdiŋ auanyn basqa arnağa
būryp jiberdi:
– Ədil dep sengen aq patşamyz alaqol şyqty, – dedi kürsinip, – orysty
özim dep, oğan suly, şūraily jerdi alyp berdi de, būrynnan sol jerge ie
bolyp otyrğan qazaqty būratana sanap, qaidağy qyr men qiyrğa aidap
tastady. Sondağy syltauy – «Sender i̇egin sala almaisyŋdar». Nege sala
almaimyz? Qajet i̇ekenin tüsinse, qazaq bərin de isteidi. Qazaqqa senbeidi
būl patşa, kem sanaidy. Qolyna qaru ūstatpai, qara jūmysqa jūmsap
otyrğany da sodan. Bireulerdiŋ tüsindiruinşe, qazaq, ūiğyr, şynynda da,
soğystyŋ özine i̇emes, soğysqa bekinis jasau üşin baratyn körinedi. Ol
bekinisti nemis atqylasa, sen soğyssaŋ da, soğyspasaŋ da ölmeisiŋ be? –
dedi Tileuli öziniŋ de qaisysyna senerin bilmeitinin aŋğartyp.
– Ökimettiŋ saiasatynda şyndyq boluşy ma i̇edi? – dedi Ömirəli
Tileulige tüiile qarap. – «Şyndyq», «ədildik» degendi aldymen solar
aitady, biraq tüptiŋ tübinde «şyndyq» degeni şyrmau, «ədildik» degeni
aldau bolyp şyğady. Şyndyq degeniŋniŋ özi qat-qabat perdesi bar
şymyldyq tərizdi nərse i̇emes pe? Sonyŋ betki perdesin halyqqa körsetip
qūiady da, ökimet qalğanyn sonyŋ astaryna aparyp jasyra salady. Aŋqau
el bet perdege ilanady da, onyŋ arğy qatparynda ne tyğuly jatqanyn
aŋğarmaidy. Məselenki, it te, qūs ta ilana ketetin bir şyndyqty qazir
senderge men de aitaiyn. Myna otyrğan kempirimdi tanityn, tanymaityn
kez kelgen adamğa: «Mynau– meniŋ qatynym, Tazabek – osydan tuğan
balam», – desem, i̇eşqandai kuəliksiz-aq, qazbalap sūramai-aq, bəri nana
ketedi, öitkeni oğan aqyldyŋ, bilimniŋ i̇eşqandai qajeti joq. Al i̇endi bir
sūrqiiä: «Ömirəliniŋ Tazabegi oinastan tuypty», – desinşi, «Joq, Tazabek
öz balam», – dep, men qanşa oibailağanymmen, Qalişa qanşa
bajyldağanymen, bəribir oğan bireu nanady, bireu nanbaidy.
– Balalardyŋ közinşe qaidağyny aitqany nesi? – dep, Qalişa
küieuine i̇ejireie qarap i̇edi, Ömirəli de oğan i̇ejireie qaldy:
– Nemene, quystanatyndai ūrlyğyŋ bar ma i̇edi? Qoryqpa, men sağan
senbesem de, özime senem, bar bala özimdiki, – dedi kempirin közimen
erkelete külip. Sonan soŋ Tileulige tiktep qarady. – Mine, qazaqtyŋ
osyndai bir jan qinaityn jaman ədeti bar: adaldan göri aramğa ilanuğa
beiil tūrady, öitkeni adal nərse tura, qatqyl aitylady, al aram nərse
arbap-aimalap aitylady. Əlgi bərimiz aita beretin, biraq mən bermeitin
nadandyq degeniŋ – sol: tura aitqan şyndyqqa i̇emes, aimalap aitqan
aramdyqqa senu. Aqyl, bilimdi qajet i̇etpeitin ösek-aiaŋğa sene salady da;
oilanudy, aqylğa saludy qajet i̇etetin nərsege öresi jetpeidi. Sonan soŋ
əlgi özine tüsinikti, üirenşikti nadandyğyn maldana beredi.
– Ras, ras aitasyz, – dedi Tileuli süisine bas şūlğyp.
Aqsaqaldyŋ ol pikirin Şəii de qūptady. «Aqyldy kisi», – dedi
aitqanyna arbalyp. Jūrttyŋ ūiyp tyŋdağany ūnady ma, aqsaqal odan ary
ağytyldy:
– Tazabek atamyz orysqa qarsy şyqqanda, ony qūptap qasyna i̇ergen
Sauryq: «Tūra-aq dese tübinde qazaqty qūrtatyn orys deisiŋ, sol orysyŋ
bizdiŋ anau degen talai atqaminerimizden təuir ğoi?» – depti. Sonda Tazabek
«Əi, Sauryq-ai, sen de jiptiŋ üziler jerin aŋğarasyŋ-au! – degen i̇eken. –
Aitsaŋ-aq bitti ūğyla salatyn is bolsa, i̇ekeumizdiŋ bedelimiz ben aqylymyz
jūrtty dür kötermes pe i̇edi? Būl istiŋ i̇eŋ qiyny bügingi təttiniŋ tübi aşty
ekenine i̇eldiŋ közin aldyn ala jetkizu ğoi. Oğan meniŋ közim jetkenmen,
eldiŋ közi jetpei diŋkeni qūrtyp tūrğan joq pa? Qanşa köregendikpen
aitsaŋ da, sözdiŋ aty söz, bireu senedi, bireu küdiktenedi. Bügingi ömirdiŋ
qisynyna qarap, əli bolmağan, biraq tübi bolatyn nərseni boljau –
qiynnyŋ qiyny. Sol qiyndy qazaqqa ūqtyra almai da öletin şyğarmyz,
kim biledi. Anau Taldybūlaqtağy orysty qaraşy. Qai qazaqqa qiiänat
jasady? Birimen tamyr, birimen syilas, qazaqtyŋ öz ağaiynynan artyq.
Sony körip, soğan közi jetip otyrğan qazaq seniŋ: «Ol orys – bir orys.
Adamgerşiligi bar orys. Birli-jarym bolğan soŋ, orys bizben
bauyrlasqysy kep tūrady. İerteŋ ol i̇ekeu, üşeu, jüz bolady, söite-söite ne
öziŋmen teŋ bolady, ne öziŋnen köp bolady jəne onyŋ bəri ol orystai ədil
emes, auzyŋdağyny jyryp alatyn, astyŋdağyny tartyp alatyn ozbyry da
bolady. Bir orys – bauyr, bes orys – auyl, jüz oryspen sanasasyŋ, myŋ
orysqa bağynasyŋ», – degeniŋdi qazirgi qazaq tüsine me? Qaisysynyŋ oğan
közi jetedi? Ony orysqa qarsy qoiğannan būryn: «Qaidağy joqty aitady
ekensiŋ», – degizip, qaita öziŋe qarsy qoiyp alasyŋ. Öziŋ oilap qaraşy,
orys qazaqpen şyn syilasqysy kelse, öz jerinde otyryp-aq nege
syilaspaidy? Oğan syilastyq kerek i̇emes, seniŋ jeriŋ, suyŋ kerek.
Syilasqaly keldim dep, qai qazaq orystyŋ jerine baryp ornalasyp
jatyrmyz? Aŋqau, nadan i̇eldi sözben aldap qūl i̇etkisi keledi. Qazir az
keziniŋ özinde özen-köliŋdi tartyp alyp jatyr. İerteŋ köbeigende, seni tautasqa, qūm-şölge yğystyryp tastaidy. Oda bilim, aqyl-aila bar, sende
alauyzdyq pen künşildik bar. İerteŋ jeme-jemge kelgende, aqyl-aila men
bilim jeŋbegende, alauyzdyq pen künşildik jeŋe me? İeldiŋ bügin köripbilip otyrğany – qazirgi şyndyq. Qazir, qūdaiğa şükir, az orys köp
qazaqtyŋ auzyna qarap otyr. İerteŋ ol köpke ainalğanda, ol kezdiŋ
şyndyğy mülde basqa bolady, biz onyŋ auzyna qarap qalamyz», – depti.
Sonda Sauryq Tazabekti qūşaqtap: «El senbese, senbesin, men sağan i̇endi
sendim. Ölsem, birge ölem; tiri jürsem, qandai qiyndyqta da qasyŋda
bolam», – depti. Aqyrynda, mine, Tazabektiŋ sol aitqany keldi: «jüz
oryspen sanasatyn, myŋ orysqa bağynatyn» zaman tudy.
– İə, aitqany keldi.
– Būryn, birli-jarym kezinde, orys bizden yğuşy i̇edi; qazir,
köbeiiŋkiregende, biz olardan yğa bastadyq. Mine, aqyldynyŋ aqyldysy
ğana boljağan, qyryq jyl būryn Tazabek aitqan şyndyq – osy.
– Apyrmai, körip otyrğandai qalai aitqan, ə!?
– Öz basyn bəigege tigip, i̇el namysyn qorğaityn Tazabek pen Sauryqtai
erkek topyrlap tua bermeidi. İelu jylda ma əlde jüz be, i̇eldiŋ bağyna,
öziniŋ soryna tuady. Alaida, qūdaidyŋ qūdireti, sol Tazabek pen Sauryq,
Şaltabailardy: «Biz üşin qūrban bolyp i̇edi-au!» – deitin alban balasy da
azaiyp barady. Meniŋ bir baiqağanym, ūmytylğan namys kömilgen qozdyŋ
şoğy tərizdi i̇eken: ūzaq jatsa, öşedi; ūzaq ürleseŋ, qolamtadan qaita
tūtanady. Basqa i̇emes, böten i̇emes, tağy i̇el basyna kün tuğanda, sol baiağy
Tazabektiŋ Tezegi, Əubəkiri men Jaqypberdisi, Sauryqtyŋ Ūzağy köptiŋ
aldyna şyğa kelgende, öşken şyğar degen namystyŋ qaita qozdağanyn
körip, əri quandym, əri qairan qaldym: namys ta qanmen beriletin qasiet
eken!
Dastarqan qamymen kirip-şyğyp jürip, Ömirəliniŋ özge əŋgimesin Şəii
esti almady, alaida onyŋ būl jolğy basty maqsaty Tazabek i̇ekeuin
atastyru i̇ekenin anyq bildi. Bilip qana qoimai, aqylğa salyp oilandy. Jikjapar bolyp kütip jatqandaryna qarağanda, əke-şeşesi, ağasy, jeŋgesi –
bəri solardyŋ yŋğaiyna jyğylyp otyrğan jandar. Öitip bəri bilip, bəri
qūptap otyrsa, būl nemenege qarsy bolady? Ötkende qolynan şöp
etkizgeni i̇erkelete de bilgeni ğoi Tazabektiŋ? Jüzinde de, minezinde de
aiğailap tūrğan əbestigi joq.
Östip özimen özi arpalysyp tūrğanda, şeşesi itermelep, ağa-jeŋgesiniŋ
otauyna alyp kirdi.
– Sen i̇endi boijettiŋ, qarğam. Myna kisiler sağan üki tağuğa kelip otyr.
Ne deisiŋ? Qarsylyğyŋ bar ma? – dedi qyzynyŋ betine qadala qarap.
– Joq, – dedi Şəii jüzin taidyryp.
– Aqylyŋnan ainaldym! – dedi şeşesi betine şapşyp şyğa kelgen
şattyqtan nūrlanyp.
...Tileuliniŋ üii dereu toiğa daiyndyqqa kiristi. Biraq toi qamymen
jərmeŋkege baryp qaitqan Ağyntai asa jaisyz habar əkeldi: orys ūlyq
Jəmeŋke, Ūzaq bastağan albannyŋ söz ūstar on şaqtysyn aqyldasamyz
dep aldap şaqyryp alypty da, Tazabek batyrdyŋ nemeresi Əubəkirdi de,
sonau Asydağy Qyzylbörik bolysy Serikbaidy da solarğa qosyp qamap
tastapty.
– Qazaqtyŋ basyna qara kün tuğan i̇eken, – dedi Tileuli əlgini i̇estigende
qabağyn tüiip. – İel bedeldilerin aldyn ala tūtqyndağany – olardyŋ ülken
aram iske aldyn ala daiyndalğany.
Kelin atanatyn künin asyğa kütip jürgen Şəii, i̇eki keştiŋ apaqsapağynda Tazabek jetip kelgende, tiksinip qaldy. Tūtqynda jatqan
albandardyŋ ağaiyn-tuystary olardy qūtqaryp alu üşin, i̇erteŋ
jərmeŋkege şabuyl jasamaqqa bekinipti. «Tileuli men Ağyntai sol köpke
qosyla ma i̇eken?» – depti Ömirəli.
Tünere tömen qarap biraz otyrdy da,
– Jaraidy, – dedi Tileuli basyn izep. – Baramyz.
Tazabek keterinde Şəii jaqqa qipaqtap qarağyştai berdi.
– Jibekjan! – dedi Jüzik qaiynsiŋlisine sybyrlap. – Sağan aitary bar
siiäqty, şyqsaŋşy!
Söitti de, Şəiini dalağa jetektep şyğardy. Ile-şala tysqa Tazabek te
şyqty.
– Şəiken! – dedi Tazabek i̇erkelete qolynan tartyp. – Myna alasapyran
zaman tamaşalatyp toi jasatatyn i̇emes, i̇eger sen renjimeseŋ, alyp qaşyp
üilensem, qaitedi? uiat bola ma?
– Bügin be?
– Joğa, özimiz kelisken küni.
– Ol qaşan?
– Ony Jüzikpen keliseiik.
– Meili.
Jigittiŋ quanyp ketkenin üninen aŋğardy.
– Şəiken! – dedi tolqyp. – Aman bolsam, qabağyŋa kirbeŋ tüsirmespin,
janym!
– Aman boluğa tyrys!
– Tyrysam, janym. Sen üşin aman boluğa tiıspin men. Kelşi,
qūşaqtaiynşy!
– Keiin. Anau qarap tūr, – dedi teris qarağansyp tūrğan Jüzikti közimen
nūsqap.
– Jaraidy, janym. Habaryn özim aitam.
Ükisi tağylyp, ata-anasy men ata-enesi qūiryq-bauyr jesken soŋ, Şəii
özin Tazabektiŋ zaŋdy qalyŋdyğy sanağan jəne onyŋ i̇endi ūryn keluge de
qaqysy baryn biletin, sondyqtan sözin jyqpai, sonşalyq quantqanyna özi
de marqaiyp qaldy.
Tazabek ketken soŋ Ağyntai əkesine kelip:
– Jəke, i̇erteŋ men-aq baryp qaitaiyn da. Şoqpar men soiyldan basqa
qaruy joq qazaq myltyqty orysqa ne istei alamyz? – dedi tekemettiŋ
şetine otyryp jatyp. – Qartaiğanda birdemege ūşyrap qap jürersiŋ.
Şəii əkesiniŋ jauabyn demin işine tartyp kütti. «Barmai qalsa,
qaimyqqany», – dep oilady.
– Balam, – dedi Tileuli balasynyŋ betine qyryn qarap otyrğan qalpyn
būzbai. – Seni aman saqtau üşin men ölsem, şeiitpin. Ata-babamyz i̇ejelden
ūrpağy üşin özin qūrbandyqqa bailağan. Ol dəstürdi būzyp, qarabet bolar
jəiim joq. Al sen beride əke-şeşeŋ men bala-şağaŋdy, əride i̇eliŋdi
qorğauğa mindettisiŋ. Sondyqtan sözdi qoi da, qaiyŋnan kesip i̇ekeumizge i̇eki
bos moiyn şoqpar jasa. Ne körsek te i̇elmen birge köremiz. Öitpesek, ant
ūrady, balam. Aitqan joq pa Ömekeŋ tüneugüni alban basşylarynyŋ
qalai ant i̇etkenin?!
Būl sözden soğysqa daiyndyqty sezgen Şəii şeşesine üreilene
qarady, biraq şeşesi ündemedi. Öitkeni dəl qazir i̇erkekterdi būl joldan
ainytu «Qyrylsa, halyq qyryla bersin, özderiŋ aman bol» degenmen
barabar-dy.
Əkesi men balasy əli keppegen bos moiyn şoqpardy taqymdaryna
qysyp, taŋerteŋ Qarqarağa attandy. Sol ketkennen i̇ekeui tün auğanşa
oralmady. Üi işin ürei biledi. Ərkim oiymen ər küdikti qualap, biraq ony
bir-birine aitpai kürsinedi. Üşinşi küni taŋ ata Ağyntaidyŋ jalğyz özi
kelip attan tüsip jatqanyn əueli Şəii kördi de, tyrp i̇ete almai tūryp
qaldy, al Əjiken körgen zamat dauys sap qūia berdi:
– Qūlynym-ou, əkeŋdi qaida tastap keldiŋ? – dep, sürine-qabyna ūlyna
qarai ūmtyldy.
– Apa, Jəkem aman, – dedi Ağyntai törge otyryp jatyp.
Alaköleŋkede ağasynyŋ közi Şəiige isiŋki körindi. Jylağany anyq.
Birden aita salmai, aldap otyr dep oilady.
– Aman bolsa, qaida i̇endi əkem?
– Tazabekterdikinde.
– Jaralanyp qaldy ma? – dedi şeşesi şoşyna joramaldap.
– Ömekeŋ oqqa ūşty, apa.
– «Oqqa ūşqany» qalai? Aman ba?
Ağyntai basyn şaiqady.
– Jərmeŋkege qarai qozğala bergenimizde, qarsy aldymyzdan tars-tūrs
myltyq atyldy. Əkem, men, Tazabek pen Ömekeŋ – bərimiz qatar kele
jatqamyz. Ömekeŋ attyŋ jalyn qūşa jyğyldy. Tazabek i̇ekeumiz i̇eki jaqtap
süiemeldep ülgerdik. Biraq bylai alyp şyqqan soŋ qarasaq, oq
omyrauynan tiıpti.
– Alda qūdai-ai, i̇endi kəittik?! – dedi Əjiken şoşyna sasyp.
«Endi kəittim?» degen saual Şəiini de qinap tūr i̇edi.
***
Ömirbek aqsaqaldy jerleuge üi işimen birge Şəii de bardy. Özin ol
üidiŋ adamy sanaryn da, sanamasyn da bilmei, kelin bop tüspei jatyp būl
üige jamandyq əkelgen adamdai sezinip, jūrttan şetteŋkirei berdi. Bir sət
ağasy Ağyntaidyŋ qasyna kelip i̇edi, onyŋ töŋiregindegiler öŋkei tizimge
iligetinder i̇eken, bəriniŋ əŋgimesi əskerge aludyŋ ainalasynda.
– Nege alady, qaida aparady, sony men əli ūqpaimyn, – dedi tolyq
deneli, sirə, özin salmaqty adam sanaityn jalpaq bet jigit.
– Qaida aparuşy i̇edi? Orys pen nemis soğysyp jatqan jerge aparady, –
dedi birdeme biliŋkireitini. – Orystarğa oqtan qorğanatyn or qazyp beretin
körinemiz, ony «oqap» deitin körinedi.
– «Oqap» pa, «oqqap» pa?
– İt bile me?
– İe, biz or qazyp jatqanda, «qazyp bitsin» dep nemis qarap tūra ma
eken? Atyp jibermei me?
– Ərine, atyp jiberedi. «Qoi, mynau qazaq i̇eken», – dep, aiaidy ğoi dep
pe i̇eŋ?
– Bizdi öitip köpe-körneu ölimge aidağannan orysqa ne paida?
– Bir paidasy: nemis orystyŋ ornyna bizdi atady. İekinşisi: biz ölsek,
bizdiŋ jer-suymyz tügeldei orystyŋ qolyna ötedi. İesiz qalğan jerge ie
bolğannan artyq oğan qandai paida kerek? Onsyz da jyl saiyn köbeiip,
jyl saiyn jaqsy jerlerge jyljyp ornalasyp jatqanyn körip jürgen
joqsyŋ ba?
– Barsaŋ, orys dep nemis qyrady; barmasaŋ, «barmadyŋ» dep orys
qyrady deşi.
– Solai.
– Solai bolsa, aqyr bir ölim, öz jerimizde i̇eŋ qūrymasa jastyğymyzdy
ala jatpaimyz ba?!
– Men de sony dūrys körem.
Jigitterdiŋ būl sözi Şəiiniŋ jüregin şym-şym auyrtqanymen,
bekemdikteri jiger bergendei de boldy. Alaida Tazabek i̇ekeuiniŋ arasy i̇endi
qalai bolaryn bir qūdai bilmese, Şəii bilmeitin i̇edi. Isiŋ tügil, öziŋniŋ
oiyŋdy da bilei almaityn ozbyr zaman tuğan sekildi. Adam tüsinip
bolmaityn əldebir ürei ünemi tu syrtyŋnan aŋdyp tūrğandai. Qaşan bas
salatynyn ol aitpai, sen bilmei, sendelip seziktenesiŋ de jüresiŋ.
Öziniŋ Alban işinde Sary degen atadan taraitynyn, nağaşysy, iağni
şeşesi Qyzylbörik ruynan i̇ekenin Şəii biletin. Būlar jylda
Jalaŋaştyŋ batys jaq betin qystap, jazda Syrtty jailap qaitatyn. İel
işiniŋ tynyşsyzdyğyna bailanysty, jylda birer kün ğana otyryp
şyğatyn Orta Merkige biyl ūzaq qonystap qaldy. Tazabek – Alban işinde
Əlmerek, onyŋ Jənibek degen jauger ūrpağynan taraidy. Onyŋ da şeşesi
– Qyzylböriktiŋ qyzy. Ol jağynan i̇ekeui nağaşylas. Əkeleriniŋ andasanda bajamyz dep qalatyny sondyqtan. Əlmerekterdiŋ negizgi atamekeni –
Qulyq tauynyŋ arğy-bergi bauraiy men sai-salasy tügel. Qulyq tauy
Şaryn özeninen şyğysqa qarai kerilip jatsa, Jalaŋaştyŋ tauy onyŋ
oŋtüstik qarsysynda İeki Aşağa deiin sozylyp jatyr. İekeuiniŋ arasy
şyğysqa qarai birte-birte keŋeiip, bir-birinen alystai beredi. Şyğysqa
qarai ret-retimen jatqan Toğyz Būlaq, Şet Merki, Aral, Orta Merki,
Jaidaq Būlaq, Keŋsu nemese Bas Merki, İeki Aşa dep atalatyn ərbir sai,
ərbir su – sol Jalaŋaş tauynyŋ tösemşeginen taramdap jatqan kögal
jerler. Solardan tarağan özen-su men būlaq-jylğalar Qulyq tauynyŋ
küngeiin bökterlei ağyp jatqan Kegen suyna Aqtoğaiğa deiin qosylyp,
odan ary Şaryn atanady. Şarynnyŋ basy Aqtoğai sanalsa, ortasy –
Körtoğai, i̇etegi – Sartoğai. Sudyŋ i̇eki jağalauyndağy keriş jarlar –
zamana boiy su men jel salğan keremet suretter: biri batyrğa, biri aqylgöi
abyzğa ūqsap qyzyqtyrsa, biri jədigöi albasty men qorqynyşty əldenege
ūqsap zəreŋdi alady. Qazaqty bilep-töstep otyrğan orys mūndai jerge
qyzyqpağanda, nege qyzyqsyn? Jalaŋaş auylyn əzirdiŋ özinde bileptöstep, aşsa alaqanynda, jūmsa jūmyryğynda ūstap otyr.
***
Əkesiniŋ ölimi Tazabekti kürt i̇eseitip, əri qataityp, əri özgertip
jiberdi. Malğa da, janğa da i̇endi özi bas ie i̇ekenin tüsinip, Vasiliidiŋ
attaryn özine ötkizip berdi de, ağaiyndary otyrğan İeki Aşa jailauyna üi
işimen köşip bardy. İendigi onyŋ kökeiindegi jalğyz tüitkil – qaitkende
de əkesiniŋ kegin alu. Qarqara jərmeŋkesindegi qalyŋ əskerge jalğyz şaba
almasyn da, biraq bir orysty oqqa bailamaiynşa baiyz taba almasyn da –
bərin biledi. Alaida aŋdyi berse, tübi bir amalyn tabatyn sekildenedi. Sol
oimen Vasilii bergen qosataryn taqymyna qysyp, Qarqara jaqqa
tağy attandy.

***
El əbiger. Orta Merkiniŋ biıginen qarap, Jalaŋaştan Qarqarağa,
Qarqaradan Jalaŋaşqa qarai jöŋkilgen alaşapqyn jūrtty Şəii künde
köredi. Tazabektiŋ kəzir jərmeŋke jaqty toruyldap jürgenin bilgendikten,
ər topty körgen saiyn jüregi auzyna bir tyğylady. Orystyŋ
ozbyrlyğyna şydamai atysyp-şabysyp jatqan i̇erlerdiŋ de, i̇erlerge
ilesip i̇esi şyqqan adamdardyŋ da – bəriniŋ tağdyry nemen tynatyny
būldyr birdeme. Tūtqynda jatqan Əubəkirdiŋ ağaiyndary tym qatty
dürligip jatsa kerek. Alaida ol dürligudiŋ ar jağynda atys-şabys, ölimjitim jatqanyn sol dauryğyp jürgenderdiŋ özi de tüsiner-tüsinbes küide.
Ölimdi qauip demei, i̇erlik sanaityn sekildi. Əkesi birde maqtap, birde
dattap otyratyn qazaqtyŋ myna zūlmattan qūtylar joldy tabar-tappasy
əzirge neğaibyl. Şəii qazir oilai-oilai i̇eseiip qalğan sekildi. Onyŋ
oiynşa, ölim men ömir betpe-bet kelgende, adam bərinen būryn aman
qaluyn oilauy kerek. Aqylyn da, ailasyn da tek soğan jūmsauy tiıs.
Sondyqtan yrym-jyrym, kəde-sədeni saqtamai-aq tezirek Tazabektiŋ
bosağasyna baryp alğanyn dūrys sanady. Sol oiğa bekinip, bataiyn dep
bara jatqan künge jalynyşpen syiyna qarady. Tynyş atyp, tynyş
batqanyn qalady. Söitip üii jaqqa būryla berip, selk i̇ete qaldy: apasy
tyqyryn bildirmei tu syrtyna kelip tūr i̇eken.
– Tüu, apa, zəremdi aldyŋ ğoi, tegi!
– Söittim be, janym? Ainaladağy jağdai meniŋ de zəremdi alyp bitti.
– Bauyryna tartyp, iyğyna qolyn saldy. – «Adamnyŋ aşuy köbeigen
saiyn aqyly azaia beredi» deuşi i̇edi būrynğylar. Əkemniŋ kegin qaitaram
dep jürip, ana bala bir pəlege ūrynyp qala ma dep qorqam. Aqyr solardyŋ
tileuin tileitin bolğan soŋ, bosağasyna baryp-aq alğanyŋ dūrys-au, balam.
Körip tūrsyŋ ğoi, bükil alban bosqyn bolatyn türimiz bar. İel büitip
bülinip jatqanda, bizdiŋ kəde saqtap kergigenimiz kimge dəri? «Oraza, namaz
toqtyqta» degen. Nekeŋdi toi-tomalaqsyz-aq qyiğyza salaiyq ta. Əkeŋ de
köner, sen de tüsin.
– Meili, apa. Ürei qūşaqtap üide uaiymdağanşa, ne de bolsa
Tazabektiŋ qasynda bolaiyn.
– Aqylyŋnan ainaldym sol! «Elu-alpys qoiymyz ben jiyrma şaqty
iri qaramyzdy aidap, Qalişa qūdağidyŋ qasyna köşip alsaq pa i̇eken?» –
dep əkeŋ aqyldasqanda, «Qaraly üidiŋ qasyna köşip barğanymyz qalai
bolady? Onyŋ üstine qyzymyzdy özimiz tyqpalağandai bolarmyz», – dep,
men könbep i̇em. İendi oilasam, jol üstinen aulağyraq ketkenimiz de aqyl ma
deiim.
Ertesi tüs aua Jalaŋaş jaqtan qalyŋ atty kisi kele jatqanyn körip,
Şəii üige şoşyna jügirip kirdi.
– Əke, qaptap keledi! – dedi qolyn batys jaqqa qarai üreilene siltep.
– İendi qaittik? – dedi şeşesi jau basyp qalğan i̇eken dep sasyp.
Tügel dürligip dalağa şyqty. Qara qorym atty kisi bökterde saulap
barady i̇eken. Bəriniŋ kiım kiısteri, atqa otyrysy orysqa ūqsamaidy.
Qoldaryndağy qoqaiğan naizasy, taqymdaryndağy şoqpary men soiyly,
keibiriniŋ moiynğa asqan myltyğy – bəri olardyŋ qazaq i̇ekenin aitpai
tanytyp tūr. Būlardy baiqady ma, i̇eki atty kisi toptan bölinip Jaidaq
Būlaqqa, tağy i̇ekeui osylai qarai şapty.
– Qūdai-ai, beker körindik-au közderine, – dedi Əjiken küŋk i̇etip.
Eki jigit jaqyndai bere sonadaidan saŋqyldai amandasty.
– Būl ne joryq? – dedi Tileuli i̇eki jigittiŋ qolyn ala amandasyp jatyp.
– Qarqarağa ketip baramyz, – dedi köne taijaqy kigen balaŋ jigit
qasyndağy serigine bir jaltaŋ i̇etip. – Jalaŋaştyŋ orystaryn atamanymen
qosyp üidi-üiine quyp tyqtyq. İendi Qarqarağa ketip baramyz. «Bizdi
qoldaityn i̇erkek bolsa, qosylsyn!» – dep, i̇ekeumizdi Jaqypberdi ağanyŋ özi
jūmsady. Qasynda Tezek atam da bar.
– Jaqypberdi ağaŋ men Tezek ataŋ bastap bara jatsa, biz de balamyz
ekeumiz arttaryŋnan jetemiz.
...Əkesi men ağasy Qarqarağa ketken soŋ, i̇ertesinde jeŋgesi i̇ekeui i̇eki at
minip, Şəii tağy mal jaiuğa şyqty.
Şyq keuip, gül men şöptiŋ iısi kün jyluymen būrqyrai bastağan kezde
ekeui attaryn otqa jiberip, özderi jalpaq saidyŋ tömen jaq tügel
körinetin döŋesteu jerine şyğyp otyrdy. Sol kez Şəiiniŋ oiyna Tazabek
oraldy. Osy bir küieui de siiäqty, küieui de i̇emes siiäqty düdəməl jağdai
ony mülde dağdartyp bitti. Yntyğyp, azar şydap jürgenin Tazabektiŋ türtūrpatynan aŋğarady: jūrttan jasyryp köz qiyğymen qiylyp
aimalaidy.
– Jibek! – degen Jüziktiŋ dausy Şəiiniŋ oiyn şort üzip jiberdi.–
Öziŋmen öziŋ sonşa ne oilap kettiŋ? Osyndai oŋaşada aqyldasaiyq ta.
– Neni?
– Neni boluşy i̇edi? Tazabek i̇ekeuiŋniŋ jaiyŋ da baiağy meni mazalap
jürgen.
– Onyŋ nesin aqyldasamyz?
– Bərin. Tazabek bügin kelse, bügin; i̇erteŋ kelse, i̇erteŋ i̇ekeuiŋniŋ
basyŋdy bir tösekte qosam. Sony bil.
– Qoişy, Jüzik. Oŋ jaqta jürip qyz öitpeidi, Uiat i̇emes pe?
– Tük te Uiaty joq. Küieuiniŋ qoinyna jatu Uiat bolsa, onda əjelerimiz
ben şeşelerimizde Uiat bolmağan.
– Tazabek əli küieuim i̇emes qoi?
– Ony sağan kim aitty? Tyŋda! Ata-anaŋ kelisimin berdi me? Berdi.
Qūdalarmen qūiryq-bauyr jestik pe? Jestik. İendi sağan ne kerek? Qaita
Tazabek köŋiliŋe qarap, kütip jür ğoi. Men bolsam, bir tünde ūryn keler
edim de, şaruaŋdy baiağyda bitire salar i̇edim.
– Oi, oŋbağan Jüzik, qandai jauyzsyŋ!?
– Ol jauyzdyq i̇emes, meniŋ jeŋgelik mindetim. Tazabekke tigennen opyq
jeseŋ, onda meni öle-ölgenşe körmei-aq ket. Biraq qaidam, «Küieudiŋ
qyzyğyna batyrğan qairan jeŋgem-au!» – dep, ər tün saiyn alğys
aitarsyŋ qaita.
– Tüu, qoişy i̇endi!
– Qoimaimyn. Tyŋda! İerkektiŋ qoiny qorqynyşty degendi kim aitty
sağan? Onda ağaŋnyŋ qoinynda nemenege jatyp jürmin men?
Qorqynyştan öleiin dep pe? Əlde i̇erkektiŋ qyzyğyn köreiin dep pe?
– Tüu, Jüzik, qandai tərtipsizsiŋ? Qaidağy qyzyq, qoişy!
– İə, körermiz əli kimniŋ tərtipsiz i̇ekenin. «Oibai-ai, mūndai i̇ekenin
nege i̇erte aitpadyŋ?» – dep, keiin keiip jürmeseŋ, jarar.
– Tüu, Jüzik, qoişy i̇endi! Ana şetine barşy maldyŋ! Jylqynyŋ
soŋynan qarağaidyŋ işine kirip ketse, būta-būtanyŋ arasynda qoi qalyp
qūiady, qaiyrşy, bar!
– Baraiyn. Qaiyraiyn. Biraq aitqanym aitqan, Tazabek kelgen tüni
sony isteimin, daiyndala ber! – Jüzik söilei jürip atyna mindi de,
jalpaq saidyŋ şyğys jaq betine qarai şaba jöneldi.
– Aqyryn! Atyŋnan auyp tüsip jürersiŋ.
– Qoryqpa, jyğylsam, jer köteredi.
Syrt izet qylğanmen, iştei Jüziktiŋ qylyğyn Şəii qūp kördi, aqyr
bolatyn nərse tezirek bolsa i̇eken dep tiledi.

***
Jaqypberdiden: «Jərmeŋkeni şabamyz. Ağaiyn, kömekke kel!» – degen
habar jetkende, «Ə, qūdai, tilegimdi berdiŋ-au!» – dep quandy Tazabek.
Aŋşylyq jasa dep Vasilii bergen i̇eski qosataryn moinyna ilip, atyna
tas tüiin mindi.
Sol küni jərmeŋkege jetpei, irgesindegi Böleksazğa kelip qondy.
Atynan tüsip jatyp baiqağany: ər üidiŋ aldynda on şaqty, jiyrma
şaqty bailauly at, auyl işi qaptağan alaşapqyn adam. Bügin bir top jigit
Jərkentpen bailanys jasap jatqan Temirlikti, i̇ekinşi top Qaraqolmen
habarlasyp tūrğan Taldybūlaq poştasyn tas-talqan qiratyp kelipti.
Qaharyna mingen halyq i̇erteŋ Qarqara jərmeŋkesin şappaq. Adamy tügil,
Qarqaranyŋ auasy da bügin aşu-yzağa bulyğyp tūrğandai: tüiilgen qara
būlt ne jaumai, ne jyljymai, jərmeŋkeniŋ üstin qara tündikşe qaptap
alypty. «Taldybūlaqty şapqanda, Vasilii qaitti i̇eken, qoŋsy otyrğan
Dəneker ne boldy i̇eken?» – degen oi bir jylt i̇etti de, jalp söndi.
Ertesi jūrt jərmeŋkeniŋ jelke tūsyna jinaldy. Jaqypberdi būiryq
ispetti tapsyrma aitty. Iri deneli, sūsty, üni zor, aşulanğan adamşa
zirkildep söileitin sūsty kisi i̇eken.
– Jamağat! – dedi basyndağy tūmağyn jūlyp alyp joğary kötere.
Attyly jūrt tyrp i̇etpei tynyp tyŋdady. – Arğy tegiŋde qol bastağan
ataŋ bar dep, jərmeŋkeni şabudy mağan tapsyrdyŋdar. Jaudan i̇emes, men
osy istiŋ jauaptylyğynan jüreksinip tūrmyn. Öz basym osy jolda ölip
ketsem de ökinbeimin. Öitkeni osy i̇elden aiap qalar i̇eşteŋem joq. Meniŋ
mindetim – orys öltirgen Tazabek atamnyŋ da, qazir orys tūtqynynda
jatqan Əubəkir bauyrymnyŋ da kegin qaitaru i̇emes, qorlanğan qazaqtyŋ
namysyn qorğau. Bərimiz bügin namys üşin biriktik, sol üşin atqa qondyq.
Birikkendikten, biz küştimiz. Jərmeŋkede myltyq köp, bizde az. Sondyqtan
eldi qorğaityn adam aldymen özin qorğasyn. Öitkeni ölgen adam i̇eşkimdi
qorğai almaidy. Ölimnen qoryqpaityn adam bolmaidy. Biraq ajaly
jetse, qoryqqan da öledi, qoryqpağan da öledi. Sondyqtan beker ölmei,
jauyŋdy jastana ölu kerek. Jaudyŋ qolynan öle salu i̇erlik i̇emes, jaudy
öltiru – i̇erlik. Osy i̇este bolsyn. Al kettik!
Tebinip, şoqyta jönelip i̇edi, qaumalai tūrğan bauyrlary, bir jipke
tizbektep qoiğandai, tobymen dür i̇ete qaldy. Jūrt ta jappai soŋdarynan
şoqytty. Jərmeŋkeni jep qūiatyndai, bəri birazdan keiin jöŋkile şapqan.
Əldekim kenet:
– Oibai, oŋ jağymyzdan orap keledi! – dedi qylğynyp.
Jalt qarağan Tazabek şoqaqtap şauyp bara jatqan jiyrma-otyz
əskerdi kördi.
– Qorşağaly keledi! Əne! Aldyğa qara! – dedi tağy bireu baqyryp.
Sol jaq qaptaldan myltyğy şoşaiğan bir top jaiau jaqyndap
qalypty. Tazabek i̇eŋ aldyŋğysyn közdemei atyp qaldy. Ajaly joq pa, oq
tietin-aq jerde tigize almady. Aŋ atu men adam atudyŋ aiyrmasy bar i̇eken:
adam atqanda, qolyŋ ğana i̇emes, jüregiŋ de qaltyraidy. Ainala pyrs-pyrs,
tars-tūrs tütindedi de ketti. Oqqa ūşqandardyŋ şyŋğyrğan, qylğynğan
jan dausy ər tūstan i̇estilip jatty. Aqyrynda aman qalğandary tauğa qarai
jalt berdi.
– Qaşa atys! Toqtamai at! – degen Jaqypberdiniŋ aiqaiy i̇estildi. –
Jau jasqanbai atsa, tügel qyrylasyŋdar!
Alaida qazaqtar atysyp jarytpady. Jaqypberdiniŋ janyndağylar
ğana biraz oq şyğarğanmen, basqalar beibereket birden, i̇ekiden tars-tūrs
etkizdi de, tauğa qarai tym-tyraqai qaşty.
Tazabek şauyp bara jatyp artyna i̇eŋkeiip qarağanda, qalyŋ qaudyŋ
işinen qaraŋ i̇etken bir əskerdi baiqady. Biraq qosataryn qaita oqtağanşa
oq jeter şamadan tym alystap ketti. Sonda da sol jaqqa qarata basypbasyp qaldy: tym bolmasa, jasqanar dep oilady. Qatar kele jatqan bireu
at-matymen omaqasa qūlady. Oŋ jağynda kele jatqan da yŋq dep atynan
ūşyp tüsti. Qyryldy qazaq.
Jūrt jota asyp baryp at basyn tartty. Tazabek top işinen atasy men
Ağyntaidy izdedi. Qalyŋ nöpirdiŋ qalqasynda Tileuli aqsaqal aman-esen
şauyp ötken şyğar dep şamalağan. İeki-üş toptyŋ arasynan tappady.
Tağy bir topqa kimelei kirip bara jatqanynda, qasynan ötken bireu tanys
kisi sekildendi. «Qaidan körip i̇em?» – dedi i̇esine tüsire almai. Ol da, sirə,
söitken bolu kerek, ötiŋkirep baryp artyna būryldy.
– Tazabek ağa! – dedi ol da keş tanyp.
– Sopyia! – Qyzğa qarai atyn tebine ūmtyldy.
Ekeui at üstinde qūşaqtasyp, arqa-jarqa amandasty.
– «Qaidan körgen jigitim?» – dep tūrsam, i̇erkekşe kiınip apsyŋ ğoi?
Mūnyŋdy qalai tüsinuge bolady? Sen kimge qarsysyŋ?
– Men i̇ejelden ədiletsizdikke qarsymyn. Ony orys jasai ma, qazaq
jasai ma, mağan bəribir. Ərine, öz ūltyma oq atpaimyn, biraq qolymnan
kelgen kömegimdi qazaqtan aiamaimyn. Öitkeni men onyŋ jer-suyn
mekendep östim.
– Əi, Sopyiajan-ai, orystyŋ bəri osy sendei bolsa ğoi, ətteŋ!
Ekeui topty qaq jaryp oŋaşa şyğyp ketti. Əldene aitqysy kelgen
adamşa, Tazabek qaita-qaita Sopyiağa qarağyştai bergen.
– Ağa, ne boldy? Öz köziŋizge öziŋiz əli senbei kelesiz be?
– Joq, – dedi Tazabek jūlyp alğandai – sağan süisingenimnen auzyma
söz tüspei keledi. Dəp osyndaiğa seni barar dep i̇eş oilamappyn. Mūnyŋa
əke-şeşeŋ, ağaŋ qalai qarady?
– Olar menen at qūiryğyn kesip ketti. Men Qojaqqa ilesip qazaqtarğa
qosyldym.
– Qai Qojaq?
– Öziŋiz biletin diırmenşi Qojaq.
– Siyrşy Qojaq i̇eken dep, jüregim su i̇ete qalğanynşy!
– Tüu, tegi, mağan dūrystau qazaqty da qimaisyz ba? Əne Qojağyŋyz
soŋymnan quyp kele jatyr.
– Öi, sen Sopyiany qaida oŋaşalap barasyŋ? Şyq jekpe-jekke! –
dedi atyn tebinip.
– Şyqsaŋ, şyq! – dedi Tazabek te qarsy tebinip. Tebinise jaqyndap,
ekeui qūşaqtasa ketti.
– Barmysyŋ, i̇ei, bauyrym?! Bir-birimizben qanjyğada körisetin kün
tudy ma, ne boldy?– dedi Qojaq dauysy būzylyp.
– Qaida körisseŋder de, aman köriskenderiŋe təubə qylsaŋdarşy, – dedi
əldekim tu syrtynan:
Jomart i̇eken. Qolynda qoqiğan naizasy. Qarağai saptyŋ ūşyna temir
qazyq bailap alypty. Şolaŋ qaqqan batyrlarşa əlgisin silkip-silkip
qūiady.
– Nağyz jau tüsiretin batyrğa ūqsaisyŋ, – dedi Qojaq keketkeni de,
qoşemettegeni de belgisiz dauyspen.
– Tazabek qūsap qorqyp, men alystan atpaimyn, jaudyŋ dəl janyna
baryp, dəl jüreginen şanşimyn.
– Atyŋ jarau i̇eken, janyna barsaŋ, baryp qalarsyŋ. Biraq bararyŋ
baryp alyp, qaita qaşa almai jürme.
– Jauğa şabuğa jarağan at jaudan qaşuğa da jaraidy.
– Mine būl aitqanyŋ – şyndyq. Sen şabudan būryn qaşudy oilap at
qamdağansyŋ.
– Ainalyp kelgende, sen meniŋ jaqsy at mingenimdi de köre almai
tūrsyŋ. Al i̇eger jaqsy qatyn alsam, onda jarylyp öletin şyğarsyŋ.
– Qoisaŋşy, sen jeŋildiŋ, – dedi Sopyia Qojaqqa küle qarap. – Seniŋ
şoqparyŋnan Jomarttyŋ naizasy ūzyn, atyŋnan aty jüirik, seniŋ alğan
qatynyŋnan onyŋ almağan qatyny sūlu, i̇endi jeŋilmegende, neŋ qaldy?
– Əi, – dedi Jomart i̇eleŋ i̇etip, – sen qaşan qatyn alyp jürsiŋ?
– Sen naizaŋdy qairap jatqanda.
– Qyljaqtamai, şynyŋdy ait, atpen oinasaŋ da, qatynmen oinauğa
bolmaidy.
– Sen ğoi qatynymmen oinap tūrğan.
– Mynau ne ottap tūr, i̇ei? Qatynyŋ Sopyia ma?
– İə, dəp özi, Jomeke, – dep, Sopyia at üstinde i̇eŋkeiip, səlem saludyŋ
işarasyn jasady.
– Mynau jyndy, i̇ei, – dep Jomart şiq-şiq küldi. – Biz orystarmen
soğysyp jürsek, būl olardyŋ qyzyn alyp jür. Östisem, janym qalar
degen qulyğy ğoi.
– Qalai oilasaŋ, solai oila, Jomart. Sen qūsap qu tizemdi
qūşaqtağanşa, orystyŋ qyzyn qūşaqtağanym artyq.
– Əŋgime Qojaqta i̇emes, Sopyiada, Jomart, – dedi Tazabek sözdiŋ
tizginin tartyp. – Orys qazaqty qyryp jatqanda, qazaqqa kelin bop jatqan
Sopyianyŋ qylyğy, qalai aitsaŋ da, adam süisinetin qylyq. Qūtty
bolsyn, baqytty bolsyn! Men de, qūdai qalasa, jaqyn künderde üileneiin
dep jürmin, əkem közi tirisinde Tileuli ağanyŋ qyzy Şəiige qūda tüsip
qoiğan. Qainatam men qainağamnan atys kezinde köz jazyp qalyp, solardy
izdep kele jatyr i̇em, Sopyia kezdesip qaldy da, artynşa sender kelip,
bögelip qaldym. Jüriŋder, birge izdeiikşi!
...Ağyntaidyŋ aldynda ūzynynan sūlap jatqan Tileulini körgende,
Tazabektiŋ jüregi tas töbesine şyqty. Oŋ jaq qara sanynan tigen oq
jambas süiegine jetip toqtapty. Quğynşylardyŋ qolyna tüspei, qaita
būl arağa qūlamai jetipti. İem-domnan habary bar Simtik deitin şal toqym
küidirip basyp, qanyn əzer toqtatypty. Ağyntaidyŋ jeidesin jyrtyp
jiberip, sonymen sanyn taŋyp jatqanda qart közin aşty.
– Ağyntai! – dedi közimen balasyn izdep. – Meni tezdep üige jetkiz,
balam!
Qarttyŋ beti əri i̇emes, beri qarai bastapty: bir sət yŋyranyp, bir sət
tynym tauyp, əiteuir, tiri i̇ekenin bildirip jatty.
– Oqty soryp alatyn i̇emegen, ne tilip alatyn otaşy tapsaŋdar, təuir
bolar i̇edi, – dedi Simtik Ağyntaiğa qarap. – Asqyndyryp almasaŋ, əkeŋ būl
jaraqattan öle qoimaidy.
– Mende iod bar i̇edi, – dep, Sopyia atynan tüskeli jatqanda, əldekim:
– Oibai! – dep barq i̇ete qaldy. – Jotağa qaraŋdarşy!
– İe, köş qoi, ne körindi sonşa? – dedi jyldamdau bireu jekip.
– Köştiŋ aldynda aq tu kötergen kök attyğa qaraŋdarşy: i̇er-tūrmany
tügel kümis, künge şağylysyp jalt-jūlt i̇etedi. Aq tu kötergeni – biz
beibit adambyz degeni. Tūrqy bizdiŋ jaqtyŋ adamy i̇emes-au. Alystan kele
jatqan bolar.
– Töh, ülken köş i̇eken, tegi! Teŋ artqan tüiesiniŋ özi qyryq şaqty.
Taudyŋ qaptaly tolğan mal, bir bolys i̇el bir-aq köterilgen bolu kerek.
– Oibai! – dedi manağy barq i̇etken dauys. – Qyratyn boldy! Aldynan
ətiret şyqty.
– Öi, beibit köşti nege qyrady?
Jotağa şyğa kelgen top attyny saiğa tyğylğan būlar da, köşip kele
jatqandar da bir sətte kördi. Köş bastağan kök atty səl bögelgendei boldy
da, aq tuyn tastai berip, i̇eki qolyn kökke soza şalqalai baryp qūlady.
Myltyqtyŋ pyrs i̇etken üni Tazabekterge sonda jetti. Bəri şu i̇ete qaldy.
Japatarmağai qarsy bettegi qarağaiğa qarai qaşty.
– İendi qaittik? – dedi Ağyntai alaqtai sasyp.
– Atamdy mağan əperiŋder! – dedi Tazabek atyna qarğyp minip.
Ağyntai men Jomart qartty jerden qos qoldap köterip aldy. Sopyia
da süiesti. Tileuli tistenip, dybysyn şyğarmai şydady. Tazabek ony
qūndaqtauly balaşa qūşaqtap, aldyna öŋgerip aldy. Jota jaqtağy tyrstyrs, pyrs-pyrs, şyŋğyrğan, qylğynğan dybystan aspan töŋkerilip kele
jatqandai i̇edi. Qaŋğyğan oqtyŋ dybysy yzyŋdap, tigen oqtiki tūnşyğyp
şyğatynyn Tazabek biletin. «Qyrdy-au! Qyryldy-au!» – dedi jany
türşigip. Qalğan jūrttyŋ qaida qaşyp tyğylğanyn bir qūdai bilsin, būl
arany bes sausağyndai biletin Tazabek qarağaiğa ilikken soŋ, «tura jür»,
«oŋğa būryl» dep otyryp, aqyrynda būlardy dəu jartastyŋ jalpaq
töbesine əkep şyğardy. Tileulini jerge tüsirip, sol arada Sopyia
jaraqatyn qaita qarap, qaita taŋdy.
– Sanyn tilip, oqty suyryp alsaq, jaqsy bolar i̇edi, – dedi. – Əitpese
iriŋdep kete me, kim biledi?
– Sen tilesiŋ be? Qoryqpaisyŋ ba? – Tazabek betine kümənmen qarady.
– Atam atqan oqtan qoryqpağanda, men tynyş jatqan oqtan qorqam ba?
Mende tek qūral-saiman joq.
– Ony qaidan tabamyz?
– Jalaŋaşta Sergeiçuk degen pelşir bar. Özi kelip qarasa, tipti
jaqsy. Kelmese, qūral-saimanyn bere tūrar.
– Onda atamdy əueli üige jetkizeiik. Sonan soŋ Jalaŋaşqa i̇ekeumiz
baryp qaitaiyq.
– Joq, Tazabek, sen əure bolmai-aq qoi. Sopyiany özim aparyp
qaitaiyn. «Sen kimisiŋ?» – dese, men «küieuimin» dermin, al sen söz taba
almai qalyp, beker küdik tudyryp alyp jürersiŋ.
– Oipyrmai, seni mūndai qyzğanşaq dep kim oilağan?
– Qyzğanaiyn, qyzğanbaiyn, kelinşegimniŋ böten i̇erkekpen ketip bara
jatqanyna qalai jaibaraqat qarap tūrarmyn?
– Boldy-boldy! – Sopyia aqyryn ğana Qojaqty iyğymen qaqty. –
Qyljaqty qūia tūryp, əueli jaraly adamnyŋ jağdaiyn oilasaŋdarşy.
Tazabek dereu öz oiyn aitty:
– Jomart i̇ekeumiz qarağaidyŋ işinen i̇eki-üş syryq tauyp əkeleiik te,
sodan kötergi jasaiyq. Sonda atam da, biz de qinalmaimyz.
– Biraq baiqaŋdar, – dedi Sopyia qarttyŋ qasynan berirek kelip. –
Mynalar Fon-Bergtiŋ baskeserleri bolar. Onymen oinamaŋdar. Ol jauyz
saidyŋ auzyn bağyp jatuy mümkin.
– Berkiŋ kim? – Tazabek tükke tüsinbei, Sopyia men Qojaqqa kezekkezek qarady.
– Meniŋ qazaq işine birjola keluime, şynyn aitsam, sol Berg sebep
boldy. «Jaman syryn aitam dep, şynyn aitady» deidi ğoi; i̇eger Qojaq
renjimese, aityp bereiin.
– Aita ber, i̇elden i̇estigenşe, öziŋnen i̇estisin.
– Sizder bilesizder me, bilmeisizder me, meniŋ Qojaqqa qosaq
bolğanyma bir-aq kün ötti.
– Mine qyzyq! – dedi Jomart külip. – Men būlardy baiağyda üilenip
alğan dep jürmin ğoi. Birge jüredi, birge jatady, qaidan bileiin?
– Ötirik aitpa, Jomart. Birge jürdik, biraq birge jatqan joqpyz.
– Orystar üilengenşe de öitip-büite beredi deidi, qaidan bileiin?
– Mynağan qoi deitin bireu bar ma, joq pa? Adamğa, tegi, auyz
aştyrmady ğoi.
– Qoi, i̇ei! Atamnan Uialsaŋşy! Berik degen bəleniŋ kim i̇ekenin bileiik te.
– Tazabek ağa, onyŋ əkesi de, özi de osy Jərkent jaqta qyzmet jasap
kele jatqan adamdar. Fon-Berg degenine qarağanda, arğy tübi taza orys ta
emes şyğar. Keşe i̇erteŋgisin əkem syrttan sūp-sūr bop keldi. «Keşe
qazaqtar Başarin men Zubkovtyŋ omartasyn talqandap, özderin öltirmek
bopty. Bəri üi işimen toğaiğa tyğylyp aman qalypty. Olar bizge de tiısui
mümkin. Başaringe baryp, anyq-qanyğyn öz közimizben körip qaitaiyq», –
dedi. Əkeme ağam i̇ekeumiz ilestik. Barsaq, aulasy tolğan əsker. Sanadym.
Bergtiŋ özin qosqanda, barlyğy jiyrma toğyz adam. Berg i̇eki kömekşisimen
birge Başarinniŋ qasynda otyr i̇eken. Əkem jağdaidy sūrap i̇edi, sol-aq
eken, al kep Berg ağytyldy deisiŋ, qūdai saqtasyn, ondai maqtanşaqty
ömirimde körgen i̇emespin. «Meni rotmistir Kravçenkonyŋ özi jūmsady, –
dedi, dəp bir aq patşanyŋ özi jūmsağandai. Dausy da barabannyŋ
quysyndai düŋkildegen birdeme i̇eken. «Orystardyŋ omartasyn qiratyp,
özderin ūryp-soğyp jatyr i̇eken qazaqtar. Baryp byt-şytyn şyğar!» – dep
būiyrypty Kravçenko. Sodan Qarqaradan şyğyp, tüngi birde
Taldybūlaqqa jetipti. Tüngi i̇ekide qazaqtardyŋ qarauylyna kezigip, ony
atqylap quyp tastapty. Kədimgi qan maidanda jürgen jauyngerdei
maqtanady. Sözine qarasaŋ, qazaq pen orystyŋ arasynda qyrğyn soğys
jürip jatqandai. Taŋğy beste Tüp özeninen ötip, bir auyldyŋ üstinen
şyğady. Auyldyŋ şetinde i̇eki qarauyl tūr i̇eken, i̇ekeuin de atyp salady. Ol
qarauyl ma, jai tūrğan adam ba, anyğyn bir qūdai bilmese, i̇eşkim bilmeidi.
Öitkeni ol i̇ekeui Bergke i̇eş qarsylyq körsetpegen. Berg olardyŋ qasyna
barmağan da söilespegen, körgen bette atqan da tastağan. Berg pen olar bir-
birine soğys jariiälağan i̇eki memlekettiŋ adamdary siiäqty. Əlgi i̇eki
qarauyldyŋ ölerdegi aiqaiynan auyl ūianyp, būlarğa qarata beibereket oq
atypty. Bergtiŋ nökerleri uralap auyldy şauyp, taŋğy beste tətti ūiqyda
jatqan qazaqtyŋ i̇eluin qyrypty. Özi «qazaqty öltirdim» demeidi,
«köterilisşilerdi öltirdim» deidi maqtanyp. Onyŋ köterilisşileri,
kördiŋiz be, auylda beiqam ūiyqtap jatqan qazaqtar. «Qalğany üi-jaiyn,
mal-mülkin tastap, tauğa qaşyp ketti», – dedi beti bülk i̇etpei. Qarusyz
qatyn-bala tauğa qaşyp ketpegende, qaida qaşyp ketedi i̇endi? Qaita
taudyŋ pana bolğanyna şükir! Jynym kelgeni sondai, zyğyrdanym qainap
zorğa tyŋdadym. Kədimgi özi tektes qaruly əskermen soğysyp jürgendei
bösti: «Sol şabuylda Aisa degen taranşy i̇erlik jasap, i̇eki köterilisşini
tapanşaman jairatyp saldy», – dep soqty. Qarusyz qazaqty jairatyp
salğandy da i̇erlik sanağan i̇essizge ne dersiŋ?!
– Olardyŋ işinde taranşy qaidan jür? Qazaqta onyŋ qandai kegi bar
eken?
– Ony men qaidan bileiin, Jomart. Bergtiŋ aitqany solai. Ol auyldy
qyryp salğannan keiin Tüpti qūldai kelip taŋğy segizde tağy bir auylğa
tap kelipti. «Əlgi auyl bizdi körip, naizalaryn ūstap bizge qarsy şyqty»,
– deidi Berg. Mūnyŋ köterilisşileri, kördiŋiz be, şetinen öz auylynda
tynyş ömir sürip jatqan qazaqtar bolyp şyğady. Əskerin i̇eki topqa
böledi de, auyldy qorşap alyp qylyştap qyrady. «Sol qolma-qol
şaiqasta seksenin öltirip, on i̇ekisin jaraladyq», – dedi qysylypqymtyrylmai. «Qolma-qol şaiqasta», – dedi Uialmai, tap bir qazaqtar da
qylyş ūstap qarsy şyqqandai. Aituynşa, mūnda da «qalğandary» tauğa
qaşyp qūtylypty, üilerin örtepti, biraq ol üilerdiŋ bala-şağasy men
qatyn-qalaşy qaida ketkeni jaiynda auzyn aşpaidy. Qarqarağa qarai
betalyp kele jatqan jolda öz qolymen tağy tört adamdy atyp öltirip, on
üidi örtep, Başaringe qaita kelip otyrğan kezi i̇eken.
Men şydamai ketip: «Üilerdi örtegende, ol üidiŋ bala-şağasy men
qatyn-qalaşyn qaida jiberdiŋder? Olardy da örtep jiberdiŋder me?» –
dep i̇edim, Berg ornynan ūşyp türegeldi. «Jauda bala-şağa, qatyn-qalaş
degen bolmaidy. Nemene, janyŋ aşyp otyr ma?» – dedi tükirigi şaşyrap.
Men de ornymnan ūşyp tūryp: «Öziŋizben soğys dalasynda kezdesken
jaumen i̇emes, Reseidiŋ öz jūrtyn, öz halqyn öz auylynda, öz üiinde
ūiyqtap jatqanda qyryp salğanyŋyzğa sonşa maqtanğannan Uialmaisyz
ba? Tym qūrysa, bir adamyŋyzdy atyp öltirip, sol üşin olardy qyryp
salsaŋyz, onda men sizdi tüsiner i̇edim. Al, aita qoiyŋyzşy, sonşa adamdy
qandai sebeppen qyryp saldyŋyz?» – dedim. Qalşyldap, qolyn i̇eki-üş ret
naganyna aparyp qaitaryp, aparyp qaitaryp, ne isterin bilmei, əbden
doldandy. Aqyrynda: «Uh! Satqyn qanşyq!» – dedi basyn kekjite silkip.
«Tart tiliŋdi, tūrpaiy! Əke! Ağa! Sender de osy jauyzdy jaqtap
otyrsyŋdar ma? Jazyqsyz, qarusyz halyqty qyryp salğanyna maqtanğan
mynalar orystyŋ jauyngeri degen attan sadağa ketsin!» – dedim de, üiden
şyğyp jüre berdim.
– Əi, ainalaiyn Sopyiajan-ai! Sen söitpeseŋ, Sopyia bolarmysyŋ?!
– dep, Tazabek qūşaqtai aldy. Közinen jas ta şyğyp ketti.
– Mine, batyr dep osyny ait! – dedi Jomart külip. – Al əkeŋ men ağaŋ
qaitti? Ananyŋ qasynda qaldy ma, joq senimen birge ketti me?
– İekeui artymnan quyp jetti. «Qai jerde qalai söileudi bilmeisiŋ. Öz
memleketiŋe öziŋdi qarsy qūiasyŋ. Ony da, Kravçenkony da memleket
jūmsamağanda, kim jūmsady ğoi dep i̇eŋ?» – dep əkem sökti. «Endi bizdi
Kravçenko da, qazaqtar da qorğamaidy, bosqa qyrylamyz», – dep ağam
ūrysty. Qysqasy, i̇endi mağan būl üide beibitşilik joq i̇ekenin tüsindim de,
bir kierimdi üstime ile sap, «Qojaq, qaidasyŋ?» – dep tarttym da kettim.
– Əke-şeşeŋ Qojaqqa tiıp alğanyŋdy bile me?
– Bilui de, bilmeui de mümkin. Qoradan şyğyp bara jatqanymda şeşem:
«Əi, qaida barasyŋ?» – degen. «Qazaqtarğa» – dedim. Ony qalai tüsingenin
qaidan bileiin. Mine, Jomart myrza, Qojaq i̇ekeumizdiŋ kenet
tabysuymyzdyŋ qūpiiäsy osylai.
– İe, Berik zəlimniŋ paidasy jalpy qazaqqa timese de, Qojaqqa tigen
eken.
– Jaŋağy beibit köşti qyryp salğan da sol. Ol – Kravçenkonyŋ
osyndağy qolşoqpary. İerteŋ ol, söz joq, aq tu kötergen beibit köşti
emes, qalyŋ köterilisşini qyryp saldym dep maqtanady. Odan öte saq
bolyŋyz, Tazabek ağa. Qazaqtardyŋ qarağaiğa tyğylğanyn kördi, odan
qaitkende de bir şyğatynyn ol bəle biledi. Bir jerde būğyp jatpasyn.
– Biz de būğynyp baryp baiqarmyz. Kötergi bolmasa, atamdy atpen
alyp jüre almaimyz ğoi.
***
Būğyna-būğyna, saqtana-saqtana saidyŋ tabanyna tüsken soŋ, tym
aşyqqa şyqpai, Tazabek pen Jomart şoq-şoq būtanyŋ qalqasyna
tyğylyp, biraz tyŋ tyŋdady. Küdik şaqyratyndai i̇eşteŋe i̇estilmedi.
– Qarağaidyŋ işimen joğarylap baiqaiyq, – dedi Jomart. İekeui
qaitadan qarağaidyŋ işine kirdi. – Berik degen bəle Taldybūlaqtyŋ
töŋireginde tiri jan qaldyrmady. Olardy da qyryp ketken be əlde köşip
ketken be, Kemelbaidyŋ da qūry jūrty jatyr.
Ol sözdiŋ özine arnalğan habar i̇ekenin Tazabek birden tüsindi.
– Bəlkim, ağaiyn-tuystaryn sağalap ketken şyğar?
– Men de solai joramaldadym. Dənekerdiŋ törkini Tasaşy jaqta ğoi.
Jön sūraityn tiri pende tabylmady. Tapsam, senen şüiinşi alatyn i̇edim.
– Jaraidy, i̇eski jaranyŋ auzyn tyrnap qaitesiŋ? Qaljyŋdaimyn dep,
Şəiiniŋ jüregin auyrtyp alarsyŋ.
– Oŋaşada i̇esiŋe sap qoiğanym ğoi ənşeiin. Öitpesem, qylt i̇etkendi
qağyp ketesiŋ ylği.
– Meniŋ aiağym bailandy, i̇endi bəri seniki.
– İə, qaryq qyldyŋ. Qazir bəri – būlyŋğyr dünie. Qatyn almaq tūrmaq,
jan saqtaudyŋ özi qolymyzdan kele me, kelmei me, bir qūdai bilsin.
– Toqtaşy!
– O ne?
– Tyŋdaşy! Qūlağyma bir dybys şalynğandai boldy.
– İə, bireu yŋyrsidy. Myna arada.
Ūşqat pen qaraqat ūiysyp ösken jyŋnyŋ tübinde qamqa beşpentti
jap-jas jigit qan-josa bop jatyr i̇eken. Oŋ qoltyqtan qylyşpen
şauypty. Tūqyl iyqtan aqqan qan beluaryna deiin ūiyp, bozökpeşe bögip
qalypty. Tazabek atynan tüse sap tamyryn ūstap, keudesin tyŋdady.
– Jany bar! – dedi quanyp. – Şap, Jomart, Sopyiany alyp kel!
– Öziŋ şap, men ol arany taba almaimyn.
Tazabek janūşyryp asyqqanymen, Sopyia men Qojaşty alyp
jetkeninşe jas jigit baqilyqqa jürip ketipti.
– Qansyrap ölgen, – dedi Sopyia ary-beri qarap. – Səl i̇erterek
tapqanymyzda, aman alyp qalğandai i̇ekemiz. Bəlkim, būdan basqa bireulerge
kömegimiz tier, betkeige deiin baryp köreiik.
Əuelde ürkektep, jaltaqtap, birazdan keiin i̇eptep ünderi şyğa bastady.
– Oipyrmai, töŋirek typ-tynyş qoi! – dedi Qojaq jota jaqqa kün
sala qarap. – Tegi, tük bolmağandai.
– Oibai, əne jatyr!
Bəri Jomart jaqqa jalt qarady. Üime-jüime toğyz ölik teŋnen
şaşylğan mülikşe teŋkiıp-teŋkiıp jatyr i̇eken. Atpapty. Birin qylyşpen
basynan i̇eki-üş şapqylap, birin myltyqtyŋ istigimen əldeneşe şanşyptüirep öltiripti. Öliktiŋ birde-biriniŋ qolynda iə maŋaiynda ne şoqpar,
ne naiza, tym qūrysa, baqan da joq, tek şetki jatqan jigit qamşysyn
qolynan şyğarmai sūlapty. «Toğyzyn da bir-aq soldat öltirdi me i̇eken? –
dep oilady Tazabek. – Qaşyp bara jatqan jūrtty artynan quyp jetip,
birinen keiin birin qūlatqan-au?!» Atynyŋ basyn tartpai, meŋireu adamşa
kete bergen i̇eken. Kenet aty toqtai qalğan soŋ, i̇es jiyp, atynyŋ aiaq astyna
qarady da, bireu myiyna ine şanşyp alğandai şimirkenip ketti. Şoşyna
türşikti. Tap aldynda i̇ekiqabat əiel at-körpesimen jairap jatyr i̇eken.
Qoltyqtan qiğaştai şapqan qylyş əieldiŋ işek-qarnyn aqtaryp
tastapty. Qan-jynğa aralasyp jatqan şarana şaqany körgende, yŋyrana
ökirip jiberdi.
– Jauyzdar-ai! – dedi üniniŋ şyqqan-şyqpağanyn özi de i̇estimei. Üni
kömeiinen i̇emes, jüreginen şyqqandai boldy. Közi būldyrap, bet aldy
körinbei, əldeneden, əldekimnen kömek izdegendei jan-jağyn qarmanyp, at
üstinde teŋsele şaiqaqtap ketti. Bir adamy ölse, bükil auyly bauyrymdap
jylaityn qazaq qynadai qyrylyp jatqanda nege ünsiz? Bəri ölgen be əlde
namysy ölgen be? Namysty öltiretin ne, ürei me? Ürei sonda ölimniŋ
özinen de üreili me? Şynynda, tiri öliktiŋ tartar azaby şyn ölikten
əldeqaida auyr, əldeqaida zor şyğar? Sodan, sirə, öziniŋ de közinen jas
şyqpai jylap kele jatqany?! Biraq mynandai jauyzdyqqa baqyryp
jylağanyŋ jauap bola ma? Oğan jauap – tek kek alu. Tebindi me əlde
tizginin tartty ma, aty, əiteuir, ölik-öliktiŋ arasymen osqyryna jelip
ketti. Bükil betkei jairağan ölik. Köbin basynan, keudesinen, keibirin
işinen, biren-saranyn tört-bes jerinen şapqylap, tüirep, turalap, it
tartqylağan tulaqtai dal-dūlyn şyğaryp tastapty. Aitsa, adam
nanbaityn, körip tūryp, köziŋ senbeitin sūmdyq! Osynşama orys
öşigetindei, mūnşama kektenetindei būl baiğūstardyŋ ne kinəsi bar i̇edi?
Erkekti i̇erkek dep, qolyna qaru tise, qarsylyq körsetedi dep qyrsynaq, al əiel-anany qylyştap öltirgen əsker qandai əsker? Ony adam deuge
kimniŋ auzy barady? Jendet! Jai jendet i̇emes, qanişer jendet! Qazaq
bolğany üşin ğana qyrylyp jatqan qairan qyrşyndar! «At!» – dep Berik
jauyz būiryq bersin-aq, aldynda əiel tūrğanyn, onyŋ jükti i̇ekenin körgen
soŋ, qylyşy qolynan tüsip ketpegen qandai haiuan? Onyŋ nesi jauynger?
Əieldi jau sanap, oğan mūnşama jauyğatyndai ne kün tudy būlardyŋ
basyna? Jer betinen qazaq ataulyny joq qyludy maqsat qylğandary
körinip tūr. Əitpese əsker degen özine qarsy şyqqan əskermen ğana
soğyspai ma? Beibit jūrtta, kempir-şal men bala-şağada ne əkesiniŋ qūny
bar?
Tazabektiŋ myiy da, sezimi de tas bop qatyp qalğan siiäqtandy. Keibir
ölikke köz salmai da ötip bara jatty. Köre-köre közi de üirenip, şoşynaşoşyna jüregi de şarşap, köŋili de köndigip, ölgen adamğa i̇endi özi de öli
közben qarai bastağandai. Qalai öltirgileri kelse, solai öltire beripti.
Qūmary tarqap, aiyzy qanğanşa qyrypty. Bireuin de jemei, qoidy tek
qyra beretin qasqyr boluşy i̇edi, qylyqtary qandai ūqsas?! Jazyqsyzdanjazyqsyz qanşama ğūmyr, qanşama tağdyr tapa-tal tüste qiylyp tüsti?!
Ony kim sanaidy, kim sūraidy? Qūdai būlarğa nege mūnşama artyqşylyq
bergen? Qazaqtyŋ qai künəsi üşin? Momyndyğy, özin özi qorğai almağany
üşin be?
Ürei ölgen adamnyŋ közine tyğylyp, janarynyŋ işine kirip öledi
eken. Qai adamnyŋ qalai ölgen sətin közine qarap tüsinesiŋ. Bəriniŋ közi
şarasynan şyğa jazdap şatynap, biraq ol şyğyp ülgergenşe, adamnyŋ
jany şyğyp ülgeredi i̇eken. Ər ölikke qarağan saiyn öziŋ de bir ölesiŋ. Ər
öliktiŋ janarynda ölgen sətiniŋ sureti siresip tūr. Mynau şal özin
öltirgeli jatqanyna senbei tūryp-aq ölip qalğan syqyldy. Börki bir
aidalada, özi bir aidalada jatyr. Qūlaq şekeden şapqan qylyş bas
süiegin qūlağymen qosa qaq bölip tastapty. «Mağan ne boldy?» – dep, ne
bolğanyn aŋ-taŋ janary senen sūrap jatqandai. Kempiri şalyna qarai
qolyn soza sūlapty. Meni qorğa dedi me i̇eken əlde öziŋ qorğan dedi me i̇eken,
beibaq? Qalai bolğanda da, qoly ūzyn aq patşa būl kempir-şaldy
Myŋjylqynyŋ jotasynda quyp jetip, aqyry jazalapty. Olardy Berik
öltirdi me, Beriktiŋ şerigi öltirdi me, būiryq aq patşanyŋ auzynan
şyqqan soŋ, bərine sol kinəli.
– Birde-bir tiri qalğany joq! – dedi Qojaq taŋdana kürsinip. – Jaraly
bolğannyŋ bəri qansyrap ölgen.
Tazabek atynyŋ basyn tartty. Özgeler de toqtady.
– Ölikterdi sanap şyqpasaq, i̇endi aralap qaitemiz? Būl körgenimizdi
ūmytsaq, bizdi ata-babamyzdyŋ aruağy da ūmytar. Qaitaiyq.
Būlar qozğala bergende, Sopyia:
– Toqtaŋdarşy! – dedi i̇entigip. Bəri jalt qarasty. – Myna qyrylyp
jatqan ölikterdiŋ qasynda tūryp ötinem: meni būdan bylai orys
demeŋderşi! Büginnen bastap men qazaqpyn. Qojaq qabylda dese,
mūsylmandyqty da qabyldaimyn. Qazaqtyŋ kelinimin. Qojaqtyŋ
qatynymyn. Albanmyn. Sofia da i̇emespin, Sopyiamyn. Men bilsem,
qazaqtyŋ köretini əli alda. Taldybūlaqtyŋ poştasynda otyrğanymda öz
qūlağymmen i̇estidim, qazaq pen qyrğyzdy jazalau üşin, Jərkentten,
Vernyidan, Təşkentten, Pişpekten künde jərdem sūrap jatatyn. Kəzirdiŋ
özinde qazaqtyŋ körgeni mynau bolsa, ol jərdem kelip jetkende küni ne
bolady? Sondyqtan Qytaiğa qaşu – ölimnen qaşu. Meniŋ oiymşa, qazaqqa
aman qaludyŋ odan basqa amaly qalğan joq.

***
Tileulini Orta Merkige jetkizgenşe qas qaraidy. İertesi Jalaŋaşqa
baratyn bolğandyqtan, Qojaq pen Sopyia sonda qondy da, Tazabek
tündeletip Jomart i̇ekeui İeki Aşadağy öz auylyna keldi. Şeşesi men
Jəmeş əli ūiyqtamapty, būlardyŋ dübirin i̇estip, qaryndasy dalağa
jügirip şyqty.
– Bir ketseŋ, mol ketesiŋ, qaida jürsiŋ? – dep, şyğa bas saldy. – Apam
ekeumiz seni uaiymdap öletin boldyq. Men: «Şəiiniŋ auylynda qasynan
şyğa almai, şyr ainalyp jürgen şyğar», – deimin, apam Qarqarağa
baryp, birdemege ūrynyp qaldy ma dep qorqady. Seniŋ qaida jürgeniŋ biz
üşin bilip bolmaityn jūmbaq.
– Apaŋdiki de, seniki de dūrys. Qarqarağa da bardym, Şəiinikinde de
boldym. Əŋgimemdi üige kirgen soŋ aita jatarmyn, aldymen ana Jomart
ağaŋmen amandassaŋşy.
– Oi, ağa, amansyz ba? Öz ağamdy aman körgenime quanyp, sizge tipti
qaramappyn ğoi.
– Qyzdy qaratatyndai qasietimiz bolmağan soŋ, biz baiğūs kimge
ökpeleiik?
– Oibai, Jomart ağamdy ökpeletip alyppyn, i̇endi
Ökpelemeŋizşi, būdan bylai i̇eŋ aldymen sizben amandasam.

qaittim?

