Aq Gvardiyä

BIRINŞI BÖLIM
1
2
3
4
5
6
7
EKINŞI BÖLIM
8
9
10
11
ÜŞINŞI BÖLIM
12
13
14
15
16
17
18
19
20

Lyubov Evgenevna Bulgakovaga arnaladı
Qılamıqtap jaugan qar kenet qapalaqtay jöneldi. Jel turıp, burqasın bastaldı. Bir sətte-aq qara
aspan qarlı teñizge ulastı da ketti. Aynaladagınıñ bəri gayıp boldı.
— Apıray, mırza, qırsıq şalmasa igi edi: boran bastaldı, — dep aygayladı jəmşik.
“Kapitan qızı”.
Kitaptarda jazılıp qalgan öz isterine səykes ölgender de sottı boldı...

BIRINŞI BÖLIM
1
Ulıq jıl edi, biraq İsa payğambardıñ tuğan künimen tirkese kelgen bul
1918-iñ ekinşi töñkeristiñ bastaluınan-aq qaterli jılğa aynaldı. Jazda
kün şuağı şaş-etekten, qısta qarı beluardan boldı, əsirese aspanda
asqaqtap eki juldız turdı: biri malşı juldızı - keşki Şolpan da,
ekinşisi - qaltırağan qızıl Mars.
Alayda künder beyqut jıldarı da, qandı kezeñderde de jebedey zulaydı
emes pe, jas Turbindar saqıldağan sarı ayazda jalbır tondı appaq
jeltoqsannıñ qalay kelip qalğanın da añğarmadı. Qarmen jaltırap,
baqıtpen jarqıldağan, qayran, bizdiñ şırşalı atamız. Qaydasıñ,
aqjarqın patşayım anamız?
Turbindardıñ qızı Elena kapitan Sergey İvanoviç Talberg-pen
nekeleskennen keyin bir jıldan soñ ülken ulı Aleksey Vasileviç qiın-
qıstau jorıqtar men auır qızmetti, qayğı-qasiretti bastan keşirip,
Ukrainağa, öz qalasındağı, tuğan Uyasına oralıp, anasınıñ aq tabıtın
qulama jar Alekseev eñisimen Etekke Vzvozdağı qayırımdı Nikolaydıñ
kişkentay şirkeuine aparğan.
Anasınıñ janazasın şığarğanda mamır ayı edi, şie men aq qarağan
ağaştarınıñ japırağı süyir terezelerdi tügel jauıp turğan-dı. Qayğı
men qısıludan sürinip-qabınıp jürgen Aleksandr əkey altınday
alaulağan ottıñ aldında jarqıldap, jərdemşi şəkirtiniñ bet-auzı men
moynına deyin, tipti etiginiñ basına deyin qıp-qızıl bolıp, balaların
tastap bara jatqan anağa arnap şirkeu joqtauın sampıldatqanı bar.
Ana ölimi qattı batqan Aleksey, Elena, Talberg, Turbinanıñ qolında
ösken Anyuta men kenjesi Nikolka qabağın aşa almay tunjırap, əulie
Nikolanıñ qoñır köne suretiniñ tübinde tur. Nikolkanıñ uzın qus
tumsığınıñ büyirinde jaudırağan kögildir közderinde abırju, lajsızdıq
bayqaladı. Ara-tura ol közin mehrabtıñ küñgirt tükpirinde iluli turğan
ikonostasqa salsa, qupiyäsı köp qart quday közin qısatınday körinedi. Bul
ne kelemej be? Ədilettilik qayda? Barlığı jinalıp, köñil jay taptı ma
degende, ananı aradan alıp ketudiñ qanday qajettigi boldı?
Qars-qars ayırılıp ayğızdalğan qara aspanğa uşıp bara jatqan quday
jauap qatqan joq, al Nikolkanıñ özi solay boluğa tiis siyäqtı ötip
jatqannıñ bəriniñ tübi qayır ekenin əli bile bermeydi.
Janazasın şığarıp, şirkeu baspaldağınıñ dañğırlağan taqta tastarın
sıqırlatıp, külli qalanı köktey ötip anasın qara mərmər kreştiñ
astında bayağıdan jatqan eriniñ janına əkep jerledi. Eh, jalğan-ay,
ananı da juttı-au...
Özi dünie salğanğa deyin uzaq jıl ana Alekseev eñisi boyındağı №13
üydiñ örnekti peşi bar ashanasında kişkentay Elenasın, tuñğışı
Aleksey men quytıqanday Nikolkasın meyirimimen jılıtıp aman ösirdi.
Peşten esken ıstıqtıñ ayasında “Saardam şeberi” balalarğa dauıstap
oqılıp, bi bilenip jeltoqsannıñ ayağına taman şırşa iisi añqıp, jasıl
butaqtarda türli-tüsti şıraqtar janatın. Frantsuz biin oynaytın qola
sağattan basqa ananıñ, qazir Elena jatatın jatınjayında qoñıraulı
qabırğa qara sağatı jəne bar. Əkesi onı əyelder jeñiniñ iığı ürip
qoyğanday qoqiıp turatın keudeşe kiyüdi sənge aynaldırğan kezde satıp
əkelgen bolatın. Qazir onday jeñder joq, jalt etip joq bolğan uşqınday
ol kezeñ de ötti, professor-əke de ömirden ozdı, biraq qoñırauın
kümbirletip, sağat əli soğıp tur. Oğan üydegilerdiñ tügel üyrenip, bauır
basıp ketkeni sonday, ğayıptan tayıp ol sol qabırğada bolmay qalsa,
tuğanday tanıs bir dauıs mayıp bop ketkendey bərin de alañdatar edi,
jəne onıñ ornın joqtatpaytın da eşteñe şıqpas edi. Baqıttılığı sol,
sağat degen ölmeydi ğoy, sonday-aq Saardam şeberi de məñgi jasaydı,
mızğımas jartas siyäqtı örnekti peş te eñ bir auır şaqtıñ özinde jılu
şaşıp, nər berip turuınan tanbaydı.
Mine, mınau qızıl barqıtpen qaptalğan örnekti köne jihaz-dar, tört
basında jıltırağan domalaq şarları bar kereuetter, qırıla bastağan
türli-tüsti, qızğılt kilemder, qolına suñqar qondırğan Aleksey
Mihayloviçtiñ, peyiş bağında jibek köldiñ jağasında raqattanıp jatqan
Lyudovik H^-niñ suretteri toqılğan termeler, şığıstıñ irek-irek oyuörnekteri bar türik kilemderi, kişkentay küninde skarlatinamen auırıp
jatqanda Nikolkanıñ köz aldında bıtısıp elestegenderdiñ bəri,
abajuralı qola şam, ejelgi şokoladtıñ ğalamat tılsım iisi şığatın
kitaptar, işinde Nataşa Rostova men Kapitan qızı bar qazınalar iin
siresken düniedegi eñ tamaşa şkəptar, altındağan kümis keseler,
portretter men porterler - əzir şañ basıp turğan Turbindardıñ jeti
bölmesi sıqasqan osınday dünie-mülik bul otbasınıñ ər müşesine ıstıq,
anası eñ auır şaqta osılardıñ barlığın balalarına tastap bara jatıp,
eki iininen əzer dem alıp, jılap otırğan Elenasınıñ qolınan ustap əlsiz
ğana:
- Tatu ... turıñdar, - dedi.
Alayda qalay turu kerek? Qalay ömir sürmek?
Ülken ulı, jas dəriger Aleksey Vasileviç Turbin jiırma segiz jasta.
Elena - jiırma törtte. Onıñ küyeui, kapitan Talberg otız birde, al
Nikolka on jeti jarım jasta. Endi ğana gül ata bastağanda qatıbas tağdır
onı qattı soqtı. Teristikten bir burqasın soqqalı qaşan, ızğırıq urıp
tur, urıp tur, tolastar türi joq, barğan sayın üdey tüsedi. Dneprdiñ
jağasındağı taulardı titiretken alğaşqı soqqıdan keyin ülken Turbin
tuğan qalasına oraldı. Mine endi dürbeleñ toqtap, tətti kitaptarda
jazılğanday ömir ornaydı dep oylasa, qaydağı tınıştıq, tirşilik degen
barğan sayın qiındap, qater küşeyip ketti. Teristikte jel ulıp, boran
burqasa, dauıl dabılı munda da ayaq astınan köterilip, qara jerdiñ
qursağın solqıldatadı. On segizinşi jıl söresine jaqındağan sayın
ərbir küni tügin tikireytip, qaharın tögip tur.
Qabırğalar qulap, aq qolğaptan alañdağan aq suñqar da uşıp, qola
şamnıñ otı öşip, Kapitan qızınıñ peşke jağılar küni de jaqın
tərizdi. Anası balalarına:
-

Sender ömir süriñder, - dep edi.

Al bulardıñ azap şegip, öluge tura keletin türi bar.
Şeşesin jerlegennen keyin, köp uzamay bir iñir qarañğısında Aleksey
Turbin Aleksandr əkeyge kelip bılay dedi:
- İə, qayğıdan arıla almay jürmiz, Aleksandr əkey. Anamızdı umıtu
qiın, onıñ üstine mınanday auır kezeñ tap boldı... Eñ bastısı, endi ğana
oraldım ğoy, tirlikti eptep jolğa qoyamın ğoy dep oylap edim, al mine,
körmeysiz be...
Osını aytıp üstel basında otırğan ol ünsiz qaldı, oyğa şomıp, qiyänğa
köz tastadı. Şirkeu aulasındağı jasıl jelek poptıñ üyin de basıp
qalıptı. Aynala kitap üyilgen kişkentay kabinettiñ qabırğasınan əri
qazir köktemgi tılsım aralas orman bastalatın siyäqtı. Qalanıñ keşki
kədimgi u-şuı, serigül iisi burqıraydı.
- Ne laj bar, ne istey alarsıñ,- dep abdıray miñgirledi pop (Onıñ
jurtpen əñgimelesuine tura kelgende osılay apalaqtap qalatın ədeti). Qudaydıñ erkinde ğoy bəri.
- Osınau alas-küles alasapırannıñ bitetin de kezi bolar? Odan əri
jaqsı bop ketse ğoy? - dedi kimnen surağanı belgisiz Turbin.
Pop mamıqtaqta qozğalaqtap:
- Auır, auır şaq, onıñ tipti aytarı joq, biraq moyuğa tağı bolmaydı, dep miñgirledi.
Sosın kenet qara qaptalınıñ jeñinen appaq qolın şığarıp, kitaptar
budasınıñ üstine qoydı da, betindegi bireuin aşıp, sırılğan betbelgi
salınğan betke üñile otırıp:
- Sarı uayımğa salınuğa bolmaydı, - dedi, qısılğanmen de dausı nıq
senimdi şıqtı. - Uayımğa berilu degen zor künə... Mağan sın sağattar əli
de bolatın siyäqtı körinedi. Onsız qalay, ülken sınaqtar əli alda. - Ol
barğan sayın senimdirek söyledi. -Bilseñiz bar ğoy, keyingi kezde men köbine
kitap qarap otıramın, ərine, mamandığım boyınşa, köbi dini eñbekter...
Ol qolındağı kitaptı aşılğan betine künniñ soñğı jarığı tüsetindey
etip köterip, oqi jöneldi:
- “Üşinşi perişte tostağanın özender men su közderine tökti; sodan qan
payda boldı”.

2
Sonımen, aq balaqtı tügi qalıñ jeltoqsan tudı. Tudı deymiz-au, ortasına
da taqap qaldı. Rojdestvonıñ jarqılı qarlı köşelerden-aq sezilip
qaldı. On segizinşi jıl uzamay təmam boladı.
Qurılısı ğalamat №13 eki qabattı üydiñ joğarğı jağında
(Turbindardıñ köşege qaraytın pəteri ekinşi, al şağın tep-tegis ayaday
aulası birinşi qabatta bolatın) qulama jotanıñ etegindegi baqta
ağaştardıñ butaqtarı sausaqtanıp, salmaday salbırap turdı. Jotanı
japqan qar auladağı sarayşalardı da sipap ketip, qanttan quyılğan alıp
bir bastan aynıtpay tastadı. Üydiñ özi basına generaldıñ appaq señseñ
börkin kiip alğan siyäqtı. Onıñ astınğı qabatında (köşe jaqtan birinşi,
aulağa Turbindardıñ aybanı astınan şığatın podvalda) şamınıñ
jarığı öleusiregen sarğış injener, sujürek, süykimsiz burjuy turdı,
atı-jöni Vasiliy İvanoviç Lisoviç, al üstiñgi şamdarı samaladay
jarqı-rağan Turbindar terezesi.
Qas qaraya Aleksey men Nikolka otın alğalı sarayğa bardı.
- Oy-oy, otın tipten azayıp qalıptı ğoy. Bügin mınau aradan tağı da
alıptı, qaraşı.
Nikolkanıñ elektr fonarınıñ kögildir qiıq səulesimen saray
qabırğasınıñ qaptalğan jeri jırtılıp, sırtınan qayta qağılğanı
ayqın körindi.
- Şaytandardı şetinen atar ma edi? Quday aqına! Bilseñ bar ğoy, bügin
tünde osını küzetsek pe eken? Bilemin - munı istep jürgen on birinşi
nömirdegi etikşiler. Qanday jeksurın oñba-ğandar, ə?! Olardıñ otını
bizdikinen köp.
-

Əy, qoyşı solardı. Kettik. Al otındı.

Tot şalğan qulıp şıldırlap, ağayındılardıñ üstine qar quyılıp,
otındı quşaqtap alıp keldi. Keşki sağat toğızğa taman Saardamnıñ
örnekti kirpişteri əbden qızıp, qol tigizbeytindey boldı.
Tamaşa peştiñ köz qarıqtırğan üstiñgi jağında on segizinşi jıldıñ ər
kezeñinde Nikolkanıñ qolınan tuşpen jazılğan mən-mağınası tereñ
mınaday tarihi jazbalar turdı.
Aytsa seni odaqtastar Qutqaruğa asıq dep,
Senbe oğan. Odaqtasta - pasıq köp,
Jürer janı bolşevikterge aşıp tek.
Suret: Momustıñ bet-auzı.
Qolı: “¥lan Leonid Yureviç”.
Sıbıs kərli, sıbıs sumdıq
Banda şıqtı qızıl kindik.
Boyaumen salınğan surette; kök quyrıq japsırğan papaha kigen salbır
murttı bas.
Qolı: “Soq, Petlyuranı”.
Elenanıñ, Turbindardıñ bala küngi həm ejelgi ayaulı dostarı Mışlaevskiy, Karas jəne Şervinskiydiñ qoldarımen boyau, tuş, siyä
jəne şie şırının paydalanılıp jazğandarı mınanday:
Elena Vasilevna bizdi süyedi,
Biraq köñili kimge qalay iedi?
Lena-jan Aidağa bilet aldım.
Segizinşi nömiri beletajdıñ.
1918 jıldıñ 12 mamırında boldım ğaşıq.
Sizdey şartıqpen jüre alam ba qoltıqtasıp?
Munı estigenşe ölsemşe omaqa asıp.
(Brauningke öte uqsas qarudıñ sureti salınğan)
Jasasın Resey!
Jasasın patşalıq!
Mausım. Barkarolla.
Bükil Resey şığarmaydı məñgi esten,
Borodino şayqastarın qan keşken.
Baspa əripterimen battitıp Nikolka öz qolımen bılay ja-zıptı:
“Kezdeysoq joldastıñ quqığıñnan ayırıp atıp tastay-mın degen qoqanloqqısınan qorqıp peşke bögde birdeñeler jazbauğa əmir etemin.
Kelinşekterdiñ, erler men əyelder kiiminiñ tiginşisi Abram Prujiner.
1918 jıl, 30-şı qañtar”.
Şimaylanğan örnekti peş ıstıq lep şaşıp, qara sağat otız jıl
burınğısınday toñq-toñq dep soğıp tur. Qırınğan, sarı şaştı,
egdelene bastağan, tunjırañqı, 1917 jılğı 25 qazannan beri qabağı
aşılmaytın ülken Turbin qaltası daladay frenç pen kök reytuz kiip,
jumsaq kebispen öziniñ süyikti ıñğayın saqtap siraqtı mamıqtaqta otır.
Onıñ ayağında orındıqta bufetke deyin kösilip Nikolka jatır - arjağı
kişkentay ashana. Onıñ ayağında ayılbastı etik. Keudesinde jan dosı gitara nəzik ünmen bayau ğana “tren...” dep dıbıs şığarıp qoyadı.
Dıñğırınıñ özi de ayqın emes, öytkeni köñilge qonar belgili eşteñe əli
joq. Qalada ürey, bəri tumandı, tirlik naşar...
Nikolkanıñ iığında unter-ofitserdiñ aqpen kömkerilgen pogonı, sol jaq
jeñinde üşkir burıştı üş tüsti şevron, yağni oqalı belgi (Birinşi jayau
əsker jasağı, onıñ üşinşi bölimi. Jasaqtala bastağanına törtinşi kün,
şaması qalıptasqan jağdayğa baylanıstı bolsa kerek).
Alayda osınday oqiğalarğa qaramastan ashana tamaşa. uyaday ğana, ıstıq,
sarğış perdeleri tüsiruli. Ağayındılardı ıstıq jılıtıp, maujırata
bastadı.
Ülkeni kitabın tastap, kerildi.
- Al kəne, “Tüsirmeleriñdi” tartşı.
Trin-te-tam... Trin-te-tam...
Etikteri səndi Beretteri ərli
Kele jatqan kim desek,
Körip jürgen künde sen,
Yunkerler ğoy injener!
Ülkeni ənge qosılıp, kötermelep qoyadı. Közderi tunjırañqı, alayda ot
uşqını bayqaladı, tula boyda bir jalın bar. Biraq bayau, bayau,
tınşıñdar mırzalar
Armısıñdar, sayajayşı seriler,
Armısıñdar, sayajayşı kelinder!
Gitara marşqa basıp keledi, işekteri rota bop şaşıraydı, perdeler
injener bop əyt ta əyt dep tıqıldaydı. Nikolkanıñ köz aldında estelik
körinister:
Uçilişe. Soğılğan Aleksandr kolonnası, zeñbirekter. Yunker-ler
etbauırlap, terezeden terezege jorğalap baradı, atısıp jür. Terezelerde
pulemetter.
Qara bulttay qaptap soldattar uçilişeni qorşap aldı. Ne laj jasaysıñ.
Generaldıñ üreyi uştı. Bogoroditskiy berildi jəne yunkerlerimen birge
berildi. Mas-qa-ra...
Armısıñdar, sayajayşı seriler,
Armısıñdar, sayajayşı kelinder.
Tüsiruiñ bayağıda bastalğan,
Sonda-dağı suretke tüs, keliñder.
Nikolkanıñ közi tumandanıp ketti.
Ukrain dalası aptap ıstıqtan qızarıp şañıtıp tur. Şañğa bökken
yunkerler rotası şañnıñ işinde keledi. Bolğan, bəri de bolğan, endi
eşqaysı joq. Masqara. Tükke turğısız.
Elena perdelerdi ısırdı, qara köleñkede onıñ jalqın şaştı bası
qaraydı. Ağası men inisine jılı şıraymen qarap, sağatqa köz tastağanda
meylinşe mazasızdandı. Onısı tüsinikti de edi. Şınında da, əlgi
Talberg qayda jür? Bul endi alañdamay qaytedi?
Sonısın jasırıp, bauırlarınıñ köñilin tappaq edi, kenet toqtay qalıp,
bir sausağın köterdi.
-

Toqtañdarşı. Estisiñder me?

Rota jeti işektiñ bərinde jürisin kilt üzip, toqtay qaldı. Üşeui de
qulaqtarın tigip, zeñbirek gümpilin estidi. Alıstan auır gürsil anıq
keledi. Mine, tağı da jer solqıldatıp, buh dedi. Nikolka gitarasın qoyıp
tez atıp turdı, onan keyin ıñıranıp Aleksey köterildi.
Qabıldau bölmesi - qonaqjay müldem qarañğı. Nikolka orındıqqa
soğıldı. Janarınan aptap ıstıq ta, uçilişe de ğayıp bolıp, közi əlde
bir dıbısqa tigildi. Qayda ol ün? Unter-ofitser iığın qiqañ etkizdi.
- Saytanıñ bilsin onı. Tegi Svyatoşino tübinde atıp jatqan tərizdi.
Ğajap, sonşalıq jaqındap qaluı mümkin emes qoy.
Aleksey qarañğıda, Elena terezege taqau turğan-dı, qarında-sınıñ qara
közi üreyge tolı. Talbergtiñ küni osı uaqıtqa deyin joq boluında ne mən
bar. Ağası onıñ alañdauın tüsinedi, sondıqtan oğan sonşa aytqısı kelse
de, bir auız söz şaşau şığarğısı joq. Svyatoşinodan dey me? Oğan
eşqanday da kümən joq. Qaladan jiırma şaqırım berirek bolmasa,
əriden atıp jatpağanı aydan anıq. Sonda bul ne bolğanı?
Nikolka terezeniñ ısırmasınan ustap, ekinşi qolımen əynekti qarmap,
onı suırıp alıp sırtqa şığıp ketkendey oğan murnın japsırdı.
- Meniñ solay qaray barğım kelip tur. Ne bolıp jatqanın bilsem
deymin...
-

İə, sağan, so jaqta jetpey turğanı sen ediñ...

Elena mazasızdana söyledi. Gitara ünsiz muñayadı. Nikolka as üyden buı
burqırap tükirik şaşqan samauırdı köterip keledi. Üstel üstinde
sırtına nəzik gülder salınğan, işi altındağan örnekti keseler tur. Anası
Anna Vladimirovnanıñ tusında bular otbasınıñ merekelik servizi
boluşı edi, balaları qazir kündelikti qajetine ustap jür. Sırttağı
zeñbirektiñ gürsiline, iştegi torığa kürsinuge qaramastan dastarqan
krahmaldanğan, appaq. Bul öytpese köñilderi jay tappaytın Elena men
Turbindar-dıñ üyinde ösken Anyutanıñ isi. Edenniñ sırı köpsi bastağan,
qanşa aytqanmen jeltoqsan ğoy, üstel üstinde uzınşa bağanğa uqsas
kömeski əynek qutıda kögildir japongül men aptap rauşanı tur, osınıñ
özi-aq ömirdiñ əsemdigi men beriktigin əygilep turğanday. Onı qalanıñ
irgesine kelip qalğan qasköy duşpannıñ qimılı da mızğıta almaytın
siyäqtı. Tek olar tamaşa qarlı qalanı qiratıp, tınıştıq puşpağın las
tabanımen taptaydı-au. Solardıñ arasında mına gülder de keter me eken?
Bul gülder Elenağa qumar, köñili adal, “Markiza” kəmpit dükeni satuşısınıñ, “Natstsa florası” attı gül dükeni satuşısınıñ dosı Leonid
Yureviç Şervinskiydiñ sıylığı. Japon gülderiniñ sayasındağı kök
örnekti tərelkede turalğan şujıq jatır, möldir maysalğıştan sarı may
körindi, keptirilgen nan salatınnıñ qasında sopaqşa bölke. Mınau
köñilsiz jağday bolmasa, jaylanıp otırıp şay işuge bolatın edi...
Ətteñ, şirkin...
Aqqumannıñ üstine jünnen toqılğan şubar qoraz qap qonaqtağan,
samauırdıñ jaltırağan büyirinen üş Turbinnıñ usqınsızdanğan jüzderi
körinedi, al Nikolkanıñ bet-auzı Momustiki siyäqtı ürip qoyğanday.
Elenanıñ közinde muñ, qızğılt otqa şalınğan şaşı samayına tüsip tipti
köñilsizdendirip jiberipti.
Talberg aqşalı getman poyızımen ketip, qay arada oşarıl-ğanı belgisiz,
keştiñ şırqın əbden buzdı. Jan uşırıp jürgende bir pəlege uşırap
qaldı ma kim bilsin?... Ağalı-inililer buter-brodtı əreñ şaynap otır.
Elenanıñ aldında şayı suığan kese men “San-Frantsiskodan kelgen
mırza” təttisi. Onıñ közi tumantıp qarağanın körmey, qalağan:
“... tünek, muhit, boran” degen sözderdi şaladı.
Jəne olardı oqımaydı.
Nikolka aqırı şıday almadı:
- Nege munşalıq jaqınnan atıp jatqandarın bilsem be dep edim.
Bulay boluğa tiis emes edi ğoy...
Öz sözin özi üzip, qozğalğanda samauırdan burmalanğan bet-əlpetin kördi.
Bəri de ünsiz. Sağat tili jıljıp, on birden on bes minöt ketip te qaldı.
- Atıp jatqan sebebi, jeksurın nemister ğoy, - dep burq etti ağası
kenetten.
Elena basın köterip sağatqa qarap:
- Qalayşa olar bizdi tağdırdıñ təlkegine tastap ketedi, - dep nazalandı
dausı muñaya şığıp.
Ağalı-inililer bireu buyrıq bergendey-aq bastarın jalt burıp,
aldausırata bastadı.
- Əzir ayqın eşteñe joq, - dep Nikolka nannıñ bir tilimin auzına
saldı.
-

Men munı ənşeyin ğana ayttım, öz boljamım ğoy. Bəri de sıbıs.

-

Joq sıbıs emes, - dep tike jauap qattı Elena, - Bul sıbıs emes
şındıq; bügin Şeglovanı körip edim, ol Borodyankanıñ tübinen eki nemis
polkın qaytarğanın ayttı.
-

Bos mıljıñ.

- Öziñ oylaşı,- dep bastadı ağası,- nemisterdiñ bul quyırşıqtı
qalağa jaqın jiberui oyğa sıya ma? Oylanşı, qane? Öz basım, ondaydı
tipti elestete de almaymın, olardıñ qas qağım sətke bolsa da bir-birimen
til tabısuı mümkin be? Bəri bastan-ayaq sandıraq. Nemister men Petlyura, ekeui eki əlem. Nemisterdiñ özi onı bandit dep ataydı emes pe. Külkili ğoy.
- Ay, ne aytıp otırsıñ mağan. Nemisterdi endi biletin boldım ğoy.
Olardıñ qızıl banttı birneşeuin özim de kördim. Bir unter-ofitser mas,
əyel qoltıqtap baradı. Əyel de mas.
- Al onda turğan ne bar. Azğındağan jeke bireuler german armiyäsınan
da tabıluı mümkin.
-

Sonımen, sizdiñşe Petlyura qalağa kirmeydi ğoy?

-

Im... Meniñşe, basıp kirui mümkin emes.

- Apsolman. Kəne, mağan tağı da bir kese şay quyşı. Sen
mazasızdanba. Ədettegidey sabır saqta.
- Qudaya, Sergey qayda deseyşi? Olardıñ poyızına şabuıl jasap, kədik
qıldı ma dep oylaymın...
- O ne degeniñ? Qay-qaydağını oylap tappay otırşı. Bul jolı jalpı
bərinen aman.
-

Onda ol nege joq?

- Jaratuşı qudayım-ay! Öziñ de jol jürudiñ qalay ekenin bilesiñ ğoy.
Ərbir bekette şamamen tört sağattan turğan şığar.
-

Revolyutsiyälıq qadam degen sol. Bir sağat jüresiñ, eki sağat turasıñ.
Elena auır kürsindi, ünsiz sağatına qaradı, sosın qayta söyledi:
- Təñirim-ay, təñiri! Eger nemister munday qaskünemdik jasamağanda,
bəri jaqsı bolatın edi ğoy. Senderdiñ əlgi Petlyuralarıñdı jaypau üşin
nemistiñ eki polkı jetip jatır.
Meniñşe, osı nemisteriñ eki jaqtı zımiyän oyın oynap jürgen siyäqtı.
Maqtaulı odaqtastar nelikten əli künge deyin joq. Oy-oy, jeksurındar!
Uədeni berip, berip, qarasın körsetpeydi...
Osı kezge deyin ünsiz turğan samauırğa jan bitip, ızılday bastadı, külge
aynala bastağan şoqtar podnosqa tüsti. Bauırlar eriksiz peşke qaradı.
Suraqtarına jauap sonda jazulı tur:
Odaqtastar - oñbağandar!
Sağat tili şiregine jetip, qırıldağan qoñırauın soqtı, sol sət oğan auız
üydiñ töbesi astındağı esik qoñırauınıñ nəzik sıñğırı qosılıp, jauap
qatqanday boldı.
-

Quday-ay təube, mine Sergey de keldi, - dedi quanıştı ünmen ağası.

-

Bul Talbergtiñ özi,- dep nığarlağan Nikolka esik aşuğa jügirip ketti.

Elenanıñ betine qan jügirip, ornınan turdı.
...Biraq bul Talberg bolmay şıqtı. Üş esik birden sıqırlap,
baspaldaqtan Nikolkanıñ tañdanğan dausı şıqtı. Baspaldaqtağı
dauıstı tağalı etiktiñ tarpılı men mıltıq düminiñ tarsılı
almastırdı. Aldıñğı üyge şumaqtalıp kirgen ızğarmen birge Aleksey
men Elenanıñ aldında şineli ayağınıñ basına tüsken keñ iıqtı,
pogonında siyä qarındaşpen poruçiktiñ üş juldızı salınğan
alpamsaday bireu turdı. Küləparasına qırau qatıptı, süñgili auır
mıltığı auız bölmeni alıp ketti.
- Səlemetsizder me, - dep qarlığıñqı ünmen qırıldağan ol siresip
qatıp qalğan sausaqtarın arbitıp küləparasın şeşti.
-

Vitya!

Nikolka onı şeşindire bastadı, əueli jalbağayın ağıttı, onıñ astında
kokardası qarayıp ketken ofitser furaşkesi, solardı sıpırğanda ğana
keñ iığına qondıra salğan poruçik Viktor Viktoroviç Mışlaevskiydiñ
bası körindi. Bası burın-nan-aq köz tartarday ədemi bolatın, əri birtürli
bölek asıl tegin tanıtıp turatın. Kirpigi up-uzın, kisige batıl qaraytın
eki köziniñ tüsi eki türli. Murnı səl döñesteu, erni şüyiriñki, mañdayı
jazıq, tap-taza, appaq. Al muñ üyirgen bir miığı salıñqı, iegi səl
qiıstau, beyne bir müsinşi er kelbetti kisiniñ iegin somdap otırıp qiyäl
qanatında ketip sazdı az jağıp alğanday kişirek əyel iegin jasağan
siyäqtı.
-

Sen qaydan jürsiñ?

-

İə, qaydan?

- Abayla,- dep bayau ün qattı Mışlaevskiy, - sındırıp alma. Onda bir
şölmek araq bar.
Nikolka qaltasınan gazetke oralğan şölmektiñ bası şığıp turğan auır
şineldi abaylay ildi. Sosın ağaş qınaptağı zildey mauzerdi müyiz
tutqasın bir qozğap körip şineldiñ qasına ildi tağı da. Mışlaevskiy
sonda ğana Elenağa burılıp, qolınan süyip, bılay dedi:
- Qızıl Traktirdiñ tübinen keldim. Lena, osında tünep şığuğa ruqsat
et. Üyge jete almaymın.
-

Ay, quday-ay, ərine, jete almaysıñ.

Mışlaevskiy kenet ışqına uhilep, qolınıñ sausaqtarın ürip jılıtpaq
bolıp edi, erni ikemge kelmey qoydı. Qırau qatıp ağarğan qastarı men
muz turğan saparlı murtınıñ qarı erip, bet-auzı su-su boldı. Ülken
Turbin freyüçiniñ tüymesin ağıtıp, kirlegen jeydesin tartqıladı.
-

Ərine ğoy... Tolıp, örip jürgen şığar.

- Beri qara, Nikolka,- dedi üreylengen Elena Talbergti de umıtıp,
əbigerlenip,- as üyde otın bar. Jügir de tez kolonkanı jaq. Eh, mına
qırsıqtı qaraşı, Anyutanı beker jibergen ekenmin. Aleksey, tez
beşpentin şeş.
Ashanada örnekti peş janında ıñqılğa erik berip Mışlaev-skiy
orındıqta sılq tüsip jatır. Elena kiltterin sıldırlatıp bezektep jür.
Ağası men inisi tizerlep otıra qap Mışlaevskiydiñ baltırı ayılbastı
uzın qonıştı tar etigin şeşti.
-

Jaña jeñildendim ğoy. Oh, jeñildendim-au...

Alaşubar sumpayı şulğau da şeşildi. Beşpentti Nikolka taban auzında
suıq aybanğa şığardı - biti qırılsın. Ayağında qızğılt jibek şulığı
bar, kir siñgen bətis jeydesin beldikpen ayqış-uyqış tañıp tastağan, kök
bridja kigen Mışlaevskiy endi jip-jiñişke, qarayıp ketken, sırqat,
müsəpir bolıp körindi. Kögerip ketken alaqanın soğıp, örnek peşti
sipaladı. Alaqanına:
“Sıbıs... qahar...
Banda... atar...
Ğaşıq boldım
Osı sapar...” degen jazu bilindi.
- Bular netken tasjürek sumıraylar! - dep ayğaylap jiberdi Turbin.
Qalayşa olardıñ senderge pima men qısqa ton beruge şaması kelmegen.
-

Pi... bay-paq, - dep Mışlaevskiy jılarman bolıp qaytaladı, - pi-
ma.
Jılına kele qol-ayağı aşıp qattı auırdı. Asüydegi Elenanıñ jürisi
basılğanın estip Mışlaevskiy jılamsıray aşına ayğay saldı:
-

Bəri de bitti.

Bet-auzı tırjiıp sulay jatıp, sausağımen şulıqtı nusqap:
-

Şeşiñderşi, şeşiñderşi tez, - dep bebeuledi.

Denaturattıñ jiirkenişti iisi şığıp, jambasına qatqan qar
erip, bir staqan araqtan poruçik Mışlaevskiy tabanda mas bolıp, közi
kilegeylenip şığa keldi.
- Ayaqtı kesuge tura keler me eken? O, qudaya... - dep ol mamıqtaqta
aşına şayqatıldı.
- Ol ne degeniñ şıda. Eşteñe etpeydi... Ras, üsik əjepteuir şalıptı.
Isigi taraydı. Jarası jazıladı.
Nikolka jüresinen otıra qap, onıñ ayağına taza qara şulıq kigizdi,
Mışlaevskiy siresip qatıp qalğan qoldarın vannağa kietin tükti
halattıñ jeñine suqtı. Jüzine qızıl daqtar oynap şığıp büktetilip
jatqan, üsip jaurağan poruçik Mışlaevskiy taza kiim kiip, halatqa
oranğan soñ jan kirip, jumsarayın dedi. Sıbap salar boqtıq sözder
terezege soqqan burşaqtay sekirip, bölmeni kernep ketti. Eki közin
murnına tüyistirip, birinşi sınıp vagondardağı ştabtı, bəz-bir
polkovnik Şetkindi, Petlyuranı, ayaz ben borandı, nemisterdi de əbden
sıbap, bükil Ukrainanıñ getmanına deyin tügin qaldırmay jeti atasınan
bermen qaray qulatıp, boqtap berdi.
Aleksey men Nikolka jılına bastağan poruçiktiñ tisin qalay
şıqırlatıp, auıq-auıq “Al bar ğoy” dep ayğaylap qoyatınına qarap otır.
- Getman ba, ə? Öy şeşesin!. - dep ırıldaydı Mışlaevskiy. Kavalergradta! Sarayda otırğan şığar. Al bizdi jalañaş-jalpı dalağa
aydap saldı. Aq qar, kök muzda, təulik boyı saqıldağan sarı ayazda boludı
aytsayşı... Enemiz urılıp şetimizden qırı-lamız ğoy dep oylap edik.
Quday-au! Ofitser men ofitserdiñ arası jüz sajın, osını tağı tizbe
ataydı-au! Tauıq qusatıp bauızdap tastauğa şaq qaldı.
- Toqtay turşı, - dedi boqtıqtan eseñgirep qalğan Turbin. -Tükke
tüsinsem buyırmasın. Sen əueli mınanı aytşı, Traktirdiñ tübinde qazir
kimder tur?
- Qoyşı! - dep Mışlaevskiy qolın siltedi. - Eşteñe uğıp bolmaydı.
Bilesiñ be sen bizdiñ Traktir tübinde qanşa adam bolğanımızdı? Qırıqaq kisi. Əlgi delqulı polkovnik Şetkin kelip (osı arada Mışlaevskiy
jek köretin polkovnigin mazaqtağısı kelip betin tırjitıp, şiñkildegen
jiirkenişti jiñişke dauısqa salıp söyledi): “Ofitser mırzalar, qalanıñ
bar ümiti sendersiñder. Opat bolğalı turğan orıs qalaları anasınıñ
senimin aqtañdar, duşpannıñ qarası körinisi men şabuılğa şığıñdar,
jaratqannıñ özi jar bolsın! Altı sağattan keyin auıstıratın adamdar
jiberemin. Biraq, patrondarıñdı abaylap jumsañdar...” dedi de,
(Mışlaevskiy endi öz dauısıan köşti) maşinasına minip ap
adyutantımen birge tayıp turdı. Tün degeniñ kördey qarañğı. Arqanı
qısqan ayaz inedey şabaqtaydı.
- Quday-au, sonda kimder bolğanı onda! Petlyuranıñ Traktir tübinde
boluı, bılayşa, mümkin emes qoy?
- Saytanım bile me onı! Senseñ bar ğoy, tañğa deyin jındanıp kete
jazdadıq. Tün ortasında turıp alıp, auıstıratındardı kütpeymiz be...
Qol-ayaq siresip qatıp qaldı, keletinder əli joq. Ot jağa almaysıñ,
derevnya eki-aq şaqırımday. Traktir bir şaqırım jerde. Tünde töñirek
tügel qozğalıp turğanday körinedi. Jorğalap kele jatır ma dep
oylaysıñ... Al kelse ne isteymiz? Mıltıqtı kezeuin kezeymiz ğoy, biraq
atamız ba, atpaymız ba? -sonı oylaysıñ. Bir əzəzil. Turıp-turıp
qasqırşa ulisıñ. Ayğay-lasañ tizbeniñ bir şetinen ün qatadı. Aqırı
qarğa süñguge tura keldi, mıltıqtıñ dümimen özime tabıt qazıp, sonda
kirip otırdım, uyıqtap ketseñ-aq - öldiñ. Tañ aldında şıday almay,
qalği bastağanımdı bilemin. Bilesiñ be, meni ne qutqarğanın? Pulemetterdiñ satırı. Kün şığa üş şaqırımday jerden pulemetter pıtırlatıp
bersin. Köz aldıña elestetşi, turğıñ da kelmeydi. Kenet olarğa qosılıp,
zeñbirekter gümpildetsin. Köterildim, ayağım zil qara tas, “qayırlı bolsañ,
Petlyurañ kelgen eken ğoy!” dep oylaymın. Tizbe saptı səl şiratıp, bir
jerge jinap, atısa otırıp, qalağa qaray şeginu kerek. Qırıp salsa qırıp salsın. Ölsek te birge bolayıq deymiz de. Mınanı qara, kenet atıs
basıla qaldı. Tañerteñ üş adamnan Traktirge barıp jılınıp qaytıp
jürdik. Bilesiñ be, bizge auısımnıñ qaşan kelgenin? Bügin tüski sağat
ekide əreñ keldi ğoy. Birinşi jasaqtan eki jüz adam yunkerler kelipti, jəne
bəri şetinen tamaşa kiingen, Bastarında - papaha, ayaqtarında - pima,
pulemet komandası tağı bar, Bulay bolar dep kim oylağan. Olardı bastap
kelgen polkovnik Nay-Turs.
-

Ə! Bizdiñ Nay ma, bizdiñ! - dep dauıstap jiberdi Nikolka.

-

Tura tur, onıñ əlgi aqgvardiyäşı gusar ma? - dep suradı Turbin.

- İə, iə, gusar. Bar ğoy, bizdi körip olardıñ zəresi uşıp ketti: “Biz
oylağanbız, sizder onda pulemeti bar eki rota şığarsızdar dep, qalay
tötep bergensizder?” - dep qayran qaldı.
Baqsañ, bağanağı pulemetter Serebryankadan atılğan eken, tañ aldında
mıñ qaralı adamı bar banda sol eldi mekenge şabuıl jasaptı. Quday
saqtağanda, olar bizdiñ şep qurap turğanımızdı bilmepti, bilgende bar
ğoy, bükil tobır jolındağınıñ bərin jaypap, qalağa jol tartatın edi.
Baqıtımızğa qaray olardıñ Post-Volınskiymen baylanısı bolsa kerek,
ol jaqtan bəz-bir batareyä zeñbirekten bıtırlatıp atqan eken, bulardıñ
aptığı basılıp, şabuıldı jerine jetkenbey, turımtay tusına bıt-şıt
bolıptı.
-

Al sonda olar kim? Petlyura bolğanı ma? Olay boluı mümkin emes.
- Saytanım bilsin be qanday jandar ekenin. Meniñşe olar
dostoevskiyşil dindar jergilikti mujıqtar!... Oy-oy, şeşe-leriñdi...
-

O, qudayım-au!

- İə, qudayğa təube, biz auıstıq, - dep qırıldadı şılımın qumığa
sora otırıp Mışlaevskiy. - Sanasaq, otız segiz adam qalıppız, ekeui
üsip ölgen. Tağı ekeuin üsip jatqan jerinen taptıq, endi ayaqtarın kesedi...
Qayırın bersin degen osı...
-

Qalay? Sonda üsip ölgen be?

- Endi qalay oylap ediñ? Bir yunker men ofitser. Traktirdiñ tübindegi
Popelyuhada odan da qızıq jayt boldı. Poruçik Krasin ekeumiz
üsigenderdi otırğızıp aparar şana izdep sonda barmaymız ba? Derevnya
tügel qırılıp qalğan tərizdi - tiri jan joq. Aqırı, tulıp kiip, tayaq
tayanğan bir şaldıñ süyretilip kele jatqanın kördik. Əlgi beyşara bizdi
körip quanıp qaldı. Men bul arada bir jımısqı qulıq barın birden
sezdim. Ol ne boldı eken. Mına dindar qart: “Jigitter ... Jigitter!” dep
tegin jılpıldap turma-ğanı anıq. Men de oğan küpsingen ünmen:
“Armısıñ, aqsaqal. Tezirek bizge şanañdı ber” deymin. Al ol
hoholşılap: “Joq. Ofitserler bükil şanalardı Postqa aydap ketti” deydi. Osı arada Krasinge közimdi qısıp: “Ofitserler deysiz be? Solay de.
Al erkek bitken qayda ketken?” dep suradım. Şal: “Barlığı Perlyurağa
qaşıp ketti” degeni ğoy. Al osınday qılıq unar ma edi sağan? Şal közi
naşar köretindikten küləparanıñ astındağı pogondardı bayqamay, bizdi
Petlyuraşıldar dep tur. Bul arada şıday almay, men de şart sındım.
Ayaz şıdatpay, ayaq-qol siresip qaldı... Şaldı jağadan alıp, sığıp
jiberip janın murnınıñ uşına şığarıp, ayğaydı saldım kep:
“Petlyurağa qaşıp ketti deysiñ be? Qazir seni atıp tastaymın, sosın kör
Petlyurağa qalay qaşqandı. Sen meniñ qolımnan o düniege attanasıñ,
arampez!”
Arjağı tüsinikti şarua ğoy, qasietti eginşi, jer qorğanı birden sanası
oyanıp, aqılğa keldi (Mışlaevskiy, boqtıqtı taudan qulağan tastay üstiüstine borattı). Ərine, ayağıma jığılıp, jalınıp jatır: “Oy, joğarı
mərtebelim, men qaqbastı keşir, aqımaqtıqtan, körsoqırlıqtan bayqamay
aytıp qaldım, atta-rımdı qazir-aq bereyin, tek janımdı qaldıra kör!”
deydi... Attar da, ildebay şana solay tabıldı.
Söytip, iñir qarañğılığında Postqa keldik. Onda ne bolıp, ne qoyıp
jatqanı tipti aqılğa sıymaydı. Jol-jönekey tört batareyä sanadım,
törteui de qarap tur, snaryad joq körinedi. Ştab degende qisap joq. Biraq
eşqaysısı eşteñe bilmeydi. Eñ bastısı -ölgenderdi qayterin bilmey
añtarılıp otır. Aqırı, jaralılardı qabıldaytın jerdi tauıp, əkelgen
ölikterdi sol arağa zordıñ küşimen ötkizdik. Senesiñ be, bəri de “Qalağa
aparıñdar!” deydi. Osı arada biz terimizge sıymay kettik. Krasin tipti
ştabtağı bireudi atıp tastauğa da oqtaldı. Ol bolsa: “Bularıñ
Petlyuranıñ təsili” dep, qaşıp qutıldı. Birinşi sınıptı vagon ğoy,
elektr şamı bar... Odan əri ne boladı dep oylaysıñ ğoy. Denşik siyäqtı
itarşı bizdi jibermeydi. Al kerek bolsa. “Olar uyıqtap jatır, eşkimdi
jiberme degen” deydi. Amal ne, mıltıqtıñ dümimen qabırğanı qaqırata
soqtım kep, menen keyin tarsıldı bizdiñ basqa jigitter jalğastırdı.
Kupedegiler bir-birlep atıp şıqtı. Şetkin de şığıp, keşirim suray
bastadı: “Ay, qudayım-ay. Ərine ğoy, ərine. Qazir. Ey, şabarmandar, şi
men konyak əzirleñder. Qazir-aq ornalastıramız sizderdi.
Qalağandarıñızşa tınığasızdar. Bul degeniñ batırlıq. Ah, qanday qaza,
alayda amal ne - qurbandıqsız jəne bolmaydı. Men sonday qayran
qaldım...” Konyakpen odan anaday qaşu kerek. A-a-a! Mışlaevskiy
tötennen esinep, murnın pısıldattı. Sosın uyqısırağanday:
- Jasaqqa peştiñ qasınan jılı orın berdi... O-ho! Al meni olardan
aulaqtatıp jiberdi. Zayırı, qabırğanı mıltıqtıñ dümimen dürsildetken
menen qutılğısı kelse kerek. “Poruçik sizdi qalağa is-saparmen
jiberemin. General Kartuzovtıñ ştabına barasız. Bərin sonda
bayandaysız”, - dedi. E-ey! Men parovozğa otırıp... Əbden jauradım...
Tamaranıñ kilti degendey... arağı bar...
Mışlaevskiydiñ auzınan şılımı tüsip ketti de, şalqasınan tüsip, qor
ete qaldı.
-

Mine, qanday keremet! - dedi abdırağan Nikolka.

- Elena qayda? - dep alañday suradı ağası. - Mınağan aqjapqış beru
kerek, özin juınuğa alıp bar.
Bul kezde Elena as üydiñ arjağındağı bölmede jılap otır edi. Odan əri
tsink vannadağı sisa perde ustalğan kolonkada jarılğan kebu qayıñnıñ
jalını alaulap jatqan-dı. Asüydiñ qırıldaq sağatı on birdi soqtı.
Onıñ köz aldına qaza tapqan Talberg elestedi. Ərine, aqşa tiep bara
jatqan poyızğa şabuıl jasalmay qalmaydı ğoy, aydauıldar qırıldı,
qar üstinde qanğa malınğan mi jatır. Elena qaraköleñkede otırğan, onıñ
qobıra-ğan şaşına ottıñ jarığı tüsip tur, közinen jas burşaqtaydı.
Ölgen ğoy, öltirgen ğoy... - deydi oyşa.
Mine, kenet nəzik qoñırau üni bezektep qoya berdi. Elena quyınday uytqıp
asüy artqı qarañğı kitaphana arqılı ashanağa jügirdi. Ottar jarqıray
tüsti. Qara sağat qoñırauın soğıp bop, jayımen tıq-tıq etip jürisin
jalğastıra berdi.
Alayda ağası men Nikolkanıñ alğaş burq ete qalğan quanışı tez
basıldı. Al quanğanda da olar köbine Elena üşin quanğan. Talbergtıñ
iığındağı getman əskeri ministrliginiñ sına tektes pogonı
ağayındılarğa keri əser etken-di. Əytkenmen, pogonğa deyin de Elenanı
turmısqa şıqqan toyınan bastap-aq, Turbindar ömiriniñ qutısında bəzbir jarıqşaq payda bolıp, jaqsılıq suı sol arqılı əldeqayda ağıp
ketip jatqanday edi. Bar ıdıs bos, qurğaq bolatın. Əlbette buğan bas
ştabtıñ kapitanı Talberg Sergey İvanoviçtıñ köziniñ qos
qatparlılığı kinəli bolatın.
E-eh... Qalay jaltarğanımen de qazir birinşi qatparın oquğa kəmil boladı.
Üstiñgi qabatında qarapayım adami quanış, kədimgi jıludan, jarıqtan,
qauipsizdikten tuğan quanış. Al odan tereñdeseñ - ayqın üreyge tap
bolasıñ, onı bügin Talbergtiñ mine özi alıp kelip otır. Eñ tereñi
qaşanda qupiyä jabıq jatadı ğoy. Qalay degenmen de Sergey İvanoviçtiñ
sulbasınan eşteñe sezilmeydi. Beldeui keñ əri berik. Sidam denesi avtomat
siyäqtı qara sağattıñ tıqılımen aynaladı. Talberg te qattı toñıptı,
biraq barlığına jılı uşırap külip qoyadı. Sol iltipatınıñ özinde de
bir ürey bar siyäqtı. Qoñqaq murnın bir tartıp qoyıp Nikolka munı
birinşi bop bayqadı. Talberg suırtpaqtap, provintsiyäğa bunıñ
qarauımen aqşa alıp bara jatqan poyızğa qaladan qırıq şaqırımday
Borodyankada belgisiz bireudiñ şabuıl jasağanın bayau, biraq köñildi etip
aytıp berdi. Elena üreylenip közin jumıp, belgilerge jabıstı, al
ağayındılar “iə, odan əri” dep tağı da janığa tüsti, Mışlaevskiy bolsa
ölerdey qorıldap, auzındağı üş altın tisin aqsitadı.
- Olar kim boldı eken? Petlyura ma?
- Al endi olar Petlyura bolsa, - dep jumsaq jımiıp, sonda da üreyin
jasıra almay söyledi Talberg, - meniñ osında sizdermen suqbattasıp
otıruım, əlbette, ekitalay edi. Kim ekenin jalpı bilmeymin. Bəlkim,
azğındağan serdyukter şığar. Vagondarğa basa köktep kirip kelip,
mıltıqtarın siltep: “Kimniñ aydauılı?” dep ayğay saldı. “Serdyukter”
dep jauap qattım. Olar topırlap turdı, turdı da, bireudiñ “Tüsiñder!”
degen buyrığın estip, izinşe ğayıp boldı. Meniñşe, olar ofitserlerdi
izdegen bolsa kerek. Aydauıl ukraindıq emes, ofitser bolar dep oylauı da
ıqtimal. - Talberg Nikolkanıñ şevronına köz qiığın tastadı, sağatına
qarap kütpegen jerde bılay dedi: - Elena jürşi, birer sözim bar...
Elena küyeuiniñ soñınan asığıs üydiñ Talbergter jartı-sındağı
jatınjayğa tarttı, qabırğada ədettegidey aq qolğapqa qondırğan aq
suñqar tur, kelinşektiñ jazu üstelinde jarığı mayda jasıl şam, qızıl
ağaştan jasalğan jəşiktiñ üş sağatta bir bi oynaytın, mañdayşasına
qola malşılar keskindelgen sağat tıqıldaydı.
Mışlaevskiydi oyatu Nikolkağa adam aytqısız küşke tüsti. Ol jolay
teñsetilip, eki mərte esikti qarmap, əreñ qulamay qaldı, sosın vannada
uyıqtap qaldı. Suğa tunşığıp qalmasın dep Nikolka onı küzetip turdı.
Ülken Turbin nege ekenin özi de bilmey, qarañğı qonaqjayğa kirip, terezege
jabısıp, tıñ tıñdadı: tağı da alıstan ara-tura gürs etken zeñbirek
dausı talıp jetedi.
Aqsarı öñdi Elena birden qartayıp, uypa-tuypa. Közi qızarıp ketken. İini
tüsip muñaya Talbergtiñ sözine qulaq türedi. Ol bolsa ştabtıq tərtippen
asqaqtap ımırasız söyleydi.
-

Elena, endi basqaday jasauğa tipti de bolmaydı.

Amalı qurığan Elena sözsiz şaruağa jığılıp, bılay dedi:
- Laj qanşa, tüsinemin. Aytqanıñ, ərine, durıs. Bes-altı künnen keyin
jüretin şığarsıñ, ə? Bəlkim, oğan deyin jağday da özgerip qalar.
Talbergtiñ qinalğan jeri osı boldı. Tipti jüzinen taymaytın
zañdastırılğan külkisi de ğayıp boldı. Jüzi könerip, ər nükte-sinde
şeşilip qoyğan oy turdı. Elena... Elena. Ah, opasız, tur-lausız ümit...
Bes... Altı... Kün şıda deydi...
Talberg kesip ayttı:
-

Taban auzında, tura qazir ketu kerek. Poyız tüngi sağat birde...

... Jartı sağattan keyin suñqarlı bölme jutadı da qaldı. Şamadan
edenge qoyılıp, onıñ matros qaqpası tik aşılıp, əp-sətte jüdep, jüzi
suıq tartqan. Ernine qatpar payda bolğan Elena oğan ün-tünsiz jideler
men iş kiimderdi, aqjapqıştardı desteley salıp, Talberg tizerley
otıra qalıp, şkəptiñ astıñğı jəşigin kiltimen qoparıstırıp jattı. Al
sodan soñ... Sodan soñ astan-kesteni şıqqan basqa jaylardağı siyäqtı,
şamnıñ abajurına deyin sıpırılğan bölmege qaraudıñ özi qiın eken.
Qudaya, eşqaşan, iə, eşqaşan şamnıñ abajurın sıpırıp jala-ñaştay
körmeñizder. Eşqaşanda qauipten qorqıp egeuquyrıq qusap belgisiz
bağdarğa qaşa jönelmeñderşi. Abajur degen qasietti zat qoy. Sonıñ
sayasında otırıp oqisıñ, qalğisıñ, kütesiñ, boran burqasa burqasın, tek
kütkeniñ kelgenşe küte bil.
Talberg bolsa qaşıp baradı. Uzın şinel kiip, qara nauşnik salğan,
basında getmannıñ surğılt kokardası, belinde qılışı bar ol ayılbası
əreñ salınğan şamadanın ustap, onıñ ayna-lasındağı qağaz qaldıqtarın
taptap üyden şıqtı.
Birinşi Qalanıñ şetki jolında basınan ayırılğan şegirtkege uqsap,
parovozsız poyız tur. Quramında elektrdiñ köz qarıq-tırar jarığımen
jarqırağan toğız vagon bar. Sonımen tüngi sağat birde general Busstıñ
ştabı Germaniyäğa attanadı. Talberg solarmen bir baylanıs tauıptı,
sondıqtan birge ala ketedi... Getman ministrligi degen bas joq, jön joq
turpayı oyınşıq, operetka (Talberg jattandı söylegenmen, keyde
nısanağa döp tietin) aytqanday, getmannıñ özi de körgeni joq betsiz,
qoljau-lıq...
- Tüsinseyşi, - dep sıbırlaydı ol - nemister getmandı tağdırdıñ
təlkegine tastap ketkeli otır, bəlkim, qalağa Petlyura kirer. Şın məninde
Petlyuranıñ jan-jaqqa jayğan mıñ tamırı bar. Bul qozğalısta Petlyura
jağında jalpaq şarualar buqarası bar, al bunıñ ne ekenin bilmeysiñ be...
O, Elena biledi ğoy, jəne tamaşa biledi. 1917 jıldıñ naurızında əskeri
uçilişege jeñine jalpaq qızıl tañğış baylap, birinşi kelgen, iə,
birinşi bop kelgen Talberg bolatın. Bul Peterburgtağı habardı estip
qaladağı ofitserler tas bop qatıp, bası auğan jaqqa ketip, qarañğı
dəlizderde tolğanıp jürgen naurızdıñ alğaşqı künderi edi. Talberg
revolyutsiyälıq əskeri komitettiñ müşesi retinde anau-mınau emes, ataqtı
general Petrovtı tuqındağan-dı. Atışulı jıldıñ ayağına taman qalada
tañğajayıp, tañdanarlıq oqiğalar örbip, ayağında etigi joq, biraq
soldattıñ uzın şenelinen keñ şalbarları körinip jüretin adamdar
şığıp, olar osı jerden eşqaşan bura basıp maydanğa barmaymız, onda
biz şuğıldanar eşteñe joq, qala jalpı orıstiki emes, ukraindiki,
sondıqtan budan eşqaşan ketpeymiz dep məlimdeme jasağan kezde
Talberg bizge qajeti bul emes, mınauıñ bir turpayı arsız operetka
boldı ğoy dep küygelektenip jürdi. Biraz deñgeyde onıñ aytqanı durıs ta
bolıp şıqtı, şınında operetka zararsız da bolmay, ülken qan tögiske
ulastı. Keñ şalbarlılar Məskeu jaqtağı ormandar men dalalardan
kelgen əljuaz, bıtırañqı polktardı qaladan dürkiretip quıp şıqtı.
Talberg keñ şalbarlılardıñ tamırı bolşeviktik bolsa da Məskeude
jatır dedi.
Alayda sol naurızdıñ bir küninde qalağa bastarında bıtıra oqtan
qorğanar sarı jez telpekteri bar nemister keldi, surğılt sapqurıp.
Señsen börik kiip, juan tobıq at minip solarmen birge kelgen gusarlardı
körgende tüp tamırı olardıñ da qayda jatqan Talberg birden tüsindi.
German zeñbirekteriniñ qala tübindegi birneşe auır dümpuinen keyin
məskeulikter kökşulan ormandarğa siñip joq boldı da, keñ şalbarlılar
nemisterdiñ izimen qalağa qayta oraldı. Bul bir qızıq oqiğa boldı.
Talberg bolsa, sasqalaqtay küldi, biraq qorıqqan joq, nemisterdi körgen
keñ şalbarlılar qayta keremet juasıp, eşkimdi öltiruge batıldarı
barmadı, tipti köbi köşede özine-özi senbeytin meyman siyäqtı asqan
saqtıqpen jürdi. Olardıñ tayanış eter tamırı joq jəne eki ay boyı
sandalıp bos jür, dedi Talberg. Birde Nikolka Turbin Talbergtiñ
bölmesine kirip külip jiberdi. Ol jayalıqtay bir qağazğa grammatikalıq
jattığular jazıp otır eken, al aldında juqa sarğış qağazğa basılğan
“İgnatiy Perpillo - Ukrain grammatikası” degen kitapşa jatır.
On segizinşi səuirdegi pashada tsirkte küñgirt elektr şarları köñildene
guildep qujınağan qaraqurım halıq kümbizge deyin tireldi. Talberg
köñildi, əskeri sap tüzgen arenada turıp, qoldardı eseptey bastadı, keñ
şalbarlılardıñ küni bitken eken, al Ukraina “getmandıq” Ukraina
boladı dep topşıladı, öytkeni “getmandı külli Ukraina” sayladı emes
pe.
- Biz Məskeudiñ qandı operetkasınan irgeni aulaqtattıq,- dedi Talberg
köne közge ıstıq tusqağazdardıñ ayasında oğaştau getman formasımen
jarqıldap. Jekkörinişti sağat tıqıldap, suı ıdısqa quyıldı. Nikolka
men Alekseydiñ Talbergpen əñgime-düken qurar sözi joq. Söylesudiñ özi
de qiın, sayasat jağına əñgime auıssa Talberg şamdanıp şığa keledi,
əsirese añqau Nikolka-nıñ “Sereja, sen osı naurızda qalay dep ediñ”
degenin estigende ol terisine sıymay ketedi, joğarğı sirek tisteri
şıqırlap, jalın uşqın şaşırap, qattı abırjidı. Söytip onımen
əñgime degen sənnen şığıp qaladı.
İə, operetka... Baltıq boyı jigitiniñ tompiğan auzınan şığatın bul
sözdiñ mənisin Elena biledi. Al endi sol operetkanıñ jamandığı keñ
şalbarlılarğa da, məskeulikterge de, bəz-bir İvan İvanoviçke de emes,
Sergey İvanoviç Talbergtiñ özine qater töndirgeli tur. Ər adamnıñ öz
juldızı boladı. Orta ğasırlarda saray juldızşıları juldıznamanı
tegin jasamağan, bolaşaqtı boljau üşin qurastırğan onı. Solar qanday
kemeñger bolğan deseñşi! Mine, Talberg Sergey İvanoviçtiñ sol
juldızı özine səykes sətti bolmay tur. Oğan barlığı bir jelimen tik
tarta bergeni jaqsı bolar edi, biraq qaladağı jağdaylar jöndem bolmay
tur ğoy, olardıñ bultarıs buralañı köbeyip ketip Sergey İvanoviç
bolaşağın boljay almay, alda ne boların bilmey qalıp otır. Jarığı
appaq salon-vagon qaladan alıs, jüz elu, tipti eki jüz şaqırımday ketip
qaldı. Vagonda qauızdağı dəndey teñselip, qırınğan adam hatşıları men
adyutanttarına oğaş bir tilde əldeneni aytıp jazğızıp jür, ne aytqanın
Perpillonıñ özi de əreñ tüsinetin şığar! Qasiret qoy bul! “Habar”
gazetiniñ nömirinen getmandı saylasqan kapitan Talbergtiñ esimi de
tanımal. Gazette Sergey İvanoviçtiñ qalamınan tuğan maqala da bar,
onda: “Petlyura - ölkeniñ küyreuine qater töndirip turğan avantyurist” dep
aşıq jazılğan.
- Elena, öziñ de tüsinesiñ ğoy, seni belgisiz jaqqa birge qañğıru üşin
özimmen əkete almaymın. Şındığı da osı emes pe?
Elena ləm-mim dep til qatqan joq. Oğan təkapparlığı jiber-medi.
- Meniñ oyımşa, Rumıniyä arqılı Qırım men Donğa bögetsiz öte
alatın siyäqtımın. Fon Bussov mağan kömektespek bop uəde bergen. Meni
bağalaydı ol. Nemistiñ basıp aluı degen operetkağa aynaldı. Nemister
kete bastadı (Sıbır). Meniñ esebim boyınşa, tayauda Petlyura da
küyreydi. Nağız küş Donnan keledi. Öziñ de bilesiñ ğoy, quqıq pen tərtip
armiyäsı jasaqtalıp jatqanda mağan onıñ ortasında bolmasqa bolmaydı.
Onda bolmau mansaptı qurtu degen söz. Denikinniñ meniñ diviziyämnıñ
bastığı bolğanın bilesiñ ğoy. Üş ay ötpey eñ keş degende mamır ayında
biz qalağa qaytıp kelemiz. Sen eşteñeden qorıqpa. Sağan eşkim de
timeydi, taqa bolmasa qız küniñdegi tölqujatıñ bar ğoy, sonı körsetersiñ.
Seni qiındıqta qaldırma dep Alekseyden ötinemin ğoy.
Elena endi oyandı:
- Toqtay tur, - dedi ol, - qazir bauırlarıma nemisterdiñ opasızdıq
jasap jatqanın eskertu kerek.
Talberg qıp-qızıl bop ketti.
- Ərine, ərine ğoy, men mindetti türde... Degenmen, olarğa sen öziñ ayt.
Əytkenmen odan istiñ beti oñğarılmaydı endi.
Elenada oğaş bir sezim jılt etti, biraq oylanıp jatar uaqıt qayda:
Talberg əyelin süyip te ülgerip, qos qabattı köziniñ bir qatparınan ayalau
nışanın añğarttı. Elena şıday almay jılap jiberdi, biraq dausın
şığarmay, aqırın ğana sıñsıdı, öytkeni ol küşti əyel bolatın jəne
teginnen Anna Vladimirovnanıñ qızı deysiñ be. Qola şamnan qızğılt
səule jarq etip, bükil burıştı jarıq qıldı. Sosın qonaqjayda osında
kelgen ağayındılarmen qoş aytısıldı. Burışta turğan pianinonıñ
appaq tisteri tizilip, Faustıñ partiturası körinip, notanıñ qara irekteri
qalıñ sap tüzip, türli tüsti jiren saqaldı Valentin:
Qarındasım üşin suraymın senen,
Ayay kör onı, aya, iə!
Köziñdey saqtap ayala! —
dep əndetip turğanday körindi.
Sol sət eşqanday nəzik sezimge eljirey qoymaytın Talbergtiñ de esinde
osı soñğı akkord pen məñgi jasaytın Faustıñ julmalanğan paraqtarı
qaldı. Qayran, dünie-ay... Endi qaytıp Talberg qudireti küşti quday
turalı kavatinanı tıñday almaydı, Elenanıñ pianinoğa qosıp
Şervinskiyge ən salğızıp otırğanın da körmeydi. Turbindar men
Talberg bul düniede bolmağanda da pianino perneleri quyqıljıp,
rampağa türli tüsti Valentin şığıp lojalardan ətir iisi añqıp, səulemen
qubılğan əyelder üyde ən saluın toqtatpaydı, Faust ta Saardam şeberi
siyäqtı eşqaşan ölmeydi, məñgi tiri.
Talberg pianinonıñ aldında barlığın ayttı. Ağayındılar qabağın
aşqısı kelmey ündemedi. Kişisi namıstanğannan, al ülkeni jasıq
momındığınan tis jarmadı. Talbergtiñ üni dirildey şıqtı.
— Sender Elenanı saqtañdar, — degende Talbergtiñ köziniñ üstiñgi
qatparı jalınıştı əri mazasız körindi. Unjurğası tüsip, qalta sağatına
alañday qarap, abırjıp: — Uaqıt boldı, — dedi.
Elena küyeuiniñ moynın özine tartıp şoqındırdı da, asığıs, qalay
bolsa solay süyip aldı. Talberg ağalı-inililerdiñ betine bastırılğan
qara murtınıñ qılın qadap qoştastı. Sosın əmiyänına qarap jan
talasıp qujattarın tekserip, juqa bölegindegi ukrain kögala qağazdarı
men nemis markaların sanap eriksiz jımidı da, burılıp tura jöneldi.
Esik sıqırlap, aldıñğı bölmeniñ joğarıdan jarığı jandı. Sosın
baspaldaqta şamadan-nıñ dırılı estildi. Qaldayğa asılıp turğan Elena
küləparanıñ üşkir töbesin aqtıq ret kördi.
Tüngi sağat birde bos tauar vagondarı qorımınıñ tüneginen birden
sartıldatıp ülken şapşañdıq alğan qurbaqa tərizdi sur bronepoyız
tağıday ulıp, ot tüşkirip attanıp ketti. Ol jeti minötte segiz şaqırım
ızğıp, Post-Volınskiyge tüsti, tarsıl-dap, gürsildep, şamdarı
jarqıldap, sekektep turğan nusqağış-tardı boylap, bastı jeliden
büyirge burılıp, jılıjaylarda bürisip, Postıñ özindegi şepte turğan
yunkerler men ofitserlerdiñ jaurağan janında bolmaşı maqtan men
kömeski ümitti oyatıp, eşkimnen de taylıqpay tura german şekarasına
tarttı. Sonıñ izimen on minötten soñ ondağan terezeleri jarqırağan,
aldında alıp parovozı bar jolauşılar poyızı ötti Postan. Vagon
alañda-rında alpamsaday sereygen, auzı-basın qımtap, jıltırağan közin
ğana aşıq qaldırğan küzetşi nemis soldattarı men olardıñ qara
mıltığınıñ süñgileri buldıraydı. Arqasın ayaz qısqan jolşı-lar
qiılısta uzın vagondardıñ qalay teñselip, terezeleriniñ bularğa jarıq
şaşqanın kördi. Sosın barlığı da izim-qayım boldı, yunkerler
qızğanıştap, aşu-ızadan, ökinişten jarılıp kete jazdadı.
- Oy... oñ-ba-ğandar!.. - dep kijindi jol boyındağı bireu, bular ızamen
əlgilerdi uzatıp salıp turğanında boran bastalıp, jılıjayların
ızğırıq ayaz kernedi. Sol tüni Postı qar basıp qaldı.
Al parovozdan keyingi üşinşi vagonda jolaqtı qalıñ mata men qaptalğan
kupede german leytenantınıñ qarsısında sıpayı əri sınay jımiıp
Talberg nemisşe söylep otırdı:
- O, da, dep ara-tura bir mıñq etip qoyıp juan leytenant temeki
şaynaudan tanbaydı.
Leytenant uyıqtağan kezde, barlıq kupelerdiñ esigi jabılıp, jarqırağan
jılı vagonda ədettegi bir sarındı jol miñgiri bastaldı. Talberg dəlizge
şığıp “Yu.-Z. j.d.” degen möldir jazuı bar boz perdeni aşıp, sırttağı
tünekke uzaq telmirdi. Onda jarıq apalaqtap, qar qapalaqtap tur, al
aldağı parovoz bolsa zəreni uşırıp, ışqına ısqırıp, tipti Talbergtiñ
de ızasın keltirdi.

3
Sol tüni üy iesiniñ, yağni injener Vasiliy İvanoviç Lisoviçtiñ tömengi
pəterinde tınıştıqtı tek auıq-auıq şağın ashanadağı tışqan ğana
buzdı. Ol bufettegi eski sırdıñ qabığın qışırlata kemirip, tıqırtıqır etkizip qojayım, injenerdiñ zayıbı Vanda Mihaylovnanıñ
sarañdığına iştey lağınet aytıp jür. Qarğanğan, süyegi arbiğan iri, biraq
işi tar Vandası salqın da dımqıl pəter-diñ şağın jatınjayında şırt
uyqıda jatır. İnjenerdiñ özi uyıqtamay, kitaptar sıqasıp, qabırğalarğa
aluan türli zattar ilingen öte-möte jaylı kabinetinde otır. Mısır
hanşayımı beynelengen, basına güldi qolşatır ustalğan tik turatın
şam bükil bölmeniñ ərin kirgizip, nəzik bir qupiyä səule sebezdeydi, jumbaq
jan injenerdiñ özi de tereñ bılğarı mamıq taqqa süñgip raqattanıp otır.
Zamannıñ jumbaqtığı men ekiudaylığı osınau orıntaqta kömilip
otırğan adamnıñ Vasiliy İvanoviç Lisoviç ekeninen de körinedi. Yağni
ol özin Lisoviç ataydı, biraq jurttıñ köbi onı betpe-bet kelip qalğanda
ğana Vasiliy İvanoviç dep, sırtınan üşinşi jaqta udayı Vasilisa
deydi. Onıñ mınaday bir sebebi de bar, 1918 jıldıñ qañtarınan bastap
qalada şın məninde alasapıran bolğan kezde üy iesi injener öziniñ “V.
Lisoviç” degen ap-ayqın qolın jauapkerşilikten jaltarıp ədeyi
özgertip, anketalar men anıqtamalarda, orderler men kuəlikterde “Vas.
Lis” dep qol qoyatın boldı.
On segizinşi qañtar küni Vasiliy İvanoviçtiñ qolınan qant kərtişkesin
alıp kezekte turğan Nikolkağa qanttıñ ornına jon arqasınan tas tiip,
Kreşatnikte eki kün qan qustı. (Snaryad qurığırdıñ qant kezeginde turğan
kileñ jürek jutqan kisilerdiñ üstinen jarılğanın qaytersiñ). Üyge jetip,
öñi kögerip ketkenine qaramastan Elenanı qorqıtpas üşin qabırğağa
süyenip, bir legen qan qusqan Nikolka əpkesiniñ:
-

Qudaya! Tağı ne bop qaldı? - dep şoşınğanına jauap retinde:

- Bul it jegir Vasilisanıñ qantı ğoy, - dep qup-qu bolıp bir büyirine
qulay ketken-di. Sodan Nikolka eki kün jattı, qaytip ol üşin Vasiliy
İvanoviç degen bolğan joq. Əueli on üşinşi üydiñ aulası, sosın külli
qala injenerdi Vasilisa atap ketti, əyel esiminiñ iesi tek üy komitetiniñ
törağası degende ğana Lisoviç boldı.
Köşeniñ əbden tınıştalğanına köz jetkizip, şanalardıñ sirek sıqırı
estilmeytin bolğan soñ jatınjaydağı əyeliniñ qorılına qulaq türip,
Vasilisa aldıñğı bölmege şığıp ısırma-lar men burandalardı, ilgiş
pen şınjırdı muqiyät qozğap körip, kabinetine oraldı. Sosın ayağın
uşınan basıp, qarañğılıqqa süñgip ketti de aqjapqış pen körpeşe alıp
keldi. Sosın tağı da tıñ tıñdap, tipti sausağın ernine apardı. Penjegin
şeşip, jeñin türinip, söreden jelim aldı, döñgeletip oralğan tüsqağaz ben
qayşını jəne əkeldi. Sodan soñ terezege jabısıp, alaqanın japsırıp,
sausaqtarınıñ arasınan köşege köz tastadı. Oñ jaqtağı terezeni
ağılşın tüyreuişiniñ kömegimen körpeşemen bürkep, al sol jaqtağı
terezeni jartılay aqjapqış jauıp qımtadı. Sañılau qalmasın dep
bərin muqiyät tekserdi. Sosın orındıqtı alıp, sonıñ üstine şığıp,
söredegi kitaptardıñ joğarğı qatarınıñ sırtın qolımen sipalap,
tüsqağazın pışaq-pen joğarıdan tömen qaray tildi, sosın bəkisin tik
burış jasay büyirlete jürgizip, eki kirpiş boyınday törtküldengen,
ötken tüni ğana jasap şıqqan kişkentay qupiyä qoymanı abaylap qana
aştı. Juqa mırış qañıltırdan jasalğan qaqpağın bir jağına ısırıp,
jerge tüsti de üreylene terezege qarap, aqjapqıştı qozğadı. Eki
burağanda sıldırlap kiltpen aşılatın tömengi jəşiktiñ tükpirine
qudaydıñ jarığına gazet qağazımen oralıp, ayqış-uyqış buılğan
peşattaulı paket şıqtı. Vasilisa onı qoymağa qayta tığıp, qaqpağın
tas qıp japtı. Üsteldiñ qızıl şuğasınıñ üstine salıp qaşan taqtasına
jetkizgenşe tusqağazdı saralap qidı. Jelim jağıp onı ornına
japsırğanda güli güline, burışı burışına tura kelip, jigi bilinbey
ketti. İnjener orındıqtan tüsip, atqarğan şaruasına qayta köz
tastağanda qupiyä qoymanıñ bar-joğı bilinbeytinine əbden köz jetkizdi.
Vasilisa mardımsi alaqanın ısqılap, zamat tüsqağazdıñ qaldığın otqa
jağıp, külin de aralastırıp jiberip, jelimdi jasırdı.
Tiri jan joq qap-qarañğı köşede dəu qarağannıñ butağında ayazdan
qalşıldap jartı sağat boyı miz baqpay, aqjapqışpen jartılay
jabılğan jasıl terezeniñ joğarğı sañılauınan inje-nerdiñ qareketin
qadağalap otırğan qasqır mənzeldes sur sulba ünsiz jerge tüsti. Kürtik
qarğa serippedey sekirip tüsken ol qasqır bülkekke salıp köşe boylay
joğarı tarttı,burqasın men qarañğılıq onıñ izin sipap jutıp jiberdi.
Tün. Vasilisa malınıp mamıqtaqta otır. Jasıl köleñkede ol aumağan
tup-tura Taras Bulba. Salbırap turğan qoyu murtına qarağanda qaydağı
Vasilisa, erkektiñ nağız özi. Jəşikterden süykimdi bir susıl estiledi,
qızıl şuğanıñ üstinde bederi köz Uyalatqan uzınşa qağazdar jatır. Onıñ
betine:“Memlekettik bank belgisi. 50 karbovanets. Kredit biletterimen
qatar jüredi” degen jazular bar.
Betindegi bederi surette: kürekpen qarulanğan, murtı salbıra-ğan şarua
men oraq ustağan şarua əyeldiñ beynesi. Sırt jağında döñgelek ramanıñ
işinde əlgi şarua men şarua əyeldiñ ülkeytilgen qızıl şıraylı jüzi
surettelgen. Barlığınıñ üstinde: “Aqşanı qoldan jasauşılar abaqtığa
qamau arqılı jazalanadı” degen eskertpe jazu tur, ayağına “Memlekettik
banktıñ direktorı Lebed-Yurçik” dep senimmen qol qoyğan.
Şoyın sabın jağılğanday buyra bakenbardtı mıs salt attı Aleksandr II
şabandozdar sanınan Lebed-Yurçiktiñ tuındısına alaya, al şamhanşayımğa jımiyä qaraytın siyäqtı. Qabırğadan kökala qağazdarğa
moynına Stanislav ordenin asqan şeneunik -Vasilisanıñ ulı anası
maylı boyaumen salınğan suretten üreylene tesiledi. Jasıl səulemen
Gonçarov pen Dostaevskiy kitaptarınıñ tizilgen tübi jaltıraydı, odan
əri iin siresip, altındatqan attı ulanı sap tüzep Brokgauz-Efron iin
tiresedi. Jaylı Uya degen osınday-aq bolar.
Bes payızdıq bağalı qağazdar tusqağazdıñ astındağı qupiyä qoymağa
taptırmastay ğıp tığılğan. Onda jəne on bes “kate-rinka”, toğız
“petrovka”, on “nikolay birinşi”, üş jauhar jüzik, tanamonşaq, Anna
jəne eki Stanislav ordeni jatır.
№2 qupiyä qoymada on eki “katerinka”, on “petrovka”, jiırma kümis qasıq,
altın baulı sağat, üş portsigar (“Qımbattı qızmettesime” degenmen
Vasilisa şılım şekkken jan emes), elu altı ondıq, tuz sauıttar, altı
adamğa arnalğan kümis servis pen süzgi bar (ülken qoyma otın sarayında,
esikten tura eki qadam, bir adım solda, bir qadam qabırğa börenesine
bormen belgi salın-ğan. Bəri eynem peçenesiniñ jəşikterine salınıp,
kleenkağa oralıp, tigisi qaramaylanıp, eki sajın tereñ orda jatır).
Üşinşi qupiyä qoyma şatırdıñ astında murjanıñ eki şiregindey
teristik-şığısqa qaray balşıq tömpeniñ astı, onda qant şaqqıştar, jüz
seksen üş altın ondıq, jiırma bes mıñ teñgelik payızdıq qağazdar bar.
Lebed-Yurçiktiñ kögalaları kündelik jumsauğa ğana kerek.
Vasilisa aqşa sanağandağı ədetinşe alaqtap, beder suretterge silekeyin
jaqtı. Onıñ jüzinen jaratqanğa razılıq lebi esti de kenet kütpegen
jerde bozarıp ketti.
- Jalğan, jasandı aqşa, - dep ızalana burq etip basın şayqadı, - o,
qasiret. Ə?
Vasilisanıñ kögildir közi öleusirep muñğa toldı. Üşinşi ondıqta - bireu.
Törtinşi ondıqta - ekeu, altınşıda - ekeu, al toğızınşıda qatarınan
üşeui jalğan aqşa bolıp şıqtı, kədimgi Lebed-Yurçiktiñ abaqtımen
qorqıtatın jasandıları. Barlığı jüz otız qağazdan naqtı segiz jalğan
aqşa şığıp otır. Surettegi şaruası tunjırağan birdeñe, al ol köñildi
boluı kerek, bauında da qupiyälıq joq, ütiri men eki nüktesi teris tüsipti,
qağazı da Lebedtikindey emes, jaqsıraq. Vasilisa onı jarıqqa ustap
kördi, ekinşi jağınan Lebed şınında da jalğan bop körindi.
- Bireuin erteñ keşke arbakeşke beremin, - dedi özimen-özi söylesip
Vasilisa, - bəribir jüru kerek, ərine, bazarğa barmay bolmaydı.
Ol arbakeşpen bazarğa arnalğan jalğan aqşalardı bölek taqtaladı da,
qalğanın pəşkelep sıldırlaytın qulıpqa jasırdı. Kenet dir ete qaldı.
Töbeden jügirip ötken bireulerdiñ qadamı bilindi, öli tınıştıqtı külki
men küñgirt dauıstar buzdı. Vasilisa surettegi Aleksandr II-ge qarap:
- Qarap keluge mursat etiñiz: tınıştıq degen eşqaşanda bolmaydı, dedi.
Joğarı jaq tınıştaldı. Vasilisa esinep, jöke murtın sipadı,
terezeden körpeşe men aqjapqıştı sıpırdı, qonaqjay-dıñ şamın
jaqtı, onıñ janındağı grammafon ruporı küñgirt jıltıradı. On
minötten keyin pəterdi tügel tünek bastı. Vasilisa əyeliniñ janına kelip,
dımqıl jatınjayda uyıqtadı. Tışqan men kök iisi añqıp, bıljırağan
uyqılı zerigu bastaldı. Mine ol tüs körip, Lebed-Yurçik oğan salt atpen
kelgen eken deydi, qaydağı bir Tuşino urıları kiltpen burap qupiyä
qoymanı aşqan eken. Qarğanıñ soldatı üstel üstine şığıp ap, bunıñ
murtına tükirip, tapanşasın tirep turıp atıp saldı. Qara terge
malınıp, Vasilisa kemseñdey atıp turdı. Sondağı alğaş estigenderi
tışqandardıñ üyelmenimen kelip ashanadağı kepken nandı kemirip,
tıqırlatıp jatqanı, sonan soñ töbe taqtay men kilemder arqılı
ğajayıp bir nəzik küy şertken gitara dausı men külki esti...
Izinşe joğarğıda keremet bir quattı dauıs quştarlıqpen ən şırqap, əlgi
gitara marşqa bastı kep.
- Jalğız ğana amal - pəterden bas tartu,- dep aqjapqıştan
Vasilisanıñ dausı tunşığa şıqtı, - mınağan tipti tözuge bolmaydı ğoy.
Ne kündiz, ne tünde tınıştıq joq.
Gvardiyä oqu ornın ötkergen,
Ən sap əne kele jatır yunkerler.
Degenmen, osılar nesine jetisip dumandatadı... Ras, zaman qazir
sumdıq qaterli. Bulardı quğanda da ornına kimderdi jiberersiñ, əyteuir
bular ofitserler ğoy, qater birdeñe bola qalsa, qorğanışıñ bar... Piris! dep ayğayladı tıqırlatıp tınşımağan tışqandarğa Vasilisa.
Gitara... gitara, qayran gitara...
Ashana lyustrasınıñ tört otı tügel janıp tur. Kök tütin jalauday
jelkildeydi. Sarğış perdeler əynektelgen aybandı qımtap jauıp
tastağan. Sağattardıñ tıqılı estilmeydi. Aq dastarqanda jılıjay
rauşannıñ destesi, üş şölmek araq pen jiñişke german bötelkesindegi aq
şarap tur. Qızğılt staqandar, jaltırağan qutıdağı almalar, kesilgen
limondar, turalğan nan, şay... dastarqannıñ əzirge bar məziri.
Mamıqtaqta büktelgen əzil-sıqaq gazeti “Saytannıñ sapalağı” jatır.
Bastardı tuman terbetip, sebepsiz quanıştıñ altın aralına qaray
mañıp, endi birde üreydiñ may tasqınına laqtı-radı. Tuman arasınan:
“Jalañaş quyrıqpen kirpige otıra almaysıñ” siyäqtı beyədep sözder
sığalaydı.
Degenmen, oynaqı oñbağan... Al zeñbirek degender tınıştaldı. Təyiri
alğır, ospaq sözder tınbaydı! Araq, araq həm tuman. Ar-ra-ta-tam.
Gitara:
Sabınğa qarbız pisirme,
Amerikandar küşinde.
Mışlaevskiy əldeqayda tütin şımıldığı arasınan külip jiberdi. Qıpqızıl mas.
Breytmannıñ əzili örge asadı,
Qayda əlgi senegaldıñ jasağı?
Qayda, qayda? Şın məninde, qayda, özi? - dep keñirdekteydi şalaburıl
Mışlaevskiy.
Brezenttiñ astında qoy qozdaydı.
Rodzyankañ prezident boludı oylaydı.
-

Qanşa aytqanmen, talanttı jeksurındar, eşbir laj jasay almaysıñ!