– Tazabekti qūşaqtağandai, qūşaqtap amandas.
– Maqūl, söitem.
Tileuliniŋ jağdaiyn i̇estigen soŋ, Qalişa qatty mūŋaidy.
– Alda qūdai-ai, nağyp bizdi şyr ainaldyryp ketti? Şəiini juyq
arada tağy tüsire almaityn boldyq qoi?! Jəmeş, samaurynyŋyŋdy qoi,
Jomart balam şai işsin.
– Apa, men Jəmeşke ökpelep otyrmyn.
– Nege, köŋiliŋe keletin söz aityp qoidy ma?
– Qarqarada Tazabek alystan tietin myltyq alyp şapsa, men janyna
baryp şanşityn naiza ūstap şaptym. Odan göri meniŋ ömirim qauipti
boldy. Biraq Jəmeş öz ağasynyŋ aman kelgenine quandy da, mağan
quanbady. Sol dūrys pa?
– Onysy dūrys bolmapty. Əi, Jəmeş, Jomart ağaŋnyŋ ökpesin jaz,
qant-maiyŋdy şyğaryp, jaqsylap şai ber.
– Söitem, apa, söitem. Soitaldai adamnyŋ ökpesi de soiqandai bolady
eken, tegi. Üige kirmei jatyp aita bastap i̇edi, əli biter i̇emes. Jomart ağa,
ökpelei bermeŋizşi, ağamnyŋ qasynda aman jürgeniŋizdi apam i̇ekeumiz de
tileimiz.
– İendi myna söziŋnen keiin ökpem tarqady. İendi Tazabek i̇ekeumizge oq
timeidi: qyzdyŋ tilegi qūdaidyŋ qūlağyna i̇erkekterdikinen tez jetedi.
Tazabek myrs külip jiberdi.
– Ony qai kitapten oqydyŋ?
– Oqyğandardan i̇estidim.
«Osy bəleniŋ qaryndasyma qyryndağysy bar ma?» degen küdigi qylt
ete qaldy da, örşimei öşe qoidy. İertesi i̇ekeui tüs aua Orta Merkige qarai
şyqty. Jolda Jomart: «Jəmeş qaryndasyŋ tym i̇erke, ə?» – dedi. «Ymm», – dedi de qoidy Tazabek.
Qojaq pen Sopyia Jalaŋaştan tym keş oraldy.
– Nege keşiktiŋder? – dedi Jomart olardyŋ attan tüskenin kütip
jatpai.
– Oibai, Jöke, qaita aman qaitqanymyzğa quan. – Qojaq tūrğandarğa
qol berip amandasa jürip jönin aitty. – Olaryŋ nağyz oŋbağan orys
bolyp şyqty. «Ol qaida jürip jaralanğan qazaq? Oryspen atysqan qazaq
bolsa, seniŋ nege oğan janyŋ aşyp jür? Qasyŋdağy mynauyŋ kim? Baiyŋ
ba? Qazaqtan būryn seniŋ öziŋdi atyp öltiru kerek!» – dep, Sopyianyŋ özin
söge jöneldi.
– Qūral-saimanyn berdi me? – dedi Tazabek tyŋdai beruge şydamy
jetpei.
– Bermedi, – dedi Sopyia sūrlanyp. – Men olardyŋ sūrqynan
şoşydym. Ənebir i̇edireŋdegen i̇eki inisi adamdy öltire saludan i̇eş
taiynbaidy. «Ol qazağyŋ Orta Merkiniŋ qai jerinde otyr?» – dep
qadalyp sūrağanynan seziktendim. Türleri de, sözderi de sūrqaiy. Būl
aradan dereu köşu kerek.
– Oğyn almasaq, qalai köşemiz? – dedi Ağyntai Sopyiağa jəuteŋdei
qarap.
– Baiqaimyn, būl oqtan atama töngen qəuip joq. Öitkeni iriŋdemedi.
Küigen kiız basqannan bolu kerek. Süiek pen i̇ettiŋ arasyndağy oq
qaraqotyrlanyp jazylyp ketetin şyğar.
– Oibai-au, oqty alyp tastamasa, öz-özinen qalai jazylyp ketedi?
– Qūlantaza jazylyp ketpese de, janyn künde qinai bermeidi, ağa.
Oqty alyp tastasaq, ərine, jaqsy bolar i̇edi, biraq oğan qūral-saimanymyz
bolmai tūr ğoi.
– Təuekel, men i̇erteŋ Qarabeldekke baraiyn, – dedi Tazabek. – Sonda
qyrğyz otaşy bar, qolynan bəri keledi deitin. Sony tauyp əkeleiin.
– İelden i̇estuimşe, qyrğyzdyŋ jağdaiy qazaqtan da jaman. Sondyqtan
barsaq, toptanyp bərimiz birge baraiyq, – dedi Sopyia. – Əitpese:
«Qyrğyzdarmen söz bailasuğa kelgen qazaqsyŋ», – dep, ne qamap, ne atyp
tastauy mümkin. Al aralaryŋda men bolsam, «E, işinde orys əieli bar i̇eken
ğoi», – deidi.
Olar östip söz saudalasyp tūrğanda, üiden Şəii şyqty.
– Əkem bəriŋdi üige kirsin dep jatyr.
Aryzdasqaly jatqany ma dep, Tazabek şoşyp ketti.
– Bir jeriŋ auyryp jatyr ma? Balalardy jaişa şaqyrdyŋ ba? – dep,
Əjiken de seziktengennen bəiek boldy.
Qart basyn şaiqady. Sonan soŋ auyrsynyp, biraz uaqyt ünsiz közin
jūmyp jatty.
– Tazabek! – dedi kenet közin aşyp. – Şəii i̇ekeuiŋ janyma kelşi! Əi! –
dedi Əjikenge iegin qağyp. – İeki balaŋnyŋ qolyn ūstat! – Əjiken qyzynyŋ
qolyn Tazabekke ūstatty. – Qalğanyŋ qoldaryŋdy jaiyŋdar, qaraqtarym!
Keşte bar adam taŋerteŋ joq bolatyn zaman tudy. Ömekeŋniŋ aruağy razy
bolsyn, keudemde janym barda qūda bolaiyq degen ötinişin oryndap, i̇eki
balama atalyq batamdy bereiin:
A, qūdaiym oŋdasyn!
Paiğambarym qoldasyn!
Dəm-tūzdaryŋ i̇elden bölinbesin!
Ūl-qyzdaryŋ ağaiynnan ajyramasyn!
Qūdai bir-biriŋe meiir bersin!
Qosaqtaryŋmen qosa ağaratyn ğūmyr bersin!
Jazyqsyz jaladan, mezgilsiz qazadan saqtasyn!
Qazaqtyŋ baqytty bolğan künin köriŋder!
Halyqpen birge ösip-öniŋder!
Əmin!
Bügin qosylsaŋdar da qarsylyğym joq, qaraqtarym. «Oraza-namaz
toqtyqta» degen. Toqtyq zaman tuyp jatsa, toi-tomalaqqa oryn tabylar.
Qazirşe, kempir, qoldan keler kəde-sədeŋdi iste de, i̇eki balaŋnyŋ basyn
qos!
Tazabek ne isterin bilmei, bir qyzardy, bir bozardy. Qaitem degendei,
birese Şəiige, birese Əjikenge jaltaqtady. Aqyrynda:
– Ata! – dedi dauysy səl qyryldap. – Bata-yqylasyŋyzğa rahmet!
Keudemde janym barda Şəiini jylatpaimyn. İeki üidiŋ bereke-birligin
bölip-jarmai saqtaimyn, ata!
– Degeniŋe jet, balam!
Odan ary ne isteui keregin Əjiken de bilmei, şaly jaqqa jaltaqtai
berdi.
– Balalar kete bersin be, jo tağy birdeme deisiŋ be?
– İendigisin Jüzik i̇ekeuiŋ jönde. Qalişağa səlem ait, daiyndalsyn. Sen
de arqaŋdy keŋge salma, asyq. Qytai aspasaq, i̇endi mūnda tynyştyq joq.
– Oibai-au, myna türiŋmen qalai asasyŋ?
– Assam, asarmyn; aspasam, janym şyqqan jerge kömip kete beriŋder.
Men üşin i̇emes, ana üş küşigimdi aman saqtau üşin qaşamyz. Men üşin
olardyŋ ömirin qauip-qaterge bailağanşa, solar üşin meni qūrban i̇etiŋder.
Şəiini qūtty ornyna qondyraiyq ta, qozğalaiyq.
Taŋerteŋ Tazabekter Qarabeldekke ketti de, Şəii men Jüzik tağy
maldaryn jaiuğa şyqty. Tileulini dəretke otyrğyzuğa, əri-beri qozğaltuğa
Əjikenniŋ şamasy kelmeitin bolğan soŋ, Ağyntai əkesiniŋ qasynda qaldy.
Jaibaraqat janynda kele jatqan Jüzik kenet Şəiini jeŋinen jūlqyp
qaldy.
– Jibek, anaŋ qara.
Nūsqağan jaqqa Şəii jalt būryldy. Aqtoğai jaqtan köş deiin dese,
artqan üii men jügi joq; mal aidağan jai adam deiin dese, bala-şağasy
men itin de i̇ertip alğan bir şoğyr tura būlardyŋ üiine qarai şūbap keledi
eken.
– Orystan qaşqan qazaq qoi, – dedi Şəii jobalap.
– Kim de bolsa bizdi jaqsy tanityn bireu, – dedi Jüzik te tez baiymdap.
– Aş mal əzirşe ūzap jaiyla qoimas. Jür, apama qonaq kütiseiik.
Bosyp kele jatqan Sūltanbektiŋ Əubəkiri bolyp şyqty. Qaraqoldyŋ
abaqtysynan qaşyp şyqqan bette Saryqyrda otyrğan üiine soqsa, bəri
Qytaiğa ürkip ketipti. Jalğyz qalğan qatyn-balasyn alyp, üi-jaiyn
tastap, malynyŋ da köbin qaldyryp, Qytaiğa qaşqandardy qua şyqqan
beti i̇eken. Ədetki aman-saulyq sūrasqan soŋ, jastyğyn biıktetkizip, Tileuli
keudesin köteriŋkirep otyrdy.
– Özgeden i̇estisek, ösegi köp bolady, öziŋ aitşy, Qaraqoldyŋ
türmesinen qalai şyqtyŋ? Qasyŋdağy Jəmeŋke qaida, Ūzaq qaida?
– Onyŋ bəri ūzaq əŋgime. Tyŋdau sizge de auyr, aitu mağan da auyr.
Qysqasy bylai. Qarqaradan jaiau aidap aparğan soŋ, Qaraqoldyŋ
qamağynda tura on kün jattyq. On birinşi küni alty soldat kelip
Jəmeŋke, Ūzaq – üşeumizdi kisenimizben aidap şyqty. Jəmeŋke auru, men
süiemeldep jürdim. «Sūraqqa alatyn şyğar. Sözimiz bir jerden şyqsyn»,
– dedim i̇ekeuine sybyrlap. Sot aldymen meni sūrady. «Jigit beruge qalai
qaraisyŋ?» – dedi tilməş arqyly. «Qarsymyn», – dedim. Ana i̇eki şal
estisin dep, ədeii aiqailap söiledim. – Senderden soldat almaimyz dep,
qanşama salyq saldyŋdar, qanşama jün-jūrqa jinadyŋdar, üstimizdegi
üiimizge deiin aldyŋdar. Jigit beretin bolsaq, solardyŋ bərin
qaitaryŋdar», – dep i̇em, «Bopty būiamait» dep, sot meni boqtap jiberdi.
– O ne degeni?
– İe, it bile me, Tike? Sirə, əke-şeşemdi sybağany şyğar? Əiteuir,
qatty aşulandy. Üsteldi üsti-üstine üş qoiyp qaldy. Onysynan
yqpadym. Aqyr bir ölim dep, aianğanym joq. Menen keiin Jəmeŋkege kezek
keldi. «Sen de jigit bermeisiŋ be?» – dedi mysqyldap. «Bermeimin deŋiz», –
dep i̇em, qasymda tūrğan soldat myltyğynyŋ dümimen meni bir tüiip qaldy.
Men de ony bir qoiyp qaldym da, qolyndağy myltyğyn jūlyp aldym.
Şetimizden atyp tastaidy dep şoşysa kerek, bəriniŋ közi baqyraiyp
ketti. Biri saldatqa ūrsyp, i̇ekinşisi tilməşke birdeme aityp, aiaq asty
əbiger boldy da qaldy. Aqyrynda tilmaş jalynyp, myltyqty menen
sūrap aldy.
– Qap, bireuin atyp salmağanyŋyz-ai, ağa! – dep qaldy Ağyntai.
– Onda əli bizdi qyryp salatynyn bilmedim ğoi. Bilsem, aqyr bir ölim
dep, söiter i̇edim. «Bala beresiŋ be?» – dedi sot qaitalap. «Men 75-tegi
şalmyn, – dedi Jəmeŋke. – Berem dep uəde qyla almaimyn. Bireudiŋ
balasy tūrmaq, biligim öz balama da jürmeidi». «Nege jürmeidi? Qazaq
ülkendi syilaidy ğoi. Bergiz!» – dedi sot jekip. «Sen ülkendi syilap
jetistirip otyrsyŋ ba? Olar da üirenip jatqan joq pa senen? Beretin
balam joq. Bermedi deseŋ, meniŋ şandyr mynauymdy kesip al da, pisirip
je!» – dedi būtyn qos qoldai saptap. Tilməş əlgi sözin audarğan soŋ, sot
boqtap, üsteldi tağy toqpaqtady. Ūzaq birden: «Bala ber deseŋ, bizdi
bosat!» – dedi. «Bosatuğa būiryq joq», – dedi sot. «Endeşe abaqtynyŋ
işinde jatyp jiyp beretin balam joq», – dep i̇edi, sot tağy boqtap, taqtai
edendi tepkilep, būlqan-talqan boldy.
– Sūraqtarynyŋ syiqy joq qoi, – dep qaldy Tileuli jaqtyrmai.
Əubəkirdiŋ zirkildegen üni birte-birte Şəiiniŋ qūlağyna jağyp bara
jatty. Anau-mynaudan yğa qoimaityn, aitatynyn qaimyqpai qai jerde
de aityp salatyn adam i̇ekenin sūsy men tūrqy da aŋğartyp tūrğandai
eken.
– Sodan üşeumizdi qaita əkep abaqtyğa tyqty. Birazdan keiin bir saldat
Jəmeŋkege qūmyramen dəri əkelip berdi. «Işpeŋiz! Andağy – u», – dep i̇em,
Ūzaq tūryp: «Öitip bizge qastyq qyla qoimas. Qorqytyp qūiaiyq dep,
dombytqany şyğar», – dedi. Auruy janyna batqan soŋ şydamady ma,
Jəmeŋke dərini işip saldy. Işti de, döŋbekşip ketti. Talmaurap baryp,
ekindide köz jūmdy.
– Jatqan jeri jaily bolsyn jaryqtyqtyŋ! Jaqsy adam i̇edi. – Tileuli
betin syipağan soŋ, bərine qosylyp Şəii de syipady.
– İertesi qanboimen jürip, Jəmeŋkeni mūsylmandar qoryğyna
jerledik. Odan keiin tağy alty kün jattyq. Janymyzda jeti orys
jatatyn, bireui – əiel. Əlgilerdi «mūnapas boldy» dep bosatyp jiberdi.
Türmede tek qazaqtar qaldyq. Tüste üş saldat i̇esigimizge kelip: «Əubəkir
batyr, patşadan senderge mūnapas keldi, sağat i̇ekide şyğasyŋdar», – dedi
keketip. «Əi, toqta! – dedim əlgilerge. – Ol mūnapasyŋ bağana orystarmen
birge nege kelmedi? Odan da i̇ekide atamyz deseŋşi. Öi, əkeŋniŋ auzyn...», –
dep saldym. Sonymen öletinimiz belgili boldy. Kəribozdy imam qylyp
besin oqydyq. Ata-babamyzdyŋ aruağyna dūğa qyldyq. Bir kezde əlgi üş
saldat tağy keldi. Arsa-arsa i̇esikten bəri körinip tūr: biriniŋ qolynda
besatar, i̇ekinşisinde berdeŋke myltyq, üşinşisiniki tapanşa. Kele sap
temir i̇esiktiŋ tesiginen bizdi atqylai bastady. Būrq-būrq, ainalamyzdy kök
tütin basty da ketti. Atyp türegelip qalpağymdy kigenşe i̇eki oq arqamnan
tidi. Ainala bergenimde, üşinşi oq sübeme qadaldy. Jandərmen temir
esiktiŋ tasasyna tyğyldym. Qasymdağy alty adam alty jerde teŋkiıp
qaldy. Aqyr öldim dedim de, atqylap jatqan besatardyŋ ūŋğysyn
şekpenimniŋ şetimen şap berdim. Tömen qarai tartyp qalyp i̇em,
saldattyŋ şeneli qolyma qosa ilikti. Jūlqi tartqanymda, əlgi
qoryqqanynan baqyryp jiberdi. Ana i̇ekeui kelip kömektesip, myltyqty
jabylyp tartyp aldy. Saldattyŋ jyrtylğan i̇etegi qolymda qaldy. Üşeui
aldy-artyna qaramai zytty. Nege öitti desem, türmeni özderi örtep
jibergen i̇eken.
– Qap, qūdai-ai, oqtan ölmegeni otqa küiip ölsin degen i̇eken ğoi?! – dep,
Əjiken türşigip ketti.
– Sol kezde Ūzaqtyŋ: «Oibai, ökpemnen oq tidi, – degen dauysy
şyqty. – Ne de bolsa jaryqqa şyğyp öleiik, būzyŋdar qabyrğany!» –
dedi. Yrğap-yrğap, bosağa jaqtan bir taqtaidy suyryp aldym. Taqtaimen
ūrğylap jatyp, i̇esiktiŋ tört şegesin tüsirip tastap i̇em, zildei neme syrtqa
qarai şalqasynan tüsti. Jūrt dürkirei dalağa ūmtyldy. Ūzaq, Sybanqūl
üşeumiz i̇eŋ soŋynda qaldyq. Syrtqa şyqqan bette qorşağan dualğa qarai
ūmtyldyq. Ūzaqty köterip dualdan asyryp jiberdim. Kisendeuli bes
qyrğyzdy tağy ary laqtyryp jiberip, yrğyp özim de dualğa şyqtym.
Etegimnen ūstai Sybanqūl da şyqty. Qarğyp jerge tüse bergenimde, qarsy
üidiŋ būryşynda bizge myltyq kezep tūrğan saldatqa közim tüsti.
«Sybanqūl, qarğy!» – dedim baqyryp. Ülgirmedi. Yŋq i̇etken ünin i̇estidim.
Oğan sol arada oq tidi. Ūzaqty izdep taba alsamşy. Əlgi özim laqtyrğan
bes qyrğyzdy kördim, biraq Ūzaq joq. Kök ala tütinniŋ işinen qaşyp
şyğyp, bir noğaidikine kirip ketip i̇em, ol qaqpasynan süirep şyğaryp
tastady.
– Apyrmai, kəpir i̇eken-au, ə?
– Kim biledi, Əjike, ol da janynan qoryqqan şyğar? Qaşqyndy
panalattyŋ dep, bala-şağasymen qyryp tastaidy. Sonymen qoişy, əbden
əlsiredim. Bir tobylğy taiaq tauyp aldym. Sol da taianyş boldy.
Ajalymnyŋ joqtyğy şyğar, būzylğan i̇eski qorağa tap kelip, qaraŋğy
tüskenşe sonda tyğylyp jattym. Tünimen jaiau jürip, Balpaq degen tanys
qyrğyzdikine taŋ ata azar jettim. Ol otaşy tauyp əkelip, üş oğymdy
soğan aldyrdym. Asqynyp ketpesin dep, jauymnyŋ auzyna myltyqtyŋ
dərisin qūiğyzdym. Qyrğyzdar bir at tauyp berip, aulyma kelsem, i̇el-jūrt
tügel Qytaiğa ürkip ketipti. Qatyn-balamdy alyp, i̇endi mine özim de
solardyŋ soŋynan quyp baram.
– Üş oqtan aman qalğanyŋ qūdaidyŋ qaqqany şyğar. – Əjiken
Əubəkirge söilep otyryp, közimen şalynyŋ da bet-pişinin bir baqylap
qoidy.
– Jandy jerime timei, janym qalyp otyr ğoi. Əitse adam bir oqtan
da qalmaidy.
– Biz de əne-mine ketemiz dep qopaŋdap otyrmyz. Tek ağaŋnyŋ
jambasynan oqty alyp tastaityn adam tappai, balalar alaşapqyn bolyp
jür.
– Kəne, ağa, köreiinşi jaraqatyŋyzdy. Qyrğyz otaşynyŋ sübemnen
oqty qalai alğanyna qarap jattym. Adam istegendi adam isteidi. Mağan
kömektesetin bir adam qalsyn da, qalğandar şyğa tūrsyn.
– Biz qazan kötere bereiik, – dedi Əjiken kelinine ymdap.
Əkesi men Əubəkirdiŋ qasynda qalğan Ağyntai bir kezde jügirip
şyğyp:
– Jüzik, üige ot jaq! – dedi i̇elpektep. Özi bir qūşaq otyndy üige alyp
kirdi.
Keşikpei şaŋyraqtan tütin şyqty. Artynşa Ağyntai tağy şyğyp,
tağy bir qūşaq otyn alyp kirdi. Birazdan keiin üiden Jüzik te şyqty.
– Ne istep jatyr? – dedi Şəii şydamsyzdanyp.
– Pyşağyn otqa küidirip jatyr. Oqty tilip alatyn siiäqty.
– Oibai-ai, öltirip almas pa i̇eken?!
Səlden keiin Tileuliniŋ tistene yŋyranğany i̇estildi. Artynşa: «Ah!» –
dep aiqailap jiberdi. Sodan keiin dabyr-dybyr, kübir-kübir i̇estilgenmen,
syrttağylar birde-bir sözdi anyq tüsine almady. Bir kezde tağy «Ah!» dep
auyrsynğan dauys şyqty da, artynşa dybyr da, kübir de tyiyla qaldy.
Bir kezde pora-pora bolyp terlegen Əubəkir samaiyn sürtip syrtqa
şyqty. Şəii janyna jetip bardy.
– Ağa, ne boldy?
– Dūrys boldy. Əkeŋ i̇endi atqa şauyp ketedi.
– Oi, ağatai-ai, sizdiŋ kele qalğanyŋyz qandai jaqsy boldy. Biz üşin
qūt boldyŋyz, ağa.
– Auzyŋa mai, ainalaiyn! Baqytty bol!
...Köŋilderi jailanğan Şəii men Jüzik tüs aua qaitadan maldaryna
ketti.
Jüzik maldyŋ şyğys jaq şetin qaiyryp, Şəii batys jağyna şyqty.
Atyn otqa jiberip, özi jalpaqtau tasqa i̇endi otyra bergende, kenet batys
jaq qarağaidan sopaŋ i̇etip i̇eki atty şyğa keldi. Olardyŋ orys i̇ekenin Şəii
asynğan myltyqtary men kiım kiısterinen birden tanydy. Qoryqqanynan
aiaq-qoly dirildep, Jüzikti şaqyraiyn dese, tamağy qūrğap, dauysy
şyqpady. Jalma-jan atyna qarai jügirdi. İeki-üş attai berip sürinip
jyğyldy. Tūra berip tağy sürindi. Əbden ürei biledi. Sonda da sürineqabyna atyna jetti. Şylbyrynan i̇endi ūstai alğanda, bir orys artynan
kelip şap berdi. Jalt qarap, i̇entige dem alyp tūrğan jiren mūrtty jas
jigitti kördi. Külgeni me, kijingeni me, tisin aqsityp birdeme dedi.
– Meniŋ jazyğym joq! – dedi Şəii özinşe orysqa zalaly joğyn
bildirip. Ūrady i̇eken dep, betin kölegeilei bergende, qolynan şylbyry
susyp ketti. İeŋkeiip, ony ile berem degenşe, i̇ekinşi orys kelip tu
syrtynan qapsyra qūşaqtai aldy. Mūrtty jigit yşqyrynan əldeneni
suyrğaly jatqan siiäqtandy. Sirə, bauyzdamaq bolyp, pyşağyn şyğaryp
jatqan syqyldy.
– Jüzi-i-k! – dedi şyŋğyryp. Būlqynyp, art jağynan qūşaqtağan
orystyŋ qolynan sytylyp ketti de, tağy atyna qarai ūmtyldy. Sol sət
dəl qūlaq tübinen myltyq gürs i̇ete qaldy. Qoryqqanynan jerge jalp i̇ete
tüsti. Jyğylyp jatyp, əli tiri i̇ekenin sezdi. Oq, baiqauynşa, jany
jyldam şyğa qoimaityn jerinen tigen sekildi. İeki orys ūmar-jūmar
jabyla bas saldy. Būğan ba əlde bir-birine me, i̇ekeui diŋk-diŋk söileidi. Tu
syrtyndağysy Şəiiniŋ i̇eki qolyn artyna qaiyryp, silki jūlqyp
şalqasynan tüsirdi de, mūrtty jigit qarğyp keudesine mindi. Köilegin qaq
aiyryp, i̇etek kiımine qol salğanyn sezgende baryp, onyŋ oiy öltiru i̇emes,
basqa i̇ekenin aŋğardy. Jantalasa tepkilep, typyrlai būlqyndy. Qolyn
qaiyrğan orys kürektei alaqanymen auyz-mūrnyn bir-aq qamtyp, tyrp
etkizbei tūnşyqtyryp barady. Jer, əlem – bəri būldyrap bara jatty.
Baltyr jağy tyrjalaŋaş, mülde qorğansyz qaldy. Şarasyzdyqtan
şyŋğyra öksidi. Baj i̇etken Jüziktiŋ dauysy dəl qūlaq tübinen şyqty.
«Əi, time oğan! Mağan kel! Meni iste, ittiŋ balasy!» – dedi yşqynyp.
Şatynyŋ arasynan jylymşy birdemeni sezgende, «Keş qaldyŋ-au!» –
dedi Şəii ölimsirei öksip. «Meili, öltirse, öltirsinşi!», – dedi myna
küiinen göri ajaldy abyroi sanap.
Şəii öziniŋ öli i̇ekenin ne tiri i̇ekenin tüsine almai, şalajansar küide
biraz jatty. Əldekim aiqailap, alystan myltyq atylğandai boldy.
Jüziktiŋ dauysy birese jaqyndaidy, birese alystaidy. Jylap jür,
boqtap jür. Tap jaqynnan tağy tars i̇ete qalğan myltyq Şəiini oqys
tiriltip jibergen tərizdendi. Basyn köterip qalğanda, mūrtty orysqa
qamşysyn kötergen küii Jüziktiŋ at-matymen omaqasa qūlap bara
jatqanyn kördi. «Jüzi-i-ik!» – dedi dauysynyŋ şyqqan, şyqpağanyn özi
de i̇estimei. Ölu degen osynşalyq oŋai nərse me i̇edi degen sezim Şəiiniŋ
sanasynda bir jylt i̇etti de, jalp söndi: bükil tau, tas, qarağaiymen qosa
jalpaq sai qūz tereŋge qarai zyrqyrap qūlap bara jatty...
Esin jiyp, közin qaita aşqanda, basyn qūşaqtap jylap otyrğan
Jüzikti körip, Şəii i̇esinen tağy tanyp qala jazdady.
– Jibekjan! – dedi Jüzik i̇eŋkeiip, keudesimen bet-jüzin jaba qūşaqtap.
– Syr bermeuge tyrys, türegel. Ağyntai men Əubəkir ağa bar janymyzda.
Qozğala berip, Şəii öziniŋ qolaisyz jağdaiyn qorlana sezdi:
sanyndağy jabysqaq sūiyq tağy tömen syrğydy. Sylq i̇etip jeŋgesiniŋ
qūşağyna qūlady. Ölip ketpegenine ökindi. Öksip, mūŋyn şağa jylady.
Süiemeldep Jüziktiŋ atqa mingizgenin, sonan soŋ özi artyna miŋgesip
qūşaqtap otyrğanyn, ağasynyŋ at basyn jetektep kele jatqanyn – bərin
Şəii bilip kele jatty, biraq sonyŋ bərine i̇esi bar adamşa i̇esin jyiyp
qarağysy kelmedi. Būdan bylai bükil ömiri östip öli men tiriniŋ arasynda,
esin biler-bilmes jağdaida ötetin sekildendi.
Ağyntai men Əubəkir attan qaumalap tüsirgen soŋ, Jüzik Şəiini
qoltyğynan süiemeldep otau üige i̇engizdi. Oŋ jaq irgege tekemet tösep
jiberip, dereu tösek saldy da, kiımşeŋ jatqyzdy. Ol kezde Şəii i̇esin de
jidy, aqylyna da keldi, biraq i̇esi bar, aqyly bar adamşa basyn köterip,
tösekten türegelgisi kelmedi; i̇eşkimdi körmei, i̇eşkimmen söilespei, bərinen
bezinip, osy küii üzilip ketkisi kelip jatty. «Orys masqara qylyp ketken
mūny Tazabek i̇endi ne qylady?» Solai oilağanda, öziniŋ qalai aŋyrap
jibergenin aŋğarmai qaldy:
– Apa-a-a!
– Qūlynym-ou! – dep, Əjiken jyğyla-sürine jetip bas saldy. – Būl
qorlyqty körsetkenşe, qūdai meni nege almady, jaryğym-ou?! Adam
aiamağandy qūdai da aiamady, i̇endi qaitem, qūlynym-ou! Qolyma tüsse, ol
jendetti parşalap öltirer i̇em, amal ne?!
– Apa! – dedi Jüzik jekigendei qatqyl dauyspen. – Aqyryn! Ətiım
estidi ğoi. Siz so kisiniŋ qasyna bara tūryŋyzşy! «Attan jyğylyp
qaldy» dersiz. Aldyn ala jamandyq şaqyrmaiyqşy! Men bilsem, Jibekke
jamandyq jasap ülgermedi ol ittiŋ balasy!
– A? Qaidan bilesiŋ?
– Körgen soŋ bilem. Kişkene şyğa tūryŋyzşy, əueli üsti-basyn qarap
şyğaiyn.
Əlemtapyryq öŋine kenet qan jügirip, Əjiken Jüzikke ümittene qarady
da, ün-tünsiz şyğyp ketti.
– Jibekjan! – dedi Jüzik i̇esik jaqqa bir jaltaqtap alyp. – Sen mağan
bərin jasyrmai aitşy, janym. Mūrtty orys men şauyp jetkenşe sağan
tiıp ülgerdi me, joq pa, sony aitşy?
– Aitatyn nesi bar, kördiŋ ğoi öziŋ: bərin jyrtyp, bərin sypyryp
tastady, ittiŋ balasy.
– Ony kördim ğoi. Ony aitpaimyn, basqasyn aitam. Bir jeriŋdi
auyrtty ma?
– Bilmeimin. Alysyp jatyp auyrtqan-auyrtpağanyn sezgem joq.
– Sol alysyp jatqandyqtan, aman qaldyŋ ba dep ümittenip tūrmyn.
Ölip bara jatsaŋ da ony baiqamauyŋ mümkin i̇emes. Aman bolğanyŋ ğoi
baiqamağanyŋ.
– Öitip aldama, Jüzik. Sanymnyŋ su-su bop ketkenin sezip jattym ğoi?
– Sanyŋ su bolsa, bola bersin. Ana jağyŋ... auyrmady ma, sony aitşy!
– «Joq!» – dedim ğoi sağan, joq!
– Onda qūdai saqtağan i̇eken, janym. Aptyqqan sorly syrtyŋa süringen
boldy. Auyrmağany – aman qalğanyŋ.
– Jüzik! Aldama meni! Qalai aman qalam?
– Solai, janym, amansyŋ. İendi köter basyŋdy! Jasyryp-jabatyn
eşteŋe joq, Tazabekke bərin özim tüsindirem. Nanbasa, öziŋ közin
jetkizesiŋ. Boldy, qaita təubə de qūdaiğa. Əubəkir ağany bügin auylğa
keltire qoiğan qūdaidan ainalaiyn! «Oibai, joğary jaqtan myltyq
atyldy!» – dep, Ağyntaidan būryn so kisi ūmtylypty. Sol ağa tömennen
myltyq atpağanda, ana i̇eki orys i̇eşteŋeden qaimyqpai, seni de, sağan qosyp
meni de masqaralap ketetin i̇edi. Oi, alla-ai, nanaiyn ba, nanbaiyn ba,
būdan aman qalarmyz dep kim oilağan!?
– Men seniŋ attan qūlap bara jatqanyŋdy kördim. Sağan oq tigen i̇eken,
endi qūrydyq dep, talyp qaldym.
– Meni atpağanda, atymdy atty ğoi deimisiŋ? Qūdai seni de, meni de bir
saqtauyn saqtady, Jibekjan. İendi Tazabektiŋ betin qaqpa, qai küni əiel
etem dese, i̇ete bersin.
– Qoişy, aitpaşy ondaidy!
– Ol sen oilağandai bylğanyş birdeme i̇emes, janym. Öle-ölgenşe
esiŋnen ketpeitin ömirdiŋ ülken belesi. Soğan iştei daiyndal. Ata-babaŋ
mən bergen nərsege sen de mən ber, Jibekjan. Janym sol! Aqyldym!
– Joq, Jüzik, olai bolmaidy! Aitpa mağan ondaidy!
– Jibekjan, i̇erkek əieldiŋ berilip jaqsy körgenin birden bağalaidy.
Birdemeni bügip, jasyryp jatqanyn sezse, ömirbaqi senbei ötedi.
Sondyqtan küieuiŋdi jaqsy körgennen Uialma, qaita jaqsy köre almaudan
Uial.
– Osynyŋ bərin sen bəle apammen aqyldasyp alğan şyğarsyŋ? Men
jürmin Uialmai-qyzarmai, apam i̇eşteŋeni bilmeidi dep.
– Kelinniŋ i̇enege neni aityp, neni aitpaitynyn köp ūzamai öziŋ de
bilersiŋ. Əzirşe meniŋ aitqanymdy istei berseŋşi.
– Sen zalymsyŋ, Jüzik. Bərin küni būryn oilap, küni būryn daiyndap
qūiasyŋ.
– Būrynğylar aitady i̇eken «Jaqsynyŋ bir aty bar zalym degen,
Jamannyŋ bir aty bar momyn degen» dep. Zalymnyŋ qolynan əiteuir
birnərse keledi. Qalai da qarap ölmeidi, ölse de bir əreket jasap öledi. Al
momynnan ne ümit, ne qaiyr? TUiaq serippei, aram qatady. Men zalymdyq
jasasam, seniŋ bağyŋ aşylsa i̇eken dep jasaimyn, janym. Ony men
jasamasam, basqa i̇eşkim jasamaitynyn jəne jasai almaitynyn jaqsy
bilem.
Endigi sözdiŋ artyq i̇ekenin ūğyp, Şəii jeŋgesin qūşaqtap, betinen
süidi.
– Aqyldy zalymym! – dedi köziniŋ jasyn syğa sybyrlap.
...Özderi mynandai küige duşar bop jatqanda, közge şyqqan süieldei
bolmaiyq dedi me əlde, şynynda, qaraŋğylyq tüskenin kütti me,
Əubəkirdiŋ üi işi keş bata üdere qozğaldy.
– Kömirşide kişkene aialdarmyz, – dedi Əubəkir Tileulige. – Qytai bizge
qai qūşaq jaiyp otyr deisiŋ? Malymyzdy saqtamasaq, janymyzdy da
saqtai almaspyz.
– Jolyŋ bolsyn! Tiri jürsek, jolyğarmyz.
...Şəiiniŋ jağdaiy üreilerin ūşyryp, Tileuliden özgeniŋ bəri tünimen
köz ilmei, taŋğa juyq qana talmaurap jyğylğan. Əkesiniŋ üi syrtynan
jötelgenin i̇estip, Şəii ornynan ūşyp türegeldi. Əkesiniŋ dalağa özi
şyqqanyna quanğanynan jügirip şyğa jazdap, keşegi kesapat i̇esine tüsip,
qalt toqtai qaldy. Şyqsa, bərin əkesi bet əlpetinen bilip qūiatyndai
körindi. Jylap jiberem be dep, özine de senbedi. Sol sət Tazabekti tağy
esine aldy. Bərinen būryn ol qaiter i̇eken? Orys aramdady dep, almai
ketetin şyğar?

***
Būlar joqta bir tosyn jağdai bolğanyn Tazabek Jüzik pen Şəiiniŋ
bet-jüzinen baiqady. Birdemeni büldirip alğam joq pa degendei, Jüzik
Şəiige ədetten tys jaltaqtai berdi. Al Şəii oğan biliner-bilinbes
qabağyn tüiedi.
– Əpke, qaita-qaita Şəiige jaltaqtai beresiz, i̇ekeuiŋ birnərse
joğaltyp alğan joqsyzdar ma?
– Joğaltqanymyz joq, biraq joğaltyp ala jazdadyq. Qūdai oŋdap,
Əubəkir ağanyŋ arqasynda aman saqtap qaldyq.
Jüziktiŋ tūspalynan Tazabek būl joly kədimgidei tiksindi. Qyrğyz
otaşy Tileulini qarap jatqanda, Jüzik Sopyiany oŋaşalap otau üige
alyp kirdi. Artynşa Şəiini şaqyryp aldy. Sonyŋ bərin syrttai
baqylap tūrğan Tazabek: «Əi, mynalary beker i̇emes-au?» – dep tüidi.
– Əubəkir dūrys i̇emdepti, – dedi qyrğyz otaşy syrtqa şyğyp. –
Aitpady ma, onyŋ türmede tigen oqtaryn men alyp bergem.
– Ony sūraityndai bolmadyq. Asyğys Qytaiğa qaşyp barady i̇eken, –
dedi Ağyntai aqtalğandai bolyp.
Sol arada Sopyia da otaudan şyğa kep Tazabekke jymyŋ i̇etti:
– Kelinşegiŋiz şaqyryp jatyr, ağa.
Şəii jylap, Jüzik ony qūşaqtap otyr i̇eken.
– Kel, – dedi Jüzik qatqyldau ünmen, – kelinşegiŋniŋ qasyna otyr.
Şəii jeŋgesine qabağyn şytyp şamdana qarady. – «El qūlağy – i̇elu»
degen. Bəribir bireuden i̇estisiŋ. Düdəməl bolmas üşin, bəriniŋ basyqasynda bolğan meniŋ özimnen i̇esti.
Tazabektiŋ tūla boiy tastai suynyp ketti. Biraq syr aldyrmai,
sazaryp tyŋdady. Jüzik aita bastağannan-aq Şəii bet-auzyn oramalymen
bürkep, əlsin-əlsin öksip otyrdy. Jüzik aityp bitkende, Şəiini bauyryna
tartyp, Tazabek şaşynan sipap i̇edi, qyz qūşağyna qūlap ökirip jiberdi.
– Orys aiamasa da, qūdai aiapty ğoi, – dedi Şəiini qūşaqtap. – Əpke,
yrym-jyrymyŋyzdy kündiz jasap alyŋyz, bügin keşke Şəiini alyp
ketem. Apam men Jəmeş kütip otyr.
...Dereu qoi soiyldy, qazan köterildi. Qyrğyz kisiniŋ i̇eptep moldalyğy
bar i̇eken, nekelerin sol qiiätyn boldy.
Qanşalyq quanyp tūrsa da, Şəiiniŋ köŋil tükpirinen bir kirbeŋ
qūlantaza ketpei qoidy. Ana i̇eki orystyŋ tağy ainalyp soqpauy mümkin
emes siiäqtanady. Əubəkir soŋdarynan biraz jer qualap baryp, bireuiniŋ oŋ
qolyn jaralap qaitypty. «Qolynan myltyğy ūşyp ketti», – depti.
Ondaidan keiin olar qalaişa tynyş jatady? Jüzik pen Sopyianyŋ üige
birge kirip, birge şyğyp, tym şüiirkelesip ketkeni de Şəiini kümənge
itermeleidi. Amansyŋ dep, i̇ekeui mūny aldap jürmegei.
– Sopyia, Jalaŋaşta körgen i̇eki orysyŋ qandai i̇edi? Jiren mūrt, aryq
jigit i̇emes pe? – dedi Jüzik.
– İə, kişisi tura sondai.
– Ülkeni şi?
– Ol tüksigen, türi qorqynyşty, abajadai bireu.
– İendeşe kelgen – sol i̇ekeui. Ainymaidy.
– Aittym ğoi olardyŋ oiy jaman dep. Tağy ainalyp soqpai tūrğanda,
būl aradan köşip ketu kerek. Əubəkir ağa bireuin jaralasa, onda olar, söz
joq, pyşaqtaryn qairap jatyr.
Qyrğyz otaşy neke suyn işkizgennen keiin Tazabek pen Şəii i̇erlibaily adam sanaldy. Qazan tüsirilip, dastarqan jaiyldy. Tileuli aqasaqal
men Əjiken: «Osyny ūlan-asyr toidai körip, ūlan-asyr bop otyryŋdar!»
– degen yqylas bildirgen soŋ, keştiŋ biligi Jüziktiŋ qolyna köşti.
– Jərmeŋkede əniŋdi jaqynnan i̇esti almai armanda qaityp i̇em, öz
üiimniŋ törinde kösilip otyryp tyŋdaiyn, ətiım men apamnyŋ da köŋilderi
bir serpilsin, jaŋa otau qūrğan i̇eki jastyŋ qūrmetine şyrqap jiberşi,
Sopyiajan!
– Söite ğoi, ainalaiyn! Şalym şauyp keter me i̇eken, köŋilin bir
köterip tastaşy!
– Jüzik jeŋge, qazaqtyŋ zaŋy boiynşa, əueli auyldyŋ alty auyzy
degen bolmauşy ma i̇edi?
– Sopyiajan-ai, sen de oida joq nərseni oiğa salady i̇ekensiŋ. İendi
qaittim? Jaraidy, alty auyz aitpasaq ta, bir auyzğa şamamyz jetip qalar.
Ait degenge aita jönelgenim dūrys bola ma, apa?
– Bügin senikiniŋ bəri dūrys, şyrağym. Bərin rettep jürgen öziŋsiŋ,
öleŋdi de öziŋ bastap jiberseŋ, onyŋ i̇eş sökettigi joq.
– Al kettim i̇endeşe!
Aŋşylar tau men tasty aralaidy
Qaşqan aŋ sai-jyrany sağalaidy.
Jaqsylar bir sözimen jandy i̇emdese,
Jamandar sau janyŋdy jaralaidy.

– O, Jüzik jeŋgem keremet öleŋşi i̇eken ğoi?! – dep, Sopyia məz boldy.
– Dombyramen aityp dağdylanğandyqtan, jeŋgemşe aita beruden bir türli
jüreksiniŋkirep otyrğanym.
– Aita ber, qalqam. Baluanğa oŋy da bir, soly da bir i̇emes pe? – dep,
Tileuli demep qoidy.
– Jailaidy Ile boiyn alban, suan,
Quğany qysy-jazy qyzyq duman,
Qytaiğa bas sauğalap bosyp jatyr,
Orystyŋ ozbyrlyğy – bərin quğan.

Bolğanmen zatym orys, jarym – qazaq,
Ol tartqan mağan da ortaq mūŋ men azap.
Orystan qazaq qaşsa, men de qaşam,
Qazaqtyŋ kelini dep qylar mazaq.
– İe, ainalaiyn, aitty-au! – dep Əjiken de, özgeler de məz bolysty.
Ənnen ənge köşip, Sopyia qyza kele: «Qojaq ta mağan qosylyp
aitady», – dedi. İekeui Şanşar aqynnyŋ būl arağa keŋ jaiylğan «Syrğaly
erkemin» qosyla şyrqap:
«Jüziŋ körkem-ai,
Künde körsem-ai!
Ahahai,
Syrğaly i̇erkem-ai!» –
dep, bir-birine i̇erkelei jymiysty.
– Jarasyp tūr-au!» – dep qyzyqty Şəii.
– Qazirşe qazaqty jaqtağan men jalğyz oryspyn, – dedi Sopyia
qinala külimsirep. – Bir meniŋ jaqtağanym bir Bergtiŋ qyrğan qazağyn,
ərine, qaita tirilte almaidy. Alaida jer betinde ədilettilik bar bolsa,
«Biz beibit adamdarmyz!» – dep, aq tu köterip kele jatqan jazyqsyz köşti
qyrğan jauyzdy, söz joq, keleşek ūrpaq aiyptaidy. Biraq ondai kün
tuğanşa biz tiri jüremiz be, joq pa, ony i̇eşkim bilmeidi.
– Sen tiri jüruge tiıssiŋ, Sopyia. Jazyqsyz qazaqtyŋ qyrylğanyna
sen kuə bolmasaŋ, kim kuə bolady?
– Jauyzdar aldymen kuəniŋ közin qūrtady ğoi? Men qazir olarğa
qazaqtan da qauiptimin. Öitkeni poştada istegendikten, olardyŋ Vernyiğa,
Jərkentke, Təşkent pen Pişpekke əskeri kömek, qaru sūrap qandai hat
joldağanyn, ne dep məlimetter men būiryq berip, būiryq alğanyn – bərin
bilem ğoi. Bir Bergtiŋ özi Qarqara men Qaraqoldyŋ arasyn qan-josa qylyp
qyrdy. İerteŋ əlgi qalalardan qaru men əsker kelgende, qazaq pen
qyrğyzdyŋ küni ne bolatynyn men tipti boljauğa qorqam. Sondyqtan
közsiz batyrlyq pen orynsyz namysqa barmai, bərimiz Qytaidy panalai
tūraiyq. Qysqasy, toidy osymen doğaryp, qaşuğa daiyndalaiyq.
Əŋgimeniŋ odan arğy tüiinin Ağyntai aitty. Qyrğyz otaşy osynda
qonyp, auylyna i̇erteŋ qaitady. Şəiini qazir qūtty ornyna qondyrysuğa
jeŋgesi Jüzik pen inisi – Ağyntaidyŋ ülken ūly – Səmen ilesedi. Al
Qojaq pen Sopyia, Jomart – bəri olarğa serik bolady. Mūndağy maldy
erteŋ İeki Aşağa özi aidap aparyp qosyp, Jüzik pen Səmendi keri alyp
qaitady. Sodan oralğan boida kidirmei būlar da köşedi. Osynda otyrğan
bəri, qūdai būiyrtsa, Kömirşide bas qosyp, ary qarai ne körse de birge
köredi.
...Şəiini əkelgen top İeki Aşağa tündelete jetti. Ondağylar kütip otyr
eken, Tazabektiŋ bes-alty üili tuysqany üi işine əp-sətte toldy da ketti.
Şaşularyn şaşyp, kelinniŋ betin aşty. Qalişa:
– A, qūdai, kelinimniŋ qadamyn qūtty qyla kör! – dedi közine jas ala
Şəiini qūşaqtap.
– Aitqanyŋyz kelsin, apa! – dedi Şəii de i̇enesine i̇emirenip.
– «Apa» degen auzyŋnan ainalaiyn! Bū künge jetkizgen qūdaidan
ainalaiyn!
Şeksiz, şetsiz quanyştan şeşesiniŋ dünie-jūmaqtyŋ dəl törinde
otyrğanyn Tazabek türine qarap, köŋilimen tüsindi. Anany quantudyŋ
qūdiret-ləzzətin jan-tənimen sezinip, baqyttan basy ainalğandai boldy.
Eki Aşanyŋ i̇eki saiynda otyrğan bes-alty üidiŋ adamy tün auğanşa
toilasyp, «Ornynda bar oŋalar degen. Ömirəliniŋ oty öşpedi», – desti.
Eldi səl de bolsa sergiteiin dep, Sopyia qūlaq qūryşyn qandyra ən
saldy. Aldağy künimiz qalai bolady, oinap-külip qalaiyq dedi me, jūrt
maişamnyŋ maiy tausylğanşa tarqamady. Tazabek şeşesi men Şəiini öz
otauyna kirgizip aqyldasty.
– Al, kelinşegim, – dedi külip, – osyndağy bes-alty üi tügeldei
əkemmen aralas, qoralas ömir sürip kele jatqan ağaiyn-tuys. Alar
əielimdi aldym, i̇endigisin özderiŋ bil dep, i̇erteŋ ün-tünsiz qastarynan
köşip kete berem be, qaitem? Əlde qazir jönimdi aityp, ne körsek te birge
köreiik, birge köşeiik deiin be? Toi üstinde olai degenim əlde Uiat bola ma?
Şynymen menen aqyl sūrap tūrsyŋ ba degendei, Şəii bağjaŋ i̇etip
küieuiniŋ betine sekemdene qarady. Onyŋ sazaryp syr bermegen betinen
eşteŋe aŋğara almağan soŋ, jautaŋdap i̇enesine būryldy.
– Menen sūrağanyŋ ne, apamnan sūrasaŋşy!
– Mūndaida əkeŋ bolsa qaiter i̇edi, balam? Sony oila da, öziŋ şeşe ber.
Biz Şəii i̇ekeumiz seniŋ soŋyŋnan i̇ere beremiz
Qazirgi jağdaida Qytaiğa qaşudan basqa qaila joğyn Tazabek tüsingen.
Alaida mal-mülki men baspanasyn tastai qaşsa, aldynda suyq küz ben
qaqağan qys tūr, halyq odan qalai saqtanbaq? Al malyn aidap, köşin
qomdap qaşqan qazaqty aidağan maly, artqan jügi joq orys op-oŋai quyp
jetip qyrmai ma? Sondyqtan aqyr qaşuğa bel buğan soŋ, əri quğyn tüspei
tūryp, əri qara suyq qyspai tūryp köşkenderi aqyl i̇emes pe?
Osy oiyn ortağa salğanda, bir-ekeui küŋkildegenmen, qalğan ağaiyny
batyl qostap, taŋerteŋ aldymen maldy aidaiyq ta, artynşa üidi jyğaiyq
desti.
– Joq, olai bolmaidy! – dep, sözge Ədilbek aralasty. – Kündiz köşip
közge tüspeiik. Jalaŋaştyŋ orystary jalaŋdap aŋdyp jür. Olarğa
körinbei, keş bata qozğalaiyq.
– İə, söitken dūrys, – desti bəri.
– Kelistik! – dedi Tazabek te sözdi köbeitpei.
Üidegi men tüzdegini tügel jaiğastyryp bitken soŋ, Jüzik arnaiy
tigilgen otauğa Tazabekti jetektep kirgizdi.
– Jata ber, – dedi tösekti ymdap. – Qazir kelinşegiŋdi əkelem.
«Şynymen qolymnyŋ Şəiige jetkeni me?» – dedi Tazabek kökiregin
kernegen şattyqqa azar ie bop.
Qazir degen Jüzik biraz zaryqtyrdy. Aqyry bir kezde kiız üidiŋ
syqyrlauyğy syrt i̇etip aşyldy-au!
– Myna aradan kir, – dedi Jüzik şymyldyqtyŋ şetin köterip. –
Bismillə! Al, jandarym, qadamdaryŋdy qūdai hoş körsin! Tösekteriŋ
jūmaq bolsyn!
Syqyrlauyq syrt i̇etip jūmsaq jabyldy. İendigi jağdai öz biliginde
ekenin Tazabek tüsindi. Aldymen sol jambasyna aunap, Şəiige qarap
jatty. Sol jaq bilegin moiyn astyna sozyp i̇edi, basyn səl köterip,
qūşaqtauyna qyz özi yŋğai jasady. Ünsiz özine tartyp i̇edi, ünsiz ikemdelip
jatty. Sonan soŋ qūşaqtap bauyryna tartty. Bar-joğy bilinbei jabysyp,
qyz qūşağyna kömilip, özimen kirigip ketti. Tittei tartynu baiqatpady.
Tazabek tağatyn zorğa tejedi. «Qūdai-au, myna qyz qūşağymda tūnşyğyp
ölse de ündemei me?» – dep oilady taŋ qalyp.
– Janym Şəikenim! – dedi qylyğyna i̇eljirep. – Qūşaqtaiynşy! –
dedi qūşaqtap jatyp. Tamağynan iıskep, alaqanymen omyrauyn aimalady.
– Sen de qūşaqtaşy, janym!
Otqa qaryp almaiyn degen adamşa qyzdyŋ qoly qaltyrap kelip
samaiyna tigende, ot tigen qau otynşa Tazabektiŋ denesi dür örtenip qūia
berdi. Özin örtep jatqan Şəiige özi ūmtylyp, betine betin üikelep
jantalasyp ketti. İernin i̇erni tapqanda, i̇esi auyp bara jatqan sekildendi.
– Ağytşy omyrauyŋdy! – dedi alqynyp.
Şəii ündemedi. Səlden keiin i̇ekeuiniŋ qoly tüimebaudyŋ üstinde
toqailasyp qaldy. Ot sezim odan ary aqylğa biletpedi. Üstindegi aspan
astyna qūlap bara jatqandai sezimmen Şəii i̇eki közin tars jūmyp aldy.

***
– Ou, jas jūbailar, tūryŋdar! Jibekjan, ūiqy tətti me, Tazabektiŋ
qoiny tətti me, – qaisysy? Aitpap pa i̇em sağan, nege i̇erte aitpadyŋ dep əli
mağan ūrsarsyŋ dep?
– Tüu, Jüzik! – dedi Şəii körpeniŋ şetimen betin bürkep. – Aqyryn!
Apam men Jəmeş i̇estidi ğoi.
– İe, i̇estise, i̇esti bersin. Būl tösekke qyz qalpyŋda əkelip i̇edim, i̇endi
kelinşek küiiŋde əketsem, onyŋ nesi Uiat? Ol – jeŋgelik mindetim. Ədeii i̇el
ūianbai tūrğanda özim ūiataiyn dep keldim.
– Əpke, tauyq bop ketkensiz be, tegi? Jaryq tüskenşe jata tūraiyq ta.
Tünimen körsetpedi, jaryqta aldymen özim köreiin de kelinşegimniŋ
jüzin.
– Oibai-au, til bitip, batyr bop qalypsyŋ ğoi?! Biz ketken soŋ, künitüni audarystyryp körip alarsyŋ kelinşegiŋdi. Tapqan i̇ekensiŋ jaryq
tüskenşe jatatyn jaily tösekti! Biz – bügin köşetin adam, sen – ketetin
adamsyŋ, asyqqanyŋ dūrys bolar, bauyrym. Botaqanğa şökken bura qūsap,
qaiynsiŋlimniŋ qabyrğasyn syndyryp jibergen joqsyŋ ba, əiteuir?
Jeŋgesiniŋ nege büitip alageuimnen kelip tūrğanyn Şəii tüsindi. Özi de
oğan quanyşyn tezirek bildiruge asyq i̇edi. Būl bajyldap ara tüspese, ana
eki orys öitip asyp-sasa ma? Aman qalğany – osynyŋ arqasy.
Tazabek tysqa şyğysymen Jüzik körpeni Şəiiniŋ üstinen jūlyp aldy.
– Jüzik! – dep, Şəii körpeniŋ şetin şap berdi.
– Janym-ou, qūtty bolsyn! – dedi jeŋgesi bas salyp qūşaqtap.
Ekeui bir sət keşegini i̇eske alyp solq-solq jylasty, artynan sylqsylq külip, sybyrlasyp jatty.
...Köşeiik degen oidy özi bastağan soŋ, ony ūiymdastyratyn da özi
bolaryn iştei ūqqan Tazabek tau bökterlep baryp oilandy. Qamsyz,
uaiymsyz jandardai typ-tynyş ūiqyda jatqan bes-alty üidi betkeige
şyğyp biraz baqylady. Taudyŋ qarağaiy i̇etekke jete bere sireksipti. Būl
auyldyŋ i̇endigi ülkeni Ədilbek şaldyŋ üii qarağai şetinen i̇eki-üş-aq
qadam jerde tūr. Bügin köşemiz-au, asyğaiyq-au degen əbiger əzirşe
baiqalmaidy, üi-üidegi adamdar da, qora-qoradağy maldar da – bəri
tynyş, tym-tyrys. Bir sət: «Osylar ainyp qalğan joq pa?» – dep
küməndandy. Joq, ūiana bastady, Ədilbek aqsaqal üiinen şyğa sap, janjağyna qaramastan, birden qarağai işine i̇enip ketti. Tazabek te şyq şöptiŋ
tyqyrlau jerin dağdap basyp, qarağaidyŋ qalyŋ şoğyryna kirdi. Orağyta
kerlep ülken jartastyŋ jelkesine köterildi. Qarsy bettegi Keŋsu jaqqa
köz tastady. Kökbiıktiŋ batys i̇etegin ala jatqan alyp sai būl aradan
körinbedi, köldeneŋ jota kölegeilep qalady i̇eken.
Biıktiŋ aty biık-au! Adamdy arqalandyryp jiberetin qūdireti bar.
Betin samal şarpydy. Şapanynyŋ şalğaiyn jel türdi. Əldebir
yŋyrsyğan sezim jüregin şymyrlatty. Tuğan jerdi tastai qaşqanyn atababa aruağy keşe me, keşpei me? Tūla boiy sol oidan titirkenip ketti.
Keŋsudyŋ sağa tūsyndağy doğal şyŋğa düdəməl küide köz qyiyğyn
tastady. Qarağaily, arşaly, būtaly sai-sala da, şalğyny jaiqalğan
jazyq betkei de – bəri tap-taza, taŋğy auanyŋ salqynyna şomylyp
şyqqan küide. Aua i̇emes, ğajap bir nər jūtyp tūrğan sekildisiŋ. Atababanyŋ közindei kieli jer būğan jəudirep, əldene kütip, jəuteŋdep qarap
qalğandai. Tili bolsa, dəl qazir birdeme der i̇edi-au degen oi kökiregin
tyrnap, kömeiin qyrnap ketti. Mölt i̇ete qalğan köz jasyn silkip tastap,
bolaşaq tağdyry belgisiz bes-alty üige töbesinen kürsine qarady. Ünsiz
tistengen qalpy tömenge tüse bastady.
Taudyŋ keremetin tau körmegender qaidan biledi? Tau degendi
tegistikten göri biık jer dep qana oilaityn şyğar? Al tau biıktik qana ma?
Jartasy men şyŋy, qalyŋ qarağaiy men tūtasqan būtasy, būlağy men
bastauy, saiy men jyrasy, şöbi men güli, aŋy men qūsy, qūdai-au, qyruar
tirşilik-tynysy – bəri basqa jerde bolmaityn, basqa jerden
tabylmaityn taŋğajaiyp qoi! Biraq sol ədemilikti ərkim köre de bermeidi,
köruge kele de bermeidi. Öitkeni taudyŋ köringen şyğa almaityn qūz-qi
iasy, kez kelgen tüsine bermeitin qyr-syry tolyp jatyr. Töbedeginiŋ
körgenin tömendegi körmeidi.
Etekke tüsip tağy toqtady. Myna i̇etekten qarağan adam taudyŋ nesin
köredi? Tek syrtqy sūlbasyn ğana. Al tau töbeŋnen töne qarap, seniŋ bükil
tūla boiyŋdy aqtara köredi. Basqalar bilmeitindi biletin, özgeler köre
almaityndy köre alatyn sirek adamdar da tau sekildi, sirə. Əkesi de
sondai i̇edi, marqūm! Əi, ondai bolu qaida būğan! Tünde bəri: «Endi əkeŋniŋ
ornyn sen bas», – dep jatyr, basa alsa, jaqsy; basa almasa, masqara da!
Oidan oi tuyndap, oidy oi qualap, Tazabekti tynym taptyrmai
mazalady. Öziniŋ ğana i̇emes, i̇endi özgeniŋ de tağdyryna jauap beretini
qinaidy. Köşemiz degeni – qaşu. Baratyn jağy – Qytai. Panalata ma,
tonap ala ma, – belgisiz. Qalai da qalmaq auyldaryn basyp ötetinderi –
anyq. Olardyŋ i̇emeşegi qazaqqa qai i̇ezile qoisyn? Qaşyp barğan būlarğa
ol aradağy qazaqtyŋ özi qalai qararyn da bir qūdai biledi. Təuekelden
böten süienerleri joq.
Qonaqtarynyŋ da ūianğanyn körip, solarğa qarai aiaŋdady.
– Jas kelinniŋ şaiyn işeiik te, biz i̇endi jönimizdi tabaiyq, – dedi
Qojaq əzildep.
– İə, söiteiik, – dedi Jomart ilip əketip. – «Bireu qatyn alyp qaşsa,
bireu bosqa qaşypty» demekşi, meniki bosqa qaşu boldy. Əke-şeşem meni
orys öltirip ketti dep jylap otyrğan şyğar?
– «Jaqsy söz – jarym yrys», jaqsy söz aitsaŋşy. Bir-birimizdi kütip,
endi bərimiz Kömirşide bas qosaiyq! – dedi Tazabek.
...Özderi oŋaşa qalğan kezde Jüzik öz-özinen əbigerlenip, tez-tez kiıne
bastady.
– Ömiri büitpeuşi i̇edi, jüregimniŋ örekpip tūrğanyn qaraşy, – dedi
keudesin alaqanymen basyp. – Ətiım qaitalap auyryp qalğan joq pa i̇eken?
– Bəlen künnen beri şapqylap, şarşağan bolarsyŋ, balam. Jöndep
tamaq ta işpeidi i̇ekensiŋ özi. – Qalişa jüktiŋ būryşyndağy kebejeni
aşty. – Mynau meniŋ bir kiıp saqtap qoiğan qamzolym i̇edi, osyny igiligiŋe
kişi! Sağan kigizgen kitim bolsyn.
– Köp jasaŋyz, apa! İeşteŋe kigizbeseŋiz de, men qaiynsiŋlimdi qūtty
ornyna qondyrğanyma quanyştymyn. Kömirşige barğanşa Səmeştai
əpkesiniŋ qasynda qala tūrsyn. Ağyntai maldardy aidap kele jatqan
bolar, Tazabek i̇ekeumiz aldynan şyğa bereiik.
– Meiliŋ, ainalaiyn. Balam, qasyŋa Biağaŋnyŋ Kenjeğarasyn qosyp
alsaŋşy, mal qaiyrysuğa i̇es qatady ğoi.
– Özim de söitkeli tūrmyn, apa.
...Ağyntai biraq aldarynan şyqpady. Auylğa jaqyndağan saiyn
alaŋdap, Jüzikten mülde maza ketti. Bir sebep baryn boljap, Tazabek te
bəimaza küige tüsti.
– Üi joq qoi! – dedi Jüzik kenet toqtai qalyp.
– Köşip ketken be? – dedi Tazabek taŋdanyp. Artynşa-aq qaraiğan
jūrttyŋ qomağyn baiqap, bir sūmdyqtyŋ bolğanyn zamatta sezdi. Közi
qarauytyp baryp qaita aşyldy. Ne de bolsa bekem boluğa tyrysty. Jelip
aldyğa tüsti. «Qap, myltyğymdy ala şyqpağanym-ai!» – dedi ökinip. Közi
körip, qūlağy i̇estip kele jatty, biraq i̇eştemeni oilai almady, i̇eştemeni
tüsine almady. Üidiŋ ornynda üiilip jatqan kül-qoqysty körgende, jüregi
toqtap qalğandai körindi. Jalma-jan Jüzikke jalt qarady. Atynyŋ
jalyn qūşa i̇es-tüs joq talyqsyp barady i̇eken. Ūmtylyp qūşaqtai aldy.
– Atty ūsta! – dedi Kenjeğarağa. – Jerge tüs! Aiağyn üzeŋgiden şyğar!
– Özi de atynan sekirip tüsip, Jüzikti köterip aparyp kök şöptiŋ üstine
jatqyzdy.
– Jügir! Ənebir tastyŋ tübinde būlaq bar. Mə, su əkel! – dep,
basyndağy tūmağyn ūsyndy.
Ony almai, Kenjeğara öz tūmağyn ūstap jügire jöneldi.
Betine su sepkende bir sət közin aşty da, Jüzik qaitadan bylq-sylq
talyp qaldy. Söilei da almady, jylai da almady.
– Ağağa şap! – dedi Tazabek Kenjeğarağa. – Tez alty-jeti adam alyp
jetsin. Apam men Şəiige əzirşe bildirmei-aq qoisyn. Bizdiŋ oşaqtyŋ
tübinde süimen jatyr, sony ala kel.
Tazabek qasyna barmai-aq, baryp körmei-aq būl da qyrğynnyŋ bir türi
ekenin kül-talqan bop jatqan i̇eki üidiŋ tūrqynan tanydy. Közinen jas
şyqpady. Tūla boiy qara tas bop qatyp qalğandai. Keşikpei bir top
adammen Ədilbek jetti.
Taŋğa juyq tətti ūiqynyŋ kezinde örtegen bolu kerek, şaŋyraqtyŋ
şoğy əli sönbepti. Tileuli men Əjikendi, qyrğyz otaşyny ülken üide,
Ağyntai men bir ūl, bir qyzyn otau üide əueli öltirip, artynan örtep
jiberipti. Tigerge tUiaq qaldyrmai maldy aidap əketkenderine qarağanda,
köp adam kelip, qoryqpai, aspai-saspai istegen.
– Süiekteri de şala janyp ketipti, – dedi Ədilbek qūlağyna sybyrlap.
– Üidiŋ syrtyna otyn üiip örtepti.
– İendi ne isteimiz?
– Qalğan-qūtqan süiekterin jinap jerleiik. Basqa amal joq.
Eki üidiŋ adamyn bir tömpeşik qylyp Orta Merkiniŋ i̇etegine kömdi.
«Sol i̇eki orys. Sol i̇ekeui», – degen oi Tazabektiŋ myiyn tesip jep jatty.
«Ne istesem i̇eken?!» – dedi işinde ūlyğan yzany basa almai yŋyranyp.
Öli men tiriniŋ arasynda i̇eseŋgirep jetken Jüzik bolğan sūmdyqty
Şəiiden jasyrtpady. Keşe kelin tüsirip quanğan auyl bügin ölik şyğaryp
öksip jatty.
– Ağaiyn, būl ara i̇endi bizge qonys bolmaidy, – dedi Ədilbek ulapşulağan jūrtqa basu aityp. – Orystyŋ osy alğany alğan, i̇endi uysynan
bosatpaidy. Qaita ainalyp kelemiz, tuğan jerdi köremiz dep dəme
qylmaŋdar. Būdan bylai bağymyz da, sorymyz da Qytai jerinde bolady.
Bügin köşpesek, bügin tünde bizdi de qyrady. Orystyŋ qolyn qağatyn
qūdai da, qūdiret te joğyna köz jetti. Ölgenge jylaityn, jylağandy
jūbatatyn jağdai joq. Qazir bərimiz de öli men tiriniŋ ortasyndamyz.
Jaiylymğa
aidağandai
yŋğaimen
maldy
kəzirden
jyljyta
bereiik.
Ədilbektiŋ sözi Tazabekti tastüiin i̇etti. «Ras, qazir öliniŋ i̇emes, tiriniŋ
qamyn jeitin jağdai!» – dedi özin özi qairap.

***
Tazabekter mal-janymen keş bata Qulyq tauyna qarai köşti.
Orystardan qorqyp, Qarqara men Qaraqoldyŋ ortasynan ötuge jürekteri
dauamady. Tündelete jetip, Şybyşy degen qarağaily taudy panalady. Üi
tikpei, teŋderin şeşip, kiız-tekemettiŋ üstine kiımşeŋ qisaia ketisti.
Ertesi Aqşoqy ainalyp, tün jarymda Aqtastyğa jetip damyldady. Sodan
keiingi tüni bir qisyq saidy qalqalağan top adamnyŋ qasyna qondy. İerte
ūianğan Səmen Tazabekke jügirip kelip:
– Jaidaq Būlaqta bizben körşi otyrğan Qojabek atalar i̇eken. Samsaly
degen balasy i̇ekeumiz birge oinaitynbyz, – dedi.
Qaiğyly jağdaidy qaidan, qalai i̇estigenin kim bilsin, jūrt jappai
ūianyp, qybyr-jybyr tirşilik bastalğan kezde, Qojabek bastağan biraz
kempir-şal Jüzik pen Şəiige kelip köŋil aitty. Teŋ-teŋniŋ ortasynda
otyryp, aşyq aspannyŋ astynda şai işisti. Tazabek pen Şəiiniŋ
üilengenin i̇estip, qūtty bolsyn aitysty.
– Taŋğa juyq bastalğan sol atystan biz zorğa aman şyqtyq, – dedi
Qojabek əŋgimeniŋ auanyn aŋğarğan soŋ. – Əldekimderdiŋ jol silteuimen
bir top orys tünde kelip Jaidaq Būlaqtyŋ astyndağy kök töbege
jasyrynypty. Adam körinetin alageuimde al kep auyldy atqylai bastady.
Būzau bailauda, qozy-laq kögende, tiguli üi tiguli qalpynda qaldy, bərimiz
tek balalarğa jügirdik. İeki jasar Rauanymdy şeşesi tösekten
tyrjalaŋaş suyryp əperdi. Segiz jasar Samsalyny artyma miŋgestire
sap, Keŋsudy qūldai Kegenniŋ özenine qarai qaştyq. Keŋsudyŋ arğy betine
jetkenimizde, İegimbaiğa oq tidi. Til tartpai ketti. Balasy Qaldybek
baqyryp, əkesin şyr ainalyp jylap jür. Atymnan tüse sap, qoinymdağy
tyrjalaŋaş ūlymdy jerge qūia sap, Qaldybekke ūrystym. «Əkeŋmen qosa
öziŋ de oqqa ūşaiyn dep tūrsyŋ ba? Min atyŋa!» – dedim de, əkesin aldyna
öŋgerip berdim. Şybyşyğa əkelip jerledik. Jastar tündeletip baryp,
qalğan üi-jaiymyzdy, tapqan maldy aidap əkeldi, əiteuir. Ölgenmen birge
öle bersek, artymyzda i̇el bolatyn kim qalady? Sondyqtan tiri
qalğanymyzğa təubə deiik. Bərinen de Tileuli aqsaqaldyŋ tütinin tütetetin
Səmenniŋ aman qalğanyna myŋ şükir dep otyrmyn.
Qojabek aqsaqaldyŋ söz saptasy men əŋgime aitysyn Tazabek əkesine
ūqsatty. Az səttiŋ işinde özimen ilesip kele jatqandardy tügel
tanystyryp şyqty. Bəri de atalas adamdar men solardyŋ ürim-būtaqtary
eken. Kökşegir degen kelinine köbirek köŋil audardy. Asydan auyp kele
jatqanyn aitty. Qyzylbörik bolysy Serikbai degen inisiniŋ əieli, aituly
qyrğyz batyry Qojekeniŋ qyzy i̇eken. Tip-tik otyryp, tip-tik jüretin əiel
eken. İeldiŋ nazary özine auatynyn bilip, syr bermeuge tyrysatyn sekildi.
Qojabek aqsaqaldyŋ auylymen birge qozğalyp, Tazabekter ol aradan
Kömirşige kelip birge aialdady. Būrynnan tanys adamdar bir-birin süieu
körip, i̇el işine kelgendei sezindi.
Kömirşi – taudyŋ küngei betkeiindegi tūiyq şatqal. Küngeide
bolğanymen, kün tüse bermeitin tik şat, tar taban sai. Kün tüs kezinde
ğana bir jylt i̇etedi de, qaita joq bolady. Tyğyluğa qolaily qalqa. Tar əri
qysqa şatqaldyŋ ör jağy doğalanğan aşyq jazyq. Kədimgi keŋ qora
sekildi. Əlgi jer əri yq, əri mal jaiuğa öte qolaily. Bosyp kelgen
halyqtyŋ bükil malyn bala-şağa osynda jaiady. Kömirşiniŋ əsirese suy
özgeşe. Jartastan, qūz tastan örim-örim bop tamşylap ağady. Jūrt ony
Tamşy būlaq, Qasietti būlaq deidi. Osy arada būlar biraz aialdady.
Öitkeni tosyn jolyqqan i̇eki auyldyŋ adamdary tez arada bauyr basyp,
bir-birinen ajyrağysy kelmedi. Jəne de habar-oşarsyz ketken
Serikbaidyŋ bir habaryn bilmei kete bergendi Qojabek özine min sanady.
Aqyrynda Qojabektiŋ ağaiyn inisi Nüsipbek: «Serikbaidy men izdep
qaitaiyn. Əri bauyrym, əri qūrdasym. Ony men izdemegende, kim izdeidi?
Ölsem, ölermin. Odan janym artyq pa? İeretinderiŋ i̇eriŋder. İermeseŋder,
özim kete berem», – dedi.
Ary oilasyp, beri oilasyp, Əiimbek, Kelgembai atty qūrbylary
ilesetin boldy.
– Men de birge şyğyp, Qojaq, Jomart degen dostarymdy izdep
qaitaiyn, – dedi Tazabek.
Şəii küieuine üreilene qarady. Onysy syltau i̇ekenin işi sezdi. Alaida
ana orystardy izdegeli barasyŋ ğoi deuge batyly jetpedi.

***
Keŋ dalada i̇el qalmapty. Sai-salanyŋ qaltarysyna tyğylğan sanauly
auyl bolmasa, bükil Qarqara men Kegenniŋ jazyğynda ne tiri jan, ne tiri
mal qaraŋdamaidy. Ər saidyŋ işi men ər qyrqanyŋ ar jağynda orystyŋ
oğy ajalyŋdy daiyndap tūrğandai qorqynyşty. Qyrküiektiŋ qara suyğy
səl aşylğan jeriŋdi mūz tigendei qaridy.
Tazabek Jalaŋaşqa, al Nüsipbekter Temirlik arqyly Qyrğyzsai men
Ketpenge soğatyn bolyp, Qaiqynyŋ tūsynda i̇eki ajyrasty. Keŋsudyŋ
etegin bökterlei ötip bara jatyp, ana jer-myna jerde qaptap jatqan qapqara tömpeşikke Tazabek taŋdana qarady. Būryn būl arada mūndai nərse
bolmağan. Ne i̇ekenin bileiin dep, solai būryldy. Jaqyndap kelgende, öz
közine özi senbedi. Üime tömpeşikter öŋşeŋ örtengen üidiŋ küli i̇eken. Dəl
ata-enesin örtegendei otyn jinap əkep örtepti. Qaptağan qaidağy üi?
Qaidan kelgen üi? Būlar qaşqanda, būl arada i̇eşkim joq bolatyn.
Üilerdiŋ arasy jiı, üime-jüime tigilipti. Ərine, qaşqan qazaqtar. Qazğan
oşaqtaryna qarağanda, birer kün aialdağan. Atynan tüsip, i̇eki-üş jūrttağy
küldi ağaşpen audarystyryp qarady. Adamy joq üilerdi jük-mügimen
örtegen sekildi. Adamdary aman qūtylğan bolu kerek. Mūnşama üidi
şetinen örtep kele jatqanda, qaşan meni örter i̇eken dep, qalğandary qarap
jatsyn ba? Üisiz, müliksiz adamnyŋ aldağy küz ben qystan özi de aman
qalmaitynyn örteuşiler tüsingen. Qaşqandardyŋ aqyly da qaşyp,
quğandardyŋ aqyly da asyp tūrğan zaman-ai deseŋşi!
Şet Merkiniŋ qarağaily jotasynan bir i̇elik atyp aldy. Jalaŋaştyŋ
jelkesine kelip, şağyn üŋgirdiŋ auzyna toqtady. Oiy – osy aradan
orystardy baiqau. Qaraŋğy tüskenşe i̇eliktiŋ i̇etin qaqtap jedi. İer-toqymyn
jastanyp, üŋgirge tünedi. Taŋerteŋ biıkten Jalaŋaşqa qarady. Birensaran köringen kazak-orys soğys jağdaiynda jürgendei tügel myltyq
asynyp alypty. Oğan baru köpe-körneu ölimge baru i̇ekenin ūqty. Kek almaq
oiy da sap suyndy.
Qaitarynda qarağaily jotamen İeki Aşa arqyly Taldybūlaqtağy
Jomarttyŋ auylyna soqty. Onyŋ typ-tipyl bop jatqan jūrtyn kördi.
Əiteuir, örtten aman. Oğan da təubə dedi. Alaida Kömirşige nege
soqpağanyn oimen de boljai almady, Jaman oiğa barğysy kelmedi.
Jiŋişkeleu būlaqtyŋ jaiylma i̇etegin ainala berip, jairap jatqan üş
ölikke tap keldi. «Astapyralla!» – dedi jağasyn ūstap. Qaraqolğa baratyn
küre joldan qyryq-elu qadam şette teŋkiıp ölip bir əiel jatyr.
Omyrauy kül-talqan, i̇etegi türilgen, jalaŋbūt. Biri bozbala, i̇ekinşisi əli
səbi – i̇eki ūly i̇eki jağynda ölip jatyr. Üşeuinen ərirekte on i̇eki – on üş
jasar balanyŋ basyn qylyşpen qaq aiyrypty. Oğan da aiyzy qanbai,
toŋqaityp qoiypty da, artqy tesigin aumağymen oiyp alyp tastapty. Ol
da ana əieldiŋ balasy ma, basqa ma, – belgisiz. Bir atanyŋ tūqymy
osylarmen tyipyl boldy ma, kim biledi? Bar qazaq qarsy bolsa da, əi, osy
törteui aq patşanyŋ jarlyğyna qarsy bola qoiğan joq şyğar?! Tipti, aq
patşanyŋ, qara patşanyŋ kim i̇ekenin bildi me i̇eken?
Tazabektiŋ qany basyna şapşydy. «Şynymen biz adam i̇emespiz be əlde
orys adam i̇emes pe? – dedi küiinip. – Qūdai nege mūndai jauyzdardy artyq
qylyp jaratady? Qai qylyğy üşin?»
Keş bata alasa saidyŋ qyltasynda otyrğan jalğyz üige tap keldi.
Köşetin köligi de, qara jūmysqa beretin balasy da joq kempir-şal i̇eken.
Ileniŋ arğy betine ūzatqan i̇eki qyzy qozğalmağan soŋ, būlar da qozğalmapty.
Qart jalğyz atymen arğy-bergi töŋirekti tügel aralapty. Qaiqynyŋ
asuyna jetpei, Şolan Qūlağan degen jerde bir top tūtqyndy orystar
tapa-tal tüste atyp tastapty. Biraq atylğandardyŋ kim i̇ekenin bilmedi.
Nüsipbekter izdep jürgen Serikbai sonyŋ işinde şyğar-au dep Tazabek
joramaldağanymen, qart oğan aiğaq bolar əŋgime aitpady.
Ertesi tau sağalai bökterlep, Tasaşydağy Qojaqtyŋ auylyna jol
tartty. Jolmen jürmei, ədeii jota asyp jelke tūsynan şyqty. Jalpaq
keŋ saidyŋ öŋirinen ne bir üi, ne adam, ne qaraiğan mal körmei, adasyp
ketken adamşa, aŋyraiyp tūrdy da qaldy. Saidyŋ tabanyna tüsuge dəti
barmady. Əldekim əldebir arada aŋdyp jatqandai sekemdendi. Myltyğyn
erdiŋ qasyna köldeneŋinen oŋşap qoidy. Būl jan-jağyn aŋdyp, mūny
jan-jağy aŋdyp biraz tūrdy. «Jau şapty, jau aldy degen – osy», – dedi
tüŋile kürsinip. Qojaq pen Sopyianyŋ, Dənekerdiŋ auyly osy arada
boluy kerek i̇edi. Jotamen saqtana i̇eŋistep, bir jyrany qalqalap, Kegennen
Narynqolğa ötetin qara jolğa jaqyndady. Jyradan şyğa kelgende, jol
jiegindegi ağaşqa asyp ketken əldekimniŋ denesin kördi. «Asyp ketipti»,
«şauyp ketipti» degendi köp i̇estigennen bolar, odan şoşynbady. Būdan
ary barmaimyn degendei, aty toqtai qaldy. Tebinip, asuly tūrğan
jalaŋbūt i̇erkekke tu syrtynan taqamaq bolyp i̇edi, osqyrynyp, aty oğan
könbedi. Alystau bir ağaşqa atyn bailap, sonan soŋ jaiau jaqyndady.
Şaşylğan jün-jūrqa, teri-tersek, qaraŋ-qūraŋ birdemelerden attapbūttap ötti de, orağytyp, asuly adamnyŋ aldyŋğy jağyna şyqty. Betin
körgende, töbesinen bireu bir qoiğandai boldy: asuly tūrğan Qojaq i̇edi!
Auzyna i̇erkektik müşesin tistetip ketipti. Biraz kün osylai tūrğan bolu
kerek, būzylğan iısin de baiqady. Bəkisin aldy da, mūrnyn basyp baryp,
moinyndağy jipti qiyp jiberdi. Qaqaiyp qalğan dene qaqaiğan küii
qūlady. Betine qaramai, joldan aulaqqa süirep apardy. Sol aradan
jarlauyt şūŋqyr tapty da, qamşysymen, ökşesimen topyraq qūlatyp,
öliktiŋ betin japty. Jyrtqyş aŋ qazyp jürmesin dep, maŋaidan dəu-dəu
tastardy köterip əkelip üstine üidi. Qoly-basyn qağyp, özi üigen beiitke
özi aŋtaryla qarady: «İtter-ai, orystyŋ qyzyn qatyn qylğandy
körseteiik degen i̇eken ğoi? Sopyiany qaitti i̇eken? Ony da öltirdi me
eken?»
Tasaşydan ūzağanynşa tün boldy. Qaraiğannyŋ bəri özin aŋdyp
tūrğan qaraqşy syqyldy. Ölim sebilgen dalada ölimnen qoryqpau mümkin
emes i̇edi. Qoryqqannan jany qalsa, qazaqtiki qalar i̇edi. Qoryqqanynan
emegende, batyrlyğynan qyrylyp jatyr ma? Jastyğyn ala jatuğa
jarağany da şamaly. Tipti, «Jəmeŋke men Ūzaqtyŋ kegin alamyz!» –
demeidi, «Jəmeŋke men Ūzaqtan janymyz qymbat pa, ölsek ölermiz!» –
deidi. Öludi i̇erlik sanaidy. Anau artyn oiyp alğan balanyŋ, myna auzyna
müşesin tistetip ketken Qojaqtyŋ kegin kim alady? İeşkim. Qaşyp, bosyp
bara jatqan jūrt kek aluğa jarai ma? Osyndai sūmdyqty kördim dep
Tazabek kimge aryzdanady? Kim tyŋdaidy? Üi işi me? Olar odan beter
üreilenbei me? Aituğa da qorqady. Qorqudan basqa qolynan i̇eşteŋe
kelmeidi. Nağyz qorlyq – osy. Orysty qorğaityn patşasy, əskeri, zaŋy
bar, al qazaqtyŋ qorğanatyn qaruy da joq.
Kömirşige tündeletip kete beruge batyly barmady, biraq kelinşegin
qatty sağynğanyn sezdi. Būl joqta i̇eki közi jəuteŋdep, seneri men süieneri
joq Şəii qaita-qaita saidyŋ auzyna jaltaqtap jürgen tərizdendi. Jüregi
şym-şym syzdady. Anasyna, Jüzik pen Səmenge – bərine jalğyz tirek özi
ekenin osy aidalada i̇esine aldy. Olardan alystağan saiyn olardyŋ
jaqyndyğyn sezine bastady. Oilap qarasa, mūnyŋ amandyğy özinen göri
solarğa keregirek. Ary ait ta, beri ait, amandyqtyŋ özi – ömir. Kezdeisoq
orys tün işinde atyp tastasa, onyŋ zardabyn ölgen būl i̇emes, tiri solar
tartady. Öitip öle salğysy kelmedi. Jarlauyt saidyŋ qalqasyna tyğyla
jatyp tünedi. İertesinde Kömirşige keş bata jetti. Şeşesi men
qaryndasy, Jüzik pen Şəii – bəri jabyla bas saldy.
– Qasyŋdağylar qaida? – dedi apasy özgelerden būryn i̇es jiyp.
– Olar Qyrğyzsai jaqqa ketken, men Kegende qalğam.
– Qojaq pen Jomartty izdeimin demep pe i̇eŋ?
– Izdedim. İekeuin de tappadym.

***
Əiel sağynyşynyŋ qūdiret şərbətin Şəii jan-tənimen tatty.
Tösekke azar siiätyn Tazabekti qūşağynda qantşa i̇eritti. Aitpaityn sözdi
qūştarlyğy i̇eriksiz aitqyzyp: «Sağyndym!» – dedi balqyp. «Janym!» –
dedi Tazabek te degbiri qaşyp. Süigen jar ğana syilai alatyn siqyr
baqyttan Şəiiniŋ basy ainaldy. İeşbir söz, i̇eşqandai əuen jetkize
almaityn əser i̇ekeuin de i̇esinen tandyrdy. «Bir tüniŋniŋ rahaty bükil
ğūmyryŋa səulesin şaşyp tūrady», – degeni Jüziktiŋ şyn sözi i̇eken.
«Səulem!» degendi sol üşin aitqan i̇eken qazaq.
– Janym! – dedi jar qūşağy janyn kirgizip.
– «Janym!» degen auzyŋnan ainaldym! – dedi Tazabek auzynan süiip. –
Kökte kün qandai jalğyz bolsa, jerde mağan sen de sondai jalğyzsyŋ!
Janyn kirgize Tazabek qūşaqtağanda, süisingeninen Şəiiniŋ jany
keudesinen şyğyp kete jazdady.
– Men sağan at qoidym, – dedi Şəii küieuiniŋ arqasyn alaqanymen
sipap.
– Qandai at?
– Sen meni Şəiken deseŋ, būdan bylai men seni «Təiken» deimin.
– Būğan apam qalai qaraidy?
– Apama da aittym, quanyp ketti. Batyr atamyzdyŋ atyn atamağanyŋ
dūrys dedi.

***
Şəii Tazabekke təŋirdiŋ syiyndai tabynady. İeger oğan sol tüni tiıp
ülgermese, bir atadan tUiaq qalmai qyrylatyn i̇eken. Əsirese Səmenniŋ i̇ere
kelgenine airyqşa təubə qylady. Jüzikti özimen jalğap tūrğan – sol. İeger
Tazabek qastarynda bolmasa, būlar – öŋkei əiel – baiağyda kim köringenge
jem bolmas pa i̇edi?! Təubə! Būlarğa qorğan bolsyn dep, Tazabekti qūdaidyŋ
özi aman saqtağan siiäqty.
Samaurynğa şoq salyp jatyp, tu syrtynan tyqyr i̇estidi. Bir bala
ertken Kökşegir jeŋgei i̇eken. Būryla salyp səlem saldy.
– Köp jasa, ūl tap, ainalaiyn! Qainym keldi degen soŋ, kelip tūrmyn.
– İə, keldi. Üige kiriŋiz.
Kiız i̇esikti köterip, syqyrlauyqty özi aşyp berdi. Kökşegirdiŋ
kelistirip kiım kiısine, salmaqty jürisine, kisige tura qarap til qatatyn
ədetine – bərine Şəii körgeli beri tənti. Baiypty, baisaldy, batyl
söileitin batyr əiel bola tūra i̇eşqaşan ədepten aspaidy. «Eldiŋ
şaruasyn syrtta Serikbai şeşedi, ağaiynnyŋ jağdaiyn üide Kökşegir
jöndeidi», – degen sözdiŋ tegin taramağany ər qylyğynan körinip tūrady.
– Qainym, ne anyqtap keldiŋ? – dedi Tazabekke, qūraq körpeniŋ şetin
ala otyryp jatyp.
– Biz quanatyndai birdeme bile almadym, jeŋge. Jön sūraityn da
jöndi adam jolyqpady. Aqşoqynyŋ tübindegi bir qoişyğa qyrğyz dosy:
«Kegennen bir top adamdy Jərkentke aidap barady i̇eken, işinen Serikbai
bolysty tanydym», – depti. Sony i̇estigen soŋ, Nüsipbek ağalar solai ketti
de, men Taldybūlaq pen Tasaşydan qaittym. Qaraqol türmesinen qaşyp
şyqqannan keiin Əubəkir ağa Şəiiniŋ əkesine əŋgimesin aitqan i̇eken. O kisi
Serikbai ağany Qaraqoldan körmepti. Soğan qarağanda, qyrğyzdyŋ körgeni
ras şyğar.
– Əiteuir, tiri şyğar dep dəmetemiz. Tiri bolsa, tiri i̇ekenin üş-tört
aida bir bildirmeitindei adam i̇emes i̇edi. Ümit ölmeidi deuşi i̇edi
būrynğylar, ras i̇eken, – dedi Kökşegir kürsinip. Oğan qosylyp Qalişa da
kürsindi.
– Bolysqa mūndai kün tuğanda, qara qazaqtyŋ küii ne bolady deseŋşi!?
Aldynan şyqqanyn aiamai qyryp jatyr, albannan adam qalmaityn
şyğar.
– «Qyryq jyl qyrğyn bolsa da, ajaldy öledi» degen, apa. Qūdaiğa
jalbarynğannan basqa qazaqta amal qalmai tūr ğoi.
– «Qūdai özi bergen janyn özi alady» deuşi i̇ek, qūdai i̇emes,
janymyzdy orys alatyn boldy. Qalasa, atyp tastaidy; qalamasa, qamap
tastaidy, oiyna kelgenin isteidi. Sol Serikbai i̇el sailağan, özderi qalağan
bolys i̇emes pe i̇edi?
– Ne kinə taqqanyn biz de bilmeimiz. Keterinde orys hatşysyna:
«Men kelgenşe tizim jasama. Jağdaidy özim bilip kelem», – degen. Sol
sözin jetkizuşiler boldy ma, kim biledi? Onyŋ üstine, tamyzdyŋ üşinde
oida joqta bir şataq bolyp i̇edi, sonyŋ da kesiri tigen bolar dep
boljaimyn.
– İe, biz i̇estimegen şataqty orys qaidan i̇estidi?
– Olar orysqa qatystynyŋ bərin i̇estidi, apa.
– İe, orysqa ne istep qoiyp i̇ediŋder?
– Jaz şyqqaly qazaqtardyŋ malyn tizimdep sanap jatqan orystar bar
edi auylymyzda. Işinde Anna deitin əiel me, qyz ba, ədemişe bireu bar.
Soğan qyryndap jüretin Qylynop degen ūlyq on bes nökerimen tamyzdyŋ
basynda sau i̇ete qaldy. Qazaqty qorqytuğa orys ūlyğy şetinen şeber ğoi,
öziniŋ ülken bastyq i̇ekenin körsetip, ana əieldiŋ aldynda maqtanu üşin:
«Mağan qara jūmysqa baratyn qazaqtardyŋ tizimin körset», – deidi. «Tizim
joq», – deidi orys hatşy da, sol aradağy qazaqtar da – bəri. «Nege joq!»
«Serikbai Qanaiyş men kelgenşe tizim jasama degen». «Jasaisyŋ. Bes
sağattyŋ işinde tizimdi jasap əkelmeseŋder, osy tūrğandaryŋdy tügel
atyp tastaimyn. Bol tez!» – deidi aqyryp. Qarsylyq aitqan tört-bes
aqsaqaldy sanaqşylar jatqan kiız üige qamap tastaidy. «O qarttardyŋ ne
jazyğy bar, bosatyŋyz», – dep, jigitter aldyna üş ret barady. «Tizimdi
ülken kisilersiz jasai almaimyz, kimniŋ qanşa jasta i̇ekenin solar biledi»,
– deidi tüsindirip. Tyŋdamai, bərin quyp jiberedi. Otağasy joqta i̇el-jūrt
oiran bolmasyn dep, u-şu bolyp jatqan jerge men de bardym. Qany
qaraiyp, qazaqtyŋ jigitteri qatty şiryğyp tūr i̇eken. «Sabyr i̇etiŋder!» –
dep basu aityp tūr i̇edim, əlgi əumeser: «Ket!» – dep, keudemnen iterip
qalğany. Qamsyz tūrğan adam şatqaiaqtap baryp şalqamnan tüstim. Meni
tūrğyzbaq bolyp bes-alty jigit tūra ūmtylyp i̇edi, əlgi əumeser özine tap
berdi dep qorqyp, tapanşasyn aspanğa atyp-atyp jiberdi. Ne bolğanyn
tüsinbei qalğan qasyndağylar, atuğa būiryq berilgen i̇eken dep, bizdiŋ i̇eki
adamdy atyp tastady. Qaiyrgeldi degen aŋşy qainym bar i̇edi, taban
astynda ol da olardyŋ bireuin atyp öltirdi. Qalyŋ qazaq az orysty
qaumalap birdemde qorşap aldy. Jan kerek i̇eken, olar odan keiin oq
şyğarmady. Men jalynyp, aqsaqaldar arağa tüsip, əiteuir, i̇eki jaqty azar
ajyrattyq. Sonymen būrynnan sanaq jasap jürgeni bar, keiin kelgeni bar
– barlyq orys auyldan jaiau şūbap qaşty. Qysqasy, quyp şyqtyq.
– Oibai-au, kədimgidei soğysypsyŋdar ğoi? – dedi Qalişa taŋyrqap. –
Köpşilik birikpeidi ğoi, birikse, anau-mynauğa boi bere me? «Köp
qorqytady, tereŋ batyrady» degen ğoi būrynğylar. Sonymen ne boldy?
– Ne bolsyn? Quyp şyğarymyz quyp şyğyp alyp, artynan qoryqtyq.
Biraq birer künnen keiin: «E, olardan bir adam ölse, bizden i̇ekeu öldi,
sonymen əŋgime bitti», – dedik te, jüre berdik. Söitsek, jaiau şūbyrğan
orystar Türgenmen qūldap körşi auylğa barypty. Bərin büldirgen əlgi
əumeser sol aradan bir at tauyp minip, tura Almatyğa tartypty. Barğan
adam men kinəlimin dei me, «Qazaqtar qarsylyq körsetti, tizim jasamady,
bir kisimizdi atyp öltirdi», – deidi de. Onyŋ jamandauynan keiin Almaty
bizdi jazalauğa arnaiy ətiret jiberipti. Tömengi auyldy qyryp salypty
degen habar qūlağyna tigen jūrt aldy-artyna qaramai qaşty. Tiguli üi
tiguli qalpynda qaldy. Malğa qaraityn mūrşa bolmady. Ürei bilegen i̇el
ötkel izdep əure bolğan joq, kez kelgen jerden sekirip tüsip, birtalai adam
bekerden-beker suğa batyp öldi. Ölimnen qaşqan adamnyŋ ölimge özi baryp
qyrylyp jatqanyn kördik. Qanşama əiel, qanşama bala köz aldymyzda
özenge ağyp, köz aldymyzda özenge batyp jatty, – i̇esep joq. Ərkim öz
basymen qaiğy, özine ölim töngen adam özgeni oilamaidy i̇eken. Biz de
qaşyp qainağalardyŋ qasyna keldik. Osynyŋ bərin istep otyrğan orys
bizdiŋ otağasyn aiaidy deimisiz?
– Jaŋa öziŋ aitpaqşy, «qyryq jyl qyrğyn bolsa da, ajaldy öledi».
Orys aiamasa da, qūdai aiar, qarağym, qaidan bileiik.
– Qazaq qaşsa da, qaşpasa da ajaldan qūtylmai tūr ğoi, apa.

***
Būğan deiin Serikbaidy joqtağandar i̇endi ony izdep ketken Nüsipbek,
Əiimbek, Kelgembai – üşeuin qosa joqtai bastady. Tazabekpen birge
şyqqan olar əli oralmady. Əsirese Qojabektiŋ qabyrğasyna būl jağdai
qatty batty: bir bauyryn izdeimin dep, i̇ekinşisinen tağy airyldy. İendi
olardy özi izdep qaituğa bekindi. Oğan Serikbaidyŋ kenje inisi Tūrlybai,
tağy birneşe adam ilesti. Tūrlybaidyŋ öz myltyğy bar i̇eken, Qojabek
Tazabektikin aldy.
– Qatyn-qalaş, mal-jan – bəri sağan amanat, – dedi keterinde Tazabekke.
– Saidyŋ auzyn közden tasa qylmaŋdar. Tūtqiyl kelip, qyryp ketip
jürmesin.

***
Qazaqtyŋ ölui, orystyŋ öltirui adam taŋdanatyn oqiğa bolmai qaldy.
«Anau ölipti», «anany atyp ketipti», «mynany şauyp ketipti» degen söz
qazir i̇eşkimge əuelgidei əser i̇etpeidi. «Bala bermeimiz» degenimiz üşin dəl
būlai qyryp salady dep birde-bir qazaq oilamağan. «Bizben de sanasar»
degen sandalbai səuegeilikke sengen. Qazir, mine, qaşudan basqa qailasy
joq. Onda da tün jamylyp qana. Öz jerinen, öz i̇elinen bezip, özgeden pana
izdeuge məjbür. İerkegimiz bügin ölmese, bəribir i̇erteŋ öledi dei me, qazir
əielder küieuinen būryn bala-şağasyn qorğaştaidy. Onysy aqyl ma,
tüisik pe əlde üreidiŋ üiretken ümiti me – ony Şəii bilmeidi.Talai
nərseni Jüzikke qarap tüsinedi. Balalarmen birge mal bağyp jürgen
Səmendi ol bir sət közinen tasa qylğysy joq. Onsyz künim qaraŋ dep
ūğady. Şəiige de Səmen – jalğyz bauyrynyŋ közi. Ony körgende, bükil
örtengen üi işi köz aldyna keledi. Solardan qalğan sarqynşaq sanaidy.
Tüske taman jeŋgesi:
– Jibekjan, jürşi, Səmenderdi bir baiqap qaitaiyqşy. Jaqyn jer
ğoi, – degende, sonyŋ bərin tüsingennen Şəiiniŋ jüregi bir sət toqtap
baryp, qaita jürip ketken tərizdendi.
– Apam jiberse, baraiyq, – dedi Qalişağa köz qiyğyn tastap.
– Bara ğoi, qalqam. Jalğyz i̇emespin, janymda Jəmeş bar ğoi.
– Onyŋ da bizben birge barğysy keletin şyğar?
– Jeŋgeŋ i̇ekeuiŋniŋ oŋaşa əŋgimeleriŋe kedergi bop qaitem, özderiŋ bara
beriŋder.
– «Bara ber» deseŋ, bara bereiik.
Bylai şyqqan soŋ, əŋgimeni Jüzik bastady:
– Men baqytsyz bop qalsam da, sen baqytty boldyŋ, Jibekjan. Ol da
mağan medet. Tazabek – tekti bala. Arğy-bergini – bərin oilaidy, əkesine
tartqan.
– Mağan onyŋ kek alam degeni ūnamaidy, Jüzik. Aitpaidy, biraq
baiqaimyn, ötken joly Qojabek ağalarmen birge ketkende, Jalaŋaştağy
eki orysty izdep qaitty. Olardy öltirem dep jürip, özi ölip qala ma dep
qorqam. «Aşu aqyldy azaitady», – deuşi i̇edi ğoi apam.
– Qorquyn qorqasyŋ ğoi, Jibekjan. Biraq i̇eldiŋ kegin i̇erkek qaitarmasa,
endi kim qaitarady? Öziŋ oilap qaraşy, men jesir bolatyndai, seni men
Səmen jetim qalatyndai ne jazyğymyz bar? Qolymnan kelmeidi, kelse,
men de kegimdi alar i̇edim, ətteŋ! «Sudyŋ da sūrauy bar» deidi qazaq, sonda
nemene, halyqtyŋ qany sūrausyz ba? Ony men bilgende, Tazabek bilmei
me? Biledi. Tek işinde it ölip jatsa da, syrtqa şyğarmaidy. Öitkeni ol –
erkek. Nağyz i̇erkek solai boluy kerek. Sen onyŋ aitqan sözin i̇emes,
aitpağan sözin tüsin.
– Ol üşin men de nağyz əiel boluym kerek qoi?
– Sen de nağyzsyŋ, teŋisiŋ.
– Jüzik, men bir syr aitsam, mazaq qylmaisyŋ ba?
– Obai, men seni qaşan mazaq qylyp i̇em?
– uialam.
– Būryn men əiel, sen qyz keziŋde Uialam degeniŋ oryndy i̇edi, i̇endi
ekeumiz de əiel bolğanda, Uialam degeniŋe jol bolsyn. Əiel əielden
Uialuşy ma i̇edi? Aita ber.
– Men būryn i̇erkek tek bala süiü üşin kerek dep oilaitynmyn.
– Söitseŋ?
– Söitsem, ol, tegi, san türli öneri bar siqyrşy sekildi i̇eken ğoi:
süisinip, qūmartyp, birese janyŋ kirip jantalasasyŋ, birese janyŋ
şyğyp bara jatqandai jantalasasyŋ. Qūdai-au, janyŋdy qūiarğa jer
tappaisyŋ. Baqaiyŋnyŋ
tyrnağyna deiin balqyp bara jatqandai
bolasyŋ.
– Solai ma? İesiŋde me, baiağyda: «Mūndai i̇ekenin nege i̇erte aitpağansyŋ
dep, əli mağan bəle salarsyŋ» degenim.
– Boldy, boldy. Jaŋa mazaqtamaimyn degensiŋ.
...Şeşesi men əpkesin körip, Səmen qastaryna özi keldi.
– Balam-au, syrt kiımiŋdi şeşpei oinasaŋşy, mūzdaisyŋ ğoi, – dedi
Jüzik balasyn keudesine qysyp.
– Bəri şeşip tastady, ystyqtap kettik.
Şəii Səmendi qūşaqtap, şaşynan iıskedi.
– Ter qatyp qalmasyn, oinap bitken soŋ tez kiınip al. Qarnyŋ aşqan
joq pa? Qaltamda bir qūrt jür i̇eken. Mə, auzyŋa sala qoişy!
– Əkel, əpke. Kettim, apa.
– Bara ğoi, qūlynym. Baiqap jügirşi!
Jüzik pen Şəii közderi jasaurap, Səmenniŋ soŋynan i̇eljirep qarady.
Ekeuine de bolaşaq ömirleri Səmenmen birge şapqylap bara jatqandai
körindi.
– Qūdai i̇endi osymnyŋ qyzyğyn körsetse, i̇eşteŋeden kende qaldym dep
qynjylmaimyn. Tūqymymen tipyl bop jatqandardy i̇estigende, būl
künime de iştei təubə qylam. Bir Tazabektiŋ ortamyzda jürgeni – ol da
qūdaidyŋ bizge jasağan qaiyrymdylyğy. Ol bolmasa, öŋkei qatyn jylapeŋirep, i̇es jyia almai jüretin i̇ek.
– Men seniŋ aman qalğanyŋa, sol küni Səmendi ala ketkenimizge təubə
qylam. Səmen i̇ekeuiŋ bolmasaŋdar, meniŋ künim ne bolatyn i̇edi? Tüu, basym
ainalyp ketkeninşi. – Şəii Jüziktiŋ iyğyna basyn süiedi. – Qaiqaidağyny oilağandiki me?
– Jibekjan, beri, mağan tura qaraşy! Jüregiŋ ainymai ma?
– Səl-pəl.
– Qūdai qūtty qylsyn, janym! Köterip qalğansyŋ ğoi.
– Qoişy, tep-tez-aq pa?
– Jaŋa öziŋ de moiyndadyŋ ğoi bəriniŋ tep-tez bop jatqanyn.
– Tüu, sağan beker aitqan i̇ekem sony. Qaita-qaita betime basa beresiŋ
endi.
Biri ökpelegensip, i̇ekinşisi ökpesin tarqatqansyp, i̇eki kelinşek bir-
birine süikene, birine biri süiene sylq-sylq külip üige qaitty.