Talberg ketkennen keyin esin jinauğa murşasın keltirmegen Elenanıñ aq
şaraptan jan auruı ayığudıñ ornına məñgirtip jiberdi. Ol üsteldiñ
qımqı basında mamıqtaqta otır. Qarsı bette tükti halat kigen, öñi appaq
quday, tek araqtan betine qızıl daqtar şıqqan, ölerdey şarşağan
Mışlaevskiy. Köziniñ aldı qızıl şeñberler - ızğırıq suıqtan, bastan
keşken üreydiñ, araq pen aşu-ızanıñ belgisi. Üsteldiñ uzına boyında bir
jağında Aleksey men Nikolka da, ekinşi jağında - burınğı leybgvardiyälıq ulan polkınıñ poruçigi, bügingi kinəz Belorukovtıñ ştabtağı
adyutantı Şervinskiy Leonid Yureviç, onımen qatar otırğan
podporuçik Stepanov, Fedor Nikolaeviç, artillerist, Aleksandr
gimnaziyäsındağı laqap atı boyınşa, Karas osı.
Kişkentay bolsa da işti, şın məninde de ol möñke balıq -Karasqa
uqsaytın. Karas Şervinskiymen Turbindardıñ podezinde Talberg
attanğannan keyin jiırma minöt ötken kezde uşırasıp qaldı. Ekeuiniñ de
bötelkeleri bar eken. Şervinskiyde oraulı tört şölmek aq şarap ta,
Karasta - eki şişa araq. Şervinskiydiñ qolında onan özge tört qabat
qağazben orap tastağan ülken gül deste bar, bul rauşandardıñ Elena
Vasilevna-ğa arnalğanı öz-özinen belgili. Karas jañalığın podezde-aq
aytıp ülgerdi: onıñ pogonına altın zeñbirek qadalıptı, odan əri tözuge
bolmaydı, bərimizge de bilek sıbanıp ayqasqa şığu kerek, öytkeni
universitettegi oqudan bəribir eşteñe şıqpaydı, al Petlyura jetip kelse,
bəriniñ qurdımğa ketkeni dep bil, dedi. Barlığı qolğa qaru aluı kerek, al
artilleristerge söz joq mortirlı divizionğa baru şart. Komandiri polkovnik Malışev, qısqa moyın zeñbirektermen jaraqtanğan divizion
tamaşa, özi studentterden turadı, sondıqtan studenttik atalıp ketken.
Karas Mışlaevskiydiñ qaydağı joq qurığan jasaqqa kirip ketkenine
ökinetin körinedi. Asığıp batırsınam dep aqımaqtıq jasadı. Endi onıñ
qayda ekenin tiri pende bilmeydi. Bəlkim, onı qala tübinde mert etken de
şığar...
Qızıq qılğanda, Mışlaevskiy osında, joğarıda otırğan bolıp şıqtı.
Altın ğoy Elena, jatınjaydıñ qaraköleñkeligine qaramay, kümis
japıraqtı döñgelek aynanıñ aldında opalanıp, rauşan gülin qabıldauğa
şıqtı. Alaqay! Barlığı osında ğoy. Karastiñ mıjılğan pogonındağı
altın zeñbirek Şervinskiydiñ aqşıl attı əsker pogonı men qırın
qatırıp ötektegen kök bridjisiniñ qasında tükke turğısız bolıp şıqtı.
Talbergtiñ joğalıp ketkenin estigende şapatı ğana Şervinskiydiñ
uıttı közinde quanış uşqını doptay sekirdi. Qoltoqpaqtay ulan öz
dausınan keremet bir dauıl bayqap, mınau qızğılt qonaqjaydı quyın
uytqığanday ənmen üyirip, Gimeniyä qudayğa madaq jırın arnap şırqap
kep berdi dersiñ. Bılayınşa, Şervinskiydiñ mınau dausınıñ janında
bul jarıq düniedeginiñ bəri de tükke turmaytın tərizdi. Ərine, qazir ştab
degeniñ, mınau alaquyın soğıs, bolşevikter, Petlyura siyäqtılar,
əsirese borış alañda-tıp tur ğoy, sosın bəri qalıpqa tüskende,
Peterburgtağı bayla-nıstarına qaramastan bul əskeri qızmetti tastaydı
da, sahnağa tartıp turadı. Biraq onıñ joğarıdağı baylanıstarı degen
auız aşqızıp, köz jumğızatınday bolatın. Əytkenmen ol ^a Bsaiada jəne
Məskeudiñ ülken teatrında ən saludı añsaydı. Məskeudiñ Teatr alañında
bolşevikterdi fonarlarğa asqanda ol arman da jüzege asar. Jmerinkada
oğan grafinya Lendrikova ğaşıq bolıp qalğan, öytkeni ol betaşar jırın
aytqanda Ğa-nıñ ornına 1a-nı alıp, bes taktini ustap turdı. Bes degende
Şervinskiy özi de basın səl iip, bəz-bireudiñ bunı aytıp turğan bul
emes, basqa bireu degenin estip qaldı.
-

Solay de, bes. Jaraydı endi, asqa barayıq.

Mine, alau-jalau tütin...
- Senegaldıqtardıñ rotası qayda deymin. Ştab qızmetkeri, kəne
osığan jauap berşi. Lenoçka, şarap iş, altınım, şarap iş. Barlığı da
jaqsı boladı. Ol ketip, qayta jaqsı jasadı. Donğa ötip munda Denikin
armiyäsımen birge oraladı.
- Boldı endi! - dep şır ete qaldı Şervinskiy. - Boldı ğoy. Mañızdı
bir jañalıq habarlauıma məulet beriñder: bügin Kreşatnikte serb
kvartirerlerin kördim, bürsigüni, eñ kem degende eki künnen keyin qalağa
eki serb polkı keletin körinedi.
-

Beri qara, bul şın ba, özi?

Şervinskiy küreñitip ketti.
- Im, suraqtıñ özi oğaş. Men öz körgenimdi aytıp otırsam, bulay suraq
qoyudıñ özi orınsız.
-

Eki polk deydi... eki polk degen ne?..

- Olay bolsa, tıñdap alğan jaqsı emes pe. Kinəz mağan bügin özi ayttı:
Odessa aylağında kölikter jügin tüsirip, grekter men senegaldardıñ eki
diviziyäsı keldi dep. Endi bir apta şıdas bersek, sosın nemisteriñe
pısqırmaymız da.
-

Opasızdar!

- Bar ğoy, bul durıs habar bolsa, onda Petlyuranı ustap alıp, darğa asu
kerek. İə, darğa asu kerek!
-

Öz qolımmen atıp tastar edim.

- Tağı da bir jutayıqşı. Sizderdiñ densaulıqtarıñız üşin ofitser
mırzalar.
Bir qağıp salğanda şın tuman bastaldı. Kədimgi soqır tuman, mırzalar.
Üş bokal işip salğan Nikolka öz bölmesine oramalın alğalı jügirip,
aldıñğı bölmedegi (eşkim körmese, öziñmen öziñ bolğanıñ da jaqsı) kiim
ilgişke kep quşaqtay jığıldı. Munda Şervinskiydiñ altın sabı
jarqıldağan qisıq qılışı tur. Onı parsınıñ hanzadası sıylağan-dı.
Jüzi damastiki bolsa ğoy. Hanzada damas jüzdisin sıylamağanmen,
mınasınıñ özi qımbat əri ədemi. Belbeuge ilingen qında tüsi suıq mauzer
qarauıtadı. Karas “steyereniñ” auzı kögildir tartqan. Nikolka qınnıñ
suıq ağaşına betin basıp, jırtqış mauzerdiñ tumsığın sausağımen
qozğap körip, tolqığannan jılap jibere jazdadı. Sonau Postıñ
arjağında qazir-aq ayqasqa aralasqısı keldi, qarlı dalada. Bulay otıru
Uyat qoy, ıñğaysız da... Munda araq-şarap, jılı jaylı orın, al yunkerler
dirdektep toñıp jürgen jaqta saqıldağan ayaz, burqağan boran, közge
türtse körgisiz tünek. Sonda anau ştabtağı-lar ne oylaydı eken? Jasağı
bolsa, əzir dayın emes, studentter üyretilmegen, senegaldıqtarı əli joq,
şaması olar hrom etik siyäqtı qap-qara şığar... Biraq olar bul jerde
jaurap, üsip qaladı ğoy. Öytkeni olar aptap ıstıqqa bauır basıp ketken
jandar emes pe?
- Men senderdiñ getmandarıñdı süyikti Ukrainamdı quramın degeni
üşin darğa birinşi asar edim,- dep ayğaylap jiberdi ülken Turbin. Kievten
Berlinge deyingi azat Ukraina jasasın dep, jartı jıl boyı orıs
ofitserlerin qorladı, bizdiñ barlığımızdı mazaq etti. Orıs armiyäsın
jasaqtauğa kim qarsı şıqtı? Qarsı şıqqan - getman. Əlgi masqara tilmen
orıs turğındarın qudalap, lañkestik jasağan kim? Getman. Mınau basına
quyrıq japsırıp alğan jeksurındardı jasaqtağan kim? Tağı da Getman.
Endi mine mısıq qusatıp jelkesinen sıqqan kezde olar orıs armiyäsın
qura bastadı. Duşpan eki-aq adım jerde tur, al bular ştabtar men
jasaqtardı jaña ğana qurıp jatır. Qaraşı, oy, qanday külki!
-

Ürey seuip otırsıñ, - dedi salqın qandı Karas.

Turbin iştey ıza boldı.
- Men be? Men be ürey seuip otırğan? Sender tek meni tüsingileriñ
kelmeydi. Jalpı ürey tuğızğalı otırğan joqpın, keudeme sıymay,
zığırdanımdı qaynatqannıñ bərin qotarğım keledi. Ürey deysiñ be? Oğan
alañdama. Erteñ-aq men əlgi atağan divizionıña baramın, Malışeviñ
dəriger ğıp qabıldamasa, qatardağı jauınger bolamın. Mınau tirlik
zeriktirip, zıqımdı şığardı. Ürey emes, - dey bergende bir tüyir qiyär
tamağına keptelip qap, qattı jötelip, dem ala almay qalğanda Nikolka
onı arqasınan urğıladı.
- Durıs! - dep Karas üsteldi soğıp qaldı. - Qatardağı jauıngerde neñ
bar, dəriger ğıp ornalastıramız.
- Erteñ bərimiz barıp kiremiz, - dep miñgirledi mas Mışlaevskiy, bərimiz birge baramız. Bükil Aleksandr imperatorlıq gimnaziyä-sı bolıp.
Ura!
- Ol jeksurınnıñ özi! - dep narazılığın Turbin odan əri üdetti. - Ol
özi əli qarğıs atqan tilde atımen söylemeydi! Burnağı küni ol kəzzaptan
əlgi Kurnitskiyden suramaymın ba, baqsam ol ötken jıldardıñ
qaraşasınan beri orısşa söyleudi umıtqan körinedi. Ukrainşa “mısıq”
qalay boladı dep surasam, “mışıq”, yağni, “kit” dep tur. “Al kit qalay
ataladı?” dep suraymın ğoy. Ol toqtay qalıp, közin atızday qıp, ündey
almadı. Sodan beri amandaspaydı da.
Nikolka qarqıldap külip jiberip, bılay dedi:
- Olarda “kit” degen söz boluı mümkin emes, öytkeni Ukraina sularında
kit jürmeydi, al Reseyde barlığı köp. Aq teñizde kitter bar...
-

Jasaq jiyü deydi,- dedi mısqılday sözin jalğastırıp Turbin.

- Keşe uçaskelerde ne bolğanın senderdiñ körmegenderiñ ökinişti-aq.
Aqşa jaldaptarınıñ bəri əskerge şaqıru bastala-tının üş kün burın
bilipti. Barlığınıñ jarığı bar siyäqtı, barlığınıñ oñ jaq ökpesiniñ
üsti isip ketken, al onday isigi joqtar jer jutqanday qurıp ketti. Al bul
asa qaterli nışan, ağayındar. Kofehanalarda jasaq jiyü aldındağı
ıbır-sıbır, eşkimniñ de barğısı joq - is nasırğa şapqan. O, kəzzap,
kəzzaptar! Bar ğoy, səuir ayınan bastap ofitserler qosının jasaqtağanda,
biz endigi Məskeudi de alatın edik. Tüsine bilseñder, ol osı qalanıñ
özinen-aq elu mıñdıq armiyä jasaqtar edi, al ol degeniñ qanday keremet
küş! Jəne iriktelgen, eñ tañdaulılar ğoy ol: kileñ ofitserler, yunkerler,
studentter, gimnazister - qalada olardıñ özi san mıñ, bəri de şıbınday
janın qiıp, attanuğa əzir bolatın. Sonda kişi Reseyde Petlyurañnıñ
qarası da körinbey, Məskeudegi Trotskiydiñ özin şıbınday qıratın edik
qoy. Tura solay jasar kezeñ edi. Onda mısıq soyıp jep jatır deydi. Ol
ittiñ balası aldımen Reseydi qutqarsın.
Turbin qızara börtip, auzınan sözi şaşırap, silekey qusap ağıtıldı. Eki
közi jaynap ketti.
Sen... sen bar ğoy... sağan dəriger emes, qorğanıs ministri bolu kerek edi,
ras aytamın, - dep söz bastadı Karas. Ol qıljaqtay küldi, alayda
Turbinniñ sözi unap, onı örtep ötkendey boldı.
- Mınanı uğın sen, - dedi Karas, - nemister əsker jasaqtauğa mursat
bermes edi, öytkeni, olar armiyädan qorqadı ğoy.
- Durıs emes! - dedi, - nəzik ünmen qarsılıq bildirip Turbin. - Tek
iığıñda oylay alatın basıñ bolsa, getmanmen qaşanda aqılğa keluge
boladı. Nemisterge tek olarğa biz qauip töndirmeymiz dep tüsindiru kerek
edi. Ərine, bul soğıstan biz utıldıq! Bizdi endi basqa sumdıq kütip tur, ol
soğıstan, nemisten de, bul jalğandağınıñ barlığınan qaterli. Ol Trotskiy. Nemisterge bılay deu kerek edi: senderge qant kerek pe, nan kerek
pe! Kerek bolsa, alıñdar da, kütirletip jey beriñder, soldattarıñdı
auqat-tandırıñdar. Kekirik atqanşa jeñder, tek qana bizge kömekte-siñder.
Əsker jasaqtauğa mümkindik beriñder, ol aldımen senderge jaqsı, biz
senderdiñ Ukrainada tərtipti ustap turularıña qolqabıs etemiz,
qudayşıldarımızdıñ Məskeu dertine uşıramauına jərdemdesemiz.
Qalada qazir orıs armiyäsı boldı bar goy, biz Məskeuden temir qabırga
arqılı qorganar edik. Al Petlyuraña... pştu... - Turbin ızalangannan
jötelip te qaldı.
- Toqtay qal! - dep Şervinskiy ornınan turdı. - Tura tur. Men
Getmandı qorgap söylegeli turmın. Ras qatelikter ketti, biraq Getmannıñ
josparı durıs bolatın. Ol, ol diplomat qoy. Ölke Ukraindiki, munda
özinşe say örlep, özinşe jürgisi keletinder bar - aldarınan jarılqasın.
-

Olar bes payız deñiz, al orıstar toqsan bes!..

- Durıs. Biraq olar, kinəz aytqanday, məñgi qañğımanıñ rölin oynar edi.
Mine, sondıqtan da olardı tınıştandıru kerek bolatın. Keşikken
Getman dəl solay jasap, orıs armiyäsın quratın edi de, şurq etpey
otıratın edi. Osınısı durıs emes pe, - dep Şervinskiy masattana qolın
əldeqayda nusqadı. Əne, Vladimir köşesinde üş tüsti tu jelbirep te tur.
-

Tu ilu jöninen de keşiktik!

-

İə, onıñ ras. Biraz keşiktik, biraq bul tüzeuge bolatın qatelik.

- Auzıña may, men de şın köñilden sonı qalaymın, - dep Turbin
burışta turğan quday-ana suretine şoqındı.
- Jospar bılay bolatın, - dep dausı sañqıldap, eksimdey söyledi
Şervinskiy, - soğıs bitetin bolsa, nemister es jiıp, bizdiñ
bolşevikterge qarsı küresimizge kömek körseter edi. Sonda Məskeu
alınıp, Getman Ukrainanı biik mərtebeli ağzam imperator Nikolay
Aleksandroviçtiñ ayağına saltanattı türde jığatın edi ğoy.
Osı habarlamadan keyin, ashanada öli tınıştıq ornadı. Nikolka
qapalanıp qup-qu bop ketti.
-

İmperatordı öltirgen, - dep kübir etti ol.

- Qay Nikolay Aleksandroviçtı aytasıñ? - dep suradı ayran-asır
bolğan Turbin, Mışlaevskiy bolsa səl ğana teñselip, körşisiniñ
staqanına köz qiığın tastadı. Özin özi ustap otırıp, aqırı mas
bolğanşa işip, qolşatır qusap jayılıp qalğanı aydan anıq.
Basın alaqanına tirep otırğan Elena ulanğa üreylene qaradı:
- Asıqpay tıñdañdar, - dedi onşa mas emes, Şervinskiy qolın köterip,
zor dauıspen. - A-al, ofitser mırzalardan (Nikolka bir qızarıp, bir
quardı) meniñ habarlağanım turalı əzir eşkimge tis jarmauın suraymın.
Bılay, Getmannıñ nökerleri aldına barğanda Vilgelmniñ sarayında ne
bolğanın bilesizder me?
-

Odan eşqanday tüsinigimiz joq, - dedi tıñdauğa beyil bildirgen Karas.

-

Olay bolsa, mağan belgili ol.

- Tüu! Buğan barlığı məlim, - dep tañdandı Mışlaevskiy, -bunıñ
barmağan jeri joq.
-

Mırzalar! Sözin aytuğa mursat berseñderşi.

- İmperator Vilgelm nökerlerimen iltipat körsete əñgime-lesip
bolğannan keyin bılay depti: “Sizdermen men endi qoşta-samın, al odan
əri özderiñizben mına kisi söylesedi...”. Izinşe perde ısırılıp zalğa
özimizdiñ patşa şığadı. “Ofitser mırzalar, -deydi ol, - Ukrainağa barıp,
öz bölimderiñizdi jasaqtay beriñizder. Kezi kelgende armiyänıñ tizginin öz
qolıma alıp, Reseydiñ jüregi - Məskeuge bastap baramın”. Osını aytıp
közine jas alıptı ol. Şervinskiy jarqıldap közimen külli qauımdı
şolıp şığıp, bir staqan şaraptı tartıp salıp, közin jıpılıqtattı.
Oğan on birdey köz qadaldı, ünsizdik qaşan ol ornına otırıp şoşqa
şujığın jey bastağanğa deyin sozıldı.
- Beri qaraşı... bunıñ bəri añız ğoy, - dedi qinala tıjı-rınıp
Turbin. - Bul hikayanı men bayağıda estigenmin.
- Barlığı da öltirilgen, - dedi Mışlaevskiy, patşa ağızam da,
patşayım da, murager de öltirilgen.
Şervinskiy peşke köziniñ qiığımen qarap, tereñ dem alıp auanı mol
juttı, sözge kiristi:
- Sender beker senbeysiñder. Mərtebeli imperatordıñ qazası turalı
habar...
- Tittey de əsirelep aytılmağan, - dep masañ Mışlevskiy tötesinen
bir-aq qoydı.
Elena aşu qısıp dir ete qaldı da, tumannan şıqtı.
-

Vitya, sağan Uyat emes pe bulay deu. Ofitsersiñ ğoy sen.

Tumanğa endi Mışlaevskiy süñgip ketti.
- Ol qauesetti bolşevikterdiñ özi oylap tapqan. Patşa adal berilgen
guverneriniñ kömegi arqasında aman qutılğan... keşiriñizder öziniki emes,
muragerdiñ guverneri Mose Jilyardıñ jəne birneşe ofitserdiñ
arqasında aman qalğan ... olar onı Aziyäğa alıp ketken. Odan Singapurğa
aparıp, teñiz arqılı Europağa jetkizgen. Mine endi patşamız imperator
Vilgelmde qonaqşılap jatır.
- Al Vilgelmiñniñ özin de tüsirip tastağan joq pa edi? - dep tañdandı
Karas.
- Olar ekeui de Daniyäda qonaqşılap jür, patşanıñ anası, mərtebeli
ağzam Mariyä Fedorovna da solarmen birge. Eger sender mağan senbeseñder
bar ğoy, bunı aytqan kinəzdiñ özi, soğan barıñdar.
Abırjığan Nikolkanıñ kökiregi qars ayırıldı. Onıñ sengisi-aq keldi.
- Eger dəl osılay bolsa, - dep kenet köñildenip ornınan turğan ol
mañdayınıñ terin sürtip söz bastadı, - men mərtebeli impe-ratordıñ
densaulığı üşin tos köterudi usınamın! - Onıñ staqanı jarq etip, aq
german şarabı altın jebe siyäqtı jutqın-şaqtan öte şıqtı.
Orındıqtardıñ ayağına tiip şporlar şıñğırladı. Şayqatılıp
üstelden ustap Mışlaevskiy ornınan turdı. Elena türegeldi. Onıñ
altın orağı jelkildegen şaşı samayına tögildi.
- Meyli! Meyli! Mert bolsa da meyli! - dep dausı jarıqşaq-tanıp
qarlığıñqı ünmen ayğaylap jiberdi ol - Bəri bir, men işemin. Işemin men.
- Dno beketinde taqtan bas tartuı oğan eşqaşan da keşiril-meydi.
Alayda aşı sabaq alğan biz endi Reseydi bəribir tek qana monarhiyä
qutqaratının bilemiz. Sondıqtan imperator ölse de, imperator jasasın!
- Turbin osılay ayğay salıp staqan köterdi.
- Ur-ra! Ur-ra! Ur-ra-a!! - degen dabıl ashananı üş mərte basına
köterdi.
Tömende qara terge tüsip Vasilisa atıp turdı. Uyqısın aşa almay ol
bajılday barqırap Vanda Mihaylovnanı oyattı.
- Qudayım-ay, qu... qu... - dep şırıldadı Vanda onıñ jeydesinen
qapsıra ustap.
- Bul ne degen bassızdıq! Tüngi sağat üş! - dep jılamsıray bajıldadı
Vasilisa qarañğı töbeni nusqap. - Men şağımdanam, aqırı arız jazbasa
bolmaydı.
Vanda da nalıdı. Kenet ekeui de tas bop ündemey qaldı. Joğarıda töbe
taqtaydan ap-ayqın mayda tolqın terbetilip, sıñğırlağan quattı bir
bariton dauıs:
... derjavalıq qudiret,
Patşalıq qur, bilik et, dep aspandadı.
Vasilisanıñ jüregi toqtap qala jazdap, sıgandarşa ayağı da terlep ketti.
Tilin şuğaday suıldatıp, ol tağı da miñgirledi:
- Joq deymin-au, olar şetinen esi auısqan jındı... Olar bizdi bir bəlege
uşıratıp, sodan qutıla almay jürmesek jarar edi. Ənuran aytuğa tıyım
salınğan edi ğoy. Qudayım-au, bular ne istep jatır? Köşege estildi ğoy,
köşege!!
Alayda Vanda tastay qatıp qayta uyıqtap qaldı. Vasilisa joğarıdağı
soñğı akkord ayğay-şu men dabıra-dudıñ arasında əbden sap bolğanda
ğana qisaydı.
- Ruste endi pravoslaviyälıq din men patşalıq bilik qana boluı
mümkin, - dep ayqayladı şayqalaqtap turıp Mışlaevskiy.
-

Durıs.

- Men bar ğoy... bir apta burın “Pavel Birinşide” boldım... -dedi tili
buratılıp Mışlaevskiy, - sonda osı sözdi bir ərtis aytıp, men şıdap
otıra almay: “Dur-rıs!” dep ayğayladım, sosın ne boldı deysizder ğoy,
jurt aynala duıldatıp qol soqtı. Tek bir ğana jeksurın joğarğı
qabattan “Naqurıs!” dep ayğay saldı.
-

Jö-it-ter, - dep burq etti masaya bastağan Karas.

Tuman. Tuman. Soqır tuman. Toñq ta tañq... tañq ta toñq. Endi araq işudiñ
de, şarap işudiñ de jöni joq. Janıñdı şayıp, qayta keri qaytadı.
Kişkentay əjethananıñ tar qıltasında töbedegi şam sekirip, bilep,
siqırlanğanday-aq barlığı buldırap, şır aynalıp jüre berdi. Appaq
quday bop, əbden azap şekken Mışlaevskiy işken-jegeniniñ bərin qusıp
tastadı. Özi de mas, türi adam körgisiz, şaşı mañdayına jabısıp qalğan
Turbin Mışlaevskiydi süyemeldep jür.
-

A-a...

Aqırı ol ah urıp qoljuğıştan keri serpildi de, öleusiregen köz janarın
əreñ qozğap, bosap qalğan qap siyäqtı Turbinniñ qarına sılq ete qaldı.
-

Ni-kolka, - degen bir dauıs şıqtı bualdır tütin men qarañğılıqtıñ
arasınan, tek birneşe sekönt ötkende ğana Turbin onıñ töl dauısı ekenin
tüsindi. - Ni-kolka! - dep qaytaladı ol. Əjethananıñ appaq qabırğası
şayqatılıp, jasıl tüske aynal-dı. “Quday-au, qudaya, mınau qanday
jiirkenişti, jürek aynırlıq. Endi eşqaşan araqtı şarappen
aralastırmaspın-au, aralastır-maymın”, - dedi ol özine-özi. - Nikol...
-

A-a, - dep qırıldadı edenge otırıp jatıp Mışlaevskiy.

Qara sañılau keñeyip, odan Nikolkanıñ bası men şevronı körindi.
-

Nikol... kömektes, alşı mınanı. Alğanda qoltığınıñ astınan usta.

- Ts...Ts...Ts... Eh-e! - dep basın ayanışpen şayqap, miñgirlegen Nikolka
bar küşin saldı. Şalajansar dene zildey, ayağı edendi sızıp, jan-jaqqa
ketedi, bası sabaqtalğan inedey bulğañ-bulğañ, bılq-sılq etedi. Toñqtañq. Sağat qabırğadan sırğıp, ornına qayta qondı. Kesedegi gülder
destesimen sekirip turğanday. Elena-nıñ beti qızara börtip duıldap,
şaşı oñ qabağınıñ üstinde bileydi.
-

Solay. Jatqız onı.

- Tım qurığanda halatpen qımta onı. Men osındamın, ıñğaysız ğoy.
Qarğıs atqan saytandar. Işe bilmeysiñder. Vitka! Vitka! Sağan ne
bolğan? Vit...
- Tasta. Ol kömektespeydi. Nikoluşka tıñdaşı. Meniñ kabinetimde
söredegi əynek qutıda, sırtında ‘idiog attopii” dep jazılğan, saytan
alğırdıñ burışı jırtılğan, köresiñ ğoy müsətir iisi şığadı...
-

Qazir...qazir... Eh-he.

-

Doktor, sen de jaqsısıñ ğoy...

-

Al, jaraydı, jaraydı.

-

Ne deysiñ? Tamırı soqpay ma?

-

Joq, qaydağını aytpa, ol ketedi.
-

Legen! legen!

-

Legen əkeliñder.

-

A-a-a...

-

Əy, sender-ay!

Müsətir spirtiniñ ötkir iisi murın jarıp baradı. Karas pen Elena
Mışlaevskiydiñ auzın aştı. Nikolka onı süyemeldep turdı da, Turbin
auzına tüsi bozarğan aq su quydı.
-

A...qrr...u-uh...Tif...fə...

-

Qar, qar əkel.

-

Təyiri qudayım-ay. Sol sonşalıq küres kerek pe eken...

Onıñ mañdayına sulı şüberek basılğan, odan aqjapqışqa su tamıp
jatır. Şüberektiñ astınan qars jabılğan qabaqtan qantalağan közdiñ ağı
jıltıraydı, üşkirlene tüsken murnınıñ eki jağı kökşil köleñke. Birinbiri şıntağımen itermelep olar şirek sağat boyı təykesinen tüsken
ofitserdiñ aynalasında qaşan ol közin aşıp:
-

Ah... jiberiñderşi... - dep qırıldağanşa quraq uşıp əbigerge tüsti.

-

Solay de, onda jaraydı, osında uyıqtasın.

Barlıq bölmelerde şam jağılıp, jügirip jürip, tösek əzirledi.
-

Leonid Yureviç, siz munda, Nikolkanıñ bölmesine jatasız.

Qıp-qızıl narttay, əli qunaq, tıñ Şervinskiy şporın
şıldırlatıp, töbe şaşı köringenşe iildi. Elenanıñ appaq qoldarı
divandağı jastıqtıñ üstinen buldıradı.
-

Əure bolmañız... men özim.

- Aulaq jüriñizşi. Jastıqtı qulağına tartqanı nesi? Mağan
kömegiñizdiñ qajeti joq.
-

Qolıñızdan süyüge ruqsat etiñizşi.

-

Ol neniñ aqısı?

-

Qızmetiñizge degen razılıq qoy.

- Onsız da boladı əzir... Nikolka, sen öz kereuetiñe jat. Al, onıñ hali
qalay?
-

Eşteñe etpes, uyıqtağan soñ ayığadı.

Nikolkanıñ burınğı bölmesine aq töselip eki tösek salındı. Bul bölme
kitap sıqasqan eki ülken şkəptı ayırıp, sırtınan jasalğan qoldan
bölingen şağın jay bolatın. Onı professordıñ otbası kitap bölme
ataytın-dı.
Şamdar söndi, Nikolkanıñ kitap bölmesinde de, ashanada da jarıq öşti.
Qalıñ perde matalarınıñ arasınan Elenanıñ jatınjayında ashanağa
bir jolaq küreñ-qızğılt jarıq tüsti. Aşıq jarıq onı mezi ğıp, şam
qalpağınıñ üstine ol teatrlıq küreñ qızıl börikti jaba salğan edi.
Burındarı kapor atalatın bul börikpen Elena keşkilik qolınan da,
jağasınan da, erninen de ətir iisi añqıp teatrğa barğanda osı
qalpaqşanıñ astınan ol “Qarğanıñ mətkesindegi” Liza qusap körinetin.
“Qarğanıñ mətkesindegi” Liza siyäqtı aqsarı Elena kapordıñ qasınan
əzirlengen kereuette eki qolın tizesine salıp otırdı. Jalañ ayağı
qırqıla bastağan ayu terisine süñgigen. Şaraptıñ şamalı ğana uıtı
bayağıda tarqağan, endi qara bulttay qalıñ qayğı Elenanıñ basın kapor
qusap torladı. Körşi bölmeniñ şkəpti ısırıp jasalğan esiginen
Nikolkanıñ nəzik pısılı, Şervinskiydiñ şiraq qorılı keledi. Kitap
bölmede sileyip jatqan Mışlaevskiy men Karastan ün joq. Elena
jalğız bolatın, sondıqtan şıday almay özimen özi sırlastı, iştey
sıbırlap, erni jıbırlap qarauıtqan eki terezege ün qattı.
-

Ketip qaldı ğoy...

Ol özimen-özi kübirlep, qurğaq közin sığıraytıp oyğa şomdı. Oyları
onıñ özine de tüsiniksiz bolatın. Bərinen de onıñ mınanday sətte ketkeni
batadı. Degenmen ol öte ornıqtı adam ğoy, bir esepten ketip qalğanı da
jaqsı boldı... Bəlkim, bul qadamı jaqsılıqqa bastar...
-

Biraq mınaday sətte ketkeni... - dep kübirlegen Elena auır kürsindi.

- Bul özi qanday kisi? - Elena onı süygen de siyäqtı edi, tipti jaqsı
körip bauır basıp ketkendey de. Japadan jalğız bölmedegi sağınış
muñı mınau terezelerdi onıñ közine tabıt tərizdendirip jibergendey. Ol
kisimen ğoy ol qazir ğana emes, ğumır boyı da emes, birjarım jıl birge
turdı, biraq jürekte erli-zayıptılar onsız tura almaytın sezim bolğan
joq. Ol sezimdi sarı altınday aqsarı, sulu Elena men bas ştabtıñ
mansapqorı arasındağı kapor men jupar, şpor arqılı bekigen neke de
oyata almadı. Asa saq baltıq boyınıñ azamatı, bas ştabtıñ
qızmetkerimen nekeniñ jayı osınday. Jalpı özi ol qanday adam? Bəlkim,
eñ bastısı bolmağandıqtan munıñ jüregi qañırap bos qalğan şığar?
- Bilemin, bildim men, - dedi Elena özine-özi,- sıy-qurmet joq eken ğoy.
Bilesiñ be, Sereja, men seni sıylamaymın, - dep ol qızıl qalpaqşağa mən
bergendey sausağın köterdi. Əytkenmen, özi aytqan sözinen özi şoşıp
ketip, jalğızdığınan jəne qorqıp, onıñ taban auzında jetip kep qasında
bolğanın qaladı. Sıy-qurmetsiz-aq, əlgi bastısınsız-aq mınaday qiın
sətte qasında, osında bolsa jetip jatır edi. Biraq ketip qaldı.
Bauırları onımen süyisti ğoy. Sol qajet bolğanı ma? Apırau, men ne
aytıp otırmın? Sonda olar ne isteui kerek edi? Tistey qabısıp
ayırılmay, jibermeuge tiis pe? İə, onı ustap qajeti qanşa? Qayta
mınaday qiın sətte onıñ joğı jaqsı, qajet te emes, tek qana onı
bögemeu kerek, ustamau kerek. İə, onı ustap qajeti qanşa. Meyli barsın,
betinen jarılqasın. Olar süyisuin süyisti ğoy. Biraq jürek tükpirinde onı
jek köredi. Quday aqına jek köredi. Mine, osılay barlığı udayı öziñe-
öziñ ötirik aytıp, öziñdi öziñ aldaysıñ. Al şındap oylap körseñ birin-biri
jek köretini aydan anıq. Nikolka bolsa, ol bauırmal, qayırımdı, al
ağası... Alayda, jo-joq, Aleşa da meyirban, köbirek jek köredi. Təñirimau, osı men ne oylap kettim? Sereja, sen jayında ne oylap otırmın osı?
Al kenetten şekaranı kesip tastasa şe? Ol o jaqta qaladı da, men
munda...
- Meniñ küyeuim, - dedi ol kürsinip, sosın halatınıñ tüymesin ağıta
bastadı. - Küyeuim.
Kapor onıñ sözin ınta qoya tıñdap, samayı qalıñ qızğılt jarıqpen
küreñitip:
-

Al küyeuiñ özi qanday adam? - dep surağanday boldı.

- Oñbağan, sumıray ol. Basqa eşkim de emes, - dedi özine-özi. Elenadan
auız üy men tağıi bir bölme arqılı bölinetin bölmede jalğız jatqan
Aleksey Elenanıñ iş pikiri de oğan auısıip, köpten beri özegin örtep
jürgen edi. - Ol - oñbağan, al men şınında da jasıq, şirikpin. Quıip
jibermey turğanda, izin bildirmey ünsiz ketip qalğanı da durıis boldı.
Basıñ auğan jağıña tart. Mınaday qiın sətte Elenanı tastap ketkeni
üşin ğana sumpayı emes ol, onısı əri-beri alıp qarağanda tükke
turmaytın bolmaşı ğana nərse, al məsele müldem basqada. Meniñ jınım
sonısına keledi. Ah, albastı, onısı mağan əbden tüsinikti. O, abıroy
degennen jurday saytannıñ sapalağı. Aytatınıñ bəri işeksiz
balalaykanıñ dañ-ğırı sekildi, sonı da orıs əskeri akademiyäsınıñ
ofitseri deydi-au. Reseyde boluğa tiistiñ təuiri osı ma?..
Pəter ünsiz. Elenanıñ jatınjayınan tüsip turğan qızıl jolaq jarıq ta
söngen. Ol uyıqtap ketti de, oy-pikiri de öşti, al Turbin öziniñ kişkentay
bölmesinde, şağın jazu üsteliniñ basında uzaq qinalıp, azap şekti. Araq
pen german şarabı oğan naşar qızmet qıldı. Uyıqtay almay, isiñki
közimen qolına tüsken alğaşqı kitaptıñ bir betine qadalıp, bir oqığan
sözine oysız orala berdi, ol mınau:
“Abıroy orıs adamı üşin - tek qana artıq auırtpalıq...”
Tek tañ aldında ğana şeşinip, uyıqtadı ol. Tüsine tor közdi ülken şalbar
kigen alasa boylı bir sumdıq kirip, kelekelep bılay deydi:
- Jalañaş quyrıqpen kirpiniñ üstine otıra almaysıñ!.. Qasietti Rus ağaştan qiyülastırğan qayırşı... həm qaterli el, al orıs adamı üşin
abıroy degeniñ tek qana artıq auırt-palıq.
- Ah, sen be! - dep uyqısırap ayğay saldı Turbin. - S-sur jılan, qazir
men seni... Turbin tüsinde üsteldiñ tartpasınan brauningin izdep, uyqılı
közimen onı tauıp alıp, əli sumdıq surqıltaydı quıp jür eken.
Sumıray qaşıp qutılıp ketedi.
Sosın eki sağat tüssiz, bulıñğır, qattı uyqı quşağına alıp, əynektelgen
aybanğa qarağan terezeden bozamıq səule tüse bastağanda Turbinniñ tüsine
endi Qala kirdi.

4
Köpqabattı aranıñ Uyasınday qujınap, şulap Qala ömir sürip jattı.
Taular men Dneprdiñ üstindegi kent ayaz ben tumanda tipten tamaşa.
Qisapsız köp murjalardan küni boyı şudalanıp şığıp jatqan tütin
aspan qoynına kirip, bultqa ulasadı. Köşeler şılım şekkendey
bualdırlatıp qasat qarlar taptalıp, sıqır-sıqır etedi. Kündiz terezeler
qarauıtıp turadı da, birinen-biri boy asırğanday bes, altı tipti jeti
qabattı üyler iin tiresip tur. Kündiz olardıñ terezeleri qarauıtıp
turadı da tünde kögildir küñgirt aspanğa səule şaşıp, samaladay samsap
qoya beredi. Köz jeter jerge deyin tizbektelip, asıl tastarday jaltırap,
sur uzın diñgekterdiñ basına qaz-qatar ğıp biik ilingen elektr şarlardıñ
jarqırap turğanı. Kündiz birkelki süykimdi guilmen şeteldik ülgidegi
jumsaq tompiğan sarı saban orındıqtarı bar tramvaylar zulap jüredi.
Eñisten eñiske deyin ayğaylap arbakeşter de saldırtıp jürgeni,
jolauşıları köbine mamıq jağağa süñgigen bikeşter, kümis tüstes qara
tülki jağalardıñ özi əyelderdiñ jüzin jumbaqtandırıp, sulu qıp jibere
me, qalay.
Baqtar qol timegen qılausız appaq qarğa oranıp tım-tırıs, tıp-tınış
tur. Qalada baq degeniñ qisapsız köp bolatın, bunday köp baq əlemniñ
birde-bir qalasında joq. Olar jayalıqtay jayılıp, bükil qalanı, almya
qurap, tanap bolıp, jılğalanıp jeke-jeke talşın, üyeñki jəne jöke
ağaşı bop məuelep tügel alıp jatatın.
Baqtar Dneprge tönip turğan taularda köz tartıp, satı-satı bolıp
köterilip, qanatın keñ jayıp, keyde japıraqtarında san million kün
səulesin oynatıp, keyde iñir qarañğılığına süñgip, mülgip turadı.
Məñgilik Patşa bağınıñ qudireti osı. Jaqtau qalqalardıñ eski, şirigen
böreneleri şırqau biiktegi jarğa aparatın joldı bögey alğan joq. Boran
sipap ketken qulama jardıñ qarı tömendegi terrasalarğa tüsip, olardıñ
ara jigi barğan sayın ajırap, ulğaya otırıp
ulı özenniñ jağasımen buralañdağan tas joldıñ joğarğı jağındağı
jağalau toğaylarına köşti. Muz qursanğan qara taspa munarğa süñgip,
qalanıñ eñ biik jerinen qarağannıñ özinde burıl baspaldaqtardıñ,
Zaparojya Seçesiniñ, Hersonestiñ, odan arğı teñizdiñ qayda ekenine köziñ
jetpeydi.
Qısta taularda, Joğarğı jəne Tömengi qalalardıñ köşeleri men
qiılıstarındağı tınıştıqtıñ bunday buzıluı əlemniñ birde-bir
qalasında joq. Qatıp jatqan Dneprdiñ jiegindegi maşinalardıñ bükil
guilin tas üyler jutıp alıp, tarsıl-gürsil səl bəseñdeydi.
Qalanıñ şuaqtı da jañbırlı jol boyı irkilgen külli energiyä-sı
jarıqqa jumsaladı. Kündizgi sağat törtten bastap üylerdiñ terezelerinen
jarıq jıltırap, döñgelek elektr şarları, gaz fonarları, üy
mañdayşasındağı şamdar, ottı köpirler, elektr stansalarınıñ tutas
əynekteri jarqırap qoya beredi de, osınıñ özi adamzattıñ sumdıq əbiger
elektrli bolaşağı turalı oyğa jetelep, jerdiñ qara qursağın
solqıldatıp, doñğalaqtarı şır aynalıp, tutas terezelerden körinip
turar sətin köz aldıña keltiredi, Qala tüni boyı tañ atqanşa jarıqpen
qubılıp oynap, jarqıldap bilep, jımıñdap turadı da, tañerteñ bəri
sönip, tütinge oranıp, tumanğa süñgidi.
Alayda Vladimir tauındağı alıp Vladimirdiñ qolındağı appaq elektr
kreş barlığınan keremet jarqıldap qiyännan körinedi. Əsirese jazda, iñir
qarañğısında, qart özennen, qaltarıs qoynauları men iinderinde, qalıñ
taldıñ arasınan, qayıqtardan onı körip, sonıñ jarığı arqılı Qalağa,
onıñ aylaqtarına aparatın su jolın tabadı. Qısta kreş qara aspannıñ
qoynauında jaltıldap, Məskeu jağalauınıñ birtegis qarañğı qiırına
sabır saqtap, baysaldı keyipte asqaq qaraydı. Al dəl osı qiırdan eki
alıp köpir tartılğan. Onıñ biri şınjırlı, anau jağalaudağı slobodağa
aparatın auır Nikolay köpiri de, ekinşi biik, jebe siyäqtı, ol arqılı tüu
alısta ala börkin basa kiip, quşağın jayıp Məskeu otırğan jaqtan
kelgen poyızdar zımırap ötip jatadı.
Al endi 1918 jıldıñ qısında Qala özine tən emes birtürli, tabiğatına
sıyıspaytın tirlik keşti, bəlkim bunday jağday jiırmasınşı ğasırda
qaytalanbas ta. Tas qabırğalı üylerdiñ bəri auzı murnınan şıqtı.
Öziniñ atamzamanğı turğındarı qısılıp, barğan sayın qımtırıla tüsti,
Qalağa topırlağan jaña kelimsekterdi amalsızdıñ küninen kirgizip aldı.
Olar jəne əlgi jebe siyäqtı köpirden ötip, kögildir jumbaq ormanı bar
munarlı öñirlerden kelgender köbi.
Əyelderin ertip ap buırıl bas bankirler qaştı, Məskeude senimdi
kömekşilerin qaldırıp talanttı kəsipkerler qaştı, biraq kömekşilerine
Məskeu patşalığında tuıp kele jatqan jaña əlemmen baylanıstı
üzbeuin tapsırıp ketti, üylerin özine adal qupiyä pirkəzşikterge tapsırıp,
üy qojaları qaştı, önerkəsip-şiler, köpester, advokattar, qoğam
qayratkerleri qaştı. Məskeu men Peterbordıñ satqın, aşköz, qorqaq
jurnalisteri qaştı. Aşınasınıñ esebinen kün köretin bikeler,
aqsüyekter teginen şıqqan kelinşekter, ayaulı arular, ernin qıp-qızıl
ğıp boyağan piterlik jezökşeler qaştı. Departament direktorlarınıñ
hatşıları, enjar da erinşek bozökpe bozbalalar qaştı.
Kinəzdar men eskilik satatın saudagerler, aqındar men ösimqorlar,
jandarmdar men imperator teatrlarınıñ aktrisaları qaştı.
Sañılaudan ötken osınau buqara Qalağa bet alıp, jol tarttı.
Getman saylanğannan bastap bükil köktem boyı Qala kelimsek-ter
nöpiriniñ astında qaldı. Pəterlerde jurt divandar men orındıqtarda
uyıqtadı. Bay pəterlerde dastarqan basında birqauım el bop otırıp
auqat jasadı. Qisapsız köp tamaqtan-dıru orındarı, dükender men
düñgirşekter aşılıp, olar tün ortasına deyin jumıs istedi.
Kofe satatın kafelerden əyel satıp aluğa da bolatın boldı. Jaña möltek
teatrlar aşılıp, solardıñ sahnasında sayqımazaq oyındar körsetti,
halıqtı külkige qarıq qıldı. Ataqtı “Aqquba negr” teatrı jəne tañ
atqanğa deyin tərelkelerdi tarsıldatıp tınım tappaytın keremet “Prah”
klubı Nikolay köşesinde aşılıp, ol aqındar men rejisserlardan,
ərtister men suretşi-lerden arılmaytın boldı. Sol mezette jaña gazetter
şığıp, olarğa Reseydiñ tañdaulı qalamgerler feletondar jazıp,
bolşevikterdi jerden alıp, jerge saldı. Arbakeşter küni boyı
qaltalılardı meyramhanalardan meyramhanalarğa tasıp, ləylihanalarda
şekti aspaptar tüni boyı tınbay, temeki tütininiñ arasınan bul jalğanda
joq sulu, titıqtap silesi qatqan jezökşelerdiñ qup-qu jüzi jarqıraydı.
Qala keneresine sıymay keñeyip, şaradağı aşığan nanday erneuinen asıp
tögildi. Kün batqannan kün şıqqanğa deyin oyın klubtarı şıldırlap,
olarda peterburgtıq tulğalar men qalalıq döyler oynadı, mañğazsınğan
pañ nemis leytenanttarı men mayorları oynadı, olardı orıstar
qorıqqanınan sıyladı. Məskeu klubtarınan kelgen quayaqtar men
ustaranıñ jüzinde jürgen pomeşikter oynadı, olardıñ orısı da,
ukrainı da bar. “Maksim” kafesinde tolıqşa kelgen muñlı ğajap tunjır
köziniñ ağı kögildir tartqan, şaşı maqpalday süykimdi bir rumınnıñ
skripkası bulbulday tamıljıtadı da turadı. Sığan şalısı jabılğan
şamdar eki türli jarıq şaşadı, tömenge appaq elektr jarığın tögedi de,
töñiregine jalqın səule şaşıratadı. Şoq basqan kögildir jibektiñ
juldızdarınıñ bederi töbege tüsip, kögildir lojalardan iri jauharlar
jaltıldap, Sibirdiñ qızğılt sarı ülpildek eltirileri bulğaqtaydı.
Küydirilgen kofeniñ, terdiñ, spirt pen frantsuz ətiriniñ iisi qolqanı
qabadı. On segizinşi jıldıñ jazı Nikolay köşesinde öne boyı
deleñdegen şapan kiip, jarbiğan dañğoylar tarpıldadı da jürdi, jarıq
tüskenşe döñgelenip maşinalar şamı janıp turadı. Dükenderdiñ
terezelerinen gül ağaştarı şeşektenip, qaz-qatar tizip ilgen maylı
balıqtardıñ jon eti altınday jaltıldaydı, olarğa qosılıp “Abrau”
attı tamaşa şampan şarabınıñ şınıları közdiñ jauın aladı.
Bükil jaz boyı jaña kelimsekter nöpirlep keldi de jattı. Şemirşektey
appaq, saqal-murtınıñ qırınğan ornı surğılt tartqan, laktı kebisteri
jıltırap, közderi işip-jep turatın tenor-ənşiler, pensne kigen
memlekettik dumanıñ atı-jöni aytulı müşeleri, billiard oyınşıları
payda boldı... Erin boyaytın boyau men bətesten tigilgen ğajayıp qima
şalbar satıp əperu üşin bikeşter dükenderge aparadı, olarğa lak satıp
aladı.
Bulıñğır Polşa arqılı /aytqanday, işinde ne bolıp, ne qoyıp
jatqanın jan balası bilmeytin Polşanıñ qanday ekeni bir qudayğa ğana
məlim/ jalğız ğana jubanış adal tevtondardıñ ulı eli - Germaniyäğa viza
suratıp, hattar aydap jattı, bəlkim odan da əri sumdıq şayqastar men
bolşevikterdiñ əskeri polktarınıñ satır-sutır atısı eşqaşan
jetpeytin jerlerge ketuge tura kele me degen oymen aqşa audaradı.
Frantsiyä turalı, Parij turalı qiyäldadı, oğan jetudiñ qiın ekenin, tipti
mümkin emesin oylağanda kökirekteri qars ayırıladı. Bögde divanda
uyqısız tünder ötkizip, əlgi bulıñğır sumdıq oylar basın torlap alğanda
tipti janın qoyarğa jer taba almadı.
- Al kenetten, ğayıptan tayıp mınau temir qorşaudıñ talqanı şığıp,
surlar ağılsa, sumdıq sonda boladı. Oh, sumdıq sonda...
Munday oylar köbine qay-qaydağı qiırdan zeñbirekterdiñ jumsaq dümpui
estilgende mazalaydı, al onday gürsilder Qala tübinde aptap ıstıq ala
jazday udayı estilip turdı, barlıq jerde tınıştıqtı temir qursanğan
nemister küzetti. Qalanıñ özinde, əsirese şet jağında mıltıq dausı jii
şığıp jattı.
Kimge kim oq atqanın da eşkim bilmeydi. Mıltıq köbine tünde atıladı.
Al kündiz tınıştalıp, ara-tura Kreşatnik pen bastı köşeni nemese
Vladimir dañğılın boylap, german gusarlar polkınıñ ötkeni körinip qap
jürdi. Jəne polk bolğanda qanday! Señseñ börikteri pañ jüzderin aşıp,
bürtikti belbeuler belderin qınap, tasemen iekteri köterilip, jiren
murttarı töbege jebedey şanşıladı. Eskadrondağı attar biriniñ
soñınan biri jürip oyqastap keledi, bəri kileñ iri, şoqtığına deyin tört
kez, üsterin-degi alpıs şabandozdıñ kökşil sur frençteri Berlin
qalasın-dağı eskertkişterde müsindelgen german kösemderiniñ şoyın
mundirlerin eske tüsiredi.
Olardı körip jurt quanıp, köñili jay tauıp alıstağı bolşe-vikterge
aybat şegip, şekaranıñ tiken sımdarınıñ arasınan tisin qayrap:
- Al endi, tumsığıñdı tığıp kör! - dep batırsınadı.
Bolşevikterdi jek kördi. Biraq jek körui betpe-bet kelgende öşpendiligin
jasırmay, ustasa ketip, öltirip tastau emes, tasada turıp iştey ısıldap,
qarañğıda turıp kijinetin qorqaqtıñ jek körui. Öşpendiligin olar tün
balası döñbekşip, tınış uyqta-ğanda, kündiz meyramhanalarda, gazet
oqıp, olarda bolşevik-terdiñ ofitserler men bankirlerdi mauzermen
jelkeden atqanı, Məskeude dükenşilerdiñ mañqa bolğan jılqınıñ etin
qalay satqanı sipattalğanın körgende bildiredi. Bolşevikterdi barlığı
da - köpester men bankirler, önerkəsipşiler men advokattar, akterler men
jezökşe əyelder, memlekettik keñestiñ müşeleri men injenerler,
dərigerler men jazuşılar... - şetinen jek köredi.
Ofitserler bolğan edi. Olar da teristikten de, batıstan da -burınğı
maydannıñ bərinen qaşıp, Qalağa bet aldı. Burın da olar munda köp edi,
endi tipti topırlap ketti. Öz kəsibiniñ öşpes tañbası betine basılğan
köbinese aqşasız olardıñ basın bəygege tigip, şekaradan ötip ketu üşin
jalğan qujat aluı qiınğa soqtı. Degenmen deni aldap ötip, közi iriñdep,
üsti-bası bittep, saqal-murtı ösip, pogondarın julıp tastap Qalağa keldi
de, nan tauıp, ömir süru üşin mundağı jağdayğa beyimdele bastadı.
Olardıñ arasında Aleksey Turbin taqıletti biraz uaqıt demalıp, əskeri
emes ədettegi adami ömirdi jañadan bastauğa bel buğan osı Qalanıñ ejelgi
eski turğındarı uşqan Uyalarına oraldı. Sonımen qatar Peterburg pen
Məskeude endi qaludıñ eş ıñğayı bolmağan jüzdegen, mıñdağan jat
adamdar da keldi. Olardıñ keybireuleri attı əsker men artilleriyä
ofitserleri, attı gvardiyä-şılar men gvardiyä gusarları alasapıran
Qalanıñ lay tolqı-nımen betke oñay qalqıp şıqtı. Getmannıñ qarauıl
jasağı tañğajayıp pogon taqtı, getman dastarqanınıñ basına keyde
şaşın maylap turıp qayırğan, sarı tisteri şirip, altın tisteri
jaltırağan eki jüzge tarta adam otırdı. Qarauıl jasağı kimdi
sıyğızbadı deseñşi: qundız jağalı qımbat işik kigender de, Qalanıñ eñ
jaqsı bölegi Lipkada örnekti emenmen qaptalğan pəterlerde, meymanhana
nömirlerinde turatındar da, meyman-hanalarda otıratındar da sıydı
oğan.
Basqaları da jetip artıladı, məselen polkovnik Nay-Turs siyäqtı
məşpirti bitip tarap ketken polktardıñ armiyä ştabs-kapitandarı, əskeri
armiyä gusarları; Stepanov-Karas sekildi jüzdegen praporşikter men
podporuçikter, burınğı studentter, Viktor Viktoroviç Mışlaevskiy
tərizdi ömir burandasınan soğıs pen revolyutsiyä alıp tastağan poruçikter,
universitet üşin endi bitken burınğı studentter qanşama. Qırqılğan
sur şineli-men, əli jazılıp ülgermegen jarasımen, iığınan
sıpırılğan pogonnıñ ornımen Qalağa kelip, öz otbasınada nemese tanıstarında divandar men orındıqtarda şinelderin jamılıp jatıp araq
işip, ərli-berli jügirip, iştey zığırdanı qaynap, birdeñeler jasağan
boldı. Mine, osı soñğılar bolşevikterdi jan-jüregimen jek körip,
betpe-bet kelse ustasa ketuge əzir jürdi.
Yunkerler de boldı. Revolyutsiyä bastalğanda Qalada tört yunkerler
uçilişesi bolatın, olar injenerlik, artilleriyälıq jəne eki jayau əsker
uçilişesi. Olardıñ bəri soldat mıltığınıñ gürsilimen şañırağı
ortasına tüsip quladı da, Nikolka Turbin tərizdi ne bala emes, ne eresek
emes, ne əskeri emes, ne qızmetker emes, jaña ğana oqu bitirgen
gimnazisterdi, endi ğana bilimge bas qoyğan studentterdi jarımjan etip,
köşege laqtırdı...
- Bunıñ bəri, ərine, jaqsı, barlığına getmannıñ bilik qurıp,
patşalıq etkeni tiimdi. Əytkenmen atağı jiırmasınşı ğasırdan göri on
jetinşi ğasırğa köbirek tən osınau adam aytqısız əmirşiniñ özi kim
ekenin, ne oylağanı barın küni osı uaqıtqa deyin bilmeymin, zayırı
ömirimniñ aqırına deyin bilmey de ketetin şığarmın.
-

İə, kim ol özi, Aleksey Vasileviç?

-

Kavalergard, general, eñ iri bay pomeşik, atı-jöni Pavel Pavloviç...

Tağdır men tarihtıñ kelemeji de şığar, aytulı jıldıñ səuirinde bolğan
getman saylauı tsirkte ötti. Teginde bul bolaşaq tarihşılarğa əzil-külki
üşin mol material da berer. Azamattarğa, əsirese özara qırqıs
maydanınıñ alğaşqı jarılısın bastan keşirgen Qalanıñ öz
otırıqşıları əzil-qaljıñ bılay tursın, durıstap birdeñe oylanuğa da
murşa bermedi. Saylau es tandı-rarlıq şapşañdıqpen ötti. Getman taqqa
otırdı - tamaşa emes pe. Tek bazarlarda nan men et bolsın, köşelerde
atıs toqta-tılsın quday aqına, qarapayım halıq tonalmas üşin bolşevikterdiñ qarası öşsin. Getmannıñ tusında bul talaptar azdı-köpti, tipti
edəuir deñgeyde orındaldı da. Qaytkenmen de qaşıp kelgen məskeulikter
men peterburgtıqtar, qalalıqtardıñ köpşiligi kapitan Talberg siyäqtı
operetka atap, birtürli olaqtau getman eline qoldan jasalğan patşalıq
dep külgenimen, şın-tuayttap kelgende şın köñilden dəriptep... “Quday
iip, osı künimiz məñgi jalğassın” dep jer-kökke sıyğızbay maqtap jürdi.
Alayda bul zaman məñgi jalğasa ma - onı eş pende, tipti getmannıñ özi de
bilgen joq. İə, dəl solay.
Məsele mınada, Qalanıñ atı Qala ğoy, munda politsiyä-varta da,
ministrlik te, tipti əskeri de, atauları ər aluan gazetter de boldı, biraq
aynalada, ondağan million halqı bar Frantsiyäñnan kölemi jöninen ülken
nağız Ukrainanıñ özinde ne bolıp, ne qoyıp jatqanın jan balası bilgen
joq. Alıs jerlerdi bılay qoyıp, eñ külkilisi Qalanıñ özinen nebarı elu
şaqırım ğana qaşıq-tıqtağı derevnyalar jayında eşkim eşteñe bilmedi
ğoy. Bilmegendi bılay qoyıp, olardı jan-tənimen jek körgenin aytsayşı.
Derevnya atağın alıp jürgen qupiyä oblıstardan nemisterdiñ şarualardı
ayausız jazalap, pulementpen atqılap jatqanı turalı emis-emis habarlar
kelip jatqannıñ özinde ukrain mujıq-tarın qorğap aşu şaqırğan birdebir dauıs şıqpağanı öz aldına, qonaqjaylarda jibek abajurdıñ astında
otırıp, tisterin qasqırday aqsitıp:
- Özderine de sol kerek! Olarğa bul qayta az! Men bolsam, olardıñ
kökesin közine körseter edim. Sonda revolyutsiyänıñ ne ekenin tüsinedi olar.
Nemister olardıñ esin kirgizedi, özderinikine bağınğısı kelmep edi, körsin
endi özgeniñ teperişin! - dep burqıldağandar az bolğan joq.
-

Oh, söziñiz qanday qisınsız edi, estir qulaqqa ersi.

- O ne degeniñiz, Aleksey Nikolaeviç!..Olar sonday jeksu-rındar!
Müldem jabayı hayuandar ğoy. Jaraydı nemister köresi-niñdi körsetedi.
Nemister me?!
Nemister!!
Qayda barsañ: Nemister!
Kileñ nemister!!!
Jaraydı: munda nemister, al alıstağı şekaranıñ, kökbuırıl
ormandardıñ arjağında bolşevikter. Tek qana eki küş.
5
Solay dep otırğanda kütpegen, oylamağan jerde alıp şahmat taqtasında
üşinşi küş payda boldı. Osılay biligi az naşar oyınşı qaterli
əriptesinen peşkalar sapımen qorğanıp /aytqanday, peşkalar basına
legen töñkergen nemisterge öte-möte uqsas/, ofitserlerin oyınşıq
koroldiñ töñiregine toptastıradı.
Alayda qarsılastıñ zulım ferzisi tutqiılda oylamağan jerde bir
büyirden jol tauıp, tılğa ötip, peşkalardı kök jelkeden soğa bastaydı,
attardı da murttay uşıradı, söytip əlsin-əli şah jariyälaydı, ferzeden
keyin jürisi urımtal jılpos ofitser iske kirisedi, bultara attap qasqöy
attar da kelip qaldı, söytip əljuaz jaman oyınşı apatqa uşırap, onıñ
ağaş koroli mat aladı.
Bunıñ bəri tez bolğanmen tutqiıldan kelgen joq, onıñ keybir nışandarı
aldın ala körinis berdi.
Birde, mamır ayında Qala feruza monşağı ğusap, uyqıdan jarqılday
oyanıp, kün getman patşalığına şuaq şaşqalı şıqqanda, azamattar
qumırsqaday qujınap, öz şaruasına jayğastıruğa şığıp, uyqılı-oyau
pirkəzşikter dükenderdiñ sudırlağan perdelerin aşa bastağanda bir
sumdıq, üreyli dıbıs Qalanı dür silkindirip ötti. Onıñ gürili burın
qulaq estimegen ayrıqşa dürsil, zeñbirektiñ gürsili emes, künniñ kürkiri de
emes, tötenşe bir dümpu, küştiligi tipti sonday terezelerdiñ jeldetkişi özözinen aşılıp ketip, külli əynekter dirildedi. Sosın dıbıs qaytalanıp,
külli Joğarğı qalanı basıp, tolqınday jıljıp Tömengi qalağa - Etekke
tüsip, kögildir əsem Dnepr arqılı Məskeu qiırına ketti. Qalalıqtar
uyqıdan oyanıp, köşelerde dürbeleñ bastaldı. Dürbeleñ qas qağımda
küşeyip ketti, sebebi, Joğarğı Qala - Peçerskiden azap şegip, qanjosa
bolğan adamdar zarlap, sarnap ağılıp üyleriniñ əynekteri satır-sutır
sınıp, ayaq astındağı jer qozğaldı.
Munda əyelderdiñ jalğız iş köylekpen köşege jügire şığıp, töbe
quyqanı şımırlata şıñğırğanın köp adamdar kördi. Uzamay dıbıstıñ
qaydan kelgeni ayqındaldı. Dneprdiñ üstindegi qalanıñ sırtında turatın
Qasqa taudağı snaryadttar men oq-dəriniñ ülken qoyması bolatın. Qasqa
taudağı sol qoyma jarılıptı.
Osı oqiğadan keyin qala Qasqa Taudan ulı gaz quyıladı dep bes kün qauipqaterde ömir sürdi. Alayda dümpu toqtap, gaz aqqan joq, qan josa bolğan
jaralılar qaytip közge tüspedi, qala qalıp-tı jağdayğa köşip,
Peçerskiden basqa bölikterinde beybit tirlik qayta bastaldı. Peçerskide
birneşe üy qulap, jurttı əbigerge saldı. German komandovaniesiniñ qatañ
tergeu jasaqtağanın, qalanıñ jarılısqa qatıstı eşteñe bile almağanın
aytudıñ da qajeti joq. Türli boljamdar boldı.
-

Jarılıstı frantsuz şpiondarı jasaptı.

-

Joq, jarılıstı bolşevik şpiondarı jasaptı.

Jarılıs jayı umıt bolğan soñ osınday ösek-ayañdar da basıldı. Qala
dürlegen jasıl jelekke auzı-murnınan şığıp, gürildep, dürildep jattı,
german ofitserleri sodalı sudıñ tutas teñizin işip-tauısqan şığar. Al
ekinşi belgi şın məninde alapat sumdıq boldı.
Tapaydıñ tal tüsinde Nikolay köşesinde, tura dañğoy arbakeş-ter
turatın tusta anau-mınau emes, Ukrainadağı german armiyäsı-nıñ bes
qolbasşısı, derbes te təkappar general, qudireti sumdıq, imperator
Vilgelmniñ öziniñ orınbasarı feldmarşal Eyhgorndı öltirip ketti.
Onıñ öltirgen jumısşı ekeni öz-özinen belgili ğoy jəne ol sotsialist
bolıp ta şığadı. Nemister general ölgennen keyin jiırma tört sağat
ötkende onı öltirgen kisini ğana emes, onı oqiğa bolğan jerge deyin
aparğan tipti arbakeştiñ özin de darğa astı. Ras, bul jaza ataqtı
generaldı qayta tiriltken joq, onıñ esesine aqıldı adamdardıñ basında
bolğan oqiğa turalı tamaşa oylar tuındattı.
Məselen, keşkilik aşıq terezeniñ aldında alqınıp otırıp, bürtikti
jeydesiniñ omırau tüymesin ağıtıp Vasilisa staqandağı limon salğan
şayın urttap qoyıp Aleksandr Vasileviçpen əñgimelesip, sıbırlap
bılay dedi:
- Osınau oqiğalardı salıstıra kelip men anau-mınau zamanda ömir
sürip jatqan joqpın-au degen tujırım jasamay otıra almaymın. Mağan
nemisterdiñ astında birdeñe (Vasilisa qısqa sausaqtarın auada
qozğalttı) şayqalıp turğanday körinedi. Oylañızşı öziñiz...
Eyhgorndı... qayda mert boldı? Ə? (Vasilisa közin atızday ğıp,
qorıqqannıñ belgisin jasadı).
Turbin tunjıray tıñdadı, tunjıray betin tırjitıp ketip qaldı.
Tağı bir nışan kelesi küni erteñgilik tikeley əlgi Vasilisanıñ özinen şañ
berdi. Erte, tım erte kün öz nurın auladan Vasilisa-nıñ pəterine
bastaytın jerastı jolına tüsirgende ol jalt qarap, nursəuleden bir
belgi bayqadı. Nur surettegi patşayım Ekaterina siyäqtı nışannıñ
moynın aymalap, jalañ ayağın sipap, dirildegen toq keudesin ayalap tur
eken. Elestiñ tisi jaltırap, kirpiginen betine aqşıl köleñke tüsedi.
- Bügin elu, - dedi otızdar şamasındağı əlgi eles kerney üni sıñğırlap,
süt quyğan bidondı nusqap.
- Seniki ne, Yavdoha? - dep jılamsıray ün qattı Vasilisa. -Qudaydan
qorıqsañşı. Burnağı küni qırıq edi, keşe qırıq bes, bügin elu bolğanı
qalay? Bulay tipti mümkin emes qoy.
- Endi men ne isteyin? Barlığı qımbat, - dep hoholşa jauap qattı
kerney ün, - bazarğa barsañ jüzge de alasıñ.
Onıñ tisi qayta jarq ete qaldı. Bir sət Vasilisa eludi, jüzdi tipti bərin de
umıtıp, qara qursağınan tətti de tentek bir ızğar jügirip ötkenin
añğardı. Bul Vasilisanıñ kün nurına malınğan tamaşa elesti körgen
sayın tula boyın bir tüşirkendirip ötetin tətti suıq (ədette Vasilisa öz
zayıbınan burın turatın). Barlı-ğın da umıtıp, köz aldına ol
ormandağı alañqaydı keltirip, qarağay iisin tausağanday boldı. Eh,
şirkin!
-

Bayqa, Yavdoha, - dedi Vasilisa ernin jalap, sosın əyeli şığıp
qalmadı ma eken dep üy jaqqa köz qiığın tastadı, -senderdi mına
revolyutsiyä degeniñ betimen jiberdi. Qara da tur, nemister əli üyretedi.
“Osını jauırınınan qağıp qoysam ba eken, qaqpasam ba eken?” dep
janın azapqa salıp oylanğan Vasilisa bata almadı.
Alebastr tüstes süttiñ endi taspası qumırağa tüsip, köpirşi jöneldi.
- Olar bizge ne üyreter deysiñ, onsız da üyrenip bolğan joqpız ba? dep jauap qattı kenet əlgi ayan belgi bidonın jarqıldatıp, saldırlatıp,
nurdıñ işindegi nurday iinağaşın bulğañdatıp jer astınan şuğılalı
aulağa şığıp bara jatıp. “Ayağın-ay, ayağın, qayran dünie!” - dep oyşa
kürsindi Vasilisa.
Sol sət zayıbınıñ dausı qulağına keldi, jalt burılamın dep onımen
qaqtığısıp qaldı Vasilisa.
- Sen kimmen söylesip tursıñ? - dep suradı közin birden joğarığa
jügirtip zayıbı.
- Yavdohamen de, - dep nemquraydı jauap qattı Vasilisa, -oylap
qaraşı, süt bügin eluge bir-aq jetipti.
- Q-qalayşa? - dep dauıstap jiberdi Vanda Mihaylovna. -Bul degeniñ
bassızdıq qoy! Qanday betsizdik! Mujıq degenderiñ əbden qutırıp ketti...
Yavdoha! Yavdoha! - dep ayğayladı terezeden basın şığarıp: - Yavdoha!
Biraq eles ğayıp boldı da, qarasın körsetpey ketti.
Vasilisa əyeliniñ qayqı beline, sarı şaşına, süyekti şın-tağı men
taramıs ayağına qaradı, kenet oğan ömir sürudiñ özi jiirkenişti körinip,
Vandanıñ etegine tükirip jibere jazdadı. Özin-özi əreñ ustap, bir kürsinip
aldı da, qaraköleñke salqın bölmege ketti, biraq janın ne jegenin özi de
tüsingen joq. Əlde baylaulı jetektiñ bası siyäqtı şığıp turğan
Vandanıñ sap-sarı buğanası jürek aynıttı ma, bolmasa əlgi tətti elestiñ
sözindegi bir qiturqılıq esine tüsti me - əyteuir, janı jay tappay qoydı.
- Üyrenip bolğamız deydi? Ə? Buğan qalay qarauğa boladı? -dep özineözi miñgirledi Vasilisa. - Oy, osı bazarı bar bolğır-lardı-ay! Joq, buğan
endi ne ayta alarsıñ? Üyrenip bolğanbız deydi? Olar endi nemisterden de
qorqudı qoyğanı ma... Eñ jamanı osı. Al endi onıñ tisteri artıq
baylıq...
Kenet qarañğıda Yavdoha oğan, nege ekeni belgisiz, taudağı mıstan siyäqtı
tırjalañaş bolıp elestedi.
- Qanday batıldıq... Üyrenip bolğanbız deydi? Al keudesin, keudesin
qarasañşı...
Osı oydıñ özinen-aq ol esinen ayırılıp qala jazdadı. Vasilisa özin
naşar sezinip, suıq sumen juınıp alğalı tarttı.
Sonımen mine, qaşanğısınday bayqatpay urlanıp küz de keldi. Altınmen
aptalğan tamızdan keyin şañ-tozañdı qırküyek tudı. Qırküyekte nışan
belgi emes, endi nağız oqiğanıñ özi töbe körsetti. Alğaş ol bir qarağanda
müldem eleusiz siyäqtı edi.
Atap aytqanda, qalalıq türmege birde qırküyektiñ jarqın bir keşinde
tiisti getman biliginiñ qoyılğan bir qağaz kelip tüsti, onda №666 kamerada
otırğan qılmıskerdi bosatu turalı nusqau berilipti. Bar bolğanı osı.
Bar bolğanı osı deymin-au! Dəl osı qağaz üşin, söz joq dausız sol üşin
san talay qayğı men qasiret, baqıtsızdıq orın aldı, talay qandı jorıq,
qantögis boldı, talay mekenniñ talqanı şığıp, örtke orandı, torığu men
tarığu, ürey degenderdi tipti surama. Ay-ay-ay deysiñ de, işten tınasıñ.
Erkindikke şığarılğan tutqınnıñ esimi de qarapayım əri eleusiz bolatın,
atı-jöni - Semen Vasileviç Petlyura. Ol özin, sonday-aq 1918 jıldıñ
aqpanı aralığındağı kezeñdegi qalalıq gazetter onı frantsuz mənerimen
Simon dep atadı. Simonnıñ ötkeni tereñ de, tüpsiz tünekke boylap, izin
bildirmeydi. Aytuğa qarağanda ol buhgalter bolğan tərizdi.
-

Joq, esepşi.

-

Joq, student.

Kreşatnik pen Nikolay köşesiniñ burışında ülken de, əsem temeki
buyımdarınıñ dükeni bolatın. Üzınşa jarnamada basında pəs taqiyäsı
bar, qorqor tartıp otırğan qalampır tüstes türik jaqsı beynelengen-di.
Türiktiñ ayağında bası jelingen jumsaq sarı kebis bar-tın.
Mine tap sol dükende Simonnıñ sauda söresinde səndene turıp Solomon
Kogenniñ fabrikası şığarğan temeki buyımdarın satıp turğanın
körgenine ant-su işip sendiruge tırısqandar da tabıldı. Alayda osı
aradan olarğa kerağar pikir aytuşılar da şıqtı.
-

Onısı aqiqattan alşaq jatır. Ol qalalar odağınıñ uəkili bolğan.

- Joq qalalar odağı emes, zemstvo odağınıñ uəkili bolğan, -dep
tüzetedi, - şınayı jergilikti gusar.
Törtinşi bireu (kelimsekterden) esine durıstap tüsiru üşin közin jumıp:
-

Marhabat etiñiz, mursat beriñiz... - dep miñgirleydi.

Olardıñ aytuına qarağanda, osıdan on jıl, keşiriñiz, on bir
jıl burın onı keşkilik Məskeudiñ Kişi Bronnaya köşesinde köripti,
qoltığınıñ astına qısıp alğan qara kolenkorğa oralğan gitarası bar
eken. Tipti, onıñ jerlesteri uyımdastırğan keşke bara jatqanın,
sondıqtan gitarasın qalıñ matağa orap alğanın da qostı. Demek, onıñ
qızıl şıraylı körkem de köñildi kurstası jerles qızdarmen birge asa
qızıqtı keşke tikeley jeruyıq Ukrainadan əkelingen alhorı şarabına
qosa asa ğajayıp Griş jaylı ənderdi alıp bara jatqanı belgili edi...
... Oy, barmaşı ol jaq-qa...
Sosın sırt pişinin sipattauda şatasu bastaldı, ayı-küni men jer
attarın bıtıstırdı...
-

Siz qırınğan dediñiz be?

-

Joq, tura turıñızşı, saqalı bar siyäqtı edi.

-

Keşiriñiz... ol özi məskeulik pe edi?

-

O joq, onda student... bolğan ğoy.

- Tipten de olay emes, İvan İvanoviç biledi. Ol Taraşta halıq
muğalimi bolğan.
Tüu, saytan... Al, bəlkim ol Bronnaya köşesimen jürmegen şığar. Məskeu
ülken qala ğoy. Bronnaya köşesi tumandı, köleñkeli, ısqayaq ızğarlı
bolatın. Bəz-bir gitara... kün astındağı türik... qorqor... gitara tağı da dzin-tren... tüsiniksiz, tumandı da küməndi... ay, aynala birtürli
bulıñğır əri üreyli-au.
Kele jatır ən salıp...
Kele jatır, qasıñda qanjosa köleñkeler, elester erip keledi. Tarqatılğan
qız burımdarı, abaqtılar, atıs, ayaz, tün ortasındağı Vladimir kresiniñ
jarqılı, - bəri-bəri köz aldında.
Gvardiyä oqu ornın ötkergen
Ən sap əne kele jatır yunkerler.
Kerneylet, dabıl qaq,
Tərelke saldırlat.
Torbandar sartıldap, bolat burandalar bulbul bop ısqırıp, süñgilermen
kisini keudesinen janı şıqqanşa sabap arındağan attarmen qara şılıq
attarı keledi.
Ayanşı uyqı arqırap Aleksey Turbinniñ tösegine kelip kirdi. Turbin de
bozarıp uyıqtap jatır, jılı jerde şaşı terden sulanıp qalğan, oğan
şamnıñ qızğılt səulesi tüsip tur. Üy işi tügel uyqı quşağında. Kitap
bölmeden Karastıñ qorılı, Nikolkanıñ bölmesinen Şervinskiydiñ
ısqırığı keledi... Küñgirt, kömeski kədimgi tün... Alekseydiñ tösegi
aldında edende oqılıp bitpegen Dostaevskiydiñ kitabı jatır.
“Əzəzilder” bulardı uıttı sözdermen kelemejdep turğanday... Elena
tınış uyıqtap jatır.
- Al endi men sizge mınanı aytayın: ol bolmağan. Bolğan joq. Bul jarıq
düniede ol Simonıñ jalpı bolğan joq. Bronnaya köşesindegi qursaulı
fonardıñ astında türigiñ de, gitarañ da, zemstvo odağıñdı qoyıp,
saytanıñ da bolmağan. Bunıñ bəri üreyli on segizinşi jıldıñ tumanında
Ukrainada oydan şığarılğan añız.
... Budan da basqası boldı, ol - ölerdey öşpendilik. Tört jüz mıñ nemis
boldı, al olardıñ töñireginde törtke köbeytkende qırıq ese tört jüz mıñ
mujıq boldı, bəriniñ jüreginde qız-qız qaynap sarqılmas ıza, tausılmas
qıjıl jattı. O, bul jürek-terde qordalanıp qalğan aşu-kekti surama.
Betten osqan leytenant bişiginiñ soqqısı, bağınbağan derevnyalardı
qualap atqan bıtıra oqtıñ nöseri, getman serdyukteri şompolmen
tilgilegen arqalar, getman armiyäsınıñ mayorları men leytenanttarınıñ
bir japıraq qağazğa jazıp bergen qolhattarı zığırdandı qaynat-pay qoya
ma! Oqiıqşı:
“Orıs şoşqasına odan satıp alınğan şoşqa üşin 25 marka berilsin”.
Osınday qolhatpen qaladağı german ştabına kelgenderdi jəne qarqıldap
kekete külip, mazaq qılatının qaytersiñ.
Ortağa tüsirilgen attar da, tartıp alınğan astıq ta, getmannıñ tusında öz
ielikterine qaytıp oralğan betteri sarı tabaqtay pomeşikter de “ofitsersımaq” degen söz estilgende aza boyıñdı qaza ğıp, öşpendilikti
örşitip jiberedi.
Mine, osındaylar da bolğan.
Onıñ üstine pan getman jasauğa niet qılğan jer reforması jönindegi
sıbıs ta jüykeni juqartıp bitti.
- Əy, qap! Əttegene-ay! Tek on segizinşi jıldıñ qaraşasında ğana, qala
tübinde zeñbirekter gürildegende aqıldı adamdar, arasında Vasilisa da
bar, mujıqtardıñ əlgi pan getmandı qutırğan itten jek köretinin boljap
bilgen.
Al, mujıqtardıñ özine salsa, eşqanday əlgi oñbağan pan reformasınıñ
qajeti joq, keregi şarualardıñ özi məñguden armandağan mınanday
reforma:
-

Bükil jer şarualarğa berilsin.

-

Ərkimge jüz desyatinadan tisin.

-

Eşqanday pomeşiktiñ qarası da körinbesin.

- Atalmış jüz desyatinanıñ məñgilik paydalanu berilgeni eltañbalı
qağazğa basılıp, mörmen rastalıp, atadan - əkege, əkeden - balağa, odan
nemerege, əri qaray mura bolıp qala bersin.
- Qaladan eşqanday urı-qarı kelip, astıq talap etpeytin bolsın.
Astıq mujıqtıki, onı eşkimge bermeymiz, jegenimizdi özimiz jep,
artılğanın jerge kömip tastaymız.
-

Qaladan tek kərəsin əkep tursın.
- Al endi munday reformanı qadirmendi getman jürgize alğan joq.
Jalpı munday reformanı eşqanday şaytan jasay almaydı.
Köñil jabırqatar sıbıstar boldı: getman men nemis şabuılın tek
bolşevikter ğana toytaradı, biraq olardıñ da öz nəubeti bar dep jürdi,
olar:
-

Jöyitter men komissarlar.

- Mine, osılay Ukrain mujıqtarınıñ bası qattı. Eşqaydan qutqarar
küş joq!!
Soğıstan oralğan, mıltıq ata biletin ondağan mıñ adamdar boldı...
- Bastıqtardıñ buyrığımen ofitserlerdiñ özi üyrenip jattı. Jerge
kömip, eleusiz tasa orındarğa jasırıp, nemisterdiñ təyt dese əyt deytin
jedel sottarınıñ şeşimine, şompolmen sabap, bıtıramen atqanına
qaramastan jurt jüzdegen mıñ mıltıq-tardı, milliondağan patrondardı
saqtap qaldı, ərbir besinşi derevnyadan pulemet tabıldı, ərbir qalada
snaryadtar qoyması, şinelderi men papahaları bar, tseyhgauzdar boldı.
Əlgi qalalardağı halıq muğalimderi, feldşerler, tağdırdıñ
buyrığımen praporşik bolğan ukrain seminaristeri, omar-taşılardıñ
ayaq-qolı balğaday uldarı, ukrain familiyälas ştabs-kapitandar,
aulalastar, tutqında bolıp Galitsiyädan oralğan mıñdağan ukraindıqtar...
- bəri-bəri ukrain tilinde söylep, pandarı, ofitser-moskaldarı,
bolmaytın qiyäldağı ğajayıp Ukrainanı süyedi.
Bulardıñ bəri de ondağan mıñ mujıqtarğa üsteme auırlıq emes pe?..
Auırlıq bolğanda da o-go-go!
Bul mine boldı. Al tutqın... gitara öz aldına.
Sıbıs sumdıq, qaharlı...
Şabuğa bizdi bet aldı...
Dzin... tren... eh-e, he, Nikolka.
Türik, zemgusar, Simon. Jə, ol degeniñ bolğan emes. Ənşeyin ğana tükke
turmaytın añız, sağım. Basılmağan aşu-ıza da, mujıqtardıñ kek aluğa
quştarlığı da, kün astındağı ıstıq Ukrainasınıñ adal uldarınıñ
armanı - tügel toqaylasqan jay ğana söz. Al Ukrainanıñ adal uldarı
meyli bolşeviktik, meyli patşalıq, meyli tağı qanday bolsın - bəribir
Məskeudi jek köredi.
Vasilisa səuegey sonau ataqtı qaraşa ayında basın ustap turıp,
latınşa: “Quday kimdi qurtqısı kelse, sonı aqılınan ayıradı” dep
beker ayttı, onımen de qoymay Petlyuranı iis-qoqıs qalalıq türmeden
şığarğan getmanğa qarğıs jaudırdı emes pe.
- Bunıñ bəri bos sandıraq. Ol bolmasa basqa bireu bosatar edi. Basqa
bolmasa üşinşi bireu bar emes pe.
Sonımen nışan ataulı bitip, oqiğalar bastaldı... Ekinşi oqiğa qaydağı
bir añız adamdı türmeden şığaru siyäqtı anau-mınau emes,o, ol adamzat
balası, bəlkim, əli de jüz jıl boyı aytıp jüretin ulı oqiğa boldı.
Qızıl şalbar kigen Gaal qorazdarı şalğaydağı Europalıq Batısta
kisendeuli juan nemisterdi ölimşi ğıp şuqıp tastadı. Munıñ özi sumdıq
körinis boldı: frigiy qalpağı bar qorazdar qırılday şañqıldap,
brondı tevtondarğa tarpa bas salıp, etin bronimen birge julıp tastap
jattı. Nemister de jan ayamay şayqastı, mıltıqtarınıñ uzın süñgisin
qauır-sındı omıraularına boylatıp, tisimen julmaladı, biraq tötep
bere almadı - nemister! Qayran namister! Ayañdar dep jalındı.
Kelesi oqiğa osımen tığız baylanıstı, sebeptiñ saldarı bolıp ol
osıdan arna tartadı. Tañğalıp, qattı abırjığan külli əlemge esimi men
şegedey tikireygen saparlı murtı bükil düniege belgili sol bir tüyir ağaş
joq tügel temirden jaratılğan sol adam-nıñ təykesinen tüskenin bildi.
Tiri ölikke aynalıp, imperator-lıqtan ayırıldı. Sosın qap-qara ürey
qaladağı bükil bastardı jel bop keuledi: nemis leytenanttarınıñ
üstindegi surğılt-kök mundirleriniñ tüsi siyäqtı öñip, unjırğası tüskenin
jurttıñ bəri kördi, öz közimen kördi. Munıñ özi köz aldında birneşe
sağattıñ işinde ğana boldı, az ğana uaqıttıñ bağdarında
leytenanttardıñ közderi öleusirep, turğın jaylarınıñ terezelerinen
jandı jarıq öşip, ülken əynekterden üñireyip tam-tum qayırşılıq
sığalay bastadı.
Mine dəl sol kezde eñ aqıldılardıñ miına tok jügirip, berik sarı
şamadandarı men tığırşıqtay əyelderin alıp, bolşe-vikterdiñ aran
sımdı lagerleri arqılı qalağa qaray umtıldı. Olar tağdırınıñ
jeñilgendermen baylanıstı ekenin tüsinip, jürekterin ürey kernedi.
-

Nemister jeñildi, - dedi surjılandar.

-

Biz jeñildik, - dedi bar jılandar.

Qalalıqtar da osını tüsindi.
Əlbette, özi jeñilip körgen kisi ğana bul sözdiñ məni qanday ekenin biledi.
Ol elektr jarığı isten şıqqan üydegi keşke uqsaydı. Ol tusqağazdarın
ömir dertine tolı kök basqan bölmege uqsaydı. Ol balalardıñ işi
şermigen it auruına, iistenip ketken mayğa, qarañğıda jel dausımen
şıqqan balağatqa uqsaydı. Bir sözben aytqanda, ol ölimge uqsaydı.
Ərine, nemister Ukrainanı qaldırıp ketedi. Bul degeniñ bireuler qaşıppısıp, endi bireuler qalada jañadan kelgen tañğajayıp şaqırılmağan
qonaqtardı kütip aladı degen söz. Demek, keybireulerdiñ öluine tura
keledi. Qaşıp ketkender ölmeydi ğoy, sonda öletinder kim bolğanı?
- Ölim degen toy toylau emes, - dedi kenet qaydan kelgeni belgisiz
palkovnik Nay-Turs uyıqtap jatqan Aleksey Turbinniñ aldında turıp.
Onıñ poşımı birtürli qızıq: basında jalt-jult etken dulığa, üstinde
jarqıldağan sauıt, qolında kreş jorıqtarı kezinen bermen qaray eşbir
armiyäda bolmağan sala-qulaş semser. Jumaq nurı Naydıñ soñında
şuğıla şaşatın siyäqtı.
- Siz peyiştesiz be, polkovnik? - dep suradı Turbin şın ömirde adam
eşqaşan bastan keşpeytin tətti tebirenisti sezinip.
- İə, peyiştemin, - dep jauap qattı qala ormandarındağı taza bulaq
suınday üni sıldır qağıp Nay-Turs.
- Qanday ğalamat, qanday ğalamat, - dep til qattı Turbin, -Men peyiş,
jumaq degenderiñ adamnıñ ənşeyin bir armanı ğoy dep oylauşı edim.
Mınau sauıt-saymanıñız da özgeşe eken. Surap biluge mursat etiñizşi, siz
osı jumaqta da ofitser bolıp qalasız ba?
- Olar endi kreşköteruşiler brigadasında doktor mırza, -dep jauap
berdi vahmistr Jilin. Şaması ol 1916 jılı Vilen bağıtında belgrad
gusarları eskadronında oqqa uşsa kerek.
Vahmistr munda əydik bahadür bolıp köterilipti, sauıtınıñ özi səule
şaşıp tur. Auır jarasın öz qolımen tañıp bergen doktor Turbinge
Jilinniñ usqını turpayılau köringen edi, qazir tanımastay bolıp
özgergen, vahmistrdiñ közi Nay-Turstıñ közi siyäqtı taza, tuñğiıq, iştey
şapaq şaşadı.
Aleksey Turbinniñ bul jarıq düniede alañ köñilmen bərine de jaqsı
köretini əyelderdiñ közin oyınşılıqtay ğıp jasağan ğoy... Alayda olarğa
vahmistrdiñ qazirgi közine jetu qayda.
- Siz qalay? - dep qızığa suradı qisapsız quanıştı doktor Turbin, qalayşa şporlı etik pen jumaqqa kirip jürsiz? Tipti sizdiñ attarıñız,
aqır soñında kire men semseriñiz de bar emes pe?
- Sözime seniñiz, doktor mırza, - dedi vilonçeldey dañğırlap Jilinvahmistr janarı jürek jılıtarday şuaq şaşa doktor-dıñ közine tura
qarap, - qalay deseñiz de bükil eskadronmen, salt attı sappen keldik.
Jarasımdılıq degendi alğa tartasız ğoy. Onıñız da durıs... Munda,
öziñiz de bilesiz qılausız tazalıq, edenniñ özi şirkeudegidey jarqırap
jatadı.
-

Al, sonda? - dep tañğaldı Turbin.