***
Qyryq şaqty adam mal-janymen, köş-köligimen Kömirşige tündeletip
jetti. Toqtamai, i̇ertesi taŋbozynan tağy köşti. «Orys jazalaityn əsker
şyğarypty. İendi albannan tiri jan qaldyrmaidy», – dedi bastauşysy
artyq söz aituğa da sabyr tappai. Ürei bilegen bərinde öŋ-tüs joq. İertesi
ūbap-şūbap tağy i̇elu qaraly üi ötti. «Orystar toqtamai atatyn
myltyğyn, ot şaşatyn zeŋbiregin süirep keledi», – dedi. Özderi körmese
de, özgeni üreilendire aitady. Qalai degenmen de, qaşqan i̇el jiılei
bastady. Solardy körip, Qojabektiŋ əieli Böbek jylaidy. «Qytaiğa qalai
jetemiz? Bizdi kim alyp ötedi?» – deidi uaiymdap. Aşyp aitpasa da, aiğa
juyq habarsyz joğalğan Qojabekti öldige sanaidy. Qimağanmen, tiri
ekenine Tazabek te küməndi, tek aituğa auzy barmaidy. Jazalauşylar kelip
qyryp ketse, köpşiliktiŋ obalyna qalarmyn, i̇endi bir-eki künde i̇eş habary
bolmasa, onda aqyryndap şegarağa jaqyndai berermiz dep tüigen.
Keşkisin apaq-sapaqta Qojabekter sau i̇ete qalğanda, quanğannan balaşa
jügirip ketti. Bir ökiniştisi, Nüsipbekterdi būlar da tappapty. Qarabūlaq,
Tauşilik, Saty, İesikti, Türgen, Qyrğyzsai, Tastyqara, Ketpendi tügel
aralapty. Tek Köktal men Jərkentke bara almapty. Ileden atpen ötuge əli
mūz qatpapty, orystardyŋ ötkelegine baruğa, tekseredi dep, ağaiyndary
jolatpapty. Nüsipbekterdi Qarabūlaqtağy i̇el ğana köripti, basqa i̇eş
jerdegiler ne kördik, ne i̇estidik demepti.
– Bir jyrağa üşeuin köme saldy ma, kim biledi? – dep kürsindi Qojabek.
– Asyğaiyq, yrğalyp-jyrğalatyn zaman joq.
Aidağan maldyŋ jauğa būiyrary da, öziŋe qalary da belgisiz
bolğandyqtan, jūrt birer malyn soiyp, i̇etin qaqtap aludy ūiğardy. Sonan
soŋ dür köterilip, Sümbe degen jerge bardy. Qazaq pen qyrğyzdy qosaqtap
quyryp jatqan qazan şūŋqyr osynda i̇eken. Orystar artynan quady,
qytailar odan ary ötkizbeidi. Pişpekten, Qaraqoldan qaşqan qyrğyzdyŋ
köbi malsyz, üisiz. Oranğan kiıminen özge ne baspanasy, ne üstinde lypasy
joq. Kiız jamylğan kempir-şal men terige oranğan bala-şağany, būtabūtağa jün-jūrqa jauyp, sonyŋ astyn panalağan qatyn-qalaşty körgende,
Tazabektiŋ töbe şaşy tik tūrdy. Jaisyz, küisiz jūrt jalaŋaş ağaştai
jūtağan. Aştan qyrylğanşa jybyrlai tūratyn köbi az künniŋ ğana
adamy. Būlarğa ne qytaidyŋ, ne orystyŋ jany aşymaidy. Būralqy itten
beter beinet tartqan halyq. İesi de joq, i̇eli men jeri de joq. Janaşyry
da joq. Ne kökke ūşyp kete almaidy, ne jerge kirip kete almaidy.
Eşkimge kereksiz.
Qazaq pen qyrğyzdy kiriptar qylyp, qalmaqtyŋ tileuin qūdai beripti.
Tau arasynan tūtqiyl şyğa kelip şabuyldaidy i̇eken. Malyn aidap, ədemi
qyz-kelinşegin öŋgerip əketedi i̇eken. Sol əketkennen keibiri qaitpai qalyp
jatqan körinedi. Aştan ölgenşe, qalmaqqa qatyn bolaiyn degen şyğar,
bəlkim, öltirip tastağan şyğar, anyğyn i̇eşkim bilmeidi. Köbin bir tün
asyryp qaita əkep tastaidy i̇eken. Selge aqqan salyndydai ne öŋ joq, ne
tüs joq, sölbireiip qaitady i̇eken qyzdar. Jany olja bolğan soŋ,
qalğanyna köz jūmady i̇eken bəri. Qorğansyz jandardyŋ tözuden özge
şarasy joq.
Şegarağa ūilyqqan jūrtty aralap qaitqan soŋ: «Būl – Albanğa kelgen
aqyrzaman», – dep bağalady Qojabek. Solai i̇ekenin qasyna i̇ergen Tazabek
te tüsindi. Şekarany küzetken qytaimen de, olarmen sybailas
qalmaqtarmen de söilesip körip, qaiterin bilmei, biriniŋ betine biri
qarady. «Men köşteriŋdi aman-esen ötkizip berem. Tek on jylqy, i̇elu qoi
jinap beriŋder», – dedi bir qalmaq. Onyŋ söite alatynyna būlar sendi.
Öitkeni onyŋ kirip-şyğyp jürgen jerine özgeler maŋailap ta bara
almaidy. Biraq onyŋ sūrağan malyn jinap berse, özderi osy qysta-aq
aştan qyrylyp qalar i̇edi. Sondyqtan onyŋ şarty «Eger mağan ömiriŋdi
qisaŋ, men seniŋ ömiriŋdi saqtap qalar i̇edim» degenmen barabar-dy.
– Könemiz be, qaitemiz? – dedi Qojabek qynjylyp.
– Basqa amal joq bolsa, könbegende qaitemiz? – dedi Tazabek te
ūnjyrğasy tüsip.
– Əueli i̇elmen aqyldasaiyq, – dedi Qojabek. – İekeui şeşti, biz bilmei
qaldyq dep jürmesin keiin. Kimde qanşa qaldy i̇eken, maldyŋ da i̇esebin
alaiyq.
Ekeui auyl qonğan maŋğa jaqyndai bergende, arğy şetten baj-būj
etken şu şyqty. «Ūryp ketti!» – degen Səmenniŋ dauysyn Tazabek
jaŋylmai tanyp, tūra şapty. Balalar töbelesip qalğan bolar dep
boljady. Qojabek i̇ekeui jetip kelse, bir Səmen i̇emes, Samsalynyŋ da,
ekeuinen i̇eresekterdiŋ de bet-auyzy men bas-közi qan-qan, jyrym-jyrym.
Bir top qalmaq būlar mal jaiyp jürgen jotanyŋ arğy betinen şyğa
kelipti de, şoqparmen, qamşymen, taiaqpen şetinen ūryp jyğyp, bar
maldy tük qaldyrmai aidap əketipti. Əiteuir, i̇eşkimdi atpapty, biraq
asynğan myltyqtary da bar i̇eken. Astyndağy atynan basqa i̇eşkimde mal
qalmady. Nağyz aqyrzaman i̇endi tudy. Aştan öludiŋ osylai bastalatynyn
Tazabek tüsindi. Ölimniŋ özinen göri ölem-au degen qaupi zor sekildi. «Endi
qaittik?» – dep, qatyn-qalaş, bala-şağada i̇es qalmady.
– Tazabek, – dedi ony Qojabek oŋaşalap, – jany alqymğa taianğanda,
adam i̇eŋ aqyrğy amalğa barady. Biz de söitpesek bolmas. Öziŋ Dəuletbai
degen ağamyzdy körip jürsiŋ, Kökşegir kelinniŋ jaqyn qainağasy. Jasy
jetpisten asty. Osydan tūp-tura i̇elu alty jyl būryn bū kisi qazaqtyŋ
qolyna tüsken tūtqyn i̇edi. On alty jasar qalmaq bolatyn. Ony
Serikbaidyŋ ağasy asyqty jilik ūsatyp asyrap alğan. Qatyn əperdi, üilibarandy qyldy. betinen qaqpai ösirdi. On altydağy bala onyŋ bərin
biledi. Birde-birimiz ol jaily közinşe söz qozğap körgen i̇emespiz. Qazir
toğyz ūly bar, bəri qazaq, bəri alban, bəri qyzylbörik. İendi, amal joq, sol
əŋgimeni əigileuge tura kelip tūr. Öitpeske ary oilap, beri oilap, amal
tappadym. Myna bizdi tonap, şauyp əketip jatqan qalmaqtardyŋ bir dökeii
osy kisiniŋ tuğan inisi Qarğa i̇eken. Soğan i̇endi Dəukeŋdi jūmsamasaq, kimdi
jūmsaimyz? İes bilgeli ağalap kele jatqan adamyma «sen qalmaqsyŋ»
degendi betim küimei qalai aitam? Keşke üige qonaq şaqyraiyn. Sen
menen göri syrt adamsyŋ, əŋgimeni Kökşegir i̇ekeuiŋ bastaŋdar, ar jağyn
men alyp ketermin. Būğan qalai qaraisyŋ?
– Qojeke-au, onyŋ ne «qalai qaraityny» bar? Köpşilik üşin bet
küimek tūrmaq, jan küiip jatqan joq pa?
...Keşkisin əŋgimeni Tazabek qalmaqtar aidap əketken maldan bastady.
Maldan airyludyŋ arty jannan airyluğa aparatynyn i̇eskertti. Odan ary
ūzaq ospaqtatqandy orynsyz sanap, qalmaq işinde Törge, Jyrğal,
Batmolda sekildi kösemderi bar i̇ekenin, solarmen kelispese, isteriniŋ
oŋalmaitynyn qadap aitty. Solardyŋ işinde Qarğa degen i̇erekşe batyr,
ataqty kösemi bar i̇ekenin aitqanda, Dəuletbai selk i̇ete qalğandai boldy.
Sonan soŋ tötelei kelip:
– Sol Qarğağa ortamyzdan Dəuletbai ağany jūmsamasaq, basqa amal
qalmai tūr. Qinalğan myna i̇eli üşin, qatyn-balanyŋ qamy üşin, ağamyz
oğan renjimes, – dep toqtady.
– Nege men baruym kerek? – dedi Dəuletbai əldebir astardy aŋğaryp.
– Ata, aiypqa būiyrmaŋyz, – dedi Kökşegir sözdi ilip əketip. – Bar
senerimiz siz bolğan soŋ, būğan amalsyz baryp otyrmyz. Öziŋiz bilesiz be,
bilmeisiz be, ol jağy bizge beiməlim, biraq sol Qarğa degen batyrdyŋ sizge
ini i̇ekenin i̇elden i̇estidik. İestigen qūlaqta jazyq joq, sony i̇estip, sözdiŋ
şyny kerek, quandyq. «Qyryludan, aştan öluden aman qalatyn boldyq.
Qūdai bala-şağamyzdyŋ köz jasyn körgen i̇eken», – dep quandyq. Öitkeni
iniŋiz bolsa, ol Qarğa sizdi tyŋdamağanda, kimdi tyŋdaidy?
– Sonda sender meni qazaq i̇emes, qalmaq dep jūmsap otyrsyŋdar ma?
Soğan közderiŋ men jetpisten asqanda jetti me? Toğyz balam men qatynym
qazaq ta, men qalmaqpyn ba? Būl ne qorlyqtaryŋ? – dep, qart i̇eŋkildep qūia
berdi.
Büldirip aldyq pa, i̇endi qaittik degendi aŋğartyp, Tazabek Kökşegirge
qarady. Ol közin jūmyp, basyn şaiqap, ündeme degendi ūqtyrdy.
– Ata! – dedi səlden keiin sözdi özi bastap. – Men sizge kelin bop
tūrğanda, balalaryŋyz ben jeŋgemiz qazaq bolyp tūrğanda, siz qalai
qalmaq bolasyz? Biraq qalmaq ta bolsa Qarğa bauyryŋyz ğoi, öz qazağyŋyz
üşin öz bauyryŋyzğa bir auyz söz aita ma degen tilek qoi bizdiki.
Sodan keiin qarttyŋ iı jibiın dedi. Basqalar da qaumalap, aştan
qyrylmas üşin, amalsyz solai isteuge tura kelip tūrğanyn aitqansyp
jatty.
Qarğağa tört kisi attandy: Dəuletbai, Qojabek, Tazabek jəne Kökşegir.
Olar auyldan ūzap bara jatqanda, Şəii i̇esik aldynda tūrğan. Üş atty üi
syrtynan ötip bara jatty. Kenet i̇eŋ aldyŋğysy tizginin tartyp, būğan
būryla qarady. Onyŋ türin körgende, Şəiiniŋ jüregi su i̇ete tüsti: jazda
jərmeŋkede körgen jalpaq bet qalmaq. Üreilengennen öne boiynan əl
ketip, i̇esikke deiingi i̇eki-üş qadamdy əreŋ attady. İenesi betine bir qarady
da, qūşaqtai aldy.
– Qarğam, ne qyldy? Bir jeriŋ auyrdy ma? Jata qoişy! Jüzik,
Jəmeş, jügirseŋderşi! Qūdai-ai, işindegisi aman bolsa i̇eken!
Bəri Şəiini qaumalap, tekemettiŋ üstine körpe tösep jantaitty.
– Aiaq asty ne boldy? Köziŋe birdeme körindi me? – dedi Jəmeş basyna
jastyq tösep jatyp.
– Közime ol köringenşe, şaitan köringeni jaqsy i̇edi. İesteriŋde me,
jərmeŋkede Sopyianyŋ ənin i̇estitin küni dəu bir qalmaqtyŋ qasynan
mūrnymyzdy basyp qaşyp i̇edik qoi? Jaŋa sony körip, tūrğan jerimde
qūlap qala jazdadym. Meni tanydy-au deimin, būrylyp, bir sūmdyq
qarady. Qaita oralyp kelip, bərimizdi qyryp ketip jürmese jarar i̇edi.
– Men Ədilbek atama aitaiynşy, Kenjeğarasyn qasymyzğa jibersin.
Erkegi bar üi i̇eken dep, qaimyğar, –dedi Jəmeş.
– Söiteiik, – dedi Jüzik te qostap.
...Keşki apaq-sapaqta i̇esiktiŋ aldy kenet tasyr-tūsyr i̇etti. Jügirip
şyqpaq bolğan Jüzikti əldekim keudesinen iterip jiberip, üige kirip keldi.
– Oibai, Səmen, atama jügir! – dedi jyğylyp jatyp.
Eŋgezerdei tört-bes qalmaq əi-şəi joq Şəii men Jəmeşti bas saldy.
Qalişa men Jüzik bajyldap ara tüspek bolyp i̇edi, i̇ekeuin i̇eki jaqqa
ūşyryp jiberdi. İesiktiŋ aldynda tağy üş qalmaq at üstinde əzir tūr i̇eken.
Jərmeŋkede körgen jalpaq bet qalmaq Şəiini öŋgerip aldy da tūra şapty.
– Men qyz i̇emespin, qatynmyn! – dedi Şəii dalbasalap.
Dəu qalmaq qyŋq degen joq. Qūlağyna Jüziktiŋ dauysy bir jetip, bir
jetpedi. Baiqauynşa, arttarynan quğyn tüspedi. Qalmaqtar qaşpaipyspai tau işine kirdi. Ə degenşe qas qaraidy. İendi tipti quğyn
tüspeitinin Şəii sezdi. Qojabek pen Tazabek bolmasa, būl auyldyŋ auyl
bolmasyn osy joly baiqady. Qalmaqtyŋ qarasy jiyrma şaqty i̇edi, köbi
jolai bölinip ketti de, aqyrynda üşeui qaldy. Bajyldap kele jatqan
Jəmeştiŋ de üni öşti.
Özgelerinen bölinip şyqqan i̇eki qalmaq tau işine i̇enip baryp toqtady.
Ekeui i̇eki jağynan ūstap, Şəiini jerge tüsirdi. Jūlqynyp i̇edi, i̇ekeui i̇eki
iyğynan basyp tyrp i̇etkizbedi. Özderinşe birdeme desti. Əldenege kelise
almai tūrğan sekildi. Osy arada zorlamaq-au dep, Şəiiniŋ zəresi ūşty.
– Mağan timeŋder!– dedi olardyŋ Uiatyn ūiatqysy kelip. – Işimde balam
bar. Baiy bar əielmin. Senderdiŋ əpkeleriŋ, qaryndastaryŋ joq pa?
Jylatpaŋdar meni!
– Əpkemiz de, qaryndasymyz da bar, tek sendei qatynymyz joq, – dedi
bireui kekete külip.
– Qazaq işinde jürip, qazaqqa qas qylasyŋdar ma? Jiberiŋder meni!
– Köp sözdi qaitesiŋ, būğan deiin qazaqqa qatyn bolsaŋ, i̇endi qalmaqqa
qatyn bolasyŋ, – dedi jaŋağy jigit jekip.
Qasyndağysy qapsyra qūşaqtap tūrdy da, i̇ekinşisi auzyn oramalmen
buyp, qolyn jippen tas qyp bailap tastady.
– Al i̇endi əŋgimeŋdi aita ber, – dedi keketip.
Sonan soŋ dəu qalmaq tağy öŋgerip aldy. Būlqynyp baiqap i̇edi, ony
anau qūmyrsqanyŋ qybyrlağanyndai da körmedi. Səl jürgen soŋ
aldarynan it ürdi. Malqorany ainala alqaqotan otyrğan bes üili auylğa
keldi. Jeke bir üige köterip kirgizdi de, aiağyn qosa bailap, tekemettiŋ
üstine döŋbekşe tastai saldy. İesikti syqyrlatyp, tyqyrlatyp ūzaq
japty. Sirə, əbden myqtağan bolu kerek. Syrttan dabyr-dūbyrdy
estigenimen, ne bolyp jatqanyn tüsinbedi. Əlden uaqyttan keiin dəu
qaranyŋ özi kirdi. Üstine ton japty da, ün-tünsiz qaita şyğyp ketti.
Auzymdy aş deiin dep jer tepkilep i̇edi, tipti moinyn da būrmady. İesik te,
tüŋlik te jabyq, tas qaraŋğy. Nege əkeldi, nege qol-aiağyn şeşpeidi, –
tüsiniksiz. Bekerden-beker əkelmeidi, beker qol-aiağyn bailamaidy, ol –
tüsinikti. Sonda ne istemek? Öltirse, aidalada-aq öltirip ketpes pe i̇edi?
Şynymen-aq zorlap qatyn qylmaq pa? Osy oidan Şəiiniŋ tūla boiy
türşigip ketti. Balağynan jylan jyljyp kele jatqandai tyjyryndy.
Osymen ömiriniŋ bitkeni me? Əkeden, şeşeden, bauyrdan, tuğan i̇el men
tuğan jerden – bərinen airylsa da, əli tirşiliktiŋ tauqymetin Tazabekpen
birge tataiynşy dep talpynyp i̇edi, ony da qūdaidyŋ köp körgeni me?
Ətteŋ-ai, qolyna bir qaru tise, dəu tūrmaq, tau qalmaq bolsa da alysyp
öler i̇edi! Keudesinen jany şyqqanşa keudesine mingizbes i̇edi! Orysqa da,
qalmaqqa da qor qylğan qūdai-ai! Būdan da jaratpai-aq qoisa qaitetin
edi?!
Auzy bailauly bolsa da, oiy bailausyz Şəii şarasyzdyqtan
şyŋğyryp jylady. Biraq jüregi şyŋğyrğanmen, üni şyqpady.
Bauyzdalğan qoidyŋ baqylyndai birdeme öz qūlağyna azar jetti. Buynyp
öluge de mümkindigi joq miskin dərmensizdikten bulyğyp öksidi.
Bir kezde i̇esik aşyldy. Biraq i̇esikten i̇eşqandai jaryq kirmedi. İesikten
engen qaraŋğylyq tynyştyqty būzbai biraz tūrdy. Sonan soŋ i̇esikti
işinen myqtap japty. Əldenemen bailady. Jaqyndap keldi de, üstindegi
tondy aqyryn alyp tastap, janyna jantaidy. Jat iıs te jaqyndady.
Artynşa qūşağymen qaqpannyŋ şappasynşa keudesin qysyp aldy da,
zildei qalmaq bar salmağyn saldy. Əiel boiynda dülei küşke bögeu
bolatyn i̇eş qūdirettiŋ joqtyğyna Şəiiniŋ közi jetti. Küştini toqtatatyn
qūdirettiŋ biri – Uiat. Tağy biri – aiauşylyq. Jəne biri – meiirim. Mūnyŋ
birde-biri boiynan tabylmasa, onda küşti ne istese de, bəri – zaŋ.
Qalmaq aiağyndağy jipti aldy da, auzy men qolyn şeşpedi. Bərin
tüsindi: baqyrmasyn, qarsylaspasyn dedi. İeŋirep jylağannan özge i̇eşteŋe
qolynan kelmedi. Üni şyqpağan soŋ:
– Təi-ke-e-en! – dedi jüreginiŋ dausymen şaqyryp.

***
Qarğa kösem dese, degendei adam i̇eken. «Qazaqtar keldi» degennen-aq
daiyndalsa kerek, ornynan tūrmai, bərine bajailap bir-bir qarap ötti.
Əldene kenet i̇esine tüskendei, Dəuletbaiğa qaita jalt qarady, sonan soŋ
esine i̇eşteŋe tüsire almağan adamşa qabağyn şytty.
– İə, tanysa otyraiyq, jönderiŋizdi aityŋyzdar, – dedi.
Aldymen Qojabek söiledi.
– Meniŋ atym – Qojabek. Myna bizdi bastap kep otyrğan aqsaqaldyŋ
aty – Dəuletbai. Men bū kisiniŋ inisi bolam.
– Men Tazabekpin. Qojabek ağanyŋ inisi bolam.
– Men Dəukeŋniŋ kelinimin, qyrğyz Qojeke batyrdyŋ qyzymyn.
Əkemniŋ qoiğan aty – Qanykei, albandardyŋ qoiğan aty – Kökşegir.
Bas şūlğyp tyŋdap otyrğan Qarğa ornynan ūşyp türegeldi.
– Apyrmai, Qojeke batyrdyŋ qyzymyn dediŋ be? Seniŋ əkeŋniŋ qalai
ölgenin öz közimmen körip i̇em, ainalaiyn. Qytailar qyp-qyzyl şoqqa
tiridei laqtyryp örtegende, qyŋq dep bir dybys şyğarmap i̇edi! Sony
körgen qalmaqtar küni büginge deiin tüsinen şoşyp ūianady. – Kökşegirdiŋ
aldyna kelip qolyn ūstady. Betine süisine qarady. – Meniŋ üiim – seniŋ de
üiiŋ, Qojeke batyrdyŋ qyzy: Törge şyq! – dedi qoltyğynan süiep.
– Siz meniŋ əkemdi ardaqtaityn adam bolsaŋyz, sizdiŋ üi mağan da üi
bolmağanda, kimge üi bolady, Qarğa ağa?
– Dəl aitasyŋ, Qojeke batyrdyŋ qyzy. Al i̇endi dūrystap jönderiŋdi
aityŋdarşy, meni qalai taptyŋdar, qaidan kelesiŋder, qandai şaruamen
jürsiŋder?
– Ony Jəkem aitsyn, – dedi Kökşegir Dəuletbaiğa būrylyp.
Dəuletbai əŋgimesin qazaqtarğa qalai tūtqyn bolğanynan bastady.
Qolyn qaqpai, maŋdaiynan şertpei, qazaq əkesi qanşama bağypqaqqanymen, öz i̇elin, əsirese kişkentai inisin köp jyl boiy ūmyta
almağanyn aitqanda, Qarğa ornynda otyra almai qozğalaqtap ketti.
– Dəuletbai – meniŋ qazaq əkem qoiğan at, öz atym – Dörböjin, – degen
kezde, ornynan Qarğa i̇eki ūmtylyp tūra almai, üşinşisinde əreŋ tūrdy.
– Əi, jüregim sezip i̇edi-au! – dedi Dəuletbaiğa qarai təltirektei attap. –
Sezip i̇em-au seniŋ tiri i̇ekeniŋdi!
Dəuletbai türegelgen boiy tūryp qaldy. İeki bauyr qūşaqtasyp,
eŋkildep i̇edəuir jylasty. Oğan qazaqtar jarty jūmysy bitkendei
jymyŋdasty.
– Qalai ūmyttyŋ, qalai? – dep, Qarğa basyn şaiqai berdi.
– Qaşan balaly-şağaly bolğanşa ūmyta almadym, i̇esimnen şyqpadyŋ.
– Apyrmai, bala bauyrdy ūmyttyrady i̇eken-au, meniŋ ūmyta almai
jürgenim balamnyŋ joqtyğynan i̇eken ğoi? – dep, Qarğa közine tağy jas
aldy.
– Bauyrdyŋ balasy bauyrğa böten bolmaidy, siz bügin ağa ğana tapqan
joqsyz, ağamen qosa bala da tauyp otyrsyz, Qarğa ağa. Jylaityn jöniŋiz
joq, – dedi Kökşegir.
– Dūrys aitasyŋ, Qojeke batyrdyŋ qyzy. Dūrys aitasyŋ, – dep, Qarğa
özin özi zorlap, azar jymidy.
Dəuletbai sodan keiin nege kelgen jönderin aita bastap i̇edi, sözdiŋ
mənisin tüsine qoiğan Qarğa ornynan tūrdy da, ağasyna qarap qolyn
qusyrdy.
– Boldy, boldy! Aldyma Qojeke batyrdyŋ qyzy kelse, qolğa tüsken
ağamdy qūl i̇etpei, ūl i̇etken qazaqtar kelse jəne jai kelmei, bir ağamdy
toğyz ūldan örbigen bir auyl i̇etip əkelse, men qazaqtardyŋ qandai şaruasy
bolsa da şeşip beruge daiynmyn!
Qarğa būlardy baital soiyp qonaq i̇etti. Keterlerinde qazaqy jönmen
būiymtai sūrady.
– Qam jemei qaita beriŋder. Maldaryŋdy kim alsa, sonyŋ özine
apartyp bergizem. Şegaradan qai küni ötetinderiŋdi bildirseŋder, so küni
şerikterge tapsyrma bergizem, bəri oidağydai bolady, – dedi.
Qarğadan qaryq bop qaitqan būlar üş qyz ben Şəiini qalmaqtardyŋ
tartyp əketkenin i̇estigende i̇eseŋgiregen adamşa i̇es-tüssiz ūzaq otyryp
qaldy. Jaryq dünieniŋ tündigi jabylyp, jer əlemdi qapas qaraŋğylyq
qymtap alğandai körindi. «Endi qaittim?» – dedi Tazabek tüŋilip. Özinen özi
sūrap, özine özi jauap bere almady. Jauaby da joq, şeşimi de joq
tyğyryq tərizdi.
– Qarğam, – dedi şeşesi dem berip, – əkeŋ ölgennen keiin de ömir sürip
jattyq qoi. Tiri adam tirşiliktiŋ tozağyn da tartady, azabyn da köredi,
odan tek öli adam ğana qūtylady. Işinde ūrpağyŋ bar əieldi jauda
qaldyrma. Ol – seniŋ bolaşağyŋ. Tek işindegisi aman bolsa i̇eken!
Qaryndasyŋ da ağam qūtqarady dep senip jatqan şyğar. Bərimiz bir sağan
senip jürmiz, şyrağym.
Tazabek anasynyŋ aitqanyn da, aitpağyn da tüsindi. «Keudemde janym
barda Şəiini jylatpaimyn!» degen uədesi de i̇esinde.
– Sabyryŋdy joğaltpa, – dedi Jüzik Tazabek myltyğyna qol sozyp
jatqanda. – Ana i̇eki qyzdyŋ ağaiyn-tuysy da daiyndalyp jatqan.
Dəuletbai ağanyŋ i̇eki ülken balasyn qasyŋa alsaŋ, onda Qarğa tağy
kömektesetin şyğar?
Dəp osy aqyldyŋ der kezinde aitylğanyn tüsinip, Tazabek Jüzikke
süisine qarady.

***
Ertesi qas qaraia dülei qalmaq tağy kelgende, «Būdan da ölgenim jaqsy
edi!», – dedi Şəii tüŋilip.
– Qatyn boluğa könemisiŋ? – dedi qalmaq i̇eŋkeiip.
Şəii basyn şaiqady. Anau bir qolymen qapsyra qūşaqtap aldy da,
ekinşi qolymen aiağyn şeşe bastady.
– Təi-ke-e-en! – dedi Şəii tūnşyğa şyŋğyryp. Tūla boiy typyrlap
qaşty. Biraq janyn da jaralağan, aryn da aramdağan qaraŋğylyqtan
qūtyla almady.

***
Tazabek bastağan alty jigit Qarğağa tağy keldi. Ol būlardy ün-tünsiz
tünerip tyŋdady.
– Törgeniŋ adamdary i̇ekenin aitularyŋnan boljap otyrmyn, – dedi
qabağyn tüiip. – Maldaryŋdy aidap əketken de solar. Bügin qaitaryp
beruge tiıs. Jigitterim ony özderi jaiğastyrady. Al mynağan özim
aralaspasam, bolmas. Sizder şai işip jaiğasa tūryŋyzdar, men
jigitterimdi əzirlei bereiin.
Jiyrma şaqty saqadai sailanğan jigit əp-sətte jinaldy. Qarğanyŋ
soŋynan tau bökterlei tike soltüstikke tartty. Dəu qorany töŋirektei
otyrğan bes üili auylğa būlar tüs aua jetti. Qarğa əldene dep qalyp i̇edi,
jigitteri lezdemde ər üidi tört-besten qorşap ala qoidy. Sonan soŋ özi
aldyğa şyğyp, aspanğa i̇eki dürkin oq atyp i̇edi, bar üidiŋ adamdary syrtqa
ytyp-ytyp şyqty. Tek üşinşi üidiŋ i̇esigi aşylmady.
– Əieliŋ ana üide, – dedi Qarğa sol üidi Tazabekke iegimen nūsqap. –
Alyp şyq!
Myltyğyn jüre kezep, Tazabek solai bettedi. Aiağy bailauly, auzy
taŋuly Şəiini kirgen bette bas saldy. Əueli auzyn şeşti de, köterip aldy.
– İendi meni öziŋ de alma, qalmaqqa da qatyn qylma, öltirip ket! – dedi
Şəii baj i̇etip.
– Şəii! – dedi birinşi ret oğan jekip. – İeger osy söziŋdi i̇eldiŋ közinşe
tağy aitatyn bolsaŋ, onda, şynynda, öltirip ketem! – Syrtqa köterip
şyqqan soŋ, aiağyndağy jibin i̇eldiŋ közinşe bəkisimen kesti de, Şəiini
köterip əkep atqa mingizgeli jatqanda:
– Tūra tūr! – dedi Qarğa qamşysyn köterip. – Atty da, i̇erdi de mynau
tauyp beredi. – Tazabek jalt qarap, Qarqara jərmeŋkesine jylda keletin
jalpaq bet qalmaqty birden tanydy. Myltyğyn soğan qarai kezene
bergende, tağy Qarğa toqtatty. – Sabyr qyl, Tazabek! Əueli əieliŋe at
alyp kelsin! – Aqyryp birdeme dep i̇edi, dəu qalmaq üii jaqqa i̇empeŋdei
jöneldi. Artynşa i̇ertteuli at jetektep əkeldi. – İendi ana atqa əieliŋdi
mingiz!
– Qaryndasym men basqa qyzdar qaida?
– Olarğa bizdi osy dəu bastap barady. Bərin de tabamyz. Al i̇endi,
Tazabek, myna dəudiŋ boijetip otyrğan öz qaryndasy bar. Jazasyna sen
sony toqaldyqqa al!
– Al, Təiken, al! – dedi Şəii aşyna ün qatyp.
– Ağasy mynandai bolğanda, qaryndasy qai oŋğan deisiŋ, Qarğa ağa?
Almaimyn!
– Onda kettik.
Jəmeşti, tağy i̇eki qyzdy tauyp alğanşa qas qaraidy. Būlardy
şyğaryp salyp tūryp, Qarğa dəu qalmaqty atynan tüsirdi.
– Mūny atyp tastağannan qalmaq azaimaidy, qazaq köbeimeidi,
Tazabek. Qamşyŋdy al da, aşuyŋdy bas!
– Atyp tastaŋyz! – dedi bir qyzdyŋ ağasy aşulanyp.
Atynan tüsip, qamşysyn salmaqtap, Tazabek dəu qalmaqtyŋ qarsy
aldyna bardy.
– Qarğa ağa, qaq maŋdaidan ūrsam, myna dülei til tartpai ketedi. Biraq
odan, öziŋiz aitpaqşy, qalmaq ta azaimaidy, qylmys ta azaimaidy, qazaq
ta köbeimeidi. Onyŋ üstine, sizden jaqsylyq körip tūryp, bir
qandasyŋyzdyŋ qanyn jüktep ketsem, sizdiŋ abyroiyŋyzğa daq salyp
ketkendei bolam. Alaida siz rūqsat berip tūrğandy paidalanyp, men mūny
öltirmei, mügedek qylyp keteiin. Öle-ölgenşe i̇esinde jürsin, özgege de
sabaq bolsyn.
– Uəi, – dedi bir qalmaq küdiktenip, – ol qamşyğa ölmeidi!
Tazabek tistenip közin jūmdy. Bükil aşuyn, yza-kegin bilegine jinady.
Qalmaqqa qarama-qarsy tūryp, sol aiağyn aldyğa sozdy da, bir ornynda
ary-beri teŋseldi.
– Ah! – dep, aqyra siltep qalğanda, öŋkiıp tūrğan qalmaq şökken
tüieşe ökirip i̇etpetinen tüsti. Tūmsyğymen jer süze jyğyldy. Üş qalmaq
jigiti jügirip kelip, jerden köterip tūrğyzbaq bolyp i̇edi, ol jany şyğyp
bara jatqandai şyŋğyrdy. Oŋ iyğy salbyrap, bos arqannyŋ ūşynşa
qoly men jeŋi salaŋdady da qaldy.
– Qolyŋnyŋ qattysy-ai! – dedi Qarğa basyn şaiqap. – Taŋdanğany ma,
dəu qalmaqqa jany aşyğany ma, ony Tazabek ajyrata almady. – Al i̇endi
joldaryŋ bolsyn! Ötetin küni habar berseŋder, osy jigitterim qarsy
alady.
– Qarğa ağa, sizge myŋ da bir rahmet!
...«Kegim qaitty ma, ökinişimniŋ orny toldy ma?» – dedi Tazabek özin
özi iştei tergep. Qatynyn zorlady, qaryndasyn qorlady. Bar qalmaqty
qyryp tastasa da, orny tolmaityn opyq. Baqyryp jylasa da, aqyryp
attandasa da, bolar is boldy, i̇endi ony i̇eşqandai qūdiret qalpyna keltire
almaidy. Zorlanğan qatyn, qorlanğan qaryndas tūrmaq, bükil halyq qorğan
tappai qyrylyp, qor bolyp jatqan joq pa? Qyrylyp jatqandarğa
qarağanda, tiriniŋ ömiri təubə i̇emes pe? Sondyqtan jasyğanyn jauy
tūrmaq, dosy da körmeui kerek. Öitse, ol da jeŋilis. Şəii de, Jəmeş te
kinəsiz. Öitkeni qorğausyz qalğan olarda qorğanatyndai şama joq. İerkek
basyna is tüskende synalady. Basyna is tüsti. Jau qorlağan qatyny men
qaryndasyn i̇endi öz i̇eli qorlamauy kerek. Jaudyŋ jauyzdyğyn körgeni
üşin, qaryndasy qaryndas, qatyny qatyn bolmai qala ma?
Özin özi qairağan Tazabek qatu minezben jan-jağyna qabağyn tüiip
qarady. Şəiige janasa kelip, tizgininen tartyp Jəmeşke qarai
jaqyndatty.
– İeŋseleriŋdi köter! – dedi özgelerge de i̇estirte. – Jarty əlemdi
qaratqan Şyŋğyshannyŋ da qatynyn jaulary tartyp əketken. Sol Börte
keiin oğan jer betinde teŋdesi joq tört ūl tuyp bergen. Sender de, qūdai
būiyrtsa, qazaqtyŋ kegin quatyn qaharman ūl-qyz tuarsyŋdar. Biz tartqan
qorlyq pen zorlyqtyŋ i̇esesin solar qaitarady.

***
Qalmaqtardan əieli men üş qyzdy qaitaryp əkelgen soŋ, jūrt
Tazabekti batyr atady. Əsirese onyŋ atağyn jalpaq bet qalmaqty
qamşymen qalai ūryp jyqqanyn aityp keluşiler jaidy. Aralarynan
qorğan bolarlyq bir ūldyŋ şyqqanyna ülken-kişi təubə desti. Alaida
dünieniŋ i̇etek-jeŋi birte-birte tarylyp kele jatqanyn bəri aŋğardy.
Sondyqtan ərkim özgeden būryn öz qamyn oilauğa köşti. Qalmaqtyŋ
qylğany mynau bolsa, qytaidyŋ körseteri tipti zor şyğar degen oimen
Qalişa balasyna oida joq ötiniş aitty:
– Balam, ary ötpei-aq, Jüziktiŋ əke-şeşesiniŋ qasyna baryp,
Kürmetiniŋ bir quysyn panalasaq kəitetin i̇edi?
– Apa, qalmaq – bir kezde qazaqtan jeŋilgen jau. Qangeldi, Raiymbek
babalarymyz olardy i̇elden, jerden quyp şyqqan. Al orys – bizdi bilep
otyrğan i̇el. Taudyŋ quysy tūrmaq, jerdiŋ jeti qat astyna tyğylsaq ta
tauyp alady. Tūqymymyzdy tūzdai qūrtady.
– Öziŋ bil, qarğam. Meniki ənşeiin bosqa əbiger bolamyz ba degen
əieldik əŋgime ğoi.
Sümbeniŋ soltüstik tau betine qazaqtar jinalsa, özen boilap, jazyqqa
qyrğyzdar ūiysty. Olardyŋ jağdaiy adam şoşyrlyq. Köbiniŋ ne
baspanasy, ne suyqta kier syrt kiımi joq. Biraq bala-şağasy köp jəne
əielden i̇erkegi az. Qaiyr sūrap, qazirdiŋ özinde qazaq arasynda qaŋğyp
jürgeni qanşama. Qystyŋ bir suyğynan qala ma, qalmai ma, qūdai biledi.
Özi de ölim auzynda jürip, olarğa qazaqtyŋ qaiyr beretinin qaitersiŋ?!
Qas qaraiğan kezde qyrğyzdar jaqtan tars-tūrs myltyq atyldy.
Olardyŋ u-şuy qazaqtardy da şoşytty. İet pisirim uaqyttan keiin əreŋ
tynyştaldy. Ne bolğanyn bilu üşin, Qojabek i̇ertesi Tazabekti i̇ertip
bardy. Qaptağan qyrğyzdan azyn-aulaq qalğanyn būlar birden baiqady.
Kiız jamylyp otyrğan jüdeu əielden jön sūrady.
– Bala-şağany basyp kete jazdap, bir top atty şauyp keldi de: «Oibai,
orystar kelip qaldy, qaşyŋdar!» – dedi. Artynşa tars-tūrs myltyq
atyldy. Bireu oibailady, bireu şyŋğyrdy, balalar jylady, töŋirek
opyr-topyr boldy da ketti. Jūrt japatarmağai şegarağa lap qoidy.
Aldynan şyqqan qytaidyŋ şerikterine de toqtamady. Toqtata almağan
soŋ, olar da atty. Jūrt batpaqqa batqandardy basa-köktep qaşty. Suğa
ağyp bara jatqandardy körip tūryp, suğa sekirip jatqandar boldy.
Birtalaiy qolynan tüsip qalğan balasyna qairyla almai zytty. Qūdai özi
keşirsin, talai qatyn qolyndağy balasyn tastai qaşty. Özennen öte
almai qanşasy qyrylğanyn bir qūdai biledi. Men ə degende sürinip
jyğyldym da, sol ornymda ölgen kisişe jata berdim.
– Orystar sağan timedi me?
– Qaidağy orystar? Qalmaqtar i̇eken bəri. Jūrt tūra qaşqanda qarausyz
qalğan maldy tügel qualap əketipti. İendi aştan öletin boldyq.
Qojabek pen Tazabek özen boiyndağy ölikterdi körip, jağalaryn
ūstady. Körip tūryp, öz közderine özderi senbedi. Ər jastağy jiyrma
şaqty bala qairaŋğa batyp, batpaqtan şyğa almai, tüngi suyqta sol küii
qatyp ölipti. Qol ūşyn beretin bir adam tabylmağany ğoi? «Sūrausyz
ölim!» – dedi Tazabek özine özi sybyrlap.
– O ne? – dedi Qojabek betine qarap. – Birdeme dediŋ be?
– Aityŋyzşy, ağa, osynyŋ bərine kinəli bireu bar ma, joq pa? Əlde öz
kinəmizden qyrylyp jatyrmyz ba? Öitkeni patşanyŋ sūrağan adamyn
bersek, orys ta, qalmaq ta bizdi būlai qyrmaityn i̇edi ğoi?
– Ony men de oiladym, Tazabek. Biraq namys ölimnen de küşti ğoi,
bərin namysqa şabamyz dep bastadyq i̇emes pe? Bizge i̇eşkim i̇eştemeni
jöndep tüsindirmei, «Būl jabaiylarğa tüsindiretin tügi joq, ait ta,
adamyn ala ber!» – dedi ğoi. Juas halyqty jündei salamyz dep oilady.
– Jündeuin jündedi ğoi, körip kelesiz!
– Ə-əi, Tazabek-ai, jany şyğyp ketpegen soŋ, kim baryp öz i̇erkimen
körge kire qoisyn, bolaşaqtan bir jaqsylyq kütumen ötemiz de bərimiz.

***
Köşti Qarğanyŋ jigitteri Mystyŋ suynan ötkizip, Attyŋ tauy degen
jerge alyp keldi.
– Osy maŋaiğa ornalasyŋyzdar, i̇eşkim timeidi, – dedi bastap əkelgen
adam.
Olar ketken soŋ, kesimdi sözdi Qojabek aitty:
– Bərimiz bir saiğa syimaimyz, mal-jannyŋ yŋğaiyna qarai bölineiik.
– Biz bərimiz ana bir saiğa syiarmyz, – dedi Tazabek şili özekti alystan
baiqap. – Qiyn-qystau künde qabatyŋyzğa alğanyŋyzğa, Qojabek ağa, sizge
myŋ qaitara rahmet! Alda da aralasyp tūrarmyz.
– Biz de sağan bauyr basyp qaldyq, Tazabek. Tört qyzymyzdy
qalmaqtan qaitaryp əkep, ülken qairat qyldyŋ. Dəu qalmaqty qamşymen
qalai ūryp jyqqanyŋdy jigitter jyr ğyp aityp jür. Kek qaitaryp
jürmesin, abai bol!
...Tazabek Ədilbek aqsaqaldy balalarymen qasyna aldy da, saidyŋ
auzyna otyrdy, al özgelerdi saidyŋ tübine jiberdi. Otyz şaqty qoiy, i̇eki
būzauly siyry, i̇eki ögizi, i̇eki bie, alty aty, jalğyz tüiesi aman jetken ol
kele sala şaruasyn yŋğailauğa kiristi. Qasyna Səmendi i̇ertip alyp, əueli
būta şauyp əkeldi de, sonymen qorşaulap qora jasady. Batys jaq saida
bir üi qalmaq otyrady i̇eken, sudy sonyŋ būlağynan tasityn boldy.
Ədilbektiŋ balalary men basqalar da būdan körgenin istep jatty.
– Apa, – dedi Jüzik i̇erteŋgi şai üstinde. – Tazabek bolmasa, biz de
qyrğyzdar qūsap Sümbeniŋ boiynda qyrylyp qalatyn ba i̇edik, kim bilsin?
– İe, qarğam, bərine təubə! Səmeniŋ de serik bop qasynda jürgen joq pa?
«Ornynda bar oŋalar» degen – osy.
Ertesinde Tazabek qalmaqtyŋ qoiyn jaiyp jürgen qazaqpen jolyğyp,
jönin sūrap i̇edi, ol:
– İe, bauyrym, – dep aŋyrai jöneldi, – keide adam ölmei qalğanyna da
ökinedi i̇eken. Əke-şeşemnen, bir ağa, bir inimnen; olardyŋ üi işi, balaşağasynan; özimniŋ i̇eki ūl, bir qyzymnan tügel airylyp, bir qatyn men bir
balamdy aman alyp şyqqanyma da təubə dep jürgen beibaqpyn. Bəri suğa
ketip öldi. Qatynymdy jetektep, kenje ūlymdy qūşaqtap, basqa i̇eşkimge
kömek jasai almadym. Büitip tiri qalğany qūrysyn! İendi mine aştan
ölmeu üşin, qatyn-balamyzben qalmaqqa qūl bop jürmiz.
– Qalmaq üi berdi me?
– Üi deitindei üi i̇emes, degenmen, əiteuir, baspana. Jarqabaqtyŋ
astyn üŋgip quystap aldyq. İeŋkeiip kirip, i̇eŋkeiip şyğamyz. Əli oŋalyp
ketermiz degen ümit qoi ənşeiin.
– Ümitten ülken ne bar deisiz, ağa? Atyŋyz kim?
– Amalbai.

***
Qaraşanyŋ aiağynda qar jauyp, qys tüsti. Syğyraiğan bilteşamnyŋ
jaryğymen bəri keşki tamaqqa bas qoiğan kez i̇edi. Irgeniŋ syrtynan gürs
etip əldene süikene qūlady. Bəri üreilenip, bir-birine qarasty. Tonyn
iyğyna ile sap Tazabek tysqa ūmtyldy.
– Baiqaşy! – dedi Jüzik saqtandyryp.
Artynşa Tazabek bir əieldi üige süirep kirgizdi. Jany bar i̇eken, i̇ernin
qybyrlatty.
– Birdeme aitqaly jatyr-au, baiğūs! – dep, Qalişa qasyna bardy. Əiel
közin bir jūmyp, bir aşty.
– Qasynda tağy bireuler bar-au, sirə? – dedi Jüzik joramaldap.
Tazabek tağy syrtqa şyqty. Dybys biline me dep, töŋirekti biraz
tyŋdady. Qaraŋğyğa közi üirengen soŋ, əieldiŋ qarğa tüsken izin baiqady.
Sony qualai baryp, i̇etpetinen qūlağan i̇eresek balağa tap keldi. Əlgini
kötere sap üige alyp kirdi. Keudesin aşyp tyŋdap, tamyryn ūstap körip,
tirşilik belgisin taba almady.
– Baiğūs bala i̇etpetinen jyğylğanda, qarğa tūnşyğyp ölgen tərizdi, –
dedi topşylap.
– Būl əieldiŋ küieui de bolu kerek, balam, qarap kelşi! – dedi Qalişa.
Tazabek tağy tysqa ūmtyldy. Iz quyp, dauys jeter jerge deiin bardy. İendi
keri qaita bergeninde, büiirlep ketken tağy bir izdi baiqady. Səl jürgen
soŋ, sürinip jyğyldy ma i̇eken, būta tübinde bük tüsip jatqan i̇erkektiŋ
üstinen tüsti. Alaqanyn mūrnyna tosyp i̇edi, jyly lep bilingendei boldy.
Ony köterip əkep oşaqtyŋ qasyna jatqyzdy.
– Əiel baiğūstyŋ əli bitken i̇eken, – dedi Qalişa, – üzilip ketti.
Erkeginiŋ jany bar ma?
– Bar, – dedi Tazabek dereu onyŋ aiaq-qolyn qarmen ysqylai bastap. –
Kiımderi jūqa, jaurağan, aş ta şyğar, qalai jetti i̇eken būl arağa? Kiımine
qarağanda, qyrğyz bolu kerek. Jağy qarysyp qalğan-au deimin? Bir qasyq
jyly süt ūrttatşy, Jüzik!
– Oibai, men qorqam, apam işkizsinşi.
– Əkel sütiŋdi! Tiri qalsa, bala-şağama sauaby tier.
– Mə, apa. Səmenime sauaby tisin.
...Ketpen-küregi joq Tazabek ölgen əiel men balasyn jarqabaqtyŋ
astyna aparyp betin jasyrdy. İerkek tüs aua əreŋ basyn köterdi.
– Balam? – dedi Tazabektiŋ betine əri ümitpen, əri küdikpen qarap.
– Balaŋ şeşesiniŋ qasynda...

***
Eki kün tolastamai jauğan qar jer əlemdi bürkep tastady. Qoi men
siyr qorada qamalyp, jylqy i̇ekeş jylqy da tebindei almai qaldy.
Mūnyŋ tübi jūt i̇ekenin Tazabek boljady. Sasqanynan şöp sūrap körşi
qalmaqqa baryp i̇edi, «Jiğanym öz malyma da jetpeidi», – dep, ol şynyn
aitty. İendi ne de bolsa dep, əkesinen i̇estigen əreketke kiristi. İeŋ əueli
Ədilbektiŋ Kenjeğarasy men Səmendi i̇ertip, taudan i̇eki qu qarağai kesip
əkeldi. Bireuin üşke böldi de, juan börenesine dəl ortadan jetek jasady.
Al qarsy jağyna i̇eki jerden basytqy qaqty. Söitip daiyn süiretpeni
üşeulep jotanyŋ küngei betine apardy. İeki basytqyğa Kenjeğara men
Səmendi otyrğyzdy da, özi jeteginen tartyp tömenge süiredi. Süiretpe
betkeidiŋ bos qaryn sypyra jöneldi. Arşylğan qardyŋ astynan qoğajua
tauyp alğan Tazabek i̇eki balağa körsetip i̇edi, tağy tabamyz dep, olar odan
beter qūlşyndy. Üşeui məz bolyp, betkeige on şaqty ret tüsip şyqqanda,
əjepteuir jaiylym arşydy. Qaiter i̇eken dep, qoradağy maldy qūia berip
edi, betkeige jabysyp, kün batqanşa türtinektedi de jatty. İertesinde
barlyq üidiŋ ülken-kişisi arpalysyp, osy ədispen jaiylym arşuğa
kiristi. Tağy bir küni Tazabek būta men şidi şauyp əkelip, baltaman turap
aralastyrdy da, malğa jem jasady. Ağaiyndaryna da sony istetti.
– Aramtamaq bolmai, men de bir jağyŋa şyğaiyn da, – dedi jaŋa-jaŋa
oŋalyp kele jatqan qyrğyz yŋğaisyzdanyp.
– Qys ūzaq. Sizge de əli jūmys tabylar. Əzirşe küş jinai beriŋiz, –
dep küldi Tazabek.
Qyrğyz Ystyqköldiŋ sarybağyşy i̇eken, aty – Tabai, qyryq segizde.
Bir ağasy, bir inisi üi işimen Tekeske deiin birge ürkip kelipti de, orystar
zeŋbirekpen atqylağan kezde, kimniŋ qaida qaşqanyn bilmei, byt-şyttary
şyğypty.
Ülken i̇eki ūlynan da sonda adasyp qalypty. Kenjesin jetektep,
qatynyn aldyğa sap əreŋ-pəreŋ beri ötipti. Qalğandaryn kütip, i̇eki kün sol
maŋaida aialdapty. Talğaju i̇etip jürgen qūrttary da tausylyp, aqyrynda
aştan öletin bolğan soŋ, qaşqandarğa i̇erip tentirei beripti. Tört kün boiy
ne qazaq, ne qalmaq ne üiine kirgizbei, ne tamaq bermei, əbden əlsirepti.
Endi öldik dep, bərinen küder üzgen kezde, kenet osy üidiŋ ot jaryğyn
qatynynyŋ közi şalyp qalypty. Aldyğa tüsip ūmtylğan i̇eken, ajalyna
asyğypty, baiğūs!
Jaz ben küzde jöndep qoŋ jinai almağan qoi maly, Tazabek qanşama
tyrbansa da, künara jauğan qardyŋ qysymyna tötep bere almai, ölgeni
ölip, ölmegeni köterem boldy. Köktemge salym qorasynda on şaqty qoiy,
jeti jylqysy, bir siyry men bir tüiesi ğana qaldy. Ūndary bitip, i̇etten
basqa qorektiŋ bəri tausyldy. Aman-esen kökke ilinse, osy malymyz da
asyrar dep ümittendi. Bir küni keşkisin:
– Bauyrlarym-au, barsyŋdar ma? – dep, Jomart üige kirip kelgende,
ölgen adam tirilip ketkendei, əielder şu i̇ete qaldy. Bəri jylap köristi.
Jylap jürip külisti. – Öŋkei tasbauyrlar, ölip qalsam da meni
izdemeisiŋder, – dedi ol da közi men mūrnyn kezek-kezek sürtip.
– Kömirşige kelmei, öziŋ ğoi qaşqan, – dep, Tazabek aqtalğan boldy.
– Auylymyzdy orystar tün işinde atqylap, qaita əke-şeşemdi aman
alyp şyqqanymdy aitsaŋşy. Kömirşige kelmek tūrmaq, körge kirip kete
jazdadyq.
– Ainalaiyn-ai! – dedi Qalişa kimeşeginiŋ ūşymen közin sürtkilep. –
El köşip kelgendei quanttyŋ ğoi bərimizdi!
– Apa, myna kisini tanymadym ğoi? – dep, Jomart tebegen atqa
qarağandai Tabaiğa sekemdene qarady.
– Ol – meniŋ qyrğyz işinde jürgen bauyrym. İel alasapyranda birbirinen adasyp jatsa, biz tabysyp qaldyq.
– İe, qūtty bolsyn, apa. Jəmeşke üilenip alğan bireu me dep,
jüregimniŋ su i̇ete qalğany.
– Jomart ağa men jaiynda, əiteuir, jaqsy oilamaidy.
– Küieuge tigendi jaman dep kim aitty? Jaman bolsa, sağan jaman
şyğar, bizdiŋ qolymyz oğan jetpei jür.
– Sonda qalai, sizdiŋ küieuge şyqqyŋyz kelip jür me?
Bəri du küldi.
– Apa, myna qyzyŋyz ne bolyp ketken? Meni keleke qylyp otyr ğoi!
Qalişadan būryn Jüzik jauap qatty:
– Öziŋ ğoi «bizdiŋ qolymyz oğan jetpei jür» degen.
– Özderiŋ i̇esimdi şyğaryp jiberdiŋder şulap. Quanğandaryŋdy da,
renjigenderiŋdi de adam bilmeidi.
Qojaq pen Sopyianyŋ jağdaiyn Jomart bilmeitin bop şyqty.
– Men senderdi izdep Tasaşyğa bardym, – dedi Tazabek birinşi ret sol
saparynyŋ syryn aşyp. – Qojaqty jol şetinde atyp tastapty. Sol arağa
kömip, beiitin taspen bastyryp kettim. Sopyiadan habar-oşar joq.
– İmandy bolsyn! Jaqsy jigit i̇edi. Ony öltirgender Sopyiany aman
qaldyrdy deimisiŋ? Qazaqqa tidiŋ dep, tiridei soiğan şyğar?!
– Bizge ony aitqan joq, – dedi Jüzik basyn şaiqap. – Qairan Qojaq-ai,
jatqan jeri jaily bolsyn!.. Öziŋ bizdi qalai taptyŋ?
– Kömirşide jolyqpağan soŋ, senderdiŋ meni ölige sanaityndaryŋdy
bildim. Biraq jer böten, i̇el böten, izdep şyğuğa jüreksindim. Kele-kele
közim üirendi, köŋilim ornyqty. Aldymen Tekes öŋirin bir süzip şyğaiyn
dep oiladym. Talai adamğa jolyqtym, talaidan sūrastyrdym. Söitip
jürip, Qojabek degen kisini taptym. «O, Tazabekti bilgende qandai!» – dep,
Qobylandyny jyrlağandai zulata jöneldi. So kisiniŋ silteuimen
töbeleriŋnen top i̇ete tüstim.
– Qojabek ağalar qaida otyr i̇eken? Izdeuge mūrşam bolmai, Uiat boldy.
Senimen birge baryp qaitpasam bolmas.
– Aituyna qarağanda, əu basta o kisi de osy maŋaiğa toqtapty. Biraq
malğa da, adamğa da jaily timegen soŋ, qys işinde Tekestiŋ küngeiine
köşip barypty. Qalmaqtar qoqaŋdap körgen i̇eken, yrqyna könbepti.
«Atasy jeŋilgen qalmaqtyŋ balasyn da jeŋdik», – dedi mağan.

***
Qojabektiŋ auylyna bara jatqan jolda Tazabek Jomarttan Dəneker
jaiyn sūrady.
– Ne özin körmedim, ne habaryn i̇estimedim, – dedi Jomart.
...Qojabektiŋ auyly i̇ekeuiniŋ kelgenine əri jylap, əri külip, artynan
kişigirim jiyn-toi jasap jiberdi. Auyp kelgen auylda alğaş ret ən
aityldy. Qalmaqtar alyp ketip, bir aidan keiin əreŋ oralğan bir əiel saisüiekti syrqyrata ənge saldy:

– Jailauynda Qarqara jatuşy i̇edik,
Toptap maldy bazarğa satuşy i̇edik.
Baimen qatar kedeige şyğyn salyp,
Şaş i̇etekten boryşqa batuşy i̇edik.

Byltyr qūlyn – biyl tai,
Bügin kedei – i̇erteŋ bai.
Diırmenniŋ tasyndai
Şyr ainalğan dünie-ai!
Kereuette kerilip jatuşy i̇edik,
Tüske taman tüŋlikti aşuşy i̇edik.
Jərmeŋkege mal satqan qalmaq kelse,
Mūrnymyzdy sasyq dep basuşy i̇edik.

Endi qalmaq qoinymda i̇erim boldy,
Būl ne degen, jūrtym-au, kerim boldy?
Paŋsyp jatqan mamyqta qairan basym,
Bosağasy qalmaqtyŋ törim boldy.

Öz ornyna i̇el qaityp qonar ma i̇eken?
Osy qorlyq köŋilden qalar ma i̇eken?
Tentiretpei i̇el-jūrtyn, tepkiletpei,
Bir azamat tizgindi alar ma i̇eken?
Tazabektiŋ töbe qūiqasy şymyrlap ketti. Būl zardy bir əiel i̇emes,
bükil i̇el aityp tūr i̇edi. Oşaq basyndağy əielden osynşama zar şyğar dep
oilamağan. Bəri bas amandyğynan basqany oilai almai qalğan zamanda
būlaişa mūŋ şağatyn əieldiŋ tabylğanyna taŋğaldy. «El i̇esin jiiä
bastağan i̇eken», – dedi özinşe oi tüiip. «Diırmenniŋ tasyndai şyr
ainalğan dünie-ai!» – dedi iştei qaitalap.
Sol sət syrttan alqam-salqam bireu aptyğa kirip keldi. İeki i̇ezui i̇eki
qūlağynda, börki qolynda. Şyrqymyzdy būzady-au degendei, oğan bəri
jaqtyrmai qarasty.
– Bauyrlar! – dedi əlgi basynyŋ buy būrqyrap. – Qūriiät! Qūriiät
boldy!
– Mynau ne deidi? «Qūriiäty» ne? – dep, Jomart Tazabekke qarady.
– Əi, qūryp qalğyr, «qūriiätyŋ» ne? – dep, bir əiel jeki sūrady.
– «Qūriiätym» sol, aq patşa qūlapty. Qaşqan qazaq pen qyrğyz
elimizge qaitatyn boppyz.
– Ony sağan kim aitty?
– Körşi auyldan üş jigit kelip, jağalai şüiinşi sūrap jür, solardan
estidim.
Jūrt senerin de, senbesin de bilmei sendelip qaldy.
– «Jaqsy söz – jarym yrys», aitqanyŋ kelsin! – dep, Qojabek betin
syipap i̇edi, bəri japatarmağai betterin syipasty.

***
Tabai men Səmen malğa qarap, Qalişa men Jəmeş üi jinap, bir sət
oŋaşa qalğan Jüzik pen Şəii qora ainalyp ketti. Jüzik qapsyra
qūşaqtap, Şəiini özine tartty.
– Şynyŋdy aitşy, Tazabektiŋ yqylasy būrynğydai ma? «Qalmaq ne
istedi?» – dep sūramady ma?
– İeşteme aitqan da joq, sūrağan da joq.
– Əi, janym-ai, nağyz i̇erkek qoi! Özi qalai iri bolsa, minezi de sondai
iri. Bireudiŋ bes balaly qatynyna da qyzyğyp, būrynğy atalarymyz
tartyp alyp üilenedi i̇eken. Jaqsy körgen soŋ söitet te. Tazabek te seni
jaqsy köredi. Jaqsy köredi demekşi, Jomartqa sen qalai qaraisyŋ, osy?
– «Qalai qarağanyŋ» ne? Sony jaqsy körip qaldyŋ ba?
– İe, joğa. Sen de qaidağyny aitady i̇ekensiŋ.
– İendi öziŋ ğoi «jaqsy köredi demekşi» dep otyrğan.
– Közinen baiqadym, sol bizdiŋ Jəmeşti jaqsy köretin siiäqty.
– Mümkin. Biraq Jəmeş beiil bere qūiar ma i̇eken?
– İekeulep iıp körsek qaitedi?
– Köreiik. Seniŋ meni iıgeniŋ siiäqty.

***
Aq patşanyŋ qūlağany, onyŋ ornyna Uaqytşa ükimettiŋ ornağany,
Qytaiğa qaşqan qazaq pen qyrğyzdyŋ öz Otanyna qaitatyny – bəri
şyndyq bolyp şyqty. Qojabekpen aqyldasyp, Tazabek jaqyn künderde
Attyŋ tauy degen jerge jinaluğa kelisti. Quantaiyn dep, būl jaŋalyqty
Tazabek Amalbaiğa da aityp i̇edi, alaida ol quanbady.
– Tuğan-tuystyŋ bərinen airyldym, i̇elde meni kim kütip tūr deisiŋ?
Köşetin köligim de joq, orta jolda beker aştan ölermin, – dedi.
Tazabek ne derin bilmedi. Auzyna söz tüspei sasty. Qasynan kete berip:
– Öziŋiz biliŋiz,– degendi zorğa aitty.
...Attyŋ tauyna i̇eldiŋ aldy bop Qojabek auyly kelgenin i̇estip, Tazabek
köşuge asyqty. Köşin tüzep, i̇endi jürgeli jatqanda, şauypkeli men
tauypkelin i̇ertip sol aranyŋ aqalaqşysy kele qaldy.
– Köş kölikti bolsyn! – dedi yqylas bildirip. – Qaşyp kelgen
qazaqtardy tügel qaitar degen būiryq aldyq. Bireu-mireu qalyp qoimasyn,
tağy qaida bar?
Aitsam ba, aitpasam ba dep, Tazabek səl oilandy.
– Kelesi saida qalmaqtyŋ qoiyn baqqan bir üi bar.
...Jūrt Attyŋ tauyna jan-jaqtan jinaldy. Balasy men əielin alyp
Amalbai da jetti. Kiımderi jyrtyq, jamau; basynda üii, astynda aty joq,
jaiau. Jağdaiynyŋ, şynynda, qiyn i̇ekenine Tazabektiŋ anyq közi jetti.
Alaida aiağannan basqa oğan ne istei alady? Adamnyŋ azğany, kiımniŋ
tozğany ərkimnen-aq aŋğarylady. Bəri tek amandyğyna riza. Malda da
siyq qalmağan: aryq-tūraq, jaman-jəutik. Kökşegir men Tūrlybai auyly
qatar keldi. Sol tüni qar jauyp, tütegen boran soqty. Aryq-tūraqtan
azdağan ğana tUiaq qaldy, kökke ilinse, köterilip kete me degen dəme jüzege
aspady. Qardyŋ qalyŋdyğy sonşalyq, ölgen siyrdy körsetpei kömip
tastady. Siyrynyŋ üstine kiızden jabu jauyp, saulyq qoiyn bosağağa
bailap bağyp, Tazabek küni-tüni tynym tappady. «Siyrym men əielim bir
künde bosanyp qalmas pa i̇eken!?» – dedi əzildep.
Ne üii joq, ne jöndem kiımi joq Amalbaidy bala-şağasymen öz
otauyna kirgizip aldy. On kün işinde kün qaita oŋaldy. Kökek aiynyŋ
şuağy jerdi de, i̇eldi de jylytty. Alaida maldyŋ qoŋy qaita
köterilgenşe jūrt amalsyz biraz aialdap qaldy.
Qytaidyŋ ülken-kişi bastyqtary qaşyp ötken i̇eldi qualap qaitara
bastady. «Qaşyp kelgenderdi bir kün ūstap qalğanyŋ – ükimet būiryğyna
qarsy şyqqanyŋ» dep, adam jasyryp qalğandardy qataŋ jazalai bastady.
Qūl men küŋge, qyz ben kelinşekke qaryq bop qalğan qalmaqtar oŋai
oljadan airylğysy kelmei, san aluan aila-şarğy jasap jatty. İerkekti öz
tuysym, ol da qalmaq dese; əieldi öz toqalym, i̇ejelgi əielim dep jatty.
Mamyrdyŋ basynda Attyŋ tauyndağylar i̇elge bet būrdy. Jük artqan
tüiesi, i̇eki ögizi, azdağan qoiy men buaz siyry bar Tazabek özgelerden
jağdaiy köş ilgeri i̇ekenin köşip kele jatyp baiqady. Üii de, maly da
joqtardyŋ ūsqyny adam şoşyrlyq: közderi şüŋireigen, jaqtary sualğan,
moinynda işi qabysqan dorbasy nemese yiyğynda myj-tyj qorjyny
ğana bar; ilbip jüredi, ybyljyp söileidi, keudesindegi jany qalai şyğyp
ketpei tūrğanyna qairan qalasyŋ. Osynşama azap pen aştyqqa tötetip
kele jatqan bar quaty – tek «Tuğan i̇elge jetsek, tuğan topyraqta ölsek!»
qana. Adam senbeitin aqiqat.
Köre-köre ölikke de Tazabektiŋ közi üirendi: aş adam əueli auyrady
eken, al auyryp əlsiregen adam jüre almai təltirekteidi i̇eken; bir kezde
jyğylady i̇eken de, qaityp tūrmaidy i̇eken. Qaltaŋdap ketip bara jatqan
əieldiŋ şöge qūlağanyn, sol qūlağannan tūrmağanyn öz közimen kördi.
Atynan tüsip, tamyryn ūstasa, jyğylğan bette-aq jürip ketken i̇eken
baiğūs. Jol şetinde körpege oranğan qalpy qatyp qalğan kelinşek,
şapanynyŋ şalğaiyn jamylğan küii siresip qalğan qart, şeşesiniŋ
baurynda qatyp ölgen bala – bərin kördi. Şegarağa jetuge bir kün
qalğanda, tau i̇etegine toqtasty. Köşken jūrtta tuyrlyqpen japqan
kişigirim tömpeşik jatty. Būl ne qylğan tuyrlyq dep, Jomart bir
pūşpağynan tartyp qalğanda, astynan bir-birine tyğylğan küii qatyp
qalğan alty kisi şyqty.
Qalmaq pen qytai şerigi qazaqtardy mal bağyp jürgen jerinen aidap
əkep orystarğa tapsyryp jatty. Şegarağa jete almai jolda ölip
jatqandarda qisap joq. Qaşqanda qalai qyrylsa, qaitqanda da solai
qyrylyp jatyr. Ne ana jaqtyŋ, ne myna jaqtyŋ jany aşymaidy. Biri
ary quady, biri beri quady. Byltyr qualap qyrğan orys biyl qaita ötkizip
alyp jatyr. Nege öitip özgere qalğanyna qazaqtyŋ aqyly jetpeidi. Öt dep
tūrğanda, tuğan jerge jetip alaiyq deidi bəri.
Mal tynyqsyn dep, birer künge aialdağan auyl abyr-sabyr bolyp
jatqan. Bir kezde Tabaidyŋ oibailağan jaman dausy şyqty:
– Ana jerde bir top adam ölip jatyr!
Tazabek öz közine özi senbedi. Balasyn qūşaqtap qyrynan jatqan əieldi
əueli ūqsatty, artynşa tanydy: Dəneker. Qatparlanğan maŋdaiynan,
şalbarlanğan betinen beinet pen azaptyŋ tabyn tanyp, soğan özin de
kinəli sezindi. İeŋkeiip, aldymen balany ajyratpaq bolyp i̇edi, tas qyp
qūşaqtap alğan i̇eken, bosatpady. Tartyp alaiyn dep, balany qolynan
ūstap i̇edi, alaqany əli jyly körindi.
– Tabai, mə, balany alşy! – dedi. – Qaraşy, jany bar ma?
– Moiny jyly.
– Apar apam men Jüzikke!
Jomart, Tabai üşeui Kemelbai men Dənekerdi bir bölek, qalğanyn
tobymen jyrağa aparyp betin jasyrdy. Şeşesi men Jüzik ot jağyp,
balany tyrjalaŋaştap qūiryq maimen sylap jatyr i̇eken.
– Tiri me? – dedi Tazabek tiri i̇ekenin körip tūrsa da.
– Adam bolar-bolmasyn kim biledi, əzirşe, əiteuir, keudesinde jany
bar, – dedi Jüzik. – Səmenime serik bolady, aman qalsa, asyrap alam.
– Körgen men ğoi, men bala qylyp alam, – dedi Tabai talasyp. – Ölgen
balalarymnyŋ ornyna qūdaidyŋ mağan bergen oljasy şyğar?
– Qatynyŋ joq, sen qaitip bağasyŋ? Öltirip alasyŋ ğoi, – dedi Qalişa
ara tüsip.
– İekeuiŋe de bermeimin, men alam, – dedi Tazabek oiyn-şyny aralas, –
balanyŋ janyn alyp qalğan – meniŋ şeşem. Sondyqtan būl bala mağan ini
bolady. Əlde özimiz bala qyp alamyz ba, Şəii? Kəne, sen aitşy!
– Apam kimge berse, sol alady. Bir-birimizge böten i̇emespiz ğoi.
– Apa, aityŋyzşy, jol da, jön de meniki i̇emes pe? – dedi Tabai degbir
tappai.
– İə, seniki, – dedi Qalişa jymiyp.– Biraq aittym ğoi sen bağa
almaisyŋ dep. Balağa əkeden būryn şeşe qajet. İeger Jüzik şeşe boluğa
kelisse, onda bala seniki.
Bəri aŋyraiyp, bir-birine qarasty. Tabai şyn-ötirigin ajyrata almai,
birese Qalişağa, birese Jüzikke jəuteŋdep otyrdy da qaldy. Balany
qimağan soŋ aitqany-au dep tüsindi.
– Apa, şyn aityp otyrsyz ba? – dedi Jüzik te betine sener-senbes
qarap.
– İe, şyn aitpağanda. Jarty-jarty bop jürgenşe, bütin bolğandaryŋ
dūrys i̇emes pe?
– Öziŋizden alystatqanyŋyz ba bizdi?
– Seni de, Tabaidy da özimnen alystatpai, birjola qasyma bailap
qoisam degen niet meniki. Mağan syilas kerek, Tazabegime tuys kerek.
Söitip köbeiip septespesek, bizge bireu syrttan kelip süieu bola ma?
– Səmenim i̇es bilip, adam bolyp qaldy, əkesiniŋ jyly ötpei jatyp
ondaidy oilağanym künə i̇emes pe, apa?
– Sağan bügin-erteŋ tie qoi dep jatqan men joq, seni tap qazir ala
qūiaiyn dep otyrğan Tabai da joq. Sözdiŋ reti kelgen soŋ, retin aittym,
qalğanyn özderiŋ oilana-tolğana jatarsyŋdar.
Balany Jüzik bauyryna basty. Atyn Səmenge ūiqastyryp Əben qoidy.

***
Şekarada Tazabekterdi alty orys qarsy aldy. Bastyğy özin İvan
Karagozin dedi me, Karazogin dedi me, əiteuir, kereŋge aiğailağandai,
dauystap tanystyrdy.
– Zdrastite! – dedi Tazabek qolyn ūsynyp.
– Aga, zdrasti, – dedi İvannyŋ qasyndağy orys osqyryna qarap. – Tart
ary aq patşağa oq atqan qolyŋdy! Qanyŋ jūğady.
İvan körmegensip qolyn almady. Tazabek tiksinip, alty orystyŋ türine
qarady. Birde-birinen jyly yqylas aŋğarmady. «Aldap ötkizip alyp
qyryp tastamas pa i̇eken?» – dedi seskenip.
– Tazabek, ne deidi mynalar? Biz de bileiik, aitsaŋşy!
– «Jomart, jolyŋ bolsyn! Hoş kelipsiŋ!» – deidi.
– Ötirik aitpa, ondai türlerin körip tūrğam joq.
– Būdan bylai tek osyndai türdi köresiŋ, üirene ber.
– Quğan orys basqa, şaqyrğan orys basqa dep oilap i̇em, olai i̇emes-au,
sirə?
– Senşe, nemene, qaşqan qazaq basqa da, qaitqan qazaq basqa ma? – dedi
bir orys tap-taza qazaqşa söilep.
Jomart jym boldy.
Şegaradan ötken soŋ, onşa ūzamai bir saiğa qondy. Mal da, kölik te,
adam da aryq bolğan soŋ, Qojabektiŋ auyly i̇ekeui bir-birinen qara üzbei,
künine on-on bes şaqyrymdai ğana jyljyp otyrysty. Bir küni İesek
Artqan degen tau bökterine jetti. Kögi köterilip qalğan şūraily jer
bolğan soŋ, mal üşin bes-alty kün aialdai tūraiyq desti. Tünde jylqy
jaiuğa ketken Tabai taŋerteŋ şapanyna orap bir qūşaq arpanyŋ masağyn
alyp keldi.
– Mūny qaidan əkeldiŋ? Bireudikin ūrladyŋ ba? – dedi Jüzik taŋyrqap.
– Bökterdiŋ küngeii tolğan masaq. Ötken küzde soldattar pisip tūrğan
egindi örtese kerek. Sabağy janğan kezde, dən toly masağy öz salmağymen
üzilip tüse bergen. Köbi küimegen, keibiri jartylai janypty. Küzde
jaŋbyrdyŋ, qysta qardyŋ astynda jatqandyqtan, azdap dattanypty,
juyp jiberip keptirseŋ, jei beruge bolady.
– Jumai-aq jei berse qaitedi?
– Onda işiŋ ötedi. Işiŋ ötken soŋ, berekeŋ ketedi.
Erteŋinde Qalişa, Jüzik, Şəii, Əben – törteuinen basqasy tügel masaq
teruge şyğyp, üidiŋ irgesin sol küni-aq arpağa toltyryp tastady.
Qojabektiŋ auyly men Amalbai da, artarynan kelgen birer üi – bəri
jappai masaq terip jetisip qaldy. Toqşylyq aştyqty az-azdap yğystyra
bastady. Əzil, külki jyl qūsymen qabat qaita oralyp jatty.
– Tabai balam i̇eldiŋ alğysyn aldy, – dedi Qalişa, sirə, ədeii söz
qozğap. Köz qiyğymen Şəiini bir şalyp ötti. – Tileuli qūdam men Əjiken
qūdağiym qandai i̇edi?! İeki perzentimen birge ketken Ağyntaidy aitsaŋşy!
«Tileulimen qūda bolam!» – dep quanyp, sol qūdalyğynyŋ qyzyğyn bir kün
de körmei Tazabektiŋ əkesi de ketti. Jazu solai ma, jauyzdyq solai ma,
bərinen airyldyq. Bizge ğana i̇emes, bükil i̇elge kelgen nəubet bolğan soŋ,
«köppen körgen – ūly toi» dep otyrmyz. İelge jetip, i̇esimizdi jisaq,
bəriniŋ jylyn birge qosyp bersek pe dep oilap jürmin. Ony Tazabekpen
aqyldasarmyz. Sodan keiin küieuge tiem dese, Jüzikke de, əiel alam dese,
Tabaiğa da rūqsat i̇etermiz. Söitemiz be, Şəii? Əlde seniŋ basqa oiyŋ bar
ma?
– Basqa oiym joq, apa. Jüzik mağan qazir jeŋgeden de jaqyn adam
bolyp qaldy, öziŋiz bilesiz. Səmen i̇ekeuinsiz i̇eş ömir süre almaityn
siiäqtymyn men.
Ekeui – əke-şeşemniŋ de, bauyrlarymnyŋ da közi.
– Solai i̇ekeni solai, ainalaiyn! Büitip qalarmyz dep kim oilağan?
Astaŋ-kesteŋimiz şyqsa da, aman-esendigimizge təubə deimiz. Tiri qalğan
soŋ, tirşiligimizdi jasamasaq, tağy bolmaidy.
– Apa, birnərse aitsam, renjimeisiz be?
– Aita ğoi, nege renjiın.
– Tabaidyŋ, Jüziktiŋ jaiyn aita beresiz, nege Jəmeş jaiynda tük
aitpaisyz?
– İe, onyŋ nemenesin aitam? Aitatyn birnərsesi bolsa, sender
aityŋdar.
– Balaŋyzdyŋ Jomart degen dosy bar i̇emes pe?
– İe, oğan ne bopty?
– Sol bizdiŋ Jəmeşke közin süzip jürgen körinedi.
– Oğan bizdiŋ qyz qalai qaraidy?
– Ağasynan qorqady.
– İe, ağasyna Jüzik i̇ekeuiŋ nege aitpaisyŋdar?
– Biz de qorqamyz.
– Qoryqpaityn jerde qorqa qalady i̇ekensiŋder əşeiin. Qyzdyŋ özi
qarsy bolmasa, ağasy qaida baruşy i̇edi? Jüzik i̇ekeuiŋnen artyla qūiatyn
jūmys pa sol?
– Boldy, apa, boldy. Sizdiŋ aldyŋyzdan öttik, – dedi Jüzik külip. –
Endigisin Şəii i̇ekeumiz jöndeimiz.
– Jöndeŋder. Küieusiz qalu – hannyŋ qyzyna da kemistik. Joqtan bar
jaqsy, jalğyzdyqtan jūp jaqsy. Jaqsyğa ūmtylğannyŋ nesi söket?
***
Mol masaqqa bola, onyŋ üstine tört qoiy qozdap, qozysy aiaqtansyn
dep, Tazabekter İesek Artqanda i̇eki apta aialdady. Köşkende Qojabekterge
de, būlarğa da ilespei, Amalbai sol arada qaldy. Az kün bolsa da dəmdestūzdas boldyq dep, Qalişa olarğa bir kiızi men körpesin berip ketti. Tağy
eki qonyp, baiağy Kömirşige jetti. Sol arada Qojabektermen qaita bas
qosty. Serikbai bolystyŋ Myrqasym deitin balasy Qaraqolda oqyp
jürip, köterilis kezinde üi işinen köz jazyp qalğan i̇eken, sūrastyra jürip,
otbasymen Kömirşide kezdesti. Sodan üş kün ötken soŋ tüs əletinde
saidyŋ auzynan bir top atty bauyrymdap qūia berdi. Jaŋylmai, tura
Kökşegirdikine tartty. Jönin bilmekke bir jağynan Qojabek, bir jağynan
Tazabek kelip, i̇esik aldynda jolyqty. Səl toqtap, i̇ekeui işke kirdi.
Kökşegirdiŋ:
– İeli üşin ölgen ardağym-au!
Basyŋa bir uys topyraq salmadym-au! – degeninen-aq top jigit
Serikbaidyŋ qazasyn i̇estirtuge kelgenin tüsine qoiysty. Aldabergen atty
keŋ jauyryndy, otty köz jigit əŋgimesin aitty:
– Şildeniŋ on birinde albannyŋ aqsaqal-köksaqaldary Qarqaranyŋ
jelkesindegi Ait töbege jinaldy. Sonyŋ işinde boldym, – dep bastady. –
Bala bermeuge kelistik. Men Şalködedegi auylyma qaittym. Bolystyŋ
pesiri tizim jasap jür degendi i̇estidim. Sodan pesirdi tauyp aldym da,
kinəgesin tartyp alyp, jyrtyp tastadym. Üş-tört künnen soŋ Əbdiqalyq
bolysqa jolyqsam, «Seni ūlyqtar tap dep jatyr, jür, baraiyq»,– dedi.
Barsaq baraiyq dep, Kirəpşiŋkege keldik. «Tizimdi nege jyrtasyŋ?» – dep,
ol meni birden tergeuge aldy. «Elden jasyryp, i̇eşkimmen aqyldaspai
jasağan tizim i̇eken», – dedim. «Ūzaqtykindegi jiynda boldyŋ ba?» – dedi.
«Joq», – dedim. Sūraq-jauabymyzdyŋ bolğan-bitkeni sol ğana. Sodan keiin
Əbdihalyqtyŋ qasyna aparyp abaqtyğa japty da tastady. Serikbai da
sonda i̇eken. Söitip orystyŋ qolyna özimizdi özimiz tapsyrdyq. İeki kün
jatyp, üşinşi küni üşeumizdi keşke taman üş atty soldat Qaraqolğa
qarai jaiau aidap şyqty. Aldymyzdan bir arbaly orys qarsy kezdesti.
«Qyrğyzdar atysyp-şabysyp bülinip jatyr», – dedi. Üş soldat ne isterin
bilmei üreilenip tūrğanda, artymyzdan jasauyl quyp jetti de, Qarqarağa
qaitadan alyp keldi. Əkelip abaqtysyna qaita tyqty. İerteŋine üstimizge
on i̇eki taranşyny əkelip tağy qosty. Kelesi i̇el jatarda üş qazaq, on i̇eki
taranşy – on besimizdi Jərkentke qarai on bes soldat tura ögizşe
tompyldatyp qualady. Bir kezde Mansūr degen taranşy boldyryp, mülde
jüre almai qaldy. Joldastary qaumalap biraz jer köterip jürip i̇edi,
bolmady, sūlap jatyp qaldy. Bir soldat at üstinen myltyğynyŋ istigimen
şanşydy da tastady. Baiğūstyŋ qūlyndağy dausy şyqty. Bizdiŋ zəreqūtymyz qalmady. Qalğanymyzdy taŋğa juyq Kegenniŋ poştasyna aidap
əkeldi. Soldattar sol arada şai qainatyp işti. Bir-bir ojau bizge de berdi.
Sonymen taŋdai jibittik.
Tazabek Aldabergenniŋ əŋgime aitysyna riza boldy: orağytpai,
ospaqtamai, naq-naq aitady. Ysylğan, kezinde bolys bolğan kisi i̇eken.
– Soldattar tağy jüruge daiyndaldy. Sol arada Serikbai tūrdy da.
«Biz Əbdihalyq i̇ekeumiz būdan ary jüre almaimyz. Aqyr atatyn bolsaŋdar,
ekeumizdi osy arağa atyp ket», – dedi. Soldattar özdi-özi byldyrlasty da,
bireui: «Jüriŋder, jaŋa ketken taranşyny quyp jetip, senderdi sonyŋ
arbasyna otyrğyzaiyq», – dedi. Köndik. Qaiqynyŋ asuyna jaqyndağanda
Əbdihalyq pen Serikbai müldem jüre almai qaldy. Sol arağa biraz
demaltty. Orystar myltyqtaryn oqtap, tasty atyp, biraz oinap-külip
otyrdy. Tağy jürdik. Birazdan keiin Əbdiqalyq pen Serikbai tağy
şarşady. Körgen közim jazyqty, sol arada soldattar i̇ekeuin attyŋ
bauyryna alyp qamşylady.
– İtter-ai! – dedi Kökşegir sol sət yşqyna ün qatyp. – Qazaqtyŋ
ardağyn kəpir sabady degen ne sūmdyq?!
– Sodan keiin Serikbaidy men demep alyp jürdim. Şarşap, bərimiz de
kibirtiktep qaldyq. Səske boldy. «Mynalardyŋ sūrqy jaman, – dedi
Serikbai qūlağyma sybyrlap. – İmanymyzdy üiireiik, būlar bizdi atady.
Qūşaqtasa qūlaiyq, sonda, bəlkim, bireumiz aman qalarmyz». Serikbai da
sony aityp bitti, art jağymyzdan myltyq tars i̇ete qaldy. Dəl aldymyzda
kele jatqan taranşy jalp i̇ete tüsti. Yŋq deuge de mūrşasy kelmedi.
Serikbai meni qūşaqtai aldy. Tars-tūrs atqylap jatyr. İekeumiz qabattasa
qūladyq. Ainalamyz kök tütin. «Əi, Əbdiqalyq, köter basyŋdy!» – dedi
Serikbai aiqailap. Serikbai meni basa qūlağan, qozğala berip i̇em, «Jat!
Jybyrlama!» – dedi Əbdiqalyq jekip. Jalp i̇etip üstime sol kezde bir
taranşy qūlady. Bauyzdağan malşa qyryldap, jany şyqpai biraz
typyrlady. Sodan keiin atys toqtady. Men əli tirimin. Bir zamatta üzengi
bauyn saldyrlatyp, bir saldat bas jağyma kelip atynan tüsti. Myltyğyn
sytyrlatyp oqtap atqaly jatyr. Men jabysyp jerge kirip baram.
Keudemde janym bar ma, joq pa, bilmeimin. Ölip bara jatqan sekildimin.
Kenet dəl qūlaq şekemniŋ tūsynan myltyq şaq i̇ete qaldy. Öldim dep
oiladym. Jer-əlem sanamnan öşip ketti. Bir kezde orystardyŋ dabyrdūbyryn i̇esti bastadym. Əbdiqalyqtyŋ üsti-basyn tintti-au deimin,
etikteriniŋ tyqyry dəl qūlaq tübimnen şyğyp jatty. Bireui alqymymnan
köterdi de, qoiny-qonşymdy aqtardy. Tilimdi salaqtatyp, ölgen kisişe
dem almadym. Sylq i̇etkizip tastai saldy. Sol kezde i̇esimnen tanyp
qalyppyn.
– Ainalaiyn-ai, ajalyŋnyŋ joqtyğy ğoi! – dep qaldy bir kempir.
– Qanşa jatqanymdy bir qūdai biledi. Bir kezde ana dünieden myna
düniege qaita orala bastadym. Qan men topyraq aralasyp, bir jaq şekem
şoqpardai bolyp qatyp qalypty. İeki közim körmeidi. Şyğyp ketken i̇eken
dep şoşydym. Közimdi japqan qandy topyraqty sipalap, az-azdan ügitip
alyp tastap i̇em, közim aşyldy. Mine myna qūlağymdy kördiŋizder ğoi, oq
tesip ötipti. Dəl qasymnan şaq i̇ete qalğanda, osyğan tigen i̇eken. –
Aldabergen tymağyn şeşip tizesine qoidy da, qoinynan susar börik
şyğaryp Kökşegirge ūsyndy. – Mine, mynau Serikbaidyŋ oq tigen börki.
Kökşegir bas sap kökiregine basty.
– Ardağym-au, ajalyŋ orystan bolğan i̇eken ğoi!?
– Kelin, sabyr qyl! – dedi Qojabek. – Ol oq – bir Serikbaiğa i̇emes,
bərimizge atylğan oq. Ajaldymyz öldik, ajalsyzymyz qaldyq. Ol oqtyŋ
əli qanşağa atylatynyn, odan qanşamyzdyŋ ölip, qanşamyzdyŋ aman
qalatynymyzdy bir qūdai bilmese, basqa i̇eşkim bilmeidi. Bəri typ-tynyş,
bəri tap-taza bola qalady degenge basqa sense de, men senbeimin. İə,
Aldabergen, söziŋdi bölip jiberdik pe, sodan keiin qaittiŋ?
– Qaituşi i̇em? Tūra sap Aqşoqynyŋ tauyna qarai qaştym. Bir şileuit
jerge jetip būğyndym. Tiri i̇ekenime əli sener-senbespin. Aŋdyp jatqan
orystar atyp sala ma dep, jan-jağyma alaq-jūlaq qaraimyn. Tilim auzyma
syimai şöl əketip barady. Jüre beruge jüreksindim əri əlim de qalmapty.
Şapanymnyŋ şalğaiymen betimdi kölegeilep jata ketip i̇em, közim ilinip
ketipti. İekindi kezinde bir-aq ūiandym. Kişkene jürip kep bir bastau tauyp
aldym. Su işip i̇em, sol arada tağy ūiyqtap qalyppyn. Keş bata ūianyp,
jaiau salpaqtap kele jatqanymda i̇eki atty kisi jolyqty. Bireui miŋgestirip
alyp, Aqtastydağy auylğa jetkizip saldy. Sonda qonyp, i̇ertesi tört adam
baryp Serikbai men Əbdiqalyqty, on bir ūiğyrdy Şoğan Qūlağan saiyna
jerlep qaittyq. Sonda Serikbaidyŋ börkin alyp qarasam, oq onyŋ
basynan tiıpti de, qany meniŋ bet-jüzimdi jauyp ketipti. Sol qandy meniki
dep ūqqan soldattar meni de öldige sanağan syqyldy. Oilap qarasam, meniŋ
janymdy söitip Sekeŋ marqūm alyp qalğan i̇eken. Sol üşin Sekeŋniŋ
aruağyna razymyn, al ūrpağyna öle-ölgenşe qaryzdarmyn!
Aldabergen közine jas alyp i̇edi, otyrğandar qosyla pysyldasty.
– Al qazir qaidan kelesiŋ? – dedi Qojabek əŋgimeni ary jalğastyrğysy
kelip. – Kökşegirdiŋ mūnda i̇ekenin qalai bildiŋ?
– Byltyr Qytaiğa qaşqanymda, üi işimdi osy Kömirşide quyp jetkem.
Şegaradan ötken soŋ, toqtamai Qūljanyŋ tübinen at basyn bir-aq tarttyq.
Mal joq, baspana joq, azyq tausylğan. Öluden basqa bolaşaq qalmady.
Tiri qalğanyma təubə qylmastai jağdaiğa jettim. Aqyry bir qyzymnyŋ
arqasynda qytaidyŋ üiin qystap şyqtyq. Qūryiat degendi i̇estip, i̇eldiŋ
aldymen qaita oraldyq. Sizderdiŋ İesek Artqanda aialdağandaryŋyzdy
jalpaq i̇el bilip otyr. Kömirşige jetkenderiŋizdi i̇estidim de, Sekemniŋ
ölimin i̇estirtuge ədeii keldim.
– İe-e, jön, jön, – dedi Qojabek soza kürsinip. – İel dep bərimiz i̇eŋirep
kelemiz, i̇elde ne kütip tūrğanyn bir qūdai bilsin!

***
Mamyrdyŋ i̇ekinşi jartysy mamyrajai boldy. Kömirşiden köşudi
Qojabek bastady.
– Tazabek, – dedi köşerinde jūrttyŋ közinşe, – qoişa ürkip Qytaiğa
birge bardyq, quğyn men qorlyqty birge tarttyq. Qūdaiğa şükir, tuğan
jerdiŋ topyrağyna tabanymyz birge tidi. Keşe ğana quğyn-sürginge salğan
orystyŋ piğyly oqys özgere qaldy degenge özge sense de, özim senbeimin.
Bilikten şyqqan bir būiryq bar şyğar. Qalai bolğanda da, i̇elge
qaitarğany – adamgerşilik. Biz sağan auyl-aimağymyzben bauyr basyp
qaldyq. Qiynşylyqta tabysyp i̇edik, jaqsylyqta da jūp jazbasaq, qalai
qaraisyŋ? Qarabūlaqqa bizben birge barsaŋ, qaitedi?
– Söitseŋşi, qainym! Söit! – dep qaldy Kökşegir de. Būryn bauyrym
deuşi i̇edi, būl joly qainym dedi iştartyp.
– Men de sizderge bauyr basyp qaldym. Birge jürsem de, bölek jürsem
de, i̇endi öle-ölgenşe bauyr bop ötem. Biz, balalardy qospağanda, əkemmen
ağaiyn-tuys bes-alty üimiz. Solardy şaşyratpai i̇elge jetkizu – meniŋ
mindetim. Ata-babamnyŋ aldyndağy boryşym. Qarabūlaq pen
Jylysaidyŋ arasy ağaiyndy jatbauyr qylyp jiberetindei alşaq jer
emes. Meniŋ jönim osyndai, Qojabek ağa.
– Jön i̇eken. Onda bizge rūqsat i̇et, i̇elge qarai jyljiyq.
– Joldaryŋyz bolsyn!
– Ağa! Ağa! – dep jügirip kele jatqan Səmenge Qojabek te, Tazabek te
jalt qarady. – Şüiinşi! Şəii əpkem bosandy!
– Ala qoi şüiinşiŋdi, ala qoi, balam! – dep, Qojabek Səmendi
bauyryna qysyp. – Bildiŋ be, kim kelipti ömirge?
– Ūl, ata, ūl!
– Şüiinşiŋe menen bir tai min, balam! Qalişa əjeŋe aita bar: əri i̇elge
aman-esen oralğanymyzğa yrym qylyp, əri Tazabekke ūiqastyryp,
nemeresiniŋ atyn Oralbek qūiaiyq.
– Bolsyn, ağa, siz aitqan atty qūiamyz! – dedi Tazabek te Səmendi
qūşaqtap.