- Osı arada apostol Petr tap kelmesin be. Qızmettegi qariyä, mañğaz
bolğanmen, kisige juıq eken. Ərine, men mən-jaydı bayan etip, belgrad
gusarlarınıñ ekinşi eskadronı jumaqqa aman-esen jetti, qayda tur dep
buyırasız, dedim. Bayan etuin bayan ettim, al özim, - dep vahmistr
judırığın auzına aparıp jötelip aldı, -apostol Petr saytannıñ
sapalağına ketseñder de meyliñ, munda orın joq dep ayta ma dep qipaqtap
turmın. Öytkeni, öziñizdiñ de işiñiz sezedi ğoy, at-matımız bar, onıñ
üstine... (vahmistr qısı-lıp, jelkesin qasıdı) jol-jönekey qılmıñ
qaqqan qatındardı da ertip alğanbız. Apostolğa bərin ayta turıp,
qatındardı körsetpeñder dep vzvodqa ım qağamın. Jağday ayqın
bolğanşa bulttıñ tasasında tura tursın deymin de. Al apostol Petr
erkin adam bolğanmen durıs jan. Közi jılt ete qalğanınan-aq onıñ
kölikterde əyelder otırğanın körgenin bayqadım. Belgili ğoy, olardıñ bas
oramaldarı bir şaqırım jerden menmundalap turadı. Bitti! - dep
oyladım. Bükil eskadronnıñ jolına tosqauıl qoyıldı...
“Ehe, sender əyelderiñmen jürsiñder me?” - dep ol basın şayqadı.
“Aytqanıñız ayday anıq, deymin men, oğan alañ bolmañız, qazir-aq
jelkelep quıp jiberemiz, apostol mırza”.
“O, joq, deydi ol, sender bul arada qol jumsau degenderiñizdi
doğarıñızdar”.
“Al onda ne iste dep buyırasız”. Añqıldağan aqköşek qariyä. Doktor
mırza, eskadronğa jorıqta jürgende qatınsız jəne bolmaytının öziñiz
de bilesiz ğoy.
Vahmistr qulana közin qısıp qoydı.
- Ol anıq, - dep amalsız kelisuge məjbür bolğan Aleksey Vasileviç
közin taydırıp əketti. Bireuiniñ jaudırağan közi qara, bireuiniñ betindegi
meñi qara, bireuiniñ tuñğiıq janarı qalğığan qarañğılıqta jalt ete
qaladı. Doktor qısılğanınan tutığıp qaldı da, vahmistr sözin əri qaray
jalğadı:
- Al, analardı ma, qazir bayandap keleyin, dep ol ketip qaldı da, oralıp,
jaraydı ornalastırayıq, - dedi. Bizdiñ sondağı qalay quanğanımızdı
sözben aytıp jetkizu mümkin emes. Osı arada bir irkilis boldı. Küte
turuğa tura keledi, dedi apostol Petr. Əytken-men, minötten artıq
tosqanımız joq. Qarasam, tanıs bireu kele jatır, - dep vahmistr köp
ündemeytin mañğaz Nay-Turstı nusqadı, ol əlginde ğana tüske kirip,
artınşa iz-tüzsiz ketip qalıp edi. -Kədimgi eskadron komandiri Tuşin
Vorda ədettegidey jeldirtip jür. Onıñ artınan səl keyindeu beytanıs
yunker jayau əsker sapında adımdap keledi. - Osı jerde vahmistr
doktordan birdeñeni bükkisi kelgendey bir sətke ünsiz qalıp, tömen tuqşıraydı, biraq qimılı qayğınıñ emes, quanıştıñ nışanı eken, sosın
qayta söylep ketti: Petr olarğa qolınıñ astımen qarap: “Al endi, qazir
bəri de janıp tur ğoy!” dedi de, zamatta esik ayqara aşılıp, kəne oñ
jaqtan üş-üşten tura qalıñdar dep işarat etti.
Dunka, Dunka, süy meni,
Jaña pisken jidegim, dep şulap qoya berdi, tura bir tüstegidey temirşe şıñıldağan
dauıstardıñ horına italyan sırnayı qosıldı.
-

Ayaqtarıñdı osılay al! - dep ayqayladı aluan dauıstı komandirleri.

İ-eh, Dunya, Dunya-jan,
Meni süy de jür aman, -
dep hor dauısı alıstan tındı.
-

Əlgi əyeldermen be? Sonşa qadalğandarıñ ne? - dep ah urdı Turbin.

Vahlistr keñkildey külip, quana qolın sermedi.
- Jaratqan qudayım-au, o ne degeniñiz, doktor mırza. Orın ba, orın
degeniñizdiñ onda uşı-qiırı joq. Alğaş şolğannıñ özinde bes korpus
közge şalınadı, tağı osınday bes eskadrondı, besiñ ne - on eskadrondı
ornalastıruğa boladı. Bizdiñ qasımızda zəulim saraylar tur, töbesiniñ
biiktigine tipti köz jetpeydi. Men bolsam: “Surauğa ruqsat etiñizşi,
mınalar kimge arnalğan?” - dep qaqıldamaymın ba. Öytkeni ol ğimarattar
özgelerge uqsamaydı: juldızdarı qızıl, bulttarı qızıl, tüsi köz
şağılıstıradı... “Al, bul, - deydi apostol Petr, - bolşevikter üşin,
əlgi Perekop-tı alğan”.
- Qanday Perekop? - dep suradı azın-aulaq aqılına salıp, şeşimin
taba almağan Turbin.
- Joğarı mərtebelim-au, bularğa jer üstindeginiñ bəri aldın ala belgili
boladı eken ğoy. Jiırmasınşı jılı Perekoptı alğanda bolşevikter
qisapsız qırılğan joq pa. Demek, solardı qabıldau üşin əzirlengen bul
ğimarattar.
- Bolşevikterdi deydi? - dep Turbinniñ köñili alau-jalau boldı. Siz
birdeñeni şatastırıp tursız, Jilin, bulay boluı mümkin emes. Olardı
jumaqqa jibermeydi.
- Doktor mırza, özim de solay oylağanmın. Özim de. Apşım quırılıp,
jaratuşı qudaydıñ özinen surağanmın...
-

Qudaydıñ özinen be? Oy, Jilin!

- Küməndanbañız, doktor mırza, ras aytıp turmın, ötirik soğıp qajeti
ne, onımen jüzbe-jüz əldeneşe ret söylestim.
-

Ol qanday eken sonda?
Jilinniñ közinen nur şaşırap, bet əlpeti keremet ərlenip ketti.
- Öltirseñ de aytıp tüsindire almaymın. Jüzi nurlı, biraq qanday
ekenin tüsine almaysıñ. Bılay da boladı, oğan qaraysıñ da tula boyıñ
muzdap ketedi. Keyde ol seniñ öziñe uqsaytınday bolıp elesteydi.
Boyıñdı ürey bilep, bul ne özi dep oylaysıñ. Sosın eşteñe joq, bəri de
basıladı. Jüzi aluan türmen qubılıp turadı. Al söylep ketkende
quanıştan öziñdi qayda qoyarğa bilmeysiñ... Mine, qazir kögildir tüs
tarqaydı dep otırasıñ. Ile... ol tüsiñ kögildir bolmay şığadı (vahmistr
oylanıp qaldı), bilmeymin qanday. Jüz şaqırım jerden seni birden
közben süzip şığadı. Al endi, men bayağı kümənimdi şeşkeli, quday-au,
seniñ anau poptarıñ bolşevikter tozaqqa baradı dep jür ğoy, deymin
bayağı. Sonda bul özi ne bolğanı? Olar sağan senbeydi, al sen olarğa
qanday saray soqqansıñ.
“İə, senbey me olar?” - dep suradı ol.
“Nağız quday öziñiz bilesiz ğoy, qudayğa jalğan söz aytuğa qorqamın”
deymin men. Bayqasam, ol jımiıp tur. Men aqımaqtıñ oğan bayandap ne
atamnıñ qunı bar, ol barlığın menen mıñ ese artıq biledi emes pe, dep
oyladım. Alayda onıñ ne aytqanın bilgen qızıq qoy. Al ol bılay dedi:
“Jaraydı, senbese senbesin, oğan ne laj jasaysıñ. Meyli mağan odan
kelip, keter eşteñe joq, ıstıq ta emes, suıq ta emes. Sağan da solay.
Sondıqtan senderdiñ mağan sengenderiñnen kiris te joq, şığıs ta joq.
Bireuiñ senesiñ, ekinşiñ senbeysiñ, biraq bəriñniñ jasaytındarıñ birdey.
Qazir biriñdi-biriñ alqımnan sığıp jatsıñdar. Al sen saray dep otırğan
qazarmalarğa kelsek, Jilin, bul arada mınanı tüsinu kerek. Maydan
dalasında ölgen senderdiñ bəriñ de mağan birdeysiñder. Munı, Jilin,
tüsinu kerek. Ərine onı kez kelgen bile bermeydi. Jalpı sen, Jilin,
bularmen basıñdı qatırma. Tınış tirlik etip, seyil qur”.
Aldı-artımdı orap tüsindirdi emes pe, doktor mırza. Sonda da men “Al
poptar şe?” dep qoymadım. Osı arada ol qolın bir siltedi de: “Sen mağan,
Jilin, eñ jaqsısı poptardı esime salma, dedi. Olarmen ne isteu kerek
ekenine miım jetpey qoydı. Yağni, senderdegidey aqımaq poptar jarıq
düniede joq. Sağan qupiyä retinde aytamın, Jilin, olar köp emes,
masqara, mazaq”.
- İə, olardı taza ğana bosatıp jibermeysiñ be jumısınan, quday-au, deymin men.
“Ayaymın, Jilin, məsele sonda bop tur ğoy” - deydi ol.
Jilinniñ aynalasındağı şuğıla kökke aynaldı, adam aytqısız quanış
uyqıdağınıñ jüregin kernedi. Qolın jarqıldağan vahmistrge sozıp auır
kürsingen ol:
- Jilin, Jilin. Birdeñe ğıp mağan sizderdiñ brigadalarıñızğa dəriger
bop ornalasuğa bola ma? - dedi uyqısırap.
Jilin quptay qolın bulğap, iltipatpen nığarlay basın izedi. Sosın əri
qaray jıljıp, Aleksey Vasileviçti qaldırıp ketip qaldı.
Turbin de oyandı, aldında Jilinniñ ornında jaña şıqqan künnen
bozamıq tartqan terezeniñ şapaqtı şarşısı turdı. Doktor qolımen
betin sürtip, onıñ köz jasımen sulanğanın sezdi. Ol tañerteñgi alakeuimde
uzaq kürsindi, sosın uzamay qayta uyıqtap ketti. Endigi uyqısı tüs körusiz
birkelki tınış boldı.
İə, ölim degeniñ köp bögelgen joq. Ol küzden bastap qıs boyı Ukrain
joldarında uytqığan qarmen birge qabındadı da ketti. Orman
qıltalarında ol pulemet bop zirkildedi. Onıñ özi közge köringen joq,
biraq oğan osınıñ aldındağı mujıqtardıñ alapat aşu-ızası sebep
bolğanı birden bilindi. Ol burqağan boranmen, ızğırıq suıqpen
qoyındasıp, jırtıq şabatamen, böriksiz basqa qulağan şöppen birge
uytqıp, ulıdı da turdı. Qolında əlemet dəu şoqpar, asılı munsız
Reseyde eşqanday bastama bolmaydı ğoy. Qoltoqpaqtay qızıl qorazdar
uşıp-qonıp jürdi.Sosın qızara batqan künniñ jalqınınan erkek
jınısına ilingen işimdik satatın jebirey körindi. Sulu polyak astanası
Varşavada bir eles qılañ berdi. Genrih Senkeviç aqşa bultqa oranıp
mısqılday ırjiıp külip turdı. Sosın jaydan-jay nağız şalduarlıq
bastalıp, isinip-kebinip, burqıratıp köbik attı. Poptar qoñırau
dañğırlatıp, şirkeulerdi basına köterdi, al olardıñ tap qasındağı
terezeleri mıltıq oğınan sınıp tüsken mektep üylerinde revolyutsiyälıq
ənder şırqaldı. Eles joldardı da basıp ötti - Degtyarenko degen bir
samogon iisi burqırağan, auzı-bası tolğan boqtıq qayırşı şaldıñ
auzınan jurt adam men azamat quqıqtarınıñ deklaratsiyäsın eske
tüsiretindey jaman ırım şaqıratın esirik sözder estidi. Sosın əlgi
səuegey Degtyarenko jata ğap zarlanadı, al onı omırauına qızıl bant
qadağan bir kisiler şompolmen kep ölimşi ğıp sabaydı. Dəl osını
körgende eñ əkki midıñ özi esten auısıp dal bolar edi, öytkeni qızıl bant
bolsa, eşqaşan şompolğa erik berilmeydi, al şompol jumsalsa, ol jerde
qızıl bant jürui mümkin emes.
Joq deymin-au, munday elde, munday kezde tunşığıp ketesiñ. Meyli,
qurısınşı bəri. Aynala añız. Petlyurañ da añız. Jalpı ol bolğan emes.
Bul tamaşa bir añız, bayağı bolmağan Napoleon turalı añızdan ədemiligi
səl ğana tömen añız. Basqa da amaldar boldı. Əlgi burqanğan mujıq aşuızasınıñ betin bəz-bir arnağa aldausıratıp buru kerek edi, bul jarıq
jalğanda onday əzəzildiñ aluan jolı bar, qanşa jan uşırıp
jügirgenimen kisini udayı sol tanıs qiılısınan şığarmaytın təsil ol.
Bul öte oñay. Apalañ-topalañ şaqta oğan baratın adamdar tabıladı.
Mineki əldeqaydan bir polkovnik Toropets degen şığa keldi. Baqsa, ol
artıq-kemi joq avstriyä armiyäsınıñ adamı körinedi...
-

Qoyşı əri, o ne degeniñ?

-

Soğan sendiremin sizdi.

Sosın Vinniçenko degen jazuşı şıqtı. Ol öziniñ atağın eki düniesimen
şığarğan körinedi:
Biri - on segizinşi jıldıñ basında-aq siqırlı tolqınımen onı torıqqan
Ukrain teñiziniñ aydınına alıp şıqqan romandarı da, ekinşisi - SanktPeterburg qalasınıñ satiralıq jurnalda-rınıñ sol sətte-aq onı opasız
satqın atauı.
-

Özine de sol kerek...

- Qoyşı, onısın men bilmeymin. Al sosın əlgi qalalıq türmeniñ tağı
da tılsım tutqını bar emes pe.
Qırküyektiñ özinde Belaya Tserkov siyäqtı bolmaşı jerden der kezinde
şığa keletin darını bar üş birdey adamdı jasaqtauğa bolatının Qalada
eşkim tipti elestete de almağan-dı. Qazan ayında buğan köz kəmil jetip,
jüzdegen şamdarmen jarqırağan poyızdar. Birinşi qalanıñ jolauşılar
vokzalınan əzir jolı keñ jañadan payda bolğan Polşa men Germaniyäğa
kete bastadı. Jedelhattar jüytkidi. Jaltıldağan jauharlar, oynaqşığan
közder, bölip qayırılğan şaştar, deste-deste aqşalar ketti. Tüstikke, iə
oñtüstikke, teñiz jağasındağı qala - Odessağa umtıl-dı. Qaraşa ayında,
əttegene, jurttıñ bəri onı nedəuir anıq bildi.
-

Petlyura!

-

Petlyura!

- Petlyura! - degen söz sekirip qabırğalardan köñilsiz telegraf
aqparlarınan ırşıp tüsip jattı. Tañerteñ ol gazet betterinen kofege
tamıp, tropikalıq təñirlik susın taban astında juındığa aynalıp,
auızdı sasıttı. Tildiñ uşında bilep, telefonisterdiñ sausağı astında,
Morze apparattarında tıqıldadı. Osınau jumsaq sözge baylanıstı
qalada ğajayıptar tuındadı, al nemister onı öz mənerine salıp:
-

Peturra, - deytin boldı.

Qalanıñ şet jağında sandatılatın jaman ədetke üyrengen keybir nemis
soldattarı keyde jayılıp ketetindi şığardı. Tünde jayılıp
ketkenderdiñ kündiz öli denesi tabılıp jürdi. Sondıqtan tünde nemis
qarauıldarı döñgelek legen kiip jürdi basına. Olar jəne tərtipsizdikke
jol bermes üşin qoldarına fonar ustap jüretin boldı. Alayda
eşqanday qolşam basta qaynap jatqan botqadan ayıqtıra alğan joq.
Vilgelm. Vilgelm deydi. Keşe üş nemisti öltirip ketipti. Qudaya, siz
bilesiz be, nemister ketip jatır deydi?! Məskeude jumısşılar Trotskiydi
tutqındaptı!!! Bəz-bir ittiñ balaları Bordyanka tübinde poyızdı
toqtatıp, tük qaldırmay tonap alıptı. Petlyura Parijge elşilik
jiberipti. Tağı da Vilgelm. Satpaq qara sinegaldarıñ bolsa, Odessada.
Belgisiz jumbaq esim - Konsul Enno degen şıqtı. Odessa ma, Odessa.
General Denikin. Tağı da Vilgelm. Nemister ketedi, frantsuzdar keledi.
-

Bolşevikter keledi, əketay!

-

Tiliñe şoq tüssin, ateke!

Nemisterde körsetkiş tili bar bir apparat bar körinedi - onı jerge qoya
qoysa boldı, tilşigi qarudıñ qayda jasırınğanın körsetedi deydi. Mine,
bul qural! Petlyura bolşevikterge elşilik jiberipti. Bul əlgiden de
asqan keremet deseñizşi! Petlyura. Petlyura. Petlyura. Petlyura. Peturra.
Eşkim de, eşbir tiri pende əlgi Peturrañnıñ Ukrainada ne ornatqısı
kelip jürgenin bilgen joq, biraq onıñ özindik beti joq, jumbaq tılsım
jan ekenin jurt bastan-ayaq tegis bildi. (Tipti gazetterdiñ auıq-auıq öz
betterinde redaktsiyäğa birinşi tüsken katolik imamınıñ suretin basıp,
kelesi jolı onı basqasımen auıstırıp, astına Simon Petlyura dep atap
jazıp jürgenine de qarağan joq). Sol tılsım tulğanıñ Ukrainanı basıp
alğısı keletinin, sol üşin aldımen qalanı alıp almaqşı ekeninen de
habardar.

6
Madam Anjudıñ “Parij səuleti” dükeni qalanıñ dəl ortasına
ornalasqan. Opera teatrınıñ sırtınan ötetin Teatr köşesindegi köp
qabattı ülken üydiñ birinşi qabatında. Köşeden bastalğan baspaldaqtıñ
üş satısı əynek esik arqılı dükenge kirgizedi. Əynek esiktiñ eki büyirinde
şañ basqan tor perde ustalğan eki tereze bar. Madam Anjudıñ qayda
ketkenin, onıñ ğimaratı nelik-ten düken retinde ustalıp sauda maqsatına
paydalanılmaytını jurtqa beyməlim. Sol jaq terezede türli tüsti əyel
qalpağınıñ “Şik parizen” degen altın jazuı bar suret salınğan da, oñ
jaq terezeniñ əynegine artilleristerdiñ pogonındağıday ayqastı-rılğan
eki odessalıq zeñbirek salınğan sarı qatırğıdan jasalğan ülken plakat
ilinipti, onıñ üstiñgi jağına:
Bolma meyli qan maydannıñ eri şın,
Al erikti bolu abzal borışıñ, dep jazılıptı.
Zeñbirekterdiñ astında mınaday sözder bar:
“Qolbasşı atındağı Mortirlik divizionğa eriktilerdi jazu jürgiziledi”.
Dükenniñ podezinde ıs basqan, burandaları ağıtılğan qayıqtı
mototsikletka tur, al serippeli esik sət sayın sartıldap, joğarı
jağındağı tañğajayıp qoñırau aşılğanda sıñğır qağıp, madam
Anjudıñ osı tayaudağı ğana baqıttı zamanın eske tüsiredi.
Turbin, Mışlaevskiy jəne Karas mas bolğan tünnen keyin bir mezgilde
oyandıi, biraq nedəuir keş, tüske qaray turdı, biraq bastarı auırmay,
aqıl-esi ayqın bop oyanğanına özderi de tañ, Nikolka men Şervinskiydiñ
joq ekeni belgili boldı. Nikolka alaköbeden qupiyä bir qızıl tüyinşegin
qamdap mıqşıñdap öziniñ jasağına tarttı, Şervinskiy bolsa, osı əlgi
əzirde ğana koman-darmanıñ ştabındağı qızmetine ketti.
Mışlaevskiy kindigine deyin şeşinip tastap, Anyutanıñ as üydiñ
sırtındağı armanday bölmesinde şımıldıqpen bölingen vannadağı
krandı aşıp, muzday sudıñ astına moynın tösep, arqa-basın juıp,
raqattana ayğayğa basıp:
- Eh! Osı kerek edi! Keremet! - dey jürip, sudı eki arşınday jerge
şaştı. Sosıin tükti aqjapqışpen sürtinip, kiindi de, basın briolinmen
mayladı, taranıp bolıp Turbinnen:
- Aleşa, dosım retinde kie turuğa şporıñdı berşi, - dep ötindi. - Üyge
endi bəribir soqpaymın, al şporsız eşqayda köringim kelmeydi.
-

Kabinetten barıp al, üsteldiñ oñ jaq tartpasında jatır.

Mışlaevskiy kabinetke ketip, biraz bögelip barıp, saldırküldir etkizip şıqtı. Tətesine demalısqa ketip, erteñgilik oralğan qaraqat
köz Anyuta qoraz qanatınan jasalğan sıpırğışpen mamıqtaqtardıñ
şañın sürtip jürgen bolatın. Mışlaevskiy esik jaqqa köz qiığın
salıp, tura jolın özgertip, buralañğa basıp, bir aynalıp tüsti de,
aqırın ğana:
-

Armısıñ, Anyutoçka... - dedi.

- Elena Vasilevnağa aytamın, - dedi zamat jaydan-jay oylanbay
sıbırlağan Anyuta közin jumıp, bəz-bir jendettiñ pışağına
moyınsunğan jazalı siyäqtı.
-

Aqımağım...

Turbin kütpegen jerde esikten sığalap qaldı. Jüzi ızbarlanıp ketti.
- Sıpırğıştı qarap tursıñ ba, Vitya? Solay de. Ədemi me eken? Al sen
osı öz jolıñmen jürseñ qaytedi, ə? Al sen, Anyuta, esiñde bolsın, eger ol
üylenemin deytin bolsa, sözine senbe, ol üylenbeydi.
- Al ne bop qaldı, quday-au, adammen adam siyäqtı amandasuğa da bolmay
ma?!
Mışlaevskiy orınsız jazğırudan küreñitip ketti de, keudesin kere tüsip,
şporın şıldıratıp qonaqjaydan şıqtı. Ashanada ol aqsarı mañğaz
Elenanıñ qasına keldi, közi mazasızdanıp ərjaqqa jügirip tur.
- Armısıñ, Lena, jarqınım, qayırlı tañ sağan. Egm...
(Mışlaevskiydiñ tamağınan bolattay şıqıldağan tenordıñ ornına
qırıldağan bariton dauıs şıqtı). Lena jarqınım, -dedi ol iltipatpen, aşulanbaşı. Men seni jaqsı köremin, sen de meni jaqsı kör. Al keşe men
ittik jasasam, onı köñiliñe alma. Lena meni qaydağı bir sumpayı dep
oylaysıñ ba sen?
Osını aytıp ol Elenanı qapsıra quşaqtap, eki betinen süyip aldı.
Qonaqjayda bayau ğana tırs etip, qoraz təji qulap tüsti. Mışlaevskiy
Turbinder pəterine kelse-aq, Anyuta oğaş birdeñege tap boladı. Qolınan
şaruaşılıq zattarı şaşılıp, as üyde bolsa, qolınan pışaqtar tüsip,
bufet üldiriginen şınıayaqtar qulaydı. Annuşka abdırap, aldıñğı
bölmege əlsin-əli jügirip, galoştardı rettep, olardı sürtkişpen
ökşesine deyin tüsken şporın şıldıratıp törtkül iek pen qaqpaqtay
jauırın, kökşil bridji köringenşe sürtedi. Sonda ğana Annuşka közin
jumıp alıp, adıra qalğır tar dəlizden bir büyirlep əreñ ötedi. Mine,
qazir de qonaqjayda sıpırğışın tüsirip alıp, örneksiz perde arqılı
əldeqayda qarap, surğılt bulttı aspanğa köz saldı.
- Vitka, Vitka, - dedi Elena teatrdıñ jaltırata tazartılğan
təjindey basın şayqap, - türiñe qarap tursam, atpal-aq jigitsiñ, al keşe
jibiñ sonşa bosap ketkeni ne? Kəne, otır da, şay iş, eptep sergirsiñ.
- Al, sen bar ğoy, Lenoçka, quday aqına bügin keremet körinesiñ.
Jelegiñ tipten jarasıp tur, ras, arımmen ant etemin, - dedi suqtana qarap,
jılpıñ janarın jeñil ğana bufettiñ aynalı tübine jügirtip
Mışlaevskiy. - Karas, qaraşı qanday jeleñ. Jap-jasıl. Joq-au deymin,
sonday tamaşa.
-

Elena Vasilevna öte ədemi, - dep şın jürekten baysaldı jauap
qattı Karas.
- Bayqaysıñ ba, Elena jarqınım, keşegi bastıñ saqinasınan keyin
mağan sol qurğır saqinamen küresu mümkin emes siyäqtı körindi.
-

Jaraydı, əne bufette.

- Mine, mine ayttım ğoy. Bir-aq römke. Kez kelgen piramidonıñ-nan
artığı sol.
Keyigendey keyippen tıjırınıp Mışlaevskiy birinen soñ birin eki
staqanday araqtı tartıp jiberip, jumsap qalğan keşegi qiyärmen zərin
bastı. Osıdan keyin ol jaña tuğanday tülep salıp, limonmen şay işuge
tilek bildirdi.
- Sen, Lenoçka, alañdamay meni küt, - dedi Turbin qırıldañ-qırap, barıp jazılamın da qaytıp kelemin. Əskeri qimıldarğa qatıstı
mazasızdanba, osı qalada bolamız, osında otırıp-aq əlgi zərgentay
ukrain prezidentine toytarıs beremiz - öl de mağan oñbağanğa.
-

Senderdi basqa jaqqa jiberip jürmese, jaraydı ğoy.

Karas tınıştandırıp qolın siltedi.
- Alañdamañız, Elena Vasilevna. Birinşiden, sizge aytıp qoyuğa
tiispin, əli eki aptadan erte divizion eş jağdayda dayın bolmaydı,
sırttan keletin attar men snaryadtardı kütedi. Əzir bola qalğan künniñ
özinde, eş kümənsız Qalanıñ özinde qalamız. Qazir jasaqtalıp jatqan
bükil armiyä qalanıñ garnizonı boladı. Bəlkim, odan əri Məskeuge jorıq
bastalğan jağdayda jıljı-masaq...
-

Oy, oğan deyin qayda... Egm...

-

Ol üşin Denikinmen erterek qosılu kerek...

- İə, mırzalar, sizder meni beker jubatasızdar, men jalpı eşteñeden
qorıqpaymın, qayta qoldaymın.
Elena şınında da sergek söyledi, onıñ közinen kündelikti iskerlik qamqareket bayqaldı. Kədimgi “kündelikti tirlik qaratpay-dınıñ” keri.
- Anyutka, - dep ayğayladı sosın ol, - aynalayın, anau aybanda Viktor
Viktoroviçtiñ iş kiimderi jatır, şötkemen jaqsılap tazalap, solardı
juşı, balaqan.
Elenağa bərinen burın sozımdı, kögildir közdi, təpeltek Karastiñ sözi
medet boldı. Özine senimdi Karas sarğış frençi-men sonday
salqınqandı, közin süzip, şılım şegip otırdı.
Aldıñğı bölmede bəri qoştastı.
Al jaratqan təñirim pana bolsın sizderge, - dep qatqıl söylegen Elena
Turbindi şoqındırdı. Sol qusatıp Karasqa da, Mışlaevskiyge de
ırım jasadı. Mışlaevskiy onı quşaqtap, şinel kiip, belin bekem
buıp alğan Karas onıñ eki qolınan birdey süydi.
- Polkovnik mırza, - dedi şporın aqırın tırs etkizip, qolın
künqağarına qoyğan Karas, - bayandauğa ruqsat etiñiz.
Polkovnik mırza jasıl tüsti alasa örnekti mamıqtaqta dükenniñ oñ jaq
bölegindegi sahna siyäqtı biigirek jerde jazu üsteliniñ basında otırğandı. “Madam Anju. Əyelder qalpağı” degen jazuı bar kögildir qatırqı
qağazdardıñ üyindisi onıñ tu sırtında örnekti perde ustalğan terezeden
tüsetin jarıqtı səl-pəl kölegeylep turdı. Polkovnik mırza qolına
qalam ustap otırdı. Şın məninde ol polkovnik emes, iığında endi
altındağan pogonı bar podpolkovnik bolatın. Pogonında eki aşıq jeri
bar üş juldızşamen ayqasqan altın zeñbirekter jarqıraydı. Polkovnik
mırza Turbinniñ özinen jas jöninen səl ğana ülken siyäqtı otızdan
aspağan, əri ketse otız ekide bolar. Beti top-tolıq, muntazday qırınğan,
ədemilep basılğan amerikan-dıqtarday qara murtı özine sən berip tur.
Keremet oynaqtı əri oylı közinde şarşağandıqtıñ belgisi ap-ayqın
bolğanmen, zer sala qaraydı.
Polkovniktiñ töñiregi - ıbırsıp jatqan tuldırsız bir əlem. Eki qadam
jerdegi qara peşte satırlap ot janıp jatır, onıñ toraptı qara murjası
qalqadan əri sozılıp, dükenniñ tükpirine ketedi eken, onıñ ər tusınan
qara küye tamıp tur. Sahnanıñ da, dükenniñ qalğan böliginiñ de edeninde
şaşılğan qağaz, qızıl, jasıl matalardıñ qiqımı. Joğarıda,
polkovniktiñ tap töbesinde beymaza qus siyäqtı jazu maşinkası
tıqıldaydı. Turbin basın kötergende dükenniñ töbesine tayau balkonğa
uqsas qorşauda əndetip otırğanğa da közi tüsti. Qorşau qaldayınıñ ar
jağında bəz-bireudiñ ayağı men kök reytuzdı kördi, biraq bası joq, ol töbe
taqtaydan əri şığıp ketipti. Ekinşi maşina dükenniñ basqa böliginde,
belgisiz şuñqırda tıqıldaydı, odan erkimen kelgenderge beriletin
pogondarmen bir appaq bas körindi, biraq ayağı men qolı bayqalmaydı.
Polkovniktiñ töñireginde buldırap talay jüzder tur, altın zeñbirekti
pogondardıñ ieleri jalt-jult etedi, telefon trubka-ları men sımdarı
samsap, sarı jəşikter iin tiresedi, qatırğı qorapşalarmen qatar konserv
qalbırlarına uqsas birdeñeler üyilip jatır, ağaş saptı qol bombaları
men pulemet taspaları-nıñ döñgelekteri de sonda. Polkovnik mırzanıñ
sol jaq şınta-ğınıñ astında ayaq tigin maşinası tur, al oñ ayağına
pulemet tumsığın tığıp alğan. Qara köleñke tüskende, şımıldıqtıñ
arjağında jıltırağan metall jabdıqtan bireu keñirdegi jırtılğanşa
ayğaylaydı, şaması telefonmen söylesip jatsa kerek. “İə... iə... söylep
turmın. Söylep turmın, iə, iə. İə, men söylep turmın”. Brrın-ın dep
qoñırau sıldır etti... Pi-u, dep əndetti şuñqırdıñ bir tusınan mayda
ündi qus, sol aradan sambırlağan bir jas dauıs...
-

Divizion... tıñdap turmın... iə, iə... - dedi.

-

Men sizdi tıñdap turmın, - dedi Karasqa polkovnik.

- Polkovnik mırzağa, sizge poruçik Viktor Mışlaevskiy men doktor
Turbindı tanıstıruğa ruqsat etiñiz. Poruçik Mışlaevskiy qazir ekinşi
jayau əsker jasağında qatardağı jauınger bolıp jür, onı öziñizge senip
tapsırılğan divizionğa mamandığı boyınşa auıstıruıñızdı qalar edi.
Doktor Turbin divizion dərigeri etip tağayındauıñızdı tileydi.
Osınıñ bərin bayandap bolıp, Karas qolın tüsirdi de, qolın
Mışlaevskiy künqağarına qoydı. “Saytan-ay... əskeri kiimdi tezirek kiyü
kerek boladı eken ğoy” dep oyladı Turbin bas kiimsiz özin ıñğaysız
sezinip, eltiri jağalı qara pəltede özin-özi bir keñkeles körip.
Polkovniktiñ közi doktordıñ öne boyın bir süzip ötip, Mışlaevskiydiñ
şineli men bet əlpetine qadaldı.
- Solay de, - dedi ol, - munıñ özi jaqsı da bolar. Siz qayda qızmet
atqarıp ediñiz, poruçik?
- N auır divizionında, polkovnik mırza, - dep jauap berdi
Mışlaevskiy, osı arqılı öziniñ german soğısı kezindegi dərejesin
bayqatıp.
- Auırında deysiz be? Bul tipti jaqsı. Olardıñ ne istep jürgenin
saytanıñ bile me, artilleriyä ofitserlerin jayau əskerge tıqqanı nesi.
Aynala şataq.
- Joq, olay emes, polkovnik mırza, - dep jauap qattı Mış-laevskiy
ırıqqa könbegen dauısın jeñil jötelmen tazartıp, Post-Volınskiy
tübinde dereu şabuılğa şığıp, qajet bolğan soñ erikti retinde oğan men
özim surandım. Al endi jasaq jetkilikti deñgeyde tolıqqan soñ...
- Barınşa qoldaymın... jaqsı-aq, - dedi polkovnik jəne joğarı
deñgeyde Mışlaevskiydiñ közine barınşa qolday qaradı. - Tanısqanıma
quanıştımın... Sonımen... ah, iə, doktor siz bar ekensiz ğoy? Jəne bizge
kelgiñiz keledi, ə? Imm...
“Dəl solay” dep eltiri jağalı pəltemen jauap bermes üşin Turbin ünsiz
ğana basın idi.
- Imm... - dep polkovnik terezege qaradı, - bilseñiz bar ğoy, bul pikir,
ərine tamaşa. Onıñ üstine tayau künderi, bəlkim... - Ol kenet bögelip, eptep
közin sığıraytıp, dauısın bayaulata söz bastadı: - Tek qana... əlgi qalay
deuşi edi... Bul arada doktor bir məsele bar. Sotsialistik teoriyä degendey...
gm... siz özi sotsialissiz be? Osı boljamım durıs pa? Barşa ziyälı qauım
özin solay sanamay ma? - Polkovniktiñ közi bir jağına qaray tayqaqtap,
barlıq tür-turpatı, jıbırlağan erni men tətti sözi Turbin basqa bolmay,
tek qana sotsialist boluın tilep turğanday. - Divizion bizdiñ studenttik
dep ataladı. - Polkovnik jılı uşıray küldi, biraq közin körsetken joq. Ərine, biraz sentimentaldı da siyäqtı, biraq bilseñiz, meniñ özim
universitet tülegimin ğoy.
Turbin tañdanıp, tipten köñili qaldı. “Saytan... Karas qalay aytıp
edi?..”. Sol mezette ol Karastıñ oñ jaq jauırınında turğanın sezdi,
jalt qarap, onıñ şirığıp, birdeñe tüsindirgisi keletinin añğardı, biraq
ne aytpağı beyməlim edi.
- Men be? - dep kenet Turbin burq ete qaldı, beti bülk ete tüsti, ökinişke oray sotsialist emespin, al barıp turğan monarhispin. Jəne
aşığın aytayın “sotsialist” degen sözden aza boyım qaza boladı. Al
külli sotsialisterdiñ işinen eñ jek köretinim - Aleksandr Feodoroviç
Kerenskiy.
Turbinniñ oñ jaq jauırını tusında turğan Karastıñ auzınan bəz-bir
dıbıs şığıp ketti. “Karas pen Vitadan ayı-rılu ökinişti-aq, - dep
oyladı Turbin, - biraq mınau sotsialistik divizionnıñ sayqımazaq
oyını ğoy özi”.
Polkovniktiñ közi zamatta baqırayıp betine şığa keldi, odan bəz-bir
uşqın men jaltıl bayqaldı. Turbinniñ auzın sipay ğana japqısı
kelgendey qolın sermedi de, söz bastadı:
- Bunıñız ökinişti-aq. Imm... öte-möte ökinişti... Revolyutsiyänıñ jeñisi
men jemisi jəne sol siyäqtılar... Mende joğarğı jaqtan buyrıq bar:
halıqtıñ köñil küyine oray... divizion jasaqtağanda monorhistik
elementterden aulaq bol degen, bayqaymısıñ, ustamdılıq qajet. Onıñ
üstine tikeley tığız baylanısımız bar getmannıñ ıñğayına da qarau
kerek. Sondıqtan ökinişti-aq... ökinişti, əri renişti...
Munı aytqanda polkovniktiñ üninen reniş te, ökiniş te bayqalğan joq,
qayta kerisinşe quanış lebi esip, közi özi aytıp turğandarğa müldem
qarama-qayşı reñk tanıttı.
“Ah-a, - dep Turbinniñ oyı on saqqa jügirdi. - Men aqımaq-pın... al
polkovnik esuas emes. Zayırı türine qarağanda, mansap-qor boluı kerek,
munısı oqa emes”.
- Ne isteu kerek ekenin bilmey otırmın... qazirgi kezeñde, - dep
polkovnik “qazirgi” degen sözdi salmaq sala ayttı, - qazirgi kezeñde, men
aytar edim, bizdiñ tikeley mindetimiz qala men getmandı Petlyura
bandılarınan, bəlkim bolşevikterden de qorğau ğoy... Biluge marhabat
etiñiz, doktor, osı uaqıtqa deyin qayda qızmet atqarıp ediñiz!
- Mıñ da toğız jüz besinşi jılı universitetti töteley bitirgennen
keyin teri auruları klinikasında, sosın Belgrad gusar polkında kişi
dəriger, sosın auır nauqastar gospitalinde ordinator bolıp istedim.
Qazirgi kezde əskerden bosap, jeke dərigerlik təjiribemen şuğıldanamın.
- Yunker! - dep dauıstadı polkovnik. - Mağan ağa ofitserdi şaqırıp
jiberşi.
Bəz-bireudiñ bası şuñqırda tuqjıñdap, sosın polkovniktiñ aldında
qaratorı, pısıq, tabandı jas ofitser turdı. Onıñ basında töbesi
qızğılt toqtı terisinen tigilgen döñgelek börik, üstinde Mışlaevskiydiki
siyäqtı belin qınay buıp alğan şinel, beldigine qıstırğan tapanşası
bar. Umajdalğan altın pogonı onıñ ştab kapitanı ekenin bildirip tur.
- Kapitan Studzinskiy, - dedi oğan polkovnik jaqsılıq jasap, komandaşınıñ ştabına qatınas jazıñız mağan jedel audaru jöninde
poruçik... e-e...
-

Mışlaevskiydi, - dedi qolın künqağarına qoyıp Mışlaevskiy.

- ... Mışlaevskiydi mamandığı boyınşa ekinşi jasaqqa jibersin.
Jəne tağı bir qatınas, ol da sonda, dəriger... e-e...
-

Turbin...
- Turbin mağan divizion dərigeri retinde öte-möte qajet. Onıñ jedel
tağayındaluın suraymız.
- Aytqanıñız boladı, polkovnik mırza, - dep jauap qattı ofitser sözge
ekpindi durıs qoymay.
“Polyak bolar”, - dep oyladı Turbin.
- Sizge poruçik, jasaqqa qayta oralmauğa boladı (Bul Mışlaevskiyge
aytıldı). Poruçik törtinşi vzvodtı qabıldaydı (Ofitserge arnaldı).
-

Qup boladı, polkovnik mırza.

-

Qup boladı, polkovnik mırza.

- Al siz, doktor osı sətten bastap qızmettesiz. Bügin bir sağat-tan keyin
Aleksandr gimnaziyäsınıñ alañqayına keludi usınamın.
-

Aytqanıñız boladı, polkovnik mırza.

-

Doktorğa dereu kiim-keşek berilsin.

- Tıñdap turmın, aytqanıñız boladı, - dep ayqayladı. Juan dauıstı
bireu ordan.
- Tıñdap tursıñdar ma? Joq. Joq deymin. Joq dep turmın ğoy, - dep
ayqayladı bireu qalqanıñ ar jağınan.
Brrın-n... Pi... Piu, - dep sayradı ordağı qus.
-

Tıñdap tursıñdar ma?

“Erkin habar!”, “Erkin habar!”. Kündelikti jaña gazet “Erkin habar!” - dep
ayğayladı bas kiimin əyel oramalmen üstinen tañıp alğan gazetşi bala. Petlyuranıñ irui. Qara əskerlerdiñ Odessağa kelui. “Erkin habar!”.
Turbin bir sağattıñ işinde üyinde bolıp ülgerdi. Onıñ kiş-kentay
bölmesindegi jazu üstelinen tartpada jatqan kümis pogon jarıq düniege
şıqtı. Balkonğa şığatın əynekti esikke ustalğan appaq perde, üstinde
kitaptar jatqan, siyäsauıt turğan jazu üsteli, dəri qutıları men aspaptar
qoyılğan söreler, taza aqjap-qış töselgen kuşetka - bul bölmeniñ bar
baylığı osı. Jupını da şağın, biraq jaylı.
- Lenoçka, eger bügin bir sebeptermen keşigip qalsam, bəz-bireu keler
bolsa, qabıldau bolmaydı dep aytarsıñ. Turaqtı aurular joq qoy...
Tezirek, balaqan.
Elena asığıs əskeri jeydeniñ jağasın tüzep, pogondı tikti. Qara suı bar
jasıl pogondı şineldiñ iığına japsırdı.
Birneşe minötten keyin bas esik arqılı Turbin köşege jügirip şığıp,
qabırğadağı aq taqtayşağa qaradı:
“Doktor A.V.Turbin.
Venerologiyälıts aurular jəne sozmerezi
606-914 tsabıildau sagat 4-ten 6-ga deyin” - degen jazu tur onda. Oğan
“Sağat 5-ten 7-ge deyin” degen anıqtamanı jelimdedi de, ol Alekseev
eñisimen joğarı qaray jügire tarttı.
-

“Erkin habar!”.

Turbin toqtay qalıp, gazetşiden bireuin satıp alıp, onı jol-jönekey
aşıp qaradı:
Partiyäsız təuelsiz demokratiyälıq gazet.
Kün sayın şığadı.
13 jeltotssan 1918 jııl
“Sırtqı sauda məseleleri, atap aytqanda, Germaniyämen sauda bizdi məjbür
etip otır...”.
-

Keşiriñiz, əlgi qayda?.. Qolım toñıp baradı ğoy.

Qap, əlgi ittiñ balası qağıp ketken eken, ə?
“Keşe bizdiñ komandovanieniñ Post-Volınskiy ştabına kelgen
qaşqındar Petlyura bandalarınıñ qatarında iritki salu barğan sayın
küşeyip kele jatqanın habarladı. Mine, üşinşi kün Korosten audandağı
attı polk seçe atqıştarınıñ jayau əsker polkın atqılap jatır. Petlyura
bandılarında beybit ömirge umtılıs küşti. Şaması Petlyuranıñ
avantyurası küyreuge tayau. Jañağı qaşqınnıñ habarına qarağanda,
Petlyurağa qarsı bas köterip, bülik şığarğan polkovnik Bolbotun öz
polkimen tört zeñbirekti alıp, belgisiz jaqqa ketip qalğan. Bolbotun
german bağdarına beyim.
Şarualar mal-mülkin tartıp alğanı üşin Petlyuranı jek köredi.
Olardıñ derevnyalarında jariyälanğan əskerge şaqırudan eşqanday
nətije joq. Şarualar orman-toğayğa tığılıp, əsker-den köp bolıp, bas
tartıp otır”.
-

Aytalıq... ah, mınau ayazdıñ qattısın-ay. Qarğıs atqır... Keşirersiz.

- Köke, jurttı basıp-janşıp bara jatqanıñız qalay? Gazetti üyde oqu
kerek qoy...
-

Keşiriñiz...

“Biz Petlyuranıñ avantyurasın udayı aytıp jürmiz”.
-

Mine, sumpayı surqiyä. Ah, jeksurın sender me...
“Kimde-kimniñ bolsa taza janı, arı,
Eriktiler jasağına baradı...”.
-

İvan İvanoviç, köñiliñiz bügin nege pəs?

- Əlgi qatın bügin petlyuralanıp jatır. Tañ atqannan beri
bolbotundanıp, büligi basılar emes.
Mınau aşı mısqıldan Turbinniñ öñi özgerip ketti de, ıza bop qolındağı
gazetin şiırşıqtap, taban jolğa atıp urdı. Əldeqayda qulağın türdi.
- Buh-u, - dep əndetti zeñbirekter. U-uuh, - degen dümpu qala sırtında
jer qursağın solqıldatıp jatqan sekildi.
-

Bul ne pəle.

Turbin jalt burıldı da, şiırşıqtalğan gazetti köterip, qayta jazdı da
birinşi betin muqiyät oqi bastadı:
“İrpen audanında bizdiñ barlauşılarmen Petlyura bandit toptarınıñ
qaqtığısı boldı. Serebryanka bağıtında tınıştıq. Qızıl Traktirde de
özgeris joq. Boyarka bağıtında getman serdyukteriniñ polkı urımtal
şabuıl jasap mıñ jarım adamdıq bandını tozdırıp jiberdi. Eki kisi
tutqınğa alındı”.
Gu... gu... gu... Bu... bu... bu... - dep ıñırsıdı tüstik-batıstı qulazığan
surqay qiır. Turbin kenet auzı aşılıp, bozarıp ketti. Gazetin jalmajan qaltasına tıqtı. Vladimir köşesimen bulvardan bermen qaray
qaraqurım qaptap keledi. Tabanjoldarda jılt etip əyelder körinip
qaladı. Derjavalıq vartadan şıqqan salt attı bəz-bir qolbasşıday kele
jatır. Uzın siraq atı qulağın qayşılap, közin tigip oyqastap keledi.
Şabandozdıñ jüzinde abdırap sasu belgisi bar. Ol ara-tura bişigin
siltep, birdeñe dep ayğaylağan boladı, biraq onıñ ayğayın estip jatqan
da, tıñdaytın da eşkim joq. Tobırdıñ aldıñğı qatarınan popardıñ
altın rizası men saqalı közge urıp, əskeri tular jelbireydi. Jan-jaqtan
balalar jügirip keledi.
-

“Habarlar!” - ayqayladı gazetşi tobırğa qaray umtılıp.

Aq taqiyälı aspaz balalar “Metropol” meyramhanasınıñ tozağınan atıpatıp şıqtı. Tobır qar betine qağazğa tamğan siyäday jayıldı.
Uzın sarı jəşikter tobırdıñ töbesinde teñselip keledi. Olar Turbinmen
qatarlasqanda, ol aldıñğısınıñ burışınan kömirmen ayğızday salğan
jazudı kördi:
“Praporşik Yutseviç”,
Kelesisinde:
“Praporşik İvanov”,
Üşinşisinde:
“Praporşik Orlov”, - degen esimder.
Kenet toptıñ ortasınan öksip jılau bastaldı. Qalpağı jelkesine
ısırılğan aqbastı əyel qolındağı tüyinşegin tüsirip alıp, tabanjoldan
tobırğa qoyıp ketti.
Bul ne boldı? Vanya-au?! - dep zarladı bir dauıs. Bireu appaq
şölmektey bolıp, bir jaqqa qaray jügirdi. Biraq qatın eñirep jılaudı
bastap edi, oğan ekinşisi qosıldı.
Təñirim İsuse Hriste! - dep miñgirledi Turbinniñ sırt jağınan bireu.
Bəz-bireu arqasınan iterip, jelkesinen demaldı.
Təñiri-au... soñğı kezde ne bop baradı, özi? Jurttı künde bauızdap
qırıp jatır. Sonda bul ne?..
-

Nege ekenin bilmeymin, mundaydı körgenşe ölgeniñ artıq edi.

-

Ne? Ne deydi? Ne özi? İə, ne? Ne bolğan bulardıñ bərine? Kimderdi
jerlegeli bara jatır?
-

Vanya! - dep ökirip, zar eñiredi bireu top işinen.

Popelyuhada bauızdalğan ofitserler ğoy, - dep sambırladı birinşi
bolıp aytuğa asıqqanday ırsıldağan bir dauıs. -Popelyuhağa basıp kirip,
bükil jasaq bolıp, sonda qonıp qalğan emes pe, tünde olardı
petlyuraşılarmen tize qosqan mujıqtar qorşap alıp, birin qaldırmay
bauızdap tastağan. Qırğanda da, tıp-tipıl qılğan... Közderin şuqıp,
iıqtarındağı pogondarın julıp alğan. Bılayınşa, adam tanımastay
etip qorlağan.
-

E, solay de! Ay-ay-ay...

“Praporşik Korovin”,
“Praporşik Gerdt” - dep jazılğan sarı jəşikter qalqıp ötti.
-

Qanday zamanğa tap boldıq... Oylap qaraşı.

-

Özara qırqıs.

-

Sonda qalay?..

-

Üyıqtap qalğan deydi.

Özderine de sol kerek... - dep ısqırıp jiberdi top işinen bir qara niet
Turbinniñ tu sırtınan, onıñ köz aldı jap-jasıl bop ketti. Bir sət
əlginiñ bet əlpeti men bas kiimi qılañ berdi. Moynınıñ arasınan eki
qolın suğıp jiberip, Turbin qara pəltesiniñ jeñinen atauızday qapsırıp
ustay aldı. Ol jalt qarap, üreyi uşıp ketti.
Siz ne dediñiz? - dep ızğarlı ünmen suradı, Turbin, anau zamat
jumsardı.
Ayay köriñiz, ofitser mırza, - dep qaltıray jauap qattı. Zəre qutı
qalmağan ol, - men eşteñe aytqan joqpın. Ündemeyin de. Siz, özi? - dep
ırşıp tüsti.
Üyrek tumsığı ağarıp ketti, Turbin de qateleskenin birden bildi, ustauğa
tiis adamın ustay almağan eken. Üzın qoşqar tumsığınıñ astında
jazıqsız jazğannıñ izgi nietti kisiniñ beykünə jüzi jaudıraydı.
Üreylengen bet əlpet eşteñe ayta almay, döñgelek közi qıpılıq-qıpılıq
etedi.
Turbin jeñdi qoya berip, salqın ızamen közin jügirtip, aynala-sında
qazanday qaynap sapırılısqan börikter men jağalardı, bastar men
jelkelerdi süzip şıqtı. Sol qolımen birdeñeni ustay aluğa əzirlenip, oñ
qolımen qaltasındağı brauningti qarmadı. Poptardıñ qayğılı sarını
men qatarındağı basına oramal taqqan bir əyeldiñ zar eñiregen şerli
dauısı töbe quyqasın şımırlattı. Üstay qoyatınday tipten eşkim
körinbeydi, tura jer jutıp ketkendey. Soñğı tabıt ta qalqıp ötti:
“Praporşik Morskoy” eken ol, onı ala tartqan tağı bir şana.
- “Habarlar!” - degen jarıqşaq jiñişke dauıs kenet Turbin-niñ tura
qulağınıñ tübinen estildi. Turbin qaltasınan şiırşıq-talğan gazetti
aldı da, özin-özi ustay almay onımen balanıñ betin eki mərte osıp
jiberip:
- Mə mağan habar. Mə sağan. Mə sağan habar! Sumıray! - dedi tisin
şiqıldata qayrap.
Sonımen aşu-ızası tarqadı. Bala gazetterin şaşıp alıp, tayğanap
barıp kürttikke otıra ketti. Jalğan jılaumen öñi taban auzında buzılıp,
keremet öşpendilikpen doldanıp şığa keldi.
- Bu ne... Siz meni ne üşin kinəlaysız? - dep ökirip jılap jiberuge
tırısıp, qardı kösidi ol. Bəz-bireudiñ beti Turbinge burıla berdi de,
biraq birdeñe aytuğa batpadı, qorıqtı. Tükke turmaytın is üşin Uyalıs
tauıp, Turbin basın iığına tığıp kilt burıldı da, gaz şamnıñ
janınan, murajaydıñ döñgelek əydik ğimaratınıñ büyirin janay,
kirpişterin qar basıp aşılıp qalğan bəz bir şuñqırdıñ qasınan ötip,
özine tanıs ülken alañ -gimnaziyänıñ Aleksandr bağınan jügirip ötti.
- “Habarlar!”, “Kündelikti demokratiyälıq gazet!” - degen köşedegi dauıs
buğan da keldi.
Jüz seksen terezeli, tört qabattı alıp ğimaratpen kömkerilgen bolatın
Turbinniñ tuğan gimnaziyäsınıñ aula alañı. Osında Turbin segiz jılın
ötkizdi, segiz jıl boyı köktemgi üzilisterde osı alañğa jügirip keletin,
qısta sınıp bölmeleri qapırıq şañ bolğanda, bunda dımqıl qar
jatatın, oqu jılınıñ ön boyında ol terezeden men mundalap turatın.
Osınau kirpiş jay Turbindi, odan kişi Karas pen Mışlaevskiydi segiz
jıl oqıtıp, ösirdi.
Jəne tura segiz jıl burın Turbin gimnaziyäsınıñ bağın soñğı ret kördi.
Nege ekeni belgisiz, onıñ jüregi qorqınıştan şanşıp ketti. Oğan
aspanda bəz-bir qara bult qaptap, qaydağı bir ala quyın, alapat
tolqınınıñ aylaqtı şayıp ketetindey, bar ömirin jaypap ötkendey
körindi. Şirkin, segiz jıl bilim quu! Bala köñili üşin qanşama
qolapaysızdıq pen qayğı-qapa, ökiniş boldı deseyşi, al quanış-süyinişi
odan da köp. Surqay da surqay, surqay künder, konsekutivum men Kay Yuliy
Tsezarğa bas qatıru, kosmografiyädan tayaqşa alu, sonıñ saldarınan
astronomiyänı məñgi-baqi jek körip ketu, - bəri-bəri sonda ötti. Onıñ
esesine köktem de, köktemdegi kün kürkiri siyäqtı zaldardağı satır-sutır
da, jasıl aljapqıştı gimnazist qızdardıñ bulvardağı bulğağı da,
sarğış talşın men masayrağan tamır da, eñ bastısı, məñgi alğa
şaqıratın şamşıraqtay universitet te tek ilgeri qulşınt-tı. Al, bile
bilseñ, universitet degeniñniñ özi erkin ömir emes pe. Bul degeniñ
Dneprdegi künniñ bayuı, erkindik, aqşa, dañq, küş-quat qoy.
Mine, ol sonıñ bər-bərin bastan ötkerdi. Muğalimderdiñ məñgi jumbaq küni
osı uaqıtqa deyin, tüske enetin qorqınıştı közderi, suı udayı ağıp
turatın, biraq ağıp ketpeytin basseynder, Lenskiydiñ Oneginnen
ayırmaşılığı ne, Sokrat nege siıqsız, iezuitter ordeniniñ negizi qaşan
qalandı, Pompey qalay qiradı, eki mıñ jıldıñ bağdarında tağı da neler
qulap, neler qiradı degen siyäqtı talqılaular əli de esinde.
Bular az bolsa, segiz jıl gimnaziyä men basseynderden basqa, anatomiyälıq
teatrdıñ məyitteri, aq palatalar, operatsiyä bölme-siniñ əynektey ünsizdigi,
odan keyingi üş jıl at üstinde sergeldeñge tüsu, jat jandardıñ jarası,
qorlıq köru men azap şegu bar emes pe. Oğan kelip, endi qarğıs atqır
soğıs basseyni qosıldı... Mine, sonıñ bəri kelip, osı alañğa, bayağı baqqa
oşarıldı. Sol alañdı boylap nedəuir sırqat əri jüykesi juqarğan ol da
qaltasındağı brauningin qısıp qoyıp qayda ekeni belgisiz jügirip
baradı. Zayırı, basseynderdiñ üstinde basın qaterge tigip, biri “A”
beketinen qaytıp kele jatıp, ekinşisi “B” beketinen qarsı uşırasqan əlgi
ekeu azap tartıp ornatar bolaşaq ömirdi qorğauğa bara jatqan şığar.
Qara terezeler melşiip, tünergen tınıştıqtı közge urıp tur. Alğaş
qarağannan-aq munıñ öli tınıştıq ekeni tüsinikti boldı. Qalanıñ en
ortasında, qulau men qaynaudıñ, kileñ bir qarbalastıñ arasında öz
zamanında ondağan mıñ ömirdi aşıq teñizge alıp şıqqan tört yarustı öli
kemeniñ mañqiıp iesiz turğanı qızıq. Şaması onı endi eşkim de
küzetpeytin bolsa kerek, terezelerinde, Nikolay tusındağı sarı sırmen
boyalğan qabırğalarında tırs etken dıbıs joq. Qolşatırğa qız
janınday töselip, talşınnıñ uşar basına börik bop kiilip, alañ-aulağa
birkelki bop tüsken, tek birneşe jalğız ayaq soqpaqtar izdiñ tayauda ğana
tüskenin ayğaqtap tur.
Eñ bastısı: barlığınıñ qayda ketkenin eşkim bilmeydi jəne bilgisi de
kelmegen. Bul bilim kemesinde qazir kim oqidı? Al oqımasa, sebebi ne?
Küzetşileri qayda? Qaz-qatar tizilgen talşın-dardıñ tübinde, işki
irgebaqtı işki bastı esikten bölip turatın tortemirge taqalıp topar
tumsıq zeñbirekter qaydan tur? Gimnaziyänı qoyma qılğanı nesi? İesi
kim? Ne üşin?
Onı eşkim bilgen joq. Kədimgi Madam Anjudıñ qayda ketkenin, onıñ
dükeninde bombalardıñ nelikten bos qatırğı qoraptardıñ janında
jatqanın da eşkimniñ bilmeytini siyäqtı.
- Sırğıtıñdar! - degen ayğay şıqtı. Zeñbirekter qozğalıp, jılji
bastadı. Eki jüzge tarta adam tıpırlap, jügirip, jüresinen otırıp, atıp
turıp, dəu doñğalaqtardıñ mañında üymeledi de qaldı. Sarı kelte tondar
men sur şinelder, papahalar, əskeri, studenttik kök furaşkeler
bulıñğır buldıraydı.
Turbin alañdı kesip ötkende tört zeñbirek auzı soğan qarap, bir qatarğa
qoyıldı. Zeñbirek janındağı asığıs jattığu ayaqtalıp, divizionnıñ
alaşabır jaña alınğandarı eki qatarğa turdı.
-

Kapitan mırza, - dep əndetti Mışlaevskiydiñ dausı, - vzvod əzir.

Saptıñ aldına Studzinskiy səl şeginip ayqay saldı:
-

Sol iıqtı alğa, qarıştay tart!

Sap sıqır etip, ırğaldı da, beybereket topırlap, qardı taptap jürip
ketti.
Turbinniñ qasınan jalt ete qap tanıs, studenttik jüzder ötip jatır.
Üşinşi vzvodtıñ basında Karas körindi. Qayda, ne üşin bara jatqanın
bilmey Turbin de sol vzvodpen qatar sıqırlap jüre berdi...
Karas saptan keri burılıp alañday keyin artımen jürip, sanamalay
bastadı:
-

Solğa. Solğa. Əyt. Əyt.

Gimnaziyänıñ podval esigi arqılı sap jılanday iretilip, esiktiñ auzı bir
saptan soñ bir sapqa añqiıp qaradı da turdı. Gimnaziyänıñ işi sırtına
qarağanda əldeqayda köñilsiz əri ölidey tınıştıq quşağında. Qañırap
bos qalğan ğimarattıñ tas kereñ tınıştığı men meñireu qarañğılığın
əskeri qadamnıñ jañğırığı əp-sətte oyattı. Kümbez astında beyne bir
diyü-peri oyanğanday bəz-bir ünder samğay bastadı. Auır ayaqtardıñ
astında susıl men şiqıl estildi, demek üreylengen egeuquyrıqtar
bultarıs burıştardı sağalay jügirip jür. Sap kirpiş plita-larmen
bekitilgen podvaldıñ qarañğı dəlizderi arqılı ötip, daladay keñ zalğa
keldi, munda tortemirli sopaqşa terezeni örmekşi örmegi torlap tastap,
jarıq tım sarañ tüsip tur.
Balğalardıñ tozaqtay dümpui ünsizdiktiñ talqanın şığardı. Potron
salınğan qursaulı ağaş jəşikter aşılıp, pulemetterge arnalğan tortqa
uqsas döñgelek taspa tabaqtarı şığarıldı. Izaqor masalarğa uqsas qara
jəne sur pulemetter. Kiltter sar-tıldap, atauızdar qırşıp, burışta
ısıldap aramen birdeñ-kelerdi kesip jattı. Yunkerler destelep salınğan
papahalardı, temir tüymeli şinelderdi, mayıspaytın belbeulerdi,
oqşan-taylar jəne şuğamen qaptalğan qutılardı deste-destesimen, toptobımen suırdı.
- Te-zi-rek! - dep ayğayladı qarañğıdan Studzinskiy! -Komandağa
feldşerler qabıldap, oğan nusqaular beruge marhabat etiñizder.
Sol sət Turbinniñ aldında eki student turdı. Olardıñ bireui təpeltek,
tolqıp tur, studenttik şineliniñ jeñinde qızıl kreş bar. Ekinşisi sur
şineldi, papahası közine tüse bergen soñ əlsin-əli tüzep qoyadı.
- Anau jəşikte meditsinalıq qural-jabdıqtar jatır, -solardan
özderiñe iıqqa asatın sömkeler alıp, doktor aspap-tarınıñ jiıntığın
beriñder. Artilleristerdiñ ərqaysısına jeke-jeke eki paketten berip,
qajet bolğan jağdayda onı qalay aşu kerektigin atüsti tüsindiriñder.
Mışlaevskiydiñ bası qaynağan surqay köptiñ arasına sopayıp şığa
keldi. Ol jəşikke şığıp, vintovkasın siltep, bekitpesin sartıldatıp,
sırt etkizip oq salıp, terezeni nısanağa alıp, saqıldata közdep,
yunkerlerdi suırıp tastağan patrondardı jinauğa japtı. Osıdan soñ-aq
podval fabrika siyäqtı tars-turs dübirge toldı. Yunkerler sart-surt
etkizip, saqıldatıp vintovka-ların oqtap jattı.
- Qolınan kelmeytinderge saq bolıñdar, yunkerler, - dedi Mışlaevskiy
əndete, - studentterge durıstap tüsindiriñizder.
Bas arqılı kigizilip, oqqalta men qutı bekitilgen belbeuler belge
baylandı.
Ğalamat qızıq boldı. Alaşabır ər tekti adamdar əp-sətte birkelki biregey
top qurap, töbelerinde tikendi şötke qusap tikireyip mıltıq süñgileri
terbetildi.
- Ofitser mırzalardı özime şaqıramın, - degen Studzinskiy-diñ
dauısı əldeqaydan estildi.
Şporlar şıldırladı. Mışlaevskiy sausağın qursamağa lezde nemketti
tıq etkizip, ştabs-kapitanğa taqay kep:
- Mende vzvodtağı on bes adamnıñ vintovka turalı tüsinigi joq.
Qiındau bop tur.
Studzinskiy köñildene joğarı jaqqa köz tastap, əynek arqılı bayau da
sarañ sebezdep turğan künniñ soñğı jarıq nurına qarap, til qattı:
-

Köñil küyleri qalay?

Mışlaevskiy qayta söyledi:
- Khm... khm... Əlgi tabıttar büldirip ketti. Studentter abırjıp qaldı.
Tortemir arqılı körse de, jaman əser etti.
Studzinskiy oğan batıl qara közin qadadı.
-

Köñil küylerin köteruge küş salıñız.

Tarağanda şporlar tağı da şıldırladı.
- Yunker Pavlovskiy, - dep kürkiredi. Mışlaevskiydiñ dausı podvalda
“Aidadağı” Rodomes siyäqtı.
- Pavlovskiydi me!? - dep jauap qattı tasqa jañğırıqqan yunkerlerdiñ
dausı.
-

İə!

-

Alekseev uçilişesinensiñ be?

-

Dəl solay, poruçik mırza.

- Al endeşe bizge jigerlirek ən salıp ber. Şırqağanda Petlyura zəresi
uşıp öletindey bolsın, şeşesiniñ...
Biik te taza bir dauıs tas kümbezdiñ astında al ketsin asqaqtap:
Artillerist bop tuğanmın...
Əldeqaydan samğağan süñgiler arasınan bir kümis kömey ilip əketti.
Brigada arasında oqığam.
Külli student ataulı dir ete qaldı, dauıstıñ ırğağınan-aq ən sarının
tez añğarıp, kenet zeñbirektiñ kürkirindey gürildegen köp dauıspen
şırqay jönelgende qoyma jarılıp kete jazdadı:
Barqıtpen bel buğanmın,
Ötkem maydan otınan.
O-tı-na-nan...
Qulaqtarda tıqıldap, patrondı jəşikterde telmirgen tereze əynekterinde
terbetilip, tereze tübinde umıt qalğan şañ basqan staqandardıñ
şayqatılıp, sıñğır qaqqanı bastıñ miın şaqtı.
Arqan bögep kermeli
Meni sırtta terbedi.
Studzinskiy şinelder men süñgilerdiñ jəne pulemetterdiñ tobırınan
qızıl şıraylı eki proporşikti ustap alıp aptığa sıbırlap əmir berdi:
-

Vestibyul... juqa kəsekti julıp alu kerek... tezirek.

Izinşe proporşikter əldeqayda tura jügirdi.
Gvardiyä oqu ornın ötkergen
Kele jatır ən sap, əne yunkerler.
Kerneylet, dabıl qaq,
Tərelke saldırlat!!!
Gimnaziyänıñ qañırağan tas qorabı endi duıldap, şuıldap, üreyli
marşpen arqırap, azınap, zəresi uşqan egeuquyrıqtar tereñ inine
tığıldı.
-

Əyt,.. əyt! - dep gürildegen Karastiñ ötkir dausı qulaqtı jaradı.

- Köñildirek, köñildirek! - dep ayıqqan ünmen ayğaylaydı
Mışlaevskiy. - Alekseevtikter kimdi jerlegensiñder?
Surqay emes, şaşırañqı juldızqurt ispetti:
Sən jasauşı, dəm jasauşı bikeler,
Üy kütuşi, kir juuşı bikeler!!
Qılmıñ qağıp yunkerlerge süykener!! deytin süñgileri şoşayğan yunkerler sapı dəlizben tarpıldata tartqanda
ayaq düñkilimen qayısıp, eden solqıldadı. Uşı-qiırı joq dəlizben
ekinşi qabattağı şını kümbez arqılı tüsken kün nurına malınğan
Vestibyulge kelip, bas tiredi olar, aldıñğı sap alıp suretke tirelip
añırıp qaldı.
Öz esiminiñ bas ərpi kestelengen patşa jabuı sauırın japqan bəsire
arğımağın arındatıp, basındağı jiegi qayqayğan üş saylı börkiniñ
töbesindegi appaq ükisi jelkildep, jımiyä külgen Aleksandr
artilleristerdiñ aldına jarqıldap şığa kelgendey boldı. Aleksandr
patşa astarlı ayarlıqpen jımiğan üstine jımiıp, semseriniñ uşımen
yunkerlerge süñgileri qara bulttay qaptağan Borodino qalasın nusqap
turğan tərizdi.
... Bolğan joq pa qandı qırğın,
Qandı qasap şayqastar?!
-

Jəne aytadı... - dep sañq etti Pavlovskiy.

- Jəne, qanday qoyanqoltıq şayqastar!! - dep dürildete jöneldi juan
dauıstılar.
Bükil Resey şığarmaydı məñgi esten,
Borodino şayqastarın qan keşken!!
Köz qarıqtırğan Aleksandr aspanğa şırqap, jıl boyı onı bürkep turğan
juqa mata jırtılıp, attıñ ayağınıñ astında taptalıp jattı.
- Izgi nietti imperator Aleksandrdı körmediñder me? Kəne, birkelki,
birkelki! Əyt. Əyt. Solğa! Solğa! - dep digirledi Mışlaevskiy.
Juldızqurttay japırlağan sap Aleksandr jayau əskerleriniñ zirkildegen
qadamımen baspaldaqtı solqıldatıp, joğarı köterildi. Napoleondı
jeñgen patşanıñ janınan sol jağımen divizion baytaq qostüsti akt
zalına ötti, ən toqtalıp, qalıñ sap süñgilerin samsatıp qatar tüzdi.
Kömeskileu aqşıl səule zaldı kernep, sülesoq, bozğılt daq qusap
qabırğalardan patşalardıñ ülken suretteri qaraydı.
Studzinskiy şeginşektep bilezik sağatına qaradı. Sol kezde bir yunker
jügirip kelip oğan birdeñe dep sıbırladı.
-

Divizion komandiri, - degendi estip qaldı taqau turğandar.

Ofitserlerge Studzinskiy qol bulğadı. Olar saptıñ arasımen jügirip
ötip, qatarın tüzedi. Studzinskiy komandirdi qarsı alğalı dəlizge şıqtı.
Baspaldaqpen şporın şıldırlatıp polkovnik Malışev Aleksandrdıñ
suretine burılıp, köz qiığın tastap, zaldıñ esigine qaray köterildi.
Küreñ qını bar qisıq kavkaz qılışı sol jaq büyirinde salpıldap
keledi. Basında qara barqıttan tigilgen furaşke, üstinde etegi eresen
jırıq uzın şinel. Jüzinen abırju bayqaladı. Studzinskiy asığısüsigis taqap kep, qolın şekesine aparıp toqtadı.
Malışev odan:
-

Kiindi me bəri? - dep suradı.

-

Dəl solay. Bar buyrığıñız orındaldı.

-

Al, qalay?

-

Ayqasatın boladı. Biraq bəri de təjiribesiz.

Jüz jiırma yunkerge qolına mıltıq ustap körmegen seksen student
keledi.
Malışevtiñ öñi özgerip ketti. Biraq ündegen joq.
- Jaqsı ofitserler tap bolğanı zor baqıt, - dep jalğastırdı
Studzinskiy. - Əsirese, mınau jañadan kelgen Mışlaevskiy degeniñiz
oñdı boldı. Birdeñe ğıp amalın jasarmız.
-

Solay de. Olay bolsa, mınağan küş salıñız: Meniñ bayqauımşa keyin
ofitserler men eñ təuir əri asa təjiribeli yunkerlerden jasaqtalğan alpıs
adamdıq qarauıldan basqa diviziondı üylerine taratıñız, biraq erteñ
sağat tañğı jetide bəri tügel osında bolsın. Al qarauıl zeñbirekter men
qoymadağı qaru-jaraqtan köz jazbasın.
Jaysız tañdanıs Studzinskiydi sabasınan şığarıp jiberdi, közi atızday
bolıp, polkovnik mırzağa bajıraya qaradı. Auzı añqiıp qalğan.
- Polkovnik mırza,.. - dedi tolqığanda bar ekpindi sözdiñ aqırğınıñ
aldındağı buınğa tüsiretin ədetimen Studzinskiy, -bayandauğa ruqsat
etiñiz. Taratıp jiberu mümkin emes. Divizion-nıñ az da bolsa,
jauıngerlik əluetin saqtaudıñ birden-bir jolı - olardı tünde osında
ustau.
Polkovnik mırza taban astında öz boyınan keremet şapşañ şamdanatın
jaña qasiet taptı. Moynı men beti qızarıp şığa keledi, közi jalt-jult
etti.
- Kapitan, - dep bastadı ol süykimdi ünmen, - men sizge tizimde jalaqını
ağa ofitser emes, divizion komandirlerine dəris oqitın lektor esebinde
töleuge buyrıq beremin, ərine, bul mağan qolaylı bolmaydı, sebebi men
sizden süyeniş bolar təjiribeli ağa ofitser şığaramın dep topşılap
edim, al ştattı profes-sordıñ qajeti joq. Sondıqtan mağan lektsiyä
oqımay-aq qoyıñız. Mağan aqıl-keñes bermeuiñizdi ötinemin! Aytqanımdı
tıñdañız da, este ustañız. Al este ustasañız - orındañız!
Osı arada ekeui de bir-birine anıq körindi.
Studzinskiydiñ beti men moynına samauır şoğınıñ qızılı oynap şığa
kelip, erni jıbırlap ketti.
Tamağın kenegen tərizdenip ol bılay dedi:
-

Qup boladı, polkovnik mırza.

-

Al endi qup bolsa, jurttı üydi-üyine tarat.

Qarusız jiberiñiz, uyqıların qandırıp, erteñ tek sağat jetide kelsin.
Taratıp qoyu az, taratqanda tutas vzvodımen emes, az-az toppen
jiberiñizder, jurttıñ nazarın əşekeyimen audarmas üşin pogondarın
alıp qalıñızdar.
Studzinskiydiñ közinen tüsinistik nurı jarq etti, reniş izim-qayım boldı.
-

Qup boladı, polkovnik mırza.

Polkovnik mırza da kilt özgerdi.
- Aleksandr Bronislavoviç, men sizdi təjiribeli, jauınger ofitser
retinde alğaşqı künnen bilemin. Al siz de meni bilesiz. Demek, reniş joq,
munday sın sağatta renjuge orın bolmasqa kerek. Men de qattıraq kettim
- onı umıtıñız, öziñiz de...
Studzinskiy qulaq-şekesine deyin qızarıp ketti.
-

Dəl solay, polkovnik mırza, men kinəlimin.

- Al endi, mine tamaşa. Olardıñ köñilin suıtıp salaqsıratıp almau
üşin uaqıttı bosqa ketirmeyik. Bir sözben barlığı erteñge qalsın. Erteñ
ayqınıraq körinetin boladı ğoy. Degenmen de, aldın ala aytıp qoyayın:
zeñbirekke nazar audarmas. Esterinde bolsın, at bolmaydı, snaryad ta sol
siyäqtı. Demek, erteñ erteden bastap vintovkamen atısu, atısu da atısu.
Mağan bılay jasañdar: erteñ divizion jüldeli polk siyäqtı tüske deyin
atıp jattıqsın. Yunkerlerdiñ bərine granat berilsin. Tüsinikti me?
Studzinskiy tünerip tunjırap ketti, şiırşıq ata bərin tıñdadı.
-

Polkovnik mırza, surauğa ruqsat etiñiz.

- Sizdiñ ne suraytınıñdı bilem ğoy. Suramay-aq qoyuıñızğa boladı.
Sizge men özim-aq jauap bereyin - bəri de bılıq. Budan da jaman boladı,
biraq sirek. Endi tüsinikti me?
-

Dəl solay!

- Onda bılay, - dep Malışev dauısın müldem tömendetip, -meniñ
mınau tas qapşıqta küməndi tün balasında qalğım kel-meytini tüsinikti,
eki jüz jigitti bosqa qurtuda ne jaqsılıq tur, onıñ üstine jiırması
mıltıq ata da bilmeydi eken!
Studzinskiyde ün joq.
- Mine solay endi. Qalğanın keşke aqıldasamız. Bəri de ülgeriledi.
Divizionğa tartıñdar.
Söytip olar zalğa kirdi.
-

Tik tu-rıñ-dar! Ofitser mır-za-lar! - dep ayğayladı Studzinskiy.

-

Armısıñdar, artillerister!

Studzinskiy Malışevtıñ tu sırtınan mazasız rejisser siyäqtı, qolın
bulğap qalıp edi, surğılt arandı qabırğa şañq etkende şınıları
dirildedi.
-

A-man-dıq t-til-ey-miz... polkovnik!

Malışev sapqa köñildene qarap, künqağarınan qolın alıp söylep ketti.
- Teñdesi joq ... Artillerister! Söz şığındağım kelmeydi, söyley de
almaymın, öytkeni mitingilerde söylegen emen, sondıqtan qısqa ğana
aytamın. Biz Petlyuranı soğatın bolamız, ittiñ balasınıñ auzın uramız,
oğan qam jemeñizder. Sizderdiñ arañızda vladimirlikter,
konstantinovtıqtar, alekseevtikter bar, olardıññ qıranı əli
masqaralıqqa jol bergen emes. Al, sizderdiñ köpşiligiñiz osınau ataqtı
gimnaziyänıñ tülekteri. Munıñ köpti körgen köne qabırğaları sizderge
qarap tur. Men de özderiñiz üşin qızaraqtauğa məjbür etpeytinderiñizge
senemin. Mortirli divizionnıñ artilleristeri! Bandınıñ qorşauında
turğan kezinde Ulı Qalanı qorğap, aman alıp qalayıq. Eger biz altı
dyüimdik zeñbirekterimiz ben erketotay prezidentti bir domalatsaq, aspan
oğan dambalınan da tar körinip, onıñ janın anası jeti tabıttan izdep
tabar!!!
- Qa-qa-qa... Ğa-ğa-a... - dep jauap qattı oğan polkovnik mırzanıñ uıttı
sözderine uyığan qalıñ nöpir.
-

Soğan tırısıñdar, artillerister!

Studzinskiy rejisser qusap sırtta turıp üreylene qolın siltedi, qalıñ
köpir tağı da kökiregi qars ayırıla ahılap, onı kürkiregen jañğırıq
qaytalap, eden şañın aspanğa köterdi.
Rrr... Rrrr... Stra... Rrrrr!!!
On minötten keyin akt zalında Borodino dalasındağıday jüzdegen
mıltıq atağaştarğa qonaqtay qaldı. Şoşayğan süñgilermen kösilgen
parket alañınıñ bir şetinde eki qarauıl qarayadı. Əldeqayda şalğayda
asığıs jügirip tarpıldağan tabandardıñ dürsili keledi, bul buyrıqqa
səykes jañadan kelgen artilleristerdiñ ornalasıp jatqanınıñ belgisi.
Dəlizderde birdeñe gürs-gürs, sart-surt etip, ofitserlerdiñ qarauıldardı
Studzinskiydiñ özi aparıp jür degen ayqayı şıqtı. Sosın kütpegen
jerden dəlizderde kerney tartıldı. Bükil gimnaziyänı basına köterip
düñgirlegen jarıqşaq, tosañ ünderde aybındılıq əlsirep, nağız mazañ,
jalğan sarın üstem boldı. Dəlizdegi vestibyulge köteriletin eki
baspaldaqtıñ arasındağı alañda urtın tompaytıp kerney tartıp bir
yunker tur. Qırılğan georgiy lentası kömeski jez turbadan salbırap tur.
Mışlaev-skiy ayaqtarın alşaytıp, kerneyşiniñ artında onı üyretip tur,
keyde onı özi de alıp ürlep qoyadı.
- Jetkizbe... Endi bılay, bılay. Ürle, qattıraq ürle. Beyşara, jatıp
qalğan ğoy. Al kəne dabıl urşı.
“Ta-ta-tam”, - dep kümbirletti kerneyşi egeuquyrıqtardıñ zəresin ketirip.
Imırt qarañğılığı qostüsti zaldı tez bastı. Atağaştar tizilgen
alañnıñ aldında Malışev pen Turbin qaldı. Malışev dərigerge tüksie
qaradı da, taban auzında özgerip, jılı şıray tanıtıp jımidı.
-

Al endi, sizdiñ jayıñız qalay, doktor? Sanitarlıq bölim durıs pa?

-

Dəl solay, polkovnik mırza.

- Doktor, sizdiñ üyge bara beruiñizge boladı. Feldşerlerdi de
jiberiñiz. Söytip, feldşerler de basqalarmen birdey tañğı sağat jetide
kelsin... Al öziñiz ... (Malışev oylanıp közin süzdi) erteñ, kündizgi sağat
ekide keluiñizdi ötinemin. Oğan deyin siz bossız (Malışev qayta oylandı).
Tağı da aytarım mınau: əzirge pogon taqpay jüre beruiñizge boladı.
(Malışev kümiljip qaldı). Bizdiñ josparımızğa özine ayrıqşa nazar
audaru enbeydi. Bir sözben aytqanda, erteñ sağat ekide keluiñizdi suraymın.
-

Aytqanıñız boladı, polkovnik mırza.

Turbin bir orında tıpırlap qaldı. Malışev portsigarın şığarıp,
papiros usındı. Jauap retinde Turbin siriñke tutattı. Eki juldızşa
jandı da, qarañğılıq nedəuir qoyulanğanı birden bilindi. Malışev
mazasızdanıp, doğa şarlar bulıñğırlau ağarıp turğan joğarğı jaqqa
qaray berdi, sosın dəlizge şıqtı.
- Poruçik Mışlaevskiy. Mında keluiñizdi ötinemin. Məsele mınada:
sizge ğimarattıñ elektr jarığımen jabdıqtaluın tügeldey tapsıramın.
Qısqa merzimde jarıq beruge küş salıñız. Marhabat etiñiz, bul isti
meñgergende kez kelgen sətte siz jarıq berumen qatar, qajetinde jedel
söndirudi de meñgeriñiz. Jəne jarıq beru bastan-ayaq sizdiñ
jauapkerşiligiñizde.
Mışlaevskiy künqağarına qolın aparıp, kilt burıldı. Ol şporın
topi-topi-topi dep şıldırlatıp, bas baspaldaqpen zımıray jönelgende
konki teuip bara jatqanday zuladı. Arağa minöt salıp tömennen onıñ
judırığınıñ birdeñeni qattı urğan sartılı men əmirli üni şıqtı.
Sonıñ jauabı retinde qosqanattı daliğan vestibyulge aparatın bastı
podezde Aleksandr suretine əlsiz səule tüsirip, jarıq jalt etti.
Malışev razılıqtan auzın aşıp, Turbinge qaradı:
-

Joq, təyiri alsın... Mınau şın ofitser. Kördiñiz ğoy?

Al tömennen baspaldaqta bireudiñ sulbası körinip, ol satımen bayau
joğarı şığıp kele jattı. Ol alğaşqı alañqaydan burıl-ğanda Malışev
te, Turbin da qaldayğa asılıp oğan qarap turdı. Onıñ üstinde keñ
qosjağa öñirli kürte, tüymeleri kümis, jağasın-dağı japsırması aşıq
jasıl. Sekirgen qolında üp-ülken kilt jür. Mışlaevskiy soñınan
köterilip, ara-tura:
- Şapşañıraq, şapşañıraq, qariyä, - dep ayğaylap qoyadı. -əşek
boylağan bit qusap süyretilip kele jatqanıñ ne?
- Sizdiñ... sizdiñ... - dep ernin sılp etkizip, bayau tırpıldap keledi şal.
Qarañğılıqtan alañqayğa Karas, onıñ soñınan basqa boyşañ ofitser,
sosın eki yunker, aqırı topar tumsıqtı pulemet şıqtı. Sulba üreylenip
jalt berdi de, iilip, beluarğa deyin iilip pulemetke tağzım etti.
-

Sizdiñ joğarı mərtebeñizge, - dep miñgirledi.

Joğarıda sulba qaltırağan qolımen qara köleñkede sipalap jürip
qabırğadağı uzınşa jəşikti aştı, odan aq daq körindi. Şal qolın suğıp
jiberip, birdeñeni burap qalıp edi, zamatta joğarğı alañqay jarq ete qap,
vestibyulge, akt zalına kirer auızğa, dəlizge jarıq tüsti.
Qarañğılıq ısırılıp, tükpirge qaştı. Mışlaevskiy kiltti tabanda
qolına alıp, qolın jəşikke tığıp, qara tutqanı taqıl-datıp oynay
bastadı. Köz qarıqtırar jarıq, keyde tipti qızğılt tüske enip, jalp etip
sönip, qayta jandı. Zaldağı şarlar jarq ete qalıp, qayta söndi.
Kütpegen jerde dəlizdiñ şetindegi eki şar janıp, tünek şiırşıqtalıp
müldem ğayıp boldı.
-

Əy, qalay? - dep ayğayladı Mışlaevskiy.

- Sönip qaldı, - dep jauap qattı tömennen, vestibyuldiñ oyığınan
bireu.
-

Bar, Bar! Jandı! - dep ayqayladı tömennen.

Qariyä kinəsin moyındağanday soqıraq közin jıpılıqtattı.
- Al kilt qayda, kilt şe? Kilt... joğarı mərtebelim? Qalayşa? Ol sonda
sizderde bola ma?
-

Kilt mende boladı. Ayttım bitti.

Qariyä qalşıldap tağı da az-kem turıp, sosın aqırın jılji bastadı.
-

Yunker!

Qızıl şıraylı tolıq yunker mıltıq qundağımen jəşikti tars etkizip,
qaqşiıp qata qaldı.
- Jəşikke bögetsiz tek divizion komandiri, ağa ofitser jəne men
jiberilemin. Basqa eşkim de jolamasın. Qajet bolğan jağdayda əlgi
üşeudiñ bireuiniñ buyrığı boyınşa jəşik buzıladı, biraq qaytkenmen
şitti büldirip almas üşin abay bolu kerek.
-

Qup boladı, poruçik mırza.