***
Tazabekter ornalasqan Jylysai Qulyq tauynyŋ teriskeiinde,
Jalaŋaştyŋ soltüstik şyğysynda, al Qojabekterdiŋ Qarabūlağy
Jalaŋaştyŋ batysynda. İeki auyldyŋ arasy – jarty kündik jer. Jalaŋaş
– osy öŋirdegi kazak-orystardyŋ ortalyğy, jüz i̇elu-jüz alpys üili ülken
auyl. Qazaqtar üşin öte üreili meken. Öitkeni ondağy tūrğyndar: «Sender
aq patşağa qarsy şyqqansyŋdar», – dep, olarğa kekti. Al kek degen bir
kezde bitetin, tausylatyn nərse i̇emes: bireu kek alsa, i̇ekinşiniŋ onda öşi
ketedi; ol öşin alsa, ananyŋ kegi qaita ūianady, söitip jalğasa beredi,
toqtamaidy. Sondyqtan kegimiz ketti dep tüsingen orystarğa əli jetken
qazaqty ūryp ketu, oŋaşada öltirip ketu tük te i̇emes, tartynbaidy. Sebebi
zaŋdy biletin de özderi, zaŋdy i̇el işinde jürgizetin de özderi, i̇eşkimnen
qaimyqpaidy. Qazaqtyŋ olarğa qarsy keletinderi qyrylyp bitken.
Osylardyŋ bərin oilai-oilai, aqyrynda Şəiige əlimjettik jasap, ataenesin bala-şağasymen qyryp ketken i̇eki orystan kek almai-aq qūiaiyn
degen şeşimge Tazabek iştei ikemdele bastady. Ötkenniŋ ökinişi köp
bolğanmen, bügingi berekeden airylyp qalmaudy da oilady. Kek bəribir
ötkenniŋ olqylyğyn toltyra almaidy. Qaita odan beter qausatyp ketui
mümkin. Ketken i̇eseŋdi tek tynyştyq qana öteidi. Ösip-önu men kögeripkökteudiŋ odan özge oŋtaily joly joq. «Ornynda bar oŋalar» degendi,
qazaq, sirə, osyny oilap aitqan.
Namys degen tek, əiteuir, qarsylyq jasap ölu me? Əlde aqylmen aila
jasau ma? Keşe qazaqty qyrğan sol orys əli qazaqty bilep otyr. Bilik
kimniŋ qolynda bolsa, qūryq ta sonyŋ qolynda. Qūryqtauly asau
būlqynğanmen, qūryqtan qūtyla ala ma? Qūtylar i̇edi, i̇eger asaudyŋ
şamasy qūryq saluşydan asyp tūrsa. Ondai zaman tuyp ta qala ma, kim
biledi? Tek əzirge qoldan keletin qarsylyq – qyrylyp azaiyp qalmau.
Öitkeni «Jalğyzdyŋ üni şyqpaidy, jaiaudyŋ şaŋy şyqpaidy». Qazaqqa
köbeiüden özge ümit joq.
Tazabek şildeniŋ soŋynda əkesi Ömirəliniŋ, qainatasy Tileuli men
enesi Əjikenniŋ, qainağasy Ağyntai men onyŋ ūl-qyzynyŋ jylyn berdi.
Qarabūlaqtan Qojabekti, Asydan Kökşegirdi, Tasaşydan Jomartty
şaqyrdy. İel tarqap, köŋilderi jailasqan sol tüni Şəii men Tazabek
aşylyp syrlasty.
– Soŋğy kezde tūiyqtau, jūmbaqtau bolyp barasyŋ. Menen jerinip
jürgen joqsyŋ ba? – dep, əŋgimeni Şəii bastady.
– Senen nege jerinem?
– Orystyŋ qorlağany – anau, qalmaqtyŋ zorlağany – anau, sonyŋ bəri
köŋiliŋe kir bailaityn şyğar, qaidan bileiin?
– Onyŋ bəri oida tūratyny ras. İesime tüsken saiyn kek qaitarsam dep
arpalysam. Seni solardan qorğai almağanyma qorlanam. Biraq ondai
qorlyq pen zorlyqty sen ğana körip, oğan men ğana könip jürgem joq qoi?
Ony bir sen, bir men i̇emes, külli qazaq bastan keşti. İel körgendi i̇ekeumiz
birge kördik. Kinəmiz – tek qazaq bolğanymyz. Halyq qūtyla almağan
nəubetten biz de qūtyla almadyq. Aldabergenniŋ ne degenin aittym ğoi: bir
qyzyn qytaidyŋ qoinyna salyp, qys boiy sonymen kün köripti. Sol i̇endi
jaimaşuaq zamanda qazaq isteiin qylyq pa? Amalsyzdyqtyŋ, aman
qaludyŋ qailasy. Özge ūrpağyn öltirmeudiŋ amaly. İeŋ bastysy, sen –
meniŋ ūrpağymdy ösiretin anasyŋ. Qalğanynyŋ bəri – bügin, bügin bolmasa
erteŋ ūmytylatyn ötkinşi nərse. Sen men üşin sol baiağy Şəii
qalpyŋdasyŋ. Qazaq orystan jeŋildi, qazaq qalmaqtan qorlyq kördi dep, öz
halqymnan teris ainalyp ketpeimin ğoi, sol siiäqty senen de men i̇eşqaşan
suymaimyn. Öitkeni men seniŋ təniŋdi de, janyŋdy da tabynyp jaqsy
köremin. Tabynu degenniŋ ne i̇ekenin tüsinesiŋ be?
– Nege tüsinbeiin, tüsinem ğoi.
– Tüsinseŋ, əlgindei əieldik söziŋdi būdan bylai mağan aituşy bolma!
– Tek şynyŋdy ait, meni aiap aldama! – Şəii közine jas aldy.
– Qyzyqsyŋ, Şəiken, seni aldağanym özimdi aldağanym i̇emes pe? Sen
körgen qorlyqty qaryndasym da kördi. Öziŋ oilaşy, soğan bola Jəmeş
endi qaryndasym bolmai qala ma? Sen de sondaisyŋ: oğan deiin de əielim
bolğansyŋ, odan keiin de əielimsiŋ. Sen qylmys jasağan joqsyŋ, jasağan
– orys pen qalmaq. Olardyŋ qylmysy üşin sen nege jazyqty boluyŋ
kerek?
– İel kördi, i̇el i̇estidi, sodan qorqam, seni kemsitedi-au dep qysylam.
– İeldiŋ auzyna qaqpaq bola almaisyŋ. Aitady, aitady da qūiady. «İt
üredi, keruen köşedi» de de, jüre ber.
– İeldiŋ bəri senşe tüsinbeidi ğoi!
– Sağan meniŋ tüsingenim jetpei me, janym-ou?
– Sony ūqpağan men aqymaqty nesine jaqsy köresiŋ?
– Jaqsy qatyn bolğan soŋ, jaqsy körem.
– Men de seni ölerdei jaqsy körem, janym!
– Ol degen qanşalyq? Körsetşi!
– Körsetuge qūşağym jetpedi!
Şalqaiğan əieli, i̇eŋkeigen i̇erkegi qūşaqtasa ketti. Artynan əŋgimedüken ary jalğasty. Tağy Şəii tūtatty:
– Oralbektiŋ tür-tüsin baiqadyŋ ba?
– Nağypty?
– Orysqa ūqsap barady.
– İə, solai siiäqty. Sonda qalai, seniŋ qyz i̇ekeniŋdi öz közimmen kördim
ğoi?
– «Orystyŋ ūryğy ketken», – deidi Jüzik.
– «Ketkeni» qalai?
– Syrtqa aqqanda, işine de ketken körinedi.
– Olai bola ma i̇eken?
– Bolğany ğoi. İendi ne isteimiz? Ony i̇elden qalai jasyramyz? Əlde
balany bireuge berip jiberemiz be?
– Qoi, qaidağyny aitpa. Adam öz balasynan özi bas tarta ma i̇eken?
– Sony ösektep, dūşpandaryŋ sağyŋdy syndyrar dep qorqam.
– Ösek te, söz de bizdi bilemeuge tiıs, Şəiken. Özimizdi özimiz bileimiz.
Ondaiğa opyryla qalatyn meni kim dep jürsiŋ? Men ömir süruge, ol ömirdi
tek senimen birge süruge birjola bekingen adammyn. Dətim berik,
küdiktenbe!
– Janym! Seni qūdai əke-şeşemniŋ, tuğan-tuystyŋ – bəriniŋ öteuine
bergen şyğar? Qūşaqtaşy! Jalğyzym!

***
«Qyrğyz Saiğa ketip bara jatyr i̇em», – dep, Qojabek jolai
Jylysaiğa soqty. Qasynda qiiäq mūrtty qara tory jigit bar. «Baiğabyl
degen jaqynymyzdyŋ balasy, aty – Qapez, Ystambūldan oqyp keldi», –
dep tanystyrdy. Jinaqy, qağylez jigit Tazabekke bir körgennen ūnady.
Adam jatyrqamaityn aşyq-jarqyn i̇eken.
– Patşa qūlağanmen, orystar ornynda ğoi, – dedi Qojabek külip. – Biz
qyryldyq, qaşqyn boldyq, al orystar bizdiŋ iesiz qalğan malymyzğa ie
bolyp, şetinen baiyp alypty. İendi özimizdi sol maldy bağatyn malai
qylyp jatyr.
Qazaqta qazir mal da joq, bai da joq. «Kedeişilik jigitke qoi
baqtyrardyŋ» kebin kiıppiz. Jan bağys üşin men de Samsalyma Köpzip
degen orystyŋ malyn baqtyrğaly otyrmyn. İekeui bir-birin būrynnan
biledi i̇eken, «Mağan malymdy bağatyn bir-eki qazaq tauyp ber», – depti
Baiğabylğa. Qasyna Tabaidy qosyp, Səmendi jiberseŋşi soğan. Samsaly
ekeuine bas-köz bolady.
– Oğan orysyŋyz könse, tym jaqsy bolar i̇edi.
– Qapez i̇ekeumizdiŋ şamamyz Baiğabylğa jetedi, al ol Köpzipti kedei
küninen biledi i̇eken, köndirer. Ony uaiymdama, seniŋ uaiymdaitynyŋ
basqa nərse. Orysşaŋ bar, jazasyŋ, olardyŋ qyr-syryn bir kisidei
bilesiŋ, qazaqşa aitqanda, köziŋ aşyq adamsyŋ. Sen sekildi i̇elge sözi ötediau deitinderdi orystar oŋaşada öltirip ketip jatyr. Soğan qarağanda,
söitu kerek deitin olardyŋ qūpiiä ūiymy bar. Baiqap, saq jür.
– Qaidağyny aityp, qorqyta bermeŋizşi, Qojeke.
– Tazabek-au, qaidağydan qorqa beretin sen i̇emessiŋ, qaidağyny aita
beretin men i̇emespin. Aŋdyğan jau almai qoimaidy, qapy qalyp jürme.
Abyiyr Türkebaev deitin i̇endi-endi i̇elge tanylyp kele jatqan jigit bar i̇edi,
orysşa oqyğan, öz bilgenin qazaq balalaryna oqytyp jürgen, sony
qaltarys jerde öltirip ketipti. Qaraqol jaqtyŋ orystaryna malai bop
jürip orysşa üirengen Bekmyrza deitin bizdiŋ bir bauyrymyz bar i̇edi, ony
da tün işinde üiinen aldap alyp şyğyp, ūryp öltiripti. Birqasym
Serikbaev deitin inimizdi de öltirmek i̇eken, ol, əiteuir, sezip qalyp, qaşyp
qūtylypty. Būlar özdi-özi söileskende, qazaqty meŋzep: «Eki aiaqty aŋ
atuğa barasyŋ ba?» – deitin bolypty. Sonyŋ bərin köre-bile tūryp saqtyq
qylmasaŋ, qalai bolğany?
– Özimiz öitip olardan qoryqsaq, onda nege olardyŋ malyn
balalarymyzğa baqtyramyz?
– Köpzip alğaş aryp-aşyp Reseiden kelgende, Baiğabyl onyŋ otbasyn
bir jyl bağypty: sauynğa bir siyryn berip, kiım-keşegi men qazanoşağyna, işip-jemine deiin qarailasypty. Al Köpzip qazir Jalaŋaştyŋ
atamanymen jaqsy sybai, sondyqtan oğan orystar soqtyqpaidy. Sonyŋ
bərin salmaqtap otyrmyz men de, Baiğabyl da.
– Onda dūrys i̇eken, ağa.

***
«Tabai men Səmendi Jalaŋaşqa jetkizsin» degendi Tazabekke Qapez
aityp keldi. Tazabek Qojabekpen Baiğabyldyŋ üiinde Toğyzbūlaqta
jolyqty. Sodan Tabai men i̇eki balany i̇ertip Qojabek i̇ekeui Kobzevtikine
keldi. Jüzi jyly orys i̇eken, būlardyŋ Baiğabylmen birge kelgenin körip,
ornynan türegep amandasty.
– Mende, i̇eki balamda – üşeumizde i̇eki jüz qaraly siyr, tört jüzge tarta
qoi, bir üiir jylqy bar. Qysqasy, jūmys köp. Ülken balam Konstantinniŋ
aulasy keŋ, mal da, sender de sonda siiäsyŋdar. Kiız üileriŋmen keliŋder,
mende beretin üi joq, – dedi Kobzev.
– Keluin kelermiz-au, biraq bizdi būzaqy orystardan qorğai alasyz ba? –
dedi Qojabek.
– Qorğai almasam, keliŋder dep nem bar? – dedi Kobzev külip. – Bügin
kelseŋder de men daiynmyn. Qoryqpaŋdar, balalarğa da, basqağa da i̇eşkim
timeidi.
...Būl şeşimdi Tazabek otbasyna jetkizgende.
– Oibai, men qaitem? Səmendi i̇eşqaida jibermeimin! – dep, aldymen
Jüzik şorşyp tüsti.
– Seni i̇eşkim balaŋnan ajyratpaidy, birge barasyŋ, – dedi Tazabek ol
jağyn oilastyryp qoiğanyn aŋğartyp.
– Sonda qalai, bizdi bölek şyğarasyŋdar ma?
– Bölek şyğaramyz. Şəii i̇ekeuimizdiŋ otauymyzdy alasyŋ. Biz jaz
şyqqanşa apammen birge tūra tūramyz. Qojabek ağanyŋ qasynda
bolasyŋdar. Səmen men Samsalyğa Tabai bas-köz bop jürsin dep şeştik.
– Tabai qaida tūrady?
– Ony i̇endi dalağa jatqyzbaityn şyğarsyŋ?
– Apa, myna balaŋ ne deidi?
– İe, ne deidi?
– Tabaimen birge tūrasyŋdar deidi.
– İe, birge tūrsaŋ, tistep ala ma? Mynandai bülingen zamanda balaŋ
ekeuiŋdi qorğaityn da bir i̇erkek kerek şyğar?
– Yŋğaiyŋyzdy baiqadym, apa. Meni balaŋ i̇ekeuiŋ bailap bergeli otyr
ekensiz. Jibekjan, sen ne deisiŋ? Qalai qisaiasyŋ?
– Səmen – meniŋ jarty jüregim bolsa, sen meniŋ bir tiregimsiŋ. İekeuiŋdi
de közimnen tasa qylğym kelmeidi. Öitkeni senderden özge mende törkin
joq. Sen əke-şeşemniŋ de, bauyrymnyŋ da közisiŋ. Sağan apamnyŋ da,
Tazabektiŋ de jamandyq oilamaitynyn jaqsy bilesiŋ. Olardyŋ da
oilağany Səmen i̇ekeuiŋniŋ qamyŋ. Sonyŋ bərin körip, bilip otyryp, men ne
deiin? Tabaidyŋ Səmenge, Səmenniŋ Tabaiğa qalai bauyr basyp ketkenin
öziŋ de körip jürsiŋ ğoi. «Eki jarty – bir bütin» bolğandaryŋa men qarsy
emespin.
– Apa! – dep, Jüzik tağy birdeŋe dei berip i̇edi,
– Boldy, mağan i̇eşteme aitpai-aq qoi, – dedi Qalişa. Sonan soŋ: –
Balam, – dedi Tazabekke, – bir qoiyŋdy soi da, keşke Ədilbek ağaŋdy
şaqyryp, Tabai men Jüziktiŋ nekesin qidyr. Əueli Səmennen sūra. «Sen
kelisesiŋ be?» de. Ol kelisse, özgemiz qaida baramyz? Söit, balam. Toiğa
şamamyz kelmese de, mūsylmandyqtyŋ yrymyn jasaiyq.
– Maqūl, apa. Biraq būğan Tabai könbei qoiyp masqara qylmasyn.
– İe, ol könbese, Jüzik jylap qalar deimisiŋ? Bir əiel, i̇eki balağa
birdei ie bolğanğa qaita onyŋ jüregi jarylyp keter. Isiŋe kirise ber,
balam. Tabaimen men əldeqaşan söilesip qoiğam.

***
Qojabek pen Tabaidyŋ kiız üii Konstantinniŋ aulasyna qatar tigildi.
Tabai jylqyğa, Samsaly siyrğa, Səmen qoiğa ie boldy. Tabai men
Jüzikti köşirisip kelgen Tazabek keterinde əzildep küldi:
– Əpke, baiqaŋyz, orystyŋ jylqysyn aidap küieuiŋ qyrğyz asyp ketip
jürmesin.
– Söiter i̇edim, – dedi Tabai da qarap tūrmai.– Ol jaqtan, ətteŋ,
Jüziktei əiel tabylmaidy; əiel tabylsa da, Səmen men Əbendei bala
tabylmaidy; tipti olar tabylsa da, tap sendei tuys tabylmaidy, – dep,
Tazabekti Tabai qūşaqtai alyp, jylap jiberdi. – Sondyqtan sen i̇endi
būdan bylai jaman jezdeŋdi qyrğyz-qyrğyz dep qoŋaştai bermei, qazaqqazaq dep qolpaştai berseŋşi!
– Söziŋe qūldyq! Seni qolpaştamağanda, kimdi qolpaştaimyn? Jüzik,
Səmen, Əben – törteuiŋ jer betindegi i̇eŋ jaqynymyzsyŋdar bizdiŋ. Üiimiz
bölek bolğanmen, tirligimiz bir.
– Sol birlikti qūrğan sensiŋ,– dedi Tabai közin sürtkilep. – Sen aman
jür. Biz sağan atqosşy bola alsaq ta jarar.
...Tazabek Jalaŋaşqa jiı kelip tūratyn boldy. «Körip kelşi!» – dep
Şəii jūmsaidy, «Bilip kelşi!» – dep şeşesi jūmsaidy, öziniŋ de kelgisi,
körgisi kelip tūrady. Qirağan, küiregen ömirdi qaita qūrsaulağan Jüziktiŋ
qylyğyna qairan qalyp riza. Tabaidyŋ qybyn tauyp, birese: «Səmenniŋ
atasy-au!» – deidi, birese: «Əbenniŋ əkesi-au!» – deidi. Dardai i̇erkek soğan
dalaqtai bolady, sony ər i̇estigen saiyn basy baqyttan bir ainalmai, myŋ
ainalyp ketedi-au, sirə?! Bir kelgeninde Jüzik öŋi qaşyp, üreilenip qarsy
aldy.
– Ne boldy? Öŋiŋ qaşyp ketipti ğoi? – dedi Tazabek tiksinip.
– Oibai-ai! Jaŋa ğana baiağy i̇eki jauyz orystyŋ bireuin kördim, – dedi
dəl sol orys aldynda tūrğandai qalşyldap. – İekeumiz de bir-birimizge
bajyraia qarap qaldyq. Tanydy, ittiŋ balasy. Ol atty, men jaiau. Tap
beredi i̇eken dep, tizem dirildep, jyğylyp qala jazdadym. Ötip baryp,
artyna būrylyp qarady. Syrtymnan qai qorağa kirgenimdi baqylady ma,
joq pa, onysyn bilmeimin, men artyma qaraudan qorqyp, üige zorğa jettim.
Əi, beker kelgen i̇ekemiz Jalaŋaşqa. Meniŋ küieuim i̇ekenin bilse, ol
aldymen, qūdai biledi, Tabaidy öltiredi. Balalarğa da ziiän jasai ma, kim
biledi. Sen saq bolşy. İendi bizge köp kele berme. Közine tüsseŋ, seni
aŋdidy. Jalğyz-jarym qazaqty közge tüspeitin jerde orystar öltirip
ketip jatqan körinedi. Ondai sözdi osyndağylardan künara i̇estimiz.
– Körgeniŋ qaisysy?
– Jiren mūrt jastauy. Şiltigen aryq. Közi biraq öŋmeniŋnen ötedi:
sondai suyq, yzğarly.
– Menen būryn Tabaidy saqtandyr, özine de, balalarğa da abai bolsyn.
Tağy birer künnen keiin Tazabek Jalaŋaşqa kelip, keşteu, biraq kün
batpai qaitty. Toğyzbūlaqty basyp, Jylysaiğa Aqtoğai arqyly ötpek
boldy. Aqtoğaiğa jete bergeninde kün batty. Nege i̇ekenin, «Sen saq
bolşy» degen Jüziktiŋ sözi i̇esine tüsti. Jan-jağyna qarady. Qaraŋğy
tüskenşe Aqtoğaidan ötip keterin boljady. Atyn tebinip, jedeldete
jürdi. Əldebir saqtyqpen tömengi ötkelge būrylmai, Sarqamys jaqqa
örlep ketti. Sol sət ötkel jaqtan myltyq tars i̇ete qaldy. Zyŋ i̇etken oq
jelke tūsyn janai ötti. Ölimniŋ üreii öne boiyn mūzdatyp jiberdi. Jalt
qarap, myltyq kezengen i̇eki attynyŋ özen jaqtan şyğa kelgenin kördi de,
tūra şapty. İekinşi oqtyŋ atylğanyn tu syrtymen i̇estidi. Sarqamystyŋ
qorysyna kire bergende, üşinşi oq tap qasyndağy şyrğanaqty kirş
etkizip qiyp tüsti. Ajaldyŋ ainalsoqtap jürgenin jüregimen sezdi. Qalyŋ
ağaştyŋ arasynda jol – bireu, adastyra almaidy, atpen tyğyla da
almaidy, ne isteui kerek? Ne de bolsa təuekel dep, Şaryn özeninen
ötpesten atynan qarğyp tüsti. Kök şūbardy qamşymen bir-eki salyp
jiberdi de, özi oŋ jaqtağy Aqtoğaidyŋ qalyŋyna qoidy da ketti.
Quğynnyŋ kelip qalaryn boljap, onşa ūzamai jata qaldy. İeki orys
qyryq-elu qadam jerden qoqaŋdap öte şyqty. Ornynan tūryp, aŋnyŋ
jymy ma, maldyŋ izi me, bir taptaurynğa tüsip, ördegi Moinaqtyŋ
jotasyna qarai tartty. Toğai bir jerde şalaŋ, bir jerde qalyŋ,
jaltaqtap, saqtana qaşty. Birazdan keiin oilana bastady. İekeulegen orys
qūtqarmauy mümkin. Aqyr öletin bolğan soŋ, jastyğymdy ala jatyp, tym
qūrysa bireuin men de öltireiin dep bekindi. Kenet at kire almaityn
qorysqa jata qalğysy keldi de, at kire almaityn jerge oq kire alady ğoi
dep, qaita qobaljydy. Kökşūbardyŋ üstinde iesi joq i̇ekenin körgen soŋ,
söz joq, i̇eki orys keri qaitady. Sonda qaida barady, mūny qaidan izdeidi?
Jaiau adam özennen öte almaidy, sondyqtan olar mūny Şarynnan ötip
alğan soŋ tyğyldy deui mümkin. Bir şatassa, sodan şatasady. Olai oilasa,
ekinşi ret şatasyp, onda özendi qūldai qaşty dep quady. Al i̇eger özennen
ötpedi dep i̇eseptese, ötkeldiŋ tek ör jaqta i̇ekenin biledi, onda özendi
boilai quady. Alda-jalda oğan da, būğan da düdəməl bolsa, onda i̇ekeui i̇eki
bölinip, biri özendi qūldai, biri boilai izdeidi. Qūdai sətin berse, sonda
birge bir kezdesip qaluy mümkin.
Qaraŋğy tüsken saiyn Tazabek batyldanaiyn dedi. Qaşa-qaşa
toğaidyŋ şetine jaqyndady. Örgi ötkel osy arada. Jaiau adam toğai
işinde baiqalmaidy, al atty adam alystan qaraŋdaidy. Olar būdan
qarsylyq kütpeidi, qaşqynnyŋ maqsaty tek qaşu, qəitse de qūtylu dep
sanaidy. Sony paidalanuy kerek. Ötkeldiŋ tūsyna kelip biraz oilandy.
Quğyn arğy betten kelse, osy aradan beri ötedi; bergi jaqtan kelse, ary
ötedi. Būdan keiin tyğylatyndai toğai joğyn biledi, sondyqtan osy
aradan ūstaimyz dep senedi.
Ötkeldiŋ bergi betindegi səmbi talğa közi tüsti. Şaşaqtary jerge
jetkenşe salbyrap, qūrğan şymyldyqşa döŋgelenip tūr i̇eken. Soğan
tyğylsa, körinbeitinin birden boljady. Sudan ötip kele jatqan quğynşy,
söz joq, sodan – səmbi taldan – sekemdenedi. Al joldyŋ i̇ekinşi jağyndağy
itmūryndy i̇elemeidi. Biraq ol da bir adamdy qalqalai alady. Seziktengen
adam səmbi talğa alaŋdap kele jatqanda, itmūryn jaqtan atylyp baryp
bas saluy kerek. Sol oiğa bekindi de, qamşysyn oŋtailap itmūrynnyŋ
tübine tyğyldy.
Qaraŋ i̇etken attylyny Tazabek arğy betten baiqady. Qol-aiağy suynyp
qūia berdi. Ol – atty, būl – jaiau. Onyŋ myltyğy bar, būl qūrqol:
qamşysynan basqa qaruy joq. Onyŋ aldynda Tazabektiŋ jazyğy joq, al
ol mūnyŋ bükil qaiyn jūrtyn qyryp salyp, alğaly otyrğan əielin
zorlady. Onymen qoimai, i̇endi özin öltirmek. Qazir qaisysy qatelesse, sol
öledi. Ol da saq, būl da saq. Bərin səttilik şeşedi.
Ötkelden ötip kele jatyp, quğynşy səmbi talğa jaltaqtai berdi. Ol
özennen öte şyqqanda, Tazabek itmūrynnyŋ tasasynan saqpanşa atyldy.
Sol qolymen atynyŋ şylbyrynan şap berdi de, oŋ qolymen i̇etegine
jarmasty. Myltyqtyŋ dümimen ūrmaq bop, orys qolyn kötere bergende,
būl qamşymen qaq bastan bir tartty. Myltyğy qolynan susyp, jiren
mūrt i̇eki büktetilip i̇erdiŋ qasyna qūlady. Tazabek attan jūlyp aldy da,
keudesin tizesimen basyp tūryp, şylbyrdyŋ bir ūşyn keŋirdegine orap,
ekinşi ūşyn yşqyna tartqanda, qylğynğan orystyŋ typyr i̇etuge ğana
şamasy keldi.
Tazabek tez qimyldady. Əueli orystyŋ atyn ağaşqa bailap qoiyp, özin
köterip aparyp özenge ağyzyp jiberdi. Sonan soŋ myltyğyn alyp, atyna
minip, ötkelden arğy betke ötti. İekinşi orys aman ketse, tağy tynyştyq
bolmaitynyn tüsindi. Sondyqtan i̇endi sony aŋdydy. İeger ol özenniŋ
tömengi jağyna ketse, ol aradan mūny tappağan soŋ, söz joq, keri oralady.
Oralady da, serigin izdeidi. Izdegende, osy ötkelge kelmegende, qaida
barady?
Sol oiy dūrys bolyp şyqty. Biraz jürgen soŋ qarsy aldynan atty
adam qaraidy. Tanytpau üşin, Tazabek i̇erdiŋ üstine i̇etpettep jatyp aldy.
Ol mūny öz serigim dep oilap:
– Ty ço? Ço s toboi? – dedi dauystap.
Tazabek tym jaqyndasam, tanyp qūiar dep, basyn kötere berip atyp
saldy. Anau yŋq dedi de, jalp i̇ete qaldy. Köterip aparyp ony da, i̇eki
myltyqty da Şarynğa laqtyrdy. Sol arada i̇eki attyŋ i̇er-tūrmanyn,
toqymyn sypyryp alyp, özi mingen attyŋ jügeninen basqasyn tügeldei
özenge ağyzyp jiberdi. Bos atty quyp jiberdi de, özi i̇ekinşi atty jaidaq
minip Jylysaiğa jetip aldy. Sonan soŋ onyŋ jügenin, şylbyryn
bəkisimen turap-turap tastyŋ astyna bastyryp ketti. Auyl maŋyn ainala
qarap jürip, Kökşūbaryn jaiylyp tūrğan jerinen tauyp aldy. Aman
keldiŋ be degendei, aty oqyranyp qarsy aldy.
– Januarym! – dedi jalğyz kuəni basynan qūşaqtap. – Bir aman qaluyn
qaldym, alda i̇ekeumizdi əli ne kütip tūrğanyn kim biledi?!

***
Jalaŋaşqa barsam ba, barmasam ba dep, Tazabek köp tolqydy. Barmasa,
bərinen būryn Kobzev küdiktenui mümkin; barsa, Jüzikke bərin özi bildirip
qoiuy kədik. Ary oilap, beri oilap, «Jaraidy, Jüzik bilse, bile bersin», –
dep şeşti.
Tabaidikine kirip, Əbendi betinen süiip jatqanda, Kobzevtiŋ kişi
balasy kelip:
– Sizdi əkem şaqyryp jatyr, – dedi.
Jüzikpen jüre amandasty da, şyğa jöneldi. Kobzev qulana közin
syğyraitty.
– Sende, osy, myltyq bar ma?
– Bar. Aŋşylyq jasa dep Vasilii Berbitskii i̇eski qosauyzyn bergen.
– Sen onymen adam atyp körgen joqsyŋ ba?
– Bir-eki ret oqtaldym, biraq reti kelmedi.
– Qūpiiä bolmasa, aitşy, qai kezde oqtaldyŋ?
– Birinşi ret əkemdi atyp ketkende. İekinşi ret ata-enemdi, qainağam
men onyŋ i̇eki balasyn öltirip, ölikterin üi-mülkimen birge örtep ketkende.
– Olardy kim öltirgenin bilemisiŋ?
– Əkemdi öltirgen Kirəpşiŋkeniŋ əskeri, al əielimniŋ əke-şeşesi men
bauyrlaryn öltirgen – Jalaŋaştyŋ i̇eki kazak orysy. Olardyŋ aty-jönin
de, tür-tüsin de bilmeimin. Öitkeni özim olardy körgem joq.
– Körseŋ, kəiter i̇eŋ?
– Öltirer i̇em.
– Dūrys. Seniŋ ornyŋda bolsam, men de söiter i̇em. Al i̇endi i̇ekeumiz
bylai keliseiik. Sen būdan bylai būrynğy kegiŋdi ūmyt. Kinəli i̇eki kazak
orys öldi, kim öltirgeni belgisiz. Olardy sen öltirseŋ de, men seni
kinəlamaimyn. Öitkeni olar özine tiısti jazasyn aldy dep sanaimyn.
Olardyŋ ondai adam i̇ekenin men de biletinmin. «Saqtyqta qorlyq joq»
deisiŋder qazaqtar. Saqtanyp, myltyğyŋdy būdan bylai taqymyŋa basa
jür. Əsirese aidalada. Qaruyŋnyŋ bar i̇ekenin bilse, kim de bolsa
qaimyğar. Al i̇eger meniŋ tilimdi alsaŋ, jağdaiyŋ kelse, ne Jalaŋaşqa –
Tabaidyŋ qasyna, ne Toğyzbūlaqqa –Baiğabyldyŋ qasyna qys tüskenşe
köşip al. Seniŋ Jylysai men i̇eki arada jalğyz jüre beretiniŋ mağan
ūnamaidy. Janym aşyğan soŋ, seniŋ myna tuystaryŋdy jaqsy körip
qalğan soŋ aityp otyrmyn mūny. Adamnyŋ adamğa jany aşuy kerek qoi,
solai i̇emes pe?
– Solai. Şeşemmen aqyldasyp köreiin. Tabaidyŋ əieli – meniŋ qatty
syilaityn adamym. Əielim de ony menen artyq körmese, kem körmeidi.
Solar üşin ğoi i̇eki arada şapqylap jürgenim.
– Onyŋ jaqsy. Adamdy syilağan adam – jaqsy adam. Men de seni sol
üşin syilaimyn.
...Jüziktiŋ zəresi ūşyp otyr i̇eken.
– Nege şaqyrypty? – dedi tabaldyryqty attar-attamastan. Jağdaidy
Tazabek tüsindirgen soŋ, Jüzik onyŋ betine bir sət seziktene qarady. –
Bəse, birazdan beri körinbei ketip i̇edi. Şynyŋdy aitşy, seniŋ i̇eşqandai
qatysyŋ joq pa? Osy joly bizge ūzaq kelmei kettiŋ ğoi?
– Olardy men öltirsem, kegimniŋ qaitqany; basqa öltirse, qūdaidyŋ
jazasyn bergeni; al sağan keregi olardyŋ ölgeni i̇emes pe? Sondyqtan ony
söz qyp qaitesiŋ, odan da köşip keleiik pe, joq pa, sony aitsaŋşy.
– Ony Qojabek ağamen aqyldassaŋşy, köpti körgen kisi ğoi.
...Qojabek birden qūptady:
– Salt basty, sabau qamşyly i̇emes, mal-janyŋ bar adamsyŋ, Jalaŋaş
sağan qol bolmaidy. Toğyzbūlaq taiaq tastam jerde, meniŋ aqylymdy
alsaŋ, Baiğabyldyŋ qasyna köş. Ainalasy aşyq, mal ūstauğa qolaily.
Osy oidy şeşesi Qalişa da, auyldyŋ aqsaqaly Ədilbek te qūp kördi.
Şəii tipti quanyp ketti. Söitip qaraşanyŋ qara suyğynda qauyrt köşetin
boldy. Auylymen qoştasyp, ağaiyndaryn şaiğa şaqyrdy. Ədilbek
aqsaqal kütpegen qoşemet körsetti:
– Jas bolsaŋ da, bizge bas boldyŋ, – dedi Tazabekke. – Birigip jürsek,
basqağa jem bolmaitynymyzğa közimizdi jetkizdiŋ. Sağan arqa süiep ary
öttik, aman-esen beri öttik. Bireuden ilgeri, bireuden keiin kün keşip
jatyrmyz qazir. Bas aman bolsa, bəri birte-birte ornyna keler. Öz
otauyŋdy özgege berip, alys-jaqynnyŋ jağdaiyn jasap jatqanyŋdy
bərimiz de körip-bilip jürmiz. Seniŋ de basyŋa adam tözbeitin teperişter
tüsti. Sasatyn jerde saspadyŋ, jünjitin jerde jünjimediŋ. Öziŋ tügil,
özgeniŋ qamyn jediŋ. Men əkeŋniŋ bauyry əri öziŋniŋ ağaŋ retinde sağan
dən rizalyğymdy bildirip, kenje ūlymnyŋ jaŋa otauyn kelin i̇ekeuiŋe
syiladym. Ony sen meniŋ ğana syiym demei, osynda otyrğan öziŋe barşa
ağaiynnyŋ syi-siiäpaty, qūrmeti dep tüsin.
Tazabek ne derin bilmei, tek. «Oi, ağa! Oi, ağa!» – dei berdi.
– Al, qainym! – dedi Ədilbektiŋ əieli əŋgimeni ədeii jyldam
jalğastyryp – Men sağan kəri dausymmen bir ən salyp bereiin.
Dünie – qyzyl tülki būlaŋdağan,
Baq taisa, i̇erge dəulet qūralmağan.
Künine myŋ bir pəle jolyqsa da,
Sonda da küder üzbe bir alladan!
– Myŋ jasaŋyz, jeŋge! – dep, Tazabek kelip qūşaqtap jatqanda, Şəii
jeŋgesiniŋ basyna aq tübit şəli əkelip japty.
Jūrt merekege tap kelgendei məz-meiram bolysty.

***
Baiğabyl Tazabektiŋ i̇eki üiin öz qasyna qondyrdy. Kelgen küni-aq
erulikke şaqyrdy. Kişigirim toi jasağandai qūrmettep, Qapezge ən
aittyrdy. «Balam, şeşeŋ i̇ekeumiz as-suymyzdy berdik, i̇endi sen əniŋdi ait.
Bauyrlaryŋdy bauyryŋa tart!» – dedi. «Sizden rūqsat bolsa, nege
aitpaiyn?!» – dep, Qapez dombyrasyna dereu qol sozdy. Közin jūmyp, səlsəl teŋselip, ūzaq ünsiz tartty.
Mūŋdy saryndy Tazabek titirkene tyŋdady. Qapez qabağyn şytty.
Dombyrasy kenet qatqyldau ünge köşti de, artynşa Qapezdiŋ dausy
arqyrai jöneldi:
– Şaltabai – meniŋ atym, əkem Alpar,
Öleŋge jas kezimnen boldym iŋkər.
Orystyŋ myŋ soldattyq bağasyndai,
Tazekem ötip ketti-au qairan sūŋqar.
Meniŋ atym Şaltabai,
Asyldan soqqan baltadai.
Üi keŋeiip dalağa ainalyp ketti me, dala üige kirip, üi keŋeiip ketti
me, Tazabek tüsine almai qaldy. Qapezdiŋ ən aitysy adamdy syiqyrlap
tastaidy i̇eken. Sonşalyq əser i̇etken sözi me, əni me, ajyrata almai qaldy.
«Qazaqqa atym şyqqan qyran i̇edim, Qairylyp qanatymnan jarğa qondym»,
– deidi qairan Şaltabai atam. Tazabek ağasynyŋ özin de, zamanyn da
aŋsaidy. Atyn ardaqtağan qazağy araşa tüse almaidy: şarasyz. Öz i̇elin,
öz jerin qorğağany üşin jazyqty. Bərinen tüŋilip, bərinen küder üzip,
dauysym qūdaiğa jete me dep kijine būlqynady.
Dombyrasyn ünsiz küiledi de, Qapez i̇ekinşi əndi şyrqai jöneldi:
– Auylym köşip barady taudan asyp,
Taudan asqan būltpenen aralasyp.
Köştiŋ soŋy ketkende kökke siŋip,
Bauyrymdy jyladym jerge basyp.
Əridai, kökem,
Bir ketken soŋ kökemdi
Körer me i̇ekem?!
Əri sağynğan, əri ökingen sezimdi Qapez sonşalyq bir airyqşa əuenmen
jetkizdi. Tazabek tüsindi: ənge qosyp öz mūŋyn da şaqty. Özi de baiqamai,
Tazabek qatty kürsinip qaldy. Qapez betine jalt qarady. Janary jalt i̇ete
tüsti. Tazabek yŋğaisyzdanyp, qozğalaqtap qaldy.
– Jalaŋaştyŋ tauynan kekilik qudym,
Jetkizbeitin bolğan soŋ, sekirip qudym.
Köşiŋe i̇ergen köŋilimdi jūbata almai,
Jalaŋaiaq soŋyŋnan ökinip qudym.
Qairan i̇erkem,
Qaita ainalyp öziŋdi
Körer me i̇ekem?!
Tazabek alküreŋ tartqan Qapezge tesile, syr tarta qarady. Anandai
sözdi i̇eşbir ənşi ənşeiin aita salmasyn sezdi.
– Qairan i̇erkem,
Bir körmei-aq öziŋdi
Öler me i̇ekem?!
– Boldy! Qaidağyny aityp kettiŋ, – dedi Baiğabyl jaqtyrmai.
– Men i̇emes, əke, i̇el ğoi būl əndi şyğarğan.
– İe, men de birdeme bilem, i̇eldiŋ ənin jamylyp, öziŋniŋ syryŋdy aityp
otyrsyŋ.
Baiğabyl Tazabektiŋ oiyn tap basty: əuen i̇eldiki bolğanmen, ondağy
mūŋ Qapezdiki i̇edi. Sol joramalyn anyqtai tüsu üşin, syrtqa şyqqanda
Qapezdiŋ özine saual tastady:
– Bir ğajap qyzdan airylyp qalğansyŋ-au, sirə?
– «Ğajap» degen jai söz ğoi, ol qūdiret bolatyn. Ony körgen saiyn
men qaita tuğandai bolatynmyn.
– İendeşe nege airyldyŋ?
– Ilim izdep Ystambūlğa ketkenniŋ ökinişi ğoi!
Osy künnen bastap Tazabek Qapezdi əuliedei syilaityn boldy. Onyŋ
şyrqağan kezi tūrmaq, yŋyldap ən salğan sətiniŋ özi jüregin suyrardai
süisintetin. Ne degen siqyrly dauys?! Mamyq ün, asqaq sezim, mūŋdy
ökiniş, i̇erke minez, tapqyr oi, nazdy qylyq, sypaiy peiil – bəri onyŋ
əninen, türlengen üninen syğalap, sezilip tūrady. Aşyq-jarqyn adaldyğy
men dausynyŋ möldir tazalyğy astasyp, adamdy i̇eriksiz baurap əketedi.
Adam tüsinbeitin bir qūdireti bar.
Qarağai kesisip, mal qorasyn jasasyp, Qapez köp kömektesti. Biraz jas
kişiligine qaramai, Tazabekpen teŋ qūrbysynşa qaljyŋdasyp ketti.
Körşileriniŋ peiil-yqylasyn körip, Qalişa men Şəii qūtty qonys
taptyq dep riza. Jūmystyŋ auyry men jeŋiline qaramastan, Qapez ylği
yŋyldaidy da jüredi. Anda-sanda dausyn şyğaryp: «Ajaryŋ appaq i̇eken
atqan taŋdai», – dep, köz aldyna kelip bir sūlu tūra qalğandai, basyn
şaiqap, taŋdaiyn qağyp qūiatyny bar. İeki-üş ret baiqady: Şəiiniŋ tu
syrtynan köz almai qarap qalady.Qyzyğa ma, süisine me, nege öitedi?
Tazabek yŋğaisyzdanyp, baiqamağansidy. Biraq ūrlyq jasap qoiğan
adamşa köpke deiin özine özi kele almai jüredi. Aqyry bir küni aityp
saldy:
– Jeŋgeŋe qarağyştai beresiŋ, qyzyğyp jürsiŋ-au, şamasy?
– Qap, baiqap qaldyŋyz ba? uiat boldy-au! Şəiiniŋ səl qara torylyğy
bolmasa, bükil tūla boiy men airylğan adamnan ainymaidy i̇eken, Təke.
Əsirese kisiniŋ işin körip tūrğandai jalt qaraityny ğajap ūqsaidy.
Jadylap qoiğandai, ūmyta almai-aq qoidym sony. Qalai i̇eken, bir körip
qaitaiynşy dep, ötkende auylyna da bardym. İeşkim bilmeidi. Qytaiğa
qaşyp baruyn barypty, biraq qaitpai qalğan siiäqty. Küieui qyzğanyp,
ədeii söitti me dep te oilaimyn. Özim i̇eseŋgirep jürip, köŋiliŋizge keletin
qylyq jasap qoiyppyn, aiyp i̇etpeŋiz, Təke!
– İe, qaidan bileiin, əieliŋniŋ ədemi bolğany da bir pəle i̇eken-au! – dep,
uaiymdap qalyp i̇em.
– Uaiymdamaŋyz, Təke! Jamanğa jaman qalai ūqsasa, jaqsy da
jaqsyğa solai ūqsaidy i̇eken, Şəii jeŋgemdi körgen saiyn qandai
asylymnan airylğanymdy bilip, jūrtta ūlyp qalğan ittei köŋilim aiaq
asty būzylyp ketedi. Özime özimniŋ şamam kelmei qalady.
– Onda so qyzdy i̇elestetip bir ən ait!
– Aitaiyn. Özimniŋ de aitqym kelip tūr.

«Ajaryŋ appaq i̇eken atqan taŋdai,
Nūrly i̇eken i̇eki köziŋ jaqqan şamdai...»
«Qandai ğajap!» – dep taŋdandy Tazabek. Sağynyşyn da, iŋkərligin de
– bərin əuenmen jetkizip, i̇erkeletip, aialap, bar dünieni tabanyna tösep
tastağandai aitady. Şirkin-ai, östip Şəiige būl da bir ən arnasa-au!?
***
Bir tüni Şəii Tazabekke tosyn qylyq körsetti.
– Jalaŋaşqa nege seniŋ jaqyn kelgeniŋdi işim sezedi, – dedi tösine
alaqanyn salyp. – İerkektiŋ kör-jerdi əieline aita bergenin ūnatpaimyn.
Sondyqtan qūpiiä saqtağanyŋa renjimeimin. Biraq seniŋ keibir syryŋdy
sezip jürem. Seniŋ amandyğyŋdy özimniŋ amandyğymdai körgen soŋ, keide
qəuiptenem. Jaqynda Jalaŋaştyŋ i̇eki orysy iz-tüzsiz joğalyp ketipti.
Ony osy öŋirdiŋ orystary da, qazaqtary da aityp jür. Sol baiağy Jüzik
ekeumizge jabylğan jauyzdar körinedi. Soŋğy kezde tüsiŋde şoşityndy
şyğardyŋ. Men soğan qarap, solardyŋ joğalyp ketuine qatysyŋ bar-au
dep şamalaimyn. Jüziktiŋ aituyna qarağanda, meniŋ əke-şeşem men
bauyrlarymdy öltirgen, öltirgenimen qoimai örtegen, özimdi zorlağan
solar körinedi. «Batyr – bir oqtyq» degen ğoi būrynğylar, baiqap,
orystardan aulaq jürseŋşi! Zaŋ da, zaman da solardiki bop tūrğan joq pa?
– Ondai oimen basyŋdy qatyryp qaitesiŋ? Bar jaudan joq jau jaqsy
emes pe? İeki orys öldi i̇eken dep, bükil qazaqty orystar qyryp
tastamaityn şyğar? Qazaqtyŋ da talaiy talai jerde ölip jatyr ğoi.
Meniŋ myltyğym bar i̇ekenin Jalaŋaştyŋ barlyq orysy biledi. Qazaqqa
kerek jan orysqa da kerek. Sondyqtan men olardan qalai saqtansam, olar
da menen solai saqtanady. Sonyŋ özi – men üşin jeŋis.
– «Aŋdyğan jau almai qoimaidy», aŋdyspasaŋşy! Senen basqa meniŋ
tiregim de, panam da joq. Meniŋ senimen ötkizgen i̇eŋ baqytsyz künim özge
əieldiŋ i̇eŋ baqytty künine bergisiz. Seniŋ bağaŋdy biluden, qədiriŋe
jetuden basqa mende böten oi joq. Denemniŋ titimdei tüiirine deiin seni
aŋsap, sağynyp tūrady. Körmegen qorlyqty körip, tartpağan azapty
tartyp, ne öli i̇emes, ne tiri i̇emes şalajansar küide jatqanymda, «Eger osy
söziŋdi i̇eldiŋ közinşe tağy aitsaŋ, onda, şynynda, öltirip ketem!» – degen
öktem dauysyŋ meni körden suyryp alğandai əser i̇etken. Men ony öleölgenimşe ūmytpaimyn! İerkektik örligiŋe, kesip söileitin mərttigiŋe men
aqyl-sanammen beiilmin. Bağyma jolyqqan baiym dep təubə qylam. Öziŋe
jolyqtyrğan Jüzikke sol üşin rizamyn. Janymmen, tənimmen, öne
boiymda ne bar, sonyŋ bərimen seni ölip-öşip jaqsy körem. Sondyqtan
senen airylu – men üşin tek ölim. Osyny ūmytpaşy, janym! Jalğyzym!
Tazabektiŋ közine üiirilgen jas kömeiine qūiylyp, tüiir tamşy
tamağyna keptelip tūrdy da qaldy. Qapezge sener-senbes küdikpen
jürgeninde, Şəiiniŋ myna qylyğy qorğasynnan beter balqytty.
– Janym! – dedi üni qyryldai şyğyp. – Aqyldym! Qūşaqtaşy!
– Aldymen öziŋ qūşaqtaşy! Sen i̇eŋkeiip, tönip kele jatqanda, öne
boiym kün i̇eŋkeiip kele jatqandai quanady. Sony bilesiŋ be, Təikentai?
– Būdan bylai bilem, Şəikentai! Aşşy qūşağyŋdy, küniŋ i̇eŋkeiip
kele jatyr, janym!
– İeŋkeişi, janym, kelşi! İeŋkeie berşi!

***
Kegen, Jalaŋaşqa qaraşanyŋ ortasynda qar tüsti. Qazaq pen orystyŋ
arasy qatty uşyqty. Soŋğy kezde Jalaŋaştyŋ ainalasynan ğana alty
qazaqtyŋ öligi tabyldy. Tüngi jüristen qazaq pyşaq keskendei tyiyldy.
Ürei ülken-kişini tügel biledi. Tiri jürgenniŋ bəri əzirşe ğana tiri
jürgender sekildendi. Qai qazaqtyŋ da bolaşağy orystyŋ qolynan ölu
tərizdendi.
– Künimiz kün bolmai qaldy ğoi, qaitemiz? – dedi Tazabek Qapezden syr
tartyp.
– Qaituşiek? Tözemiz, – dedi ol da osy sūraqty kütip jürgen adamşa
jūlyp alğandai jauap qatyp.– Ərbir adam siiäqty halyqta da tağdyr degen
bolady. Qazaqtyŋ tağdyry osyndai. Orystar bizdi syilamaidy, tipti köbi
adamğa sanamaidy. Nege? Öitkeni olar bizdi mensinbeidi. Qazaq jerinde
tūrğanmen, qazaqpen olardyŋ i̇eşqandai ruhani, mədeni bailanysy joq.
Tarihymyzdy, salt-dəstürimizdi, ədet-ğūrpymyzdy bilmeidi. Keibireui
bizde ondai halyqtyq i̇erekşelik bar dep oilamaidy da. Öitkeni bekerdenbeker bizdi jabaiylar demeidi ğoi? Tarihy, öner-bilimi, salt-dəstüri,
eşteŋesi joq halyqty, öziŋ oilaşy, olar ne üşin syilaidy?
– Öi, Qapez, sen ne aityp tūrsyŋ? Sonda olardyŋ bizdi adam
sanamağany dūrys pa?
– Ərine, dūrys i̇emes. Biraq olardy qaitip özimizben sanasatyndai
qylamyz? Ol üşin biz aldymen solardan üirenuimiz kerek. Osynşama
orys jerdiŋ tübinen nege osy arağa kelip jatyr? Orys memleketin
küşeitu üşin. Onyŋ jerine jer qosyp, ülkeitu üşin. Al qai qazaq
qazaqty küşeitu üşin birdeme istep jatyrmyz? Öz basymyzdan asyp
jatqan bizde i̇eşteme joq. Bəri qara basymyz ben qarnymyzdyŋ qamy üşin.
– Oibai-au, i̇endi qazaq öz jerinde otyrğany üşin de orysqa jazyqty
ma?
– Qazaqtyŋ jazyğy əlsizdiginde, bilimsizdiginde, küştige qarsy
tūratyndai qauqarynyŋ joqtyğynda. Ne patşasy joq, ne əskeri joq
qazaqty, öziŋ oilaşy, kim qorğaidy? Qorğausyz jatqan i̇eldi patşasy bar,
əskeri bar orys keldi de aldy. Özi memleket qūra almağan i̇eldi memleketi
bar i̇el bağyndyrdy. Biz birikpedik, bir-birimizge bağynbadyq, özimiz sekildi
bir bauyrymyzğa bağynğandy qor sanadyq. Aqyrynda jat jūrtqa jem
boldyq. Būl – bir künniŋ nemese bir jyldyŋ i̇emes, ūzaq jylğy
alauyzdyğymyzdyŋ nətijesi. Birigetin kezde birikpedik, bir-birimizdi
qoldaityn kezde qoldamadyq, i̇endi sonyŋ zardabyn tartyp otyrmyz. Osy
küiimizge jazyqty ata-babamyz baiağyda jer astynda jatyr, olar bizge
jauap bermeidi, biz olardy jazyqtai almaimyz, biraq solarğa syiynamyz,
solarğa qūlşylyq jasaimyz: «Ata-babamyzdyŋ aruağy, qolda!» – dep.
Mine qazaqtyŋ jağdaiy osylai.
– Sonda osy bağynğanymyz bağynğan ba? İel boludan birjola qaldyq
pa?
– Ony aita almaimyn. Bükil halyqtyŋ tağdyry tūrmaq, özimdikin de
boljai almaimyn. Kəzir orystyŋ az kezinde künimiz mynandai bolsa, keiin
olar köbeigende qandai bolatynyn bir qūdai bilmese, men bilmeimin.
– Seniŋ söziŋ kisiniŋ zəresin alatyn söz i̇eken. Olardiki dūrys bolsa da
dūrys, būrys bolsa da dūrys bolady deşi.
– Dūrys aitasyŋ. Zorlanğan qyzdai özimiz jylap, özimiz jūbatyp, kinə
zorlağan adamda i̇emes, zorlanğan qyzda dep, özimizben özimiz kinəlesip
ötetin şyğarmyz, kim biledi?!
– Qaidağyny aityp, köŋilimdi qūlazytyp jiberdiŋ ğoi, tegi. Qazaqtyŋ
jağdaiyn «Japalaqty taspen ūrsaŋ da japalaq öledi, taspen japalaqty
ūrsaŋ da japalaq öledi» qyldyŋ. Şynymen-aq qazaqtyŋ i̇eşqandai
bolaşağy joq pa?
– Joq deuge auzym barmaidy. Öitkeni bolaşaqty boljai almaimyn.
Al biraq jağalasyp, ölispei berispeuge qazaqtyŋ mümkindigi bar.
– Qandai?
– Öziŋ oilaşy, aŋdysqanda, aqyldy jeŋe me, qu jeŋe me?
Tazabek tez jauap bere almai oilanyp qaldy.
– Myna sūrağyŋ jūmbaq syqyldy i̇eken, it bile me qaisysy jeŋetinin?
– Qazaqqa osynyŋ i̇ekeui de kerek. Aŋqaulyğyna, i̇erensizdigine maqtana
bermei, aldy-artyn oilaityn, boljaityn dərejege jetui kerek. Qazaqtyŋ
qolynan keletin i̇eŋ basty qaru – qaitse de azaimau. Azaidy bitti, bərinen
airylady. «Eki auyz birikse, bir auyz joq bolady» deidi ğoi, tura solai
bolady: on altynşy jyldyŋ i̇eŋ auyr zardaby sonda, qazaq mülde azaiyp
qaldy. «Patşanyŋ jarlyğyna qarsy boldyŋ» degen syltaumen
jazyqtyny da qyrdy, jazyqsyzdy da qyrdy. İerkek-əiel, bala-şağa degen
joq, bərin, malğa deiin qyrdy. Ədeii azaitu üşin, jer betinen joiyp
jiberu üşin qyrdy. Būdan bylai qyŋq i̇etpesin dep qyrdy. Bylaişa
aitqanda, jağdaidy jaqsy paidalandy. Qyrylğan qazaqtyŋ orny i̇endi
eşqaşan tolmaidy. Köp jyl ötken soŋ, köbeise köbeier, biraq
būrynğydai qaulap-qaptap öspeidi: ölgenderdiŋ orny üŋireiedi de tūrady.
– Sonda qalai, ösip-önu üşin, patşa jarlyğyna qarsy şyqpauymyz
kerek pe i̇edi?
– Qarsy şyqpasaq, ərine, dəl būlai qyrmas i̇edi. Onda özimiz ölmesek
te, namysymyz öletin i̇edi, orys qonystanuşylary basynyp, būrynğydan
beter ağylatyn i̇edi. Öziŋ oilaşy, qazir qazaq būrynğydan biraz özgerdi: sen
bizdi öltirseŋ, biz de seni öltire alamyz degendi aŋğarta bastady. Ony men
halyqtyŋ ūiana bastağany dep bilem.
– Qyrylmai tūryp ūianudyŋ joly joq pa i̇edi?
– Bar i̇edi, ərine. Biraq oğan köpşiliktiŋ közin jetkizu – öte qiyn jəne
öte ūzaq is. Ol jol – ağartuşylyq. Onyŋ mənisi – oqyğan, bilimdi
adamdardan üirenu, solardyŋ soŋyna i̇eru. Al bizde bilim de, bilimdi de az.
Sondyqtan bir-birimizdi tyŋdamaimyz, öitkeni bir-birimizdi tüsinbeimiz.
Tüsinbeitin sebebimiz – bilimdiniŋ aitqanyn bilimi joq adam ūqpaidy.
Ūqpağan soŋ, qūptamaidy.
– Qazaqqa oqy dep jatqan da, oqyma dep jatqan da i̇eşkim joq, qalai
bilimdi bolamyz? Öziŋ qūsatyp balasyn Ystambūlda oqytatyn qai
qazaqtyŋ jağdaiy bar?
– Dūrys aitasyŋ: oqyma dep te, oqy dep te jatqan i̇eşkim joq. Demek
būl jağdai özimizge bailanysty: özimiz de oquymyz kerek, balalardy da
oqytuymyz kerek. Biraq balalar oqysyn dep, kirpişten mektep salyp
bergen qai albannyŋ baiyn bilesiŋ? Bilmeisiŋ. Men de bilmeimin. Jan
bağu üşin, ərine, bailyq kerek. Alaida myqty halyq bolu üşin, bilim
kerek. Bilimdi halyqpen bəri sanasady. Bilimsiz halyqty bəri aldaidy,
eşkim mensinbeidi.
– Mūnyŋ qūlaqqa kiredi. Meniŋ de oqyğym keledi. Biraq qaida baryp
oqimyn? Orys mektebine baram ba?
– Qazaq oqysyn dep, mektep salyp jatqan ökimet joq. Mektep te,
ökimet te orystiki. Biraq soğan qaramastan jağalasyp, talasyp, özimiz
mektep aşyp oqymasaq, orystyŋ köleŋkesinde osy qalğanymyz qalğan.
Patşasy, əskeri bar halyqqa bağynbasqa bizde amal joq. Küşti küştiligin
körsetpei tūra almaidy. «Patşağa qarsy şyqty» degen syltaumen,
qaraşy, qanşama özine paidaly isterdi jasap jatyr? «Orystyŋ qany
tögilgen jerlerdi orystarğa birjola beremiz», – dep, qyrğyzdyŋ qanşama
jerin, qazaqtyŋ Qarqarasyn tartyp alyp otyrğan joq pa? «Küştiniŋ köti
diırmen tartady» degen – osy. Oğan könseŋ de könesiŋ, könbeseŋ de
könesiŋ. Öziŋ qyrylasyŋ, öziŋ jəne jazyqty bolasyŋ, kördiŋ be qalai
məjbür i̇etetinin?
– Qapez, seniŋ söziŋnen basym ainalyp, zərem ūşyp ketti. Patşa
ökimeti: «Əskerge adam bermediŋ» dep qyrdy, ony qūlatqan ökimet bizge
qūriiät jariiälap bostandyq berdi, sonda sen oğan da, būğan da senbeisiŋ
be? Jürşi, əŋgimemizdi Şəiiniŋ şəiin işip otyryp jalğastyraiyqşy!..
Ekeui üige kirgende, Qalişa Oralbekti ūiyqtatyp jatyr i̇eken:
– Əldi, əldi, aq böpem,
Aq besikke jat, böpem.
Qara ala ittiŋ qūiryğyn
Bökpen i̇etip bereiin.
Qūiryq jünin qyrqyp ap,
Şekpen i̇etip bereiin.
– Mine sağan mysal, – dedi Qapez külip. – Apam Oralbekti qalai aldap
ūiyqtatsa, orys ta qazaqty solai aldap jusatady. Bala əuenniŋ ədemiligin
ğana ajyratady, sözin ūğa almaidy, qazaq ta orystyŋ ədemi sözine məz
bolady, al onyŋ tüpki maqsatyna zeiini jetpeidi.

***
Oralbekti ūiyqtatyp qoiyp, syrtqa şyqqan i̇enesine Şəii öz oiyn
aitty:
– Apa, əneuküni soiğan qoidyŋ işmaiy men qūiryq maiyn qosyp
şyjğyryp alsam qaitedi? Köjeqatyqqa toŋmai kerek qoi.
– Söitseŋ söite ğoi. Təikeniŋ şyjyq jegendi jaqsy köredi. Ystyq
nanmen jesin, tabany da qozğa qūia sal.
– Söiteiin, apa. Balaŋyz şyjyqty jaqsy körse, şyjyq berem, sonda
meni de jaqsy körip jürer.
– Nemene, jaqsy körmei jür me i̇edi? Öitip aitpa, balam. Ərkim öz
balasynyŋ syryn büge-şigesine deiin biledi. Seniŋ Təikeniŋ – aumağan
əkesi. Ol marqūm da ərbir isi men ərbir qadamyn küni būryn oilap, aldyn
ala bərin şeşip, pişip qūiatyn. Təiken de dəp solai. Ol sen oilamağandy
oilaidy, özi bekem bolyp almai tūryp i̇eş əreketke barmaidy. Odan
seziktenbe de, küdiktenbe.
– Siz bərin bilesiz be, apa?
– Meniŋ bilmeitinim bittiŋ işinde, şyrağym.
– Sonda da jaqsy köresiz be meni?
– Nege jaqsy körmeiin? Balam jaqsy körgen adamdy meniŋ jek
körgenim qūdaişylyq pa? Seniŋ qandai jazyğyŋ bar? Seniŋ ornyŋda men
bolsam, ol qorlyqty men körmes pe i̇edim? Sopyiany alğany üşin orystar
Qojaqty ağaşqa ilip, kötin auzyna tistetip ketti. Biz qyz-kelinşegimizdi
qynadai qyrsa da, bir orysty ağaşqa ilgemiz joq. Küştiniŋ zorlağany –
zaŋ, əlsizdiŋ qorğanğany qylmys sanalğan zaman boldy. Myna ökimet
ornamağanda qatyn-qyz ğana i̇emes, bükil qazaq qorlyq pen zorlyqtan köz
aşpaityn i̇edi. Qaita qūdai bar i̇eken. Bir aman qaluyn qaldyq, arty ne
bolaryn bir qūdai bilsin.
– Būl ökimetke de senbeisiz be?
– Küşti küştiligin körsetpei tūrar deimisiŋ? İeldi ərkim basqarady, ər
basqaruşy ər jaqqa tartady. Tartqylai bergen soŋ, əlsiz jerinen ərnərse
de jyrtylady.
– Təiken bir meni i̇emes, bərimizdi qorğap qaldy ğoi, apa.
– Qūdai jar bolğan şyğar, Şəikentai.
– Tek Oralbekke salqyndyq körsetpese i̇eken dep qorqam.
– Körsetpeidi. Men öz balamdy senen artyq bilmesem, kem bilmeimin.
Aralas qannan tuğan nemese asyrap alğan balanyŋ tūqymy köp bolady dep
otyratyn əkesi. Qazaq ūldy bauyryna tartady, qyzben i̇eldi
bauyrlastyrady. Təikenim – sondai tərtiptiŋ adamy. Qaita sen ony
salqyndatyp alma!
– Qaitip salqyndatam?
– O, qūdaidyŋ qūly-ai, sūramaityndy sūrağanyŋdy qaraşy. Şeşeŋ
men Jüzik aitqan şyğar. Baiağyda qazaqtyŋ Əz Jənibek degen hany
bolypty. Sonyŋ sūlu bəibişesi bolypty. Qai zamanda da hannyŋ qatyny
köp bolar. Biraq Əz Jənibek künde bəibişesiniŋ qasyna jatady i̇eken.
Söitse, ol bəibişesi künde qoinyna qyz bolyp keletin körinedi.
– Qalai?
– Qalai boluşy i̇edi? Künde jūpar şöp pen hoş iısti gülderdi
qainatyp, soğan şomylady i̇eken. Qoltyğyn, şabyn, auzyn, omyrauy men
baqailaryn jūpar şöppen tazalaidy i̇eken. Söitip kün saiyn qyzdai
bolatyn körinedi. Sen de söitip juynyp jat, jatarda dəret al, tūrğan soŋ
ğūsyl küieuiŋdi de solai jasa, juyndyr. Sonda i̇ekeuiŋ bir-biriŋe bügin
üilengendei bolasyŋdar.
– Siz meniŋ tuğan şeşem siiäqtysyz, apa. Qūdai sizge ūzaq ğūmyr berse
eken!
– Sen meniŋ balamdy tigen küniŋnen beri bilesiŋ, al men kötergen
künimnen bilemin. Sondyqtan, Şəikentai, mağan sen.
– Janym, apa, kettim. Maiymdy şyjğyraiyn, tabamdy qyzdyraiyn.
...Tünde Tazabekke i̇enesi i̇ekeuiniŋ qalai əŋgimeleskenin quana-quana
aityp berdi.
– Qoişy-ei, apam söidedi me? – dedi Tazabek taŋdanyp.
– Men i̇endi ötirik aityp jatyr ğoi deimisiŋ?
– Apama taŋğalyp jatyrmyn. Apamdy syilağanyŋ meniŋ ata-babamdy
syilağanyŋ ğoi seniŋ.
– Özi de solai.
– Kişkentai altynym!
– Oibai, aqyryn! Janymdy şyğarasyŋ.
– Janyŋdy kirgizeiin be, şyğaraiyn ba?
– İə. Əueli kirgiz, sonan soŋ şyğar.
Ekeui bir-birine jabysyp bülk-bülk küldi.
– Şəiken! – dedi bir kezde şalqasynan jatqan Tazabek Şəiini özine
tartyp. – İerkek əieldi ne üşin qorğaidy?
– Öitkeni ol oğan ūrpaq syilaidy.
– Al ūrpaq üşin nege janyn qiiädy?
– Öitkeni ol özi üşin ğana i̇emes, halqy üşin de qymbat. Ūrpağy
qalmağan halyq, qanşama danyşpan bolsa da, tüptiŋ tübinde qūryp bitpei
me?
– İə, söitedi. Qūdai qūryp bitkennen saqtasyn!
KEİIN
Qystyŋ qiyndyğy men qardyŋ qalyŋdyğynan ba əlde basqalai bir
sebebi bar ma, qazaqtardy aidalada atyp ketu, öltirip ketu pyşaq
keskendei tyiyldy. Jalaŋaştyŋ orystary özimen özi bolyp, kürt özgerip
ketti. Köp keşikpei «Būlardyŋ patşasy tağy qūlapty, töŋkeris bolypty»,
– degen əŋgime tarady. Biraq onyŋ mənisin qazaq tūrmaq, əli orystyŋ özi de
bile qoimağan sekildi. Öitkeni i̇eşteŋe aitpaidy, aitqysy kelmeidi. Soğan
qarağanda, özderine de ol jaŋalyq onşa ūnamaityn tərizdi.
Şəii: «Jüzikti sağynyp kettim», – degen soŋ, Oralbek i̇ekeuin alyp
Tazabek Jalaŋaşqa kelgen. Tabai men Səmen – malda, Əben men Jüzik üide
eken. İeki əiel amandasyp jatqanda, Əben ornynan ūşyp türegep:
– Assalauməlikim! – dedi qolyn sozyp.
– Əlikisalam, Əben batyr! – Əbenniŋ sausaqtary dəp özinikindei
juantyq i̇eken, közi tüskende, denesi dir i̇ete qaldy. «Qalai ainymai
qalğan?» – dedi şoşyp. Betiniŋ jalpaqtyğy, qasynyŋ qalyŋdyğy men
köziniŋ döŋettileu ainalasy – bəri būljymai tartypty. Baiqamağansyp,
sambyrlai jöneldi. – Ülken jigit bolypsyŋ ğoi! Qalai, əke-şeşeŋe
qolğabys qyluğa jarap jürsiŋ be?
– Apama daladan otyn əkep berem.
– O-o! Jüzik əpke, balaŋyz jigit bopty ğoi. Otyn əkep berse, odan
artyq qandai kömek kerek sizge?
– Qūdaiğa şükir, Səmenim men Əbenim i̇erjetse, mağan kemdik körsetpes.
– «Qara şalym aman bolsa» dep Tabai baiğūsty da qosyp qoisaŋyzşy!
– İe, aman bolsyn. İeki bala dese, baiğūs işken asyn jerge qūiady. Meniŋ
balalarymdy kəitesiŋ, myna öz balaŋa qarasaŋşy! Betinen iıskeiin desem,
oibai, jaman neme, jatyrqap jolatpaidy tipti. – Şəiiniŋ qolynda tūrğan
Oralbekke qarap jūdyryğyn tüidi. – Əi, küşik, apaŋdy izdep kelgeniŋ
şyn bolsa, nege i̇endi apaŋa kelmeisiŋ? Türiŋnen ainalaiyn, türiŋ bar
bolğyr! Qūdai-ai, kelgenderiŋ qandai jaqsy boldy! Tazabek, şyqşy
törge. Jo, sen şyğyp jürsiŋ ğoi, Jibekjan şyqsynşy! Jandarym-au
meniŋ!
...Tabai men Səmen şam jaqqanda keldi. Səmen kirgen boida Şəiini bas
saldy.
– Qarqaranyŋ jərmeŋkesi bizdiŋ üige köşip kelipti ğoi?! – dep, Tabai
da tabaldyryqty köŋildene attady.
– Üiimdi jərmeŋke jasadyŋdar, bylğadyŋdar degeni ğoi, Şəiken,
üidiŋ iesin renjitpeiik, qaitamyz ba, qaitemiz?
– Qoişy, Təiken, qaidağyny aitpai! «Üiimdi bazar qyldyŋdar.
Balalaryŋdy alyp kelgenderiŋ qandai jaqsy boldy!» – dep quanğany ğoi
ağanyŋ.
– Solai ma? Qazaqşa sözdiŋ mağynasy qyrğyzşa basqa bolady i̇eken-au,
ə?!
Tabaidyŋ aiağyna oralyp, Əben boiy jetken jerden qūşaqtai alyp
edi, qoltyğynan tik köterip, Tabai ony qūşyrlana tamağynan iiskedi.
Sonan soŋ Şəiini qūşaqtap bauyryna qysty.
– Qūdaidyŋ özi jolyqtyrğan janym, qaryndasym! – dedi maŋdaiynan
süiip. – Ou, apasynyŋ aldynda i̇eŋ ülken qonaq otyr i̇eken ğoi, kəne, kele
qoişy mağan! – dep i̇edi, i̇endi-endi Jüzikke üirenip kele jatqan Oralbek
jatyrqamai Tabaiğa qarai talpyndy. – Köp jasa, kögerşinim! – dep, Tabai
qolyna alyp, betinen süidi.
– Bərin süidiŋ, qūşaqtadyŋ, sonda Jüzik i̇ekeumizdiŋ jazyğymyz ne?
– Sender özim bop ketken adamsyŋdar, adam özin özi qaityp qūşaqtap
süiedi?
– Qap, mynanyŋ qağynuyn-ai, ə?! Jauaby da daiar, qaljyŋy da daiar,
əbden baptap qoiypsyz ğoi, əpke.
Eki i̇erkek bir-birine meiirlene qūşaqtasty.
Tabai i̇et jerde Qojabek pen əieli Böbekti şaqyryp aldy. Əŋgimeniŋ
tizginin alğan Qojabek jaqynnan beri Atamannyŋ jylqysy işinde qysqa
jaldy, şolaq qūiryqty jiren qasqa arğymaqtyŋ paida bolğanyn söz
qylyp i̇edi.
– İə, ol atty men de kördim, – dedi Tabai. – Jylqyşy: «Bizdiŋ
qojaiyndiki ğoi», – dedi de qoidy. Qanşa taqaqtasam da, artyq i̇eşteŋe
aitpady. Soğan qarağanda, bir qūpiiäsy bar-au. Olai deitinim, taŋerteŋ bir
top orys jigiti aŋğa baramyz dep, Jalaŋaştan şyğyp ketedi de, keşkisin
attaryn qansorpa qylyp qaityp keledi. Biraq birde-bir aŋ atqanyn körgen
emespiz. Men bilsem, būlar birdemeden qorqyp ne saqtanyp jür, ne qazaqqa
qarsy bir pəle oilastyryp jür.
– Ne oilastyruy mümkin? – Tazabek əŋgimeni aitqan Tabaiğa i̇emes,
sūrauly keskinmen Qojabekke qarady.
– Ony baqylau kerek. Qapy qalyp jürmeiik, – dedi ol būl əŋgimeni
qazir i̇estip otyrğan keiip tanytyp.
Osy əŋgimeden keiin Tazabek Jalaŋaşqa jiı keletin boldy. Tabai men
Səmen bir pəlege ūrynyp qala ma dep qoryqty. Qojabekpen aqyldasyp
edi, ol küdigin odan beter örşitip jiberdi.
– Tabaidyŋ sözinen keiin men de seziktenip jürmin, – dedi ol abyrjyp.
– Bir pəleniŋ bary bar. Közi aşyq qoi dep, Qapezden sūrasam, Uaqytşa
ükimet degen ükimetti qūlatyp, Bəlşebek degen ükimet ornağany ras deidi.
– Ol qandai ükimet?
– İt bile me? «Bəlşebek» degeni «köpşilik» degen söz körinedi.
Qysqasy, taqqa talasqandardyŋ köpşilik jağy jeŋgen bolu kerek. Onyŋ
aituynşa, būl ükimet kedeiler men şarualardy jaqtaityn körinedi.
– Oğan kedei men şaruadan ne paida?
– Kedei men şarua köpşilikke jatpai ma? Olardyŋ «bəlşebek»
atalğany solardy jaqtağany üşin şyğar?
– Sonda oğan bailar keregi joq pa? Olar adam i̇emes pe?
– Onyŋ bərin bilip tūrsam, men de orys bolyp ketpeimin be, Tazabek?
Qaidan bileiin? Biraq, bir baiqağanym, jaŋa ükimet bailarğa onşa
ūnamaidy-au. Öitkeni Köpziptiŋ, Kökörinniŋ, atamannyŋ da qabağy
būrynğydai i̇emes, salyŋqy, kisimen sülesoq söilesedi. Būryn biz Qytaiğa
qaşyp i̇edik, i̇endi Qytaiğa osylar qaşpasyn de. Sebebi tün balasy
Jalaŋaşta tynyştyq joq, attyŋ dübiri bir tyiylmaidy. Tünde dalağa
özim de şyqpaimyn, balalardy da şyğarmaimyn. Öitkeni kuəniŋ közin
qūrtyp jiberui mümkin. Taŋ ata, men namaz oqityn kezde, Jalaŋaştyŋ tūstūsynan myltyq asynğan orystar top-tobymen kirip jatady. Nege olar bir
aradan kirmei, ər tūstan keledi? Tünimen qaida baryp, taŋerteŋ qaidan
keledi? Olar, sirə, küdik salmau üşin söitedi. Biraq ony körgen adam qalai
küdiktenbeidi? Men küdiktengenimmen, kürmeuin şeşe almadym. Biraq,
qalai bolğanda da, mūnyŋ beker i̇emesi balağa da belgili.
– Ərine, beker i̇emes. Biraq, aituyŋyzğa qarağanda, būlar qaşudy i̇emes,
qarsy şyğudy josparlap jürgenge ūqsaidy ğoi?
– İə, dūrys aitasyŋ, soğan ūqsaidy.
Ertesi tüs kezinde Qojabek jügire basyp Tazabekke keldi.
– Jürşi, töbege şyğaiyq, keşegi aitqanymyz bastaldy-au deimin.
Ekeui üi irgesindegi töbege i̇entige basyp şyqty. Būlardan būryn
jetkender de, i̇endi i̇entelep kele jatqandar da bir-birimen dabyrlasyp
jatty.
– Əne, ana Jylqybaidyŋ saiy jaqqa qaraşy! – dedi Qojabek būryn
köktemde qoi töldetip, küzde küzem alyp jürgen töbesi aşyq tamdardy
körsetip.
Esiz, qaŋyrap qalğan on şaqty tamy bar jerdi, Jylqybai degen kisini
sol arada qūtyrğan qasqyr talap öltirgendikten, jūrttyŋ Jylqybaidyŋ
saiy, Jylqybaidyŋ jotasy atap ketkenin Tazabek biletin.
– Oibai, Qaraşoqydan Qobyğa qarai köp atty tömendep keledi, – dedi
dürbisi bar Qabylbek degen kisi. – Jylqybaidyŋ belindegi tamdardy
Jalaŋaştyŋ orystary bekinis jasap alğan i̇eken, bəri soğan kirip-şyğyp
jür. Ana tömende kele jatqandar ony bilmeidi-au.
Qabylbektiŋ dürbisimen jūrt Jylqybaidyŋ beline kezek-kezek
qarasty. Tazabek dürbini alğanda, joğarydan kele jatqandar men tamda
tyğylyp jatqandardyŋ arasynda atys bastaldy da ketti. Myltyqtyŋ
dausy Jalaŋaşqa ap-anyq jetip jatty. Kelgender kim, nege atysyp jatyr,
onyŋ birin bilmese de, töbedegiler tym-tyraqai qaşyp üilerine tyğyldy.
– Kim bolsa da, ana kelgender kazak-orystarğa qarsy bireuler, – dedi
Qojabek öz joramalyn Tazabekke aşyp. – Olarğa qarsy bolsa, əlgi kedei
men şaruany jaqtaityn ükimettiŋ adamdary boldy. Barlau jasamai kelip,
bosqa qyryldy baiğūstar.
Tazabek ündemedi, öitkeni Qojabektiŋ boljamyna sene qoimady,
basqany qoldasa da, orystyŋ i̇eşbir ükimeti qazaqty qoldai qūiady dep
oilamady. İertesi Tazabek Tabaidykine kelip otyrğanda Qojabek ony
töbege tağy şaqyrdy.
– Tezdet! Tağy bastaldy! – dedi aryq aqboz atyn tebinip. – Keşegi sap
tüzep kelgender, qūdai biledi, qarsylyq bolatynyn bilmei qapy qaldy.
Bügin top-top bolyp ər tūstan asyp kele jatyr.
Dürbisin alyp Qabylbek te qastaryna keldi. Əp-sətte töbeniŋ üsti
ülken-kişige toldy da ketti.
– Şilik jaqtan kelgender i̇etektegi jazyqqa jinalyp jatyr, – dedi
Qabylbek dürbisin Qojabekke berip jatyp. – Al keşegi qarsy şyqqandar
bügin joq.
– İendeşe būl kelgender – kedeidi qoldaityn bəlşebekter. Qazir kelem,
– dedi Qojabek üiine qarai asyğyp. Səlden keiin qolyna aq taiaqqa
bailağan aq mata ūstap töbege tağy şauyp şyqty. – Əi, Düisembek, kel
minges! – dedi būiyryp.
– İe, ne bop qaldy?
–Jür, analardyŋ aldynan şyğaiyq! «Kazaktar qaşyp ketti.
Jalaŋaşta jau joq», – deiik. Kazaktardyŋ qaşyp ketkenine qarağanda,
būlar bizge timeitin adamdar. İekeumizdi öltirgennen olarğa ne paida? Jür,
qoryqpa!
Mingesken i̇ekeuge jūrt köz almai qarap tūrdy. Jazyqtağy jağdai
dürbisiz de körinetin i̇edi. İekeui aman-esen jetti. Az-kem əŋgimelesken bolu
kerek, bir kezde mingesken i̇ekeu aldyğa tüsip, kelgen top beri qarai
qozğaldy. «Apyrmai, mūnyŋ arty ne bolar i̇eken?» dedi Tazabek, bir
jağynan, Qojabektiŋ qylyğyn söge almai; i̇ekinşi jağynan, Qytaiğa
ürikken qazaqty öz halqym dep qaitaryp alğan ökimetti qiiä almai. İekiūdai
sezim i̇eki jaqqa tartqylady. «Eki tüie süikense, arasynda öletin şybyn»
qazaq bolyp jürmes pe?»
Birazdan keiin i̇ekiūdai sezim Tazabekti i̇eki jaqtap talai bastady.
Qaisysyn jaqtaidy? Oğan aqyly da, bilimi de jetpedi. Bolatyn nərse
būdan sūramai-aq bolyp jatyr. İendigisin ömirdiŋ özi körseter.
Qalyŋ soldat qalağa kirgende, jūrt jüreksinip üidi-üiine tyğyldy.
Tazabek nede bolsa dep, Qojabektiŋ qasyna jetpek boldy. Sonyŋ
arasynşa Qojabektiŋ atymen Düisembek aldynan şyqty.
– Kel minges, Qojabek kelsin dep jatyr! – Bastyqtyŋ būiryğyn
jetkizgen şabarmanşa şaqyldai qalypty.
– Jaraidy, jaiau-aq baraiyn, – dedi jymiyp. – Andağy atyŋyz
ekeumizdi kötere almai omaqasar.
– Söitui kədik, – dedi Düisembek Tazabektiŋ tūrqyna küle qarap.
Orysy köp, qazağy az jūrtşylyq şirkeudiŋ aldyndağy töbege
şoğyrlanypty. Tazabek şetin ala tūryp, jan-jağyn şola qarady.
Jalaŋaştyŋ şetin soldattar ainala qorşap alypty. «Bərimizdi qyryp
salğaly jinağan joq pa i̇eken?» – dedi tiksinip. Sol kezde közine Qojabek
tüsti. Bir top soldattyŋ qaq ortasynda qolyn siltei söilep tūr i̇eken.
«Orysşa bilmeuşi i̇edi», – dedi taŋdanyp. Söitip tūrğanda, Jalaŋaştyŋ
bir aiağy şolaq atamany Aleksandrovty arbamen alyp keldi. Soldattardyŋ
kəməndiri bolu kerek, yiyğynan asyra tartqan qaiys belbeui, jambasynda
tapanşasy bar orta jastağy orys ortağa şyqty. Noğai taqiiäly aryq
jigit qasyna kelip tūrdy.
– Joldastar! Reseide patşa ökimeti de, Uaqytşa ükimet te qūlady.
Onyŋ ornyna jūmysşylar men şarualardyŋ ökimeti ornady, – dedi
kəməndir orys. Onyŋ aitqanyn noğai jigit qolma-qol audardy. – Ol –
kedeiler men kembağaldardy jaqtaityn ökimet. Baidyŋ kedeidi qanauyna,
küştiniŋ əlsizdi adam sanamauyna qarsy ökimet. Biz sol i̇ezilgen halyqty
qorlyqtan, qanaudan qūtqaruğa keldik. Myna arbada otyrğan ataman
Aleksandrov – qarapaiym halyqtyŋ qanyn sorğan patşa ökimetiniŋ ökili.
Onyŋ balasy Vasilii – aq patşanyŋ əpiseri. Sol bastağan kazaktar keşe
qanşama bizdiŋ jazyqsyz jauyngerimizdi qapiiäda qyryp tastady?! Sol
jaulyq əreketi üşin, bolşevikter ökimetine qaruly qarsylyq
ūiymdastyrğany üşin, men ataman Aleksandrovty atu jazasyna
būiyramyn! Būiryq oryndalsyn!
Üş soldat aldyğa şyqty. Arbada otyrğan qalpy Aleksandrovty atty
da tastady. Bireuler betin basty, bireuler oibailasty. Alaida jaŋa
ökimetpen oinauğa bolmaitynyna bəriniŋ közi birden jetti. Kəməndir tağy
söiledi:
– İendi kedeidiŋ küni tudy, joldastar! Büginnen bastap Jalaŋaşta
eŋbekşilerdiŋ müddesin qorğaityn revoliutsiiälyq kəmitet, iağni revkom
qūrylady. Onyŋ bastyğy i̇etip kedeiden şyqqan Sekerin joldasty
tağaiyndaimyn! Sekerin joldas, ortağa keliŋiz!
Ol orysty Tazabek biletin. Öz şaruasymen jüretin, qaq-soğy joq
qarapaiym şarua. Sony sailağanyna qarağanda, jaŋa ökimet kedeidi
jaqtaidy degenniŋ jany bar tərizdi. Orys atamandy orystyŋ atyp
tastauy da adamnyŋ oiyna syimaityn oqiğa. Şynynda, ülken töŋkeris
bolğan sekildi. «Qazaqtyŋ köz jasyn qūdaidyŋ körgeni me? – dedi birtürli
köŋili bosap. – Qoi, qaitaiyn, jaŋa ökimettiŋ qyr-syryn Qapezden bile
jatarmyn». Būryla berip, soldattar jaqqa bir qarap i̇edi, özine qarai
entelep kele jatqan Qojabekti kördi.
– Keşe ətiretpen atysqan kazak-orystar iz-tüzin bildirmei bir jaqqa
ketipti, – dedi kele sap. – Qyrğyz jaqqa ma, Qytaiğa ma, – i̇eşkim bilmeidi.
Tün işinde tūtqiyl şabuyldasa, Jalaŋaştyŋ halqyn qyryp tastauy
mümkin. Solardyŋ qaida ketkenin anyqtau üşin, barlauğa jūmsaityn jas
bala kerek bolyp jatyr. Soğan Səmendi jūmsasaq qaitedi? Joq izdegen bop
jürip, i̇eldiŋ sözin i̇eleusiz tyŋdauy kerek. Sonşama əskerdiŋ jan adamnyŋ
közine tüspei jasyrynyp qaluy mümkin i̇emes deidi.
– Ondai iske balanyŋ i̇eleusiz bolatyny ras. Biraq, Qojeke, Jüzik ony
basqaşa tüsinse, balamdy qauipti jerge jūmsady degen küdikke qalam ğoi.
– İə, söitui mümkin. Təuekel, onda Samsalymdy jūmsaiyn.
Sonymen barlauşy bolyp Samsaly ketti. Qara tanağa minip,
Jalaŋaştyŋ jelke tūsynan «joq izdeuge» şyqty. Ol küni i̇eşkimge jolyğa
almai qaitty. İertesi batys jaqqa betalyp, Degeres maŋaiyna jol tartty.
Tüs aua bere tanasyn tanaulatyp asyğys oraldy. Qojabekke ilesip Tazabek
te aldynan şyqty.
– Ne boldy? Birdeme bildiŋ be? – dedi Qojabek balasyn tananyŋ
üstinen köterip alyp jatyp.
Samsaly bağjaŋ i̇etip əkesine bir, Tazabekke bir qarady.
– Aita ber, ağaŋ özimizdiŋ adam.
– Degeresten tömen tüsip kele jatsam, bir adam pyşyldap saidan jaiau
şyğyp kele jatyr i̇eken. Būrylmai ketip bara jatyr i̇em, aiğailap
şaqyryp aldy. Qatai degenniŋ jylqysyn bağatyn kisi bar i̇edi ğoi, sonyŋ
inisi Qaratai i̇eken. Ağasyna kelip-ketip jürgende körgenmin. Ol da meni
tanyp, jylap amandasty. «Amansyŋdar ma? Jalaŋaştağy qazaqtardy
bəlşebek degen bireuler qyryp tastapty degen ras pa? Sony bilip kel dep,
ülkender meni jūmsap i̇edi, jüregim dauap qalağa kire almadym», – dedi.
«Bəlşebek degen i̇eşkimdi körgem joq. Biraq Şilik jaqtan köp soldat kelip
kazak-orystarmen atysyp, ataman Aleksandyrypty atyp tastady», –
dedim. «Qaidan bileiin, qyryq-elu soldat Saty jaqqa ötip barady i̇eken, i̇el
solardan i̇estise kerek», – dedi.
– Üige bar da, şaiyŋdy iş, balam. Men kelgenşe Tazabek ağaŋnyŋ
qasynan şyqpa!» – dedi de, Qojabek dereu atyna minip şauyp ketti.
Onyŋ saldattarğa baratynyn Tazabek sezdi. Sol keşte Jalaŋaştağy
soldattar suyt bir jaqqa attanyp, üşinşi küni qaita oraldy. Qojabek
olarğa jolyğyp, au-jailaryn bilip qaitty. Qaşqan kazaktardyŋ
Tauşilikke qarai ketkenin bilgen soŋ, soldattardyŋ kəməndiri jol biletin
eki qazaq jigitin Keŋsu arqyly Qaraqolğa attandyrady da, özi Saty asuy
arqyly kazaktardyŋ soŋyna tüsedi. Qaraqoldan kömek der kezinde ülgerip,
Taldysu degen jerde i̇eki jaqtap, Qytaiğa qaşpaq bop jatqan kazaktardyŋ
byt-şytyn şyğarady. Qolğa tüskenderin Qaraqolğa aidap əketipti de,
Jalaŋaşqa qaita oralğan soldattar i̇erteŋ Şilik arqyly Almatyğa
qaitady i̇eken. Samsalynyŋ i̇eŋbegi üşin kəməndir Qojabekke ülken rahmet
aityp, qolyna i̇emin-erkin jürip-tūratyn kuəlik qağaz beripti.
On altynşy jyly joğalyp ketken inileri Nüsipbek pen Mükeidiŋ
balalary mal bağuğa jaldanyp, byltyr Şilik jaqqa köşip ketken
bolatyn. Solardyŋ jağdaiyn sendermen birge baryp bilip kelsem bola ma
dep, Qojabek kəməndirden sūrağan i̇eken, «Biz – öziŋ siiäqty kedeilerge
qamqorlyq jasau üşin jürgen jandarmyz», – dep, ətiretpen birge alyp
ketti. Sodan bir aptadai jürip, inileriniŋ balalaryn tügel Jalaŋaşqa
köşirip əkeldi. Kəməndirdiŋ būl adamgerşiligi Tazabekke qatty əser i̇etti.
Soldattar kelip ketken soŋ, qazaq pen orystyŋ arasyndağy quğynsürgin toqtap, Jalaŋaştyŋ i̇el-jūrty i̇es jiiä bastady. Jaŋa ökimettiŋ būl
saiasaty Tazabekti qatty taŋdandyrdy. Əsirese qazaqty köpe-körneu
qyrğynnan saqtap qalğanyna qairan qaldy. «Ne üşin?» degen sūraqty öz
aqylymen indetip şeşe almady. «Şynymen, i̇endigi ökimet tek orystiki
emes, ortaq bola ma?» – dedi dağdaryp. «Tağy bir aldaudyŋ jaŋa türi i̇emes
pe i̇eken?» – dep te küdiktendi. Biraq myna jasap jatqan qylyqtary oğan
jyğa dəlel bola almady. Aqyrynda küdigin senimi yğystyra bastady.