Mışlaevskiy Turbinmen qatarlasıp kübir etti:
-

Maksimdi ... kördiñ be?

-

Qudaya ... kördim, kördim, - dep sıbırladı Turbin.

Divizion komandiri akt zalına kirer auızda turdı da, mıñdağan ot onıñ
semseriniñ kümis sabında oynadı. Ol Mışlaevskiydi şaqırıp alıp
bılay dedi:
- Al endi, poruçik, sizdiñ bizdiñ divizionğa tap bolğanıñızğa men
rizamın. Jaraysız!
-

Küş salatınıma quanıştımın, polkovnik mırza.

- Siz tağı da osındağı jılu jüyesin jolğa qoyuğa tiistisiz, ol
yunkerlerdi jılındıru üşin kerek, al qalğan şaruanı öz moy-nıma
alamın. Özderiñizdi auqattandıramın, araq ta tabamın, onşa asta-tök
bolmağanmen, boy jıltuımızğa jetedi.
Mışlaevskiy süykimdi bir keyippen polkovnik mırzağa bir jımiıp,
razılıqpen jötkirindi.
-

Ek... km...

Turbin odan arğısın tıñdağan joq. Baspaldaqtıñ qaldayına asılıp,
aqbas sulbadan köz ayırmay, qaşan ol tömende ğayıp bolğanşa qaradı da
turdı. Qur qamığu Turbinnıñ boyın bilep aldı. Dəl osı suıq qorşau
qaldayınıñ qasında keremet bir ayqındıqpen onıñ köz aldınan
ötkendegi estelik elesteri ötkendey boldı.
... Jastarı ərkelki gimnazister tobırı tañ-tamaşa bolıp osınau dəlizde
josıp jürgen-di. Ağa baqılauşı dembelşe kelgen. Maksimge ğalamat bir
şeru jasap, eki qaranı anadaydan jelkelep əkele jattı.
- Meyli, meyli bilsin, meyli, - dep miñgirledi ol, - qamqorşı
mırzamızdıñ kelu quanışına oray inspektor mırza. Turbin men
Mışlaevskiy mırzalardı bir körsin. Bul olarğa medet bolıp, süyiniş
tuğızadı. Süyiniş bolğanda da qanday, keremet bir raqat sezimge böleydi.
Maksimnıñ soñğı sözinde qırşañqı bir mısqıl barı anıq. Turbin men
Mışlaevskiy mırzalarğa qarau tek talğamı tamtırap, buzılğan adamğa
ğana ləzzat sıylauı mümkin. Al bul jay ənşeyingi kez emes qamqorşı
keletin quanıştı sət qoy.
Maksimniñ sol qolında mıqşiğan Mışlaevskiydiñ üstiñgi erni qiğaş
jırılıp, sol jaq jeñi tigisinen sögilip jipke ğana ilinip tur, oñ qolımen
şeñgeldep ustağan. Turbinniñ tügel uşıp ketken jeydesiniñ tüymelerin
bılay qoyıp, şalbarınıñ aldı da aşılıp, bükil denesi aşıq-şaşıq
anadaydan közge tüsedi.
- Jiber bizdi, aynalayın Maksim, qımbattım, - dep Maksimge kezekkezek jalınadı közderi müləyimsip, bet-auzı qanjosa bolğan Turbin men
Mışlaevskiy.
- Ura! Süyrele onı Maks Prepodobnıy! - dep ayğaylaydı artqı jaqtan
tolqığan gimnazister. - Ekinşi sınıptağılardı jazıqsız jazala degen
zañ joq.
Ay, qudayım-ay, qudayım-ay. Onda kün külimdep, u-şu, satır-sutır bop
jatuşı edi. Maksim de munday bolmaytın, qazir appaq şölmektey, aşarıq, şerli-muñdı. Maksimniñ şaşı qap-qara etik şötkesindey tikireyip
turatın, arasında sabaqtalğan biren-saran ğana aq bolatın. Qolınıñ
ornında temir qısqaş siyäqtı ustağanın mıtıp jiberetin. Moynında
arbanıñ doñğalağınday üp-ülken medal salpıldap jüretin... Əy,
doñğalaq, doñğalaqtar. Sender ğoy “B” derevnyasınan alıp şığıp N
aynalmasın jasap mınau tas quısqa əkep tastağan. Qudaya, qanday suıq.
Endi qorğau kerek deydi? Neni? Bos quıstı ma? Tarpıldağan tabandardı
ma?.. Aleksandr, sen Borodino polktarımen şañırağı ortasına tüsken
üydi qutqara alasıñ ba? Suretten alıp, sağan jan bitirse ğoy. Anau
jasağıñ tım qurığanda Petlyuranı soğıp berer me edi?
Turbinniñ ayağı onı öz-özinen tömenge jeteley jöneldi. “Maksim!” - dep
ayqaylağısı keldi, sosın tejeliñkirep barıp toqtay qaldı. Küzetşiler
turatın podval pəterdegi Maksimdi köz aldına keltirdi. Şaması, peş
aldında qaltırap otırğan şığar, tipti jılaytın da bolar. Al munda
qasiret-qayğı onsız da bastan asıp jatır. Munıñ barlığına tükirip
tastau kerek. Küyrek köñil-şektiktiñ küni ötken. Öz ömirin de sezimge
aldırıp, sergeldeñge tüskeni jeter. Jeter-aq.
Əytkenmen de Turbin feldşerlerdi jiberip, qarañğı bos sınıp
bölmesinde jalğız qaldı. Qabırğalardağı taqtalar kömir dağımen közge
uradı. Partalar da tap qasında tur. Ol şıday almay bireuiniñ qaqpasın
köterip otırıp edi, qolaysız eken, jayğasu qiın soqtı. Qara taqta közge
qanday ıstıq. İə, sol sınıp, ant eteyin, sonıñ özi nemese körşi bölme,
öytkeni terezede əne qalanıñ sol bayağı körinisi. Əne universitettiñ
qarayğan alıp öli ğimaratı. Bulvar jebesi appaq otqa tunıp tur,
qalqayğan qorapşa üyler, köz baylanğan qarañğılıq, qarauıtqan qabırğalar, zañğar aspan...
Al terezelerde nağız “Rojdestvo aldındağı tün operası, aqşa qar men
qaltırağan, dirildegen ottar... Suayt səuegeyge nelikten oq atıların bilem
dep edim?” degen sarın qulaqta. Əzir eşkimge ziyänı joq zeñbirekter
maqtağa atqanday alıstan “bu-bulaydı”.
- Jeter endi.
Turbin partanıñ qaqpasın tüsirip, dəlizge şıqtı da, qarauıl-dardıñ
qasınan ötip, vestibyul arqılı köşege betaldı. Qatardağı podezde
pulemet tur. Köşede ötken-ketken az eken, japalaqtap qar jauıp tur.
Polkovnik mırza əbigeri mol qarbalas tündi bastan keşirdi. Gimnaziyä men
odan eki-aq qadam jerde turğan madam Anju dükeniniñ arasına əldeneşe
ret qatınadı. Tün ortasına qaray maşina bar quatımen jaqsı jumıs
istedi. Gimnaziyädağı şarlardıñ işindegi balqıma fonarlar bayau
pısıldap qızğılt jarığın tögip turdı. Zal nedəuir jılındı, öytkeni
bükil keş boyı jəne tüni boyı zaldıñ kitaphana bölegindegi ejelgi
peşterde ot alaulap, bir söngen joq.
Mışlaevskiydiñ əmirimen yunkerler 1863 jılğı “Oteçest-vennıe
zapiski” men “Biblioteka dlya çteniyä” jurnaldarın jağıp, tüni boyı
baltamen butarlap sınğan eski partalardı peşke tıqtı da otırdı.
Studzinskiy men Mışlaevskiy eki staqannan spirtti tastap alıp
(polkovnik mırza aytqan uədesin orındap işimdikti jetkilikti-aq alğızdı,
atap aytqanda jartı şelek, eki sağattan auısıp yunkerlermen birge peştiñ
qasına şinelderin tösep uyqıların qandırıp aldı, jüzderinde peştiñ
jalınınan qızıl nur oynaydı. Sosın turıp, tüni boyı qarauıldan
qarauıl qaldırmay aralap, küzettiñ jayın baqıladı. Karas ta
pulemetşi yunkerlermen birge baqqa şığar auızda kezekşi boldı. Señseñ
tulıp kiip, ər sağat sayın auısıp, tört yunker topar tumsıq
zeñbirekterdiñ janında turdı.
Madam Anjudıñ dükeninde peş turbaları sıtırlap, qızarğanşa qızdı,
şaytan. Yunkerlerdiñ biri esik aldında turıp, podezdegi mototsikletti
közden tasa qılğan joq. Al bes yunker şinelderin tösep tastap dükende
tük bilmey uyıqtap jattı. Tüngi sağat birge tarta polkovnik mırza madam
Anjudıñ jayına əbden ornıqtı, biraq jatqan joq, udayı telefonmen
söylesip, əldekimdermen pikir alısıp aqıldastı.
Al sağat ekide ısqırtıp mototsikletka kelip toqtadı, odan sur şineldi
əskeri adam tüsti.
- Jiberiñder. Bul mağan kelgen kisi.
Əlgi adam polkovnikke aqjapqışqa orap, jippen ayqış-uyqış buğan
kölemdi bir tüyinşek əkeldi. Polkovnik mırza onı öz qolımen dükenniñ
bir bölegindegi kişkentay bölmege jasırıp, auzına aspalı qulıp salıp
qoydı. Sur şineldi kisi mototsiklet-pen qayta qayttı, al polkovnik
mırza galereyäğa köşip, şinelin astına tösep, basına şüberek
qiqımdarın jastanıp, kezekşi yunkerge tañğı sağat tura altı jarımda
oyat dep buyırıp uyıqtap ketti.

7
Tün ortasına taman kömir tünegi düniedegi eñ təuir jer -Vladimir
tauınıñ tekşelerine qondı. Kirpiş soqpaqtar men alleyälar adam ayağı
baspağan şeti-şegi joq qalıñ ulpa qardıñ astında qaldı.
Qaladağı eşbir jan, eşbir ayaq qısta osınau qabat-qabat alqapqa at izin
salmaydı. Jeti qarañğı tünde jəne mınaday zamanda Tauğa kim barsın.
Barmaq tursın, baramın dep oylaudıñ özi qorqınıştı. Oğan eñ batıl
adamnıñ özi batpaydı. Onıñ üstine barğanda ne istemek onda? Biraq tün
balası jarqırap jarıq bolıp turatın jalğız jeri sol: onda sumdıq
auır zilbatpan tuğırda mine jüz jıldan beri şoyın qara Vladimir tur
jəne qolında tikesinen ustağan üşsarjan kreşi bar. Keş sayın qulama
jarlardı, eñisterdi, tekşelerdi iñir qarañğısı qundaqtağanda kreş jarq
ete qalıp, tüni boyı janıp turadı. Jarığı onıñ alısqa jetip, Məskeuge
şığar bettegi qiırda qırıq şaqırım jerden körinedi.
Biraq bul aranı köp jarıq qılmaydı, tuğırdıñ jasıl küñgirt büyirin
şalıp, elektr jarığı tünekten ortañğı terrasanı kömkeretin
tortemirdiñ bir bölegi men baspaldaq qaldayına tüsedi. Bar bolğanı osı.
Al odan əri,.. odan arğısı - tolıq tünek. Derevnya qara tünek, juqa matağa
orağan lyustra siyäqtı, üylerdiñ bəri qardan börik kigen, aynala
keñirdekten keletin kürtik. Sumdıq.
Al munda birde-bir tiri pendeniñ kelmeytini tüsinikti ğoy. Tipti eñ öjettiñ
özi attap baspaydı. Eñ bastısı, baratın da eşteñe joq. Al qala bolsa,
məsele basqa. Tün mazasız, mañızdı, əskeri tün. Fonarlar monşaqtay
tizilip janadı. Nemister uyıqtap jatır, biraq bir közimen ğana
uyıqtaydı. Eñ qarañğı köldeneñ köşede kenet kögildir konus jandı.
-

Nalt
Sıqır... sıqır... köşeniñ ortasında legen kigen peşkiler jorğalap
keledi. Qara nauşnikter ... Tağı da sıqır... Vintov-kaları iığında emes,
qoldarında. Nemistermen oynauğa bol-maydı, əzir bar ğoy... Odan əri ne
bolsa o bolsın, al nemister tez şağılar jañğaq emes. Köñ qoñızına uqsas.
-

Qujjiat!

-

Nalt!

Fonarlı konus. Egey!..
Mine jaltırağan auır qara maşina, aldında jarqırağan tört ot.
Qarapayım maşina öytkeni aynaday jaltırağan küymeniñ artınan
saltanattı segiz aydauıl jele-jortıp keledi. Al nemis-terge bunıñ bəri
bir. Maşinağa da ayğay saladı.
-

Nalt

-

Qayda? Kim? Ne üşin?

-

Qolbasşı, attı əsker generalı Belorukov.

Ərine, bul basqa məsele. Olay bolsa, jol aşıq.
Küymeniñ terezesinen tükpirde otırğan aşañ, murttı körinedi.
General şineliniñ iığındağı jarqıl ayqın emes. Nemis legendileri de
qoldarın şekesine qoydı. Ras, köñil tükpirinde olarğa qolbasşı
Belorukovıñ da, Petlyurañ da mınau jaman-jəudik elde jürgen
zulıstardıñ kösemi bolsa da bəribir. Alayda soğan qaramastan ...
zulıstarmen tursañ - zulıstarşa ulısañ raua. Legendiler qolın şekesine
qoydı. Qanşa aytqanmen, halıqaralıq sıpayılıq saltı ğoy.
Mañızdı da əskeri tün. Madam Anjudıñ terezesinen jarıq tüsip tur.
Jarıqtan əyelder qalpağı, beltartqıştar men dambaldarğa qosa
sevastopol pulemetteri de körinedi. Sağat tili qusap yunker ersili-qarsılı
jürip, əbden toñıp, mıltıqtıñ süñgisimen imperator venzelin
sızğılaydı. Ol jaqta Aleksandr gimnaziyäsında şarlar baldağıday.
Araqtı jetkilikti deñgeyde simirip alğan Mışlaevskiy ərli-berli jürip
Batatigin Aleksandr-ğa üñilip, elektr ajıratqış jəşikke qarap qoyadı.
Gimnaziyäda əjeptəuir köñildi əri məndi. Qalay degenmen de qarauıldarda
segiz pulemet bar, onıñ üstine yunkerler student emes qoy!.. Bilesizder me,
olar soğısatın boladı. Mışlaevskiydiñ közi üy qoyanınıñ közindey qıpqızıl. Qanşa tün uyqı az, araq köp, biraz mazasız ürey de bar. Al qalada
üreydi əzir jeñil basuğa boladı. Kisiniñ özi taza bolsa, qalağanıñşa
qıdırsın. Ras, köşede tört-bes ret toqtatuı mümkin. Qujattarıñ tek
tügel bolsa, jüre ber. Qızıq, tünde sandalatın bolsañ, onda bılay bar.
Al tauğa kim şığadı? Barıp turğan aqımaqtıq osı. Onıñ üstine biikte
azınağan jel... kürtikti belden keşip jüruge tura keledi, sonda sağan
saytandar elestep, dausın esitkendey bolasıñ.
Eger tauğa şığatın bolsa, ol bəzbir jannan bezgen adam boluı kerek,
kədimgi bükil əlem biliginiñ tusında özin adamdar arasında itterdiñ
ortasına tüsken qasqırday sezinetin bireu siyäqtı. Gyugodağıday əbden
alastalğan jan. Oğan atımen qalada körinuge bolmaydı, körine qalsa
basın bəygege tigip, qaterge uşıratqanı. Qarauıldardıñ arasınan ötip
ketseñ - jolıñ bolğanı, öte almasañ - şamdanba. Eger onday adam tauğa
şıqsa, adam retinde onı şın jürekten ayağan abzal.
Öytkeni, oğan şığudı itke de tilemeysiñ. Izğırıq jel bet qaratpaydı.
Onda bes minöt bolsañ-aq üyge ketuge asığasıñ...
-

Qalay bes sağat şıdaysıñ? Oy ... üsip ölesiñ onda!

Eñ bastısı panorama men su aydaytın munaranı baspay joğar-ğı qalağa
baratın jol joq, odan körgiñiz kelse, kinəz Belorukov-tıñ ştabı
Mihailov köşesindegi monastır üyinde. Oğan ər minöt sayın aydauıl
alqalağan maşinalar, keyde pulemet tiegenderi kelip-ketip jatadı.
-

Ofitsersımaqtar, az jandarıñ jahannamğa ketip, közderiñ şıqsa ğoy!

Qarauıldar, qayda barsañ qarauıl, qarauıldar.
Al terrasamen tömen tüsip, Tömengi Qala - Etekke baram dep oylaudıñ özi
artıq, öytkeni Taudıñ eteginde ireleñdep jatqan Aleksandr köşesinde,
birinşiden, fonarlar tizilip turadı, ekinşiden, nemister, meyli bolsın
ğoy, biraq küzettiñ üstine küzet qoyatını jaman. Tañ aldında bir sañılau
tabılmasa. Tañ atqanşa ğoy üsip ölemiz. Izğırıq jel miıñnan ötedi alleyälardı boylap guildeydi de turadı, soğan qaramastan tortemirdiñ
tusında kürtikten adam dausı estilgendey boladı.
-

Üsip qalamız, Kripatıy!

- Şıda, Nemolyaka, şıda. Qarauıldar tañğa deyin jüredi de,
uyıqtaydı. Vzvodqa ötip ketemiz de, Sıçuhada jılınamız.
Qarayğandar tortemirdi boylay jıbırlap, üş qara köleñke jaqtauğa
jabısıp, tırmısıp Aleksandr köşesi alaqandağıday körinetin tömenge
qaraytın tərizdi. Mine köşe tım-tırıs, tiri jan joq, kenet eki kögildir
konus jügire jöneldi - nemis maşinaları, endi nemis maşinaları uşadı
nemese legenderdiñ qara japıraqşaları körinip, olardan qısqa üşkir
köleñkeler tüsedi... Jəne barlığı alaqanğa qoyğanday körinedi.
Taudağı bir köleñke bölinip, onıñ ötkir qasqır üni qarlığa şığadı:
-

E-ey... Nemolyaka... Nartəuekel: Kettik. Bəlkim, öte şığarmız...

Tauda bəribir jaqsı emes.
Köz jügirtip körşi, sarayda da jaqsı emes. Tüni boyı basıl-mağan
birtürli süykimsiz əbiger onda da. Altındağan alabajaq orındıqtar turğan
zal arqılı jaltırağan parketti basıp tışqan jorğamen bakenbardtı
qart malay jügirip jür. Əldeqaydan elektr qoñıraudıñ üzdik-sozdıq
sıldırı jetip, bəz-bireudiñ şporı şıldıradı. Jatınjaydağı küñgirt
təjdi ramadağı aynadan tabiği emes oğaş bir suret körindi. Arıq, burıl
bastı, qağazday quarğan jüzine təptiştep bastırılğan tülki murtı say
kelgen, kümispen ədiptelgen ədemi çerkaska kigen kisi aynanıñ aldında
aynalşıqtap jürdi. Onıñ janında üş nemis, eki orıs ofitseri
qarañdaydı. Bireuiniñ üstinde ortañğı adamday çerkaska, ekinşisinde attı
əskerden şıqqanın əygileytin frenç pen reytuz, biraq iığında sına
mənzeldes getman pogonı bar. Olar tülki murttıñ kiinuine jərdemdesip
jatır. Çerkeskağa qosıp, keñ şalbar, jaltırağan etik kigizip, əlgi adamdı
german mayorınıñ keypine tüsirdi. Ol jüzdegen nemis mayorlarınan
artıq ta emes, kem de emes bolıp şıqtı. Sosın esik aşılıp, şañ basqan
saray perdesi ısırılıp, german armiyäsınıñ əskeri dərigeri poşımındağı bir adamdı kirgizdi. Ol özimen bir quşaq paket ala keldi, olardı
aşıp şeber qolmen jañadan ömirge kelgen german mayorı-nıñ basın tas
qıp tañıp, tek sol jaq tülki közi men juqa erni səl aşılğanda altın jəne
platina tisteri körinetindey etip auzın ğana aşıq qaldırdı.
Saraydağı unamsız əbiger tağı da biraz uaqıtqa sozıldı. Zaldağı
alabajaq orındıqtardıñ aynalasında sendelip jürgen ofitserlerge
körşi zaldan şıqqan germandıq nemisşe mayor fon Şratt tapanşasınıñ
oğın alıp tastaymın dep otırıp, abaysız öz moynın jaralap alğanın,
qazir onı jedel german gospitaline jetkizu kerek ekenin ayttı. Əlde
birtutas telefon sıldırlap, əldeqayda qus sayraydı. Sodan soñ saraydıñ
büyirindegi pode-zine jebe sındı örnekti qaqpa arqılı qızıl kreşti
ünsiz german maşinası kelip toqtadı da, dəkege orap, şinelge salıp tas
qıp qundaqtağan qupiyä mayor fon Şrattı zembilmen əkep, arnaulı
maşinanıñ jaqtauın aşıp, soğan saldı. Qaqpadan şığardağı burılısta
bir bip etip maşina da ketti.
Sarayda tañ ağarıp atqanşa əbiger men ürey basılğan joq, portretti
zaldarda da, altındalğan zaldarda da ot janıp, telefondar jii
sıldırlap, malaylardıñ jüzi betbaqtanıp, közderinde oynaqı ottar
jarqıldadı.
Saraydıñ birinşi qabatındağı kişkentay tar bölme telefon apparatınıñ
aldında otırğan adam artilleriyä polkovnigi bolıp şıqtı. Ol
saraydikine müldem uqsamaytın, aqtalğan kişkentay ğana apparat
bölmesiniñ esigin abaylay jauıp, trubkanı sosın ğana qolına aldı. Ol
stansadağı uyqısız bikeşten 212-nömirdi əperuin ötindi, onı alğan soñ
“mersi” dedi, qasın mazasızdana qozğap, bayau ğana iş tarta bılay dep
suradı:
- Bul mortirlıq divizionnıñ ştabı ma eken?
Qap, əttegen-ay! Polkovnik Malışevtıñ özi esep jasağanın-day altı
jarımğa deyin uyıqtauına mümkindigi bolmadı. Tüngi sağat törtte madam
Anjudıñ dükenindegi qus sayrap qoya berdi jəne toqtamay sayradı,
sondıqtan kezekşi yunker polkovnik mırzanı oyatuğa məjbür boldı.
Polkovnik keremet şapşañ oyanıp, jəne eşqaşan uyıqtamağanday bərin
birden bajaylay qoydı. Olar yunkerge uyqısınan beymezgil oyatqanı üşin
eş kinə qoyğan joq. Törtten səl asqanda ol mototsikletpen bir jaqqa ketti
de, tañğı sağat besten asa bere madamğa qaytıp oraldı. Ol saraydağı
apparat bölmesiniñ mortirli diviziondı şaqırğan polkovnik qusap
mazasızdana, əskeri qasañ oyğa şomıp, qasın qayşıladı.
Sağat jetide qızğılt şarlarmen jarqırağan Borodino dalasında kün
şığar aldındağı suıqtan bürseñdep, guildese burqılday söylep keşegi
baspaldaqpen Aleksandr suretine köterilgen juldızqurt tizbegi tağı da
sap qurdı. Studzinskiy ofitserler tobında olardan aulağıraq tur. Bir
qızığı, onıñ janarında da polkovnik Malışevtıñ közindegidey qiğaş
jarqıl bar. Alayda osınau aytulı tünde polkovnik pen ştabs-kapitandı
körgen kisi bolsa, olardıñ arasında qanday ayırmaşılıq bar ekenin
senimmen aytar edi. Studzinskiydiñ közindegi sekem-seziktiñ alañı da,
Malışevtıñ közindegi ürey de barlıq is nasırğa şauıp, tüzelmeske bet
alğanınıñ mazasızdığı edi. Studzinskiydiñ uzın şineliniñ
qayırmasınan artillerister divizionnıñ salaqulaş tizimi şığıp jür.
Studzinskiy əlginde ğana artilleristerdi tügendep şığıp, jiırma
adamnıñ jetispeytinine köz jetkizdi.
Sondıqtan ol tizimdi özimen birge alıp jürgen, ştabs-kapitannıñ şalt
qimılınıñ nətijesinde ol şiırşıqtalıp qalğan-dı.
Sui bastağan zalda tütin qayta şudalanğan eken, ərine, bul bir top
ofitserdiñ şılım şegip turğanınıñ belgisi.
Bir minöt erte de, keş te emes, tura sağat jetide polkovnik Malışev
saptıñ aldına şıqtı, ötken kündegidey zalda onı duılday qoşemettep
qarsı aldı. Aldıñdağı küngidey polkovnik mırza kümis qılış asınıp
keldi, biraq keybir sebeptermen bul jolı onıñ kümis sabında mıñ san ot
oynağan joq. Polkovniktiñ oñ jaq büyirinde qabına sap ilgen tapanşa,
şaması Malışevtıñ özine tən umıtşaqtığınan bolar tapanşaqaptıñ
auzı aşıq qalıptı.
Polkovnik divizion aldında söz söyledi qolqaptı sol qolın qılıştıñ
sabına qoyıp, jalañaş oñ qolımen tapanşaqaptı ustap sondağı aytqanı
mınau:
- Mortirli divizionnıñ ofitser mırzaları men artillesterine men ne
aytsam, sonı zeyin qoyıp tıñdaudı buyıramın. Bir tünniñ işinde bizdiñ
jağdayımızda, armiyänıñ jağdayında, men aytar edim, Ukrainadağı
memlekettiñ jağdayında kürt özgerister boldı. Sondıqtan men sizderge
divizionnıñ tarağanın habarlaymın. Ərqaysıñızğa özderiñizdegi kez
kelgen ayırma belgilerin alıp tastap, qoymada ne bar, sonıñ işinen
ərqaysısıñız qalağanı-ñızdı alıp, kötergeniñizşe üyleriñizge aparıp,
sonda boy tasalay turıñızdar, eşbir oğaş qılıqpen közge tüspey, meniñ
jañadan şaqıruımdı kütiñizder.
Ol ünsiz qaldı, sonısımen zaldağı qulaqqa urğan tanaday külli
tınıştıqtı uısına alğanday boldı. Artillerister men ofitserler
tobınıñ bar nazarı zaldağı bir-aq nüktege, atap aytqanda, polkovniktiñ
qırıp tastağan murtına audı.
Sözdi ol qaytadan bastadı:
- Bul jağdayda bəzbir özgeris bolsa-aq meniñ tarapımnan şaqıru taban
auzında jariyälanadı. Alayda özgeriske ümit az ekenin sizderge aytıp
qoyuğa tiistimin. Jağdaydıñ qalay qalıp-tasatını qazir meniñ özime de
beyməlim, ərkimniñ jaqsılıqqa ğana iek artuı qajet qoy dep oylaymın...
(polkovnik kenet kelesi sözin ayğaylay ayttı) jaqsılıqqa! Eñ jaqsısı sizderdiñ arañızdan Donğa attanu bolar edi. Sonımen: ofitser mırzalar
men bügin tünde qarauıl küzetinde bolğan yunkerlerden basqa, barlıq
divizion-nıñ dereu üydi-üyge tarauın buyıramın.
- A?! A?! Ga, ga, ga! - degen dıbıstar zəulim zaldı jañğırıq-tırıp,
sümbiler jerge tüsti. Abırjığan jüzder jılt ete qap, saptıñ birer
tusınan quanğan közder de körinip qaldı.
Ofitserler tobınan ştabs-kapitan Studzinskiy bölinip şıqtı, beti
kögerip sazarıp alıptı, közi şapıraştanıp ketken ol polkovnik
Malışevqa qaray birneşe adım jasadı da, sosın ofitserlerdi şoldı.
Mışlaevskiy oğan qaramay, közin əli de Malışevtiñ murtınan almay
turğan, onıñ türine qarağanda, ədettegidey jön-josıqsız bəzbireudi sıbap
salğısı kep turğan-day. Karas ebedeysiz mıqının tayanıp, közin
jıpılıqtattı. Al jas praporşikterdiñ jekelegen toptarında kenet
orınsız da küyretkiş “tutqındau” degen söz sumañ ete qaldı.
- Bul ne? Qalay? - degen qatqıl ünder yunkerler arasındağı saptan
estildi.
-

Tutqındau kerek!..

-

Opasızdıq!!

Studzinskiy kütpegen jerde köñildenip töbede jarqırap turğan şarğa
qarap, köz qiığın tapanşanıñ tutqasına tastap, ayğay saldı:
-

Ey, birinşi vzvod.

Aldıñğı qatar şetinen japırılıp, odan bir surğılt sulbalar bölinip,
sumdıq qarbalas boldı da qaldı.
- Polkovnik mırza! - dedi əbden qarlığıp qırıldağan ünmen
Studzinskiy. - Siz tutqındaldıñız.
- Onı tutqında deydi!! - dep kenet praporşikterdiñ bireui jandausı
şığa ayğay sap, polkovnikke qaray qozğaldı.
- Toqtañdar, mırzalar! - dep bayau, biraq qaday ayttı aldı-artın
bağamday biletin Karas.
Mışlaevskiy toptan ata şığıp, ustamsız praporşiktiñ şineliniñ
jeñinen ustay alıp, onı artqa tarttı.
- Jiberiñiz meni, praporşik mırza! - dep ızalana auzın qayşılap
ayğaylap jiberdi.
- Tınıştalıñdar! - dep ayğayladı polkovnik mırza, dausı tötenşe
bekem. Ras, ol auzın praporşikten kem qayşılanğan joq, ras, betinde
qızıl daqtar payda boldı, biraq bükil ofitserler tobına qarağanda
közinde senimdilik əldeqayda küşti edi. Sondıqtan barlığı toqtay qaldı.
- Tınıştalıñdar! - dep qaytaladı polkovnik. - Sizderge orındarıña
turıp, meni tıñdaudı buyıramın.
Ünsizdik ornadı da, Mışlaevskiydiñ közi jalt etip eleñdey qaldı.
Basına bəzbir oylar sap ete qap, polkovnik mırzadan burın
habarlağanınan da məndirek əri qızıqtıraq birdeñeler kütkendey edi.
- İə, ə, - dep bastadı polkovnik beti jıbırlap, - iə... iə... Mağan təñiri
qudaydıñ özi jibergen mınaday quralımen urısqa kiru jaqsı-aq bolar
edi. Tipti öte tamaşa bolar edi. Biraq erikti-studentke, bozbala-yunkerge, əri
ketkende praporşikke keşirimdi nərse, ştabs-kapitan mırza, sizge
eşqaşan keşirilmeydi.
Osını aytqanda polkovnik öñmennen öter ötkir janarın Studzinskiyge
qaray polkovnik mırzanıñ közinde şınayı şamdanıs uşqını oynadı.
Tağı da tınıştıq ornadı.
- Al, mine endi, - dep sözin jalğadı polkovnik. - Öz ömirimde miting
jasap körgen emes edim, zayırı endi jasauğa tura keler. Nesi bar, miting
jasap köreyik! Al, bılay endi: ras, sizderdiñ öz komandirleriñizdi
tutqındauğa əreket jasaularıñız jaqsı patriot ekenderiñizdi əygileydi,
sonımen birge ol, qalay aytsam eken, sizderdiñ təjiribesiz ofitser
ekenderiñizdi körsetedi. Qısqası, meniñ uaqıtım joq, - dedi ızalana əri
osı sözge mən bere söylep, - sizderde de solay bolar dep oylaymın.
Tağı da ünsizdik.
- Sonda kimdi qorğağılarıñız keledi dep suramaqşımın, -dep kərlene
qaytaladı polkovnik.
Mışlaevskiy eresek ıstıq ıqılas buımen toptan jırılıp, qolın
künqağarğa qoyıp til qattı:
- Getmandı qorğauğa tiispiz, polkovnik mırza. - Közi jarqırap ol
polkovnikke batıl qaradı.
- Getmandı ma? - dep qayta suradı polkovnik. - Öte jaqsı, onda
divizion, tik tur, - dep sañq etti ol, divizion selk ete qaldı. Tıñdañızdar! Getman bügin tañğı sağat törtter kezinde barlı-ğımızdı
tağdır təlkegine tastap, masqara bop qaşıp ketti. Qaşqanda da eñ soñğı
sumpayı kəzzap, sujürek qorqaq qusap qaştı. Dəl bügin getmannan keyin
bir sağattan soñ ol qaşqan jaqqa, yağni german poyızına bizdiñ armiyänıñ
komandaşısı attı əsker generalı Belorukov ta qaştı. Köp bolsa birneşe
sağattan keşikpey biz alapat apattıñ kuəsi bolamız, özderiñiz siyäqtı
aldanıp, avantyurağa tartılğan adamdardıñ ittey bop şetinen qırılıp
jatqanın köresizder. Tıñdañızdar: Petlyuranıñ qala irgesinde
jüzmıñdıq armiyäsı tur, al küni erteñ, iə, men ne aytıp turmın, erteñ
emes, dəl bügin, - dep polkovnik qolımen terezeni nusqap, qala üstindegi
qarañğılıq seyilip, kögerip kele jatqan aspandı körsetti, - darğa asıluğa
tiisti əlgi eki quyırşıq siyäqtı ştab sumırayları tastap ketken
baqıtsız ofitserler men yunkerlerdiñ toz-toz bolıp bıtırağan bölimderi
tamaşa qarulanğan, san jağınan özderinen jiırma ese asıp tüsetin
Petlyuranıñ armiyäsımen bettesedi... Tıñdañızdar, balalarım meniñ! - dep
kenet qırıldağan dauıspen ayqay saldı - Malışev, jası jöninen əke
bolu qayda, süñgi astında turğandarğa tek ağa boluğa ğana jaraytın-dı ol.
- Tıñdañızdar! Mına men germandarmen soğıstı bastan keşirgen
bayırğı ofitsermin, oğan ştabs-kapitan Studzinskiydiñ özi kuə,
jauapkerşiliktiñ bərin men öz moynıma alamın! Barlıq jauapkerşilikti!
Sizderdi eskertemin! Sizderdi üyleriñizge jiberemin. Tüsinikti me? - dep
ayğayladı ol.
- İə... ə... ga, - dep jauap qattı köpşilik, süñgiler jayqalıp ketti.
Sosın ekinşi saptan eñirep bəz-bir yunker jılap jiberdi.
Ştabs-kapitan Studzinskiy bükil divizion üşin, bəlkim özi üşin de
kütpegen qılıq körsetip, ofitserge tən emes birtürli qolğaptı qolımen
közin nuqıp jılap jibergende divizionnıñ tizimi edenge tüsip qaldı.
Sonıñ əseri me eken, tağı da biraz yunkerler kemseñdey jılap, saptar
ıdıradı, jəne astan-kesten beyberekettikti bürkep, RadamesMışlaevskiydiñ dausı şañq etti:
-

Yunker Pavlovskiy! Kerneyiñe toqtau dabılın qaq!

- Polkovnik mırza, gimnaziyä ğimaratın örteuge ruqsat etiñiz, - dedi
polkovnikke jayrañday qarap Mışlaevskiy.
- Ruqsat etpeymin, - dep sıpayı ğana baysaldı jauap qaytardı oğan
Malışev.
- Polkovnik mırza, - dedi iltipatpen Mışlaevskiy, -qoymalar,
zeñbirekter jəne eñ bastısı, - dep ol vestibyulde iluli turğan
Aleksandrdıñ suretin meñzep, esik jaqtı nusqadı, -anau Petlyurağa
buyıradı ğoy.
-

Buyırsa buyıradı, - dep sıpayı ğana rastadı polkovnik.

-

Onda qalay bolğanı, polkovnik mırza?..

Malışev Mışlaevskiyge burılıp, oğan ıqılastana qaray otırıp
mınanı ayttı:
- Poruçik mırza, Petlyurağa üş sağattan keyin jüzdegen janınıñ ömiri
buyırğalı tur. Meniñ eñ ökinetinim, öz ömirimdi, özimnen de qımbat
sizderdiñ ömirleriñizdi qurban qılsam da, olardıñ ölimin toqtata
almaytınım. Suretter, zeñbirekter, vintovkalar turalı qaytıp mağan
aytpauıñızdı suraymın.
- Polkovnik mırza, - dedi Studzinskiy Malışevtıñ aldına kelip
toqtap, - meniñ öz atımnan, men beybastaq ospadarlıqqa itermelegen
ofitserlerdiñ atınan bizdiñ keşirim ötinuimizdi qabıldauıñızdı
suraymın.
-

Qabıldaymın, - dep sıpayı jauap qattı polkovnik.

...Qalanıñ üstindegi tañğı tuman ıdıray bastağanda topar
tumsıq zeñbirekter Aleksandr alañında qulıpta turğan-dı, burandaları
ağıtılıp, sınğan pulemetter men vintovkalar şatırdıñ astındağı
qupiyä qoymalarğa jasırıldı. Qardıñ astına, uralarğa jəne
podvaldardıñ tasa jerlerine tautöbe patrondar kömildi. Şarlar endi
zaldar men dəlizderge jarıq tüsirmeytin boldı. Aq şit ağıtpalarımen
birge yunker mıltığınıñ sümbisimen Mışlaevskiydiñ əmirimen
talqandaldı.
Terezeler əbden bozamıqtanıp, kögildir tüske endi. Kögildir tartqan
alañqayda bəriniñ artınan ketkeli qamdanğan ekeu -Mışlaevskiy men
Karas tur.
- Alekseyge komandir eskertti me eken? - dep alañday suradı
Mışlaevskiy Karastan.
- Ərine, komandir eskertken, körip tursıñ ğoy, ol kelgen joq, - dep
jauap berdi Karas.
-

Bügin kündiz Turbinderge tüse almaymız ğoy?

-

Joq, kündiz endi əste bolmaydı, anda-munda jımımızdı bildirmeuge
tura keledi. Öz pəterlerimizge tartayıq.
Terezeler kökpeñbek, aulada aqtañdaq, tuman da tarqağan.
EKINŞI BÖLIM
8
İə, tuman ekeni körinip tur. Şımşıma ayaz, jündes taban, aysız qarañğı,
sosın tañ aldındağı qar, qalanıñ sırtında şalğayda kün şıqqanşa
sönbeytin şirkeulerdiñ japıraqşa juldızdarı şaşırağan kögildir
töbeler. Tañnıñ özi munda Dneprdiñ Məskeu jağalauına keledi, al
qalanıñ üstinde şeksiz biikte Vladimir kreşi tur.
Tañ atqanda onıñ jarığı söndi. Jer betindegi basqa da ottar öşti. Biraq
kün birden jarqırap ketken joq, surqay bolatın türi bar. Ukrainanıñ
üstinde onşa biik emes tutasqan tuman perdesi.
Polkovnik Kozır-Leşko qaladan on bes şaqırım jerde tura kün
şığarda, kermek bualdır jarıq Pepelyuha derevnyasındağı tamnıñ
soqıraq terezesine tüsken kezde oyandı. Kozırdıñ oyanuı:
- Dispozitsiyä, - degen sözben tuspa-tus keldi.
Alğaş ol, yağni əskerdiñ jayğasuı onıñ tüsine engendey körindi, ol tipti
osınau salqın sözdi qolımen jayğağısı keldi. Alayda söz örşip, tamğa
ordinaretstiñ jiirkenişti qızıl bezeulerimen jəne umajdalğan
konvertpen birge kirdi. Sömkeden Kozır slyudamen jəne sebetpen oralğan
kartanı alıp, terezeniñ aldında jayıp, odan Borhunı derevnyasın taptı,
odan keyin Belıy Gaydı taptı, tırnağımen büyirden qujınağan masaday
jıpırlağan butalar nüktesin qiyälay tartqan jol sızıqtarın tekserdi,
sosın közine üp-ülken daq - qala tüsti. Bezeu bettiñ iesinen mahorkanıñ
sasıq iisi añqıdı, ol Kozırdıñ qasında aşı ekinşi sorttı temekiden
orap alıp şılım şege beretin, odan ərine soğısqa keletin eşqanday
zalal joq, onı tipti polkovniktiñ özi de tartadı.
Kozırge dəl osı sətten soğısqa kiruge tura keledi. Oğan ol sergek
qaraydı, bir esinep alıp, kürdeli əbzelderdi saldırlatıp, beldikterdi
iığınan asırıp saldı. Bul tüni ol şinelimen, tipti şporın da şeşpey
uyıqtadı. Osı üydiñ qatını süt quyılğan qutımen bəyek bop jür oğan.
Kozır eşqaşan süt işip körmegen, qazir de bas tarttı. Əlde qaydan
eñbektep balalar jetti. Bir kişkentayı, butında lıpa joq, jalañaş
quyrığımen sırğanap Kozırdıñ mauzerine kele jatır. Biraq oğan qolı
jetken joq, öytkeni Kozır onı asınıp ta alğan.
1914 jılğa deyin Kozır ömir boyı selo muğalimi boldı. On törtinşi
jılı soğısqa barıp, dragun polkına tap boldı, 1917 jılğa qaray
ofitserlikke köterildi. On segizinşi jılğı on törtinşi jeltoqsannıñ
tañı tereze tübinen onı Petlyura armiyäsınıñ polkovnigi retinde ornınan
bastı, bunıñ qalay bolğanın əlemde eşkim, tipti Kozırdiñ özi de ayta
almas edi. Öytkeni bul Kozırdiñ qabilet beyimine qaray bolğan is, al onıñ
muğalimdigi uzaqqa sozılğan ülken qatelik edi. Aytqanday, bizdiñ ömirimizde
bundaylar bola beredi ğoy. Məselen, kisi tabanı kürektey jiırma jıl
boyı bəzbir şaruamen şuğıldanıp, aytalıq, rim quqığın oqidı, kenet
onıñ oğan tükke keregi joq bolıp şığadı, tipti onı ol tüsinbegenine de
köz jetkizedi, baqsa özi bilgir bağban eken, gülge degen süyispenşiligi ottay
laulaydı. Mundaylar bizdiñ əleumettik qurılısımızdıñ
kemeldenbegeninen tuğan, sondıqtan adamdar jappay öz ornın tek ömiriniñ
aqırında ğana tabadı. Kozır bul dərejege qırıq bes jasında ğana
jetti. Al buğan deyin naşar, qatal, enjar muğalim bolıp keldi.
- Al kəne, jigitterge ayt, omalmay üyden tez şığıp atqa qonsın, - dedi
Kozır sıqırlağan belbeuimen qarnın tarta tüsip.
Popelyuha derevnyasındağı aq tamdardan tütin budaqtap jatır, odan
polkovnik Kozırdiñ tört jüz qılıştı sapı şıqtı. Sap qatarınan
mahorkanıñ tütini şudalanıp aynalağa tarap jatır, Kozırdiñ astındağı
şoqtığı biik torı ayğır tıpırşıp bir orında turar emes. Keruenniñ
otın şanaları sıqırlap polktıñ artında jartı şaqırımğa sozıladı.
Polk tügel at üstinde teñselip keledi, Popelyuhadan şığısımen attı
kolonnanıñ basında eki tüsti kök-jasıl jalauşa jelbiredi.
Şaydı Kozırdiñ subıqanı süymeytin, bul jarıq düniede ol erteñgilik
bir jutım araqtı artıq köretin. Patşa arağın unatadı. Ol tört jıl
boyı qurıp ketip, getmannıñ tusında bükil Ukraina-ğa taradı. Sur
baqlaşkadan jutqan araq Kozırdıñ tamır-tamırına köñildi jalın
bolıp taradı. Belaya Tserkovtıñ qoyma-sınan alınğan temir qutıdan
quyılğan araq - tamır aralap, işke barğan soñ basqa şauıp, üş tizbeli
kolonna əndetuge aynaldı:
Şoqtan soñ şoq, sur tuman,
Jasıl şoqtıñ sırtınan... dep bastalatın hohol əuenin besinşi qatardağı güjildegen bir dauıs ilip
əketti:
Estiledi qız dausı Öksip jılap sıñsığan...
Jat qıp təñir qudaydı,
Beyşara qız jılaydı.
Ün qosatın zarına Jigitti izdep sırnaylı.
- Fyu... ah! Ah, tah, tah! dep ısqırıp, bulbul sarınına salıp tañdayın taqıldattı tu tübindegi
salt attı. Nayzalar şayqalıp, tabıt tüstes oqalı qara şaşaqtar
bulğaqtadı. Tağalanğan mıñdağan tUyaqtardıñ astında qar sıqırladı.
Quanıştı torban şertildi.
- Solay soq! Qısılıp qımtırılmañdar, jigitter, - dep maquldap qoydı
Kozır. Söytip ənşiler ukrainnıñ qarlı dalasın aynala şiırladı.
Belıy Gaydan ötti, tuman perdesi ısırılıp, barlıq jolda qara-qura
qozğalıp, sıqır-sıqır köbeydi. Gayda olar joldardıñ qiılısqan
tusında özderiniñ aldına jayau əsker qatarındağı mıñ jarımday adamdı
jiberdi. Bul adamdar aldıñğı saptarda germannıñ bağalı şuğasınan
tigilgen birkelki kök şapan kiip alıptı, beti sopaqtau, qimılı əbjil bul
galiçtikter vintovkanı şeber ustaydı eken. Al artqı qatarlarda
şubatılıp ayağınıñ basına tüsetin auruhana halatın kiip, belin sarı
siremet belbeumen buıp alğan kisiler. Bastarında tügel papahanıñ üstinen
bastırıp alğan deleñdegen german şlemderi jelpildeydi. Tağalı attar
qardı taptap keledi.
Qalağa barar appaq joldar küşpen qaraya bastadı.
- Dañqıñ assın! - dep ayqayladı ötip bara jatqan jayau əsker-ler sarıkök tuğa qarap.
-

Dañqıñ assın! - dep qaytaladı Gay şoq toğaylarımen qosılıp.