***
Əbenniŋ Tazabekke ūqsaitynyn Şəii qarsy otyryp qalğanynda
baiqady.
– Jüzik-au, myna balaŋ bizdiŋ Təikenge tartyp ketken be? – dedi
taŋdanyp. – Qas-qabağyna qaraşy!
– Tuysqan bolğan soŋ, tartqany şyğar? – Jeŋgesiniŋ üni berekesi
qaşyp bojyrap şyqty. Ūrlyğyn bildirip alğan adamşa jüzin būdan
taidyra berdi. Onyŋ öitip aiaqasty əbigerge tüskeni Şəiiniŋ sezigin
küşeite tüsti.
– Jüzik, ne boldy? Sağan Təikennen tuyp alypsyŋ dep jatqan i̇eşkim
joq qoi.
– Jibekjan-au, sen öidemegenmen, basqalar söidese, qaitem? Tabai da
ötkende taŋğalyp: «Bizdiŋ Əbentai kün ötken saiyn Tazabek ağasyna
tartyp kele jatyr-au!» – dep qaldy. Ne derimdi bilmedim. Sodan beri sezik
oidan mazam ketti. Sender baiqağandy basqalar baiqamas deimisiŋ? Sondai
ösek tarap ketse, masqara-ai!? Kimniŋ auzyna qaqpaq bolamyz?
Şəiiniŋ myiy şanşu tigendei şym i̇ete qaldy.
– Şynynda da Təikenniŋ balasy şyğar? – Sol söz auzynan şyqqan
zamat Şəiiniŋ i̇esine jərmeŋkeniŋ jelkesinde ketip bara jatqan salt atty
əiel sap i̇ete qaldy. – Əlgi sen aitqan əieldiŋ balasy i̇emes pe i̇eken?
Jüziktiŋ közi şarasynan şyğyp, zəresi ūşyp ketti.
– Qaidağy əiel? Sağan men qaşan aityp i̇em?
– Aitqansyŋ. «Erkekter i̇emin-erkin jüredi, sağan deiin bireumen bolsa
bolğan şyğar», – dep meni jūbatqansyŋ. İendi i̇esiŋe tüsti me?
– Əbendi sol əieldiŋ balasy demeksiŋ be?
– Əbenniŋ əke-şeşesin jerlegen Təiken men Jomart. Şyndyqty sol
ekeui biledi.
– Bilse, i̇ekeuiniŋ biri sezdirer i̇edi ğoi? Qoişy, Jibekjan, qai qazaqqa
qai qazaq ūqsamai jatyr. Alasapyran zamannyŋ meni de bir aiağany
şyğar?! Sen seziktenbeseŋ, basqanyŋ ösek-aiaŋy mağan piştu ğūrly da
bolmaidy.Qara jer kötergendi qatyn da köteredi! Men bərin de köterem,
sen de köter!
– Əi, zəlim jeŋgem-ai, tağy meni tərbielegeli taqymdap kelemisiŋ?
Əbenge bola Təikenmen arazdasyp qalar dep qorqamysyŋ? Körgen qorlyqzorlyğymyzdyŋ qaiyrymy şyğar.
– Janym, seni əli kişkentəi dep jürsem, özimdi üiretetin zəlim bopsyŋ
ğoi!
– Öziniŋ tağdyry qym-qiğaş adam özgeniŋ qisyq-qyŋyryn keşirgiş
bolady i̇eken. Oralbekti qūşaqtap, iıskep otyrğanyn körgende, Təiken
mağan jai küieuim i̇emes, tap bir kemeŋger bolyp körinedi. Minezimen,
qylyğymen meni, əiteuir, özine ilestirip jetelep keledi.
– Janym Jibegim! Baqyt degen – sol. Qol jetpeitinniŋ bəri – qiiäl.
Qolyndağyğa ie bolu, basyndağyny bağalau – aqyldy adamnyŋ isi.
Aqylyŋnan ainaldym! Oi da adamdy oisyratyp tastaidy i̇eken, tipti.
Tabaidyŋ Əbendi Tazabekke ūqsağanyn aitqannan keiin i̇el Tazabekten
tauyp aldy dei me degen ösekten qaşyp törkinime ketip qalsam ba i̇eken dep
te tolqydym. Biraq olardyŋ ne öli, ne tiri i̇ekeninen habarym joq.
Qyrylyp jatyrmyz, quğyndalyp qaşyp jatyrmyz, odan qaita köşip
kelip jatyrmyz; at izin salğan biri joq; aman ba, joq pa dep, olardy da
uaiymdai bastadym.
– Sen törkiniŋe qaşyp ketseŋ, men qaida qaşyp ketem, Jüzik?
Oralbektiŋ orys siiäqty i̇ekenin jasyram dep, jerdiŋ astyna kirip ketem
be? Seni men Səmendi körmesem, qūsa bop ölmeimin be?
Eki əiel birin-biri qūşaqtap, közderine jas aldy. Bolğan isti qaita
özgertu qoldan kelmesin i̇ekeui de tüsindi. Ötkenge ökinip te, bügingige təubə
desip te jylasty.

***
Jaŋa ökimet biligin jedeldete jürgizip jatty. Baiyğan orystardyŋ
malyn bağuğa jappai jaldanyp jatqandyqtan, Jalaŋaşta qazaqtar
əjeptəuir köbeiip qaldy. Sondyqtan ba əlde jaŋa ökimettiŋ qazaqqa degen
janaşyrlyğy ma, revkom Sekerin Tazabekti şaqyrtyp alyp: «Sen mağan
orynbasar bolasyŋ. Orysşa bilesiŋ, hat tanisyŋ, osy aranyŋ men biletin
qazağy men orysyn sen de bilesiŋ, – dedi qarsy söz aituğa auzyn aştyrmai.
– Birlesip isteimiz, bilmegenimizdi birge üirenemiz».
«Birge üirenemiz» degeni baurap əketti. Kelisti. Qojabek te, Tabai da
būl jaŋalyqty quana qarsy alğanmen, Jüzik pen Şəii şoşyna tyŋdady.
«Aldap qūrğan qaqpany bolmasyn?!» – dep, Jüzik seziktense, «Qyzmeti
qūrsyn, typ-tynyş jüre bergeniŋ jaqsy i̇emes pe i̇edi?» – dep, Şəii de
jaqtyrmady. «Men barmasam, basqa barady, qazaqqa paidam timese,
ziiänym times», – dep, Tazabek sözdi özi tüiindedi.
Ertesi Sekerindikine kelgen Tazabek onyŋ qasynda Sergeiçuk
otyrğanyn körip, bosağadan attai bere bögelip qaldy.
– Kel, Tazabek, kel! – dedi Sekerin qalbalaqtap. – Jaqsy keldiŋ, biz de
jūmys jaiyn söz qyp otyr i̇edik. Petirdi bilesiŋ ğoi, istelgen jūmysty,
būiryq, jarlyq degenderdi jazyp otyratyn hatşy kerek i̇eken bizge, soğan
Petir Sergeiçukty aldyq. İendi üşeu boldyq, östip-östip köbeiemiz.
– Men de sol naqty qandai jūmys atqaratynymyzdy aqyldasaiyn dep
edim.
– Aqyldasatyn nesi bar? – dedi Petir birden söz tizginin alyp. – Ökimet
– kedeilerdiki, demek bailardyŋ közin qūrtu kerek. Bir atamandy atyp
tastağannan olar qūryp ketti ğoi deimisiŋ? Atamanmen auyz jalasqan
Kobzev pen Starikovty da atyp tastau kerek.
– Qyzbalanbasaŋşy, Petir. Biz i̇eŋ əueli i̇eldi biriktire biluimiz kerek. Biz
bai dep bireulerdi ata bastasaq, olar da bizdi ata bastaidy. Orystyŋ
bərinde qaru bar, öziŋ bilesiŋ ğoi, on altynşy jyly astyrtyn
ülestirgenin. Biz olardy atyp bitkenşe, olar bizdi bir-aq künde tastalqanymyzdy şyğarady. Joğarğy jaqtyŋ nūsqauy solai: orys pen
qazaqty jauyqtyrmau. «Ə, 16-jyly orysqa myltyqty ökimettiŋ özi
ülestirgen i̇eken ğoi?» – Tazabek ony işine bir tüiip qoidy.
– İeki birdei inimdi öltirip ketken qazaqtarmen men qalai tatu tūram?
– Olardy orys öltirdi me, qazaq öltirdi me, qaidan bilesiŋ? Ondai
dəlelsiz sözdi aitpau kerek. İeger olar qazaq auylyna barsa, biz kördik dep
endigi bireuler aitqan bolar i̇edi. On altynşy jylğy qyrğynğa patşa
ökimeti kinəli dep bolşevikter aşyq aiyptap otyr. Sondyqtan biz soğan
orai qyzmet jasauğa mindettimiz. Ony moiyndamasaq, biz özimiz būl
ökimettiŋ jauy bop tabylamyz.
Juas sanalatyn Sekerinniŋ sözi Tazabektiŋ aiyzyn qandyrdy.
Sergeiçuk sazaryp otyryp qaldy.
– Tazabekti orynbasar, öziŋdi hatşy i̇etip tağaiyndağanymdy būiryqqa
jaz da, i̇erteŋ solardy alyp Jərkentke jürip ket. Qandai tapsyrma
bolatynyn, alda ne isteitinimizdi – bərin bilip kel.

***
Tabai men Səmenniŋ keştetip kelgeninen Şəii tiksinip qaldy. Biraq
qabaqtaryna qarap, qobaljuyn tez basty.
– Apamnyŋ tamağyn sağynyp keldik, – dedi Tabai küle amandasyp.
Ağyntai ağasynşa jymiyp tūrğan Səmendi əi-şəi joq bas saldy.
– Altynym-ou, əpkeŋdi əbden sağyndyrdyŋ ğoi! Qanatym, əke-şeşem!
Soraiğan boiyŋnan ainalaiynym-ou! Apa, qaraşy, ainymağan əkesi ğoi!?
Məre-səre quanyş birazğa sozyldy. Tabaidyŋ jezdeligi, Tazabektiŋ
baldyzdyğy i̇ekeuin əzil-qaljyŋsyz amandastyrmaidy; söz qağyspen
bastaidy, tös qağysyp toqtaidy.
– Jüzik qalai? Əbenderiŋ jigit boldy ma?
Qalişanyŋ dəstürli jön sūrasyna Tabai tolyqtai jauap qaiyrdy:
– Qalai deriŋiz bar ma, apa? Səmen i̇ekeumiz – oryndauşy, Jüzik pen
Əben – bizdi jūmsauşy. «Baryŋdar!» – dedi, keldik; «Aityŋdar!» – degenin
aitamyz, sonan soŋ qaitamyz.
– İe, tərtipteriŋ təuir boldy ğoi onda? Ait degenin ait i̇endeşe.
– Ol aita salatyn jai söz i̇emes, apa. Būiryq. «Əke-şeşem bar i̇edi. Bir
bauyrym, kelinim bar i̇edi. Kelinim soŋğy körgenimde auyraiaq i̇edi.
Körispeginimizge üş jyl bop barady. Üi işimizben örtenip jatyrmyz,
auyl-aimağymyzben qaşyp-pysyp jatyrmyz, bir at izin salmağanyna
qarağanda, olardyŋ da küii küi i̇emes. Tazabek meni i̇ertip barsyn, Şəii
kelip şalym men balalaryma qarasyn», – dedi.
– Jön, jön, – dedi Qalişa aldyna alyp otyrğan Oralbekti jerge
tüsirip jatyp. – Būndai būiryqty būljytpai oryndaudan basqa ylaj
joq. Balam da, kelinim de daiyn.
– Boldy, apa. Səmen i̇ekeumizdiŋ jūmysymyz osymen bitti. İendi Şəiiniŋ
şəiin işeiik.

***
Jol boiy Jüzik Tazabekten, Tazabek Jüzikten syr tartyp, əbden
əŋgimelesti. Tazabekti sastyrğan Jüziktiŋ bir saualy boldy.
– Əben kimniŋ balasy, əke-şeşesin bilesiŋ be? – dedi.
– Bilem. Tabai men Jüziktiŋ balasy.
– Joq, mağan şyndyğyn ait.
– Şyndyğy sol. Öz əke-şeşesi öldi, i̇endigi əke-şeşesi – Tabai i̇ekeuiŋ.
Men basqany bilmeimin.
– Seniŋ i̇eş qatysyŋ joq pa? Əbenniŋ türi sağan tartqan ğoi.
– Qazaq qazaqqa tartpağanda, Tabaiğa tarta ma?
– Jügirmek! Jasyryp kelesiŋ.
– Joq, jasyrğanym i̇emes, əpke, tüsindirgenim. Şyn əke-şeşesin
bilgennen Əbenge de, sizge de kelip keteri joq. Ol – qily zamannyŋ qiiüy
kelgen bir isi.
Būlar Satydan ötip, Kürmetige jaqyndağanda ymyrt ta jabyldy. Yq
qoinauda oty jylt-jylt i̇etken üş üidiŋ qoi qorasy keŋdeuine qarai Jüzik
at basyn būrdy. Abalap aldarynan i̇eki it şyqty.
– Joldaiaq, jat! – dedi Jüzik ülken itke i̇erkelete jekip.
Joldaiaq jatpady, attyŋ aiağyna orala jazdap qūiryğyn būlğaŋdata
qyŋsylady. Sirə «tanydym» degeni bolu kerek.
Üiden i̇eŋgezerdei jigit şyqty.
– Əpke? – dedi düdəməl dauyspen.
Jügirip kelip Jüziktiŋ atyn ūstady. Attan qoltyqtap tüsirdi de, bas
salyp qūşaqtady.
– Asqar tauymyzdan airylyp qaldyq qoi, əpke! – dep i̇eŋirep qūia berdi.
– O-ou, bas iem-au! – degen üiden de i̇egde əieldiŋ üni i̇estildi.
Jüziktiŋ əkesi jaqyn arada qaitys bolğanyn Tazabek tüsine qoidy.

***
Jüziktiŋ şeşesi alpysqa biyl kelipti. Otağasy özinen bes jas ülken
eken. Qoiyn bağyp, mal-janğa ie bop jürgen i̇eti tiri kisi körinedi. Taŋerteŋ
qoiyn Kölsai jaqqa örgizip, artynan tory atymen özi de öriske ketipti.
Sol ketkennen mol ketipti. Kündegi uaqytynda qoi öristen qaitpağan soŋ,
küdiktenip, «Əkeŋ nege joq? Birdemege ūşyrap qalmasa, keletin uaqyty
boldy ğoi», – dep, balasyn jūmsaidy. Balasy bytyrap jatqan qoidy
tabady, əkesin ary izdep, beri izdep, taba almaidy. Adasyp ketti me, attan
jyğylyp qaldy ma dep, myŋ san joramal jasap, tünimen jylapsyqtap şyğady. İertesi auyl bop izdep te i̇eş derek bile almaidy, iz-tüzsiz
joğalyp ketedi. Öldi deiin dese, öligin taba almaidy; tiri deiin dese, tiri
adam qaida ketedi, – tüsine almaidy. Jer jūtyp ketkendei. Ne öliniŋ, ne
tiriniŋ belgisi joq. Söitip sergeldeŋmen jürgende, tüs aua qalyŋ qaruly
qol auylğa sau i̇ete qalady. Işinde i̇eki-üş qazağy bar. «Əsker keldi me?
Qaida ketti? – dep sūraidy. «Körmedik, bilmedik» degenmen, sol sūraqtyŋ
astarynda bir sūmdyqtyŋ jatqanyn jürekteri sezedi. Sol küni Kölsai
jaqta qyrğyn atys bolypty. Kimdi kim atqanyn, kimniŋ qaşyp, kimniŋ
quğanyn būlar bilmeidi. Biraq quyp kelgender jeŋip, qaşqan əskerdi tügel
tūtqyndap Qaraqolğa aidap əketedi. Jol körsetesiŋ dep qaşqyndar
otağasyn zorlap əketken körinedi, atys bastalğanda qaşqan bolu kerek,
jauyrynynan oq tiıp jan tapsyrypty. Sonyŋ bəri Vasiliidiŋ ətireti
istegen əreketi i̇ekenin Tazabek tüsindi. «Eki tüie süikense, arasynda şybyn
öledi» degen osy i̇eken-au?» – dedi kürsinip.

***
Kürleuitke baryp qaitqaly jaŋa ökimetke Tazabek şyndap jyly qabaq
tanyta bastady. Onyŋ kökeiine i̇eŋ qonğany – adamğa degen janaşyrlyğy.
Kazak-orystardyŋ qolynan qaza tapqan Jüziktiŋ əkesin kəməndir kiız üige
özi köterisip kirgizipti. «Būdan bylai qazaq ta, orys ta ökimettiŋ öz adamy.
Olardy qorğau, teŋ sanau, qamqorlyq jasau – ökimettiŋ i̇eŋ basty mindeti», –
depti. Kəməndirdiŋ kisiligin Jüziktiŋ şeşesi men bauyry aityp tauysa
almai otyr. Soğan qarağanda, qazaqtyŋ bağyn bir aşsa, osy jaŋa ökimet
aşatyn siiäqtandy.
Tazabek Jüziktiŋ basyn tauğa da ūryp, tasqa da ūryp tausylmai,
əkesiniŋ qazasyn solai boluy tiıs nərseşe sabyrmen qarsy alğanyna
qairan qaldy. Ūstamdylyğyna, özin de, özgeni de təubege şaqyra bilgenine
süisindi. «Qoidy sen bağyp jürseŋ, olar seni öltirip ketetin i̇edi ğoi», –
dedi inisine kisiniŋ oiyna kelmeitin oi aityp. Solai i̇eken-au degendei,
sodan keiin şeşesi de sūŋqyldap jylauyn sap tyidy.
Tazabek pen Jüzik Kürmetide bes kün bolyp qaitty. Bes künniŋ de köp
kün i̇ekenine Tazabektiŋ közi Şəiini körgende jetti. Būlar səske aua
Jalaŋaşqa kelgende, bəri üide i̇eken. Tabai, Şəii, Səmen, Əben – bəri
şūrqyrap amandasty. Köziniŋ astymen de, üstimen de yntyğa qarap,
əsirese Şəiiniŋ degbiri ketti. Bir sət janasa berip: «Jettiŋ-au əiteuir!» –
dep qaldy. Sol söz işine ot tastap jibergendei əbigerletti. Samaiynda
syrğyğan bir şökim şaşy qaita-qaita közine syrğyp, ony Şəii qaitaqaita keiin silkip, silkigenge könbegen soŋ, sausağymen ysyryp qūlağynyŋ
üstine nyğarlai qystyryp qūiady. Səlden keiin şökim şaş tağy samaiyna
qarai syrğidy. Tağy silkidi, tağy sausağyn sozady. Janary Tazabektiŋ
jüzinen taiğanap ötedi. İekeuiniŋ közi ölip-öşip tüiisedi. İeldiŋ sözin
qūlaqtarymen i̇estip, özderi közben söilesedi. Tabaidyŋ Jüzikke:
– Üi bar i̇ekenin, üide küieui men bala-şağasy bar i̇ekenin mülde ūmytyp
ketken şyğar dep i̇edim, – degenine i̇ekeui de i̇ezulerimen küldi, al közderi birbiriniŋ öne boiyn aqtaryp jatty.
– Oibai-ai, myna jaman da əkesin sağynypty! – degen Jüziktiŋ dauysy
Tazabek pen Şəiini selk i̇etkizdi.
Maldas qūryp otyrğan Tazabektiŋ oŋ tizesine Oralbek kelip otyryp
jatyr i̇eken. Bir jastan asyp, təltirek basyp jürgen Oralbektiŋ būl
qylyğy «sender ne deseŋder de əke meniki» degen öktemdik sekildendi.
Tazabek balany i̇emirene bauyryna tartty, tyqyrlap qyrğan bas qūiqasyn
iıskedi. Qyltanaq şaş iegine batty. Kün qaqqan qūrğaq, jyp-jyly bala
iısi kökiregine meiir tökti. Qūmarlana qūşağyna qysyp i̇edi, səbidiŋ süt iısi
tanauyna lap qoidy.
– Uh, iısiŋnen ainalaiyn-ai, ömirdiŋ, tirşiliktiŋ iısi ğoi! – dedi
süisinip.
Betine Şəii bar yqylasyn tögip jalt qarady. Dalada kök töbet ürdi.
– Det! – dedi Oralbek oğan jekip. – Det! –dedi tağy qaitalap. Qopaŋ
etip, qaita otyrdy da: – Det! – dedi jūmsaq ünmen.
– Tazabektiŋ balasy töbetimizdi tərtipke şaqyrdy ğoi?! – dedi, Jüzik
Tabaiğa küle süisinip.
– Əkesi bastyq bolğanyn balasynyŋ da bilgeni ğoi.
«Bastyq! – dedi Tazabek iştei kübirlep.
Eldi bastauşy da bastyq, i̇eldi basyp-janşuşy da bastyq. Bastyq
basuy kerek pe, bastauy kerek pe?»

***
– Mektep aşsaq degen oiym bar, – dedi Sekerin Tazabek pen
Sergeiçukke syr aşyp.
– Aşaiyq, – dedi Sergeiçuk sözge kelmei.
– Oğan üi kerek qoi, – dedi Tazabek.
– İə, üi kerek. Atamannyŋ üiin sūrasaq.
– Nege sūraimyz? – Sergeiçuk ornynan ūşyp türegeldi. – Tartyp alu
kerek.
– Petr, qanşa aitam sağan: «Qyzbalanba!» – dep. Jesir əieldiŋ üiin
tartyp alsaq, i̇el bizdi bandit dep oilamai ma?
– Onda Kobzevtiŋ üiin alaiyq. Atamannyŋ i̇eŋ senimdi adamy sol
bolatyn.
– Kobzev – öz i̇eŋbegimen baiyğan adam. Oğan tiıssek, bükil orys
betimizge tükiredi.
– İendeşe öz üiiŋdi ber. Ne menikin, ne myna qazaqtyŋ kiız üiin ber.
– Osyny oilaŋdarşy. Oqityn bala qanşa i̇eken, ony da şamalaiyq.
Baryŋdar.
«Səmen men Samsaly oqidy ğoi. Ətteŋ, özim de oqyr i̇em!» – dedi
Tazabek jasynyŋ ötip bara jatqanyna ökinip.
– Bastyq tegi, betimizge de qaramaidy ğoi! – degenge, jalt qarady.
Kobzev i̇eken.
– A-a? Oilanyp ketippin. Amansyz ba?
– Oilanğanyŋ dūrys. Bərimiz de oilanyp jürmiz. Jürşi, bizdikine,
birge oilanaiyq.
Əieli de, balalary da birde-biri būlardyŋ üstine kirmedi.
– Men būl aradan köşeiin dep jürmin, – dedi Kobzev tikesinen. – Adam
öziniŋ amandyğyn jau şapqan soŋ i̇emes, jau şapqanğa deiin oilauy kerek.
– Sizdi şabatyn qandai jau?
– Ol jau – Sergeiçuk. Ol revkom boldy degenşe, meniŋ künim sanauly
dei ber.
– Sergeiçuktiŋ üstinen qaraityn Sekerin bar ğoi, ol oiyna kelgenin
istei almas.
– Sergeiçuktiŋ ölgen ülken inisi Sekerinniŋ əpkesiniŋ qyzyn
alğan. Sekerin əli i̇erte me, keş pe onyŋ toryna tübi tüsedi. Sol kezde meni
eşqaisyŋ qūtqara almaisyŋ.
– Sonşalyq oğan ne istep qoiyp i̇ediŋiz?
– Men oğan i̇emes, ol mağan istedi. Osydan on bes jyl būryn biz Ileniŋ
arğy betinde Araltöbe degen jerge tūraqtağanbyz. On altyğa tolğan
qyzym – tūŋğyşym tym ədemi i̇edi. Qūdaidyŋ mağan bergen bir bailyğy dep
oilaitynmyn. O-oi, janymdai jaqsy köruşi i̇edim-au! Öz balaŋdy öitip
ölip-öşip jaqsy köru de künə me dep oilaimyn osy küni. Sol qyzym
saŋyrauqūlaq teruge i̇eki qūrbysymen birge ketkennen qaityp oralmady.
Ekeui jylap-syqtap auylğa əbden keşkisin keldi. «Saŋyrauqūlaq köp i̇eken.
Qyzyğyna tüsip, üşeumiz üş jaqqa ketkemiz. Bir kezde jan-jağymyzğa
qarasaq, i̇eş jerde Valia joq. Taba almadyq», – deidi. Meniŋ ol künimdi tiri
adamnyŋ basyna bermesin. Öli men tiriniŋ arasynda jürdim. İeldiŋ sözin
estimin, özin köremin, biraq basym istemeidi, tünimen Araltöbeniŋ
töŋiregin tintkilei berippin. Aqyry taŋ ata talyp jyğylyppyn. Taŋerteŋ
qyzymnyŋ öligin arbamen jūrt auylğa alyp keldi. Zorlap, qorlap öltiripti
de, betin ağaştyŋ būtağymen jauyp ketipti. Jalğyz adamnyŋ öituge
şamasy jetpeidi. Tiri qaldyrmağany – tanityn adamdar. Biraq kim i̇ekenin
tap basyp bile almadyq.
Qyzymdy jerlegen soŋ keudemde janyp tūrğan şamym sönip qalğandai
sūmdyq küide jürdim. Bir küni ūiyqtağaly jatqanymda bireu qaqpany
qaqty. Aşsaq, şöp terip, sonymen i̇eldi i̇emdep jüretin kempir bar i̇edi, sol
eken. Ūrlanyp, jan-jağyna jaltaqtap, üige kiruden de qoryqty. «Qyzyŋ
öletin küni men Qaiyŋdy özeniniŋ bas jağynda şöp terip jürgem.
Sergeiçuktiŋ i̇eki inisin kördim, özendi boilap tau işine kirip ketti,
astyndağy attaryn da tanydym», – dedi.
Tünimen ūiyqtai almadym. Üilerin örtep jibergim keldi. Jazyqsyz
bala-şağasyn aiadym. Kirip baryp atyp tastağym keldi. Oğan da batpadym.
Kempirdiŋ «kördim» degenin kimge dəlel qylamyn? «Meni satpa, i̇eşkimge
aitpa», – dep jalynğan soŋ, «Satpaimyn, i̇eşkimge aitpaimyn», dep, oğan
da uədemdi berip qoiğam. Aqyry taŋerteŋ myltyğymdy oqtap
Sergeiçuktiŋ üiine keldim. «Eki iniŋdi atam. Qyzymdy öltirgen solar. Mal
bağyp jürgen bir qazaq köripti», – dedim. Jan kerek i̇eken, Sergeiçuk qaşyp
üiine kirip ketti. Men bir ret aspanğa atyp jiberdim. Körşileri şulap, i̇el
jinalyp qaldy. Bəri jabylyp, myltyğymdy qolymnan tartyp aldy. Men
jylap-syqtap üiime qaittym. Semen degen körşim bar i̇edi, sol köterip
əkelgendei süirep əkeldi. «Nemeneŋe senip olarmen jaulasasyŋ? Ana i̇eki
kişkentai ūlyŋdy aman saqtağyŋ kelse, olarmen jaulaspa?» – dedi
qūlağyma sybyrlap. Sol söz meni sabama tüsirdi.
Ne ağa, ne ini joq, jalğyz i̇ekenim i̇eske tüsti. Bəribir ol arada ömir süre
almadym. Köşip Ileniŋ bergi betindegi Qyrğyzsaiğa keldim. Sol arany bir
qystağan soŋ, Jalaŋaşqa kelip jan sauğaladym. Künim kün i̇emes i̇edi. İeki
ūlym əli kişkentai. Əielim küni-tüni jylai beredi, özim de oŋyp tūrğam
joq, bir ögiz, bir siyrymnan basqa bailyğym da joq. Baiğabyldyŋ
jaqsylyğyn sonda kördim. Özi ne jese, mağan da sony berdi.
– Al Sergeiçuk mūnda qalai kelip jür?
– Sony özim de bilmei jür i̇edim, bir joly Jərkentke barğanda,
Araltöbeniŋ atamanyna jolyğyp qalyp, sodan sūradym. Men köşip ketken
soŋ, qai qazaq aityp qoidy dep, i̇eki inisi sol aradağy qazaqtyŋ bərine tiısip
şyğypty. Barady i̇eken de, «Bizdi kim tanidy?» – dep sūraidy i̇eken, bas-köz
joq. «Tanymaimyz», – deidi i̇eken olar. «Nege tanymaisyŋdar? Ötirik
aityp tūrsyŋdar!» – dep, i̇erkek-əiel demei bərin sabap ketedi i̇eken. Aqyry
aşynğan qazaqtar atqa minip, qoldaryna naiza-şoqparyn, barlary
myltyğyn alyp, orys auylyn qorşap alypty. Üş jüz qaraly qolğa
qarsy şyğu qaida, orystar sasqanynan i̇ekeuin ūstap bermekke ainalypty.
Sodan tuğan-tuystary atamanğa jalynyp: «Erteŋnen qalmai būl aradan
keteiik. Qazaqtardy soğan köndiriŋiz!» deidi. İeki jaq soğan kelisipti.
«Sekerin kelip-ketip jüretin, soğan baratynyn bilgem», – dedi ataman.
Mine sen bilmeitin biraz tarih osylai. İeki inisi ölgen soŋ, i̇endi basylar
dep kütkem. Kerisinşe, tipti jauyğyp aldy. «Eki inimdi öltirtken – osy.
Qazaqtardy jaldady. Ana malyn bağyp otyrğan qazaqtar bolu kerek», –
dep, seni men Qojabekti qosa qaralap jür. Onyŋ jaqtastary barşylyq,
Qojabek i̇ekeuiŋ saq jür, əsirese sen.
– İe, solai deŋiz. Siz ketpeseŋiz, men küşti bolar i̇edim, ketkeniŋiz meni
əlsiretip keteiin dep tūr. Ketpei-aq qoisaŋyzşy, biriksek, boi bermespiz
oğan.
– Ərine, boi bermespiz. Biraq onyŋ ədisteri – aiausyz ədister: tek
öltiredi, küş körsetedi. Al men tynyştyqty ūnatatyn adammyn.
– Tynyştyqty kim ūnatpaidy deisiz?! Bizge kerek tynyştyq
Sergeiçukke de kerek şyğar?
– Ony ökimet qoldaiyn dep tūr ğoi. Ökimet qoldağan adam kez
kelgendi qorqyta alady. Al qorqytatynyn bilse, Sergeiçuk i̇eşqaşan
eşkimge tynyştyq bermeidi.
– Sonda Sergeiçukten qaşyp qaida barmaqsyz?
– Jarkent jaqqa. Tau işinde, sudyŋ boiynda Kitiŋ degen jer bar.
Malğa öte qolaily jer. Araltöbede birge bolğan bir orys dosym sonda
eken, üi saluğa kerekti ağaş ta tauyp bere alady. İeki ūlymdy sol aradağy
orman-toğaiğa baqylauşy i̇etip ornalastyram dep otyr. «Sengeniŋnen
süiengeniŋ myqty bolsyn» deidi ğoi qazaq. Süienetin adam tauyp
otyrmyn. Men seni öte jaqsy körem, Tazabek. Sağan sengen soŋ, syrymdy
aityp otyrmyn. Sen tastan da berik adamsyŋ. Öziŋ ğana biletin, özgege
ömiri aitpaityn syrlaryŋ bar adamsyŋ. Söite tūra meiirlisiŋ. Tabai men
Jüzikke seniŋ qalai qamqor bolyp jürgeniŋdi körip, öte riza bolam.
Sendei senimdi tuysqanym bolsa, men baqytty bolar i̇em.
– Onda tuysqan bolaiyq.
– Söiteiikşi.
– Onda üige jüriŋiz. Otbasyma baryp, ökil ağa bolatynyŋyzdy öz
auzyŋyzben aityŋyz.
– Jür, aitam. Qazir atymdy minip keleiin. Baiğabyldy körmegenime de
köp boldy.
...Ekeuiniŋ kelgenin körip, Baiğabyl joğaltqanyn tapqandai quandy.
Dereu qoi soiuğa yŋğailandy.
– Joq, qūia tūr, – dedi Kobzev oğan. – Bügin Tazabektiŋ qoiyn jeimiz.
Büginnen bastap men onyŋ ökil ağasy, ol meniŋ ökil inim bolady. Sony
senderge aitqaly keldik.
– İe, onda i̇eki üiden i̇eki qoi jeisiŋ.
Şynynda i̇eki üi i̇eki qoi soidy. Qapez ən aitty. Şəii i̇eki üidiŋ de
tamağyn əzirlep tynym tappady. Kobzev qymyz işip otyryp:
– Baiğabyl! – dedi dosyna i̇eljirep. – Men Tazabekti senen de jaqsy
körip kettim. Mūnyŋ qolynan bəri keledi. Qazaqty osyndai adamdar
basqaruy kerek.

***
Kobzev Tazabek kütpegen tağy bir qylyq körsetti. Qazaqtyŋ baiyrğy
saltymen oğan şaŋyrağyn körsetip, i̇ejelgi dosy Baiğabyldy jəne Tabai
men Qojabekti qosa şaqyrdy. Bəriniŋ közinşe mūny qūşaqtap, i̇ekeuiniŋ
bauyr bolğanyn aitty. Qazaqşa qoi soidy, tabaqpen i̇et tartty.
Baiğabyldan bata sūrady. «Öi, sen qazaqtan da asyp kettiŋ ğoi!» – dep
Qojabek küldi.
Etten keiin tağy şai əkeldi. Artqa saqtağan syryn sol kezde aitty:
– Men jaqynda ne Jarkent jaqqa, ne Qaraqolğa köşeiin dep otyrmyn,
– dedi qonaqtaryna bağamdai qarap. – İeger Tazabek qarsy bolmasa, Tabai
men Jüzikti özimmen birge əketetin oiym bar. Tazabek i̇ekeuimiz bauyr
bolğan soŋ, qai bauyrdyŋ qasynda jürse de olarğa bəribir i̇emes pe?
Bauyrmyz degendi qūry söz jüzinde aita bermei, sonyŋ dəleli bolsyn dep,
üş bölmeli üiim men qora jaiymdy tügeldei Tazabekke berip ketpekpin.
Otyrğandar bir sət demin jūtyp typ-tynyş bola qaldy. Bərin kütse
de, i̇eşkim Kobzevten dəl mūny kütpep i̇edi. Tipti Tazabektiŋ tüsine de
kirmegen.
– Əi, tamyr! – dedi Baiğabyl basyn şaiqai ün qatyp. – Orystyŋ əieli
qazaqtyŋ qatyny i̇emes, baiynyŋ aitqanyna bas şūlği beretin, kempiriŋ
oğan kelise me?
– Men kelispesem, ol büitip i̇esip söilei qoimaidy ğoi? – dedi əieli
Maşa.
Jūrt ta, Kobzev ta oğan du külisti.

***
Kobzevtiŋ «Tabaidy özimmen birge ala keteiin» degenin i̇estigeli beri
Şəiiniŋ mazasy ketti: ağasynyŋ jalğyz ūly Səmendi körmei qalai kün
köredi? Aqyry şydamai Toğyzbūlaqtan Jalaŋaşqa jaiau keldi.
Jüzik aldynan jügirip şyqty.
– Jibekjan, jaişylyq pa?
– Jaişylyq, jeŋge.
– Nağyp jalğyz jürsiŋ?
– Öziŋmen oŋaşa aqyldasaiyn dep keldim.
Eki əieldiŋ de oiy bir jerden şyqty: bir-birimizdi körmei qalai ömir
süremiz? «Biraq...», – dedi Jüzik kenet i̇esine əldene tüsip.
– Nemene «biraq?» – dedi Şəii qabağyn şytyp.
– Biraq i̇erkekter bizdi tyŋdai ma? Bəribir solardyŋ aitqany bolady
ğoi. Onyŋ üstine...
– Tağy nemene aitqaly otyrsyŋ?
– Men jükti bop qaldym, Jibekjan.
Şəii ne derin bilmedi. Quanaryn da, quanbasyn da bilmei, dağdaryp
otyryp qalady. Jüzik özinen alystap, Tabaiğa birjola jaqyndap bara
jatqandai sezindi.
– Qūdaiym-ai, Ağyntai i̇endi ölgen i̇eken ğoi!?
– Jibek, öideme! Aruaqty qozğap, meniŋ de, öziŋniŋ de janyŋdy
auyrtpa. Bizdiŋ basymyzdy biriktirgen – Tabai i̇emes, Tazabek. Sol qalai
şeşse, solai bolady.

***
Şəii men Jüziktiŋ jağdaiyn Tazabek tüsindi. Biraq qūptai qoimady.
Birden jauap qatpai, ündemei oilanğan küii otyryp qaldy. Şəii ədepten
asyp taqaqtai almady.
Tazabek Kobzevke jolyğyp, i̇eki əieldiŋ jağdaiyn tüsindirip aitty.
– İe, i̇eki ottyŋ ortasynda qalğan i̇ekensiŋ ğoi, – dedi Kobzev külip. Ol da
oilanyp, bet-auzyn syipap biraz otyrdy. – Men Reseiden osynda nege
keldim? Sony sen bilesiŋ be, Tazabek? – dedi ūiqydan şoşyp ūianğan
adamşa bağjaŋ i̇etip.
– Qaidan bileiin.
– Öitip būlaŋdama, bilesiŋ: jan bağu üşin keldim. Mol jer-su bar, mal
bağuğa, i̇egin i̇eguge qolaily jer bar degen soŋ keldim. Baiğabyldy
baiytaiyn, Tazabekke aqyl üireteiin dep kelgem joq. Qazir, qūdaiğa
şükir, bala-şağamdy bağa alatyn şaruam bar. İeger kelmesem, tapqantaianğanym auzyma jetpei, bireudiŋ bosağasynda bürseŋ qağyp jürer me
em, kim bilsin, ərkim öz qamyn özi jeui kerek. Men qazaqtyŋ qamyn oilap
kelgem joq, öz qamymdy oilap keldim. Men senen, Baiğabyldan jaqsylyq
kördim. Qolymnan kelgenşe sonyŋ i̇esesin qaitaraiyn degen oi meniki. Seni
men tüsinem: əieliŋniŋ de, onyŋ jeŋgesiniŋ de, Tabai men Səmenniŋ de
qamyn jeisiŋ. Al olar nege seniŋ qamyŋdy jemeidi? Men Səmendi de,
Tabaidy da öz betinşe kün köruge üiretkem. Olar sağan kömekşi bolady.
Ileniŋ arğy beti qazaqtyŋ jeri i̇emes pe, nemene? Qazaq qai arağa barsa da,
öz jerim dep, öz jerine ie boluy kerek i̇emes pe?
– Baiğabyldan jaqsylyq köripsiŋ, ras. Al menen ne jaqsylyq kördiŋ?
– Jaraidy, jədigöilenbe, jaman qatty, bilmei jürgen şyğarsyŋ.
Sergeiçuktiŋ i̇eki inisin sen jairatpağanda, men jairatty ğoi deimisiŋ?! Ol
jaqsylyğyŋ üşin men seniŋ tabanyŋdy jalauğa barmyn, bauyrym. –
Kobzev Tazabekti bas salyp qūşaqtady. Köziniŋ jasyn jeŋimen sürtip, i̇eki
tizesin jūdyryğymen soqqylady. – Meniŋ qolymnan kelmegen seniŋ
qolyŋnan keldi. Öitkeni sen batyrsyŋ, men qorqaqpyn. Aqyry, mine, tağy
qaşyp baram.
– Joq, sen qorqaq i̇emessiŋ, aqyldysyŋ.
– Aqyldynyŋ köbi qorqaq. Ne bolsa sony aqylğa salady da, aqyrynda
ne isterin bilmei qaşady. Özi aitpasa, ömiri sūramaspyn dep jür i̇edim,
jatqan jylannyŋ qūiryğyn öziŋ bastyŋ, i̇endi sol i̇eki jauyzdyŋ közin
qalai joiğanyŋdy aityp berşi mağan. Qyzym tirilip kelgendei quanaiyn.
– Aitaiyn. Mūny adam balasyna birinşi ret aityp otyrmyn.
– Bilem. Men seni sol üşin de syilaimyn. Syrğa berik i̇erkek – jau ala
almaityn qamalmen birdei.
Tazabek özin i̇eki orystyŋ qalai öltirmek bolğanyn, aqyrynda özderiniŋ
qalai mert qylğanyn bastan-aiaq aityp berdi.
– Ətteŋ, – dedi Kobzev tyŋdap bolyp, – ne orysta, ne qazaqta əli ədil
sot joq, bar bolsa, seni dəl sol qylyğyŋ üşin i̇eşkim aiyptai almas i̇edi.
Sen – bar-joğy öziŋdi öziŋ qorğağan adamsyŋ. Bərin saiasat bilep ketken
zaman tudy ğoi, əiteuir!
– Al, ağasy, sen i̇endi mağan osy saiasat degenniŋ ne i̇ekenin dūrystap
tüsindirşi!
– Saiasat pa? Būl – ne ötirik te i̇emes, ne şyn da i̇emes, sağymğa oranğan
siqyr nərse. Saiasattyŋ tübin saiasatkerlerdiŋ özi de tüsinbeui mümkin.
Öitkeni onyŋ nətijesi neşe ğasyrlardan soŋ ğana belgili bop jatady.
Qap, qalai tüsindirsem i̇eken?! Ə, mysaly bylai: özimiz körip-bilip otyrğan
jağdaiğa keleiik. Öziŋ bilesiŋ, on segizinşi ğasyrdyŋ soŋyn ala biraz orys
qazaq jerine auyp keldik. Qazir əjeptəuir köbeiip qaldyq. Orys memleketi
ərine, aldymen öz orysynyŋ qamyn oilaidy. Oğan qazaqtyŋ jaqsy jerin
alyp bergisi keledi. Alaida: «Qazaqtyŋ şūraily jerleri orys
qonystanuşylaryna alyp berilsin!» – dese, onysy būiryq bolady. Jəne
ozbyrlyq bolady. Oğan qazaqtar, söz joq, qarsy tūrady. Al i̇eger «qazaq
jəne orys şarualarynyŋ tūrmystyq jağdaiyn qauyrt jaqsartu üşin
Jetisu öŋirindegi şūraily, yŋğaily jerler i̇eginşiler men bau-baqşa
ösiruşilerge berilsin!» – dese, oğan qazaq ta, orys ta qarsy bolmaidy.
Biraq is jüzinde ol jerdiŋ basym köpşiligi i̇egin i̇egetin, bau-baqşa ösiretin
orystarğa tiesili bop şyğa keledi. Saiasat degen şamamen, osy.
– Apyr-ai, ə?! Aqyldynyŋ aŋqaudy aldauy i̇eken ğoi?
– Olai deuiŋ de oryndy şyğar. Öitkeni saiasat-bilim men aqyldyŋ,
aila men qulyqtyŋ, zəlimdik pen adamgerşiliktiŋ – bəriniŋ bəsekege tüsetin
jeri.
– Qoi, qūrysyn, mūny bilgennen göri bilmegenim dūrys i̇edi. İendi
ainalamnyŋ bərine küdikpen qarap masqara bolarmyn.
– Söz joq, söitesiŋ. Kezinde men de söitkem. Biraq qazaq aitady ğoi,
«bitke ökpelep tonyŋdy otqa tastama» dep. Saiasatqa qarsy sen de saiasat
ūsta.
– Qaitip? Orystar qazaqty aldap jür dep, sağan qarsy şyğam ba?
Orys pen qazaqty jaŋa ökimet teŋ kördi i̇eken dep iştei quanyp jür i̇edim,
jaŋağy söziŋnen keiin oğan da küməndenip otyrmyn.
– Ras, būl ökimet i̇ekeuin teŋ köreiin dep otyrğan siiäqty. Biraq ökimet
teŋ körgenmen, Sergeiçukter teŋ körmeidi ğoi. Ökimettiŋ sözin, zaŋyn
jüzege asyratyndar solar ğoi. Jik osy aradan şyğatynyn bilip qoi,
meniŋ de basym amanda barar jerime baryp alaiyn dep otyrğanym
sondyqtan. Meni şyn bauyr sanasaŋ, Tabai men Səmendi mağan senip
tapsyr. Körsin, üirensin, pissin, aqyldyŋ qaida keregin, nege qajetin
ömirdiŋ özinen üirensin.
– Köndim. Seniŋ nağyz bauyr i̇ekeniŋe sendim. İekeumizdi ortaq jau
biriktirgen i̇eken, qūdai baianyn bersin!

***
Kobzevtiŋ sözinen keiin əri Jüziktiŋ yŋğaiyn bilgen soŋ, Şəiiniŋ
köŋili nildei būzyldy: Tabai men Jüzik Jərkentke ketse, olardan jyraq,
Səmendi körmei, būl qalai ömir süredi? Qūsadan-aq ölmei me? Bükil tuğantuystan aman qalğan jalğyz bauyryn köz aldynda jürgize almasa, onda
mūnyŋ kimge qadirli bolğany? İeger ony Jərkentke jiberuge könse, onda
Tazabektiŋ mūny jaqsy körgeni – ötirik.
Osy oimen ol tūŋğyş ret Tazabekke qarsy şyqty.
– Ketse, özderi ketsin, Səmendi sen alyp qal! – dedi ötinip. – Ony
istemeseŋ, onda sağan öle-ölgenşe ökpeleimin. Işqūsadan ölsin demeseŋ,
osy tilegimdi orynda!
– Şəikentai!
– Joq, ony istemeseŋ, men sağan i̇eşqandai Şəikentai i̇emespin! Meni
öitip ötirik i̇erkeletpe!
– Jaraidy, dəl qazir asyğystyq jasamaşy! Tabai ne der i̇eken, əueli
sonyŋ şeşimin küteiik.
– Ol ne deidi? Keşikpei öz balasy bolady, ol i̇endi Jüziktiŋ
aitqanynan şyqpaidy.
«Ə, Jüzik jükti i̇eken ğoi?!» – dep, Tazabek işine bir tüiip qoidy. –
Jüzik te aqymaq əiel i̇emes qoi, ol da bərin aqylğa salar.
– Būl joly seniŋ jalpaq şeşim jasağanyŋa könbeimin. Səmen – meniŋ
əke-şeşemniŋ, bauyrlarymnyŋ birden-bir közi, ol közimnen tasa bolsa,
men aua jetpei tūnşyğyp ölem. Men ölmesin deseŋ, degenimdi iste.
– Mūny men şeşpeimin, Tabai şeşedi.
– Joq, sen şeş.
– Şeşpeimin.
– Onda, meni öldige sana.
– Sanamaimyn. Öitkeni: «Būdan bylai meniŋ janym senimen birge», –
degensiŋ. Aşuyŋdy basşy, sonan soŋ apammen aqyldasaiyq.

***
Şəiiniŋ aşyna söilegeni Tazabekti tiksintti. Bir qarağanda, dūrys
sekildi. Alaida ömir boiy Tabaidy tizgindep ūstau adamgerşilikke jata
ma? Bir ret jaqsylyq jasağan i̇ekemiz dep, ony ünemi uysynan şyğarmai
ūstauğa būlardyŋ qandai qaqysy bar? Ol da özderi siiäqty qūdaidyŋ qūly
emes pe? Öz otbasyna özi ie boluğa tiıs qoi.
Biraq Şəiini qalai toqtatuğa bolady? Bükil tuğan-tuystan airylu oğan
da, ərine, oŋai i̇emes. Köŋiline qaiau tüsirmei toqtata alatyn ədis bar ma?
...Jalaŋaşqa kelgen soŋ, birden Kobzevke barmai, əueli Tazabek
Sekeringe jolyqqandy jön kördi. Sergeiçuk ta sonda otyr i̇eken. İekeui
əldenege kelise almai qalğan sekildendi: qabaqtary qatqyl, bir-birine
qaramai, qiiäs otyrypty. Mūnyŋ səlemin Sekerin ornynan türegep, qolyn
berip aldy da, al Sergeiçuk: «Kel, otyr!» – dep, qysqa küŋk i̇etti.
– Qabaqtaryŋ jaqsy i̇emes qoi, ne bop qaldy? – dep, Tazabek Sergeiçuk
nūsqağan oryndyqqa baryp otyrdy.
– Bilem, sen de ony jaqtaisyŋ, – dedi Sergeiçuk öz tizesin özi birer
toqpaqtap. – Özi «Qazaq balalaryn oqytatyn mektep aşu kerek», – dedi.
Soğan Kobzevtiŋ üiin alyp bereiik, onyŋ i̇eki balasynda i̇eki üi bar,
bireuiniŋ qolyna baryp tūrady desem, «Öitip bireudiŋ baspanasyn tartyp
aluğa ökimet qarsy», – dedi. «Onda mektep aşam dep aitpai-aq qoi», –
deimin men.
– Öitip bireudiŋ üiin tartyp alu, şynynda, qiiänat nərse ğoi?
– Əne, aittym ğoi, sen de sony jaqtai ketesiŋ dep. Seniŋ onymen ymyjymyŋ bir, bükil ağaiynyŋ men auyldasyŋ sonyŋ mal-janyn bağady.
– Al sen oğan ne üşin qarsysyŋ?
– Qarsymyn. Ol – qanauşy tap. Bai. Kedeilerdi qanauşy.
– Jalaŋaştağy jalğyz bai sol ğana i̇emes qoi?
– Onda baryŋdar, Sekerin i̇ekeuiŋ sonyŋ kötine kiriŋder!
– Tiliŋdi tarta söile!
– Tartpasam, kəitesiŋ?
– Tartasyŋ, Kobzevtiŋ kötine men seni tyğyp jiberem!
– İei, i̇ei, qoiyŋdar! Sergeiçuk, revkom atynan būiyramyn: şyq, bar!
Būl jağdaidy Tazabek Kobzevke aitpady. Biraq onyŋ köşem degeni
dūrys şeşim i̇ekenin iştei moiyndady. Seniŋ Tabaiyŋ senimdi jigit i̇eken, –
dedi Kobzev külip. – «Meni qinamaŋyz, men öle-ölgenşe Tazabek qaida
jürse, tek sonyŋ qasynda jürem. Qūdaiğa bergen uədem bar», – dedi.
Tazabek ne derin bilmei bögelip qaldy. Nege öitti i̇eken Tabai?

***
Keşkisin apasymen aqyldaspaq bolyp, i̇endi yŋğailana bergeninde,
syrttan Şəii aptyğa kirdi.
– Apa! Tabai ağa keldi.
– İe, kelsin, balam.
– Apa, aityŋyzşy: barmasyn Jərkentke! Siz aitsaŋyz, tyŋdaidy, apa.
– Balam, aldynan şyq! – dedi Qalişa kelinine jauap bermei, Tazabekke
qarap.
Tabai ədetinşe syrttan söilei kirdi:
– Ylği maqtap jürem, ylği sary samauryn qainap tūrğanda kelem.
– İendi sen maqtamasaŋ, bizdi kim maqtaidy?
– Myna balaŋyz sony bilmeidi ğoi.
Jön sūrau ūzaqqa sozyldy. Şəii dastarqan jaidy. Bir kese şaidy
ündemei otyryp işken Tabai kenet öz-özinen myrs i̇etti.
– Tüu, Şəiiniŋ bir kese şaiy tamağymnan zorğa ötti ğoi! Ne aitar i̇eken,
nege keldi i̇eken dep, bəriŋniŋ meni bağyp otyrğandaryŋdy körip, qūr şaiğa
qaqalyp qala jazdadym.
Tabaidyŋ dəl tauyp aitqanyna bəri myrs-myrs küldi.
– Seniŋ beker kelmeitiniŋdi bilemiz, öziŋdi de, söziŋdi de sağynyp
otyramyz, – dep, Qalişa betine küle qarady.
– Qarğa adym jerde otyryp sağynyp qalasyzdar, Jərkentke köşip
ketsem, qūsadan qyrylyp qalar dep qorqyp keldim. Köpzip degeniŋ qazaqqa
bergisiz orys qoi, tüsindi. «Senen köp jaqsylyq kördim, ony ūmytpaimyn,
al Tazabek – meniŋ janymdy alyp qalğan adam. Közim tiride ony tastap
basqa jaqqa bara almaimyn, – dep i̇em, bas salyp qūşaqtai aldy, bətşağar.
«Qandai bauyrmal halyqsyŋdar!? – dedi arqamnan qağyp.
Men de köŋilin aulap: «Biraq Səmen i̇ekeumiz malyŋdy aidasyp baryp
keleiik, – dedim.
Şəii sürine-qabyna baryp Tabaidy bas saldy. «Ağataiym-ai!
Aqyldym-ai!» – dep, solqyldap jylady.
Qalişa da köz qiyğyn alaqanymen sipalap, basu aitty.
–Endi ağaŋdy qūr şaimen attandyrmai, qazan köter!
– İekeuiŋ ğana i̇emes, qastaryŋa Kenjeğara inimdi de qosaiyn, – dedi
Tazabek kürdeli istiŋ kürmeui oŋdy şeşilgenine köŋildenip.

***
Tazabek maldaryn bağuğa Qapez i̇ekeui şyqqan. Malğa qarağannan göri
Qapezdi qyzyqtaumen boldy. Aŋqyldağan bala minezdi: i̇eleusiz nərsege i̇eleŋ
ete qalady, oiyŋa kirmeitin nərseni oilai qūiady, aiaq asty mūŋaiyp, közdi
aşyp-jūmğanşa külip şyğa keledi. Jalpaq tasqa sekirip şyğyp, şyrqap
qūia beretini de bar. Onyŋ i̇eŋ kisi qyzyqtyratyn tūsy – sol sət. İentikpeidi,
qysylmaidy, ağyp jatqan būlaqtai kömeiinen ən qūbylyp tögiledi.
– Təke, men ən aitqanda, şöptiŋ basyna qaraşy, qūlaqtary tikireiip
tyŋdap qalady, – dedi külip.
– Şöptiŋ qūlağyn qaidan bileiin, meniŋ qūlağym tikireimek tūrmaq,
qūlaq şekemnen üzilip tüse jazdaidy.
– Men jaqynda Tasaşyğa baram. Biraz kün ne Tabai, ne Səmen əkeme
kömektese tūrsyn, i̇ekeumiz bir seruendep qaitaiyq.
– Barsaq baraiyq. Meniŋ qaryndasym sol jaqta tūrmysta.
– Ystambūlda birge oqyğan Bəken degen dosym bar. Ol da ən aityp,
dombyra tartady. Qyz körsetem dep i̇edi, körip qaitsaq qaitedi?
– Tipti tamaşa!

***
Oralbekti i̇enesine qaldyryp, būlarmen birge Şəii de şyqty.
– Jeŋge, Oralbekti beker qaldyrdyŋyz-au, – dedi Qapez qaljyŋdap. –
Qyz köremiz dep məz bolyp kelgende, qyz i̇eken dep, sizdi bireu alyp qaşyp
ketse, Təkeŋ i̇ekeumiz jer soğyp qap jürmeiik.
– Közi qaraiğan jyndy bolmasa, bala i̇emizgen ana i̇ekenimdi bitimimnen
aŋğarar.
Tazabek pen Qapezdiŋ ortasynda Şəii şat külip kele jatty.
Tazabekpen birge i̇el qydyruğa şyqqany birinşi ret. Jaryqtyq tauly
dalanyŋ keŋ tynysy-ai! Atqa i̇emes, aspandağy būltqa minip kele
jatqandai jelpinesiŋ.Qūlağy i̇eki jigittiŋ əŋgimesinde, köŋili ötkendi bir
elestetedi, ketkendi bir joqtatady. Orta Merkiden ötip, Aralğa ilige
bergende, Jaidaq Būlaqtyŋ qarağaily jelkesine közi tüsti. Selk i̇ete
qaldy: sol betkeide sol i̇eki orys əli syğalap tūrğandai sezindi. Özi de
baiqamai atynyŋ basyn tartyp qalğan bolu kerek, Tazabek jalt qarady.
– Şəiken!
– Jeŋge, ne boldy?
Tazabek pen Qapez i̇eki jağynan qaumalai kelip ūstai aldy.
– Jaidaq Būlaqtağy qyrğyn i̇esine tüsken ğoi, – dedi Tazabek Qapezge
tüsindirip. – Attan tüsesiŋ be? – dedi Şəiige qarap.
– Əke-şeşemniŋ basyna soğaiyqşy.
Küigen süiekterdi üigen tömpeşikke kelip üşeui attan tüsti.
On altynşy jyldyŋ küzinde dəl Şəii i̇ekeui üilengen tüni bolğan
qyrğyndy Tazabek Qapezge sol arada tüsindirdi.
Əldebir nərseni köz aldyna i̇elestetken adamşa tömpeşikke ūzaq tesile
qarağan Qapez kenet Şəiige būryldy da, belinen qūşaqtap bauyryna
tartty.
– Men būl əŋgimeni i̇estigem, jeŋge. Biraq oqiğanyŋ ornyn bügin körip
tūrmyn. Dūğa oqiyn.
Qapez kökke tizerlep oqi jöneldi.
Ə dep Qapezdiŋ üni i̇estilgennen-aq Şəiiniŋ öne boiy şymyr i̇ete qaldy.
Sözi tüsiniksiz, maqamy qūdiretti dūğany bükil ainala ūiyp tyŋdap
qalğandai. Əkesi Tileuli, şeşesi Əjiken, bauyry Ağyntai, Ağyntaidyŋ
ūly men qyzy – bəri de osy dūğany i̇eljirep tyŋdap jatqandai. Şəiiniŋ
közinen parlağan jas ieginen syrğyp omyrauyna tögildi. Biraq sürtpedi.
Sürtse, dūğanyŋ qasieti kemitindei körindi.
Talyp ketkeni me, talyqsyp ketkeni me, özi de tüsinbei qaldy, Tazabek
pen Qapez qaumalap kötergende ğana i̇esi kirdi. Birdeŋe degisi keldi, biraq dei
almady: taŋdaiy jabysyp qalğan ba əlde tili kürmelip qalğan ba, –
tüsinbedi. Özi qūlady ma, Tazabek tartty ma, ony da bilmedi, əiteuir,
küieuiniŋ kökiregine şekesin süiep solq-solq jylağan soŋ ğana i̇esin
jidy...
...Keŋsudan ötip, Kökbiıktiŋ üstine şyqqan kezde oŋ jaqtan İeki Aşa
jarq i̇ete qaldy. Basqa auyl, basqa adamdar. Biraq bir türli jürekke ystyq.
Kelin bop tüsken kieli meken! Bərinen airylğan, bəriniŋ öteuine
Təikenimen tabysqan tüni osy İeki Aşada. Ordağa bergisiz otau tikken jeri.
«Jaratqan iem, mūnyŋa da təubə!» – dedi Şəii iştei kübirlep.
– Oiğa tüspei-aq osy jotamen kete bersek qaitedi? – dedi Tazabek
qasyndağy i̇ekeuine qarap.
– Qarnymyz aşady ğoi, Təke. Sai işinde bireudikinen şai işeiik. Bir
tynyğyp almasaq, jeŋgem de şarşar.
– Meiliŋ. Şəiken, sen aldyğa tüsşi. Men Qapezge būl aranyŋ özim
körgen bir soiqanyn aityp bereiin.
Bergtiŋ beibit köşti şauyp, beiqam kele jatqan adamdardy qalai
qyrğanyn aityp bergende, Qapez tereŋ kürsindi de, köpke deiin ündemei,
atynyŋ qūlağynan aryğa qaramai jürdi de otyrdy. Qarny jarylğan
qatyn-qalaş, qan-josa bolğan qyruar ölik Tazabektiŋ de köz aldynan qaita
ötip jatty. İekeuin de Şəiiniŋ dausy ūiatty.
– Ana bir auyzda i̇eki üi otyr.
– Solai būrylaiyq, – dedi Qapez oilanbastan.
Üşeui jaqyndağanda qaraşa üiden qaptağan qara domalaq būlarğa
qarsy şyqty. Qyzy men ūly aralas. İeresekteu i̇eki ūl, bir qyzy būlardyŋ
atyn ūstady. Kədimgi i̇eresekterşe qos qolyn berip amandasty. Tūrmysy
jūpyny bolsa da, tərbiesi təuir balalar i̇ekenin Şəii olardyŋ izet
qylyğynan aŋğardy. Attan tüsip, būlar üige bettegende, aldarynan orta
jastağy i̇erkek pen əieli şyqty. Şəii olardyŋ qonaqjai piğylyn
amandasqan ünderinen-aq tanydy.
– O-o! – dedi i̇erkegi kelgenderin qoş körip. – Ömirəli ağa men Baiğabyl
ağanyŋ balalary bizdi izdep kelipti ğoi. Əielimnen qorqyp, jas i̇et jeudiŋ
syltauyn taba almai jür i̇edim, jaqsy boldy. Sen Tileuli ağanyŋ qyzysyŋ
ğoi?
– İə.
– Bilem. İestigem. İmany joldas bolsyn!
Tazabek qoi soidyrmady. «Arnaiy kelgende sūiarsyz», – dep əzildedi.
«Jürek jalğasaq ta jetedi. Barar jerimiz əli alys», – dep, ony Qapez de
qoştady. Būlar şaiğa otyrğanda körşi üiden kümbir-kümbir dombyranyŋ
üni şyqty da, kilt basyla qaldy. Qapez i̇eleŋ i̇etip, üi iesiniŋ betine
qarady.
– Ə, bizdiŋ i̇ekinşi ūl dombyrağa əues, – dedi otağasy onyŋ mənin
ūqtyryp. – Meniŋ tūqymymda ən-küige üiir i̇eşkim joq, mynanyŋ əkesi men
şeşesi de, atasy men əjesi de əjeptəuir ən aitatyn kisiler. Nağaşysyna
tartqan bolu kerek, desi qaitpasyn dep, bir jaman dombyra şaptyryp
berip i̇em, bizden qaşyp baryp qarağaidyŋ işine kirip ketip ən aitady.
– Onda oğan öner qonğan bala ğoi, şaqyryŋyzşy! – dep, Qapez qatty
qyzyqty.
Əldebir tanys ənniŋ yrğağy Şəiini Tazabekke jalt qaratty.
– Sopyia salatyn ən ğoi!? – dedi i̇eleŋ i̇etip.
Qalaqtai qara dombyra ūstağan qalaqtai qara bala üige kirdi.
– Kele ğoi! Jaŋağy bir əniŋdi bizge aityp berşi! – dedi Tazabek
ülkendik tanytyp.
Jaltaŋ i̇etip bala əkesi men şeşesine qarady.
– Ağalaryŋ ait degende aita ğoi! – dedi əkesi.
Bala qysylğan joq. Tekemettiŋ şetine bir tizerlei otyra qalyp,
dombyrasyn qağyp-qağyp jiberdi.
– Şar bolat jarqyldağan tastan şyğar,
Önerpaz örşelengen jastan şyğar.
Aŋdap bas aiağyŋdy, beu, zamandas,
Qas dūşpan qasyŋdağy dostan şyğar.
Jüziŋ körkem-ai,
Künde körsem-ai,
Aha-hai,
Syrğaly i̇erkem-ai.
Qarğadai balanyŋ ğajap ünine Şəii qatty taŋğaldy: əbden ən aityp
üirengen adamşa i̇erkin şyrqaidy i̇eken.
– Oi, dausyŋnan ainalaiyn-ai! – dedi Qapez qūlai süisinip. – Otağasy,
būl bala bireuge i̇eliktep, bireuge qyzyğyp ənşi bolatyn bala i̇emes, qūdai
tuğannan ənşi qylyp jaratqan bala. Jaŋağy əndi kimnen üirendiŋ,
bauyrym.
– Ileniŋ arğy betinde mynanyŋ Şanşar degen ağaiyny bar, sonyŋ əni,
– dep, otağasy əieline qarap bir jymyŋ i̇etip qoidy.
– Jaqsy ən i̇eken, tağy bir jaqsy ən aitşy!
Bala būl joly batyldau, əndi babyna keltiriŋkirep aitty. Qapez
ornynan ūşyp türegep baryp balany betinen süidi.
– Atyŋ kim?
– Qaratai.
– Otağasy, büginnen bastap Qarataidy qasyma qos. Men i̇endi mūnsyz
ömir süre almaimyn.Qarataidyŋ üni qūlağymnan kirip, jüregime siŋip
ketti. Men adam tanysam, Qarataidy qūdai qazaqtyŋ ənin kökke kötersin
dep ədeii tudyrğan. Būl jai ənşi bolmaidy, kömei bitkenniŋ kösemi
bolady.
– Qapez-au, sonda sen öziŋ kim bolasyŋ?
– Men aqyl aitatyn ağasy, qolğa ūstaityn bairağy, qasyndağy
qairağy, jol körsetetin ūstazy bolam. Qarataidyŋ būğanasy qatqanda men
ən aitpai-aq qūiam.
– İendeşe büginşe bizge öziŋ bir ən aityp ber.
– Aitaiyn. Qaratai inim qūlağyna qūiyp alsyn...
...Şəii de iştei sony tilep otyrğan, Tazabek sony tap basty:
– Otağasy, on altynşy jyly osynşa bala-şağamen qaida boldyŋyz?
– Qaida boluşy i̇em? Men de i̇elge ilesip Qytaiğa qaştym. Əke-şeşem,
eki ağam, bir inim, i̇eki qaryndasym – bərimiz bir tünde qotaryldyq.
Bauyrlaryma qarağanda, qūdai meniŋ minezimdi qisyqtau qylyp jaratqan.
Qaşyp Qaqpaqtyŋ auzyna barğanymda, kün i̇ekindige taiap qaldy. Əkem men
şeşeme qarap: «Qytaida qai qūda-jekjatymyz tūr? Qys boiy Qaqpaqtyŋ
işin panalap şyqpaimyz ba?» – dedim. «Oibai, ol jailau ğoi. Qary
qalyŋ, qysy qatty, mal qyrylady, mal qyrylğan soŋ, biz de qyrylamyz»,
– dedi əkem. «Sen öziŋ qal», – dedi kişi ağam jaqtyrmai. «Qalsam, nesi bar?
Qalam», – dedim qityğyp. İelu şaqty qoi-eşki, on şaqty siyrym,
jiyrmağa tarta jylqym,eki tüiem bar i̇edi, bərin bölip alyp aidadym da,
Qaqpaqtyŋ işine sol keşte-aq kirip kettim. Sonym üşin qūdai jazalady
ma, əke-şeşem de, bauyrlarym da i̇elmen birge Qytaidan qaitpady.
«Əiteuir, tiri bolsa i̇eken» dep qūdaiğa jalbarynam.
– Al Qaqpaqta qalai kün kördiŋiz? – dep, Qapez taŋdana sūraq qoidy.
– Qaqpaq jynymdy qağyp aldy. Qūdaidyŋ bir oŋdağany, biz qūsap
qaşyp tyğylğan on qaraly üi bar i̇eken. Solarmen septesip kün kördik. Qar
erte tüsti. Siyr degeniŋ suyqqa tözimsiz mal i̇eken, alğaşqy qar tüskennenaq qolğa qarap qaldy. Oğan beretin şöp qaida? Bir-eki aidyŋ işinde tügel
qyrylyp bitti. Jylqy men qoi jaryqtyq qar tepkilep künin köredi i̇eken.
Eşkiŋ de mal i̇eken, tebindegen jylqy men qoidyŋ izin qualap jürip ol da
öz künin körip şyqty. Bir aqyldy şaldyŋ aituymen, əiteuir, bala-şağany
aman saqtap qaldyq. «Əi, balalar, – dedi qar tüsip, qara suyq qysa
bastağanda, – bizge jan saqtau kerek pe, joq mal saqtau kerek pe? – dedi. «E,
mal janymyzdyŋ sadağasy», –destik. «Endeşe, meniŋ aqylymdy
tyŋdaŋdar. Qaqpaq – qystau i̇emes, jailau. Qary qalyŋ bolady. Oğan siyr
maly şydamaidy. Sondyqtan qoŋdy-qoŋdy degen i̇eki-üşeuin qazirden
soiyp, qaqtap alyŋdar. Aiamaŋdar, aqyr ölip qalady. Odan da ağyl-tegil i̇et
bolsyn. Ylği i̇et jei berseŋ, tisiŋ tüsip qalady. Sondyqtan qar tüspei
tūryp qap-qap jua terip alyŋdar, – dedi. Men üş siyrymdy soiyp aldym.
Əlgi aqsaqaldyŋ aitqany keldi, on şaqty qoi men bes-alty jylqyny azar
aman alyp şyqtym. Əiteuir, i̇eŋ ülken oljam – qatyn-balam aman.
– İe-e, i̇er i̇ekensiz! – dedi Tazabek süisinip.
Qapez qūiarda-qoimai qara balany qara dombyrasymen öz qasyna qosyp
aldy.

***
Biraz jer ündemei kele jatqan Qapez kenet basyn şaiqap Qarataidy
qamşysymen türtti. – «Qas dūşpan qasyŋdağy dostan şyğar» deisiŋ, ə?
Apyrm-ai, qazaqtyŋ keibir sözi ūiqyŋnan şoşytyp ūiatady. Şanşar
nağaşyŋdy kördiŋ be öziŋ?
– Körgem joq, «Aparyp auzyŋa tükirtem» dep jür ğoi əkem.
– Mūndai sözdi meniŋ əkem de aityp otyratyn, – dep, Şəii əŋgimege
aralasty. – O kisi: «Eldiŋ qamyn oilaityn bir ūl tusa, ony qabatyn bir it
qosa tuady» dep otyratyn.
– Qariiälar aitsa, körip-bilgen soŋ aitady, al Qaratai aitsa, būl ony
qaidan biledi dep, qūlağyŋ türşigedi i̇eken.
– Sondyqtan Qarataidyŋ: «Aŋdap bas aiağyŋdy, beu, zamandas», – degeni
dūrys. Solai ma, Şəiken?
– Qaratai, Tasaşyğa jetkenşe men sağan bir ən üireteiin, – dedi Qapez
tamağyn kenep. – Pişəndegen bolys şyğarğan ədemi bir ən üirenip i̇em,
tyŋdaşy.
Baiau, at jürisiniŋ yrğağymen Qapez qoŋyrlata şyrqady.
Qanşa ūrsaŋ qan şyqpaidy qara tastan,
Dünie ağyp jatqan Sarqan, Basqan.
Biz-dağy ketemiz ğoi aqqan sudai,
Ketkendei talai jaisaŋ asqan-tasqan.
Dünie şirkin,
Ötedi bir kün.
Kəne, Qaratai, aityp körşi!
Qara bala kidirgen joq. «Jaqsy ən i̇eken», – dedi de, qoŋyrlata jöneldi.
Şəii balanyŋ ūğymtaldyğyna qairan qaldy, əndi de, sözin de ainytpai,
būzbai, Qapezden kem tüspei qağyp alypty.
– Qūdai seni nağyz qūimaqūlaq qylyp jaratqan i̇eken, – dedi Qapez de
süisinip. Üzeŋgi qağystyra kelip Qarataidy iyğynan qūşaqtady.
– Qas dūşpanyŋ qasyŋdağy dosyŋnan şyqpasyn! Seni qabuğa tuğan
ittiŋ tasty qauyp tisi synsyn!
– Əumin! – dedi Tazabek betin sipap.
Şəii de şyn peiilmen betin sipady.
– Sen i̇endi əlgi öziŋniŋ «Syrğaly i̇erkemiŋdi» myna keŋ dalada tağy bir
aitşy, dala da tyŋdasyn!
Ony da Qaratai op-oinaqy küide qysylmai aityp berdi.
– Jeŋge, siz būl əndi orys qyzy aitty dediŋiz be?
– İə, Sopyia degen orys qyzy jərmeŋkede de, biz üilengen tüni
üiimizde de salyp i̇edi.
– Ol qyz qaida qazir?
– Iz-tüzsiz joq, i̇eşkim bilmeidi.
– Öli-tirisin i̇eşkim bilmeitin adam köbeiip ketti ğoi... Öte köp.
– Qazir, Qapez, sol Sopyianyŋ küieui Qojaştyŋ men jerlegen qabirine
baraiyq. Dūğa oqy. Artynan Sopyia i̇ekeuiniŋ tarihyn sağan oŋaşa aityp
bereiin, – dedi Tazabek sözge aralasyp.
Üşeui Tazabekke ünsiz ilesti...
Qojaştyŋ basyna qūran oqyğan soŋ, Tazabek pen Qapez qaisy üige
tüsu jöninde az-kem kelise almai qaldy. «Şəiini qaryndasymdikine
qaldyryp keteiin», – dedi. Al Qapez: «Birge keldik, qaida barsaq ta, bərimiz
birge bolaiyq», – dedi. Söitip tūrğanda Qaratai: «Təte, «Bölingendi böri
jeidi» degen ğoi, birge bolaiyq ta», – dep qaldy. Balanyŋ sözi Şəiini
syndyrdy. Sonymen törteui Qapezdiŋ dosy Bəkendikine birge bet aldy.
Bəken otau tigip, əke-şeşesiniŋ qasynda tūrady i̇eken. Mūrt qoiğan,
qyzyl şyraily, qyrma saqal jigit. Əieli əli bala kötermegen, qyz müsindi
qypşa bel kelinşek. Kelgen qonaqtarğa bəri jikjapar bolyp jatty.
Qoi soiyldy, samauryn qoiyldy. Qazaqtyŋ qonaq kütisi – kişigirim
mereke. Yrdu-dyrdu, əzil-qaljyŋ, jön sūrasqan əŋgime əp-sətte-aq
qonaqtar men üi ielerin jaqyndastyryp jiberdi.
Şai men i̇ettiŋ ortasynda bir əŋgimeni Bəkenniŋ özi bastady:
– Qapez, seniŋ əniŋdi i̇estimegeli qai zaman? Əu dep jiberseŋ qaitedi?
– Əueli auyldyŋ alty auyzyn öziŋ basta. Biz oğan deiin kişkene boi
üiretip alaiyq.
– Söit deseŋ, söiteiin.
Bəkeŋniŋ dauysy minezine sai oinaqy, jağymdy i̇eken. Asa şyrqamai,
dauysymdy birden tauysyp almaiyn dep ünemdegen adamşa üi işine i̇erkin
estilerdei i̇etip aitty.
– Men jolymdy Qarataiğa berem. Osy bala, Bəken, i̇ekeumizden de asqan
ənşi bolady, qūdai būiyrsa. Nanbasaŋ, tyŋdap kör, – dedi Qapez.
Qaratai «Syrğaly i̇erkemin» aitty. Balanyŋ dauysyna Bəken de,
Bəkenniŋ əke-şeşesi de məz bop taŋğaldy.
– Qūdai bağyŋdy aşsyn, balam. Bolaiyn dep tūr i̇ekensiŋ, jasağan jar
bolsyn! – dep, əkesi batasyn berdi.
«Tağy ait», – degen soŋ, Qapez jolda üiretken əndi Qaratai asa bir
qūştarlyqpen, bar yqylasyn sap şyrqady. Əniniŋ əseri Bəkennen asyp
tüspese kem tüspedi. On üştegi bala deuge bolmaityndai. Sonan soŋ
Qapezge kezek tidi. Onyŋ şoqtyğy Bəkennen tym biık i̇ekenin Şəii iştei
tarazylady. Əuendi de, sözdi de yrqyna i̇erkin köndirip, kösile saldy. Ən
saludy sağynyp qalğany körinip tūr.
***
Keş jatyp, keşteu ūianğan qonaqtar i̇erteŋgi asqa da keşigiŋkirep bas
qoiğan.
– Assalaumağaleikö-öm! – dep, jez mūrt orta jastağy sary kisi men özi
qūralpas əiel jəne taldyrmaş boijetken üşeui üige irkes-tirkes kirip
keldi.
– O-ou! – dep, Bəken ornynan ūşyp türegeldi. – Jezdem men əpkem
kelip qalypty ğoi.
– Kelip qalğamyz joq, «Kelsin!» degen soŋ keldik, – dedi əpkesi külip.
Jien qaryndasym – Jibek. Tört ūldyŋ işinde bir bidai. Bərimizdiŋ
sūluymyz da osy, i̇erkemiz de osy, – dedi Bəken tanystyryp. «On altyğa
tolğan bolar», – dep şamalady Şəii qyzdyŋ balaŋdyğy men Uiaŋdyğyna
qarap.
Bəkennen joğary otyrğaly jatqan jezdesine Qaratai ūşyp türegep
oryn berip i̇edi, «Əure bolma, balam. Qonaq körinesiŋ, əkeŋniŋ qasynda
otyra ber», – dedi Qapezge qarata iegimen nūsqap.
Ol sözge i̇eşkim mən bere qoimady. «Qap, myna kisi büldirdi-au!» dedi
Şəii ğana baiqap: «Kelgen qyz Qapezdi üilengen kisi dep qalatyn boldyau?!»
– Jeŋge, qymyzdy men qUiaiyn! – dedi Jibek Bəkenniŋ əieline i̇eŋkeiip.
– Qūisaŋ qūişy, üirene ber, – dep, ojaudy qolyna ūstata saldy da, özi
Bəkenge qarai yğysyp otyrdy.
– Assalaumalike-em! – dep, sol sət üige Jomart kirip keldi. Ony
körgende Şəii öziniŋ qalai ornynan türegep ketkenin bilmei qaldy.
– Qaiyn jūrttyŋ iısin qalai bilem, ə? – dedi kele yrjiyp.
– Əkeŋ de qaiynsaq i̇edi, tartqansyŋ ğoi, – dedi Bəkenniŋ əkesi
qaljyŋdap. – Qalai əke-şeşeŋ? Solar jiberdi me, öziŋ keldiŋ be?
– Solar jiberdi. «Sol üidegi adamdardy tügel taily-taiağymen
şaqyryp kel», – dedi.
– Onda əkeŋniŋ bir qoiy būiym bolmaidy, ne tüie, ne tai sūiady da.
– İə, özi de tai soiğaly jatqan. Jeke üi tiktirip qoidy.
– Onda keşke baryp, bir jauşa şauyp qaitaiyq. Söitemiz be, balalar?
– Söiteiik, – dedi Tazabek köterile ün qatyp.
– Onda aita bar əke-şeşeŋe: dūrystap daiyndalsyn!
– Oibai, qyzyqsyz ğoi, ağa. Jibektiŋ qolynan qymyz işeiin, Qapez ben
Bəkenniŋ ənin i̇estiın, jeŋgesi Şəiini de Jibek deidi, i̇eki Jibektiŋ
ortasynan jaŋa oryn tigende, «aita bar, qaita baryŋyz» qalai?
– Oi, bətşağar, senen söz artylmas. Sen joqta seniŋ saraŋ əke-şeşeŋ
şala daiyndalyp qūia ma degen qauip qoi meniki.
– Qauiptenbeŋiz, ağa. Bəri kəttə bolady.
– Qapezjan, tünde Pişən degen kisini aityp qaldyŋ. Jolsoqty, atsoqty
bolyp kelgen şyğar dep, qazbalamadym. İendi aitşy, ol kim? – dedi aqsaqal
endi əŋgime men ənge köşeiik degendi aŋğartyp.
– Aitaiyn, ağa, – dedi Qapez dombyrasyna qol sozyp. Qaratai qarğyp
türegep dombyrasyn əperdi. – Pişən būl künde bolys i̇eken. Jalaiyr
işinde ūruy Baişegir körinedi. İelden i̇estuimşe, qazir jasy otyz üş – otyz
törtke kelgen tərizdi. Jəlmende degen asa bai kisiniŋ i̇erke balasy desedi.
Jasynan nöker jiğan, ən aityp, aitysqa tüsip, seri atanğan jigit
bolypty. Söitip jürgende, bir küni Köksu boiyndağy jalaiyrlardyŋ
Andas auylyna nökerlerimen bara qalady. Ülken toidyŋ üstinen tüsedi.
Əşirkül, Zeinep degen i̇eki qyz əriptesip öleŋ aityp otyr i̇eken. Paŋ
minezdi, i̇eşkimnen beti qaityp körmegen Pişən əlgi i̇ekeuine soqtyğa ketedi.
Būrynnan bar əni me, əlde sol arada suyryp salğan əni me, ol arasyn
bilmedim, əni men sözi mynandai:
– Əşirkül, Zeinep,
Söz aittym tüidek.
Būl dünie öte şyğar,
Öi dep, büi dep.

Önerim bir basyma mol jetedi,
Bəribir jastyq şağyŋ bir ötedi.
Myrzasy Baişegirdiŋ kelgeninde,
Köŋilimdi aulai salsaŋ neŋ ketedi? – dep tiısedi.
Pişən bastyrmalatyp bara jatqan soŋ, i̇eki qyz bylai jauap qaitarady:
– Bireuge jalynbaimyz, əzir tym biz,
Ataŋyz Baişegir de i̇emes şyŋ-qūz.
Kebesiŋ Pişənmin dep, biz qaitpekpiz,
Bas ūrğan barlyq qazaq atam Şyŋğys.

Sonda Pişən qyzdarğa qūldyq ūryp:

– Söziŋdi öziŋ aitqan qaitalaiyn,
Aulyŋa qonaq bolyp jailanaiyn.
Babany aityp qaldyŋ, i̇endi qoidym,
Şyŋğystyŋ aruağynan ainalaiyn! –
dep, aitysyn qūia qūiady. Būl ənniŋ tarihy da osylai, ağa.
– Tentek bolsa da, tekti tentek i̇eken, ə!
– İendi sol Pişən ağanyŋ tağy bir ənin myna Qaratai balaŋyz aityp
bersin, ağa.
Balaŋ dauyspen Qaratai oily, mūŋdy əndi ədemi şyrqady.
«Dünie şirkin,
Ötedi bir kün».
Şəii baiqap otyrdy: Qarataidy tyŋdap otyryp, Jibek Qapezden köz
almady. Bəkenniŋ ən aitqanyn talai i̇estigen bolar, biraq Qapezdiŋ keŋ
tynysty qoŋyr dauysy alpys i̇eki tamyryn iıtip jibergen bolar.
Boijetkenge Qapezdiŋ boidaq i̇ekenin qalai bildirsem i̇eken?!
Onyŋ reti keldi. Tüs aua būlar Jomarttikine baruğa jinaldy. Jibek
əkesi men şeşesine ilespeitin boldy. Şeşesi i̇eldiŋ közinşe: «Sen qal», –
dep, qyzyna kesip aitty. «Barsyn», – degendi Bəken de batyp aita almady.
Bəken men əieli qyzdy, söz joq, Qapezge körseteiik dep ədeii şaqyrtty.
Aşyp aitpasa da Qapez jaiynda qūlaqqağys i̇etken boluy kerek. İendi sol
maqsattyŋ bəri oida-joqta būzylğaly tūr. Ne isteu kerek?
Qūmğandağy sudy pysytqylap, Jibek samaurynnan jyly su qūiyp
jatty. Şəii qasyna kelip:
– Siŋlim, qolyma su qūiyp jiberşi! – dedi.
– Qazir, – dedi Jibek qağylez ün qatyp.
– Qaiynsiŋlimdikine nege bizben birge barmadyŋ?
– Əke-şeşem barady ğoi.
– Bizge seniŋ barğanyŋ kerek. Sağan qarap aitsa, Qapezdiŋ dausy qyryq
qūbylady i̇eken. Əlde ūnatpai qaldyŋ ba?
– O kisi mağan qarap qalmağan şyğar?
– Sağan qarap qalmasa, seni köruge sonşa jerden keler me i̇edi?
– Qarataiyn qydyrtu üşin şyğar?
– Qarataidy joldan qosyp aldyq, dausy, minezi – bəri Qapezge birden
ūnady. Öziŋ de kördiŋ ğoi, qandai keremet bala!?
– İə, mağan da ūnady.
– Qapez şe? Ol ūnamady ma?
Jibek Şəiiniŋ betine bağjiiä qarady. Sağan, özi ne kerek degen sekildi.
– Ūnamady ma? – dedi Şəii taqyqtap.
– Ūnady.
– Sen de oğan ūnadyŋ.
Jibektiŋ i̇eki beti lap qyzaryp ketti. Qūmğanyn qūşaqtap, üige qarai
jalt būryldy. – Apama aityŋyz.
«Apa» degeni şeşesi i̇ekenin Şəii tüsine qoidy. «Oğan ne desem i̇eken?»
– dedi tosylyp. Aqyry təuekelge mindi.
– Qyzyŋyz bizben birge qyzyq körip qaitsyn da, – dedi tötesinen.
– Ağasy at tauyp berse, bara bersin.
Bəken tez arada i̇er-tūrmanymen at tauyp berdi.
Şəii jol boiy Jibekti janynan şyğarmady. Sypaiylyq saqtap,
Qapez köz qiyğymen ğana bərin barlap kele jatty.
***
Jomart pen Jəmeş jüregin qolyna ūstap kütti. Əsirese Jomart. İeki
ezui qūlağyna jetip quandy.
– Bizdiŋ i̇elden Qapezdei ənşi şyğady dep men i̇eşqaşan oilağan
da i̇emespin, ümittengen de i̇emespin, – dedi aŋqyldap. – Dausyn i̇estigende,
bükil jan düniem bir audarylyp tüskendei bolam.
– Meni tyŋdağanda da audarylyp kete jazdauşy i̇eŋ ğoi? – dedi Bəken
külip. Şəii onyŋ dausynan əzilmen birge əzəzildi de aŋğarğandai boldy.
Qapezdiŋ köŋili Jibekke auğanyn Şəii osy joly anyq baiqady. Köbine
köziniŋ qiyğymen qarap, anda-sanda basynan aiağyna deiin asyğys şolyp
ötedi. İekeuiniŋ qylyğyn aŋdyp otyru Şəiige tipti qyzyq körindi. Qasynda
otyrğan qyzğa qasaqana: «Bəken jaqsy ənşi i̇eken ğoi, ə?» – dep sybyrlady.
Jibek səl ündemei otyrdy da, «Qapez joqta solai bolatyn», – dedi
kümiljip.
Qapez kelgeli bağasy bəseŋ bolyp qalğanyn Bəkenniŋ özi de sezdi, sirə.
Soğan namystandy ma, əzil-ospaq pen külkili ənderdi aituğa köşti.
«Aiym tuyp keledi alqasynan,
Şalyp jyqtym qyzdardy şalqasynan.
Şalyp jyğyp qyzdardy şalqasynan,
Şaŋyn qağyp tūrğyzdym arqasynan», – dep külkige bir qaryq qyldy.
Sol külkini arqalanyp:
«Toiğa baptap minemin qasqa atymdy,
Qasqa atymnan minbeimin basqa atymdy.
Qūdaidyŋ mağan bergen bir minezi,
Qyzdan jaqsy köremin jas qatyndy», –
aitqanda, nege i̇ekenin, Şəii jaqqa jalt qarady.

dep te tastady. Sony

– Öi, bədik neme! –dep, oğan i̇elden būryn əkesi küldi.
Ədeii qarağanyn Şəii anyq baiqady. Közimen de, i̇ezuimen de əldeneni
aŋğartyp küldi. Onysy nesi? Oiyny ma, şyny ma? Sonda jaqsy körgen
jas qatyny men be? Əuelgide əjeptəuir köringenmen, birte-birte Bəken
Şəiige basqaşa tanyla bastady. Lepirip, köterilip söilegeni keide
jarassa, keide jaraspaidy. «Qapez i̇ekeumiz Ystambūldy öz üiimizdei körip
kettik. Jiyn-toilarynda talai ən saldyq. Qapez qazaqtyŋ qai-qaidağy
mūŋdy ənderin aitsa, men küldirgi əndermen qyran-topan qylam», – dep bir
soqty. Qapezdi maqtağan bop otyryp, bildirmei özin odan köteriŋkirep
jiberedi. Əzilge saiyp, ədeii söitedi. «Türikter əzil-ospaq, bileuge beiim
ənderdi öte jaqsy köredi», – dep, tağy özin bir i̇erekşelep tastady.
Küldirgi ən aitqandy keremet artyqşylyq sanaityn sekildi. Alğaşqy
keipi de aldamşy i̇eken, domalaq jüzdi jaidary jigit körinip i̇edi, onysy
bürkeme betperde bolyp şyqty. Maŋdaiynyŋ tarlyğy sondai, qabağyn
köterse, maŋdaişasy qasymen tüiisip kete jazdaidy. Tyqyr şaşy bas
qūiqasymen birge būltyŋdap, qasy men közi i̇eki jağynan i̇eki qūlağyna kerip
qoiğandai sozyla qiğaştanyp tūr. Jarğaqbas jarqanattyŋ jünbas adam
türi aldyŋda tūrğandai. Ol būğan bir-eki ret «meniŋ közdep otyrğan
jemtigim sensiŋ» degendei şüiligip qarady. Şəii öz-özinen jaisyzdandy.
Bəkenniŋ qandai adam i̇ekenin Qapez bilmei me? Nege bilmesin, biletin
şyğar? Bilse, nege jaqyn jüredi? Nege? Adam adammen aralaspasa, adam
bola ma? Şəiige jarqanatty i̇elestetken Bəken tūrmaq, jarğanattyŋ özi de
ömir sürip jatqan joq pa? Bəken ūnamasa, oğan əieli nege tiedi? Ūnağan
soŋ tiedi. Būl dünie bir adamnyŋ ğana biliginde i̇emes qoi. Qaita barlyq
adam bir dünieniŋ biliginde. Közdiŋ körui men köŋildiŋ körui – i̇ekeui i̇eki
basqa bolğany ğoi.
Topalaŋ oidan keşke deiin aryla almady. Aqyry şarşap: «Əzildegen
siqy sol şyğar?»dep topşylady.
– Jürşi, dalağa şyğyp keleiik, – dedi Jibekke.
Ekeui alysyraqqa ketti. Qyzdyŋ tamyryn basatyn i̇eŋ yŋğaily sət osy
edi.
– Qapez seni ūnatyp qalypty, – dedi külip.
– Ony kim aitty?
– Özi aitty.
– Ony nege sizge aitady?
– İendi kimge aitady? Sağan birden bata almaidy, menen basqağa sene
almaidy. Sonan soŋ mağan aitty. «Jeŋge, köŋilimdi jetkizşi, köŋilin
bilşi», – dedi. Ne deisiŋ?
– Ne deuşi i̇em? Onysy asyğys qoi. Bir körmei jatyp...
– Bir körgennen ūianbağan sezim on körgennen ūiana qūiar deimisiŋ, Jibek?
Ūnaityn adam bir körgennen-aq ūnaidy, ūnamaityn adam bir körgennen-aq
ūnamaidy. Sözbūidağa salmasaŋşy.
– Sizdiŋ aitqanyŋyz bolsynşy.
– Boldy i̇endeşe. Qapezden şüiinşi sūraiyn.
Ekeuin i̇esik aldynan Bəken kütip aldy.
– Qasqyr jep qūiar dep qoryqpaisyŋdar, ə? Jeŋgeŋniŋ qasyna barşy,
Jibek.
Jibektiŋ soŋynan Şəii de jüre berip i̇edi, Bəken qolynan ūstai aldy.
– Közime de tüsip, köŋilim de auyp, əbden diŋkemdi qūrttyŋ-au!
– Qyljağyŋdy qoi, Bəken. Baiym körse, moinyŋdy üzip jiberer.
Onymen oinama.
– Men onymen i̇emes, senimen oinaiyn dep tūrğam joq pa?
– Ol i̇ekeumiz bir adambyz. Bizdi i̇eşkim böle almaidy.
– Özi dəudiŋ özgesi önimsiz keledi deuşi i̇edi, oğan neğyp özeurep
qalğansyŋ?
– Önimdi me, önimsiz be, oğan köziŋdi jetkizgiŋ kelse, qoinyna
qatynyŋdy bir tün salyp kör!
Qolyn jūlqyp jiberip, Şəii üige qarai bettedi.
– Orysqa da, qalmaqqa da jem bolğanyŋdy men bilmeidi deimisiŋ?
Bəlsinbei-aq qoi!
«İttiŋ balasy-ai! İt alğysyz i̇etem degen i̇ekensiŋ ğoi! Təikenimnen
sadağa ketkir!»Şəii jyğylyp qala jazdap, i̇etpettei kelip, i̇esiktiŋ
syqyrlauyğyna süiene bergende əldekim syrtynan kep qūşaqtai aldy.
Qapez i̇eken.
– Jeŋge, öŋiŋiz ört söndirgendei ğoi, qyzdyŋ jauaby qatty boldy ma?
– Joq, qainym, qyz bizdiki. Seniŋ qadiriŋdi qasyŋdağy dosyŋnan artyq
bilmese, kem bilmeidi.
– İendeşe nağyp it quğandai jyğylyp qala jazdadyŋyz?
– İə, it qudy. Üige kire bergenimde bir ittiŋ qarsy aldymnan tap
bergeni. Sodan şoşyp...
– İe, it ittigin istemei tūra ma, jeŋge. Keibir it üiden şyqqanğa da,
üige kirgenge de üre beredi. Ondai teksizge təit dei salyŋyz.
Bir yŋğaisyzdyq bolğanyn Tazabek te sezipti. «Syr berme, janym!
Anau it birdeme dedi-au, sirə? Qapez üşin qyŋq demeiik», – dedi sybyrlap.
– Qyz köndi ğoi, qalğany qūrysynşy! – dedi Şəii de özine özi basu
aitqan adamşa baisaldylyq tanytyp. – Ne degenin bilseŋ ğoi...
– Jaraidy, keiin... Aspanyn tastap jiberse de syr berme!
Tazabektiŋ temirdei üni kökireginde kilkip tūrğan jəbiriniŋ bərin
japyryp jibergendei boldy.

***
Tazabekpen aqyldasa otyryp, Jomart pen əkesi Qapezge at, Qarataiğa
tai mingizdi. «Alğaşqy oljaŋ qūtty bolsyn!» – dep, Şəii bala ənşiniŋ
betinen meiirlene süidi.
Jibek pen Qapez söz bailasyp, Tazabek pen Şəii qūdasyi körip, būlar
auylğa toidan qaitqandai oraldy. İertesi Jalaŋaşqa Jüziktiŋ şeşesi men
inisi bata oqi keldi. Üiitken ülken qara qoiy bar, artynyp-tartynyp
kelipti. Jügirip kelip Tazabektiŋ tizesine otyra qalğan Oralbekti körip,
Jüziktiŋ şeşesi:
– Balaŋyz orysqa tartyp ketipti, ə, qūdaği? – dep qaldy.
– Pūsyrman babamyz qalmaqpen soğysyp batyr bolsa, Tazabek atamyz
oryspen soğysyp batyr bolğan, qūdaği. Jauyŋa tartqan bala jauynger
bolady. Qūdai qisa, Oralbegim batyr bolady, – dedi.
Tazabek Şəiige, Şəii jerge qarady.
– Meniŋ balam qyrğyzğa tartady, – dedi Jüzik jasandylau külip. –
Basqağa tartqan bala baqytty bolady.
– İe, balalar baqytty bolsa, biz de baqyttymyz. – Jüziktiŋ şeşesi özi
bastağan sözdi özi tiiänaqtady.
***
Üş kün oilanyp, üş tün tolğanyp, aqyry Tazabek təuekelge mindi.
– Sen oqyğan adamsyŋ ğoi, men Köpzip bergen üidi mektep jasasam, sen
soğan balalardy oqytasyŋ ba? – dedi Qapezge.
– Oibai-au, Təke, kökten tilegenimdi jerden berdi ğoi onda.
– İendeşe jür, kettik. Sekerinmen aqyldasaiyq.
Ekeui ony öz üiinen tapty. Tazabekti tyŋdap bolyp, taŋdana basyn
şaiqady.
– Mūnyŋ nağyz bəlşebekke tən qylyq. Tizimin jasa, balalardy oqyt,
qolymnan kelgen kömegimdi aiamaimyn, – dedi jigerlenip.
Būlar dalağa şyğyp attaryna mingende sap i̇etip Sergeiçuk kele qaldy.
Əldebir maŋyzdy nərse aitylğanyn üşeuiniŋ jüzderinen aŋğarğan bolu
kerek.
– Nemene, toiğa bara jatyrsyŋdar ma? – dedi kekesin ünmen.
– İə, toi deseŋ de bolady, – dedi Sekerin atynyŋ basyn soğan qarai
būryp. – Tazabek Kobzevtiŋ bergen üiin mektep jasaiyq deidi.
– Sonda qalai? Qazaq balalary oqidy da, meniŋ balalaryma bastyq
bola ma?
– Bolsa nesi bar? – dedi Tazabek yzalana tistenip.
– İesiŋde bolsyn, Tazabek, qazaq qyryq jyl oqysa da orysqa i̇eşteŋe
üirete almaidy.
– Seniŋ de i̇esiŋde bolsyn, Sergeiçuk. Qazaq oqysa, orysqa birdeme
üiretem dep oqymaidy, özim birdeme üirenem dep oqidy.
– Seniŋ qazağyŋ özi de i̇eşteŋe üirene almaidy, qoi baqqannan basqa
qolynan i̇eşteŋe kelmeidi.
– Öi, əkeŋniŋ auzy! Qazaqty sen tuyp pa i̇ediŋ?
Oŋ aiağyn üzeŋgiden şyğara sap, Sergeiçuktiŋ atyn qabyrğa tūstan
Tazabek teuip kep jiberip i̇edi, aty təltirektep baryp Sekerinniŋ atyna
soqtyqty. İekeui qabatynan qūlai jazdady. Qamşysyn kötere bergende,
Qapez qolynan şap berdi.
– Qoi, Təke. Teksiz adammen töbelespe.
– Apyrm-ai, Təke, adamnyŋ küşti bolğany da qauipti i̇eken-au, ə? Bir
tepkende i̇eki attylyny toŋqalaŋ astyra jazdadyŋyz ğoi!
– Anau it, kördiŋ be, qazaqty adamğa sanamaidy. Qaq bastan bir salsam,
til tartpaityn i̇edi.
– Öitseŋiz, siz ben Sergeiçuktiŋ i̇emes, qazaq pen orystyŋ arasy
ajyraityn i̇edi ğoi, Təke. Jaŋağyŋyzdyŋ özi de oŋai tigen joq i̇ekeuine.
...Sekerin syr bermese de, Sergeiçuktiŋ kek saqtaitynyn Tazabek sezdi.
Biraz kün közderine tüspeuge bekindi. Onyŋ oraiy da kele qaldy. Keşkisin
Qapez üige külimdei kirdi. Tūiyqtyŋ törinde otyrğan auqatty Tūnyq degen
kisi sündet toiğa şaqyrypty. Tūŋğyş nemeresin mūsylman i̇etip jatyr
eken.
– Qasyma Qarataidy alsam, i̇ekeumizge qorğan bop öziŋiz bastap
barsaŋyz! – dedi.
– Baraiyn, – dedi i̇eki sözge kelmesten. – İel körip, jer körip, aşuymdy
tarqatyp qaitaiyn.
***
Tazabek, Qapez, Qaratai – üşeui Kegen özeninen ötip Aqşoqynyŋ batys
jaq syrtyn ainala bergende, bastau basynda attarynan tüsip alqaqotan
otyrğan alty orysty baiqady. Üşeui bir-birin ünsiz tüsinip, olardan
aulaqtai orağyta jürdi. Kenet orystyŋ bireui ornynan atyp türegeldi.
– Tazabek! Əi, Tazabek! – dedi taza qazaqşalap.
–Öi, Köbzip qoi, – dedi Tazabek te tanyp. – Būrylaiyq.
Altauy da iri, tyğyrşyqtai, əldekim ədeii iriktep alğandai birine biri
sai i̇eken. Kobzev qūşağyn jaia amandasty. Qapezdi de qūşaqtap, Qarataiğa
közin syğyraita qarady.
– Būl qazaqty būryn körmegen si iaqtymyn, – dedi Tazabekke tüsindir
degendei qarap.
– Būl – Qapezdiŋ şəkirti, Qaratai degen ənşi bala.
– Ən salmaityn, öleŋ şyğarmaityn qazaq joq, – dedi Kobzev külip. –
Qapez, əkeŋ qalai? Tyŋ ba?
– Qūdaiğa şükir, mal-janyna qarap jür.
– Aman bolsyn. Menen səlem ait.
Būlar Qaraqolğa baryp, sodan qaityp kele jatyr i̇eken.
– Sauda-sattyq jasap kelemiz, – dedi Kobzev Tazabekke jönderin
tüsindirip. Maldaryna apiyn aiyrbastap əkele jatypty. Qytai asyrsaŋ,
apiynyŋ altynnan qymbat qazyna körinedi. «Mynau öziŋe, mynau
Baiğabylğa. Suyq tise, tarydaiyn i̇ezip işseŋ, qūlantaza aiyğyp ketesiŋ»,
– dep, Kobzev Tazabekke i̇eki tüiinşek apiyn berdi.
– Men jaqsy ornalastym, – dedi Kobzev. – Kitiŋ degeniŋ şöbi şüigin,
ainalasyn jota men töbe qorşağan yq qoinau i̇eken. Malğa da, adamğa da asa
jaily. Sen, Tazabek, Sergeiçukten qanşa saqtansaŋ da qapy qalasyŋ.
Odan da qasyma köşip kelseŋşi. Ağaiyndaryŋdy da ala kel. Nesine
qobaljisyŋ, ol da qazaqtyŋ jeri i̇emes pe? Sağan şamasy jetpegenmen,
Sergeiçuk bala-şağaŋa qastyq jasauy mümkin. Öziŋnen būryn olardy
oilasaŋşy!
– Oilaimyn ğoi, nege oilamaiyn! – dedi Tazabek qarsylyq ta aitpai,
qūptai da qoimai. Orystar men qazaqtar kənigi bauyrlarşa ūzaq
qoştasyp, zorğa ajyrasty.

***
Toily auylğa Tazabekter kün jambasqa jyğyla jetti. Toi jasap
jatqan Tūnyq qart Qapezdiŋ kelgenine qatty quandy. «Əniŋdi əli i̇estigem
joq, biraq daŋqyŋdy i̇estip jatyrmyn», – dedi külip döŋesteu jerge tikken
alty qanat üige özi jaiğastyryp. Əueli qymyz, artynşa şai əkeldi. Şai
üstine Bəken, oğan i̇erip Jibek keldi. Toi iesine Bəken jaqyn jien i̇eken,
Būlar jön aitysyp, jön sūrasyp jatqanda əldekimniŋ bajyldağan, oğan
araşa tüsken i̇eresek bireudiŋ: «Oibai, öltirdi-au!» – degen aşy aiqaiy
şyqty. Üidegiler üdere dalağa şyqty. İeŋgezerdei dəu jigit bir balany
attyŋ bauyryna alyp sabap keledi, bala basyn sauğalap, qyrğidan qaşqan
boztorğaişa būltalaŋ qağady. Aşu qysqannan Tazabektiŋ közi qantalap
ketti. Şiryğa baryp attynyŋ aldyna tūra qaldy. Aty qalt toqtağanda
tizgininen şap berdi. Alyp qara qūstai öŋkigen Tazabektiŋ qos auyz
myltyqtyŋ ūŋğysyndai şüilikken közderi attylynyŋ öŋmeninen ötti.
– Öi, tūr bylai!
– Tūrmaimyn! Jauğa şapqandai balağa şapqanyŋ ne?
– Öi, əkeŋniŋ... Ket jolymnan!
Siltei bergen qamşysyn Tazabek qolyna orai tartyp aldy. Ananyŋ
közi bir sət sasqalaq qaqty. İeki jūlqyp, i̇eŋkeitti de, Tazabek ony at
üstinen jūlyp aldy. İekeui ūmar-jūmar jerge domalady. İendi tiıspes degen
oimen Tazabek türegele bergende, anau qolyndağy qamşyğa jarmasa ketti.
Tazabek bir silkip tartyp aldy da, sabyn tizesine sap qaq bölip tastady.
Söitti de alysyraqqa laqtyryp jiberdi. İeri bauyryna tüsken at tulap,
tepkilep, qarap tūrğan jūrtty u-şu qylyp qorqytyp, birese jūrtqa,
birese üige taqau kelip, i̇eldiŋ əbden zəresin aldy.
Tazabek artyna būrylmai jüre berip i̇edi, i̇eŋgezerdei i̇eki jigit aldyna
köldeneŋ tūra qaldy. Istiŋ nasyrğa şapqanyn Tazabek tüsindi. Artyna
qarasa bilegin sybanyp, atynan audaryp alğan jigiti taltaia şirenip tūr
eken. «Qap, qamşym bolğanda, qaq bastan perer i̇em!» – dedi ökinip. Sol sət:
«Ağa!» degen Qarataidyŋ dausy şar i̇etti. Jalt qarady.
– Mə, qamşyŋyz!
Laqtyrğan qamşyny Tazabek lyp i̇etkizip qağyp aldy. «Üşeuin üş
salyp ketip, üş jerge teŋkite salsam ba i̇eken?» dedi bir sət yza buyp. Sol
kezde üşeudiŋ kişileui: «Öi, əkeŋniŋ!» – dep tap berdi.
Tazabek jalt berip büiirge şyqty da, bökseden janai bir tartty.
Jigit baj i̇etip domalap tüsti.
– Əi! – dep sol sət qara sūr mūrtty jigit ağasy top işinen atylyp
şyqty.
– Əi, körgensizder! Öz toilaryŋda özderiŋ töbeles şyğaryp, būlaryŋ
ne? Al, qane, sabaŋdar meni, qoldaryŋ qyşyp bara jatsa!
– Qozyny jamyrattyŋ dep qarşadai balany jūrttyŋ közinşe
sabağanyŋ qai sasqanyŋ? Toiğa sony tamaşalasyn dep şaqyrdyŋdar ma?
– Kitəpbek, būl ne şu?– Şapanynyŋ bir jeŋin kiıp, bir jeŋin kimei
toi iesi Tūnyq qart i̇entelei jetipti.
– Öi, balalaryŋyzdyŋ balalyğy da baiağy. Qonaqqa qamşy köteripti.
– Öi, öŋkei i̇ez, körinbeŋder közime!
Üşeuiniŋ de Uialas tentek i̇ekenin Tazabek Tūnyqtyŋ sözinen tüsine
qoidy. Üige kirgen soŋ da jaiğasyp otyra almady. Əldebir alaŋ küdik
kökeiinde kilkidi de tūrdy. Kinəli me, kinəsiz be, qalaida yŋğaisyz boldyau!? İel kördi, jūrt i̇estidi, toidyŋ şyrqyn būl būzdy deidi-au?!
– Qapez, meniŋ qaityp ketkenim jön şyğar? – dedi i̇esik jaqqa betin
būryp.
– Sol dūrys şyğar, – dedi Bəken Qapezdiŋ jauabyn kütpesten. –
Tazabek attan jūlyp alğan jigit – būl öŋirge aty şyqqan kökparşy, əigili
taqymger. Al böksesine qamşy soqqan jigit onyŋ i̇eŋ kenje inisi, sündetke
otyryp jatqan – sonyŋ balasy. İekeui de namystan öletin şyğar. uiat
boldy.
– Onda biz de ketemiz, birge keldik, birge qaitamyz, – dedi Qapez i̇esikke
qarai bir attap.
– Biz de keteiik, – dedi Jibek Bəkenniŋ betine qaramastan.
– İe, bizge ne joq, – dedi Bəken küŋk i̇etip.
Būlar dürkirep dalağa şyqqanda, jaŋa araşağa tüsken qara sūr jigit
entige qastaryna jetti.
– Əi, jigitter! – dedi būlardyŋ qaituğa bet alğanyn tüsine qoiyp. –
Meni Tūnyq qariiänyŋ özi jūmsady. Qazir özi de kelip qalar. Üige
kiriŋderşi, əŋgime bar.
Endi ketse, ökpelep ketkendei körinetinin bilip, Tazabek tosylyp
qaldy.
– Kirsek kireiik, – dedi Qapez sol irkilisti seze qoiyp.
Kitəpbek sündetke otyryp jatqan balanyŋ nağaşysy i̇eken.
Mən-jaidy i̇eki arada biraz bilip alğan da sekildi.
– Tazabek, sende i̇eş kinə joq, – dedi tizesin alaqanymen basyp. – Seniŋ
ornyŋda bolsam, men de söitip araşalar i̇edim balany. Bireui sağan qamşy
jūmsady, bireui tap berdi, kinə özderinde. İeger sol arada toqtai qoimasa
men sağan jaq bop töbeleser i̇edim olarmen.
Sodan keiin Kitəpbek özin tanystyryp, Ileniŋ arğy betinen kelgenin, ol
jaqtağy i̇el-jūrttyŋ jağdaiyn biraz əŋgimeledi. Sol arada nemeresine toi
jasap jatqan qart ta kelip, balalarynyŋ əbestigi üşin keşirim sūrady.
– Küşti əlsizdi zəbirleidi, bai kedeidi zəbirleidi, küşti men bai sodan
ləzzat alady, əlsiz ben kedeidiŋ sodan köŋili qalady. Oğan tosqauyl
bolatyn bilim būl qazaqta bolmai tūr ğoi, – dedi Qapez özine özi söilegen
adamşa keiip.
Qapezdiŋ sözin ərkim ərqily oimen qualap bir sət bəri jym-jyrt
otyryp qaldy.
– Onyŋ ras, – dedi Kətipbek qabağyn şyta ün qatyp. – Sen oqyğan
adamsyŋ, Qapez. Oqyğan adam oqymağan adamnan i̇edəuir biık tūrady. Biıkte
tūrğan adam biıktegini köredi. Taudyŋ basynda tūrğan adamnyŋ körgenbilgenin taudyŋ qasynda tūrğan adamda körip-bilmeidi. Biraq i̇ekeui de: «Biz
tauda tūramyz» dep köpiredi. Tipti taudyŋ qasynda tūrğan basynda
tūrğanğa jeŋistik bermei de ketedi. «Körgendi köttegen jeŋedi» degendi
qazaq sirə, sondaiğa aitqan bolar. «Bilmestiŋ bilmegenin keşirmeseŋ,
bilgendigiŋ qaida?» demei me qazaq. Ağanyŋ əperbaqan balalary bir
ağattyq jasap qaldy. Qapez, Tazabek, sabalaryŋa tüsiŋder! Toi – halyqtyŋ
nesibesi, ortaq iske ortaq köŋilmen qaraŋdar.
– Qapezjan, at-şapan aiybymdy ötermin, öneriŋdi jūrtqa aianbai
körsetşi! – dep, Tūnyq qart osymen söz təməm bolğanyn aŋğartyp,
ornynan köterildi.

***
Qapez keşkisin qanattanyp şyrqady. İerteŋ bastalatyn toi bügin
bastalğandai boldy. Əuelgide bosağadan syğalağan jūrt səlden soŋ
tabaldyryqtan attady, birazdan keiin i̇esikti de aşyp tastady, oğan da
qanağat i̇etpei, aqyrynda irgeni türip tastap tyŋdady. Jūrt alqalağanda
arqaly adamnyŋ adam tanymastai türlenip ketetinin Tazabek öz közimen
kördi: ən şyrqağan kezdegi Qapez künde özi körip jürgen Qapez i̇emes i̇edi,
dausy da, minezi men türi de – bəri basqa, bəri ğajap! Öziniŋ aldyna
Qarataidy salyp, Qapez jūrtty bir taŋğaldyrsa, artynan özi şyrqap i̇eki
taŋğaldyrdy.
«Qairan zaman asau qūlyn sekildi bailanbağan», – degende, jūrttyŋ
keşegi künin köz aldyna qaita i̇elestetti. Bastyğy dana bolsa, özi de dana
bolğan, bastyğy şala bolsa, özi de şala bolğan momyn qazaq i̇eliniŋ
ötkenin, sirə, kürsine i̇eske aldy. Bastyğyna qarap bas izep ösken ədetin
kürsine i̇eske aldy.
Qapez bir ənnen keiin bir ənge basty.
«Myna zaman qai zaman, soqpa zaman,
Būdan basqa qyzyğyŋ joq pa, zaman?
Būdan basqa qyzyğyŋ joq bolsa i̇eger,
Külip-oinap alaiyq, toqta, zaman!» –
degende, kürsinbegen bir adam qalmady. Sodan Şaltabaidyŋ ənin
şyrqap:
«Qazaqtyŋ aty şyqqan sūŋqary i̇edim,
Qairylyp qanatymnan jarğa qondym», – dep qaiyrğanda, sanasy sansaqqa jügirgen jūrt külerin de bilmei, jylaryn da bilmei qozğalaqtady.
Qapezdiŋ dausy Tazabekke kökjiekten kökjiekke jetip jatqandai körindi.
Tūiyq jailauynyŋ jalpaq dalasy, tau-tasyQapezdiŋ ünin jūtyna simirip
jatqandai sezildi. Şalqar dauys i̇elge şalqar quanyş, siqyr taŋdanys
syilady. Qūdai biledi, şybyn-şirkei de tyrp i̇etpei tyŋdağan şyğar. Ən
bitkende jūrt əli i̇eseŋgiregendei bolyp i̇esin birazğa deiin jinai
almağandai jym-jyrt otyryp qaldy. Tūnyq qart ornynan tūryp kep
Qapezdi ünsiz qūşaqtady.
Sonan soŋ qart ainala qarap oŋ qolyn joğary köterdi.
– Tapqan anasyna, taptyrğan əkesine rahmet! – dedi dausy dirildep.
Jūrt jamyrai şulasty. Kenet sol kezde i̇esikten bir i̇egde əiel i̇eŋkeie
kirdi. Jūrt dabyry tyiyla qaldy.
– Men jaŋağy ənin aitqan batyr atamnyŋ nemere kelinimin! – dedi
salmaqpen. – Otağasy tiri bolğanda at mingizetin i̇edi. Mynau altyn
bilezigimdi qolymnan alyp berip tūrmyn. Kelin qolyna taqsyn!
Qapez bilezikti alyp, kempirdi qolynan süidi. «Boidaqpyn, bilezikti
kimge berem?» demedi. «Altyn körse, perişteniŋ joldan taiğany» osy
şyğar dep topşylady Tazabek. Ol oiynyŋ ağattyğyn i̇ertesi bir-aq
aŋğardy.
Kök şalğynğa tekemet, kilem tösep, syily qonaqtar syrtta otyrğan.
Sol kezde qymynğan da joq, qysylğan da joq, Bəkenniŋ janynda otyrğan
Jibekke kelip Qapez qolyn ūsyndy. Jibek közi jypylyqtap i̇elge bir,
Qapezge bir qarap qatty sasty.
– Jibek, ūstatşy bilegiŋnen! – dedi küle būiyryp. – Altyn bilezik
seniki.
– Ne üşin? Qalyŋ mal ma?
– Joq, Şaltabai atamyzdyŋ bizge bergen batasy.
– O, bərekeldi? – dedi bir qart Qapezdiŋ qylyğyn hoş körip. – Sala ğoi,
balam, qysylma!
Toidyŋ tartu-taralğysy da bir töbe boldy. Qapez qos at jetektep,
Qaratai tai mindi, Tazabekke qarttyŋ özi qūşaqtap būlğyn işik japty.
«Balalarymdy dūrys sabağanyŋ üşin», dedi külip. İestigender keŋk-keŋk
külisti. Qarttyŋ qasynda tūrğan Kitəpbek böline şyğyp kep Qarataidy
qūşaqtady.
– Men myna Qaratai jienim men Qapezdi, Tazabek dəu – üşeuin Ileniŋ
arğy betine Beljailauğa i̇elimniŋ atynan şaqyram! – dedi. – Kelesiŋder
ğoi?
Qapez Tazabekke qarady. Ol basyn izedi.
– Baramyz.
– Kütemiz.
...Toily auyldan ūzai bere Qapez Tazabekke būrylyp:
– Biz at minip qaitqanda sizdiŋ jaiau qaitqanyŋyz jaraspas, bir atymdy
sizge syiladym, taŋdağanyŋyzdy alyŋyz, – dedi.
– Joq, men de jaman syilyq alğam joq. Taiym qaşan at bolady dep
kütip jüre me, bir atyŋdy Qaratai minsin. İekeuimizge Qarataidyŋ
quanğanynan artyq quanyş bola ma?
Qapez atynan audarylyp kete jazdap kep Tazabekti qūşaqtai aldy.
– Qaratai, Tazabektei ağamyz bar i̇ekeuimiz qandai baqyttymyz!

***
Tazabek üiden şyğysymen-aq Şəii Kobzevtiŋ üiine tezdetip kirip
aludy ūiğardy. Orys körgen rahatty qazaq körse, künə bola ma dep oilady.
«Apa! – dedi i̇enesine, – ana üidi tazalap keleiin, keşke deiin soğan köşip
alaiyqşy!»
Kelinin betinen qağyp körmegen Qalişa būl joly da qyŋq demedi. Şəii
Kobzevtiŋ qarağaidyqiyp salğan üiiniŋ işi-syrtyn su jylytyp judy.
Edenin, töbesin tügel sürtti. Qojabekten i̇eki ögiz sūrap alyp, tüs aua
Toğyzbūlaqtağy üiin jyqpai-aq, işindegi körpe-jastyğyn, kiızi men
kebejesin Kobzevtiŋ üiine artyp əkeldi.
– Qarğam-au, osynşa asyğyp ne körindi? – dedi i̇enesi taŋdanyp.
– Balaŋyz kelgende bizdi Toğyzbūlaqtan taba almai qalsyn, – dedi
külip.
Qojabekti şaqyryp Qūran oqytty. Baptap şai, dəmdep quyrdaq berdi.
Tünde i̇enesi men Oralbek işki üige, özi auyzğy üige jatty. Şəiige as
işetin bölmeniŋ jeke bolğany asa ūnady. Ydys-aiaqtyŋ, kiım-keşek,
körpe-jastyqtan aralaspağany dūrys i̇eken dep tüidi. Tazabek qūptar ma
eken, kelgenimdi nege kütpediŋ dep renjir me i̇eken? Jaqsy körem degeni ras
bolsa, jymyŋ i̇eter de qūiar. Ötirik bolsa, osyndaidy paidalanyp qaiqaidağyny aitar.Qanşama seneiin dese de tübegeili sendirmei bir tüitkil
Şəiini ünemi şyrmaidy da jüredi: orystyŋ qorlağany anau, qalmaqtyŋ
zorlağany anau, bərin bile tūryp bir keiistik aitpaidy; şyny ma,
şydamdylyğy ma? Biraq aimalauynda, qūşyp-süigeninde sekem alyp,
sezik salar bir salqyndyq joq: qalai i̇erkelese solai i̇erkeletedi,
jūmağymsyŋ deidi qūlağyna sybyrlap. Sol səttiŋ jūmaq i̇ekenin Şəii de
moiyndaidy.
Şəii öziniŋ soŋğy kezde Jüzikke de sezikpen qarai bastağanyn titirkene
eske aldy. Maldy jailauğa şyğaraiyq degenderi ənşeiin Tabai i̇ekeuiniŋ
oilap tapqan syltauy sekildi. Tabaidan bala tapqan soŋ Ağyntaidy da,
onymen birge örtengen balalaryn da, ata-enesin de – bərin ūmytatyn
şyğar? Maldyŋ qamyn oilağansyp, Baiğabyl ağamen birge jailauğa şyğa
qalğany i̇eptep bizden alystağany da. Səmendi de menen salqyndatpaq pa?
O, qūdaiym-ai, əlde osynyŋ bəri meniŋ əieldik kümənim be?
Aunai bergeninde əldene syrttan syrt i̇etkendei boldy. Laqtyrğan
tastan pyr-pyr ūşqan torğaidai oilap jatqan küdigi byt-şyt bytyrap
ketti. Əldekimder kübirleskendei körindi. Bireu üidi ainala birdeme izdep
jürgendei. Ūşyp türegep i̇esikke bardy. Tyŋdap körip i̇edi, tük i̇esti almady.
Saŋylaudan tyŋdaiyn dep, ilgegin aqyryn aşyp, i̇esikti syrtqa iterdi.
Aşylmady. Əldekim tirep tūrğandai. Qatty jūlqyp qalyp i̇edi, solq i̇etti
de, saŋylau bermedi. Əldekimniŋ syrttan bekitip tastağanyn sezdi. Nege?
Ne üşin? Jügirip i̇enesi jatqan üige kirdi.
– O ne? – dep, o kisi ūiana ketti.
– Apa, bizdi bireu syrtymyzdan bekitip ketti.
– Ne deit? Örtegeli jürgen şyğar?
Solai i̇ekenin Şəii tüsindi. Öle me? Ölmeitin ne amal bar? Jügirip
baryp terezeden qarady. Terezeni syrtynan jabatyn ağaş qaqpaqtyŋ
temir ilgişinsyrtqa iterip i̇edi, ol da qozğalmady. Bekitip tastapty. Tiridei
örteudiŋ ədisin əbden biletin bireu boldy.
Enesi men Oralbekti tabaldyryqtyŋ dəl tübine jatqyzdy da, tekemetke
eki şelek sudy laq i̇etkizip qūidy. Sonan soŋ i̇ekeuiniŋ üstine japty. Törgi
üiden tütinniŋ iısi müŋk i̇etti. Oqtau i̇esine tüsti. Əkelip terezeni ūrğylap
edi,əinegin syndyrğannan özgege onyŋ əli kelmedi.
Törgi üiden lap i̇etken qyzyl jalyndy közi şaldy. Kenet Tazabektiŋ
myltyğy i̇esine tüsti. Ot tise, oğy men dərisi atylyp ketedi ğoi. Mana
tyğyp qoiğan jerden myltyq pen oq-dərini izdep tauyp aldy, biraq
tütinnen qaqalyp-şaşalyp, auyzğy üige atyp şyqty. Kirgen i̇esigin
şyğarda taba almai jantalasty. Ot auyzğy üige de jetti. Terezeniŋ
tūsyna tūra qalyp, syrtqa qarai qosauyzdy basyp-basyp jiberdi. Qūlağy
bitip, qaqalyp-şaşalyp, tipti öz dausyn da i̇esti almady. Sipalap jürip
qosauyzdy tağy basty. İendi ortaŋğy üige myltyğyn qaldyrdy da, qalğan
oq-dərini dorbasymen işki üige qarai ört işine bar qūlaşymen laqtyryp
jiberdi. Basyna sulanğan kiızdiŋ bir şetin bürkep, bala men i̇enesiniŋ
qasyna ol da jata ketti. «Öletiniŋdi bilgen ölimniŋ özinen de qorqynyşty
eken-au?!» – dedi əli aqyl-esi dūrys i̇ekenin özi soŋğy ret sezip jatyp. Odan
keiin Oralbektiŋ aiağy alaqanyna tigen siiäqtanady. Tünektiŋ işine tük
qarsylyqsyz ketip bara jatty.
Qas-qağym sət pe, əlde odan köp pe, özi de bilmedi, bir kezde qūlağy
adamnyŋ dausyn i̇estidi.O dünie degen osy şyğar dedi būldyr oilap.
Əldekim jūlqydy. Bəlkim, silkiledi. Bireu betine su şaşty.
– Tiri! Tiri! – dedi bir i̇erkek. Şəiige me, basqağa ma, – belgisiz.
Būldyr dünieniŋ arasynan byldyrlağan orystardyŋ dausyn i̇estidi.
Ölip bara jatyp ta adam tüs köredi i̇eken-au?!
***
Kegenniŋ tūsynan Qapez ben Qaratai jailauğa būrylyp, Tazabek
auylyna jalğyz ketken. Üiine kirip kelgende, üreiden jüregi ūşyp ketti:
tük qoimai tonap, ine-jip qaldyrmai üptep əketipti; şeşesin, qatyny men
balasyn – bərin qyryp tastasa kerek. Özin özi kötere almai,Tazabek
tizerlep otyra ketti. Miy, aqyly, sezimi – bəri qasqyr şapqan qoidai bytşyt.
– Öi! – degendei boldy əldekim. – Baiğabyldyŋ əieli Böbek i̇eken.
– Öi, Tazabek, türegel! Özim de sen jaman oilap qalady-au dep jügirip
em, bəri aman, Jalaŋaştağy orys bergen üige köşip aldy. Sağan bir tosyn
syi jasaiyn depti kelin.
– Şyn ba, apa?
– İe, ötirik aityp mağan ne körinipti.
– Tüh, apa-ai, bərin orystar qyryp ketken i̇eken dep...
...Tazabek Jalaŋaşqa kelgende, kün əjeptəuir i̇eŋkeiip qalğan. Kobzevtiŋ
küigen üii Şəiiniŋ əke-şeşesi örtengen küidi köz aldyna əkeldi. Atynan
auyp tüse jazdady. Jaryq dünie jalp i̇etip, jabylyp qaldy. Közi
qarauytyp ketti. Bərin kütse de, mynadai sūmdyqty kütpep i̇edi. Kenet
qūlağyna Qojabektiŋ dausy jetti. «Bəri aman! Bəri aman!» – deidi. «Qalai
aman? – dedi küdiktenip. – Üi tügel örtenip ketkende, olar qalai aman
qalady?»
– Bəri bizdiŋ üide. Jür! – dep, Qojabek atyn jetektei jöneldi.
...Qalişa bir irgede, Şəii i̇ekinşi irgede jatyr i̇eken.
– Apa! – dep, Tazabek bas jağyna tizerlep otyra ketti.
Apasy aqyryn közin aşty. İerni azar jybyrlady, ünin i̇esti almady.
Kirpigin qaqty. Sirə, kördim dep amandasqany bolar.
Şəii basyn köterip, bozdap jylady. Oralbek bas salyp, bauyryna
kirip ketti. Üşeuiniŋ tiri i̇ekenine anyq közi jetti.

***
Tazabek tağy dal boldy: būl orys degeniŋ qandai halyq? Biri jauyz
Sergeiçuk sekildi, osy örtti ne jasağan, ne jasattyrğan sol; biri qazaqtan
ötken qamqorşy: i̇eger körşi orys myltyqtyŋ dausyn i̇estip tūra
jügirmese, şeşesi de, əieli men balasy da – bəri örttiŋ qūşağynda ölmek.
Esikti aşyp, bosağada talyqsyp jatqan üş paqyrdy dalağa süirep
şyğaryp, auyzdaryna su tamyzyp, tiriltip alğan orysty qalaişa auzyŋ
baryp jamandarsyŋ?». «Bireu i̇esiktide, terezeni de syrtynan bekitip, üidiŋ
işindegilerdi örtep öltirmek bolğany bep-belgili», – dedi myltyqtyŋ
dausyn i̇estip, dalağa atyp şyqqan orys. – Lap i̇etken jalyndy körip,
jartylai jalaŋaş jügirip jettim.
Artynan əieli, balasy – bəri ūmtylypty. Bosağada bylq-sylq jatqan
üşeuin süirep şyğarğan solar i̇eken. Tazabek olarğa airyqşa alğysyn
aitty.
– Qyzmetiŋe bir qoi al, ony azsynsaŋ, qalağanyŋdy sūramai al», – dedi.
– Adamdy aman saqtap qaludyŋ özi syi i̇emes pe? – dedi orys külip.
Basyŋa kün tuğanda ağaiynnan artyq qamqorşy joq i̇ekenine Tazabektiŋ
közi tağy jetti. Körpe-jastyq, kiım-keşek,tösek-ornynan jūrdai bolğan
Tazabek şeşesi men əielin qalai üige əketerin bilmei dal i̇edi, jağdaiyn
estigen alys-juyq jūrt üige töseitin tekemetin de, jatatyn körpe
jastyqty da – bərin jarty künde jyiyp əkep bergenin körgende əri riza
boldy, əri taŋğaldy, būl qazaq bilip bolmaityn halyq i̇eken, birde tasbauyr
jauyŋ sekildi, birde bərin bir senen aiamaityn bauyryŋ sekildi. O, ğajap,
dünie-ai! Üii üi qalpyna kelip tūrğan soŋ, bala-şağasyn arbağa salyp,
Toğyzbūlaqqa əkelip aldy.
– Bərine men kinəlimin. Bir şaitan aidady, – dedi Şəii jylamsyrap. –
Seni bir taŋğaldyraiyn dep i̇em, aqyry apamnan airylyp qala jazdadyq.
Apasynyŋ jağdaiy Tazabekti qatty alaŋdatty: sap-sau jürgen adam
qazir kürk-kürk jöteledi, səl otyrady da, basym auyrdy dep jatyp
qalady; Oralbekti jalyqpai oinatuşy i̇edi, i̇endi ony da qoidy. Söite
tūryp: «Şəiim men Oralbegim aman bolsa boldy, men asarymdy asap,
jasarymdy jasadym ğoi», – dep öz küiine özi şükirşilik qylady.
Apamdy sorpalataiyn degen oiğa kelip, Tazabek jailaudağy Tabaidan
mal əkeluge Ədilbek ağasynyŋ Kenjeğarasyn jūmsady əri olardy bolğan
jağdaidan habardar i̇etudi oilady.
Kün i̇eŋkeie bere Tazabek ögizge jük artqan bireulerdiŋ auyl şetine
kelip qalğanyn baiqady. Bir qarady da, auyl arasynda qonys jaŋartyp
jürgen bireuler şyğar degen. İendi bir kezde əlgi ögizge jük artqandardyŋ
tap özi üiine qarai turalap kele jatqanyn kördi. İerkekti bir jerden körgen
siiäqtanady. Artynşa ögiz jetektegen balağa közi tüsti de, tani ketti: toi
küni qozyny jamyratyp alğany üşin taiaq jegen bala.
– Ou, jol bolsyn, ağa! – dep aldarynan şyqty.
– Əlei bolsyn, Tazabek inim. Tanydyŋ ba bizdi?
– Tanydym, ağa, tanydym.
– Tanysaŋ, sol. Ara tüsetin ağaiynyŋ bar ğoi, ket! – dep, bizdi quyp
jiberdi. Barar jer, basar tauymyz joq, kim köringenniŋ taiağyn jegenşe,
öziŋniŋ taiağyŋdy jeiik dep keldik. Süirep tastasaŋ da seniŋ bosağaŋda
öleiik dedik.
– Jaraidy, əueli üige kiriŋiz!
Əieli men alty-jetilerdegi qyz bala: «Amansyz ba?» – dep amandasty.
Şüŋireigen közderin, kezergen i̇erinderin körip, Tazabek paqyrlardyŋ
jai-küiin aitpai-aq tüsindi.
– Şəiken, qonaqtar kelip qalypty, şai qoiuğa şamaŋ bar ma? – dedi
külip. – Əlde özim-aq qūia bereiin be?
– Aman qalğanymyz bəlkim, osy qonaqtardyŋ tileui şyğar, özim şai
qūiaiyn.
Eki jaq jön sūrasyp, odan ary şüiirkelesip ketti. Būl kelgen kisiniŋ
aty – Təuirbek, əieli – Aişa, ūly– Qali, qyzy – Məriiä. Öziniŋ aituyna
qarağanda, Təuirbektiŋ arğy atalary bir zamanda əldebir sebeppen Arqadan
auyp kelgen i̇eken. Būl arada būlarğa büiregi būratyn adam joq degen oimen
Tūnyqtyŋ balalary basyna bergen körinedi.
Qiiüy kelgen nərse keide oilağanyŋnan da asyp ketedi i̇eken. Təuirbek
Tazabektiŋ i̇eŋ qyjalat jerine qolqanat bola ketti. Mal bağu qolynan
kelgen qazaq mal bar jerde dalada qalmaidy ğoi, Tabaiğa tabylmas serik
bola ketti. Jüzik pen Tabai Qalişany kütuge qaldy da, Təuirbek pen Aişa
jailauğa şyqty. Olar qysylğan kezde qūdaidyŋ özi bergen syiyndai
boldy.
***
Qoŋyr küzdiŋ biligi jürip tūrğan kezde Qapez ben Jibek üilenetin
bolyp, Baiğabyl toiğa Kobzev tamyryn bala-şağasymen toiğa şaqyramyn
dedi. «Tabaidy jūmsaiyq. Joldy biledi. Basqalar tauyp bara almas», –
dedi Tazabekke. Ony Tazabek te qūp körgen. Tabai da barsam baraiyn degen.
Būl söz qūlağyna tiıp, kütpegen jerde Kenjeğara: «Tabai jezdemdi əure
ğyp qaitemiz, özim-aq baryp keleiin. Men de joldy bilem ğoi», – degendi
aitty. «Sen əli balasyŋ ğoi», – deuge Tazabektiŋ auzy barmady. Biraq
Baiğabyl ony balasyna ma, qomsyna ma dep qoryqty. Bolğan jəitti aityp
körip i̇edi, Baiğabyl qatty quanyp: «Əi, seniŋ osy iniŋ adam bolady.
Qylyğy iri. Barsa, baryp kelsin», – dep kelisti.
Toiğa Kobzev kempirin, i̇eki ūlyn i̇ertip, kədimgi qazaqy qūda-jekjatşa
ülken bir ögizşesin jetektei keldi. İeki-üş kün aunap-qunap, Tazabek pen
Qojabektiŋ üiine bir-bir qonyp qaitty.
Toi ötken soŋ-aq Qalişa qaitadan tösek tartyp jatyp qaldy. Qansölsiz öŋinen ölimniŋ i̇elesi körinip tūrğandai bolyp, Tazabek pen Şəii
qatty şoşydy. «Jaman aitpai, jaqsy joq, daiyndala bereiik», – dedi
Jüzik Şəiini oŋaşalap.
O düniege şyn betalğan adam bū düniede köp bögelmeidi i̇eken, köp
ūzamai Qalişa dünie saldy. İeger ört işinde qalmağanda, ol əli jüre
tūrardai körinip, Tazabek Sergeiçukke tağy kektendi.

***
Qalişanyŋ qyrqy suyq küzge tura keldi. Yqtasynynan aiyrylğan
aryq qoidai Tazabek bürisip, bir türli bosaŋsyp qaldy. Küzdiŋ yzğary
denesin türşiktirse, anasynyŋ qazasy janyn jüdetti. Biraz aqyly bar
siiäqty i̇edi, bəri bojyrap byt-şyt bop ketkendei: ornyqty i̇eşteŋeni oilai
almaidy, anamnyŋ şynymen-aq ölgeni me dep, oidan būryn uaiymğa
salynyp ketedi. Özi bilinbei, körinbei jürip, bərin jarastyryp jüretin
jan i̇eken. Oralbek pen Şəii de, Tazabek te – bəri jeke-jeke töbede birbirimen qatynasa almai qalğan ağaiyn adamdar sekildi. Aralaryn
jymdastyryp tūrğan nəzik jipti jel üzip tastağan tərizdi. «Oraljan!» dep
erkeletetin əje, «Şəikentai!» dep syilaityn i̇ene, «Təikentai!» dep
mekirenetin ana i̇endi birjola joq. Oğan i̇endi aita almağan alğysyŋdy da,
keş tüsingen bilmestigiŋdi de – i̇eştemeŋdi de aityp jetkize almaisyŋ.
Üstiŋde aspanyŋ, astyŋda jeriŋ, ortasynda auaŋ – bəri bar. Tek jer-kökte
seni i̇eŋ jaqsy körgen, sen üşin janyn qiiüğa da daiyn anaŋ joq. İeşqaşan
orny tolmaityn, ornyn i̇eşteŋe auystyra almaityn, i̇eşbir asyl men
qymbatqa ūqsamaityn, i̇eşnərsemen salystyruğa, auystyruğa bolmaityn
qūdiret! Tüsingeni: anasy tiride balanyŋ bəri, qanşa jasqa kelse de,
bəribir bala i̇eken?!

***
Bir küni Tazabek revkomğa kirip bara jatqanda, Sergeiçuk şyğyp kele
jatty. Qylğyndyryp, jağasynan ala ketti.
– Üiimdi sen örtediŋ, ittiŋ balasy! – dedi Sergeiçuktiŋ i̇eki aiağyn
erbeŋdete jerden köterip alyp. – Şeşem sodan öldi. İendi seni men
öltirem.
– Kimdi kim öltiretinin əli körermiz. İeki bauyrymdy sen öltirdiŋ.
Balaŋdy kördim, tap meniŋ kişi inimnen aumaidy. Seniŋ əieliŋdi sol
ekiqabat qylğan. Sen sol üşin öltirdiŋ ony.
Tap mūny Tazabek kütpegen i̇edi. Orysty bar pərmenmen laqtyryp
jiberdi. Domalap ketken oğan būrylyp qarağan da joq. «Būl da meni aŋdyp
jür i̇eken ğoi, ittiŋ balasy!» – dedi jerge bir tükirip.
Sergeiçuk jaiyndağy oilaryn aityp Qojabekpen aqyldasty. «O
nemeŋ süikimsiz i̇ekeni ras. Ys tiıp Qalişa men Şəii qūlap jatqan soŋ,
birden soğan bala jügirttim. Jalaŋaştağy jalğyz pelşir sol ğoi.
Taptyrmady, qaida jürgenin üi işi de aitpady. Tūqym-tUiağymen qazaqty
jek köredi. Biraq ondai ittiŋ qanyn jüktegennen ne opa tabasyŋ? Jazasyn
qūdai berer», – dedi o kisi oiyn qūptamai. Biraq onyŋ tiri jürgenin körip
tynşi almasyn tağy bildi. «Ony körmeitin jaqqa köşip ketuim kerek
şyğar», – dedi öz oiynan özi qobaljyp. Basqa qandai amal bar?

***
Jeltoqsannyŋ orta şeninde Tazabek Jylysaidağy ağaiyndaryn
aralady. Üş qonyp, auylyna Ədilbek ağasynykinen attanğan. Qar
qalyŋdau tüskenmen, biylğy aiaz bet şymyrlatar ğana. Qasatqa ūrynyp
qalmaiyn dep, Qulyq tauynyŋ moinağynan asqan soŋ, jota-jota men
qyrat-qyratty qualap qana jürgen. Tau i̇etegine jete bergende, əldebir
ertteuli attyŋ alysyraq saida bos tūrğanyn baiqady. Ə degennen-aq: «Əi,
tegin i̇emes-au!?» – dep küdiktendi. İeki arada i̇eki jaidaqtau sai bar.
«Mynandai qysta, mynandai aidalada bos at bekerden-beker jüre me?!
Nede bolsa baryp biludi ūiğardy.
Saidyŋ tübinde i̇eki büktelip adam jatyr i̇eken. «Əi!» dep i̇edi,
qybyrlady. Basyn köterdi. İekeui de bir-birin tanydy. Sergeiçuktiŋ ülken
inisiniŋ balasy. Oŋ aiağynyŋ jilinşigi dəl tizesiniŋ astynan synypty.
Pimasynyŋ qonyşy əntek qisaiyp jatqanynan-aq baiqady. Ol sirə saiğa
tüse bere atynyŋ tizginin tartqan. Al i̇ezuin tartqan soŋ at basyn kekjeŋ
etkizip kötergen, sol sət şauyp kele jatqan at aldyndağy tasty körmei
qalyp, sürinip qūlağan. Myltyğy bes-alty qadam jerge ūşyp ketipti.
Tazabek myltyqtyŋ dəl qasyna kelip atynan tüsti. Qosauyzdy qolyna
alyp, i̇eki oğyn şyğaryp qaltasyna saldy. Köz qiyğymen bərin baiqady:
būl myltyqty kötergende, orystyŋ öŋi qūp-qu bolyp ketti. Oğyn şyğaryp
alğanda ğana şyğa jazdağan jany qaita kirdi.
– Qanşa boldy jatqanyŋa?
– Köp boldy.
– Pimaŋdy tilip şeşip tastamasam, basqa amal joq.
– Meiliŋ.
Synğan jilinşegin şūlğauymen qalyŋdap orap, onyŋ syrtynan öz
belbeuimen bailap, bir ūşyn taŋyp tastady.
Atyn ūstap əkep, orysty köterip alyp i̇erine otyrğyzdy. «Erdiŋ
qasynan ūstap otyr», dedi de, şylbyrynan jetektep aldy.
Jalaŋaşqa i̇ekeui qas qaraia jetti. Əieli, bala-şağasy u-şu bop qarsy
aldy. Orysty attan köterip alyp, əieli daiarlağan tösegine jatqyzdy da,
Tazabek qairylmai şyğyp jüre berdi. U-şu bolğandar onyŋ qalai ketip
qalğanyn baiqamady da.
«Üidi örteuge Sergeiçuk özi keldi ğoi deimisiŋ?Söz joq, osyny
jūmsady!– dep oilady Tazabek atyna minip jatyp. – Adam ğoi dep,
adaldyq jasadym. Ərkim öz künəsin özi köterer».

***
Tazabektiŋ əldebir mazasyz küide jürgenin sezgenmen, Şəii sūramady.
Özi aitpasa, sūğanaqtyq jasağandy jany süimeidi. Biraq keide baqylai
jürip, aitpağan syryn da anyqtap alady.
Jalaŋaşqa ketken Tazabek kelip qalar ma i̇eken dep, i̇esikten şyğa bere
jolğa qarağan. Şana aidağan orys əielin kördi de, qaita üige kirip ketti.
Syqyrlap kep i̇esiktiŋ aldyna şana toqtady. Əkem dep qaldy ma degen
Oralbek ornynan ūşyp türegeldi.
– Otyr, suyqta ne bar? – dedi oğan jekip.
– Səlemetsiz! – dedi əiel i̇erkin qazaqşalap.
– Səlemet. Törletiŋiz!
Kelgen – Sergeiçuktiŋ kelini. Qolynda Tazabektiŋ belbeuine orağan dəu
bölke.
–Mynany balaŋ jesin, – dedi bölkeni körsetip.
Şəii bölkege i̇emes, belbeuge qarady.
– Aidalada attan jyğylyp aiağy synyp jatqanda küieuimdi seniŋ
küieuiŋ üige alyp kelgen. Sonda aiağyn orapty.
– Otyr. Şəi qūiaiyn.
– Rahmet. Asyğyspyn. Əlgi meniŋ qainymnan tuğan balaŋ myna bala
ma? – Ol Oralbekke qarady, Şəii əielge aŋyra qarady. Bərin anyq-qanyq
biletin adamşa söilegeni ünsiz myltyqpen atqandai əser i̇etti. Şatqaiaqtap
baryp keregege süiendi. Əiel jauap kütpesten şyğa jöneldi. Bir süieniş
izdegen Şəii keregeni jağalap baryp, jükke arqasyn tirep otyra ketti.
Qūpiiä dep jürgeni jariiä bop şyqty.
Üige Tazabek jan-jağyna jaltaqtai kirdi.
– Ana əiel jaişa jür me?
– Belbeuiŋdi əkep tastady.
– Birdeme dedi me?
– Dedi. Oralbekti meniŋ qainymnyŋ balasy dedi.
– Kimniŋ auzyna qaqpaq bolamyz, keteiik būl aradan.
– Söitsek söiteiikşi.
Ekeuine qarap sostiyp tūrğan Oralbekke Tazabek qūşağyn aşty.
– Qūdaidyŋ bergen balasy, beri kelşi!

***
Jer jibip, jazyqta kök qyltiyp, tau sağasynda qar alaşabdarlanyp,
köktem şirkinniŋ bosağadan syğalap qalğan kezi bolatyn. İeki keştiŋ
arasynda Toğyzbūlaqqa Samsaly salt keldi.
– Ağa, sizdi Sekerin şaqyryp jatyr, – dedi Tazabekke bosağadan attai
bere-aq.
– Dəl qazir me?
– İə, «Üide kütem», – dedi.
Şəii küieuine üreilene qarady. Onyŋ közindegi şoşynys Tazabektiŋ
köŋiline de kirdi: «beiuaqytta ne şaqyrys?».
– Kele ğoi, nan auyz tişi! – dedi Şəii Samsalyny törge şaqyryp.
– Sekerinniŋ qasynda bireu bar ma?
– Joq. Oinap jürgen jerimnen meni özi tauyp aldy. İeşkimge i̇estirtpei,
oŋaşalap aitty.
...Sekerin Tazabekti jyly qabaqpen qarsy aldy.
– Əldekim üstiŋnen aryz tüsirgen sekildi, – dedi birden kültelemei.
«Üiezge kelip, Jalmağambetovke jolyqsyn» depti jarkenttegiler.
Telegrammada odan basqa i̇eşteme aitylmapty, men biraq tegin i̇emesin
tüsinip otyrmyn. Bəleniŋ basy osyndaidan bastalatynyn talai körgenmin.
– Jalmağambetov degen kim?
– Bilmeimin. Köp bastyqtyŋ biri şyğar. Qalai-qalai i̇emes, jalğyz
barma. Öziŋ kirmei, əueli Jalmağambetovke i̇ertip barğan adamyŋdy kirgiz.
Eger qəuipke anyq köziŋ jetse, bir-eki ai auylğa jolamai, basqa jaqqa
qaşyp ket. Qazir üiezdegiler ai saiyn auysyp jatyr, tynyştanğan kezde
kele jatarsyŋ.
– Sergeiçukten kelgen pəle i̇emes pe?
– Joq. Men de sodan küdiktenip, şaqyryp alyp i̇edim, ant-su işti.
– Jaraidy, qūdaidyŋ basqa salğanyn körermiz.
– Baiqa. «Qūdai da saqtansaŋ saqtaidy» deidi ğoi qazaqtar.

***
Tazabek qasyna Tabaidy i̇ertti. Jərkent kelip-ketip jürgen qalasy
bolğanmen, būl joly oğan qūruly qaqpandai körindi. İekeui Jalmağambetov
degenniŋ keŋsesin asa qinalmai-aq tapty. Birinşi sūrağan adam-aq nūsqap
jiberdi. Tazabek i̇eki atty i̇esik aldynda özi tizginnen ūstap tūrdy da, keŋsege
Tabaidy kirgizdi. «Ūstaŋdar!» degen dauys şyqsa, aldyŋğy ūmtylğanyn
bir salyp jiberermin degendei qamşysyn qysyp-qysyp qoidy. Pəle
qaidan, jala qaidan demeitin zaman tudy ğoi.
Tabaidyŋ qymyŋ i̇etken jüzin körip, Tazabek taŋdana tosyrqady.
– Öziŋ kirip şyq, – dedi Tabai qymyŋdap. – Jalmağambetov degeniŋ
baiağy Qytaidan birge ötken Amalbai bolyp şyqty. Aryz jazğan
Tūnyqtyŋ balalary, jazyp bergen Bəken i̇eken.
– «Bizdi sabady» dep pe?
– Barsaŋşy. Özinen i̇estirsiŋ.
Amalbaidy Tazabek birden tanydy. Bir bölmede bir-birinen bir-bir
adym qaşyqtyqta üş kisi otyr i̇eken.
– Assalaumağaleiküm! – dedi ədep saqtap.
– Beri keliŋiz, – dedi Amalbai bəri üşin amandasqan syŋai tanytyp.
Tüsi suyq, qabağy qatu.
– Keldik. Hal-jağdaiyŋyz qalai?
– Jağdaidy men sūrarmyn, jauapty siz beresiz. Mūnda sizdiŋ tamyrtanysyŋyz otyrğan joq. Tüsindiŋiz be? – Amalbai jan-jağyna jyldam
köz qiyğyn tastap şyqty da, tūqşiyp tömen qarady.
– Tüsindim. – Būl söz Tazabekti tiksintti. Astarynda əldebir ym
jatqanyn ūqty. – Qūlağym sizde.
– Onda, tyŋdaŋyz. Sizdiŋ qoiyŋyzdy Təuirbek degen kisi bağa ma? Keŋes
ökimeti qūl men küŋ ūstağandardy qataŋ jazalaidy. Ondailarğa bizdiŋ
ortamyzda oryn joq.
– İə. Meniŋ de, öziniŋ de qoiyn qosyp bağady.
– Sizdiŋ qoişyŋyz ğoi?
– Joq, ol da, Tabai da, i̇ekeuiniŋ bala-şağasy da – bəri kezektesip
bağady.
– Tabai da qoişyŋyz i̇emes pe?
– Jezdem. Öziŋiz de bilesiz, ...
– Him. Aişa degen kim?
– Təuirbektiŋ əieli.
– Qali şy?
– Ol – balasy.
– Solardyŋ biri sizge qūl, biri küŋ bolyp jürgeni ras pa?
– Ötirik. Qoiymdy kei-keide özim de bağam. Sonda özime özim qūl bolam
ba? Tūnyq qarttyŋ toiyna deiin Təuirbek degen adamnyŋ bar-joğyn da
bilmeitinmin. Balalary quyp jibergen soŋ, mağan kelip panalady.
– Tüsinikti. – Kenet Amalbai sybyr i̇ete qaldy. – Biz bir-birimizdi
tanymaityn adambyz. – Sodan soŋ dausyn kilt köterdi. – Aryzdyŋ mənin
tüsindiŋiz ğoi?
– Tüsindim.
– Būl jala bolsa da öte qauipti jala. Oinamaŋyz. Qamap tastaidy.
Atyp jiberui de mümkin, – dedi bəseŋ ünmen.
– Ökimet oğan jol bere me?
– Ökimettiŋ degenin jüzege asyratyn – adam. Al adamdy adam ərqalai
tüsine beredi. Jan kerek bolsa bir ai boiy Ileden ary ötpei-aq qoiyŋyz.
Eŋ dūrysy ol aradan üi işiŋizdi köşirip əketiŋiz. Būl namystanatyn
jağdai i̇emes, jan saqtaityn birden-bir amal. Mağan siz kelgen joqsyz,
Tabai ğana keldi. Tüsindiŋiz be? Men sizdi «taba alğam joq» degen məlimet
beremin.
– Ūqtym. Bəri qūdaidan qaitsyn!
...Amalbaidyŋ adamşylyğyna Tabai men Tazabek aŋ-taŋ qaldy. İeleusiz
ğana, jüris-tūrysy men minez-qūlqy tüsiniksizdeu bireu sekildi i̇edi, tap
mynandaidy odan i̇ekeui de kütpegen.
– Al i̇endi ne isteimiz? – dedi Tazabek basyn sipap.
– Köpzipke baramyz. Basqa qaida baruşy i̇ek?
...Eki itin abalatyp, Kobzevti küŋkildetip, olar Kitiŋge i̇el jata jetti.
Kobzev Tazabek pen Tabaiğa tuğan bauyrlary izdep kelgendei quandy.
Kitiŋ auyly i̇eki taudyŋ ortasyndağy jazyqtyŋ iılip kelip tūiyqtalğan
tūsynda i̇eken. Jeti qazaqtyŋ, alty orystyŋ üii bar, qasynda özeni bar,
özeniniŋ boiynda toğaiy bar, özenge qUiatyn birer būlağy bar, ūzyn
astaudai oipaŋ jer i̇eken. Kobzev qoi soiyp, qonaqasy berdi. Orys
dostarymen tanystyrdy.
– Kitəpbek degen qazaq osy jaqtamyn dep i̇edi, bilesiz be? – dedi
Tazabek.
– O, bilgende qandai?! Ony osy aradağy qazaqtardyŋ atamany dese de
bolady. Irgetau degen jerde otyr. Barğylaryŋ kelse, i̇erteŋ-aq alyp
baraiyn.
...El jatarda Tazabek Kobzevtiŋ üiinen ūzap biraz jerdi jaiau aralady.
Aryzdan büitip qaşyp qūtylğanyna quana almady. Adamdardyŋ
aramdyğynan zaŋ da, zaman da qorğai almaidy i̇eken ğoi. Aryzdan mūny
qūtqarğan adamnyŋ özi qorqyp otyr. İel işin jappai qorqynyş jailap
kele jatqandai.

***
Kitəpbek būlardy kütip jürgen adamşa qarsy aldy. Tazabek pen
Kobzevtiŋ əŋgimesin əbden tyŋdap bolğan soŋ, jağdaidy qazbalamai-aq
ūqty.
– Tazabek, – dedi i̇eki közin Kobzevten almai otyryp, – bizdiŋ, qazaqtyŋ
bilimi – basta, ony bəri özimizden sūrap bilip alady, sūramağany körip
alady, al orystyŋ bilimi – qağazda, ony tek oqu biletin adam ğana üirene
alady, sondyqtan orys köbeigen saiyn bizdiŋ biletinimiz azaiyp, ömirdiŋ,
zaŋnyŋ qūpiiäsy köbeiip barady. Orystyŋ qağazdan bilgenin qazaq bilmei
barady. Qazaqtyŋ bilgen-bilmegenin kerek qylmaityn orys kün saiyn
köbeiip keledi. Osynyŋ bərin oiğa sap qarasaq, seni aqtap alatyn qazaq
üiezden, tipti şyğa da qoimas. Ana aryz jazğan qazağyŋdy men jaqsy
bilem, olar senen jegen qamşysyn bastary jerge jetkenşe ūmyta qoimas.
Osy öşikkeni öşikken, ne sen ölgende qūiady, ne özi ölgende qūiady. Öz
qazağyŋ seni orysqa jamandağan jerden jeŋis tabam dep dəmelenbe. Adal
orysty panalaimyn deseŋ, Kitiŋge, Köbziptiŋ qasyna köşip kel, öz
qazağymnyŋ qasynda bolam deseŋ, mağan kel, özim ölmei seni jauğa
bermeimin.
– Qara basymdy saqtau qiyn bolmas, on altynyŋ dürbeleŋinde
qasymda bolğan ağaiyn-tuystarymdy tastap ketkenim ölimmen teŋ i̇emes
pe? Men Sergeiçukten qorqyp ta otyrğam joq, şynymdy aitsam, sol
ittiŋ qanyn jükteuden qaşqaly otyrmyn. Onda qalsam, söz joq, ne ol, ne
men ölem. Meni nağyz qinaityn nərse – osy.
– Sen syiğan jerge tuğan-tuystaryŋ tügel siiädy. Kitiŋniŋ jeri
jetedi, otyz üi kelseŋ de kele ber. Solai i̇emes pe, Kitəpbek? – dedi Kobzev.
– Solaiy solai, – dedi Kitəpbek mūrtyn bir sipap. – Saqtyqta qorlyq
joq degen būrynğylar. Sen öziŋ osynda qalyp, myna Tabai jezdeŋdi
jūmsa. Əueli üi-işiŋdi Toğyzbūlaqtan Jylysaiğa köşirip əkelsin. Sonda
biraz otyrğan soŋ üdere osynda köşip kel. Söitkeni dūrys i̇emes pe,
Köpzip?
– Öte dūrys aqyl!
– Sizdiŋ orystar senimdi me?
– Bəri senimdi. Bəri qazaqtardan jaqsylyq körgen, alğaşqyda kelgen
orystar. Qazirgi kelip jatqandar bizge ūqsamaidy, öitkeni biz kelgende, būl
jaqta birde-bir orys joq bolatyn, bizge qazaqtar ğana qamqorlyq jasady,
al qazirgiler būrynnan tūryp jatqan orystarğa kelip qosylyp jatyr.
Qazaqtarğa küni tüspegen soŋ, qamqorlyğy qandai halyq i̇ekenin dəl bizdei
bilmeidi. «Bilmegen u işedi» deisiŋder ğoi, bilmegender üşin olardy sögu
de qiyn, birden sene qoiu da qiyn. Sender tügil, olarmen biz özimiz de
syiyspai qalamyz.
«Tuystaryŋmen tügel köşip kel» degen söz Tazabektiŋ kökeiindegi
tüitkildi döp basty. İeŋ solqyldaq jeri de sol i̇edi.

***
Kitiŋ Tazabektiŋ köŋilinen şyqty. Şyğys betin jiektep Buraqojyr
degen özen ağady. Ony mūndağylar Kitiŋniŋ suy dei salady. İeki jağalauy
iın tiresken tal-qaiyŋ, şyrğanaq pen itmūryn, malğa da, adamğa da asa
qolaily jer. Būlağy köp, betegeli jota-jotasy qoŋdy qoidyŋ
qūiryğyndai teŋkiıp-teŋkiıp jatqan qūnarly töbeler. Tuystary köşip
kele qalsa, qyjalat tartpai kün körip keter i̇edi. Kim biledi, ary tart – beri
tarty köpteu jūrtpyz ğoi. Kindik kesken jerden jyraqtau ketkendi kim
jaqsy körsin, bəri kelmese de, Şəii men Tabai qasynda bolsa, oğan da
şükir demeske lajy qaisy?
Buraqojyrdyŋ qolaily, qoinau jerlerine orystar at soqamen kartop
egedi i̇eken. Jaqsy şyğatyn körinedi. Orys bitken şetinen omartaşy. Ony
kəsip qylğan birer qazaq ta bar desedi. Syrlytam, Barkörneu, Ülken
Qarağaily, Orta jəne Şet Qarağaily degen ormandy jerdiŋ bəri jazda
omartağa tolyp ketedi i̇eken.

***
«Bügin Orta qarağaiğa baryp qaitaiyq», – degen soŋ, Tazabek atyn
erttep, Kobzevtiŋ qasyna jetektep keldi. Ol da atynyŋ tartpasyn tartyp
jatqan. İt şəu i̇ete qaldy. «Jat, i̇ei!», – dedikelgen adam itke jekip. Tüie
jetektegen sary jigiti bar Kitəpbek i̇eken. Tüiege artqan kerege, şaŋyraqqa
közi tüsip, Tazabek: «Mağan əkelip jürmese jarar», – dep küdiktengen.
– Köşip kelesiŋ be? – dedi Kobzev amandasyp jatyp.
– Kiız üidiŋ keŋ auasyn jūtyp üirengen qazaq orystyŋ tūmşalağan
üiinde tūnşyğyp öle me dep, bir kiız üidi kerek-jarağymen Tazabekke
alyp keldim. Ağaiyn dep bizdi arqa süiep kelgende, bir baspana beru
bauyrlyq qaqymyz ğoi.
– Mūny kim tigedi?
– İe, biz adam i̇emespiz be? Myna sary jigit – meniŋ inim, aty – Qamza.
Üi tigetin oryndy Tazabek özi taŋdady. Üşeui ə degenşe-aq alty qanat
üidi ornatyp tastady. Teŋniŋ işinen Kitəpbek sary samauryn men tört-bes
keseni suyryp alğanda, Tazabekten būryn Kobzev süisindi.
– Syi qylsaŋ, sypyra qyl degen osy şyğar?! – dedi basyn şaiqap.
– Əi, Köbzip, men i̇emes, mūnyŋ bərin jaiğap jürgen – ana sary jigit, –
dedi Kitəpbek maqtaudyŋ da soğan arnaluy tiıs i̇ekenin meŋzep.
– Men qatyndy şaqyraiyn, – dedi Kobzev qalbalaqtap. – Sary
samauyrğa su qūişy. Qazaqşa bir şəi işeiik.
– Əi, sender meni öitip-büitip birjola alyp qalaiyn dep jürgen
joqsyŋdar ma?
– Alyp qalsaq nesi bar? – Kitəpbek Kobzevke közin qysty. – Atamyz bir,
əjemiz bir halyqpyz, qai auylda otyrsaŋ da, bəri öz i̇eliŋ i̇emes pe?
– Kitəpbek dūrys aitady.
– Aryzdasqan i̇elden alysta, syilasqan i̇eldiŋ işinde jürgen jaqsy ğoi.
– Ony Tabai i̇ekeumiz şeşe almaimyz, biz jarty aqylymyzdy qatynğa
qosyp qoiğan halyqpyz.
– İe, qatynjandymyz deseŋşi. Qoi, Köbzip, qatynyŋdy şaqyr, şəi
işeiik.

***
– Tazabek, – dedi Tabai i̇ekeui oŋaşa qalğanda, – men bir syr aitsam,
aşulanbaisyŋ ba?
– Ait, aşulanbaimyn.
– Myna orysyŋ da, ana qazağyŋ da mağan ūnap qaldy. Qaiyrymdy,
sözderi de, isteri de şyn. «Syilasqanğa jat jaqsy» degendi būrynğylar
beker aitpağan bolar.
– Jaqsy adam qai jaqta da bar, sol üşin mūnda kelu mindet pe?
– Ərine, jaqsy qai jaqta da bar. Biraq myna Köbzibiŋdei orysty jerkökten izdep taba almaisyŋ. Onyŋ üstine, öziŋ oilap qaraşy, i̇eldi bilep
otyrğan – əli de orys. Solardyŋ zaŋy, solardyŋ aitqany. Qazaq, özbek,
tatarlar – bərin syilap, bərin qadirlep otyr. Ne üşin? Öitkeni oğan
tynyştyq kerek. Tynyştyq bolmasa, ondai i̇eldi i̇eşkim bilei almaidy.
Ony on altynşy jyly kördi, közi jetti.
– Onymen ne aitpaqsyŋ?
– Köbziptiŋ qasynda bolsaq, orystar bizge osqyryp qaramaidy.
– Solai i̇eken dep, qazaqty orysqa aiyrbastaimyz ba?
– Qazaqtyŋ jerinde biz qaida jürsek te qazaq bop qalamyz.
– Al jaraidy, solai-aq bolsyn. Tağy ne aitasyŋ?
– Men seniŋ mağan aitpağan syrlaryŋdy da bilem. Sen i̇eşkimniŋ syryn
sūramaityn, i̇eşkimge syryŋdy aşpaityn, biteu adamsyŋ. Seniŋ myna
körinip tūrğan syrtyŋ bir adam, i̇eşkimge körsetpeitin işiŋ tağy bir adam.
Ne syrtyŋa, ne işiŋe i̇eşkimdi i̇etene jaqyndatpaisyŋ. Onyŋa süisinem,
nağyz i̇erkeksiŋ.
– Orağytpai ait!
– Aitsam, sen öziŋdi ğana oilaudy qoi. Şəiini de, Oralbekti de oila.
Sabyr! Aityp bolaiyn. Oralbekti orystyŋ balasy degendi alysjaqynnyŋ bəri sybyrlap aitady. Jüzik qoinymda jatqan soŋ, onyŋ şyn
jağdaiyn men ğana bilem. Biraq qai qazaqtyŋ auzyna qaqpaq bolarsyŋ? Bir
küni būl ösekti Şəii i̇estidi: qorlanady, Uialady, qaida qaşyp qūtylaryn
bilmei dağdarady. Ol i̇estigendi bir küni Oralbek te i̇estidi. Ol ne küide
bolady? Sağan qalai qaraidy, i̇elge qalai qaraidy? Sen nağyz i̇erkek
bolsaŋ, osylardy oila.
– Aitaryŋdy aityp bolsaŋ, bar! Ədilbek ağamen aqyldas ta, kelem
degenderdiŋ bərin əueli Jylysaiğa, onan soŋ osynda köşirip əkel!
Syzdauyqtyŋ auzyn tilip, onyŋ sözi əri janyn auyrtty, əri
moiyndatty. Ol üiden şyğyp ketken soŋ, arqasyn keregege süiep sūlq
otyryp qaldy. «Ras aitady! – dedi kürsinip. – Būl ösek Oralbektiŋ
qūlağyna tigen küni bəri byt-şyt boluy mümkin.
***
Mal kelgen soŋ Kobzevtiŋ qasyna otyru qiiänat bolatynyn Tazabek
tüsindi. Onyŋ ör jağyna qonys tebudi de teris kördi. Batys jaq irgege
şağyn bastaudyŋ qarsysyna qonys tepti. «Ağaiyn joq bolsaŋ bere
almaidy, bar bolsaŋ köre almaidy» deimiz. Biraq seniŋ ağaŋ kenje ūlyn
qosyp beripti, ony istegen ağaiyndy əlgi sözge qalai qiiäsyŋ? Qisaŋ,
qiiänat bolady ğoi», – degen Kitəpbek qonys izdemek oiyn bilgende.
– Öziŋe men bergen üidi sol ağaŋnyŋ kenje ūlyna tik. Əli sağan qystau,
küzeu, kökteu – bəri kerek. Bəriniŋ ornyn öziŋ aralap, öziŋ taŋda.
«Taŋda» degeni qalağan jeriŋdi al degeni şyğar?

***
Jaŋa qonys Şəiige de qatty ūnady. Kün jūma bolğan soŋ aruaqtarğa
bağyştap şelpek pisirgisi keldi. Ata-babasyn, əke-şeşe, bauyrlaryn, ataenesin i̇eske almai ketkenine biraz bolyp qalypty. Daiar toŋmaiğa pisire
salmai, şelpekti şyjyq şyjğyryp pisirgendi jön sanady. Nandy ystyq
şyjyqpen jegendi jaqsy köretin Tazabekti bir quantqysy da keldi.
Janğan ottyŋ pysyly men şyjyqtyŋ şyjylynan jaqyndağanyn
baiqamasa kerek, əldekim tu syrtynan:
– Bəibişe, aman-esensiz be? – degende, selk i̇ete qaldy.
Jalt qarap, atynan tüsip jatqan Jomartty kördi.
–Jo-ma-art! – Qolyn i̇etegine jüre sürtip tūra jügirdi. Maŋdaiyn
keudesine basyp jylap jiberdi.
– Ou, jūrtqa tastap ketken men jylaudyŋ ornyna qaşyp ketken seniŋ
jylağanyŋ qalai?
– Men seniŋ izdep kelgeniŋdi küttim. Jəmeş qalai?
– Ol da kelem dep i̇edi, kişkentaidy auyrtyp alarmyz dep, men
könbedim.
Kün i̇eŋkeiip qalğan i̇eken, Şəii samaurynyn qoiyp, qazanğa i̇et salğaly
jatqanda Tazabek keldi.
– Jomarttyŋ aty qaidan jür? – dedi atynan tüspei jatyp. Əri dos, əri
biri qainağa, biri küieu bala – i̇ekeuiniŋ əzil-qaljyŋy airyqşa: birde
dosşa, birde qainağa men küieu balaşa qūbylyp ketedi.
Ekeui arqa-jarqa amandasqan soŋ, Tazabek tysqa şyğyp:
– Əkeŋe ait, bir təuir qoi soiyp əkesin! – dedi Qalidy jūmsap.
Bar i̇etin qazanğa salaiyn dep jatqan Şəii Təikenniŋ mūnysyn qūp
kördi: qaryndasyn syilağan adam küieu balasyn qūrmetteui kerek.
Jomart būlardyŋ opai-topai köşip ketkenin keş bilipti. Bəri əldeneni
jasyryp tūrğandai körinipti. Öitkeni bir-biriniŋ auzyna tükirip
qoiğandai: «Bilmedik», – dep, qysqa jauap qaiyra beripti. Aqyry Ədilbek
aqsaqaldan Kitiŋ degen auyldyŋ atyn bilip alypty da, jolğa şyğypty.
– Sender qaşularyŋdy qoimaisyŋdar, men quuymdy qoimaimyn, – dep
küldi.
Tūnyqtyŋ balalary aryz jazypty degenge ol ölgenşe taŋğaldy.
– Olar tūqymymen əlipti taiaq dep bilmeidi. Bəken – solardyŋ jieni.
Aryzdy sol jazyp bergen ğoi, – dep Jomart birden döp basty.
Jomart üş kün qonyp auylyna qaitty. Tazabek Qyzylespe degen jerge
deiin şyğaryp saldy.

***
Qonys jaŋalap köşip-qonyp jatqanda Jüzik bosandy. Tabai ne tabany
jerge timei, ne töbesi kökke timei, auada qalyqtap jürgen qūsqa ūqsar i̇edi.
Beti bet i̇emes, kigizip qoiğan külki sekildi. Ūiyqtağanda da i̇ezui
jiylmaityn şyğar? «Qyzyma jer-kökte joq at qūiam», – dep, jolyqqan
adamnyŋ bərinen jaqsy at sūrap jürdi de, aqyry «Güldən» dep qoidy. Sol
quanyşty sarqyp bola almai jürgende «Bizge de bir perzent kele jatyr»,
– dedi Şəii.
– «Jaŋa qonys jaqty-au bizge!– dep Tazabek şükirşilik i̇etti.
Kobzev pen Kitəpbektiŋ aqylymen būlar Betbastau degen jerdi
jailady. Qūstūmsyq deitin müiis jotanyŋ oŋ jaq qaptalynda joğary
betkeiden şyğyp jatqan bastaudy Betbastau dep dəl atağan i̇eken. Arqasyn
tauğa tirep üş üidi qatarlastyra tikkende üş üili auyl töŋirekke jarasa
ketti. «A, qūdai, amandyğyŋdy ber! Abyroiyŋdy ber!» – dep tiledi
Tazabek.
Köp ūzamai Kitəpbek:
–Jaŋa jerge üirene almai, jatyrqap jürgen şyğarsyŋ.
Ağaiyndaryŋmen birgekelip, i̇eruligiŋdi jep qait, – dep Tazabektiauylyna
şaqyryp ketti.
Erulikke əne baramyz, mine baramyz dep jürgende tirşilik Tazabekke
tağy bir barğyzbai qoimaityn sebep tauyp berdi.
Bir arnağa tüskendei bolyp ömir şirkinniŋ öŋi kire bastağan. Ədilbek
ağasynyŋ i̇enşilep bergen balasy Kenjeğara biyl on altyğa toldy. Būl –
bireuge i̇erte, bireuge dəl jas. Kez kelgen əkeniŋ armany – balasynyŋ
qyzyğyn köru. Jetpiske jetip otyrğan əkesi bügin barmyn, qaşan joq
bolar i̇ekem dep jaltaqtap jür ğoi, söz joq. «Tazabekke i̇enşiledim. İendi ol
qaiter i̇eken?» – dep, iştei kütip te jürgen bolar. Ağanyŋ ümitin aqtau –
inige paryz. Əli ömir alda dep aldana bermei, Kenjeğaranyŋ aiağyna tūsau
salğany dūrys sekildi. Sol oimen «qalyŋdyq izdeŋder!», – depJüzik pen
Şəiige birdei tapsyrdy.
– Oğan i̇erte i̇emes pe? – dedi Şəii.
– Sağan i̇erte bolmağanda, oğan nege i̇erte bolady? Qarai kör.
– Men jasy ülken küieuime sendim. Jeteginde jürsem, öltirmes dedim.
Özi jas, özindei jasty jetektei ala ma?
– Biz qaida qaraimyz? Bir inimiz ben bir kelinimizge qol ūşyn bere
almasaq, nemenesine jer basyp jürmiz?
– Dūrys, – dedi Jüzik jūlyp alğandai. – Men Tazabekti qūptaimyn.
Jabyla izdesek, jaqsy kelin tabamyz.

***
Tazabek pen Şəii, Tabai men Kenjeğara – törteui Üigentas jailauyna
tüs aua jetti.
Kitəpbektiŋ əieli alban taipasynyŋ qyzy bolğandyqtan, törkinderim
keldi dep būlardy körgende qatty quandy. Təuirbala degen ədemi kelinşegi
bar i̇eken.Üigentas degenderi ülken beiit bop şyqty. Ortada üiilgen tas
beiitke ataqty bireu jerlense kerek, onyŋ ainalasyn döŋgelene qorşap
ūsaq-ūsaq tas beiitter tağy jatyr. Keŋ astaudai i̇eki taudyŋ ortasyndağy
ūzyn jazyqty Üigentastyŋ beli deidi i̇eken. Jailau dese jailau-aq,
şirkin! Küngei beti şüigin şöp, teriskei beti qarağaily, arşaly, ūzyndyqysqaly köp sai, sai saiyn san būlaq, būlaq boiy şylqyğan saz, betegesi
men teŋgejapyrağy tūtasqan jaiylym. Güli men kögi aralasqan betkei.
Dəl Üigentastyŋ kögi tym özgeşe: beldiŋ üsti jaiyp tastağan kökpeŋbek
jabudai. Ūiysqan tapal şöp torlap toqyğan kilemdei bas-aiağy birtūtas.
Bassaŋ, sazdauyt kögal nəresteniŋ i̇eŋbegindei bylq-bylq i̇etedi. Mamyq
tösenişpen kele jatqandai əser alasyŋ. Qairan qazaqtyŋ jeri-ai! Qaida
barsaŋ da bəri özinşe ədemi.
Kitəpbek közin qolymen kölegeilep tūryp, Tazabekke jailauyn
tanystyrdy:
– Myna aldyŋda jatqan ülken jalpaq saz – Üsensaz. Üsen degen ağamyz
osy arada bolys sailanyp, osy arany jailağan. Al myna batysqa qarai
ağyp jatqan beldiŋ suyn būl jaqtyŋ jūrty Terisaqqan dep ataidy. Sebebi
būdan basqa sudyŋ bəri Ilege qarai ağady da, tek osy su ğana batysqa qarai
ağady. Anau jotanyŋ ar jağyna barğanda Qarğaly atalady. Odan soŋ
Köksu atalyp, Qaratal degen atpen Balqaşqa qUiady.
Qyz köre kelgen Kenjeğara Təuirbalağa birden ūnady. «Ağasy men
jeŋgesi syilai bilgen bala özge i̇eldi de syilai alady», – dedi onyŋ
sypaiylyğy men Tazabekke degen yqylasyn baiqap.
– Osy qainymdy aiaqtandyrsaq degen oidamyz, – dedi Şəii söz arasyna
eleusiz ğana qystyryp.
– Oi, ony da söz dep. Qyz degeniŋ qaisy auylda joq. Men sağan büginerteŋ-aq bes-altauyn körsetip tastarmyn, – dedi Təuirbala qūlşynyp.
Kitəpbek būlardy qyzy bar birer üige alyp bardy. Auyldastarynyŋ
ony hanyndai syilaityny Tazabekti qatty taŋğaldyrdy. Ülkeni de, kişisi
de «Kitəş» dep qūrmetteidi. Köp qazaqqa jetispeitin bauyrmaldyq pen
syilastyq osy auylğa jaqsy ornyğypty. Sonyŋ bəri Kitəpbektiŋ
kisiliginen i̇ekeni körinip tūr. Kimdi keziktirse de qūşağyn jaia baryp
amandasady, arqasynan qağyp şyğaryp salady. «Əkeŋe səlem ait»,
«Şeşeŋe səlem ait!» dep jik-japar bolyp jatady. Köbinen kişi bolsa da,
bəriniŋ atasy sekildi. «Bizde de osyndai bir adam bolmady-au!» – dep
qyzğana qyzyqty.
Ordyŋ būlağynda būlarğa Kitəpbektiŋ Jūmatai degen jaqyn jekjaty
kezdesti. «Oi, Kitəş, qonaqtaryŋmen birge Araltöbege jür. Aunap-qunap
qait!» dep jabysty. Kitəpbek ne derin bilmei sasty. Təuirbala i̇erkelik
jasady:
– Bū kisiler – meniŋ törkinim. Köktemde Kitiŋge köşip kelgen. Anau
tūrğan jigitke Şyŋğys hannyŋ tūqymynan qalyŋdyq tauyp berseŋ,
baramyz, əitpese əure qylma.
– O ne degeniŋ? Bükil jalaiyrdan taŋdap alam deseŋ de, men
qastaryŋda jürgende, i̇eşkim qoldaryŋdy qaqpaidy. Şarttaryŋ sol ğana
bolsa, ne tūrys, kettik! – dedi atyna qarai ūmtylyp.
Jūmataidyŋ alğany Kitəpbektiŋ ağaiyn əpkesi Üminə. Iri, alqamsalqam i̇emes, jinaqy əiel i̇eken. Bauyrmaldyğy birden baiqaldy. «O, meniŋ
Kitəşim kelip qalğan ba?!» – dep, körgennen qūşağyn jaia jügirdi.
Təuirbala atynan tüse sap səlem saldy. «Köp jasa, qara domalağym! –
dep, ony maŋdaiynan iıskedi. Bərimen amandasyp, «Kitəş, qonaqtaryŋdy
üige kirgiz!» – dedi būl üi öz üiiŋ degendi aŋğartyp.
Kitəpbek pen Tazabekti i̇eŋ ökindirgeni – osydan birer kün būryn būl
arağa kelip ketken Pişən serini köre almai qalğandary i̇edi. Körip
qalğandar közin jūmyp, auzyn aşyp taŋğalysady. Əndi aitqanda
şalqytyp, teŋsele otyryp tebirene şyrqaityn körinedi. Ən de aitylyp,
küi de tartylypty. Özi paluan, özi mergen, özi şejire, əri aqyn, əri ənşi,
ən de şyğarğyş adam i̇eken.
...Təuirbaladan mən-jaidy i̇estip bilgen Üminə būlar kütpegen qylyq
tanytty. «Əi, jeŋgesi, – dedi öz ədetimen Şəiige öktem söilep. – Kitəştiŋ
köŋili köringenge qūlai bermeidi. Dəu küieuiŋde dəu adamgerşilik bar
şyğar. Jaqsyğa jaqsylyq jasau – jaudan basqanyŋ bərine paryz. Men
qainyŋa bir-aq qyz körsetem. «Ūnai ma, ūnamai ma?» – dep senen de,
qainyŋnan da sūramaimyn. Qyzğa qainyŋ ūnasa, börkiŋdi aspanğa laqtyra
ber. Ol – meniŋ jaqyn qaiynsiŋlimniŋ qyzy. Tekti deseŋ, tekti, ədepti
deseŋ, ədepti, körgendi əke-şeşeniŋ balasy. Baisyrap, bai izdep otyrğan
eşteŋesi joq. Kitəş kim köringendi i̇ertip kelmeitinin bilip, bidaidyŋ
baratyn jeri – diırmen degendei, qyzdyŋ baratyn jeri küieu bolğan soŋ,
qyzdyŋ da qor bolmasyn oilap otyrmyn. Tört ūldan keiin tuğan bir üidiŋ
aiy men küni, «aiym da, künim de osy!» – dep əkesi atyn Aigün qoiğan», –
dep, tike söilep, töte qaiyrdy.
Üminəniŋ ükimdi üni Şəiini birden bilep aldy. Onyŋ şyn peiili dauys
yrğağy men bet-pişininen-aq aŋğarylyp tūr i̇edi.
– Əpketai, men sizge özimnen artyq senip otyrmyn. Ne aitsaŋyz da,
qalai şeşseŋiz de, men bərine maqūl, – dedi Şəii şyn peiilimen tolqyp. –
Būl qainymdy, şyn atyn atamai, men «Jaqsybala» deimin. Şynynda da
jaqsy bala.
...Aigündi Şəii bir körgennen ūnatty. uialyp amandasty. İeşkimniŋ
betine qaramai, şai qamdauğa şyğyp bara jatqanyn bildirip, bosağada
jatqan qyşqaşty ala ketti. «Aqyldy i̇eken!» dedi özine özi sybyrlap əri
süisinip.
Qyz əkesi üide joq i̇eken, malğa ketipti. Şeşesi bərin biletin adamşa,
Təuirbala men Şəiige köziniŋ astymen kezek-kezek qarağyştai otyrdy.
Üminə özi törge otyryp, bir jağyna Təuirbalany, i̇ekinşi jağyna Şəiini
otyrğyzdy. Kenjeğara Şəiiden tömen otyryp, şai qūiyp otyrğan
Aigünniŋ qasyna jaiğasty da, kisilerge kese alyp berip otyrdy. Şəii qyz
ben jigittiŋ qolyn bağyp, kese ūsynğan qyzdyŋ sausağy kese berip otyrğan
qainysynyŋ sausağyna tier me i̇eken, times pe i̇eken dep baqylady.
Qainysy batyldyq jasap bir-eki ret sausağyn tüiistirgen tərizdi.
Qyz ünsiz bir qyzaryp, bir bozaryp otyrğandai körindi. «Əi, i̇ekeui
qosylsa, jarasyp-aq keter i̇edi-au!» dep quana ümittendi.
Eki jaq ta şai üstinde qyz ben jigitke qatysty i̇eş i̇emeurin baiqatpady.
Ənşeiin kelgen qonaqtardai ərneni aitysty. Tek dastarqan jinarda
Təuirbala qyzdyŋ şeşesine yqylas bildirdi.
– Qyzyŋyzdyŋ qūiğan şaiy taŋdaiymyzdy da, maŋdaiymyzdy da
jibitti, onymen qoimai, köŋilimizdi de jibitti. Köp jasasyn, baqytyn
tauyp, bağy aşylsyn!
– Aitqanyŋyz kelsin!
Qyz sonda ğana selk i̇etkendei bolyp, şeşesiniŋ betine jalt qarady.
Ornynan tūra bere Şəii qainysynyŋ betine köz qiyğyn tastady. İeşkimge
baiqatpai, bosağa jaqqa yğysa tūryp, qyzdyŋ syrt pişinine, öne boiyna
barlai, baiqai qarap tūr i̇eken. Kenet jigittik jasap, qyzğa birdeme dep
būryla qarady. Qyzdyŋ da i̇erni jybyr i̇etti. İekeui de jyly söilesken
tərizdi.
Şəii qainysynyŋ öjettigine riza süisindi. Syrtqa şyqqanda syr
tartyp, qainysyn qasaqana qağytty:
– Qyzdan qoryqqanyŋnan
Jaqsybala! Ne dep jalyndyŋ?

keregege

jabysyp

– Jalynğam joq, təte. Qaita əzil aityp synadym.
– Ne dediŋ?
– «Meniŋ jaman i̇ekenimdi jūrtqa aityp qoima!» – dedim.
– Ol ne dedi?
– «Sen de meni auylyŋa jamandap barma!» – dedi.

qaldyŋ

ğoi,
– Jauaby ūnady ma?
Kenjeğara ündemei külip, jelkesin qasydy.
– «Qūdai jūptaryŋdy jazbasyn!» – dedi Şəii qainysyn aqyryn
arqasynan qağyp. Sol sət işindegide bülk i̇etip, bir būlqyndy. Sirə, ol da
bir quanyşty sezingen sekildi.

***
Tazabektiŋ bir tüigeni: Jūmatai da, Üminə da aŋqyldaq jandar: sözderi
estip tūrğanyŋdai, qylyqtary körip tūrğanyŋdai, astary joq, bəri –
anyq, bəri – körneu. Bir Jūmatai i̇emes, mūndağy bükil jalaiyr: «Biz –
Andaspyz, Şyŋğyshan bizden şyqqan», – dep maqtanady. – Bizdiŋ
Əşirkül. Zeinep degen i̇eki qyzymyz Pişəndi de aitysyp jeŋgen», – deidi
jelpigip. Būlarğa basqaşa uəj aitu i̇eş mümkin i̇emes, «iə-iə» dep bas
şūlğyp qana qūtylasyŋ.
...Qyz ketəri bolmapty. On besten asqan boijetken adam tanityn bop
şyqty. Quanğan Şəii oŋaşada Tazabekke: «Təiken, – dedi i̇erkelei işin
alaqanymen basyp, – qaraşy, mynau da quanyp tulap jatyr».
– Mal basy men jan basy köbeise, qatty quanatyn qazaqpyz ğoi.
Quanyşy qūtty bolsyn!

***
Endi toiğa qamdanam ba dep otyrğanda Tazabek qyz əkesinen asyqpasyn
degen jauap aldy. «Qyzym əli jas, kelesi jylğa qaldyraiyq», – depti.
Oilai kele ony da jön kördi. Küzde şeşesiniŋ jylyn berse, toi men asty
jarystyrmağany jön sekildendi. Alaida qyzğa üki tağyp, kədejoralğysyn jasap, qūda tüsip qoiğandy qūp kördi.
...Küzde şeşesiniŋ jylyn berip, bir paryzynan qūtyldy. Qaŋtar
aiynyŋ aiaq şeninde Şəii bosanyp, ömirge Gülsən atty qyz keldi. «Tuys,
bauyr i̇ekenimizdi attarynyŋ ūqsastyğynan da ūğyp jürsin, meniŋ Güldənim
men seniŋ Gülsəniŋ əpkeli-siŋlili bir tuğan qyzdai össin!» – dep Tabai osy
atty taŋdady. Tazabek pen Şəii oğan riza bolysty.
Jailaudyŋ səni kirip, jer əlem ədemi gül körpe jamylğanda, Gülsəni
alty aiğa aiaq basqanda, Kenjeğara men Aigünniŋ üilenu toiyn Tazabek
Betbastaudyŋ bauraiynda, Qūsmūrynnyŋ şyğys jaq jazyğynda ötkizdi.
Tabaidy arnaiy jūmsap, toiğa Qapez ben Qarataidy şaqyrdy.Qojabek,
Baiğabyldyŋ tobyn bastap töbesi kök tirerdei masattanyp Ədilbek keldi.
Qapez ben Qarataidyŋ əni būl jaqtağylardy siqyrdai baurady.
Əsirese Qapezdiŋ öz əni qatty taŋyrqatty.

«Aqtoğai, Keŋsu, Aral, Orta Merki,
Qarqara Kegen menen jerdiŋ körki.
Keibireu bügin tatu, i̇erteŋ araz,
Bergen soŋ būzylmasa, dünie-ai, i̇erdiŋ serti», – dep qaiyrğanda, jaskəri ənniŋ yrğağymen yrğatylyp, qosyla yŋyldasty.
– Basqa jaqty bilmeimin, aralağam joq, dəl myna Ileniŋ arğy beti men
bergi betinde Qapez ben Qaratai i̇ekeuiŋe teŋeser i̇eşkim joq. Men i̇ekeuiŋdi
osy jaqqa birinşi şaqyrğan adammyn, – dep, i̇ekeuine Kitəpbek i̇eki at
mingizdi.
– Ağasy-au, mağan sizdiŋ atyŋyz i̇emes, «Qapezjan, şyrqaşy!» degeniŋiz
de jetip jatyr ğoi, – dep, Qapez Kitəpbekti rizalyqpen qūşaqtady.
– Tazabekjan, – dedi Ədilbek ağasy tolqyp. – Iniŋe ylaiyq ağa
bolaryŋa senip i̇edim. Alaida dəl büitip ūlan-asyr toi jasar dep kütpep
em. İendi ölsem de, körimde uaiymsyz jatam.
– İel-jūrttyŋ aldynda ülken bir abyroily is jasadyŋ-au, Təikeş! –
dep, Şəii de riza boldy.
– Satpaityn, satylmaityn ini tapsam, mağan basqanyŋ tükke de keregi
joq! – dedi Tazabek i̇eşkimniŋ maqtauyna masairamai. – Odan i̇eşteŋe
aiamaitynymdyKenjeğara tüsinse boldy.
Əldebir oi aitqysy kelgende, i̇ezuin bir tartyp, mūrtyn jybyr
etkizetin ədetimen Kitəpbek Qapezge tüiile qarady.
– Men özim, Qapez, bar joğy moldadan i̇eki-aq apta dəris alğan adammyn.
Oğan men kinəlimin be, əlde tūra-aq dese şybyq ala jügiretin molda kinəli
me, bir qūdai biledi. Biraq oqyğan adamnyŋ ər sözi ūiyğan airandai
boiyma siŋe ketedi. «Pikir işiŋde ölgenşe, syrtyŋda talau bolsyn» degen
ğoi qazaq, meni ylği mazalaityn bir oiymdy aitaiyn. Sen mağan sonyŋ
mənin tüsindirşi.
– Aityŋyz!
– Aitsam, qazaq işki alauyzdyğyn qoimasa, i̇eşqaşan i̇el bolmaidy.
Birin biri jamandaidy, birin biri köre almaidy. Bireu ozyp bara jatsa
bireu onyŋ aiağynan şalady. «Nege öittiŋ?» dese, anau oğan kektene
qalady. Meniŋ oiymşa, būl da soğystyŋ bir türi. Al ünemi öz-özdimen
soğysyp jatqan i̇elde ilgerileu bola ma?
– Üibai-ai, ağasy-au, osynyŋ bərin ylği oilap jüresiz be?
– Qūdai oi bergen soŋ, oilamağanda qaitem.
– Sizdiŋ oiyŋyzdy i̇estip, öne boiym türşigip ketti ğoi. İeŋ jandy
jerden ūstap otyrsyz. Birlik joq jerde tirlik joq degendi aityp otyrsyz.
Siz aityp otyrğan soğys – məŋgi bitpeitin soğys. Siz ben biz – sol
soğystyŋ sarbazymyz. Ol soğystan bas tartuğa bolmaidy. Öitkeni, ol –
ūlt boludyŋ, birigudiŋ soğysy. Sondyqtan, ağasy, siz ben biz būl soğysta
jeŋemiz, biz jeŋbesek, ūrpağymyz jeŋedi degen ümitpen soğysuğa
mindettimiz. Basqaşa oilau – satqyndyq sanalady. Halyqtyŋ bolaşağy
üşin qam jeu degen – sol. Bilimdisi köbeigen saiyn halyqtyŋ birligi nyğaia
beredi. Sol sebepti būl soğys – ūzaqqa sozylatyn soğys. Būnyŋ qysqaşa
məni osyndai, ağasy.
– İe-e, biz körmeitin, ūrpaq köretin baqyt deşi?! Meili, solar körse
eken!
***
Tazabektiŋ ər küni, ər tüni oimen ötip jatty. Köp künin oilamai ötkizip
alğan adamşa oi arpalysyna süŋgidi de ketti.
«Eki orysty öltirgenim künə me, künə i̇emes pe?» – deidi özin aqtauğa da,
kinəlauğa da küməndanyp. Būl olardy öltirmese olar mūny öltirmei me?
Adam ömirge birin-biri öltiru üşin kelmeidi ğoi. Sopyia men Qojaştyŋ,
əkemniŋ, ata-ene, qainağamnyŋ kegin qua bersem, ömirim ölim izdeumen ötpei
me? Əlde olardyŋ meni öltirgeni oryndy bolar ma i̇edi?» deidi özine özi
qarsy kelip. Şəii tartqan azap, qyrylğan əke-şeşesi, bauyrlary – bəri
sūrausyz ba? Sergeiçuk mağan öştesui kerek pe, joq men oğan ba?»
Ana aryzqoi qazaqtiki ne? Ol əlimjettik jasap, qozyny jamyratqany
üşin jap-jas Qalidy sabady. Men de əlimjettik jasap, onyŋ özin sabap,
balany araşaladym. Əlde körsem de körmegendei, əlim jetse de, əlim
jetpeitindei typ-tynyş tūra beruim kerek pe i̇edi? Orystyŋ, qalmaqtyŋ
qorlyğyn körgen Şəiige men de qorlyq körsetuim kerek pe i̇edi?
Sonyŋ bərin basqaşa istesem, osy baqyt meniŋ basyma qonar ma i̇edi,
qonbas pa i̇edi? Ərine, qonbas i̇edi. Onda mende jan tynyştyğy bolmas i̇edi.
Ədilbek ağamdy airyqşa quanttym. Odan artyq mağan ne kerek?Qapez ben
Qarataidy riza i̇ettim. Soğan özim riza boldym. Olardy riza i̇etuge
mümkindik bergen qūdaiğa myŋ şükir! İendi Kenjeğaramen Aigündi
baqytty i̇ete alsam, bauyrlyq boryşym sol ğoi. Jasağan iem i̇endi soğan
mümkindik berse i̇eken!
Tabai men Jüzikti Kenjeğara men Aigünnen böle almaimyn. Bizge öleölgenşe ajyramaityn adal birlik kerek. Mūnda i̇el de, jer de jaqsy.
Kobzev meni jauyn öltirip bergenim üşin ğana syilasa, onda onyki – i̇esepti
syilastyq. Olai deuge auzym barmaidy. Onyŋ adaldyğy sözinde i̇emes,
isinde. Qazaqty jaratqan qūdai orysty da jaratqan. Barlyq adamzat Adam
ata men Haua anadan jaratylğan. Adamdy adamnan ajyratatyn – tek
aramdyq. Aramdyqtyŋ türinen adam balasy aiaq alyp jüre almaidy:
iştarlyq, kündestik, baqtalastyq, körealmauşylyq, paidakünemdik,
dünieqoŋyzdyq, meiirimsizdik, qatygezdik, kekşildik, tolyp jatyr.
Sonşama aramdyqtyŋ birinen ada bolsaŋ, birine tūtylyp qalasyŋ. Men de
söittim be, kim biledi? Qūdai özi keşirsin!
Kitəpbek syilağan üidi Tazabek Kenjeğara men Aigünge otau ğyp tikti.
Tört üi birigip Kobzevti panalady. İeki qazaq, bir orys aqyldasyp, Kitiŋniŋ
şyğys jaq jotasyndağy qalqalau i̇eki saiğa i̇eki qystau saluğa kelisti.
Tazabek pen Kenjeğara bir saiğa, Tabai men Təuirbek bir saiğa, i̇eki-ekiden
bölinip qystaidy, maldy da i̇eki bölip bağady. «Qystauda kiız üige
otyrmai, ağaş üi salyp alyŋdar, biz kömektesemiz», – dedi Kobzev.
«Söiteiik», – dedi Tabai sözge kelmei.
Osy şeşim öte ədil şeşim siiäqtanğan. Biraq qūlağyna tigen zamattaaq oğan Jüzik qarsy şyqty.
– Təiken, i̇erkekterdiŋ sözin i̇eren qylmady dep sökpe. Sender maldyŋ
qamyn dūrys oilapsyŋdar, al adamnyŋ jağdaiyna qaramapsyŋdar. Jaŋa
ökimet «oqy» dep jatyr jastarğa. Səmen, Əben oqysa, olardyŋ soŋynan
Oralbek te i̇erjetip qalady. «Kitiŋnen mektep aşamyz», – dep Yğisa
bastağan kisiler qam jasap jatyr. Maldy Tabai men Təuirbek i̇eki üiimiz
bağarmyz. İeki bölip bağatyndai, öris jetpei jatyr ma bizge? Bir saiğa, bir
qorağa-aq syia beremiz. Təiken, sen osy Köpziptiŋ qasynan üi sal.
Balalardy senderge jinap beremiz, oqytyŋdar. Qasyŋda Kenjeğara men
Aigün bolsyn. Bala oqytatyn i̇eşkim şyqpasa, öziŋ oqyt. Seniŋ bilimiŋ de
olarğa az bilim bolmaidy. Jərkentke bar, jön-josyğyn bilip kel.
Osy oidy Kobzev te, Kitəpbek te qostady. Tazabek i̇endi mūğalim boluğa
beiimdele bastady. Kitəpbek i̇ekeui Jərkentke baryp, əueli üiez
basşylaryna jolyqty. Onda Zərip Jaqsymbetov degen jigitti Kitəpbek
jaqsy tanidy i̇eken. Onyŋ əkesi Ūltanbai degen kisi orystardyŋ qazaq
jerine qonystanuyna qarsy şyğyp, bir arba orysty mūsylman qylyp
tastağany üşin Sahalinge jer audarylyp, sodan aman-esen oralğan adam
eken.
– Siz qandai oqu bitirip i̇ediŋiz? – dedi Tazabekti tekserip.
– İeşqandai oquym joq. Əkem i̇eki jaz moldağa bergen. Sodan alğan
bilimimdi Ystambūldan oqyp kelgen Qapez degen jigit biraz jetildirdi.
– Qai Qapez? Baiğabyldyŋ balasy ma?
– İə.
– Ony siz qaidan bilesiz? Ol Jalaŋaş jaqta tūrmai ma?
Amal joq, qalai aryzdan qaşyp qūtylğanyn aituğa tura keldi.
– İe, bizdiŋ qazaq birigudiŋ ornyna birin biri qoŋaştap qūridy ğoi.
Qapezden üirenseŋiz, jaman üirenbegen şyğarsyz, – dedi səl oilanyp.
– İeptep orysşa da oqi alamyn, – dedi Tazabek aqyr aitqan soŋ, bərin
aitaiyn degen oimen.
– Ony kimnen üirendiŋiz?
– Sopyia degen orys qyzynan. Solardyŋ biraz jyl malyn baqqan i̇edim.
– İe, nağyz jan-jaqty mūğalim i̇ekensiz ğoi? Onda sol aradağy orys
balalaryn da oqytyŋyz. Sonda Keŋes ökimetiniŋ nağyz qyzmetkeri
bolasyz. Orysşa biletin boldyŋyz ğoi onda?
– İeptep qana. Orysta nem bar, öz tilimdi oŋdyryp alaiyn da.
– Jo-jo, öitpeŋiz. Taudyŋ quysynda jatqan Kitiŋge dəl qazir i̇eşkim
mūğalim bolyp bara qoimaidy. Siz tek ərip üiretseŋiz de jetedi. Tildi olar
sizge özderi üiretsin. Siz tek jazudy üiretiŋiz!
Tazabek basyn alyp qaşty, Zərip taqymdap qoimady. Aqyry oğan
Kitəpbek te bolysty.
– Əi, Tazabek, orysqa qazaq jazu üiretipti degenniŋ özi dərip i̇emes pe?
Nege qaşqaqtaisyŋ? Kelis! – dep, sözdi tüiindep tastady.
Qağaz, qalam, siiä tauyp berem dep, Zərip būlardy birer kün aialdatty.
Aqyry ərbir keŋseni qaraqtap jürip, azdağan qağaz, bir uys qaryndaş
tauyp berdi. Kitəpbektiŋ arqasynda qonatyn üidi de, baratyn bastyqty da
– bərin tauyp Tazabek oljaly oraldy. Biraq balany oqyta qoiu oŋai bop
şyqpady. Oğan i̇eŋ əueli mektep bolatyn üi kerek i̇edi. Bar jağdai soğan
kelip tireldi. Ony şeşudiŋ amalyn Kobzev aitty:
– Sen, Tazabek, tabiğatyŋnan bastamaşy adamsyŋ. Qazaqy üiden orys
üiine köşken tūŋğyş qazaq bolsaŋşy. Qys boiy osyndağy orys-qazaq
jabylyp qarağai keseiik. Jaz şyğa tağy jabylyp sağan üi salyp
bereiik. Sol üide bala oqyt, – dedi.
Osy pikirdi Tabai men Jüzik qoldady.
– Bərimiz birdei malşy bolğanşa, sen oqymysty bol, balalarğa
bilgeniŋdi üiret. Biz seni aş-jalaŋaş qaldyrmaimyz, – dep, Tabai bəri
üşin bir özi jauap qatty.
Kitiŋdegi barlyq orys, Tazabekke tən tört üi qazaq ara-baltasyn
daiarlap, qys boiy Orta Qarağai men Şet Qarağaidan ağaş kesti. Bərin
Kobzevtiŋ özi basqardy. Onyŋ: «Mynany kes!» – degenin kesip, «Mynağan
time!» – degenine timedi.
Jaz ortasynan aua üş bölmeli ağaş üi salynyp bitti. İeŋ qiyny üş
bölmeni bir jerden jylytatyn peş salu i̇eken, ony da Kobzevtiŋ özi basyqasynda jürip bitirtti. Kirpiş qUiatyn qalypty da özi jasady, kirpiş
jasaityn topyraqty da özi tapty. Bilgir i̇ekenin bərine moiyndatty.
Tazabek pen Şəii būl jaz jailauğa şyqpady. Üi salyp jatqan
orystarğa tamaq əzirlep berudi özderine boryş sanady. «Jailaudan izdep
tappadym», – dep, bir küni Kitəpbek keldi. Keipi köŋilsizdeu, şarşaŋqy.
Birdeme aitqysy keletinin, biraq qalai, qaida aitaryn bilmei tūrğanyn
Tazabek onyŋ mazaŋ türinen tanydy.
– Kömeiiŋde tūrğandy Şəiiniŋ közinşe aita almai tūrsyŋ ba? Oŋaşa
şyğaiyn ba?
– Aitarym əieliŋe auyr tie me dep qorğanşaqtanyp otyrmyn. Əitpese
aita beremin ğoi.
– Aita ber i̇endeşe.
– Pişən jaiynda mağan köp əŋgime aityp i̇eŋ. Ənin maqtap, Qapezden
alğaş i̇estigeniŋdi aitqansyŋ. Men de əni men əŋgimesin biraz i̇estigen
adammyn.
– Ne, qaitys bolyp pa?
Kitəpbek ündemei, mūrtyn sipalap biraz otyryp qaldy da, yşqyna:
– Ökimet atyp tastapty, – dedi.
– Astapyralla, ne üşin? – Tazabek betin sipady.
Şəii selk i̇etip, şoşydy. Tazabek tilin jūtyp qoiğan adamşa ūzaq
ündemei qaldy. Sonan soŋ yŋyrana kürsindi.
– Nege atypty?
– Bai bolystyŋ balasy. Özi bolys bolğan. İeldi qanağan depti.
– Bai bolğan, bolys bolğan adamnyŋ bərin ata ma? Ol bai bolmasa,
basqa bireu bai bolady. İeldi ənimen, öleŋimen riza qylğany i̇esepke
alynbai ma?
– Onyŋ bərin men bilsem, Tazabek-au, ony sen de biler i̇ediŋ ğoi. Qazaq
deseŋ, öziŋe tiedi, qazaq özinen ozyp bara jatqandy, oŋtaiy kelgende, bir
qağyp qalmai otyratyn ba i̇edi? Öziŋ de kördiŋ ğoi ony. Senen
göri Pişənniŋ köre almastary myqty bolğany da.
– Apyrmai, ə? Pişənniŋ ölgenine quanatyn qazaqtardyŋ da bolğany-au,
ə? Būl zaman ne bop barady? Pişəndi öltirgenmen, onyŋ öneri
öltirgenderge qonbaidy ğoi.
– Meniŋ bir boljağanym; būdan bylai Pişəndi joqtağan, ənin aitqan
adamdar da Pişənniŋ aiağyn qūşady.
– İə, söitetin şyğar. Onda, aldymen Qapezdi saqtandyru kerek.

***
Küzdiŋ alğaşqy suyğy sai-saidy tinte bastağanda Tazabek te qystyŋ
qamyn oilai bastady. Aqyry Jüziktiŋ aitqanyn jüzege asyruğa bel
şeşti. Kobzevtiŋ arbasyn alyp, Tabailarğa su boiynan dəu-dəu tastardy
qora salatyn jerge tasytty. Küz tüse döŋgelek keŋ tas qora daiyn boldy.
Sodan keiin ğana Tazabek bala oqytuğa qamdandy.
Səmen, Əben, Qali üşeuin jazuğa üiretip körip i̇edi, olardan Oralbektiŋ
de qalğysy kelmedi. Amal joq, oğan da qağaz, qaryndaş ūstatty. On şaqty
künnen keiin Kobzev olarğa i̇eki nemeresin qosty. Birin arab, i̇ekinşisin orys
ərpimen oqytu Tazabekke qiyndau soqty, biraq əri qyzyq, əri jauapty
jūmys bolyp şyqty. Onyŋ osy küiin körgen Kitəpbek işek-silesi qata
küldi.
– Abajadai aiu adamnyŋ kişkentai qonjyqtarymen oinap otyrğany
qyzyq i̇eken, ə?! Seni üiezge Zərip şaqyryp jatyr. Bir aidai bala
oqytudyŋ ədil-amalyn üiretedi i̇eken, – dedi.
Jərkentte jataqhanada jatatyn boldy. Ösek özenine jaqyn şettegi
jarlauyt üstindegi köne üi i̇eken. Būryn əskerler jatqan desedi. Tösekornyn köterip kele jatyp aldynda tösek-ornyn köterip bara jatqan
əldekimdi ainalyp ötpek bolyp i̇edi, sol sət anau da solai būrylyp, i̇ekeui
soqtyğysyp qaldy. Onyŋ da, mūnyŋ da tösek-orny jerge şaşyldy.
– Oi, Təke, tösek-ornymmen qosa omaqasa jazdadym ğoi, – dedi əlgi
külip. Qapez i̇eken.
– Oi, bauyrym! – dep, Tazabek qūşaqtai aldy.
Sağynysqan i̇ekeu betterin bir-birine üikep biraz tūrdy. Sonan soŋ i̇eŋ
tükpirdegi i̇eki oryndy ielendi. Köpten kökeiinde jürgen bir sūraqty
Tazabek aqyry anyqtağysy keldi:
– Qapezjan, «Keibireu bügin tatu, i̇erteŋ araz» degendi sağan aitqyzyp
jürgen kim?
– Bəken ğoi, – dedi Qapez kürsine jötelip.
– Nege arazdastyŋdar?
– Jomart aitpady ma?
– Bəken turaly tis jarğan i̇emes.
– Bəlkim, būl əŋgimeni ol keiinirek i̇estigen şyğar onda. Mūnyŋ anyqqanyğyn men özim sodan i̇estidim. Bəkenniŋ şeşesi öziŋ toiynda bolğan
Tūnyq qariiänyŋ qaryndasy ğoi. Qandai kegi, nendei öşi baryn qaidan
bileiin, üstiŋizden üiezge tüsken aryzdy Bəken jazyp beripti. Jekjattary
ma, tuystary ma, əldekim üiezde ülken qyzmetker körinedi. Sony
arqalanyp, bəlkim, aqyldasyp istegen əreketteri şyğar. Sony bilgen soŋ,
Bəkenge barmaimyn ba? «Mūnyŋ ne?» – deimin ğoi baiağy. «Qatynyn menen
qyzğanyp, qainağamnyŋ toiyn sol üşin būzdy», – dedi beti bülk i̇etpei.
Olai i̇emesin basqa bilmese de, men bilem ğoi. «Ottama!» dedim.– «Ondai
ötirigiŋdi menen basqağa ait!» Betpaq i̇eken. «Sen Jibekpen tanysuğa
kelgende, əieliniŋ qasynda tūrğanymdy körgen. Öŋi būzylyp, sonda-aq
soiqan şyğarmaq bolğan», – dedi.
Mūrtynyŋ şeti jybyr i̇etip, Tazabek şytyna jymidy.
– Şeber i̇eken. Syrtqa şyqqanda Şəiige qol jügirtkeni ras. Denesi dəu
bolğanmen, küieuiŋniŋ qimyly məz i̇emes şyğar degendei birdeme aitypty.
Şəii de şağyp alsa kerek. «Onda qatynyŋdy bir tün qoinyna sap kör», –
depti.
– Oibai-ai, öltirgen i̇eken ğoi?! Boldy, tüsindim. Onyŋ nağaşy jūrty
turaly auyldastary: «Auyly – Tūiyq, əkesi – Tūnyq, balasy sūiyq,
jürmeŋder juyq, boiyŋa qalar birdemesi jūğyp», – dep əjualaidy i̇eken.
Qapez būlar ketken soŋ Jetisu oblysynda ūlt məselesin basqaratyn
Oraz Jandosovpen tanysypty. Qiiäq mūrt, nağyz qyrmyzy jigit deidi.
Kelgen jerinen ə degende: «Auyldaryŋda aqyn, ənşi-küişi bar ma?» – dep
sūraityn körinedi. Bireuler. «Bar», – dep, Qapezdi aitsa kerek. Şaqyrtyp
alyp, bes kün boiy i̇eldi birge aralapty. Əndi ündemei, əldeneni oilap
otyrğan adamşa, ainalasyndağy i̇eldi ūmytyp ketkendei tyŋdaidy i̇eken.
Şaltabaidyŋ əni men öziniŋ «Dünie-aiyn» qaita-qaita aitqyzypty.
«Būrynğy qazaq batyr da aqyldy. Bizde biri bar bolsa, biri joq», – dep,
özin de, özgelerdi de qomsynyp otyrypty. «Bizge quat beretin ata-babanyŋ
tarihy ğoi. Tazabek, Sauryq, Şaltabailar öletin jerin bilmedi deisiŋ be?
Ölsek öleiik dep təuekelge mingen, biraq «qanatynan qairylyp, jarğa
qonğan jandar ğoi», – depti. «Oi, o kisiniŋ əŋgimesin aityp tauysa
almaimyn. Qalyŋ ormannyŋ işinde oqşau tūrğan bir bəiterek!» – dep
süisindi. Özi körmese de, Qapezdiŋ sözine qarap, Tazabek te Orazdy oişa
bağalady. Kim biledi, qazaqqa qūdai kerek kezinde bir bağlandy bergen
şyğar?!
Oraz Pişən jaiynda köp əŋgime aitypty. Köksu-Qarataldy aralap,
onymen de biraz kün birge bolypty. «Ənderi ədemi i̇eken. Köre almasy da
köp i̇eken. Əkesi bai, özi bolys bolğan, aldynan adam qiiä ötpegen seri i̇eken.
«Jauyz köp şyğar, baiqap jür» dep aqylymdy aittym», – depti.
Qarqarağa kelgende Qarataidy tyŋdapty.
«Köŋiliŋe kelmesin, Qapez, myna şəkirtiŋ seni şaŋ qaptyrady.
Tərbiesin sen berseŋ, dauysyn Qūdai bergen i̇eken», – depti. Almatyğa
jiber, būl balany oqytaiyq, öitpesek, obal bolady. Önerdi bilim
dememese, öşedi», – depti.
Orazdyŋ ər sözi Tazabektiŋ de kökeiinde jürgen söz sekildi.
– Söite tūryp, Pişəndi nege atqyzypty?
– Oraz ol kezde qyzmeti örlep, Təşkenge ketken. Pişənniŋ əieli Orazğa
baryp, atylmasyn degen qağazdy alyp kelgenşe mūndağylar atyp
ülgeripti. Ədeii asyqty ma, jazu solai ma, – bir qūdai bilmese, basqa
eşkim bilmeidi.
– Apyrm-ai, qoly qaltyramai qalai atty i̇eken, bətşağarlar?! Būl ədet
örşi berse, əli talaidan airylarmyz.
– Bilim az jerdi bəle-jala iekteidi, oqu kerek, oqytu kerek, Təke.
«Bilimdi adam bilimdi adamdy tez tüsinedi», – deidi Oraz. – «Biz i̇el bolu
üşin, əueli bilimdi boluymyz kerek. Bilimdi adamdar əbden köbeise, öz
elimizdi özimiz basqaramyz». Patşa ökimeti bizdi bilimsiz i̇etip ūstady,
öitkeni qaraŋğy i̇eldi basqaru oŋai dep oilady, ol aitqanyŋa köne beredi.
Al bilimdi adam tek közi jetkenine ğana senedi.
Bir ai oqyğanda, Tazabektiŋ bir tanyğan tağy bir qazağy Ahmet
Baitūrsynūly boldy. Sözdi dūrys jazudy i̇emile deidi i̇eken, o kisiniŋ
aituynşa i̇emile tildiŋ tabiğatyna qarai tüzilui tiıs i̇eken de, al tildi
zorlap i̇emilege bağyndyruğa bolmaidy i̇eken. Qyrğyz, özbek, türikmen,
tatar, başqūrt, noğai – bəriniŋ tili türik bolsa, solardyŋ işinde i̇eŋ tüzu
türik tili qazaqta körinedi. «İtiŋ jaman», – dese, namystanatyn qazaq mūny
estigende qalai maqtanbasyn? Arap ərpimen jazylatyn töte jazudy bükil
türik halqyna taratqan da sol kisi i̇eken.
Oqulary aiaqtalğan soŋ, Tabai i̇eki at alyp kelip, Qapezdi Kitiŋge əketti.
Bir apta jürip, Qapez Kitiŋdi de, Kitəpbektiŋ auyly Irgetau men körşi
jalaiyrlardyŋ Araltöbesin asyp, Jūmatai otyrğan Şyŋğys saidy
aralap qaitty. Törinde otyryp Pişənniŋ «Dünie şirkinin» şyrqap qūia
bergende, Jūmatai şyr i̇ete qaldy: «Ainalaiyn Qapezjan, ainala ağaiyn
otyr degenmen, ağaiynnyŋ da alasy men qūlasy bar. Qūlağy şalsa, aryz
jazyp jiberetin köre almastary da bar. Aitpaşy Pişənniŋ ənin!» – dedi
jalynyp. Qapez küŋk i̇etti. «Adammen birge ən ölmeidi ğoi», – dep qaityp
ündemedi, ən de aitpady. Tek Kitiŋge qaita oralğanda ğana: «Jūrtta bir
ürei bar. Sol ürei mağan da kire bastağan sekildi», – dedi. – Osy künimizge
zar bop jürmes pe i̇ekenbiz?»
Ol sözden Tazabek tiksingenmen jauap tauyp aita almady. Biraq
Qapezdiŋ əldebir auyr oidan aryla almai jürgen adamşa qaita-qaita
kürsinip, qaita-qaita oilanyp qalyp jürgenin baiqady. «Baiqa! – dedi
keterinde būğan. – Qazaq bauyrmal halyq qoi. Alaida iştarlyğy joq dei
almaimyn».

***
Bala oqytudyŋ osynşama quanyş i̇ekenin Tazabek boljai almapty. Bir
əripti üirengenine sonşalyq quanğan balany körgende, töbesi kökke
jetkendei köŋili köterildi. Birer aida barlyq əripti üirenip bitti. Söz
qūrap üirenu balalardy dünieniŋ kiltin ūstağandai quantty. Balany
tüsinu üşin, bala bola bilu qajet i̇eken. Qandai ğajap jaratylys?!
Qalyptasyp kele jatqan qym-qiğaş minezdi baiqaisyŋ. Örşip ketui
mümkin öreskeldikti de köresiŋ. Qorqasyŋ, quanasyŋ, süisinesiŋ – bərin
bastan keşesiŋ, bərine bal aşasyŋ. İeliŋdi i̇eseitu üşin bar bilgeniŋdi
balağa üiretu kerek i̇eken. Bala küninde ədildik pen adaldyq körmegen adam
keiin ony qaidan üirenedi? Üirense jaqsy, üirenbese əldekimniŋ
yqpalymen yğyp ketpes pe?
Bala oqytady i̇eken degendi i̇estip, jaqyn maŋaidan balalaryn əkele
bastağandar köbeidi. Oğan Tazabek qabaq şytpady. Qaita öte qajet is
atqaryp jatqanyna özi sendi.
«Basqasyn qaidam, būl ökimettiŋ i̇eŋ dūrys isi – oqy degeni. Balany ğana
emes, bükil qazaqty oqytu kerek», – degen Qapezdiŋ qūlşynysyn kün ötken
saiyn tereŋ tüsine bastağandai. Balalardyŋ oqyp-bilgenine qyzyqqan
Şəii özi de solarmen birge oqyp-üirene bastady.
«Təiken, – dedi bir küni Şəii i̇erkelei süisinip, – sağan tağy bir oquşy
kelem dep talpynyp jatyr ğoi».
«Jüz oquşy əkelseŋ de köp demeimin, Şəikentai. Az bop ərkimge
alaŋdağanşa, köp bop ərkimdi alaŋdatyp jürmeimiz be?»
Ömir öz arnasyna tüsip, tirşiligi tüzele bastağandai i̇edi. Iştei şükir
etetin 1923-jyldyŋ jazynda ömirge üşinşi balasy keldi. Onyŋ atyn i̇eljūrt Keŋesbek dep qoidy. Keŋes zamanynda tuğan soŋ, oğan Tazabek
qarsy bolmady.
Ağaiyny tatu, Kobzev bastağan körşileri syilas, maly bağuly – bir
berekeli şaq basyna ornağandai i̇edi. Biraq üiirilgen būlttai basynan
keibir oi ketpei qoidy.
«Pişəndi atu kimge qajet? Ökimetke me, oğan öş əldekimge me? Əlde
ekeuine de me?

***
El jailaudan qaityp, əne-mine bala oqytudy qaitadan bastarmyn dep
otyrğanda, Tazabektiŋ oiyna kenet bir şeşim kele qaldy. Dereu atyna
minip, Kitiŋ suyn boilap Tabailar otyrğan qorağa qarai bet aldy.
«Sen de kərtöşke i̇ek, səbiz sal. Orystyŋ jaqsysyn sen üiren,
qazaqtyŋ jaqsysyn men de üirendim ğoi», – dep Kobzev qoimai jürgen.
«Jauyn köp, suğarmasa da bolady», – degen. «Suğara alsaq, tipti jaqsy
emes pe?» – dep tüidi Tazabek.
Aqyry aryq tartuğa bolatyn qyltany tapty. Qarasai dep atalatyn
saidan i̇ekpindep jazyqqa şyqqan su dəu sopaq tastyŋ tübinen kilt solğa
būrylyp ketedi. Bəri jabylyp sol dəu jartasty jarty adym jerge
qozğaltsa, su öz i̇ekpinimen jağağa şyğa jöneleiin dep tūr. Kobzevtiŋ özin,
onyŋ i̇eki balasyn, bərin atqa mingizip, sol tüiejartastyŋ janyna alyp
keldi de:
– Al, qaraŋdarşy. Meniŋ ne oilağanymdy tabyŋdarşy, – dedi.
– Ūqtym, – dedi Kobzev közi külim qağyp. – Sen büitpeseŋ, Tazabek
bolamysyŋ?! Balalar, kördiŋder me, myna jartasty ary jyljytyp, myna
aradan Tazabek aryq tartpaq. Qalai, şamamyz jete me?
– Jetedi, papa!
– Jetedi, – desti bəri.
– İendeşe, köktem şyğysymen qolğa alamyz. Ol aryqty Təiken toğan
dep ataimyz.
...Köktemde jer jibip jatqan qolaily şaqta on i̇eki adam bir aiğa
jetpei bir jarym şaqyrym jerge tereŋ toğan tartyp bitti. İendi tek dəu
jartasty jyljytu ğana qaldy. Kitəpbekten i̇eki tüie sūrap əkelip,
arqanmen jartasty şalyp bailady da, Tazabek özi jartastyŋ jan-jağyn
tizeden tömen qazyp şyqty. Sonan soŋ Kobzevke qos tüieni bir sətte aida
dep būiyrdy. Kobzev te qarap tūrmai:
– Al jabylaiyq! – dedi jartasqa lap berip.
Baqyryp i̇eki tüie tartqanda, jartastyŋ tübi bir solq i̇etti. Janjağyndağy topyraq qoparylyp baryp qaita ornyna tüsti.
– İendi ketedi, kəneki bir kezde iteriŋder! – dedi Tazabek jartasty
iyğymen yşqyna iterip.
Sopaq tüietas jantaia berip su arnasyna köldeneŋinen sūlap tüsti.
Jartasqa soğylğan su əp-sətte köterilip, jağağa qarai jylji jöneldi.
Kobzev bala-şağasymen quana şulap jağağa lyqsyğan sudy ketpenmen
jetektep aryqqa qarai alyp jürdi. Aryqqa su lap qūiylğanda, qarap
tūrğan bəri alaqailap sekiristi.
– Tereŋdeteiik! Su köbeisin! – dep, Kobzev sudyŋ kömeiine ketpenin
qarş i̇etkizdi. Bet-auzyna, üsti-basyna şaşyrağan suğa şaşala küldi.
Östip Təiken toğan 1924-jyly ömirge keldi. Osydan bastap ony osy
aranyŋ qazağy ğana i̇emes, orysy da Tazabekti Bas mūrap dep madaqtaityn
boldy.
Kərtöşke i̇egem degen orys-qazaqqa suğarmaly jerdi Kobzev bölip bere
bastady. Qazaqtan tek Tabai men Tazabek qana jer aldy. Qalğan qazaqqa:
«Kelesi jyly körermiz», – dep, syrği jauap qatty.
Kobzevten tūqym alyp, Tazabek pen Tabai biraz jerge kartop i̇ekti.
– Olar ne istese, biz de sony isteiik. Üirenbeitin nesi bar? – dep, Tabai
eginşi bolğanyna quanyş bildirdi.

***
Tazabek əldeneden ūianyp ketti. Şəii qasynda bir jambastap jatyr
eken. Ne bireu, ne birnərse ūiatpasa adam bekerden-beker ūiana ma? Biraz
oilanyp jatyp i̇edi, kenet köz aldyna qarağai orman i̇elestei qaldy. Talai
jyl arasynda jylqy baqqan qarağaidyŋ şaiyr iısi kökiregin qapqandai
boldy. Birge ösken bauyryndai bolyp ketken qarağai şirkindi qatty
sağynğan i̇eken-au?!
Tau
bökterlegen
qarağai
ormanğa
aralas
orman

ūqsamaidy. Aralastyŋ aty – aralas. Sybdyry da, syqyry da, şuyly da
bir basqa. Qarağai orman qatty jel soqsa şaiqala teŋselip, töbeŋnen
aspan qūlap kele jatqandai qorqynyşty ün şyğarady. Synyp keterdei
syzdap syqyrlap, myŋ san qarağaidyŋ sūrapyl guilinen qara jer qaq
aiyrylyp bara jatqandai seziledi. Ərbir qarağaidyŋ üni özge qarağai
dinimen birdei. Bəri qosylğanda jer-kökti töŋkerip jibere
jazdaidy.Ondai qūdiret özge ormanda joq. Qarağai jaryqtyq
maiyspaidy, qisaimaidy, i̇eŋkeimeidi, iilmeidi – tek teŋseledi. Tik boilap
ösedi, tik tūryp öledi. Onyŋ ömirine i̇eşbir ağaştyŋ ömiri ūqsamaidy.
Şirkin-ai, bügin baryp Orta Qarağaidy bir aralap qaitar ma i̇edi?
Jalaŋaştyŋ, İeki Aşanyŋ qarağaiy qandai i̇edi?! İeteginde tūryp
jel şaiqağan sarynyn zəreŋ ūşyp tyŋdar ma i̇edi? Kileŋ qarağai ösken
taza ormandy körmei-bilmei-aq köp jūrt būl dünieden ötip jatyr-au!
Körmegen soŋ olar ondai ormandy sağynbaidy da ğoi.
Tar üi tynysyn taryltyp bara jatqandai boldy. Aqyryn türegep,
şapanyn jelbegei jamyldy. Şəii ūianyp ketti.
– Təiken! Jai ma?
– Jəi. Tüzge şyğyp keleiin.
Syrtqa şyğyp ta qarağaidy ūmyta almady. Qarağai ormannyŋ işinde
jürse de, qazaqtyŋ qarağaidai bola almaitynyna tağy keiidi. Ana jaqta
Qapez, myna jaqta Kitəpbek, atylyp ketken Pişən – bəri jeke-jeke bir
qarağai, anda biri, mynda biri, teŋselip tūra qalatyn tūtastyğy joq,
andyz-andyz. Qylqandy ormannyŋ kürkiregen qaharyn da, japyraqty
ormannyŋ japa-tarmağai şuylyn da jel tudyrady. «Zamana – soqqan jel»
deidi qazaq. Bastan keşpese, tasqa basqandai qylyp qalai aitady?
Babasyna qonğan baq, zamanyn ainalyp kelip, balasyna nege qonbasyn?
Qasqaiğan qarağaidai qaisar qazaq i̇el tizginin öz qolyna tağy qaita alar
ma i̇eken, almas pa i̇eken?
Kenet közine qysqy qarağai i̇elestedi. Naizadai basyna tūraqtai
almağan qar qarağaidyŋ i̇etek jağyna jabysady. «Qara jerdiŋ ölgeni – qar
astynda qalğany» degen bar. Ol ölgenge jata ma, bürkenip demalğany da.
Qarly dalada atynan jyğylyp jatqan jalğyz orys oqys i̇esine tüsti. Nege
jalğyz? Əkesi Tazabektiŋ qolynan qaza tapqanyn sol orys bildi me i̇eken?
Bilse, atqa öŋgerip əkele jatqan jolda bir sezdirer i̇edi ğoi? Joq, əlde ol
mūny aŋdyp jürip özi arandady ma i̇eken...
Tüh, kisiniŋ oiyna qai-qaidağy tüsedi i̇eken-au!

** *
Jetige tolyp qalğan Oralbek tym i̇erke. Ony i̇eşkim betinen qaqpaidy.
Şəiiniŋ jürek tükpirinde bir ğana tüitkil bar: ana bəlege tartyp ketpese
eken dep üreilenedi. Alaida meniŋ analyq meiirimim men Təikenniŋ əkelik
yqylasy ony jaqsylyqqa jeteleitin şyğar dep ümittenedi. Oralbektiŋ
əldene sūrağaly kele jatqanyn Şəii onyŋ jypylyqtağan közinen
aŋğardy.
– O ne, balam? Birdeme i̇esiŋe tüsti me?
– İə, apa. Meniŋ əkem batyr ma?
– İə, batyr.
– Aqyldy ma?
– Aqyldy.
– Men qaşan sondai bolam?
– Ülkeigende.
– Qaşan ülkeiem?
– Əkeŋdi tyŋdasaŋ, soğan ūqsasaŋ, meni renjitpeseŋ, tez-aq ülkeiip
ketesiŋ.
– Meniŋ tez ülkeigim keledi.
– Kelşi, töbe şaşyŋnan bir iiskep qoisam, tez ülkeie bastaisyŋ.

***
El jailauğa i̇endi şyğaiyn dep jatqan kez bolatyn. Keŋesbek i̇eŋbektep
kelip Tazabektiŋ tizesine süienip tūra bastady. Tazabek köterip alyp
mūrnynan iıskedi.
– Şəiken, meni jaqsy köresiŋ be, Keŋesbekti me?
– Sen bolmasaŋ, Keŋesbek qaidan paida bolady?
– Būltarmai aitşy!
– Seni jaqsy körem.
– Soğan sene almai tūrmyn. Men ölip qalsam, basqa küieuge tiıp
ketesiŋ, al Keŋesbekti basqa balağa aiyrbastamaisyŋ ğoi?
– Aiyrbastamaimyn, ərine.
– Al meni aiyrbastaisyŋ.
– Joq, aiyrbastamaimyn. Sen öitkeni bükil ömirimniŋ bir ğana özegisiŋ.
Özegi joq ağaş ösip-öne me, öziŋ oilaşy?
– Olai oilasaŋ, men dūrys üilengen i̇ekem.
– Qyzyqsyŋ, Təiken. Qai-qaidağyny aitqanyŋ ne? Nemene, tüs kördiŋ
be?
– Tüs i̇emes, oi ğoi, Şəiken, oi.
– Ondai aram oidy oilama. Sonşama sergeldeŋ künderden aman
ötkende, i̇endi ne bolsa sony oilağanyŋ ne?
– Seni jaqsy körem ğoi. Sonan soŋ oilaimyn.
Mūndai əŋgimeni nege qozğağanyn Tazabek özi de bilmedi. Sirə, Şəiini
söiletkisi kelgen bolar.
Tazabek atyna i̇endi mine bergende, qasyna Oralbek jügirip keldi.
– Əke, men de baraiynşy!
Tazabek tez jauap bere almady. Jaŋa körip tūrğandai, qolyndağy
qamşysyn ary audardy, beri audardy. Bir oi sap i̇ete qalyp, balasyn synap
körgisi keldi.
– İekeumiz birdei ketip qalsaq, Gülsən men Keŋesbekke şeşeŋniŋ bir özi
qarai ala ma? Qarasa da, şarşap qalatyn şyğar? Əlde kete bereiik pe?
– Jaraidy, būl joly qala tūraiyn.
– Söite ğoi. Öi, özime tartqan aqyldy küşigim!
Oralbektiŋ būl qylyğyna Tazabek dən riza boldy: oiyn i̇eki aitqyzbai
ūğa qoidy. Ana bəlege tartyp kete me degen qūpiiä küdigin onyŋ osyndai
qylyğy ünemi juyp-şaiyp ketedi. Ūğymtal, ūqypty bolatyn syiaqty.
Şəiiniŋ qany, mūnyŋ meiiri zaia ketpeitin şyğar.
Qazaqta «işten şyqqan şūbar jylan» degen söz bar. Jūrt qanşa
jamandasa da, öz balaŋ öziŋe bəribir ystyq körinedi. Sodan bolar, Təiken
toğannyŋ basyna künde bir ret baryp qaitpasa, işken asy boiyna
siŋbeitinge ainaldy. Aryqpen sudyŋ zyrqyrap aqqanynyŋ özi qandai
ədemi! Bir jarym şaqyrym jer özennen bölinip ağyp baryp qaitadan
özenge kelip qUiady. Beker aqpai, i̇elge bereke syilaidy. Orys pen qazaqtyŋ
basyn qosqan aryq.
...Tazabek özenge köldeneŋinen sūlap jatqan sopaq tasqa ūzaq qarap
tūrdy. Qanşama jyl suğa tösin tosyp beker tūrdy i̇eken? İendi ony aryqqa
būryp, qyzmet jasap jatyr. Öz ornyn tapty. Atynan tüsip, mūzdai suğa
betin judy. Öne boiy lap titirkendi. Ornynan türegep atyna qarai jüre
bergende, qarsy aldynda myltyğyn kezenip tūrğan tanys orysty kördi.
Aidalada aiağy synyp jatqanda atqa öŋgerip üiine aparğan orysy.
Qamşysyn yŋğailap, orysqa qarai yşqyna ūmtyldy. Keudesin qapqan
ystyq ot jarq i̇etip janarynan tögilip ketti. Üŋireigen qaraŋğy tūŋğiyq
zymyrata jūtyp bara jatty. Tūŋğiyqqa zymyrap süŋgip bara jatqan
səuleni şybyn jany şyrqyrap quyp bara jatty. Sonan soŋ bəri lyp
söndi.

TÜİIN
Şeşesi Şəiige: «Jailauğa i̇eldiŋ aldy şyğyp, arty jaŋa şyqqaly
jatqanda tuğansyŋ», – deitin. Seksen bes jasyn balalary sol jobamen
jasap jatyr. Köktaldyŋ «Beljailau» deitin meiramhanasy qonaqtarğa
lyq toly. Asabanyŋ dausy taudan qūlağan tasqyndai bir tolastar i̇emes:
maqtaidy, madaqtaidy, əiteuir, i̇esedi, köŋildendirgisi keledi. Şəiiniŋ jüzi
külgenmen, köŋili köteriler i̇emes. Köz aldy tolğan i̇eles, oiy oiran-asyr.
Qanşama talpynsa da, on altynşy jylğydan aryny oiyna tüsire
almady: dəl on altynşy jyly tuyp, sol jyly tua sap i̇esin bilip ketken
adamdai. Ar jağynda ömiri joq sekildi. Bar ğoi, biraq sonyŋ bərin sūm
kezeŋ joiyp, jūtyp qoiğan tərizdi.
«Baqytty ana, baqytty əje» deidi asaba. Şynynda baqytty ma Şəii?
Baqytty bolar i̇edi, qasynda taudai bop Təikeni otyrsa. Jasy jetip jer
qoinyna kirgen Tabai men Jüzikti, olardan arğy-bergini aitpağanda, i̇eki
birdei ūly Oralbegi men Keŋesbegi, Ağyntai bauyrynan qalğan jalğyz
tUiaq Səmeni, onyŋ soŋynan i̇ergen Əben, Jaqsybala men Təuirbek osynda
otyrsa. Janyn tüsinetin, jağdaiyn biletin Jəmeş pen Jomart ta joq.
Ənimen jer-kökti i̇erkeletken Qapez de, meniŋ bolaşağym dep ol bağalağan
Qaratai da joq. Öŋkei joq. Öŋkei jaqtyŋ joqtauşysy qalai baqytty
bolady? Tiri otyrğan soŋ, köp jasağan soŋ, bəri baqytty dei beredi.
Şəii, tegi, bütin ömir sürip körmegen i̇eken: ylği joğaltu, airylu. Ər
jaqynyn joğaltqan saiyn öz ömiriniŋ de belgi bir tüiirin sonymen birge
joğaltyp otyrypty. Airylmağan adamy qalmapty.
Kenet asaba saŋq i̇etti:
– Qiyn kezde de, quanyşty kezde de qasynda bolğan qamqorşysy Qali
ağağa söz beremiz!
Şükir, būl bar i̇eken ğoi!
– Şəii jeŋge! Anamdai bolğan asyl jeŋgem, i̇ekeumiz ne körmedik?
Kimderdi bilmedik, kimderden airylmadyq?! Qūdai būiyrtsa, osy küzde
men seksenge kelem. Aramyz bes-aq jas bolğanmen, men sen körgenniŋ köbin
körmedim. On altynşy jyldyŋ oiranyn bastan-aiaq sen kördiŋ: azabyn da,
ajalyn da. Əke-şeşeŋdi, tuğan bauyryŋ men onyŋ bala-şağasyn orystar
üi-mülkimen tiridei örtep jiberdi. Tazabek ağany tağy atyp öltirdi. Sonyŋ
bəri azdai, keşegi soğysta i̇eki ūlyŋ Oralbek men Keŋesbekten birdei
airyldyŋ. Sonyŋ... sonyŋ...
Közi jasqa tyğylyp, şolaq qolynyŋ tūqyl iyğyn qaitaqaita syipalap, Qali söilei almai qaldy. Şəii de közinen parlap
otyrğan jasty oramalymen sürtti.
– Men özim i̇es bilgeli Tazabek ağa men dəl sizdei adam balasyn
kezdestirgen i̇emespin. Tazabek ağany öltirip ketkennen keiin siz birde-bir
jağdaiyŋyzdy menimen aqyldaspai şeşken i̇emessiz. Men de birde-bir
isimdi sizben aqyldaspai şeşken i̇emespin. Balaŋyzdan, bauyryŋyzdan kem
körmediŋiz. Al, şyndap kelgende, meniŋ sizge tük te tuystyğym joq.
Arqadan əldebir sebeppen auyp kelgen qazaqtyŋ ūrpağymyn. Bağyp jürgen
qozymdy jamyratyp alğanym üşin baidyŋ balasy qamşynyŋ astyna
alyp sabap jatqanda, Tazabek ağa ara tüsip qūtqaryp qalğan. Bai əkeşeşemdi quyp jibergen soŋ, Tazabek ağany Toğyzbūlaqqa izdep kep
panaladyq. Sodan tuyspyz, əli tuyspyz. Osynda meniŋ ini-qaryndastarym
tügel otyr, bəri üili-barandy. Bəri sizdi əje deidi. Siz bərine jai əje
emes, altyn əjesiz. Kobzev degen orys boldy. Tazabek ağanyŋ dosy i̇edi.
Keiin Araltöbe, Qoğaly jaqqa köşip ketip i̇edi, aralasa almai, köz jazyp
qaldyq. Meni qazaq bolğan soŋ, jaqyn tartqan şyğarsyz. Sol orystyŋ
otbasymen siz qalai syilastyŋyz. Ol sizdi qalai jaqsy kördi! Ony
körmegen myna jastar tūrmaq, bərin körgen myna men tüsine almaimyn.
Sizdiŋ siqyryŋyz bar ma, əlde Kobzevtiŋ adam bile bermeitin bir qūpiiäsy
bar ma, tüsinbeimin. Balalar! Adam adam bop jaratylğan soŋ dəl osy Şəii
əjeleriŋdei boluy kerek. Būl kisi jai kisi i̇emes, bükil zamannyŋ jaman-
jaqsysyn boiyna siŋirgen alyp bəiterek. Jüz jasasyn jeŋgem!
Şəii onyŋ bir sözinen de jalğandyq tappady. Onyŋ sözben qamti
almağanyn būl oimen qamtyp otyr. Özi de, sözi de altyn bauyry! Özi birge
tumasa da, babasy babasymen birge tuğan bauyrlasy...
...«Kəusen» degendi i̇estip, Şəii jalt qarady. Oimen otyryp baiqamai
qalypty, toi aiaqtaluğa taqap qalğan i̇eken. Şöberesi Kəusenge söz tiıpti.
Özine ūqsağan öte süikimdisi. Azan şaqyryp qoiğan aty Kəusər i̇edi. Şəii
erkeletip Kəusen, Kəusentai deitin. Sodan beri Kəusen dep ketti. Solai
atağan özine de ūnaidy.
– Əjetai! Men seni qalai jaqsy köretinimdi sözben aityp jetkize
almaimyn. Muzykaşymyn ğoi, küi tartyp köŋilimdi bildireiin.
– Qūlynym! – dedi Şəii köz jasyna qūmyğyp. – Sen tartqan küiden
artyq mağan qandai syi, qandai söz qymbat bolsyn?!
Toi bitti, jūrt tarqady. Oi bitken joq biraq, şer de tarqamady.
Qaumalağan nemereler men şöbereler de keudesin basqan köp oidy birjola
ydyrata almady. Səl seiilgendei bolady da, keşikpei keudesin qaita
tyrnalaidy.
– Əje, men de Almatyma qaitam, – dedi şöberesi Kəusen kelip. – İerteŋ
oquğa ülgeruim kerek.
– Jolyŋ bolsyn, qūlynym!
Şöberesin qūşağyna qysyp, maŋdaiynan iıskedi. Oralbeginen qalğan
jalğyz ūldyŋ jalğasy. Üş ūldyŋ ortasyndağy jalğyz gül. Baqytty
zamannyŋ balasy!

***
Ötken ömir qaita jazuğa bolatyn kitap i̇emes: ötti, bitti. Qatesin de, qate
emesin de tüzete almaisyŋ. Öziŋe, özgege ūnai ma, ūnamai ma – bəribir.
Bilmeitinderge būrmalap, ədemilep aituğa bolar, biraq öziŋdi öziŋ aldai
almaisyŋ. Ərbir adam öz ömirin özi zertteu arqyly adam bolady. Onda da
dūrys şeşim şyğara alsa. Iştarlyq, kekşildik, ataqqūmarlyq,
keŋpeiildilik,
körgendik,
adamgerşilik
siiäqty
minez-qūlyqtyŋ
qalyptasuy, sirə, sol şeşimge bailanysty bolar. Alaida, qalai şeşseŋ
de, bəri ötedi, ketedi, bitedi. Şəiiniŋ de ömiri bituge taiağan şyğar. Onyŋ
basynan ne ötpedi? Jiyrma tört jasynda jesir qaldy. Üş balanyŋ
kenjesi Keŋesbek i̇emşekte bolatyn. Tazabek ölgende Şəiiniŋ de ömiri
bitken tərizdi i̇edi. Biraq bitpepti. Əli jalğasyp keledi. Körsin, bağalasyn
dep Qūdai da ğūmyr bergen şyğar, Tazabek te tilegen bolar. «Uaqyt bərin
emdeidi», – dep jūbatady jūrt. Ol i̇em, oilap qarasa, ūmytu i̇eken. Alaida
ūmytu ülgi i̇emes, ūmytpau ülgi ğoi. Ata-babasyn ūmytqan adamdy ūrpağy
da ūmytady i̇emes pe? Būl ölip ketse, Təikenniŋ şyrğalaŋ ömirin ūrpağyna
kim aitady? İeştemeni i̇estimegen ūrpaq qalai i̇esti bolady?
«Osy Köpzip arğy tegi aiyryqşa adam-au» deuşi i̇edi Təiken. Sonysy
ras-au, sirə?! Təiken ölgen soŋ qazaqtyŋ bəri qaiğyrudan basqa qam
jasamady.Tek Köpzip: «Mūny istegen – Sergeiçuk. Men ony öz qolymmen
atyp kelem», – dep ülken ūlyn i̇ertip Jalaŋaşqa attanğan.Biraz kün jürip,
«Sergeiçuk i̇eki ai būryn ölipti. Sirə, sonyŋ öler aldyndağy amanatyn bir
tuysy oryndağan siiäqty», – dep qaityp keldi ūnjyrğasy tüsip. Qyzğylt
bir ūzyn tasty tauyp əkeldi de, sony jarty ai boiy qaşap, bas jağyn
jūmyrlady da, Tazabektiŋ basyna belgi qoidy.
Bala dep jürgen adamyŋnyŋ dana bop şyqqany qandai keremet!
Tazabektiŋ jylyn bergen soŋ i̇el-jūrtpen aqyldasyp, aldyna Kitəpbek
keldi. Būl öŋirdiŋ jön biletin, söz biletin kösemi i̇emes pe, ömirdiŋ ūŋğylşūŋğylyn tarata kelip, Şəiiniŋ i̇endigi tağdyryna toqtaldy. «Jasyŋ
jiyrma beste. Kelinşektiŋ kemel şağy. Suğarylmağan i̇egindei solyp
ketkeniŋ bizge de, öziŋe de abyroi i̇emes. Qūdai əieldi qosaq boluğa
jaratqan. Tazabektiŋ ornyn öle-ölgeniŋşe küzetseŋ de seni i̇eşkim
küştemeidi. Nəmeŋgerlik jolmen Kenjeğarağa toqtağan i̇edik, ol i̇esti söz
aitty: «Şəii mağan şeşemdei bolğan kisi. Meni adam qylğan – Tazabek ağa
ekeui. O kisini alğanym mağan şeşemdi alğandai. Kimge tigisi kelse, özi
taŋdasyn. Jer betinde tiri jürsem, şeşeme jasaityn jaqsylyqtyŋ bərin
jasaimyn. Kiımin kök, tamağyn toq jasau – meniŋ boryşym. Qalğanyn özi
bilsin», – degenin i̇estigende, Şəii Tazabek tirilip ketkendei quandy.
Mūndai sözdi ol tügil, odan ülkenderden de kütpegen. Boiyna küş bitti,
quatyna jiger qosyldy. «Men i̇eşkimge de timeimin, bala-şağamdy bağypqağyp otyram», – dedi.
«Qūdai quat bersin», – dedi Kitəpbek. Artyq söz aitpady. Qūp körgeni
qūbylğan öŋinen baiqalyp tūrdy biraq. Sol aitqanyn Jaqsybala qainysy
ainytpai oryndady. Oralbek, Gülsən, Keŋesbekterge ağa boldy, būğan
pana boldy. Qanattyğa qaqtyrmady, tūmsyqtyğa şoqyttyrmady. Aibatty,
alymdy jigit boldy. Biri syilady, biri yqty. Bedeli de, biligi de jürdi.

***
Tazabektiŋ tam-tūmdap oqytqany Şəiiniŋ kədesine jaqsy jarady.
Otyzynşy jyly ökimet Kitiŋnen qyzyl şatyrly mektep saldyrdy.
Mektep aşylğan soŋ, oğan mūğalim kerek boldy. Azdap hat tanityn Şəiige
mektep basşysy Yğisa qolqa saldy. «Jərkentke baryp üirenip kelesiŋ,
seniŋ qabiletiŋ bar», – dep qoimady. Öŋşeŋ özi sekildi əiel-erkektiŋ
ortasynda Şəii i̇eki ai oqydy. Mūğalim jigit sol zamannyŋ i̇eŋ bilimdisiniŋ
biri bolsa kerek. Asa sypaiy, taza kiınetin, üirete biletin, asyqpai
söilep, asyqpai jüretin jigit ağasy i̇edi. Əielderdiŋ i̇estimeitini joq,
aitularynşa, əke-şeşesi jer audarylyp ketken baidyŋ balasy körinedi.
Almatyda tūrady i̇eken desetin. Bilgisi, üirengisi kelgen adamğa oqudan
artyq i̇eşnərse joq. Ər bilgen nərseŋ, ər oqyğan jaŋalyğyŋ – jan rahaty.
Oqyğan, bilgen saiyn birtindep biıkke şyğyp bara jatasyŋ. Biıktei
bergiŋ keledi. Biıktegen saiyn bilmeitiniŋdi bilesiŋ, körmei kelgeniŋdi
köresiŋ. Kökjiegiŋ keŋidi. Öziŋ de baiqamai özgere bastaidy i̇ekensiŋ. Ne
bolsa sony aita salmaisyŋ: basqalar oğan qalai qaraidy, tüsine me, joq
pa dep tarazylaisyŋ; qalai bolsa solai kiıne bermeisiŋ: jūrt būl türimdi
qalai bağalaidy dep oilaisyŋ; köringen jerge bara bermeisiŋ: ol arada
kimder bolady, meniŋ barğanymdy qalai bağalaidy dep küdiktenesiŋ.
Qysqasy, ne isteseŋ de oilanyp isteitin bolasyŋ. Jaqsy adam atanğyŋ
keledi. Jūrt meni jaqsy dese, jaqyndarym da, nemerelerim de quanatyn
şyğar deisiŋ. Quandyrğyŋ keledi.
Oqi bastağandaryna on şaqty kün ötkende ğoi deimin, mūğalim mūnyŋ
qasyna kelip jazuyna üŋildi. «Jaqsy jazady i̇ekensiz», – dedi i̇elge i̇estirte.
Būl quanyp qaldy. İertesi basqa jaqty aralady da, būl jaqqa jolamady.
Nege kelmedi dep, būl bir-eki ret jaltaqtady. Biraq kelmedi, qaramady da.
Ertesi de söitti. O küni ol jaqqa būl da jaltaqtamady. Kelesi küni mūğalim
tağy būğan köŋil audarmady. Şəii i̇endi kədimgidei oiğa qaldy: i̇eşteŋeniŋ
qarasy joq, meniŋ būl alaŋdauym qai sasqanym? Mağan ol söz aitqan joq,
hat jazğan joq, köŋil bildirip birdeme dese i̇eken-au, masqara!
Erkeksireitindei ne körindi mağan? Qas qylğandai, mūğalim i̇ertesi mūnyŋ
janyna keldi. «Jazuyŋyzdy būzyp alğasyz ba? – dedi aqyryn ğana
sybyrlap.
– Jazu tūrmaq özim de būzylyp baram.
Mūğalim müdirip, basqa i̇eşteme demedi. Tek baiau kürsingendei körindi.
Şəii ornynan ūşyp türegep, i̇esikten şyğa jönelgisi keldi. Tek
köpşiliktiŋ qalai qararynan qaimyqty. Mūğalim jaqqa jaqtyrmai jalt
qarady. Ol kitəpke üŋilip, bet-auzyn sonymen jauyp alypty.
Üş künnen keiin Öktəbir audanynan kelgen jeti kisini mūğalim jeke
alyp qalyp, olardy bügin audan basşylary qabyldaitynyn aitty.
Mümkindiginşe dūrys kiınip keludi tapsyrdy.
Jiyn i̇eki sağatqa juyq sozyldy. Otyryqşylyq ömirge aiaq bastyq,
endi bizge bilim qajet degen töŋirekte alty-jeti adam əŋgime aitty.
Mūğalim de söz söiledi. Arap qərpine köşudiŋ qajet i̇ekenin ol da, bəri
aitty. Biraq bəribir Şəii sonşalyq nege qajet i̇ekenin tübegeili tüsine
almady. «Qai sözdi qai ərippen jazğanda ne tūr?» – dep oilady.
Jiynnan şyğarda mūğalim mūnyŋ qasyna keldi. Ünsiz qolyn ūsyndy.
Şəii onyŋ qylyğyna tosyrqai qarady. Alaqanynda birdeŋe ağaraŋdady.
Hat i̇ekenin bildi. Jūrt baiqap qalmasyn dep jūlyp alğandai jyldam ala
qoidy. Artyna qaramastan kete bardy.
Mūğalim ūzaq jazypty. Bai balasy i̇ekeni şyn bolyp şyqty. Türgenniŋ
əigili baiy dep, əkesin Orynbor jaqqa jer audarypty. Özi de ökimettiŋ
baqylauynda jürgen körinedi. «Menimen bas qosu – bolaşağy beiməlim
ömirge aiaq basu. Men sizdi ūnattym. Biraq siz ūnatpasaŋyz, bəri beker i̇ekenin
bilem. Şynymdy aitsam, men sizge pana bola alam ba, joq pa, bilmeimin.
Al siz mağan pana bola alasyz. Öziŋizge, balalaryŋyzğa bas ie bolu – men
üşin ülken baqyt. İeger siz hoş körseŋiz, bərin tərk i̇etip, qasyŋyzda qalar
edim», – depti.
Şəii oğan jauap jazbady. Öitkeni böten i̇erkekpen bailanysqa tüskenin
Təikenniŋ əruağy keşpeitindei körindi. Onyŋ üstine Oralbegi men
Keŋesbegin aldaityn qylyqtai sezindi. Tabai men Jüziktiŋ, Səmen men
Əbenniŋ, basqalardyŋ betine qalai qaraimyn dep te qoryqty. Bir sezimniŋ
bastalğany da, bitkeni de sol.

***
Kiımi de mal, tamağy da mal bop otyrğan qazaqqa qalqozdastyru
nauqany öte auyr tidi. Jan bağyp otyrğan bar malyn ortağa jinap alğan
soŋ, jūrt jappai aşarşylyqqa ūşyrady. Ökimettiŋ öktemdiginen,
aştyqtyŋ aranynan qūtyludyŋ birden-bir amaly i̇elden qaşu boldy.
Bükil aimaq aldy-artyna qaramai ürikti. Qoğaly men Araltöbeniŋ
jalaiyry da, Kitəpbektiŋ auyly men Kitiŋ jūrty da – bəri Qytaiğa
qaşty. Aigünniŋ əke-şeşe, tuğan-tuystary, Jūmatai –bəri ketti. «Jür
bizben birge», –dedi Aigünniŋ əke-şeşesi. «Joq, – dedi Aigün i̇eş
qobaljymai, – men Şəii apamdar köşse, köşem, qalsa, qalam». Əkeşeşesi i̇eki kün qarailady da, aqyry köndire almai, özderi ketti. Özi bilsin
dep, Şəii Aigünge aqyl-keŋes aitpady, tek keiin maŋdaiynan iiskedi.
«Aqylyŋnan ainalaiyn! İerin syilağan əiel i̇elin de syilaidy.
Eldi syilağanyŋa rizamyn. İendi i̇el de seni syilaidy», – dedi.

***
Oralbegi soğystan oralmady. Habarsyz ketti. Attanyp ketkeninen keiin
hat kelmedi. Soğysqa jetkeni de, jetpegeni de belgisiz. Bir qyzy men bir
ūlyn qūşaqtap kelini qaldy. Keŋesbek soğys bastalmai tūryp üilengen,
biraq bala süiip ülgermedi. Səmennen – i̇eki qyz, bir ūl qaldy.Qanşama
qaiğy-qasiretke qaiyspai kelgen Tabai quanyşqa tötep bere almady.
Əbenniŋ i̇ekinşi ūly mektepke barğanda, tilaşar jasap, i̇ertesi ony mektepke
apara jatyp, jolda üh dep otyra ketipti. «Ata!» – dep, nemeresi bassalady.
«Üige», – dep qisaia beripti. Üige əkelgendegi bar aitqany: «Jüzigim!» –
degen söz bolypty.
Təuirbek pen Aişanyŋ i̇eki ūly maidanğa ketip, ülkeni Qali oŋ qolyn
tübimen maidanda qaldyryp, şolaq bolyp oraldy.
Qandy soğystyŋ qai küni auyr, qai küni jeŋil bolatynyn Şəii qaidan
bilsin, bilse, soğysyp jatqandar özderi şamalaityn şyğar. Qazaq baiğūs
«Balaŋ baqytty boluy üşin, öit, büit!» – dese, öite beredi, büite beredi.
Bərimiz söittik.
Şəiiniŋ de şekesi qyzyp tūrğany şamaly. Biraq, əiteuir, şükir
degizetin jağdaiy joq i̇emes. Keŋesbeginen ūrpaq qalmasa da, Oralbekten
bar. Solardy ösiru üşin, atasy Tazabektiŋ, əkesiniŋ qandai adam bolğanyn
solardyŋ qūlağyna qūiyp aitu üşin ğana ölgisi kelmeidi.
Eki ūl tuyp, i̇ekeuinen birdei airylu qandai anağa qiyn bolmasyn?
Biraq ornynda bar oŋalar degen ümit – qaiğy-qasirettiŋ bərinen biık.
«Ölgenniŋ artynan ölmek joq» deidi qazaq.
Adam jaqsylyqty aldymen öz balasynan, qala berdi ağaiyn-tuystyŋ
balasynan kütedi. Soğystan keiin
Şəiige qarailasatyndai i̇eşkim
qalmağan siiäqty i̇edi. Bükil bolaşağyn qara jamylğy jauyp qalğandai i̇edi.
Sol qarajamylğynyŋ ūşyn Təuirbektiŋ Qaliy qaiyryp tastar dep kim
oilağan?! «Meni Tazabek ağam qamşynyŋ astynan jūlyp alğan. Men ony
öle-ölgenşe ūmytpaimyn, təte. Men tiride sizdi jan balasy basyna
almaidy», – degen Qalidy Şəii qaitip öz jaqynynan kem körer? Tektilik
pen teksizdik ömir boiy östip örbip otyrady i̇eken ğoi, özi.
Jesir əieldiŋ jağdaiyn jetim-jesir de tüsine bermeidi. Tek tekti
kisiniŋ ğana oğan közi jetedi. Qalidyŋ közi jetti.

***
Kitiŋ mektebinde sabaq berip jürip, tağy bir jağdaiğa tap keldi.
Kitəpbektiŋ qasynda jüretin Qamza sary jigit Kitiŋ auylyndağy
Qaramende ruy birlesken qalhozğa bastyq bop kele qaldy. Közkörgenniŋ
aty közkörgen ğoi, kelgen boida-aq ol būğan qamqorlyqpen qarady.
Oralbekti qyzmetke tartyp, auyldyq keŋestiŋ orynbasary i̇etip qoidy.
Anda-sanda üige kelip, hal-jağdaidy bilip ketip jürdi. Jüz körisip jürgen
adamdar jüre-jüre üirenisip ketedi. Sary jigit bastyq bolğan soŋ Qamza
degen atyn ūmytyp qalğandai i̇eldiŋ bəri ony «basqarma, basqarma» dep
ketti. Sol arada Kitəpbek qaitys boldy degen habar keldi. Kitiŋde ony
bilmeitin kim bar, jūrt jappai Aqjazyqqa qarai attandy. Əueli
Qaişynyŋ işinde ərtel qūryp, artynan «Aq jazyq» ərtelin «Aq jazyq»
qalhozyna ainaldyrğan, onyŋ ortalyğyn Qaişydan Aqyrqūdyqqa, odan
Aqjazyqqa birjola ornyqtyrğan aibyndy, alğyr basşyny audan işinde
bilmeitinder kemde-kem bolatyn. Şəii bala-şağasymen barudy ūiğardy.
Tabai men Jüzik te – bəri tobymen şyqty. Bükil Kitiŋ köşip kelgendei
boldy. Kitəpbektiŋ kisiligi, būlarğa istegen jaqsylyğy soğan tatityn i̇edi.
Sony körgen sary jigit Şəiige: «Apyrm-ai, i̇erkek istei almaityn isti
istediŋ-au! Bükil Kitiŋ seniŋ qolastyŋda i̇eken ğoi», – dedi süisinip.
Qūşaqtap, iyğynan qaqty. Baiqatpai özine qarai tartty. Qatty
qūşyrlanyp qysty. «Janym-ai!» – dedi əldenege ökingendei. Sol keş
Kitiŋnen kelgenderge qonaqasyn sary jigittiŋ özi berdi. Aiağynan tik tūryp
kütti, özgelerdi de tik tūrğyzdy. «Kitəpbek inisin jaqsy tərbielep ketken
eken», – desti qariiälar.
Tün jarymda Tūiyqtan qūdalary keldi. Işinde Bəken de bar i̇eken.
Ertesi Kitəpbekti jerlep qaitqan top işinen ony körip, Şəii büii
körgendei şoşyp ketti. «Tazabektiŋ üstinen aryz jazyp bergen Bəken
eken», – degen Tabaidyŋ sözi tap sol arada i̇esine tüsti. Ol da, būl da
körmegensidi.
Adamdar aza tamaqqa kirgende, Tūiyqtan kelgender men Kitiŋnen
kelgender bir üige bölindi. Amal joq i̇ekeui tağy ūşyrasty. «Kördegini
köretindei üŋireigen köziniŋ üreilisi-ai!» – dedi Şəii ürke teris ainalyp.
Jūrt syrtqa şyqqanda, aqyry Bəken būğan jaqyndady. Şəii tu
syrtymen tyjyryndy. «Köŋil körgen jerde» degen. Qaza qaiyrly
bolsyn!» – dedi qatarlasa qasyna kelip.
Ərine, ol Tazabekke köŋil aitty. Şəii biraq ədeii ūqpağansydy.
«Jaqsy kisi i̇edi, aryzdan qaşyp aryp-aşyp kelgenimizde osy kisiniŋ
qoltyğyna tyğylyp i̇edik», – dedi qasaqana əŋgimeni Kitəpbek jaiyna
būryp. Bəken būl jaqtyŋ da jağdaiyn jaqsy biletindigin baiqatty: «Qazir
de qoltyğyna kirip jürgeniŋ osal adam i̇emes körinedi ğoi», – dedi keketip.
Kimdi meŋzep tūrğanyn Şəii tüsindi. Biraq tüsinbegensidi. Tipti
estimegensip būrylyp kete bardy.

***
Jūrt öz malyn özi soiyp aludan qorqatyn zaman tudy. «Alyp ketipti»,
«Atyp tastapty» degen sözder tirşiliktiŋ i̇esigin aşyp-jauyp tūrğan perde
sekildi i̇edi. Osyndai kezeŋde Oralbek: «Üilenem» degendi aitty. Şəii
balasynyŋ on toğyzdan asqanyn, zaman qanşama qyspaqqa salsa da,
tirşiliktiŋ əli toqtamağanyn kenet tüsingendei küige tüsti. «Qaitem? Ne
isteimin?» – dep sasty. Tabai men Jüzikten basqa kimmen aqyldasady?
Solarğa bardy. Tabai da sasty. Jüzik qana syr bermei, oilanyp baryp:
– «Būdan jaman künimde de toiğa barğanmyn» depti ğoi būrynğylar.
Keşegi on altynşy jylda da baiğa tiıp, qatyn alğamyz, i̇elmiz ğoi, bir
jöni bolar, – dedi ömir körgendigin körsetip.
– Toi jasaityn tügimiz joq qoi, meni qinaityny – sol, – dedi Şəii toq
eterin aityp.
– Abdyrama! Tabai men Jaqsybalaŋ aqyldassyn. Balaŋa quanğanyŋnan
basqa syr bildirme!
Jüziktiŋ jiger bergenine Şəii jelp i̇ete qalmady. Ol, qūdai biledi,
Səmen üilengen kezdi ūmyta qoimağan şyğar? Ol əlgi kəmpeske jüre
qoimağan kez i̇edi. İelde mal bar, bereke bar uaqyt. Ağaiyn-tuys bir-bir
maldan atağanda qora tolyp şyğa kelgen. Qūdalarğa beretin kiıt pen
kədeniŋ bərin Jaqsybala qainysy bir özi kötergen. «Təiken ağam tiri
bolsa, öster i̇edi», – degen sözi əli qūlağynda. Ol kün kelmeske ketkeli
qaşan?! İelmen birge qainysy da qarasiraq kedei bolyp otyr. Oğan tipti
«öit-büit» dep birdeme aituğa da auzy barmaidy. Aitsa, qasaqana synap
aitqandai bolady. Sağyn syndyrady. «Joqtyq jomarttyŋ qolyn
bailaitynyn» bile tūra oğan ne deidi?
Şəii oğan i̇eşteme demeuge bekindi. Aitsa, Tabai men Jüziktiŋ özi
aitsyn. Özi bir ūsaq mal tauyp ber dep, nede bolsa Kobzevpen aqyldasady.
Balasy üilengeli jatqanyn aitqanda, Kobzev kədimgi qazaq tuysqany
qūsap qūşağyn jaia ornynan ūşyp türegeldi.
– Mine, «Ornynda bar oŋalar» degen – osy. Qūdai bizdi būğan da
jetkizdi. Men orys qonağyŋa samogon jasaimyn, qazaqtaryŋa qatynym
kartop pisiredi, balalarym qolynan kelgen kömegin jasaidy. Saspa, bərin
jaiğastyramyz, – dedi dauryğyp.
Şəii köŋiline riza boldy, biraq dəl solai bola qūiatynyna birtürli
seniŋkiremedi. Öitkeni, joqşylyqtyŋ tamyry orys pen qazaqqa birdei
jaiylyp ketkenin közi körip jür ğoi.
Tabai ne der i̇eken dep Şəii bir kün kütti, kelmedi. İertesi kədimgidei
eleŋdei bastady: būğan ne körindi? Jüzik i̇ekeui kelise almai qaldy ma?
Əlde kömek berer jağdaiymyz joq dep Uialğany ma? Keş batqanşa kütti.
Kelmedi. İendi özi baruğa bekindi. Asyğys, alqyn-jūlqyn kiındi. İesikten
endi şyğa bergende, syrttan qūlağyna dabyr-dübir şalyndy. Jaqsybala
qainysynyŋ dausy. Köŋili köteriŋki kisiniŋ üni. Ne şyğaryn, ne
şyqpasyn bilmei bögelip qaldy.
– Ou, jeŋgem kiınip apty ğoi?! «Būlar kelmese, men olarğa özim
baraiyn» degen-au, sirə?
Qainysy döp basty. Şəii külip jiberdi.
– İendi qaşanğy kütem? Baryp, bəriŋdi bir qyraiyn dep i̇em.
– Sizge qalai bolsa solai kele saludan qorqyp, aldymen Kobzevke kirip
aqyldastyq, jeŋge. Būl özi – qūdaiğa qarağan orys. Qazaqtyŋ jağdaiyn
qazaqtan kem bilmeidi. Aitpaqşy, kidirgenimizdiŋ i̇eŋ ülken sebebi, myna
Tabai ağamnyŋ ūly Əben de üilenem dep qabattasyp jatyr.
– İe, ony nege aitpaidy? Jüzik menen ony nege jasyrady?
– Əŋgimeniŋ bar qyzyğy soda bop tūr ğoi, jeŋge. Əkesi men şeşesi de
keşe ğana i̇estip otyr. «Oralbek üilense, men de üilenem. Aita almai
Uialyp jür i̇em», – depti.
– Tipti jaqsy. İekeuiniŋ toiyn qosyp jasaimyz.
– O, auzyŋnan ainalaiyn jeŋgesi! Osyny sizge qalai aitarymyzdy
bilmei sastyq qoi. «Nege jağalasasyŋdar?» dep ūrsa ma dep bərimiz
qoryqtyq. Tabai ağam tipti men barmaimyn, əueli sender aityp köriŋder
dep, kelmei qala jazdady.
– Jüzik şe?
– O kisi: «Nege būryn aitpaisyŋ? Jibektiŋ aldynda meni jerge
qarattyŋ», – dep, ūlyna ūrsyp, balaŋnyŋ syryn bilmeisiŋ dep, odan Tabai
ağama ūrsyp, odan asyp bizge tiıse bastağanda zorğa toqtattyq.
– Jaraidy, zuyldatpa! Sonymen qalai kelistiŋder?
– Bəri oidağydai bolady, jeŋge. İerteŋ Kobzev, Səmen üşeumiz
Tyşqandağy ətiretke baramyz. Tekşe degen jailauda arqar, teke degeniŋ
örip jüredi deidi. Ətirette Kobzevtiŋ tanys kəməndiri bar körinedi, soğan
baryp aŋ atyp əkelemiz. İet tabylsa, basqasyn uaiymdamaimyz.
Şəiige būl söz əzil tərizdendi. Əitkenmen qūp kördi. Kim biledi,
kəməndiri küşti bolsa, qolynan kelip te qalar. Köpzip senimsiz sözdi
söilemese de kerek.
– İeki ūldyŋ toiyn qosyp jasau būryn-soŋdy boldy ma, joq pa, ony
bilmeimin. Biraq mağan qatty ūnap tūr, – dedi Tabai būl jağdaiğa öziniŋ
riza i̇ekenin bildirip.
Olar Tyşqan jaqqa ketkende, i̇ertesi keşkilik Kitiŋge Qamza keldi.
Keşki apaq-sapaqta amandasuğa kirdi. Aman-saulyq sūrasqan soŋ, Şəii i̇eki
ūldyŋ qabat üilengeli jatqanyn aitty.
– Oibai, mynauyŋ ülken jaŋalyq qoi!? İeki küieu, i̇eki kelin – odan
artyq qandai quanyş bolmaq? Kelgenim qandai jaqsy boldy. Tazabek tiri
bolsa, būl toidy qalai jasar i̇edi, dəp sondai i̇etip jasaimyz, qūdai
būiyrtsa. Qam jeme, bərine özim bas-köz bolam, – dedi basqarma bərin özi-aq
birden oilap-pişip.
– Ə, aitpaqşy, – dedi kenet i̇esine əldene tüsip, – toiğa tamaq tabarmyzau, ən-küisiz toi toi bola ma? Kisi jiberip, Qapez ben Qarataidy aldyrsam
qaitedi?
– Keler me i̇eken?
– Nege kelmeidi? Ölerdegi sözimdi aityp hat jazyp jiberem.
Şaqyratyn kisilerdi de tizimdep ber, bərin bir-aq bitirip kelsin.
Üiden şyğyp bara jatyp basqarma artyna būryldy. Birdeme aitqysy
kelip tūrğanyn tüsinip, Şəii betine qarady.
– Mynandai bir öleŋdi bilesiŋ be?
Köziŋ – qara, ağaştyŋ kömirindei,
Boiyŋ – tüzu, myltyqtyŋ temirindei.
Senimenen ötkizgen jarty künim,
Jamannyŋ öte şyqqan ömirindei.

– Ony nege aittyŋ? – Şəii ne aitpağyn seze tūryp sūrady.
– Sen sondai əielsiŋ! Sonan soŋ aittym. Meniŋ əielim üş qyz tuyp
berdi. Bes jyl boldy, bala kötermedi. «Mağan ūrpağymdy jalğaityn ūl
kerek. Sen bir üiim bolyp otyr, basqa əielge üileneiin», – dedim. Köndi. –
Sony aitty da, artyna qaramastan şyğyp ketti. Bəlkim, jaisyz söz i̇estip
qalam ba dep qaimyqty; bəlkim, men aitarymdy aittym, i̇endi sen oilan
degeni.

***
Jer betinde jaqsy adam köp bolsa, jaqsyny aŋsap nemiz bar, kez
kelgenimen köŋil jarastyryp ketpeimiz be? Orystyŋ bəri Kobzevtei
bolsa, on altynşy jyly qazaqty orys qasqyr şapqan qoidai qyrar ma
edi? Bəri adamnyŋ ala-qūlalyğynan. Tazabekti dəl Kobzevtei birde-bir
qazaq jaqsy körgen joq şyğar. İekeuiniŋ sonşalyq bauyrlardan beter
syilasuynda ne syr bar i̇ekenin bir qūdai bilmese, basqa i̇eşkim bilmeidi.
Ölgennen keiin de özgermei syilau tuğan bauyrdyŋ da qolynan kele
bermeidi.
...Kobzevter bir qūlja, bir tauteke əkeldi, basqarma bir jylqy berdi.
Aşty-toqty jūrt astatök jağdaiğa tap bolatyn boldy. Şəiiniŋ iştei
küdikpen kütkeni Ileniŋ arğy betinen kimder keletini i̇edi. Sonadaidan
saŋqyldap söilep kele jatqan Jomarttyŋ dausyn i̇estigende, qūlynynyŋ
ünin qūlağy şalğan qūla biedei ornynan tūra ūmtyldy. Jəmeş te, Qapez
ben Jibek te qasynda i̇eken. Otyz altydağy əiel dəl on altydağy qyzdai
qūldyraŋ qaqty. Qapez ben Jomart attarynan domalai tüsip, qūşaqtai
aldy.
– Bauyrlarym, bar i̇ekensiŋder ğoi! – dedi ərbirin aimalai qūşaqtap.
Jan-jağyna jaltaqtap, Şəii tağy bireulerdi izdedi.
– Ədilbek ağa auyryp jatyr i̇eken, Baiğabyl ağa men Qojabek ağa,
Samsaly – bəri tündeletip kep qalar, – dedi Jomart solardy joqtap tūr ma
degen oimen.
– Qaratai kele almady ma?
– Kele almady, – dedi Qapez kürsinip. – İendi ony köre almaimyz. Otyz
ekinşi jylğy aştyqta odan airylyp qaldyq.
– Qūdai-ai, qyrşyn ketken i̇eken ğoi?! İmany joldas bolsyn! Üilenip
pe i̇edi?
– Üilengen. Əke-şeşesi, əieli, i̇eki balasy – bəri Qytaiğa qaşyp bara
jatqan jolda Qaratai qaza bolypty. Ərkim öz basymen əure bop jürip,
saqtai almadyq. Onymen birge öner de öldi. Orny tolmaityn qaza sol
boldy.
...Ol toidy i̇eske alu sol kezdegi adamdardy aŋsau sekildi: tanauy
jelpildep, Əbenim üi bolyp jatyr degen quanyştan qysyq közderi şoq
şaşyp jürgen Tabai qandai i̇edi; qūdaidyŋ būğan jetkizgenine de şükir
dep, toidyŋ iesi i̇emes, kütuşi kelinindei jaipaŋ qağyp jürgen Jüzik
qandai i̇edi; toidyŋ bir jerinen tüitkil şyğyp qala ma dep, qaita-qaita
Şəiige jaltaqtap, bylai şyğa bere bir-birimen jaŋa köriskendei auyz
jalasyp tūrğan Jaqsybala qainysy, Səmen bauyry, solardyŋ anda-mūnda
jūmsağanyn adam sanap ardaq tūtqandai körgen Keŋesbeginiŋ külim qağyp
zyr jügirgeni qandai jarasymdy i̇edi? Oi, şirkin-ai, ötip ketken soŋ,
qymbat körine me, əlde şynynda da şattyqqa toly şaq pa i̇edi?! Orys
Köpziptiŋ qulana quanyp: «Vo!» dep barmağyn şoşaityp külgeni əli köz
aldynda.
Sol toida ğoi, basqarmanyŋ köŋilin anyq aŋğartqany. «Būl toidy biz
jasap jatqan joqpyz. Bəri seniŋ nietiŋnen. Sen sūlu əiel ğana i̇emessiŋ,
adamnyŋ bərin öziŋe yntyq qyp qūiatyn qūdiretsiŋ», – degeni. Şəii onyŋ
betine «O ne degeniŋ?» degendei qarağan. «Öitip qaramaşy kisige! Bərin
körip, bərin bilip qoiğandai qaraisyŋ. Adam qorqady», – degen tağy
qybyjyqtap.
Qairan Qapez-ai, onyŋ orny i̇erekşe i̇edi ğoi! «Ağanyŋ üii – aqjailau»
deidi ğoi qazaq. Ağasynyŋ üiine kelgen i̇erke inidei i̇emin-erkin jairaŋdap
edi. «Törkinine kelgen qyzdai qaitqym kelmeidi», dep i̇edi i̇eldi küldirip.
Jomart i̇ekeui bir-birimen əzildesip, i̇eldi de məz qyp, özderi de məz bop, alqa
otyrystyŋ səni bolyp i̇edi.
Tabaidyŋ kisi köŋilin taba qūiatyny boluşy i̇edi. «Qapezjan, Şəiiniŋ
üii – ağaŋ Tazabektiŋ üii. Olardyŋ ūly Oralbek üilenip jatsa, meniŋ
ūlym Əben de üilendi. Bir ağaŋnyŋ üiinde bolyp, i̇ekinşi ağaŋnyŋ üiine
qonbai ketkeniŋ qalai bolady? Bir-birimizdi künde körip jatqamyz joq,
balalarymyz künde üilenip jatqan joq. Şynymdy aitsam, əniŋe,
əŋgimeŋe qanbai qaldyq. Bügin keşke Jüzik i̇ekeumizdiŋ de şaŋyrağymyzdy
körseŋşi!» – dedi.
Ony Jaqsybala qainysy ilip əketip, ol da qonaqqa şaqyrdy. Aqyry
Qapez toidan keiin üş-tört kün aialdady. Jūmysym qaldy demei, basqarma
da birge boldy.
Jaqsybala qainysynikinde otyrğanda Qapez Qarataidy i̇esine alyp,
sodan üirengen ənim i̇edi dep, Şanşardyŋ «Syrğaly i̇erkem» ənin saldy. Ən
Qarataidy joqtatty. Qarataidy jūtqan aştyq söz boldy. Sonda otyryp
Qapez sol aştyq kezinde şyğarğan «Auyr kün-ai» degen ənin aitty. Ony
ən deu – az, mūŋ, zar deu – dūrys.
«Balalary airylğan anasynan,
Airylğan analary balasynan.
Jetim-jesir jalaŋaş aşyqqan soŋ
Sabannyŋ dən izdedi arasynan.

Aihoi, auyr gün-ai,
Jazatyn kün bolar ma bauyryŋdy-ai!
Aihoi, qazağym-ai,
Arylar kün bar ma i̇eken azabyŋnan-ai!?

Küniŋ qaida keşegi ən izdegen,
Sairandap at üstinde sən izdegen?
Qara tünge tap boldyŋ kündiz-tüni,
Ininen sūr tyşqannyŋ dən izdegen».
Jylt i̇etken jūldyzy joq qaraŋğy tün Şəiiniŋ köz aldyna keldi. Apta
boiy bir tüiir tatpağan adamğa kün men tünde qandai aiyrma bar? Onyŋ
közi qara tünek körden basqa neni köredi?
– Aituğa da, tyŋdauğa da tym auyr i̇eken, – dedi basqarma közin sürtti me,
uqalady ma, alaqanymen betin birtürli üikelei sipap.
– Meniŋ aqylymdy alsaŋ, Qapez, būl əniŋdi i̇el aldynda aita bermeşi.
Köre almai jürgen bir dūşpanyŋ auyr kündi öz basyŋa ornatyp jürer.
– İə, – dedi Şəii qūptap. – Söitedi.
Sodan keiin bəri bir-biriniŋ betine qarai almai, közderimen jer şūqyp
biraz otyryp qaldy. Ol tynyştyqty tynyş otyra almaityn Tabai tağy
būzğan.
– Sen, Qapez, tyşqannyŋ ininen dən izdegendi aitasyŋ, al biz
tyşqannyŋ özin izdep, özin jedik, – dep saldy.
– Qoişy qaidağyny aitpai! Tyşqan
otyrmysyŋ? – dep, Jüzik əzil namys jasady.

jegen

Tabai

atanğaly

Tabai biraq qyŋq demedi.
– Şyndyq adamğa ūnamağanmen, qūdaiğa jağady. – Saidyŋ auzynan
suyr ūstap əkelgenimde, sary qazy jegendei qūşyrlanğandaryŋdy qalai
ūmyta qaldyŋdar? – dep, tipti ərige baryp toqtady.
Tabaidyŋ onysy ras i̇edi. Əuelgide Oralbek pen Keŋesbek i̇eşkimge
aitpai, attyŋ qūiryğynan qyltūzaq jasap alyp tyşqannyŋ inine salyp
jürdi. Qytaiğa bosyp bara jatqan aş-jalaŋaş jiılei bastağan soŋ, bireumireu balalardyŋ özin jep qoiyp jürer dep qauiptenip, Tabai özi
balalardy bastap tau-tasty aralap kezetin bolğan. Ölgeli jatyp ta Uiatyn
oilaityn qazaq tyşqan jegenin bir-birinen jasyrady. Tünde qainatyp,
tündeletip jeitin. Ūstağan tyşqandaryn özine, Təuirbekke, Kenjeğarağa,
Şəiige – tört üige Tabaidyŋ özi teŋ bölip taratatyn. Anda-sanda qūian
ūstasa, künde qūian jep jürgendei, ony jariiälap aitatyn.
Qatty aşyqqannan otyz i̇ekinşi jyldyŋ qysynda Kobzev tūqymdyq
kərtöşkesin de jep qoiyp, köktemge salym qatty qysyldy. Közi
şüŋireiip, qabağy üŋireiip, qatty jüdedi.
Kenjeğara men Təuirbek otyz i̇ekinşi jyldyŋ kökteminde Köktaldan i̇eki
kök i̇esek minip keldi. Sol i̇eki i̇esek jaz boiy biraz üidi asyrady. Qoly ismer
Kobzev būrynğy at arbasyn i̇ekige bölip, odan i̇eki döŋgelekti i̇eki arba
jasady. Ondai arbany kötek arba deidi i̇eken. İeki i̇esekti i̇eki arbağa jegip
alyp Kobzev bala-şağasymen, Kenjeğara men Təuirbek, Səmen, Əben, Qali,
Oralbekti i̇ertip – bəri taŋsəriden on şaqty şaqyrym ördegi Aiaqsazğa
ketedi. Tabai bir dağar tauyp berdi, tağy üş kenep qap alyp, bəri
Aiaqsazdyŋ suynan balyq süzdi. Əueli taiaqpen şymnyŋ tübin, sudyŋ şöp
basqan jağasyn türtkilep ürkitip, dağar men qaptyŋ auzyn kerip süzip
alady i̇eken. Ūsaq-ūsaq qara balyq soğan qaptap tüsetin körinedi. Sasyp
ketpesin dep, ūstağan balyqtaryn tūlypqa, könekke su toltyryp, soğan
salyp əkeledi. Ony qalai qainatudy, qalai quyrudy Kobzevtiŋ özi men
əieli būlarğa i̇erinbei üiretedi.
Küzde Aiaqsazğa qar tüsti. İendi balyq ta, tyşqan da taptyrmaityn
boldy. Sol kezde Şəii qatty sasty. Balalarğa beretin bidaiy da, qara suğa
qainatyp beretin qalaqaiy men jalbyzy da bitti. Osy jağdai jalğasa
berse ūzamai özi de, balalary da öletinin bildi. Ölmeudiŋ amalyn küni-tüni
oilap taba almady. Bala-şağa oinau tügil jüruden qaldy. Özi de közi
qarauytyp, qai jerde birjola jyğylady i̇ekem dep küdiktene bastady. Küni
boiy jatyp-jatyp, keş bata dalağa şyqty. Baltany zorğa köterip, itiniŋ
qasyna keldi. Aryğan, qūr sülderi qalğan Aqtös qūiryğyn būlğaŋdatty.
Əzirşe i̇ekeumiz de tirimiz ğoi dep tildesken tərizdi. Küdiktenbedi, qaşpady.
Baltany yŋğailap, i̇eki oqtaldy, biraq ūra almady. Qoly batpady. «Jeti
qazynanyŋ biri deuşi i̇edi, kiesi ūrar» dep oilady. Üige qaita kirdi.
Közimen tintip, üi işindegi mülikterdi şetinen tügendep şyqty. Bügin
emes, biraq ne i̇erteŋ, ne odan arğy küni ne özin, ne balalardy ölim kütip
tūrğanyn jüregimen sezdi. Sol sezigi anyqtalğandai əueli Oralbegi, sonan
soŋ Keŋesbegi men Gülsəni birdei auyryp qaldy. Bastaryn kötere almai,
erteli-keş tek jatady, yŋyrsidy. Keŋesbegi azdap isine de bastady. Ol –
ölimniŋ jaqyndağan belgisi. Ana jüregi ümitten göri küdiktiŋ beleŋ alyp
bara jatqanyn sezdi. İeŋ aqyry balalardan būryn özim ölsem i̇eken, olardyŋ
ölimin körmesem i̇eken dep tiledi. Öz i̇etin balalaryna tiridei özi bölip bere
alsa ğoi, şirkin!
Kenet közi i̇enesi astyna töseniş i̇etetin tulaqqa tüsti. Quanyp ketti.
Aqyl-esi orala bastady. Tazabektiŋ tony bar. Aitpaqşy, qamşysy da bar.
Bəri jeuge jaraidy. Ornynan ūşyp türegeldi. Dereu qyryqtyqty izdedi.
Bar i̇edi, biraq taba almady. Qoi qyryqpağaly qai zaman? Bir qaltarysta
qalğan bolu kerek. Tintip jürip, aqyry tese bop qalğan qaişysyn tauyp
aldy da, dereu tulaqtyŋ oidym-oidym bop qalğan qylşyqtaryn qyrqa
bastady.
Boiyna küş bitti. Ölmeitindei ümit oraldy. Tulaqty tyqyrlap bitken
soŋ, pyşaqpen tört-beske bölşektedi. Sumen əbden judy. Sonan soŋ
ūsaqtap turady. Üş balasyna bir-bir uystan, özine jarty uys dep törtke,
böldi. Basqalar şe? Olar öle bere me?
«Qoi, bir şökimnen bolsa da bölip jer. Tulaqtyŋ bir böligin tügel
qainataiyn» dep şeşti. Ot jaqty, qazanğa su qūidy. Kespedei tilingen
tulaqtyŋ tilim-tilimin tün işinde qainata bastady. «Şirkin-ai, bir tüiir
mai bolar ma i̇edi!» – dep armandady. Sonda sorpanyŋ dəmi kirer i̇edi.
Qatqan tulaq jūmsarsyn dep, qazanğa otty lapyldatpai, baiaulatyp, azazdan jaqty. Qazan auzynda otyryp qalğyp ketken i̇eken, tüsine toi kiripti.
Kimniŋ toiy i̇ekenin dəl bilmeidi, Qapez, əiteuir, ən aityp otyr i̇eken. Ən
tyŋdağan jūrt Bəkendi üige kirgizbeidi. Ol men de aitam, üige kirem dep
bolmaidy. «Anany kirgizbeŋder!» dep, Şəii tūra jügiredi. Jyğylyp qala
jazdaidy.
Ūianyp ketti. Oty öşuge səl qalypty. Tulaqtyŋ bir tilimin alyp tistep
körip i̇edi, kədimgidei bylbyrap, jeuge jarap qalypty. Sodan keiin ot
jaqpai, qazannyŋ üstine Tazabektiŋ tonyn jaba saldy. Byğyp jatsa, tulaq
bylqyp jūmsara tüser. Balalary ūianğanşa babyna keler dep kütti.
Östip ömir sürip jatty. Bir küni tün jarymda bireu i̇esik qaqty.
Balalary ūiana qoimady. Nede bolsa dep, i̇esikke özi bardy. Dausyn
şyğarmai, bosağany ədeii tyqyr i̇etkizdi.
– Şəii, men ğoi, – dedi Kobzev.
Kenep qapqa orağan siyrdyŋ san i̇etin əkelipti.
– Balalarğa aitpa, tünde pisir de, qalğanyn i̇eşkim körmeitin jerge
tyğyp qoi. Şetinen talğajau qylarsyŋ. Jan balasyna sezdirme.
Ol şyğyp ketisimen Şəii şiki i̇etten bir tistep şainady. Tūla boiyna
tarağan nər əlemdegi i̇eŋ dəmdi astyŋ söli i̇edi. İettiŋ iısinen i̇elitip basy
ainaldy. Biraq bireu bilip qūia ma degen ürei dereu i̇esin jiğyzdy. İesikterezeni qymtap ot jaqty. Qazanğa su toltyryp, i̇etti molyraq saldy.
Pisken i̇etti törtke bölip, bir böligin dastarqanğa orady da, qalğan üş
böligin qalğan üş üige rettep qoidy. Birer künnen keiin Kobzev tağy tün
işinde i̇esik qaqty. Tağy i̇et əkep berdi.
Ertesi tüs aua bere auylğa üş salt atty sap i̇ete qaldy. Üşeui auyldy
üş jağynan tinte bastady. Şidem sary jigit Şəiige keldi de, bosağadan
attağan boiy aŋyryp tūryp qaldy.
– Kel, törge şyq, – dedi Şəii bet-jüzine zer salmai.
Jigit tūra berdi. Şəii onyŋ jüzine amalsyz qarady. Bir jerden körgen
adam syiaqtanady. İesine tüsire almai aŋ-taŋ küii jigitten köz almady.
– Şəii apa, – dedi jigit bir-eki attam jaqyndap. – Men Amalbaidyŋ
balasymyn ğoi. On altynşy jyly i̇esiŋizde me, ar jaqqa birge ötip, ber
jaqqa da birge kelmep pe i̇ek?
Mūnymdy bireu i̇estip qoimady ma degendei jigit jan-jağyna
jaltaqtady.
– İe, janym, sen be i̇ediŋ? Bəse, qaidan kördim dep şyramytyp tūrsam.
– Apa, biz siyr ūrlağan bireudi izdep jürmiz. Küdigimiz boiynşa,
kolhozdyŋ siyryn osy Kitiŋ, Sarybel, Şejin, Būrqan auyldarynyŋ
birinde soiyp alğan bolu kerek.
Şəii səl ündemei qaldy da, bərin boljamdai qoidy.
– Mūnda ondai küdikti kisi joq, – dedi kesimdi ünmen. – Bir siyrdy
bütindei tyğyp jeu bir kisiniŋ qolynan kele qoimas. Tize bükseŋşi,
Tazabek ağaŋnyŋ üii ğoi, – dedi.
– İə, apa, ağanyŋ qaza bolğanyn i̇estidim. Əkem aitty. Qaza qaiyrly
bolsyn. Men i̇endi körşi orysyŋyzdy tekserip şyğaiyn. Qyzmettiŋ aty
qyzmet. Üş kisimiz. Üşeumiz de bir-birimizden saqtanamyz. Kimniŋ işinde
ne jatqanyn kim bilsin.
– Onyŋ ras, şyrağym. Jür, körşinikine birge baraiyq. Būlar bir öte
qaiyrymdy adamdar. İet jemeidi, şöp jeidi. Sol şöpterin bizge de berip
qarailasyp tūrady.
Būlardy körip, Kobzevtiŋ öŋi qaşyp ketti. Qaita-qaita Şəiige
jaltaqtai berdi.
Jigit orysşağa jymdai i̇eken. Üidi-üidi tügel tintip kele jatqanyn
aitty.
– Būlar tügel qazaqşa biledi, – dedi Şəii sözge aralasyp. – Nemereleri
qazaq mektebinde oqidy. Mynau otağasy – Tazabek ağaŋnyŋ dosy. Jaŋa
aittym ğoi, biz i̇et jep jürgenniŋ özinde būlar şöp jep jüretin, əli sol.
Ūrlyq jasaityn jandar i̇emes.
– Jaraidy, apa. Bizdiŋ qyzmet solai. Barlyq üidi tügel tintip şyğu –
mindet. Sondyqtan men būl üidi de qarap şyqtym dep sanaimyn.
Sau bolyŋyzdar!
– Sau bol, ainalaiyn!
Kobzev tilin jūtyp qoiğandai tük söilei almady. Tek tekseruşi
şyğyp ketken soŋ ğana öne boiyna jan kirip, oryndyqqa sylq otyra ketti.
– Uh! Ölgen jerim osy ğoi dep i̇em. Əi, Şəikentai-ai, sen kirip
kelgende, «əi, qūrydym, kuə bolady-au!» – degem. Bir öltirip, bir tirilttiŋau!
Ötip ketken soŋ, sonyŋ bəri bügin körgen tüstei. Kimniŋ de bolsa ömiri
dardyŋ jibine iluli tūrğandai kün i̇edi.
Bir küni Oralbek pen Keŋesbektiŋ öŋ joq, tüs joq zəreleri ūşyp
kelgeni əli i̇esinde.
– Apa, Qaramendeniŋ belinde balasyn qūşaqtağan bir əiel jatyr.
Qatyp qapty! – degen közderi şarasynan şyğyp.
Balalar şoşidy dep, Tabai bir özi baryp kömip kelgen. Teriskeiden
jan sauğalap Qytaiğa qarai qaşqan jaiau bosqynnyŋ köbi Kitiŋge jeterjetpeste əli qūryp jyğylatyn. Sonyŋ köbin Köbzip pen Tabai töbetöbeniŋ jūmsaq jerine kömip, betterin jasyrdy. Basqa jūrt tuğan balasyn
sanap jatqanda, qazaq baiğūs ölgenin sanap jatty. Aqyry sanynan
şatasty. Öitkeni tiri qalğanynan ölgeni köp bolyp ketti. Sanaityn da
adam sanauly qaldy.

***
Köközek köktem i̇edi. Kitiŋniŋ qoinau-qoinauynda
qystai qar
jatqanmen, küngeii kögerip, ūsaq mal kök qualai bastağan. Şəii nege
öitkenin özi de bilmeidi, kenet ainağa qarap tūryp oilanyp qaldy.
Keŋqabaq, jazyq maŋdai, piste mūryn, jaitaŋ köz, süiir iek, süikimdi auyz
– ədemi əielge tənniŋ bəri bar. Tek soğan süisinetin, ie bolatynTəiken joq.
Tün balasy aŋsap ūianğan omyrauyn öziniŋ əli öle qoimağan aqyl oiy əreŋ
juasytady. İesi joq bedeu ədemilik!
Aiaq asty mektep derektiri audanğa barasyŋ, ozat mūğalimderdiŋ jiyny
bolady dedi. «Oibai, qorqam, jolda qasqyr jep qūiar», – dedi şynyn
aityp. «Basqarma at beretin boldy. Özi jəne birgədir üşeuiŋ barasyŋ».
Basqarma men birgədirdiŋ bireui jep qoimasa, qasqyr jei qoimas», – dedi
əzilge de, i̇eskertuge de beiim jūmsaq dauyspen.
Seziktendi. Biraq bas tartuğa sebep tappady. Üşeui Köktalğa kelip, bir
taranşynyŋ üiine tüsti. Ūiğyrlardy ol kezde bəri solai ataityn. Ol bir
qalbalaqtağan aqjarqyn kisi i̇eken. Auqatty adam i̇ekeni üi-jaiynyŋ keŋmoldyğynan da körinip tūrdy.
– Qūrban aka, sen bizge lağmanyŋ men mantyŋdy jasa, ana birgədir
bauyryŋ bir qoiyn soiyp əkelgen, ony biz ketken soŋ öziŋ bala-şağaŋmen
jersiŋ, – dedi basqarma külip.
– Qūp! – dep, taranşy da küldi.
Basqarma men birgədir birge, Şəii jeke bölmege jatty. Aldyn ala
oilastyrğan jağdai i̇ekenin Şəiiniŋ işi sezdi. uiat pen nəpsi i̇ekeui de qatar
ūiandy. İesikti ilip alğysy keldi. Amalyn taptym dep oilady. Biraq i̇esiktiŋ
ilgegi joq bop şyqty. Amal joq, basqarmanyŋ qaşan kelerin kütui ğana
qaldy. Ary kütti, beri kütti. Ary aunady, beri aunady. Üi dep aitam, büi
dep aitam dep birese aşulandy, birese oğan aqyl aitqysy keldi. Biraq
birde bir oi köŋilinen şyqpady. Aqyry özine özi aşulandy. «Sonşa mağan
ne körindi? Kelse, keudesinen iterip jibermeimin be?!» dep kijindi. Əlde
tebem be? Öitkeni Uiat bolatyn şyğar. Əiel i̇erkekti teppeidi ğoi? İendi
qaitedi? Köne me? uiattyŋ kökesi sonda bolmai ma? «Alam. Üilenem» degen
mūğalimge könbegende, almaityn, əieli bar basqarmağa köne me? Qūdai-ai,
endi qaitedi? Qarabet bolatyn boldy-au!?
Şəii özimen özi ūzaq arpalysty. Basqarma biraq kelmedi. Alysqan oidy
aqyry ūiqy jeŋdi.
Tüs körip jatyr i̇eken. Şuaqty jazdyŋ jaimaşuaq kezi bolsa kerek.
Qoŋyr jel qoiny-qonyşyn aralap, qaita-qaita omyrauyn aşa berdi.
Etegine əldene oralğandai boldy. Omyrauyn qausyra bergende, qoly
bireudiŋ qolyna tidi. Öne boiy ört tigendei dür i̇ete qaldy. Əlgi qol, əlgi
alaqan qoinyn boilap bara jatqan soŋ, şap berip ūstai aldy.
– Şoşyma! Men ğoi, – dedi basqarma dəl tamağynyŋ astynan i̇entigip.
– Mūnyŋ ne? Qoi! uiat bolady.
– Bolmaidy. Qaqpaşy qolymdy! Aittym ğoi, men əielimmen
keliskenmin. İekeumiz üilenemiz. – İentigip, i̇esin joğaltqan qūiyn i̇erkek
tösek ornyn tik köterip əketkendei boldy. Jerde de i̇emes, kökte te i̇emes,
Şəii qūiyn qūbyjyqtyŋ qaqpanynda qimyldai almai qaldy. Tek būl iske
meniŋ i̇eş qatysym joq degen adamşa i̇eki közin tars jūmyp aldy. Təninen
qaşqan Uiat körpe işinde tūnşyğyp jatty.
Ertesi jiyn audandyq keŋsede ötti. Öktəbir audanyna qarasty
auyldardyŋ i̇eŋbek ozaty bolğan əielder ğana şaqyrylypty. Basqarma men
birgədir syrtta qalyp, jiynğa Şəii özi ğana qatysyp şyqty. Būl kün
əielder merekesi dep jariiälanypty. Audan basşysy ər əielge bir-bir
dəpterden syilyq ülestirdi. Oğan bəri at mingendei əserlendi.
Jiynnan şyqqan Şəii syrtta birgədir men Bəkenniŋ əŋgimelesip
tūrğanyn kördi. Jaqyndaryn da, jaqyndamasyn da bilmei, i̇esik aldynda az
sət dağdaryp qaldy. Öz betinşe kete bereiin dese, qaida bararyn da
bilmeidi. Nede bolsa dep, qaitadan keŋse işine kirip ketuge bekindi. Audany
bölek, auyly bölek, būl pəle mūnda qaidan jür dep oilady. Türin
körgennen tūla boiy türpidei jiyrylatyn bolypty. Qaida bararyn
bilmei, ūzyn dəlizben betaldy jüre bergen. Birgədir quyp jetti.
– Basqarma hatşyğa kirip ketip i̇edi, – dedi jan-jağyna alaqtai qarap.
– Bəken mūnda neğyp jür?
– Ol qazir Aqjazyqta basqarma ğoi.
– Qaşannan beri?
– Kitəpbek qaitys bolğan soŋ, sony qoiğan.
– Ol būl jaqtyŋ adamy i̇emes qoi?
– Audannyŋ basşysy – sol jaqtyŋ jigiti. Sizdi Bəken jaqsy tanimyn
deidi. «Səlem aita bar, basqarma ölimge barsa da, jiynğa kelse de
janynan tastamaityn bolypty ğoi», – dedi.
– Sen ne dediŋ?
– Audan: «Ozat əielderiŋdi əkel», – dedi, əkeldik. Sen de ozat
əielderiŋdi əkeldiŋ ğoi», – dedim.
Sol arada basqarma da şyqty. «Jüriŋder, dükennen azdağan səlemsauqat alaiyq ta, qaityp keteiik», – dedi asyğystyq tanytyp.
– Qonsaq qaitedi? – dedi birgədir birtürli bosaŋ dauyspen.
– «Köktemgi i̇egiske əzirlik naşar», – dep jatyr hatşy. Qyryna ilinip
jürermiz, bəlesinen aulaq.
...Būdan ary ne bolaryn Şəii boljai almady. Biraq bolar is boldy.
Jalğasa ma, joq pa, ony da aita almaidy. Bir şaitan: «Endi şeginetin
jeriŋ qalğan joq», – dese, bir şaitan: «Kökeiindegi isti jüzege asyrğan
soŋ, i̇endi sağan basqarma i̇enjar qarai bastar», – deidi. Sony rastağandai,
basqarma Kitiŋge kelmei ketti. Özi kelmegenmen, ūiqydağy jyrtqyşty
ūiatyp ketti. Ony tizgindeuge Şəiiniŋ şamasy jete me əlde degenine köne
me?Bozbala Oralbegin, boijetip qalğan Gülsənin, kişkentai Keŋesbegin
aştyqtyŋ aranynan otyz i̇ekinşi jyly köne tulaq pen Köpziptiŋ ūrlap
soiğan siyry qūtqaryp qalğan. Men ölsem de, balalarym aman qalsa i̇eken
dep tilegen sonda. İendi būğan bala ğana i̇emes, bai da kerek bolğany ğoi?
Qazir Oralbeginiŋ öz otbasy otau üii bar, Gülsəni əne-mine onjyldyqty
bitirgeli otyr, Keŋesbegi qūdai būiyrtsa, bozbala boldy. Būryn olarğa
aitqanyn istetse, i̇endi būl olardyŋ aitqanymen sanasady. Öitpese, özi
qūrap kelgen otbasyn özi küiretip almai ma? Qoi, qūrysyn! Joq jerde öz
balalarymen arazdasyp qalar. İeŋ dūrysy əueli Jüzikpen aqyldasqany.

***
Mektepke kelgen Şəii aldynan şyqqan əieldiŋ jüzinen əldebir
jügirip ötken jūmbaq özgeristi aŋğardy. «Qūdai-ai, bilip qoiğan ba?» – dep
qorqyp ketti. Artynşa əieldiŋ bet əlpetinen ürei kördi. Taŋdanyp, betine
sūrauly keskinmen qarady. Əiel sybyr i̇etti:
– Basqarmany alyp ketti.
– Kim?
– Inkibidiniŋ adamdary.
Bireu i̇estip tūrğan joq pa dep, i̇ekeui de jan-jaqtaryna alaqtady.
«Qūdai bizdi qūp körmegen i̇eken», – dedi üreilenip tūrsa da iştei tipti
quanğandai da bolyp.
– Ne üşin? – dep qaldy Şəii oilanbastan.
Ana əiel sony da bilmeisiŋ be degen kisişe betine ajyraia qarady.
– Ne boluşy i̇edi? Halyq jauy bolğany üşin de.
– İendi ne bolady?
– İendi jaqsy bolady.
Əiel mūny əjua qylyp tūrğandai körindi.
– Ornyna birgədir basqarma bolypty. İendi sonyŋ aitqanymen jüremiz.
Şəii būl aradan tez ketuge tyrysty. Əieldiŋ əlgi sözi «Endi senimen
birgədir jüredi» degendei əser qaldyrdy. Adamnyŋ özin de, sezimin de
təlkek qylğan zaman-ai!
Üige kele jatyp öz oiynan öziniŋ üreii ūşty: toiğa bergen jylqysy
basyna pəle bolğan joq pa i̇eken? Sony oilauy-aq mūŋ i̇eken, öne boiy
toŋazyp qūia berdi. Onyŋ kesiri Oralbegine tiıp jürmese jarar i̇edi! İeki
ūlğa ūlan-asyr toi jasady dep, əldekimniŋ işi küidi-au, qaitse de. Qūdaiau, ne bop ketti, quanğany da qylmys, qaiğyrğany da qylmys. Kim körip
qoiğanyn da bilmeisiŋ, kim aityp qoiğanyn da körmeisiŋ. Ərkimdi aŋdyp
jürgen bir ürei bar, əiteuir.

***
Oilap otyrsa, i̇el de, i̇elmen birge būl da Təiken ölgeli üş ülken
kezeŋnen ötipti. Alğaşqysy – aşarşylyq. Odan keiingisi – «halyq
jaularyn» qyru, sonan soŋ – soğys. Osynyŋ üşeuin de körmei ötken
Tazabek qaita baqytty ma dep te oilaidy.
Aşarşylyqtyŋ i̇eŋ auyry – otyz i̇ekinşi jyl. «As tūrğan jerde auru
tūrmaidy» deitin qazaq qatty qyryldy. On alty jyldan keiin on
altynşy jyl tağy qaitalandy. Ol jyldyŋ qyrğynynan qazaqty qorğap
qalğan ökimet i̇endi özi qyrdy. Aqyly jetpedi me, əlde qulyğy ma, malmen
jan bağyp otyrğan jūrtty malsyz qaldyrdy. Aşyqqan adamdy aqyl i̇emes,
aşyqqan sezim bileitin bolu kerek, Şəii özi körmese de adam i̇etin
jegender boldy degendi talaidan i̇estidi. Būl jaqtyŋ adamdary, jaqyn jer
bolğandyqtan, Qytaiğa üdere ötip jatty. Otyzğa juyqtap qalğan üiden
Kitiŋniŋ özinde jeti-segiz-aq üi qaldy. Jeke şaruaşylyq bola almağan
soŋ, aqyry būlardy Ülkenağaşqa qosyp jiberdi. Kitiŋ jeke brigada
bolyp qaldy.
Basqa jerdi qaidam, Kitiŋde bala köp qyryldy. Aigün dəl otyzynşy
jyly törtinşi balasyna bosanğan, sol ğana aman qalyp, qalğan üielmelisüielmeli üşeui bir aptanyŋ işinde birinen keiin biri ketti. Qūdaiğa təubə,
qainysynyŋ sodan keiin tuğan i̇eki ūl, i̇eki qyzy bar.
Aştyqta bir ūl, bir qyzynan Səmen de airyldy. Ağyntai bauyrymnyŋ
aty öşe me dep, Şəii qatty qaiğyrdy. Balalary ölse de, Səmenniŋ özi
ölmese i̇eken dep oilady. Ol aman bolsa, tağy balaly bolar degen
dalbasasy şyğar. Qūdai sol tilegin bergen siiäqty: qazir i̇eki qyz, bir ūly
bar.
Təuirbek pen Aişa da bir ūl, i̇eki qyzynan airylyp, baiağy Tazabek
araşalap alatyn Qalidyŋ betine qarap qaldy. Ol jaqsy i̇erjetip, üilenip,
aştyq jyly ol da i̇eki qyz, bir ūlynan airyldy. Artynan əieli de öldi.
Qaita üilendi. Soğysqa deiin i̇eki qyz, bir ūl süiip, soğystan keiin tağy bir
ūl, bir qyz süidi. Küni büginge deiin qaraiyp qasynda jürgen – jalğyz sol.
On altynşy jylda da, otyz i̇ekinşi jylda da ölgen qazaqtyŋ dəl
esebin alğan i̇eşkim joq. On altynşy jylğy qyrğyn albandy ğana
şarpysa, otyz i̇ekinşi jylğy aştyq bükil qazaqty baudai tüsirdi. Sol i̇eki
qyrğynnan da aman qalğanyna qarağanda qazaqtyŋ yryzğysy əli
tausylmağan. Bolaşağy bar.

***
Otyz jetinşi jyldyŋ səuirinde basqarma qamaldy, sol küzde Qapez de
ūstalypty degendi i̇estidi. Dünieniŋ diırmeni teris ainalyp bara jatqandai
boldy. Qoryqqan jūrttan aqyl qaşady i̇eken, jinalysta kösemderdi
jabyla maqtağanmen, i̇eşkim bir-birimen oŋaşada syrlaspaityn boldy.
Bireuge syr aşu öz basyŋdy qaqpanğa tyğumen birdei i̇edi. Ənşeiinde
əziliŋdi kötere almai kek saqtaityn bətşağarlar oğan bermei, bireuge şai
berip jatqanyŋdy bilse, ana i̇ekeui auyzjalasty dep jazyp jiberetin. Al
basşylar halyqtyŋ bilimdiligin qalai paidalansa, qaraŋğylyğyn da solai
paidalanyp baqty. Sol kezeŋde Şəiiniŋ janaşyry Jüzik qana i̇emes,
Aigün de boldy. Ol abysyny atyna sai aiy men künindei, dəl bir
siŋlisindei qormaly boldy. Sözin de bağyp, qabağyn da bağyp, qisynsyz
bir söz aitpai, keleŋsiz bir qylyq körsetpei ötti. Ony oilasa, omyrauy
meiirge tolyp ketedi. Jürgeni, tūrğany, söilegeni – bərin qoişy, betiŋe
qarap jymiğany-aq jetip jatuşy i̇edi. Keudeŋe künniŋ səulesi tögilip
ketkendei, sen de köŋildenip sala beretinsiŋ. Jaqsynyŋ bərin jerdiŋ asty
jūtyp jatqandai, tegi.

***
On altynşy jyl üşin patşa ükimetin, aşarşylyq üşin keŋes
ükimetin kinəlasa da, soğys üşin Şəii ükimetti öite almaidy. Ol da
qyrdy, būl da qyrdy, biraq i̇eldi qorğau – i̇er azamattyŋ oilanbai ölimge
baratyn boryşy. Jaudy öltirem dep barğan adam jaudyŋ özin de
öltiretinin bilip barady. Bilip tūryp bet būqpau – atadan qalğan namys.
Balasy Oralbek, Keŋesbek, bauyry Səmen, Əben, qainysy Jaqsybala –
sol namystyŋ qūrbany boldy. Olardyŋ ölimi – ūrpağy üşin i̇elmen jerdi
süiüdiŋ ülgisi, al ana üşin öle-ölgeninşe ökiniş.
Batyr men qorqaqtyŋ arajigin aşqanmen, soğys i̇eşqaşan adam
balasynyŋ bar mümkindigin aşa almaidy. Qaiğy jeŋgen i̇eldi de, jeŋilgen
eldi de basar. Demek, i̇eki jağy da japa şegedi. Adamdar japa şegip jatqan
jerde adamgerşilik
ardaqtalmaidy. Adamnyŋ qūdai bergen ömirin
qūdaidyŋ özi ğana aluy kerek.
Elmen birge soğystyŋ zardabyn Şəii de keşti. Bireulerden ölidei,
bireulerden tiridei airyldy.
Oralbektiŋ alğany Aqjazyqtyŋ qyzy i̇edi. On segizinde kelin bop tüsti.
Oralbek maidanğa ketkende ūly Nūrbek i̇eki ailyq qana bolatyn. Qyryq
ekinşi jyly Oralbektiŋ qara qağazy keldi. Qyryq altynşy jylğa deiin
kelini qolynda boldy. Tübi onyŋ tağy bireudi tabatynyn Şəii bildi. Tek
balalardy birge alyp ketem demese i̇eken dep tiledi. Aqyry kelini,
artymnan quyp kele almasyn degen adamşa, qys işinde qaşyp ketti. Jaz
şyğa ata-enesimen, küieuimen aldyna keldi. «Balalar kelip-ketip jürse»
degen tilek aitty. Şəii kelisti. Baryp-kelip jürgenmen, balalar əli künge
deiin Şəiiniŋ üiin öz üii sanaidy.
Keŋesbegi qyryq birdiŋ kökteminde on alty jastağy Ainagülge üilendi.
Ol soğysqa ketkenşe əieli bala köterip ülgermedi. Ainagül dese degendei
ədemi i̇edi. Soğys aiaqtalğanda jiyrmağa şyqty. Kelini qyryq jetinşi
jyldyŋ küzinde kolhozdyŋ jūmysynan qoly bosap üige oraldy. Jüzi
synyq, biraq denesi tolysqan tərizdendi. Keşkisin tamaq jasap jürip
qaita-qaita tysqa şyğa berdi. Şəii sodan küdiktendi. Öne boiyn aşu
biledi. Birjola kelmeitin öldige sanağany ma balasyn? Küder üzgen ğoi?
Kelini üige tağy kirdi, tağy şyqty. Şydamy tausyldy. Özin özi
sabyrğa şaqyryp körip i̇edi, basyn keulep alğan aşu basyla qoimady.
Şapanyn jamyldy da, syrtqa şyğyp ketti. İeki keştiŋ arasy bolsa da, arUiatyn şüberekke tüiip, Tabai men Jüziktikine keldi. Būl beiuaqytta
kelisiniŋ beker i̇emesin i̇ekeui de sezdi.
– Balalar, sender ana bölmege baryŋdar, Şəii apalaryŋ şəi işsin,
mazasyn almaŋdar! – dedi Jüzik oinap jürgen nemerelerin törgi üige
tyğyp. Balalarmen birge Tabai da ketti.
– Ainagül i̇ekiqabat bolyp qalğan siiäqty, – dedi Şəii Jüzikke işine
syimağan küdigin biraq aqtaryp.
– Şəi iş, – dedi Jüzik i̇eşteŋe i̇estimegen adamşa.
– Jüzik, men sağan ne aityp otyrmyn? İestimediŋ be?
– İestidim. Özi ne deidi?
– Söileskem joq, sūramadym. Jerik i̇ekenin jaŋa ğana bildim.
– Ne istemek oiyŋ bar?
– Bilmeimin. Sony senimen aqyldasqaly keldim.
– Aqyl da, Uiat ta adam siiäqty ol da azady i̇eken, Jibekjan. Bərimiz
azğyndap baramyz ba, əlde bir-birimizdi tüsinbei baramyz ba, bile almai
basym qatty. Səmenniŋ əieli de solai.
– A-a?
Tilderi aiaqasty bailanyp qalğandai, i̇eki əiel bir-birine qarai da almai
melşiıp qalysty...
Sony da bastan keşti būlar.
Ainagül de, Səmenniŋ əieli de qyz tudy.
...Nərestede ne künə bar, tyrbaŋdap tirşilikke talpynady. Ol əjelep
jügirip jürgende, Ainagül aitpai, dəneŋe i̇etpei, əldebireumen qaşyp
ketti. Keŋesbektiŋ qyzy dep, balany bauyryna basyp Şəii qaldy.
Oralbektiŋ i̇eki balasy men Keŋesbektiŋ qyzyn bağyp-qağu Şəii üşin azap
bolmady, olar i̇eki ūlyn ər sət i̇esine sap tūratyn tirşiliktiŋ nəri boldy.
«Oralbegim söituşi i̇edi», «Keŋesbegim söitetin i̇edi» dep joq balalarynyŋ
minez-qūlqyn nemerelerinen izdep tauyp otyratyn. Ol da qūdaidyŋ būğan
bergen qaiyry i̇edi.
Eki jyldan soŋ qūndaqtauly qyzyn qūşaqtap Ainagül üige qaityp
keldi. Əke-şeşesimen birge tūratyn bauyry men jeŋgesi bosağadan
attatpapty. Birer kün ana bauyryna, bir kün myna bauyryna baryp, aqyry
barar jer, basar tauy tausylğan soŋ, baiağy Şəiini tauypty. Küidimsüidim dep üilengen küieui künde ūryp, sabaityndy şyğarypty. Boqauyz,
bylğanyş söileitin i̇erkek körinedi. Ə dese, «əkeŋnen» bastap, öiteiin,
büiteiin degendi i̇el közinşe de qardai boratyp, sabaudai satyrlatyp
boqtai beredi i̇eken. Şəii kelinin keudesinen itere almady.
Kişkentaiyn şomyldyryp, juyndyryp, bauyryna salyp aldy.
Ainagüldiŋ küieui i̇eki mərte keşirim sūrap keldi. Keskin jağynan
kelisti-aq i̇erkek körindi. «Barğyŋ kelse, ūstamaimyn. Bar», – dedi Şəii
kelinine. «Joq, barmaimyn» dep kelini kesip aitty. Biraq, qūdai atqanda,
Ainagül aitqan sözinde tūrmady. Qyzy i̇emşekten şyğyp, jaŋa-jaŋa təitəi basyp jürgende, əldekimder arqyly astyrtyn bailanysyp jürip, sol
küieuine qaita qaşyp ketti. Sonda da Şəii kelinine tüŋilip, keiimedi.
Öitkeni, ol Keŋesbeginen qalğan jədigerdei i̇edi. Keŋesbek tiri bolsa, onyŋ
mūndai küige tüspeitinin tağy bildi. Mūndai tağdyrdy ol sūrap alğan joq,
osyndai tağdyr oğan tap boldy. Şamnyŋ jaryğynan ūzap şyğa almaityn
jyndy köbelekşe bir i̇erkekti töŋirektep sandaldy da qaldy. Odan keiin de
ekeui i̇eki ret ajyrasyp, i̇eki ret qaita qosylypty. Biraq Ainagül būl üige
kelmedi, balalaryn da körmedi. Mərttik tanytty. Aqyry Şəiiniŋ
qūlağyna adam kületin əŋgime jetti. Bir küni küieui «oi, əkeŋniŋ» dep tūra
ūmtylğan i̇eken, Ainagül qaşpapty da, saspapty da, oqtaudy ala sap qaq
bastan küieuin qoiyp qalypty. Anau şalqasynan talyp tüsipti. İesin
jiğan soŋ, i̇erkek i̇emes pe, i̇ekilene kep ūmtylsa, qoltyğynan ūstap alypty
da, dalağa iterip tastap, i̇esikti tars kilttep alypty. Masqara bolğan
küieuin i̇eki kün boiy üige kirgizbepti. Aqyry anau jazdym-jaŋyldym dep
aldyna jyğylypty. Sodan beri i̇ekeui itjyğys töbelesetin körinedi. İeki
balasy bar, qyryq bestegi əiel deuge adamnyŋ auzy barmaityndai
Ainagüldiŋ bet-auzy myjyraiyp ketipti. Ol da, būl da bir-birine şeşilip
eşteŋe aitpady. Əŋgimeleri amandyq-saulyq sūrasudan ary aspady.
***
Tabaiynan airylğan Jüzik te, Jaqsybaladan airylğan Aigün de
jarym köŋil. Üş jesir bir sət söilesse de bir-birine sep. Jağdaiyn
bileiin dep, bir küni Şəii Jüziktikine bardy. Künniŋ şuağyna arqasyn
tosyp, i̇esik aldynda jün tütip, yŋyldap ən salyp otyr i̇eken. Tyŋdap
tūryp qaldy.
Auylym köşip barady Kerme kölge,
Alys şyğar Kerme köl körmegenge.
Qys pen aştyq qosarlap qyssa dağy,
Kün kürkirep jaz şyğar ölmegenge.
Būraŋ bel,
Men barmaimyn,
Öziŋ kel!
– Seniŋ barmaitynyŋdy bilip, özim keldim.
– Oi, janym! Jer betindegi jalğyzym! Sen ğanasyŋ ğoi meniŋ ötken
ömirimniŋ de, ötip jatqan ömirimniŋ de kuəsi.
Mūny qūşaqtap ol da jylamsyrady, ony qūşaqtap
būl da
jylamsyrady. Onyŋ işindegi mūŋ-qasirettiŋ bərin Şəii bile me, Şəiiniŋ
işindegi mūŋ-qasirettiŋ bərin Jüzik bile me? Ərkim özinikin oilap mūŋaiady.
Jylai almağan jürek jylağandy tüsinbeidi.
Jas küninde jeŋgesi, keiin şeşesindei bolğan Jüzik aldymen Tabaidy
jöneltip, onyŋ jylyn ötkizgen soŋ köp ūzamai özi de dünie saldy.
Japyrağy sirep, būtağy synğan terektei birte-birte Şəiiniŋ özi soraiyp
jalğyz qala bastady. Bir şükir deitini töŋiregin nemere-şöbereleri
şuyldap qorşap jür.
Oilap qarasa, Şəii ömir boiy Tazabektiŋ şapağatyna şomylyp ötipti.
Mūny qorşağannyŋ bəri – sol Tazabek tabystyrğan adamdar. Tirisinde
Təikenge tileuqor bolsa, ol ölgen soŋ būğan pana bolğan solar!
Qapezdi aitsaŋşy! Jairaŋ qaqqan jaisaŋ i̇edi ğoi. Qapezdi oilasa, nege
ekenin, i̇esine i̇eriksiz Bəken de tüsedi. Soğan sonyŋ kesiri tigendei bolady
da tūrady. Oğan sebep, sirə, Oralbek pen Əbenniŋ toiyna kelgende Jəmeş
aitqan bir söz.
Seri minez, aqjarqyn Qapez bir ūiğyrdyŋ qyzyn ūnatyp qalypty.
Jibektiŋ üstine ony da alğysy kelipti. Biraq qyzdyŋ əke-şeşesi əri-səri
bolsa kerek. Sol tūsta Bəken i̇ekeui qatty sözge kelisipti. «Qaryndasymdy
qorladyŋ» dep anau, «Jibektiŋ öz orny özinde» dep mynau, i̇ekeui aqyry
jaulasyp taraidy. Sol arada ūiğyr qyzdyŋ əke-şeşesi Qytaiğa qaşyp
ötip ketedi de, Qapez ben Jibek qaita jarasyp ketedi. Bəken biraq qaityp
Qapezben aralaspapty. «Keibireu bügin tatu, i̇erteŋ araz» dep Qapezdiŋ ənge
qosuy da beker i̇emes. Qapez otyz jetinşi jyly ūstalyp, itjekkenge
aidalyp bara jatqanynda:
«Əzəzilge sendiŋ be?
Aitqanyna köndiŋ be?
Halqym degen Qapezdi,
Jau dep ūstap berdiŋ be?» – dep mūŋ şaqqany tegin i̇emes. Ol bəleniŋ
Bəkennen kelgenin bilgen bolu kerek. Ətteŋ, ony sūraityn Qapez joq.
İtjekkende jürip qaitys bolypty. Jatqan jeri jaily bolsyn!

***
Güldən men Gülsən özara aqyldasty ma i̇eken, Oralbek pen Əben
üilengen jazda i̇ekeui de teriskei jaqqa irkes-tirkes küieuge qaşyp ketti.
Söitkenderi dūrys ta bolğan sekildi. Qūda tüsu men qūda kütu de i̇eskiliktiŋ
qaldyğy sanaityndar tabyla bastağan.

***
Būl jaqtyŋ qazaqtary Şanşar degen aqynyn Qūlmanbetten kem
bağalamaidy. «Ekeui aitysqanda Şanşar basym tüsip i̇edi. Ətteŋ, bir
tentektiŋ teksiz isine bola sözden tosyldy» sanaidy. Jeŋilgennen jüzi
küiip, ünemi i̇el aralap ketedi i̇eken. Jambyldy ūstaz sanap, sol auylda köp
künin ötkizipti. Aqyry aştyq jyly qaida qalyp, qaida ketkenin jan
bilmeidi.

***
Soğystan keiingi jyldarda i̇el i̇eŋsesi köteriŋki bolğanmen, kem-ketigi
köp i̇edi. Üş-tört qonaq üige qatar kelse, olarğa as qUiatyn ydys jetpeitin.
Bala-şağa dereu körşige jügiretin. Bütin ydys ta tabyla bermeitin.
Qūrsaulanğan kesemen şai işu, ketik ağaş ojaumen köje qūiu, su işu, ağaş
aiaqpen airan işu, ağaş qasyqpen kespe köje işu barşylyq sanalatyn. Toi
jasağan jūrt körşi-qolaŋnan asyp, bükil ağaiynnan ydys jinaityn.
Sonyŋ bərin körgen köz bügingige tek təubə deidi.
Kele-kele Kitiŋnen jastar qaşa bastady. Tau qoinauyndağy auyl
audan ortalyğynan tym alys jatqandyqtan, qarym-qatynas kün sanap
qiyndai berdi. Arba da, at ta tabyla bermeitin. Aqyry Kitiŋ jeke
birigədə boludan da qaldy. Orman küzetken Kobzev Ülkenağaşqa köşpei,
tanys orystary bar Araltöbe, Qoğaly jaqqa köşetin boldy. Keterinde
qazaq
dəstürimen aralas-qūralas jürgen būlardy qoştasu dəmine
şaqyrdy. Közine jas alyp, qimas köŋilmen qoştasty. Sol küni oŋaşalap
ol Şəiige tosyn bir syr aşty. İerkeletse, Şəiken, basqa kezde Şəii dei
beretin. «Şəiken, sen i̇ekeumiz Tazabek marqūmğa öle-ölgenimizşe
qaryzdarmyz. Ol seniŋ de, meniŋ de kegimdi aldy», – dedi iyğynan özine
tartyp.
Şəii onyŋ mənin tüsinbei, Kobzevtiŋ betine bajyraia qarady. Ol birden
aŋğaryp, «Sen nemene, bilmeisiŋ be?» – dedi taŋğalyp. «Onşa tüsinbedim».
«E, marqūm-ai, onyŋ ondai minezi bar i̇edi. Syr aşpaityn qūlyptauly
sandyq siiäqty i̇edi. Seniŋ əke-şeşeŋ men bauyrlaryŋdy tiridei örtep,
meniŋ bir tal qyzymdy qorlap, zorlap öltirgen Sergeiçuktiŋ i̇eki inisin
Tazabek qoi öltirgen».
Şəii selk i̇ete tüsken. «Qaşan? Qaitip?». Kobzev ūzaq basyn şaiqap, ol
syrdy Şəiiniŋ şyn bilmeitine ūzaq taŋdandy. «Ekeui meni atyp öltirmek
bolyp qualady. Men atymnan tüsip Aqtoğaiğa qaşyp tyğyldym. Qaraŋğy
tüsken kezde bireuin qamşymen ūryp, bireuin sonyŋ myltyğymen atyp
tastadym», – dedi. Bar syr aşqany – sol».
Kobzev sony aitqanda, Tazabektiŋ qalmaq jigitti qamşymen qalai ūryp
jyqqany Şəiiniŋ köz aldyna keldi. Onyŋ solai istei alatynyna sendi.
Olai bolsa Tazabekti öltirgen sol Sergeiçuktiŋ bir inisi i̇ekenine de sol sət
sendi.
Kobzevtiŋ de i̇eki ūly, bir nemeresi maidanğa ketip, nemeresi ğana baldaq
ūstap oraldy. Orystyŋ bəri solardai bolsa, anau – orys, mynau – qazaq
dep jiktemei-aq bərin adam dep bir ğana ataumen atai salsa bolar i̇edi,
ətteŋ!
Ol da, kempiri de ömirden ötti. Ötip jatqan ömir, ketip jatqan
qimastar.
Aigün, əke-şeşesin Kitiŋge jerlegen Qali – bəri Öktəbir audanynyŋ
ortalyğy Köktalğa köşip kelgen jyly Şəii əli mūğalim bolatyn.
Jərkent – ol kezde jeke audan. Bir jas qyz mūğalim aptyğyp: «Apai, sizdi
derektir şaqyryp jatyr», – dedi. «Şaqyryp jatyr» degen söz jüregine
şyŋ i̇ete qaldy. Şaqyru atauly jaqsylyqpen bitpeitin.
Derektirdiŋ qasynda atjaqty, kesek deneli aq sūr keskindi bir kisi otyr
eken. Bir jerden körgen adamy sekildendi.
Kirgen boida amandasty da, bosağada aŋtarylyp
qaldy. Beitanys jigit ornynan tūryp, jymiiä jaqyndady.

tūryp

– Şəii apa! – dedi əldebir alys zamanğy tanys dauyspen.
Tani almady. Közi jypylyqtap, tani almağanyna əri qysyldy, əri ne
derin bilmei tosyldy.
– Men Samsalymyn ğoi, apa. Qojabek ağaŋyzdyŋ balasy.
– Ainalaiyn! – degen boluy kerek. Dausy şyqpai, tek qūşağyn jaia
berdi.
Eŋgezerdei jigit i̇eŋkeiip kelip qūşaqtady.
– Altyn apataiym!
Qūlap bara jatqanyn bilip, sezimtal jigit süiemeldep, qasyndağy
oryndyqqa otyrğyza qoidy.
«Tiri bolğanda, Səmenim de osyndai bolar i̇edi-au!» – dep oilady.
Ağylyp, toqtamai qoiğan köz jasynan özi Uialdy. Əiteuir, əreŋ tilge kelip,
amandyq-saulyq sūrasty.
«Sizdiŋ osynda i̇ekeniŋizdi, Qoğalyğa jūmyspen baryp i̇em, sonda baiağy
Kobzevtiŋ nemeresine kezigip qalyp, sodan i̇estidim», – dedi. Jərkent
aupartkomynyŋ birinşi hatşysy bolyp kelgenine tört-bes ai bolypty.
«Jas öspei me, jarly baiymai ma?» degen – osy. Ziŋgittei jigit bolypty.
– Üige jür, janym. Jaman apaŋnyŋ şəiin iş! – dedi Şəii əli ötken
künderdiŋ i̇elesinen aiyğa almai.
– Joq, apa, būl joly men sizdi ədeii şaqyra keldim. Demalys küni özim
kelip, bala-şağaŋyzben alyp ketem, – dedi.
Söitti. Sodan beri sol
da bailanystaryn əli üzgen joq.

Samsalymen

özi

de,

bala-şağasy
«Byltyr qūlyn – biyl tai,
Bügin kedei – i̇erteŋ bai.
Diırmenniŋ tasyndai
Şyr ainalğan dünie-ai», – degen – osy. Keşegi jalaŋaiaq balalardyŋ
bügin i̇el basqarğany Şəiige zamannyŋ oŋala bastağanyndai sezildi.

***
Nemere-şöbereniŋ qyzyğyn qazaq basqa qyzyqtyŋ bərinen joğary
qūiady. Solai i̇ekenine Şəiiniŋ közi baiağyda jetken. Qūdaidyŋ oğan bergen
bir minezi: öz nemere-şöberesin qalai jaqsy körse, Səmen, Jaqsybala,
Qalidyŋ bala-şağalaryn da öz ūrpağyndai jaqsy köredi. Əitkenmen ol
Nūrbektiŋ qyzy Kəusendi airyqşa sağynyp tūrady. Öitkeni onyŋ qylyğy
– oqşau qylyq. Almatydağy muzyka mektebine barğanynşa ony özi bağypqaqty. Bir jasynda jürdi, bir jasynda söiledi, jas küninen alğyr, i̇erke
östi. Qoi dep betinen qaqqan i̇emes, əke-şeşesine de jekitpedi. «Meniŋ
jekemenşigime timeŋder!» – deitin.
Eldiŋ balasy özge balalarmen oinasa, Kəusen tek əjesimen oinaityn.
Üide de, tüzde de: «Əje, oina!» – dep, qasynan qarğa adym şyğarmaityn.
«Qūdai saqtasyn, minə bireudiŋ auyryn-ai!», «Ənebireudiŋ dəmin
köreiinşi» dep, əjesinşe söilegenine əke-şeşesi de məz bolatyn. «Əje,
sen mağan körinip jür, men oinaimyn», – deitin bes-alty jasynyŋ özinde.
Bir-birine bauyr basqan, bir-birine əbden üirenisken şöberesi. Nūrbek pen
kelini əjesi men şöberesiniŋ qylyğyna qarap-aq qarq bolady.
Nemere men şöbereni aldyna alyp töbe şaşyn iıskep otyrğan ana men
əjeniŋ tanauy tirşiliktiŋ taŋğajaiyp iısine tolady. Ol iıs – adamdy
şeksiz rahatqa böleitin əlemdegi i̇eŋ quatty dəri. Ondai dərini i̇eşbir
oqymysty men ğūlama jasai almaidy, öitkeni ony Jaratuşy iemniŋ özi
jasağan.

***
Şəiiniŋ ötkendi oilamaityn, büginde közi joq jaqyndaryn i̇eske
almaityn küni joq. Keide solarmen əli birge ömir sürip kele jatqandai
bolyp ketedi. Kübirlep söilesip te otyrady. Olarsyz ömir süru oğan
opasyzdyq sekildi.
Qiyn-qystau kezde ağaiyn bolğan
Jaqsybala men Təuirbektiŋ,
basqalardyŋ ūrpaqtary men öz ūrpağyn ūştastyryp, bas qostyryp otyru
– ol da Şəiiniŋ analyq mindeti. Mūnyŋ bəri kişigirim memlekettiŋ tizginin
ūstaudan bir kem i̇emes. Ağaiyn bola bilu – qazaqtyŋ i̇eŋ ülken müddesi.
Nemere-şöberelerdiŋ, jienderdiŋ minez-qūlqynan, tür-tüsinen
Tazabektiŋ, Oralbektiŋ əldebir ūqsastyqtaryn, dağdysy men ədetin köru –
Şəii üşin baqyttyŋ baqyty. Ömir süru degen – sol.

***
Köktaldyŋ küzi jazğa ūqsas: kün jaumaidy, suymaidy, şybynsyz
jazdyŋ dəp özi. Qazaqtyŋ öz minezindei momyn, alqyn-jūlqyn i̇eşteŋesi
joq. Qoŋyr küz.
Nūrbek pen kelini jūmysta, özgeleri de öz tirligimen ketip, Şəii üide
jalğyz özi kirip-şyğyp jürgen. Telefon şyr i̇ete qaldy. Əi, Almatydan,
Kəusenim şyğar dep, asyğa jügirdi. Sol i̇eken, dausy saŋq i̇ete qaldy:
– Əje, həliŋ qalai?
– Oi, dausyŋnan ainalaiyn, jaqsymyn. Öziŋ qalaisyŋ?
– Jaqsy. Əje, bügin pasportymdy aldym. Atymdy Kəusen dep
jazdyrdym. Bəribir i̇eldiŋ bəri Kəusen deidi. Onyŋ üstine ol – sen aitatyn
at. «Kəusen» degende, qūlağyma ylği seniŋ dausyŋ kelip tūrady.
– Jaryğym sol. Əke-şeşeŋ renjip jürmei me?
– Renjimeidi. Meniŋ əke-şeşem sensiŋ, olardyŋ būiryğy mağan
jürmeidi. – Sony aitty da şöberesi syqylyqtap tūryp küldi.
– Altynym. Bəri qūtty bolsyn, janym!
***
Şəii tağy oilanyp otyrğan. İesine qazaqtyŋ i̇eski bir əni tüsti:
– Tobylğynyŋ bürindei,
Tekemettiŋ türindei-ai.
Zaman ötip bara jatyr,
Siz ben bizge bilinbei-ai.
Qazaq qalai dəl baiqağyş. Künde kögerip tūrğan tobylğynyŋ qaşan
bür aşqanyn bilmei qalasyŋ. Tekemettiŋ türi de künde körseŋ, künde sol
qalpy siiäqty, biraq ol da baiqatpai toza beredi. Bəri keşe ğana siiäqty.
Biylğy qys küzdiŋ jalğasy siiäqtandy: qarsyz, qara suyğy da joq.
Şəiiniŋ auyratyn jüregi bir nərseden ğana sekem aldy: jeltoqsannyŋ dəl
on besi küni qys işinde kün kürkiredi. Būryn mūndaidyŋ bolğanbolmağanyn, qanşa oilasa da i̇esine tüsire almady. «Ə, qūdai amandyğyŋdy
ber!» – dep syiyndy da qoidy.
Ertesi Nūrbek üige tym keş keldi. Əjesi men əieli əldene kütkendei
betine birdei qarady.
– Plenum ötkenin i̇estigen şyğarsyŋdar? Qonaev qyzmetinen ketip,
ornyna orys boldy, – dedi i̇estigileriŋ kelgeni osy ma degendei tez-tez
aityp.
– İestidik, – dedi əieli ol da oğan onşa mən bermegensip.
– İe, orys bolmai jür me i̇edi, talai orys basqardy ğoi Qazaqstandy, –
dep, Şəii de oğan taŋdanatyn tük joq i̇ekenin i̇eske salğandai boldy.
– Būryn qazaqty oqymağan, özin özi əli basqara almaidy dedi. Səbet
ökimeti ornağaly jetpis jylğa juyqtady, əli nadan, əli özimiz basqara
almaimyz ba, əje?
– Qoi, balam, öitip aitpa! Bireu i̇estise, basyŋ bəlege qalar. Odan da
şəiiŋdi iş.
Ol əŋgime odan ary örbimedi. Nemeresi aman-esen kelgenin körgen soŋ,
köŋili ornyğyp, Şəii öz bölmesine qarai ketti.
Şəii dindar da, yrymşyl da i̇emes. Alaida qys işinde künniŋ
kürkiregeninen sekem aldy, sodan bolar, əldeneni kütkendei, əldenege
alaŋdağandai beimaza küide jürdi. Bilgisi, i̇estigisi kelip, jūrt bas qosqan
jerge ədeii jaqyndaityn boldy. Aqyry i̇estidi. Almatyda jastar men
studentter ökimetke qarsy şyğypty. Ökimetke! Adam miyna syimaityn
söz. Jaqsysynan aiyrylğan, köresinin körgen qazaqtar men qasiret
şekkender bolsa bir səri, nege jastar köterilis jasaidy? Olarğa ne joq?
Ne biledi olar? Əldebireuler aidap salğan bolar, sirə?!
Oibai-ai, Kəuseni qaida i̇eken? Ol da studentpe i̇edi, nemene i̇edi? Jas
neme arandap qalmasa jarar i̇edi!
Üige kire sap Şəii Nūrbekke telefon soqty:
– Kəusenmen habarlastyŋdar ma? Hal-jağdaiy qalai i̇eken?
– Almatymen söilese almai otyrmyn, əje. Qoryqpaŋyz, ol əli jas
qoi.
– Jas bolğan soŋ ğoi qauiptenip otyrğanym.

***
Jiyrma i̇ekinşi jeltoqsan bolatyn. Tünniŋ i̇eŋ ūzağy, künniŋ i̇eŋ
qysqasy. Stalinniŋ tuğan küni. Būl kündi būryn meiram sanaityn,
adamzattyŋ i̇eŋ aqyldysy tuğan kün dep bağalaityn. Söitse, i̇eŋ qatygez
basşynyŋ düniege kelgen küni i̇eken. Tarih ötiriktiŋ betin əli arşyp
jatyr. Onyŋ jasağan jaqsylyğy men jauyzdyğyn tarazylap, ornyqqan
tərtipti ary-beri yrğap jatqandar bar.
Dala alageuim tartqan kezde i̇esik aldyna i̇eki məşine irkes-tirkes kelip
toqtady. Üide Şəii men Nūrbektiŋ kenje qyzy ğana otyrğan. Tanys bireu
me dep, Şəii terezeden qarady. Kök pəlte kigen ūzyn boily i̇eki jigit
qaqpadan özderi kirip, məşinege joldy özderi aşty.
Şəii taŋğaldy. Dəl būlaişa i̇erkinsitin i̇eşkim joq sekildi i̇edi. İyğyna
şapanyn ile sap dalağa şyqty. Sol sət qaqpadan Nūrbek pen kelini de
körindi.
– Apa, siz üide otyra beriŋiz! – dedi kelgen i̇eki jigittiŋ biri öktem
dauyspen.
Arqasynan itere qūşaqtap üige kirgizip jiberdi. Sol sət:
– Qūlynym-ai! – degen kelininiŋ dausy miyna istikşe qadaldy. Şəii
jalt būrylyp, jigittiŋ qolyn qağyp jiberdi. Qūşağyn jaia qara məşinege
qarai ūmtyldy.
Bop-boz, aq şölmektei bop, şalqalap jatqan Kəusendi közi şaldy.
Astyndağy jer opyrylyp ketti. Jete almai i̇etpetinen jyğyldy. Özin
qara tünektiŋ jūtyp bara jatqanyn Şəii sezdi. Soŋğy bilgeni – sol.

***
Jərkenttiŋ auruhanasynda Şəii i̇es-tüssiz ūzaq jatty. Bir küni közin
aşyp, qasynda otyrğan kelinin kördi. O düniede me, bū düniede me, öziniŋ
qai düniede jatqanyn ajyrata almady.
– Apa! Apatai! – degen kelininiŋ dausy bū düniede jatqanyn aŋğartty.
Söilegisi keldi, söilei almady.Auzyna bireu qorğasyn qūiyp tastağandai.
Aşa almady. Bir kezde kelini aq halatty i̇eki dərigerdi i̇ertip keldi. Bireui
auzyna əldenemen su tamyzdy. Auzy da, qūlağy da qatar aşylyp ketti.
Bireui: «Közin aşty! Aman qaldy!» dep jatty.
Şəii biraq aman qaldym dep oilamady. Būldyrağan, bualdyr tartqan
düniege qaita oralğysy kelmedi. Qara tünek qaitadan öz tübine tartyp
əketti. İeş jeri auyrmaityn siiäqty. Qaita oralmaityn basqa düniege öz
erkimen i̇enip bara jatty.
Şəii auruhanada qyryq jeti kün jatyp şyqty. Oŋ aiağy şalajansar,
oŋ qoly auzyna zorğa jetedi: jazylğan türi sol. «Birte-birte bəri qalpyna
keledi, i̇emdeimiz», – deidi dərigerler. Aiağy men qoly ğana i̇emes, Şəiige
myiy da şalajansar sekildi, ony qalai i̇emdeidi?
Üige şyqqan küni köŋilin sūrap Qali keldi. Jağy sualyp, jürisi
kibirtiktep, kədimgidei qartaiyp qalypty. Baiağy öjettiginen i̇eş nyşan
joq. Əŋgimesi de sūiyq: birdi aityp otyryp, birge kete beredi. İeşteŋege
senbeidi, i̇eşteŋeni armandamaidy. Tūiyqqa quyp tyqqan aŋ qūsap bərinen
ümit üzgen.
– Almatyda oqityn ortanşy nemeremdi oqudan şyğaryp jiberipti, –
dedi mūŋyn şağyp. – Jeltoqsannyŋ on segizi küni alaŋğa barğanyn
bireuler suretke tüsirip alypty.
– Aman kelgenine şükir de.
– İə. Şükir dep otyrmyz. Öziŋ qalaisyŋ i̇endi.
– Men de şükir dep otyrmyn. On altynşy jyly ölip qalmağanyma
şükir dep i̇em, onda əli jaspyn, köretin künim bar degen bolarmyn.
Asarymdy asadym, jasarymdy jasadym, i̇endi nemenege şükir dep
otyrğanymdy özim de bilmeimin.
– İe, qazir nemere, şöbereler üşin şükir deimiz de.
– İə, şükir deuge üiretti ğoi. Öltirip jatsa da, oqudan şyğaryp jatsa
da, bərine şükir deimiz.
– Şükir demeske basqa ne amalymyz bar? «Qazaqty qazaq basqarsyn»
degenderi üşin ūryp-soğyp, itpen quyp, öz küşteri jetpei jatqandai,
Məskeuden, Təşkennen, Frunzeden, Novosibirden əsker şaqyrtypty.
Özimizdegilerdiŋ jany aşidy, özgeler aiamasyn degeni şyğar?
– On altynşy jyly de söitken. Təşkennen, Almatydan, Pişpekten
əsker şaqyrtqan. «Ol orys – basqa orys: patşa zamanynyŋ, būl orys –
basqa orys: səbet zamanynyŋ» deuşi i̇edik, söitsek, jetpis jyl boiy
aldanyp jürippiz, būl da sol orys bop şyqty ğoi.
– İə, söitti.
Qali ketken soŋ da Şəii öziniŋ osy oiynan aryla almady. On alty
jasar qyzdy aiamağan ökimet kimdi aiaidy? Oqytuşynyŋ ūrysqanyna
ökpelep, öziasylyp ölipti degenge kim senedi? Oqytuşysy ūrysqan saiyn
oquşysy asylyp öle berse, onda ol oqytuşyny nege zaŋ tergemeidi?
Jeltoqsan köterilisine qatysqandardy ökimet naşaqorlar, maskünemder
men būzaqylar dep habarlady. Kəuseni onyŋ birine de jatpaidy. İeŋ
qūrymasa adal jastyŋ aruağyn qorlamasa qaitedi i̇eken? Öitip ötirik
aitudyŋ astarynda basqa ötirik būğyp jatqany bep-belgili. «Basqa balaşağalaryŋnyŋ amandyğyn oilasaŋdarşy!» – dep Nūrbek pen kelinin
qorqytuda qandai qūpiiä bar?

***
Ömirdiŋ bəri tüsinikti bolsa, onda tirşilikten mən keter me i̇edi, kim
biledi? Şəii seksen toğyzdan asqan jazda Qali qatty auyryp jatyr i̇eken
degen habar keldi. Oŋ aiağy men oŋ qolyn süirep köterip jürgen kempir kisi
ol habarğa selk i̇ete qoimas dep oilağan Nūrbek qatty qatelesken i̇edi.
Estigen boida ornynan süiretile tūryp: «Meni aparyŋdar. Men ölip, ol
qalsa, qaiyr i̇edi. Qūdaidyŋ isine ylaj joq, qarağymmen bir tildesip
qalaiyn», – dedi Şəii.
– Qazir barmaqsyŋ ba? – dep Nūrbek öz közine özi senbei.
– İə. Tüske deiin baraiyn. Köŋildi tüsten keiin sūramaidy qazaq.
Qalidan quat qaşqan i̇eken. Basyn kötere almai, kemseŋdep közine jas
aldy. Şəii i̇eŋkeiip betine betin tigizdi. Qolyn ūstap, uysyna salyp
alaqanyn ūzaq ysqylady. Meniŋ quatymnan quat al degen adamşa közin
jūmyp, əldeneni kübirlep, köŋilimen tildesti. Qali Şəiiniŋ ünsiz tilin
ūqqan adamşa qyr-qyr, syr-syr i̇etip əldeneni aitty. Ony Şəii tügil,
Nūrbek te i̇esti almady.
– Qūdai kərini alsa, aldymen meni alar i̇edi, qarağym. Sen jylama, men
jylaiyn. Men seni tastap bara jatqam joq, meni sen tastap barasyŋ. On
alty jasymda əke-şeşem, bauyrlarym tastap ketip i̇edi, i̇eŋ soŋynda i̇endi
mine, sen de tastap barasyŋ. Sonyŋ bərin bir öziŋ joqtatpai kelip i̇ediŋ, sen
ketseŋ, qabyrğam sögilip, qorğanym qūlaidy. Birge tuğanymnan bir kem
bolğan joqsyŋ. Mendei qatyn qazaqtyŋ ər auylynda bar, sendei i̇erkek i̇el
işinde neken-saiaq. Bir-aq nərsege köŋilim toq: seniŋ nemere-şöbereleriŋ
meniŋ nemere-şöbelerimmen tuystarşa aralasyp keledi. Qazaqtyŋ birligi
degen – sol. İekeumizdiŋ i̇eş ketpegen i̇eŋbegimiz de osy. Özekti janğa bir ölim
– haq. Qinalma. Qapalanba! İez bop ömir sürgen joqsyŋ, aştyqta da,
toqtyqta da, qinalğanda da, qaryq bolğanda da i̇elden bölektengen joqsyŋ.
Ūrpağyŋ i̇eldiŋ betine imenbei, i̇eŋkeimei qaraidy. Uaiymdama.
– Hoş! – dedi Qali kenet tilge kelip.
Sony aitty da, i̇endi demalaiyn degen kisişe közin jūmdy.
– Qairan qarağym-ai!
Şəii Qalidyŋ alaqanyn qysyp otyrğan qolyn aldy da, Qalidyŋ i̇eki
közin alaqanymen japty. – Qarağymnyŋ betin bürkeŋderşi! Aq mata əkel!
Şəiiniŋ ölim üstinde de saspai söilegenine bəri taŋğaldy.

***
Keŋes ökimeti tarih-tarih degendi jiı aitatyn. «Jaŋa tarihty jasap
jatyrmyz», – deitin. Ol baqytty i̇eldiŋ baqyty turaly tarih bolatyn.
Biraq qanşama tyraştansa da, qazaqtyŋ būrynğy kezdegi barşylyğy men
toqşylyğyn Keŋes ökimeti qaita ornata almady. Sondyqtan būrynğy men
qazirgini salystyra biletin sanasy bardyŋ bərin halyq jauy dep atty,
asty, qudalady. Əiteuir, öitip-büitip būrynğynyŋ bərin joq qyluğa
tyrysty.
Qazaqtyŋ ötken tarihy bolmapty. Aitarlyqtai zamany da, zamandy
tudyrğan adamy da bolmapty. Aitqyzbady, jazğyzbady. Öitkeni onyŋ
būrynğysy bügingisinen əldeqaida ilgeri i̇edi.
Qazir de jūrt tarih-tarih dep jatyr. Būlar da būrynğyny byt-şyt
qylmaq. Sonda tarih degeni ne boldy? Bajailap qarasa, ötkenniŋ ötirigin
şyğaru, əşekerelep aitu – tarih. Şəii sol ötiriktiŋ birazyn özi de bastan
keşipti. Ötiriktiŋ bir aty saiasat sekildi.
Ə degende Keŋes ökimeti ər şaruağa jer bölip berdi. Məŋgi seniki dep
sendirdi. Tegin jer bergen ökimetti kim jek körsin? Bəriniŋ büiregi būrdy:
qalhoz qūram dep qazaqtan maldy sypyryp aldy. Tamağy da, kiımi de,
mədenieti de mal bolyp otyrğan qazaq odan aiyrylğan soŋ qara şybyndai
qyryldy. «Myna jer-su qolhozğa məŋgi beriledi» dep oğan da sendirgen.
Kele-kele qalhozdyŋ köbi savhoz bolyp, memlekettiŋ öz menşigine ainalyp
ketti. «Qazaqstan – öz tağdyryn özi şeşetin memleket», – dep zaŋ bekitti.
Aqyrynda ol da ötirik bolyp şyqty. Qazaqstandy i̇endi qazaqqa basqartpai
da qoidy. Ötirikke senip kelgen jastar: «Nege büittiŋ?» dep taŋdanyp i̇edi,
olardy jappai jazalady. İendi i̇elden senim ketti. Senim ketken jerden
bəri ketedi.
Narazy bolğan jastardy qyryp-joiyp, qaraly kündi basyna ornatqan
ökimetti qandai adam qarğap-silemeidi? Jetpis jyl bürkenip kelgen
betperde aqyry aşyldy. «Bizben teŋesetin sen kim i̇ediŋ?» dep qazaqty
kemsitip tūrğany, kemsitip kelgeni aqyry əşkere boldy.
Stalin patşa zamanyn jamandap i̇edi, Stalin zamanyn Hruşev
jamandady, i̇endi onyŋ özin san-saqqa jügirtip, aldyŋğy ötirikti soŋğy
ötirik əşkerelep jatyr. Sol Stalin, sol Hruşev: «Men ölgen soŋ bolaşaq
men jaiynda ne oilaidy?» degendi tirşiliginde nege oilamady? Sen
ölgenmen ömir ölmeidi ğoi. Ölimdi sen ūmytqanmen, ölim seni ūmyta ma?
Əlde olar o dünieniŋ bar i̇ekenine senbedi me? Senbei-aq qoisyn. Biraq
bolaşaq ūrpaqtyŋ qarğysy men nazasy o dünieniŋ sūrağynan kem be?
Bolaşaqtan nege qoryqpady? Ədildik degendi ūran qylğan ökimet nege
ədildikti aiaqqa taptady.
Qazir bəri jariiälylyq dep qūlşynyp jür. Tabysy men kemisin,
jetistigi men tüiinin memlekettiŋ halyqtan jasyrmağany, ərine, jaqsy.
Biraq ömir boiy aldap, jasyryp kelgen basşylar qalaişa kürt özgere
salady dep seziktenesiŋ. Senimsizdik siŋip qalğan sanaŋdy aqyl-oiyŋ
tazalai almai əure.
Stalinniŋ bir zəlimdigi: sendirdi. Senbegendi üreilendirdi. Bügingi sana
sol dərejege i̇endi şegine me? Şeginse, Jeltoqsan köterilisi bolar ma i̇edi?
Şeginse, Qairat, Ləzzat, İerboldy batyrymyz dep qazaq basyna köterer me
edi? Adamnyŋ özin yqtyrsa da, i̇endi sanasyn yqtyra almaidy-au, i̇eşkim!
***
Janym temirden jaralsa da, Kəusenniŋ qazasynan keiin köp ūzamaityn
şyğarmyn dep, iştei Şəii soğan daiyn i̇edi. Biraq būdan būryn Qali
attanyp ketti. «Jeŋge dei almaimyn, siz mağan əpkesiz», – degen i̇edi
ainalaiyn. «Qūdai özi bergen janyn özi alar» deidi ğoi qazaq, qaşan alsa
da qinaltpai apai-topai ala salsa i̇eken dep tileidi Şəii. Toqsanğa kelsemau dep oilağan da i̇emes, tilegen de i̇emes. Anany apyryp, mynany japyryp
tastaiyn degen toiymsyz jospary da bolğan i̇emes.
...Keşki şaidan keiin közin bir aşyp, bir jūmyp, ərneni bir oilap
ūiyqtağan adamşa kök divanda qisaia jatqan Şəii Nūrbektiŋ öz bölmesine
bir kirip, bir şyğyp, būl jaqqa jaltaqtai qarap, əldene aitqysy kelip
jürgenin baiqady. Biraq «O ne?» dei qoimady. Ənşeiin küibeŋ
tirşiliginiŋ qamy şyğar dep boljady. Alaida nemeresi aqyry şydamady.
–Əje, ūiyqtap jatyrsyz ba, oilap jatyrsyz ba? – dedi əzildei külip.
– Oilap ta jatyrmyn, ūiyqtaiyn dep te jatyrmyn. Birdeme aitaiyn
dep pe i̇eŋ?
– Aitqanda qandai! Qūdai būiyrtsa, jaqynda toqsanğa kelesiz. Bərimiz
jiylyp sony atap ötsek pe dep i̇edik.
– Əure bop qaitesiŋder, qarağym. İel basqarğan kösem i̇emespin, söz
bastağan şeşen i̇emespin, köp kempirdiŋ birimin. Bəriŋ osy üige kelip, i̇et
asyp, şai işseŋder, odan ülken atap ötu bola ma?
– Əje, sizdiŋ toqsanğa kelgeniŋizdi atap ötpesek, bizdi əkemizdiŋ,
Oralbek ağa men Tazabek atamyzdyŋ aruağy keşe me?
– Əi, sağan bireu söz üiretip qoiğan ba, nemene? «Biz» dep otyrğanyŋ
kim ol?
– «Biz» dep otyrğanym – bərimiz: Tazabek atamyzdyŋ ūrpaqtary, Tabai
atam men Təuirbek atamyz, Kenjeğara men Qali ağalarymyzdyŋ,
qyzdaryŋyz Güldən men Gülsənniŋ ūrpaqtary – bəri būl üiiŋizge qalai
siiädy? Əlde olardy şaqyrmaisyz ba? Samsaly ağamen aqyldasyp i̇em,
«Kelem, joldan Qoğalyğa soğyp, Kobzevtiŋ nemeresin de ala kelem», – dedi.
Qali ağanyŋ kenjesi: «Bar şyğynyn özim köterem, jasaimyz», – dep
jatyr. Olarğa ne betimdi aitam?
– Aldy-artymdy əbden orap alğan i̇ekensiŋder ğoi. Özderiŋ biliŋder.
Qazaqtyŋ toiy – tuysqandar men syilasqandardyŋ, öliniŋ közi men
tiriniŋ özi bas qosatyn jiyn. Təikenniŋ közin körgen Tabai men Jüzik, jar
degende jalğyz bauyry Səmen, Jaqsybala men Aigün, Təuirbek pen Aişa
– bəriniŋ bügin közi men özi osynda. Jarysa apalap, jarysa i̇erkelep ösken
Güldən men Gülsən küieulerimen kelipti. Öziŋ qartaiğanda qyzyŋnyŋ da
qartaiyp əje bolğanyn köru – ol da ömirdiŋ özgeşe syiy. Əbenniŋ i̇eki ūly
da i̇eŋgezerdei, i̇ekeui de balaly-şağaly. Aspaityn-saspaityn, asyğys
eşnərse aitpaityn aqyldy balalar. Būl olarğa: «Senderdi körgenime
baqyttymyn», – dep i̇edi, kişisi būrylyp: «Joq, apa, sizdi körgen biz
baqyttymyz», – dedi ainalaiyn! Baqytty bolsyn!

***
Toiğa keliskenine Şəii ökinbedi. Ūrpaqtarynyŋ yqylasy jūmaqtyŋ
törine şyğarğandai əser i̇etti. Bərin üilestirip jürgen Nūrbegi i̇ekenine közi
jetti: bəri sonyŋ auzyna qaraidy, bəri sodan kelip sūraidy. Kelini de, köp
jasağyr, birese ashana jaqqa jügiredi, birese qonaqtardyŋ işin aralap
ketedi.
– Əje, myna Nūrjan degen balaŋyz bir-eki ən sap berem deidi.
Tyŋdaŋyz! – dedi asaba.

Jūqalau ğana taldyrmaş jigit lyp-lyp basyp ortağa şyqty.
– Sən bolmaidy jailauda mal bolmasa,
Qūlyn asau bolmai ma bailamasa?
Qyzy küŋ bop ketpei me, ūly qūl bop,
Eldiŋ qamyn i̇erleri oilamasa?!
Ənşiniŋ sözi Şəiini i̇eleŋ i̇etkizdi: i̇esti öleŋ aitatyn bala boldy!
– Qairan zaman,
Asau qūlyn sekildi bailanbağan.
– Nūrjan balam, köp jasa! – dedi mikrofondy asabadan sūrap alyp. –
Eski ənderdi biletin bala körinesiŋ, Qapez degen ənşini i̇estip pe i̇ediŋ?
– Baiğabylūly ma?
– İə, balam. Sonyŋ ənderin bilesiŋ be?
– Bilem. «Dünie-ai», «Qoştasuym».
– «Auyr kün-ai» degenin i̇estip pe i̇eŋ?
– Sony aityp bereiin be?
– Söitşi!
Osy bala şatastyryp tūrğan joq pa, basqa birdemeni aitqaly tūr-au
dep, Şəii seniŋkiremedi.
– «Balalary aiyrylyp anasynan, oi-hoi,
Analary airylğan balasynan...»
Jūrt jym-jyrt tyŋdady. Köbi, sirə, tüsinbedi. Aşarşylyqtyŋ
qazaqqa qalai kelgenin aitsam ba i̇eken dep bir oilady. Onym qalai bolady
dep tağy oilady.
– Jastar! – dedi sol sətte əldekim ortağa şyğyp. Samsaly i̇eken.
– Būl əndi şyğarğan Qapez Baiğabylūly degen kisini toqsanğa kelip
otyrğan Şəii əjeleriŋ de, bū kisi küieuge şyqqanda segiz jasta bolğan
myna men de kördim. Goloşekin degenniŋ kerbaqqan basşylyğymen otyz
ekinşi jyly malyn tügel sypyryp alğan qazaq i̇el aman, jūrt tynyştyqta
jappai aştan qyryldyq. Bireu tyşqannyŋ ininen dən izdedi, bireu
tyşqannyŋ özin jedi. Balasyn qūşaqtağan qalpy şeşe öldi, şeşesin i̇eme
almai bala öldi. Sol qasiretti ənge qosqan Qapez atalaryŋ «halyq jauy»
atanyp itjekkenge aidaldy. Sonda jürip otyz toğyzynşy jyly ol da
öldi. Bügin Nūrjan balamyz alpys jyl būrynğy aştyqty Qapezdiŋ ənimen
köz aldymyzğa əkeldi. Qapezdiŋ aruağy qoldap jürsin, balam!
Ne bolsa soğan qol soğatyn jelökpeler de būl joly tyrp i̇etpedi.

***
1991-jyl – əlemdegi i̇eŋ iri memlekettiŋ biri Sovet Odağynyŋ ömirine
adam oilamağan özgerister əkeldi. Küşpen, ailamen, aldaumen, saiasatpen
tūtasyp tūrğan dene birinen keiin biri borşalana bastady. Jeltoqsannyŋ
quğyndalğan qūrbandary alaŋğa halyq müdesin oilap şyqqan ūltjandy
ūl-qyzdar i̇ekeni i̇eriksiz moiyndala bastady.
Jeltoqsannyŋ on i̇ekisi küni tüs kezinde Almatydan jas tilşi jigit
kelip Şəiiden sūhbat alğysy keletinin aitty.
– Men, şyrağym, şynymdy aitsam, ol kündi i̇eske alğym kelmeidi.
Əureleme! – dedi Şəii birden kesip aityp.
Şaşy jalbyrağan, qaita-qaita közine tüsip, ony ysyru üşin, qaitaqaita basyn silkip, əbden əlekke tüsken qarasūr jigit Şəiige jalyna
bastady.
– Apa, aq qar, kök mūzda sizge jolyğu üşin sonau Almatydan ədeii
keldim. On alty jasynda halqynyŋ namysyn qorğap qūrban bolğan
şöbereŋiz jaily bir jyly söz aitsaŋyz, qalai bolady? Jeltoqsan
köterilisiniŋ bes jyldyğyn Kəusen Nūrbekovanyŋ ömiri jaily derekpen
atap öteiik dep ūiğarğan i̇ek. Men sizge deiin, apa, Kəusenniŋ
qūrbylarymen, oqytuşylarymen jolyqtym. Bəri qorqady. «Aty-jönimdi
jazbaŋyzşy!» – deidi. Öitkeni bərin qorqytyp qoiğan. Al siz kimnen
qorqasyz?
– Men qazir, şyrağym, ölimnen de qoryqpaimyn.
– Mine, osy söziŋiz Kəusenniŋ əjesi degen atqa əbden ylaiyq, apa.
Kəusenniŋ köteriliske qalai qatysqanyn i̇egjei-tegjeili biletin zaŋ
qyzmetkerimen jolyqtym. «Kəusendi öltirgen – namys», – dedi o kisi. –
Ortalyqtan kelgen tergeuşiler ol qyzdy əueli zorlağan, sonan soŋ
qorqytyp, qorlağan. Qorlanğan qyz jataqhanasyna jylap kelgende
aldynan jetekşi oqytuşy əiel şyğyp: «Sen oŋbağan Qazaqstandy men
saqtap qalam dep jürmisiŋ? Mektebimizge jamanat keltirmei, nege jaiyŋa
jürmeisiŋ? Men seni oqudan şyğartam!» – dep şabalanğan ğoi. Ana jaqta
orys tergeuşi qorlaidy, myna jaqta qazaq oqytuşy ūrsady. Qazaqtyŋ
namysyn qorğağan qyzdyŋ özin i̇eşkim qorğamaidy. Soğan şydamağan
Kəusen: «Būdan da ölgenim jaqsy» degen ğoi.
– Əi, şyrağym, sen ne aityp otyrsyŋ? Qorlağany, zorlağany ne?
Kəusendi kim zorlapty?
Tilşi jigit tym kösilip ketkenin i̇endi baiqady.
– O, qūdai! – dedi Şəii şalqalai divanğa qūlap. – Meniŋ zorlanğanym
az ba i̇edi? Jetpis jyl ötse de orystyŋ baiağy piğyly özgermegen boldy
ğoi, onda. Meni zorlap-qorlağan orystyŋ jetpis jyldan keiin şöberemdi
de zorlap-qorlağany ma!?Jetpis jyl boiy özgermegen nendei şemen
piğyl?!
– Apa! Apa! Dəriger şaqyryŋdar! – dep tilşi jigit janūşyra aiğai
saldy.

***
Şəii on besinşi jeltoqsan küni taŋerteŋ közin aşty. Bəri ony osy
joly qaita ūianbaityn şyğar dep oilağan. Tipti dərigerler de solai
ūiğarğan. «Apanyŋ jüregi attyŋ jüregindei i̇eken», – dedi i̇emdeuşi dərigeri.
Keiuananyŋ tiri qalğanyna quanğannan göri jigittiŋ öŋinde taŋğalu basym
edi. Şəiiniŋ közin aşqanyn körip: «Apataiym-ai!» – dep, Nūrbektiŋ
üiindegi kelini jylap quandy. «Nūrbek! Apam közin aşty!» dedi küieuine
quana telefon şalyp. «A-a?!» – dep, ol jūmysynan on minötte jetip
keldi. «Ağa, əzirşe apany mazalamaŋyzşy!» – degen dərigerdiŋ tyiymyna
qaramastan palatağa qūiyn aidağandai aptyğa kirdi.
– Əje! – dedi töseginiŋ qasyna tizerlei otyra qalyp. – Əjetai! Bizdi
tastap ketpeşi!
– Ihhi-hi! – Qyr-qyr i̇etken ünniŋ əjesiniki i̇ekenin Nūrbek əuelde
ūqpady. Būl ün qaidan şyqty degendei aŋyryp əjesiniŋ betine qarady.
Qyryldağan, ara-arasynda i̇estiler-estilmes syryldap şyqqan dauys
qazaqtyŋ qaŋsyğan, i̇eskirgen, jūlym-jūlym tarihynyŋ tozyğyndai i̇edi.
Sonau alysta jyltyrağan janary sönip bara jatqan ottai dərmensiz
mölteŋdeidi. Jüregi su i̇ete qaldy: ömirdiŋ jibi əne-mine üzilip keterdei
edi.
– Əje, birdeme deşi!
– Ihhi-hi!
– Ağa, boldy i̇endi, aurudy şarşatpaŋyz!

***
Anda-sanda yŋyranğany bolmasa, Şəii tynyş ūiyqtady. Taŋerteŋ
közin aşyp, janaryn būryp jan-jağyna qarady. Kelininiŋ qasynda
otyrğanyn körip, öŋi jylyp qūia berdi. Basyn səl qozğaltyp, qolyn
jybyrlatyp, birdeme degisi keldi. Biraq şamasy jetpedi. Közin jūmyp,
qabağyn üsti-üstine qaqty. Kelini qolyn ūstap, alaqanymen qos qoldap
uqalady. Şəiiniŋ közinen jylt i̇etken jas körindi. Sirə, meiirdiŋ,
rizaşylyqtyŋ jasy bolar.
– Apa, bar küşiŋizdi jinaŋyzşy, berilmeŋizşi!
Enesi jymiğandai boldy: jüzinen jyly bir tolqyn jügirip ötkendei
körindi. Auzyn i̇eki-üş tamsanyp, aqyryn jūtyndy. Kelini ūşyp türegep
medbikeden qainaqsu sūrady. Bir ystaqan su əkelip, tamsanyp jatqan
enesiniŋ auzyna i̇eki-üş tamyzdy. Şəii tilin qozğap, tağy i̇eki-üş tamsanyp,
sudy jūtty.
– Ai... ainah... hi, – dedi syryldağan dausy.
«Ainalaiyn!» degen rizaşylyğy bolar dep boljady kelini.
Keşkisin Nūrbek keldi. Ony körip, Şəiiniŋ közi i̇erekşe jainap
ketkendei boldy.
– Əje, qalaisyz? – dedi qūlağyna i̇eŋkeiip.
– Jaq-ys... – dedi Şəii tilin şainaŋqyrap.
– A, qūdai, apam til qatty! Apam til qatty! – dep quandy kelini.
Temirözek kempirdiŋ qaita tirilgenine dəriger qauymy da qatty quandy,
əri qatty taŋğaldy. Būl kisiniŋ jany jai temir i̇emes, şyŋ temir i̇eken desti.
Közine jas ala quanğan Nūrbek əjesin əbden quantqysy keldi.
– Əje, büginnen bastap biz təuelsiz memleket boldyq!
– A-a?
– Təuelsiz, jeke i̇el boldyq. Bügin Qazaqstannyŋ tūŋğyş Prezidenti
təuelsizdigimizdi jariiälady.
– Uh! – dedi keiuana kədimgi sau kisişe kürsinip. Tozyğy jetken
radionyŋ ünindei qyryl-syryldy bəri i̇estidi:
– Qūd-dai bar i̇eken ğoi!
Üstinen auyr jük tüsken adamşa Şəii jaibaraqat közin jūmdy.
– Oibai! Apanyŋ tamyry soqpai qaldy, – dedi Şəiiniŋ bilegin ūstap
otyrğan dəriger jigit.
Kelininiŋ aŋyrağan joqtauy i̇estildi.
Toqsan bir jyl boiy bir keudede bir-birimen arpalysyp kelgen quanyş
pen qaiğy sol keudede bir sətte birge tynyştaldy.

Click or select a word or words to search the definition