Dañqıñ assınğa sol jaq qolda artta kele jatqan zeñbirekter jauap qattı.
Tıñ korpustıñ komandiri polkovnik Toropets tün işinde-aq batareyänı
qala ormanına jiberip qoyğan. Qar teñizinde zeñbirekter jartı şeñber
jasay tizilip, kün şığa atıs bastağan. Gürsildiñ altı dyuymdıq tolqını
qarğa oranıp turğan əsire qarağaylardı oyattı. Aqar-şaqar Puşa-Voditsa
eldi mekeni eki dürkin oqtıñ astında qaldı, qarğa bögip turğan tört üydiñ
külli əynegi bıt-şıt boldı. Birneşe qarağay jañqağa aynalıp, qar
aspanğa arasanday attı. Sosın Puşada dıbıs tındı. Orman şala uyqı
bolğan janday mülgip, tek şoşınğan tiındar ğana bezek qağıp,
tabanımen susıldatıp jüzjıldıq diñderge qarğıp jürdi. Osıdan keyin
eki batareyä Puşadan alınıp, oñ qanatqa jiberildi. Olar ulan-ğayır
jırtılğan jerdi, ormandı qoynaudı köktey ötip, jiñişke soqpaqpen
burılıp, jol ayrıqtarına jetip, odan endi qalanı betke alıp jöneldi.
Erte tañnan Podgorodniy men Savskide, qala ieligindegi jerlerde,
Kurenovkada joğarıdan bıtıra oqtar jaua bastadı. Alasa qarlı aspanda
bireu sıl-dırmaq oynağanday sıldır-küldir bastaldı. Bəkene tamdardıñ
turğındarı tañ atqannan beri pogrebterde otır, al tañğı alaqaraqta
yunkerlerdiñ jaurap toñğan tizbeginiñ qala ortalığına taqau bir tustarğa
köşkeni bayqaldı. Aytqanday, zeñbirekter tınıp, olardıñ gürsilin
qalanıñ teristik şetindegi tars-turs mıltıq dausı almastırdı. Sosın
olar da tındı.
Tıñ korpus komandiri Toropetstıñ poyızı nu ormandardıñ arasında
qarğa omalıp, güril men gürsilden esi şıqqan ölige teñ Svyatoşino
poselkesinen bes şaqırımday razezde turğan. Tüni boyı altı vagonda
elektr jarığı bir öşken joq, tüni boyı razezde telefondar bezildep,
polkovnik Toropetstiñ ıbırsıp jatqan salonında da dala telefondarı
şırıldadı da jattı. Qarlı səske aynalanı əbden jarqıratıp,
Svyatoşinodan Post-Valınskiyge baratın şoyın joldıñ boyında
aldağı zeñbirekter zirkildegende jəne sarı jəşikterdegi qustar
sayrağanda arıq əri küygelek Toropets öz adyutantı Hudyakovskiyge bılay
dedi:
- Svyatoşinonı aldıq. Esteriñde usta, sıpayı bolıñdar, pan adyutant,
qajet bolsa habardı sol Svyatoşinoğa bersin.
Toropetstıñ poyızı sıñsığan qısqı qalıñ qarağaydıñ arasımen bayau
jıljıp, temirjol jelileriniñ ülken tas jolmen qiılısqan jerine taqau
kelip toqtadı. Osı arada polkovnik özi jayğasqan №4173 qandalası köp
salonda eki tün köz şırımın almay jasağan josparın jüzege asıruğa
kiristi.
Qala jan-jağınan tügel tumşalağan tumannıñ ortasında oyandı. Qalalıq
toğaydan teristikte, jırtılğan jerlerden solğa qaray, alınğan
Svyatoşinodan batısqa taman, jeksurın kesapattı Post-Volınskiydiñ
tüstik-batısında, tüstikte temir jol beldeu-lep tastağan şoqtardıñ,
zirattardıñ, mal öristeri men mıltıq atıp jattığatın jerden arğı
barşa soqpaqtar men joldarda, jay ğana qarlı jazıqtarda sartıldağan
attı əskerler, sıqır-lağan auır zeñbirekter qarayıp, jıljıp keledi, bir
ay boyı titıqtağan Petlyura armiyäsınıñ tıñ jayau əskerleri qarğa
oppalap əreñ kele jatır.
Şuğa edeniniñ tüte-tütesi şıqqan vagon-salonda minöt sayın kişkentay
oyınşıq qorazdar şaqırıp, telefonister Franko men Garas tüni boyı
uyıqtamağandıqtan jındanıp ketuge jaqın.
-

Ti-u... ti-u... tıñdap turmın ğoy, ti-u... ti-u...

Toropetstiñ josparı qulıq asıruğa qurılğan bolatın, qara
qas, qırınıp jüretin küygelek polkovnik Toropetstiñ özi de qu bolatın.
Eki batareyänı ol qala toğayınıñ tübine tegin jibergen joq, ayazdı auada
zeñbirekti gürsildetip Puşa-Voditsağa baratın tramvay jelisin tegin
talqandağan joq. Sosın pulemetterdi jırtılğan jer jağınan sol qanatqa
jaqındatıp tegin jıljıtqan joq. Toropets qala qorğauşıların
adastırıp, qalanı özi soltüstikten, sol qanattan Kurenevka ieligi
jağınan alatın sıñay tanıtıp, ol bağıtqa qala armiyäsın eliktirip,
olardı Brest-Litva şossesimen kelip Svyatoşinodan tura şığıp,
tüstikten Demişevka selosı jağınan şetki oñ qanattan kelip, qaq
mañdaydan soqpaq.
Mine, Toropetstiñ sol josparın orındau üşin Petlyura əskeriniñ bölimderi
joldarmen sol qanattan oñğa köşip ısqırta sırnaylatıp, KozırLeşkonıñ basında starşinaları bar ataqtı qarabörikti polkı kele
jatır.
- Dañqıñ assın! - dep jañğırıqtı oydım-oydım şoqtarımen Gay. Dañqıñ artsın!
Jaqındap kelip, Gayğa soqpay orap ötti de, börene köpir arqılı temir
joldan asıp, qalanı kördi. Uyqıdan jaña oyanğan ol əli jıp-jılı edi,
üstinde tuman ba, tütin be, bualdır birdeñe şudalanıp jür. Ayağın
üzeñgige şirep köterilgen Kozır dürbimen köpqabattı üylerdiñ
şatırları samsağan tusqa jəne köne Sofiyä soborınıñ munaralarına
qaradı.
Kozırdiñ oñ qolı tusında urıs jürip te jatır. Eki şaqı-rımday jerde
zeñbirekter gürsildetip, pulemetter taqıldatıp jatır. Anda Petlyuranıñ
jayau əskerleri tizbektelip, Post-Volınskiyge umtıldı, jauğan oqtan
eseñgirep qalğan alaşubar, sanı da şamalı aq gvardiyänıñ jayau əskerleri
sonday tizbekpen Postı tastap şıqtı.
Qala. Alasa qoyu aspan. Burış. Şettegi tamdar, sirek şinel-diler.
- Qazir ğana Petlyuramen kelisim jasaldı degendey habar berildi ğoy, barlıq orıs bölimderin qaru-jarağımen Donğa, Denikinge jiberu kerek.
-

Qoyşı?

Zeñbirekter... Zeñbirekter tağı da gürsildedi...
Mine, pulemetter zirkildedi.
Üninde ökiniş pen tañdanıs bar yunker:
- Alayda, keşirersizder, olay bolsa qarsılasudı doğaru kerek qoy, deydi.
Dausındağı qapalanu sarının jasıra almay:
-

Al olarıñdı saytan bile me!? - dedi tağı da yunker.

Polkovnik Şetkin ştabta tañ atqannan beri bolğan joq, bolmağan sebebi
ol ştab endi qaytıp jumıs istemeytin edi. Ontörtine auğan tünde-aq
Şetkin keri I qala vokzalına ketip, sol tündi “Stambul rayhanı”
meymanhanasında tura telegraftıñ özinde ötkizdi.
Onda da Şetkinniñ telefon qusı ara-tura şıqılıqtap, tañ ata basıldı.
Erteñgilik Şetkinniñ eki adyutantı iz-tüzsiz joyılıp ketti. Arağa sağat
salıp, Şetkinniñ özi de jəşikterin aqtarıp, qağazdarınıñ keybirin
qiqımdap jırtıp, ıbırsığan “Rauşannan” şığıp ketti, üstinde sur
şinel emes, jağalı qarapayım pəlte da, basında bastıra kigen qalpaq.
Olardı qaydan alğanın tiri pende bilmeydi.
“Rauşannan” biraz uzap barıp, arbakeş alıp qarapayım qızmetker
Lipkige tarttı. Tar bolsa da, jaqsı jihazdalğan pəterge kelip, tolıq
altınday jaltıldağan aqsarı əyelmen süyisip, ekeui qupiyä tasalanğan
jatınjayğa endi. Közi üreyden şarasınan şığıp döñgelenip ketken
aqsarı bikeşke aytqan sözi mınau boldı:
- Barlığı bitti! Oy, qanday azapqa tüspedi deysiñ men... - dep sıbırlağan
polkovnik Şetkin tösek salınğan quısqa kirip, bir şınıayaq qara kofeni
əzirlegen aqsarısınıñ qolınan alıp işti de uyıqtap qaldı.
...Bul turalı birinşi jasaqtıñ yunkerleri eşteñe bilgen joq. Ökiniştisi de
sol! Eger olar bunı bilse, köñilderi ornığıp, aspannan jauğan bıtıra
oqtıñ astında aynalşıqtap jürgenşe Lipkidegi jaylı pəterge tura
tartıp, uyıqtap jatqan jerinen polkovnik Şetkindi dalağa süyrep
şığarıp, altın bikeştiñ üyine tura qarsı turğan fonar bağanına aspas
pa edi.
Əlbette, osılay jasağan jaqsı bolatın edi. Biraq olar onı istey alğan
joq, öytkeni özderi eşteñe bilgen de, eşteñege tüsingen de joq.
Jalpı qalada eşkim eşteñe tüsingen joq, şaması juıq mañda tüsine de
qoymas. Şın məninde qalada əzirge turaqtısı nemister, ras, olardıñ da
qajırı qayta bastağan; qalada murtın qırğızıp tastağan jılmıñ tülki
getman (jumbaq mayor fon Şrattıñ moynınan jaralanğanın erteñgilik
azın-aulaq adamdar ğana bildi); qalada mərtebeli kinəz Belorukov; qalada
orıs qalalarınıñ anasın qorğau üşin jasaqtar qurıp jatqan general
Kartuzov bar delinedi. Qalada qalay bolğanmen de ştabtardıñ
telefondarı şıldırlap, əndetip jatadı (ştabtardağınıñ köbi tañnan
beri qaşa bastağanın əli eşkim bilmeydi), qalada əzir pogondılar qalıñ.
Qalada “Petlyura” degen söz birden aşu-ıza tuğızadı, onıñ üstine
“Habarlar” gazetiniñ bügingi nömirinde alabülik Peterburg jurnalisteri
onı keleke qılıptı. Qalada bosıp kadetter jür, al Karavaevtardıñ
sayajaylarında bulbulday ısqırıp türli tüsti şlık attı əskerleri
qamşı bezep, sol qanattan oñ jaqqa şabandoz gaydamaktar jele-jortıp
enip keledi. Eger olar bes şaqırım jerde atoy salıp jürse, getman nesine
senedi? Olardıñ ısqırığı bunıñ jüregin uşırmay qaytedi! Uşırğanda
qanday!.. Bəlkim, getmanğa nemister bolısatın şığar? Olay bolsa
nemister Fastov stansasına - nemisşe qırılğan murttarğa nege
nemquraydı qarap küledi de qoyadı, nemene, olar dəl qasınan eşeloneşelon bolıp Petlyura bölimderiniñ qalağa ötip jatqanın körmey me?!
Mümkin, olardı ıñ-şıñsız qalağa jiberu jöninde Petlyuramen kelisim de
bar bolar. Onda aq ofitser zeñbirekteri atasınıñ basına oq ata ma
Petlyurağa!
Joq, qalada on törtinşi jeltoqsan küni kündiz ne bolıp, ne qoyğanın
eşkim tüsinbeydi.
Ştab telefondarı şıldırlap-şıldırlap şarşadı ma, barğan sayın
şıldırı sirey berdi, sirey berdi...
Sirey, sirey kelip, drrrr! - dep toqtauğa aynaldı. Tağı bir şıldır:
-

Tiu...

-

Senderde ne bolıp jatır?

-

Tiu...

-

Polkovnikke patron jiberiñder...

-

Qaysısına?

-

Stepanovqa...

-

İvanovqa.

-

Antonovqa!

-

Stratonovqa!..

- Donğa... Donğa tartıñdar, bauırlar... solay attanğandarıñ jön
bolar... Əytpese bizden eşteñe şığar türi joq...
-

Tiu...

-

Al, anau ştat sumırayların şeşesine!..

-

Donğa!..

Şıldır sirey, sirey kelip, tüske taman müldem azaydı.
Qala töñireginde gürsil birese anda, birese munda küşeyip ketedi de, sosın
tına qaladı... Alayda qala tüske deyin qalıptı tirligine tən ömir sürip
jattı. Dükender aşıq bolıp, sauda toqtağan joq. Tabanjoldarmen
ağılğan ötken-ketkenderdiñ oyında eşteñe joq siyäqtı, esikter sartıldap,
şiqıldap tramvaylar jürip jür.
Mine endi tüs əletinde Peçerskiden esirik sazın pulemet bastadı. Peçersk
jazığı üdey soqqan gürsildi darıtpay, ol qalanıñ ortalığına uştı.
Keşiriñiz, bul müldem tayap qaldı degen söz be? Sonda ne bolğanı? Ötkenketkender toqtay qap auağa murnın tosıp iiskeydi. Jüris-turıs
tabanjoldarda birden siredi.
Bul ne? Kimder?
-

Arrrrrrrrrrrr-pa-pa-pa! Pa! Pa! Pa! rrrrrrrrrrrrrrr!!

-

Kim bul?

- Kimi nesi? Nemene, qayırımdı adam, kim ekenin siz bilmeysiz be? Ol
polkovnik Bolbotun ğoy.
Məs-sağan, Petlyurağa qarsı bas kötergen kerek bolsa!
Polkovnik Bolbotun polkovnik Toropetstiñ kürmeui qiın bas ştabtıq oyboljamınan zerigip, oqiğanı nedəuir tezdetuge bel budı. Bolbotunnıñ
şabandozdarı qiır tüstiktegi zirattıñ arjağında, qar basıp qatıp
jatqan kieli Dneprge tayaq tastam jerde toñıp jaurap turğan-dı.
Bolbotunnıñ özi de əbden toñdı. Mine sosın Bolbotun bişigin kökke
köterip, onıñ attı polkı sol jaqtan üş-üşten qatar tüzip, jolmen
şubap, qala ieligin beldeulep jatqan tösemge taqap keldi. Bul arada eşkim
polkovnik Bolbotundı qarsı alğan joq. Onıñ altı pulemeti ulıp
bergende, güril tömengi Teliçka alqabın tügel silkintti. Bir sətte-aq
Bolbotun temirjol jelisin kesip tastap, temirjol köpiriniñ jebesinen endi
ğana ötken jolauşılar poyızın toqtattı, ol qalağa məskeulikter men
peterburgtıqtardıñ küyli əyelderi men jündes itteri bar jaña legin
əkele jatır edi. Poyızdağılardıñ müldem esi şığıp ketti, biraq bul
sətte Bolbotunnıñ ittermen itşilep jürer murşası joq bolatın. I
Qaladan, Tauarlıdan şıqqan bos tauar poyızdarı II Qalağa tarttı.
Jolauşılar poyızın manevrlıq parovozdar ısqırtıp, Bolbotunnıñ
oqtarı Svyatotroitskaya köşesindegi üylerdiñ şatırına burşaq bolıp
jaudı. Söytip qalağa kirip, Bolbotun köşe boylap tarta berdi, eş kedergi
körmey əskeri uçilişege bet tüzedi, külli qısqa köşelerge attılı
barlauşılar jiberdi. Bolbotun tek soğılğan Nikolay kolonnalıq
uçilişesinde ğana qarsılıqqa tap boldı. Munda onı bəz-bir tizbedegi
sirek oğımen pulemet qarsı aldı. Bolbotunnıñ bastı vzvodınıñ birinşi
jüzdiginde Butsenko degen kazak oqqa uşıp, bes adam jaralandı, eki attıñ
ayağı sındı. Bolbotun az-kem bögeldi. Nege ekeni belgisiz, oğan qarsı bəzbir
küşter bar siyäqtı körindi. Al şın məninde oğan yunkerlerden kök
şapandı otız adam jəne tört ofitser ğana pulemetpen səlem bergen edi.
Bolbotunnıñ adamdarı buyrıq boyınşa jata-jata qap, asığıs-üsigis
qorğanıp, yunkerlermen atıs bastadı. Peçersk gürsilge toldı, jañğırıq
qabırğalarğa soqtı, al Million köşesinde ayqas aqqumanday qaynadı.
Ol sət Bolbotunnıñ ospadarlığı qaladan öz körinisin taptı.
Elizaveta, Vinograd jəne Levaşov köşelerinde temir perdeler gürsildey
bastadı. Köñildi dükender közden ayırıldı. Tabanjoldar birden bos
qaldı. Aulaşılar əbjildikpen qaqpalardı japtı.
Qalanıñ ortalığındağı körinis te budan kem emes, oyınşıq qorazdardıñ
barlıq ştabta üni öşti.
Batareyädan divizion ştabına telefon şaladı. Bul ne pəle, eşkim jauap
qatpaydı! Jasaqtan komandaşınıñ ştabına habarlassa, jauap qatqan
bireu qaydağı joq tükke turğısız birdeñeni bılşıldaydı.
-

Sizdiñ ofitserler pogonımen jür me?

-

Al, ne bolıp qalıptı?

-

Ti-u...

-

Ti-u...

-

Al, ne bolıp qalıptı?

-

Ti-u...

Köşelerde Bolbotun, Bolbotun, Bolbotun, Bolbotun... dep qaqsaptı da
qalıptı bəri.
Bunıñ basqa bireu emes, tura Bolbotun ekenin qaydan biledi? Qaydan
biletini belgisiz, biraq ta biledi. Bəlkim, mine mınadan bilgen de bolar:
tüske tarmasa köşedegi jayaular men aşıqauızdardıñ arasında ədettegi
qalalıqtarğa uqsas bireuler señseñ jağalı pəlte kiip jürgeni anıq.
Özderi ötkelekten ötkendey, jürisi jiti. Murttarın jauınqurt qusatıp,
tura Lebed-Yurçiktiñ suretin-degidey salbıratıp jibergen. Özderi
yunkerler men kadetterdi, altın pogondı ofitserlerdi közimen işip-jep,
qayda barsa da uzatıp saladı. Kübir-kübir sıbırlasadı.
-

Anau Bolbotun osında kelgen be?!

Onı olar eşqanday qısılmay, ökinbey aytadı. Közderinen “Dañqıñ
artsın!” degen sözdi ayqın oquğa bolatınday.
- Da-dañ-qıñ as-sın, da-dañ-qıñ art-sın! - dep Peçerskiniñ töbeleri
jañğırığadı.
Jol-jönekey tükke turğısız sıbıs şıqtı:
-

Bolbotun - ulı kinəz Nikolay Aleksandroviçtiñ özi eken.

-

Kerisinşe: Bolbotun - ulı kinəz Nikolay Nikolaeviç.

-

Bolbotun - jay ğana Bolbotun.

-

Jebireylerdiñ qırğını boladı.

-

Kerisinşe: olar qızıl banttılarmen birge.

-

Odan da üyiñe qaray jügir.

-

Bolbotun Petlyurağa qarsı.

-

Kerisinşe: ol bolşevikterge jaq.

-

Müldem kerisinşe: ol patşanı jaqtaydı, tek ofitserlersiz patşanı.
-

Getman qaşıp ketti dey me?

- Qalayşa? Oypıray, şın ba? Şın ba özi? Qalayşa? Oypıray şın
ba?
-

Ti-u, ti-u. Ti-u.

Bolbotunnıñ jüzbası Galanba bastağan barlauı. Million köşesimen
jürdi, köşede birde-bir tiri jan bolğan joq. Kenet bir podezd aşıldı da
atquyrıqtı tört salt gaydamakqa qarsı anau-mınau da emes, ataqtı
podryadçik Yakov Grigoreviç Feldman jügirip şıqtı. Munda mınanday
gəp bolıp jatqanda jügirip şığatınday jındanğan ba Yakov Grigoreviç?
Şınında da, Yakov Grigoreviçtiñ türi jındanğanğa uqsay ma, qalay?
Mısıq börki jelkesine tüsip, pəltesiniñ öñiri ayqara aşıq. Közi alaqjulaq.
Yakov Grigoreviç Feldmannıñ esi şığatınday da sebebi bar edi. Əskeri
uçilişede gürsili bastalısımen-aq jap-jarıq jatınjayda qattı ıñqıl
estildi. Iñqıl qaytalandı da tına qaldı.
- Oy, - dep ıñqılğa eleñ etken Yakov Grigoreviç terezege köz tastap edi,
sırtta jağday öte jaysız ekenin añğardı. Aynala gürs-gürs, biraq jan
joq.
Al ıñqıl bolsa üdep, Yakov Grigoreviçtiñ jüregin pışaqpen
tilgilegendey boldı. Onıñ şeşesi bükireygen kempir jatınjaydan
sığalap ayğay saldı:
-

Mişa! Bilesiñ be sen? Boldı!

Yakov Grigoreviç oyşa bir-aq maqsatqa umtıldı - Million köşesiniñ
burışında alañqayda bir üy turuşı edi, onıñ qabırğa-sında altınmen
jazılıp, qazir tot şalğan: “Kindik şeşe E.T.Şadurskaya” degen jarnama
bar-tın.
Million köşesi köldeneñ bolğanımen nedəuir qauipti de, Peçera
alañınan Kiev eñisine qaray ne bolsa da boylay soğadı.
Tek əyteuir ötip kete alsa boldı. Tek qana... Közi badırayıp, börki
jelkesine tüsip, qabırğalarğa jabısıp Yakov Grigoreviç Feldman jan
uşırıp-aq keledi.
-

Toqtay qalğın! Qayda barasıñ?

Galanba erden eñkeyip töne tüsti. Feldmannıñ közi şarası-nan şığıp,
öñi qap-qara bop ketti. Janarında gaydamaktardıñ oqalı jasıl
quyrıqtarı bulğañdaydı.
- Men, pan mırza, beybit turğınmın. Əyelim bosanıp jatır. Kindik
şeşege baruım kerek?
- Kindik şeşege deysiñ be? Onda qabırğağa jabısıp jımısqıp
jürgeniñ ne, jöyt neme?
-

Pan mırza, men...

Saltqamşı jılanday ireleñdep mısıq jağanı orap, moyındı osıp ötti.
Tozaq otınday soqqınıñ ornı uday aşıdı. Feldman-nıñ şıbın janı
şırqıradı. Qarayğan öñi appaq şölmektey quarıp ketti, quyrıqtardıñ
arasınan əyeliniñ jüzi elestedi.
-

Qujattarıñ!

Feldman qujattar salınğan əmiyänın suırdı, aşıp jiberip, birinşi
paraqtı aldı da qalşıldap ketti, osı arada ğana esine tüsti, qudaya,
qaltasına ne salıp şıqqan! Quday-au, ne büldirdiñ? Sağan ne bolğan, Yakov
Grigoreviç? Alayda jatınjaydan tolğat-qan əyeliñniñ ıñqılın esitip,
üyden ata şıqqanda munday usaq-tüyekti este tutasıñ ba? O, albastı
basqır, Feldman! Galanba qujatqa əp-sətte bas saldı. Bar bolğanı mör
basılğan bir paraq qana qağaz, al osı qağaz Feldmannıñ ajalı boldı.
“Osı qujattı usınuşı Feldman Yakov Grigoreviç mırzağa qala
gornizonınıñ brondı bölimderin jabdıqtau isi jöninde qaladan erkin
şığıp, erkin kiruine, sonday-aq tüngi sağat 12-den keyin qalada jüripturuına ruqsat etiledi.
Jabdıqtau böliminiñ bastığı general-mayor İllarionov. Adyutantporuçik Leşinskiy”.
Feldman general Kartuzovqa şoşqa mayın, zeñbirekter üşin jağarmayvazelin jetkizip berip turğan.
Qudaya, bir ğalamat jasay gör!
-

Jüzbası pan, bul ol qujat emes! Keşiriñiz!..

- Joq, tap sonıñ özi! - dedi jınperidey mırs etip Galanba, -köziñdi
alaqtatıp qapa bolma, özimiz de oqimız, sauatımız bar.
Qudaya! Ğalamatıñdı jasay gör. Onbir mıñ karbovanets bar... Bərin de
alıñdar. Tek qana janımdı aman qaldırıñdar! Ömir ber! Şmanisroel!
Ol ömir bermedi.
Bir jaqsısı, Feldman oñay ölimmen qaza taptı. Jüzbası Galanbanıñ
uaqıtı joq bolatın. Sondıqtan Feldmannıñ basın qılıştı bir-aq
siltep qırqıp tüsti.

9
Polkovnik Bolbotun jeti kazagınan ölidey ayırılıp, toğızın jaralı
etip, jeti atın omaqa asırıp Peçera alañınan Reznikov köşesine deyin
jartı şaqırım jürip, tağı da toqtadı. Osı arada şegine soğısqan
yunkerler qatarına tıñ küş kelip qosıldı. Onıñ işinde bir bronevik
boldı. Ebedeysiz, munaraları bar sur tasbaqa Məskeu köşesimen jılji
otırıp, Peçerskini nısanağa alıp, quyrıqtı juldızdarın üş dürkin (üş
dyuymdik) atqanda qu japıraqtardıñ susılınday ğana ün şıqtı.
Bolbotun lezde abdırap qaldı, atşıları attarın köldeneñ köşege əketip,
polk eptep Peçera alañına qaray şeginip tizbek jasap, şep qurıp jattı.
Bul da bir jekpe-jektiñ özinşe bir türi. Tasbaqa Məskeu köşesin bekitip
tastap, ara-tura bir gürs etip qoyadı. Onıñ dausına Suvorov köşesiniñ
sağasınan budağımen tırsıldatıp sirek jauap qatadı. Onda Peçera
alañınan ığısqan Bolbotunnıñ polkı oq astında, qar üstinde jatır.
Olarğa jərdem bermek qosımşa küştiñ kelui de qızıq:
-

Dr-r-r-r-r-r-r...

-

Birinşi jasaq pa?

-

İə, tıñdap turmın.

-

Eki ofitser rotasın dereu Peçerskige beriñder.

-

Qup boladı. Drrrrr... Ti... ti... ti... ti...

Söytip Peçerskige on tört ofitser, üş yunker, bir student, bir kadet, bir
möltek teatr ərtisi keldi.
Əttegene-ay! Jalğız sirek tizbek, ərine, jetkiliksiz. Jərdemge kelgen bir
tasbaqa ne bitire qoysın. Osınday tasbaqalardıñ eñ qurığanda törteui
kelui kerek edi. Olar kelgen jağdayda polkovnik Bolbotunnıñ Peçerskiden
tabanın jaltıratarın kəmil senimmen aytuğa boladı. Alayda olar
kelmedi ğoy.
Kelmeuiniñ mınanday sebebi bar: getmannıñ tamaşa tört maşinadan
turatın brondı divizionı ekinşi maşinanıñ komandiri retinde kelgen
anau-mınau emes, ataqtı praporşik, 1917 jıldıñ mamırında Georgiy
kreşin Aleksandr Fedoroviç Kerenskiydiñ öz qolınan alğan Mihail
Semenoviç Şpolyanskiydiñ qolına tüsti.
Mihail Semenoviç Evgeniy Oneginge meylinşe uqsas qaratorı, qırınıp
jüretin, maqpalday bakenbardı bar jigit bolatın. Mihail Semenoviç
Sankt-Peterburgtan kele salısımen-aq bükil qalağa birden tanımal
boldı. Onıñ dañqı “Prah” klubında “Saturn tamşıları” attı öziniñ töl
öleñderin tamıljıta tamaşa oquımen, aqındardı keremet
uyımdastırıp, qalalıq “Magnitnıy Triolet” poetikalıq ordeniniñ
törağası boluımen dəuirley tüsti. Onıñ üstine Mihail Semenoviç
tañdayınan şañ şıqqan teñdesi joq şeşen bolatın, oğan qosa əskeri
maşinalardı jete meñgerip qana qoymay, azamattıq atalatın temir
kölikterdiñ tilin de bes sausağınday biletin. Ol az deseñiz opera
teatrınıñ bişisi Musya Fordtı öz qarjısımen ustap, jigit retinde atın
eşkimge aytpaytın tağı da bir bikeşti mañınan şığarmağan. Aqşası
qisapsız köp bolğandıqtan “Magnitnıy Triolettiñ” müşelerine eş
kirbiñsiz qarızğa köptep ülestirip turğan;
aq şarap qana işken,
qumar oynın oynağan,
“Suğa şomılğan venetsian bikeş” suretin satıp alğan, tünde Kreşatnikte
turğan, erteñgilik “Bilboke” kafesinde auqattanğan, kündiz tañdaulı
meymanhana “Kontinentaldağı” öziniñ jaylı nömirinde bolğan, keşkisin
“Prahqa” barğan, kün şığar aldında jazıp jatqan “Gogoldegi
suñğılalıq” attı ğılımi eñbegine otırğan.
Getman qalası merziminen üş sağat burın quladı, oğan sebepker atap
aytqanda Mihail Stepanoviç boldı. Öytkeni ol 1918 jıldıñ ekinşi
jeltoqsanında “Prahta” otırıp, Stepanov, Şeper, Slonıh pen
Çerelişinge (“Magnitnıy Triolettiñ” bir basşısı) bılay dep
məlimdegeni bar:
- Barlığı da sumıraylar. Getmanıñ da, Petlyurañ da jeksu-rın. Al
Petlyura onıñ üstine barıp turğan buzaqı, sodırlı soyqan. Əytkenmen,
eñ bastısı bul da emes. Men zerigip kettim, sebebi köpten beri bomba
tastağan joq edim.
“Prahtağı” aqısın ol özi tölegen keşki astan keyin qundız jağalı
qımbat işik kigen Mihail Semenoviçti “Magnitnıy Triolettiñ” törteui
jəne besinşi bolıp eltiri laq jağası bar pəlte kigen bireu şığarıp
saldı. Bul turalı Şpolyanskiyge belgilisi mınau, birinşiden ol merez
auruımen sırqattanadı, ekinşiden, ol qudayğa qarsı öleñder jazadı,
olardıñ keybirin ədebi baylanıstarı bar Mihail Semenoviç Məskeu
jinaqta-rınıñ bərine engizgen, üşinşiden, ol kitaphanaşınıñ balası,
familiyäsı - Rusakov.
Merezi bar adam Kreşatnikte elektr şamınıñ tübinde köz jasın eltiri
jağasına tögip, Şpolyanskiydiñ qundız jeñinen ustap turıp jılap bılay
dedi:
- Şpolyanskiy, osı qaladağı men siyäqtı irip-şirip jürgen-derdiñ
işindegi eñ sauı əri küştisi sen ğanasıñ. Seniñ jaqsı ekeniñ sonday, tipti
Evgeniy Oneginge sumdıq uqsastığıñdı da keşiruge boladı. Beri qara,
Şpolyanskiy... Oneginge uqsau onşa jaras-paydı. Seniñ densaulığıñ asa
mıqtı. Seniñ kökeyiñdi tesken asıl qurt joq, al bolğanda seni bizdiñ
zamannıñ şın mənindegi asa körnekti tulğası jasar edi... Mine, men iripşirip baramın, sonı maqtan tutamın... Seniñ deniñ sau, buranda siyäqtı
küştisiñ, sondıqtan qajet jeriñe barıp buraluıñ kerek! Biikke qaray
barıp bural... Mine, solay...
Onımen de qoymay merez munı qalay jasau kerek ekenin de körsetti.
Fonar diñgegin quşaqtay alıp, şınında da onı aynala buratılıp, boyı
birtürli uzarıp, jılanday ireleñdedi. Olardıñ qasınan qızıl, jasıl,
aq, qara bas kiim kigen quırşaqtay ədemi jezökşeler ötip bara jatıp,
buranda tanısına:
-

İiskelep toydıñ ba, şeşeñniñ... - dep ayğay saldı.

Zeñbirekter öte alıstan atıp jatır, al Mihail Semenoviç elektr
jarığımen uşqan qardıñ astında Evgeniy Oneginge şınında da qattı
uqsaydı eken.
- Bar, uyıqta, - dedi ol buranda-merezge, ol özine qarap jötelmesin dep
betin səl burıp, - bar dep. - Ol eltirili pəlteniñ omırauınan sausağınıñ
uşımen səl nuqıdı. Qara budırlı qolğap qırılğan şeviotqa tidi, al
sırqattıñ közi əynektenip ketipti. Taydı-au əyteuir. Mihail Semenoviç
arbakeşti şaqırıp alıp, “Malo-Provalnayağa” dep ayğayladı da, solay
tarttı, al laq jağalı teñsetilip öziniñ Etegine jayau jöneldi.
Tünde Etektegi kitaphanaşı pəterinde aynanıñ aldında beluarına deyin
jalañaş, qolına şırağdan ustağan eltiri jağanıñ iesi turdı. Közinde
saytanday ürey atoylap, qoldarı dirildep, erinderi balanıñ ernindey
şorşıp sozmerez söylep tur:
- Qudayım-ay, quday-au, qudayım meniñ! Mınau sumdıq qoy, sumdıq.
Ah, keşiqurğır-ay! Men ğoy, baqıtsızbın. Menimen birge Şeyer de boldı
ğoy, oğan eşteñe juqqan joq, din aman, sap-sau, öytkeni ol baqıttı jan.
Eregiskende barıp sol Lelkanı jayratıp salsam ba eken? Biraq onda
qanday mən bar? Onıñ mənisin kim mağan durıstap tüsindirip bere aladı?
O, təñir-au, təñiri... Men əli jiırma törtte ğanamın, biraz şarua tındırar
edim ğoy, tındırar edim. Endi on bes jıl öter, bəlkim odan da az, eki
janarım eki jaqqa qarap, ayağım bügilip, öñim buzılıp, auzıma ne tüsse
sonı şatıp, şirip bitken dımqıl ölik bolam da qalam ğoy.
Beluarğa deyin jalañaş tıriğan arıq dene şañı sürtilmegen aynadan
buldırap, joğarı köterilgen qoldağı şırağdan arqılı keude tusındağı
juldızday tarmaqtanğan börtpeler körindi. Köz jası aurudıñ betin juıp,
damılsız sorğalap, tula boyı qalşıldap, şayqalıp tur.
- Mağan atılıp ölu kerek. Alayda oğan küşim joq, onı senen jasırıp,
ötirik aytıp qaytemin, qudayım-au? Sağan ötirik aytıp qayda baramın,
eles beynem?
Ol kişkentay ğana əyel jazu üsteliniñ tartpasınan tım naşar sur qağazğa
basılğan jup-juqa kitaptı alıp şıqqan. Onıñ tısına qızıl
qariptermen bılay dep jazılıptı:
Fantomister –
Futurister
M.Şpolyanskiydits,
B. Fridmannıts,
VŞarkeviçtits,
İ.Rusakovtıits
Öletsderi
Məskeu, 1918.
Beyşara auru kitaptıñ on üşinşi betin aşıp, tanıs joldardı kördi.
İv.Rusakov!
QUDAYDIÑ APANI
Aspanda kösilip Bualdır say jatır.
Öz mayına esirip,
Ayu bop quday jatır.
Tabanın sorğızbay,
Apanda soq onı.
Degenin bolğızbay
Jaypañdar töreni.
Qudaydıñ qaharın Qarsı alar jarağım –
Kərli üni atanıñ,
Batası ananıñ.
-

Ah-a-ah, - dep tisin qayrap, auır kürsindi auru.
-

Ah, - dep qaytaladı ayıqpas azap üstinde.

Ol bet-auzın tırjitıp, kenet öleñi bar betine bir tükirdi de, kitaptı
edenge laqtırıp tastadı da, tizerlep otıra qap usaq kreştermen qolı
qaltıray şoqınıp, tağzım etip salqın mañdayın şañdı parketke tigizip,
közin tünere tunjırağan terezege qadap ğibadat qıla bastadı:
- Quday-tağala-au, meni ayap, mınanday pasıq sözder jazğanım üşin
keşire gör. Alayda sen nege munşa qatalsıñ? Nege? Meni ne üşin
jazalağanıñdı jaqsı bilemin. O, qanday sumdıq jaza berdiñ sen mağan?!
Nanbasañ, meniñ deneme qaraşı. Düniedegi qasiettiniñ bərimen,
qımbattınıñ bərimen, anam marqumnıñ aruağımen ant eteyin - men
jetkilikti-aq jazalandım. Endi sağan senemin. Janımmen de, tənimmen de,
miımnıñ ərbir talşığımen senemin. Sengendikten tek öziñe ğana
jüginemin, öytkeni bul jarıq jalğanda mağan kömektese alatın basqa
eşkim joq. Öziñnen özge eşkimnen ümit kütpeymin. Meni keşirip, dəridərmek mağan jərdemdesetindey jasaşı. Kezinde seni joq degenim üşin
keşir meni, eger öziñ bolmasañ men qazir eşteñeden ümiti joq beyşara
qotıraş it bop jürer edim ğoy. Sonday-aq sen meniñ muñ-zarımdı estip,
keşirer, jazıp şığar dep senemin. Al men düniede sen bolğan soñ ğana
adam bop, əldi bop otırmın, sondıqtan kez kelgen uaqıtta öziñe jüginip,
muñımdı şağamın. O təñiri, apiın işip, mas bop otırıp jazğan esirik te
pasıq sözderimdi umıtıp, emdep şığarşı meni. Irip-şiruime jol
bermeşi, qaytadan saliqalı adam bolatınıma sert etemin. Quatımdı
küşeytip, apiınnan araşalap al, ruhımnıñ osaldığınan qutqar, Mihail
Semenoviç Şpolyans-kiyden qutqar meni!..
Şırağdannıñ balauızı erip bitti, bölme suıdı, tañ aldında aurudıñ
terisin usaq qabırşıqtar jauıptı, sondıqtan aurudıñ köñili edəuir
sergip qaldı.
Mihail Semenoviç Şpolyanskiy tünniñ qalğanın Kişi Provalnaya
köşesindegi töbesi alasa ülken bölmede ötkizdi, ondağı köne surette uaqıt
tozdırğan qırqınşı jıldardıñ zerli nışan-darı kömeski tartqan.
Mihail Semenoviç penjeksiz, bir ğana aq zefir jeydemen otırdı, ras
jeydeniñ sırtında omırau oyığı keñ, səndi qara jileti bar. Şağın
orındıqqa jayğasıp ol jüzi quqıl tartqan aqquba əyelmen əñgimelesip,
mınaday sözder ayttı:
- Al, Yuliyä, men mınağan bekem bel bayladım - endi əlgi jeksurın
getmannıñ brondı divizionına qızmetke kirisemin.
Osıdan jartı sağat burın ləzzatqumar Oneginniñ süyüinen silesi qatıp,
sur tübit şalığa qımtanıp otırğan əyel oğan bılay jauap qattı.
- Men seni eşqaşan tüsinbegenime jəne josparlarıñdı zerdeley
almaytınıma öte-möte ökinemin.
Mihail Stepanoviç orındıqtıñ aldındağı kişkentay üstel-den hoş
iisti konyak quyılğan qıpşa bel römkeni alıp, tartıp jiberdi de:
-

Tüsinuiñniñ de qajeti joq, - dedi.

Osı əñgimeden keyin eki kün ötkende Mihail Semenoviç özgerip tülep
saldı. Basına tsilindrdiñ ornına ofitserlik kokardası bar əskeri
furajke kidi, qundız işiktiñ ornına uzındığı tizege jetpeytin qısqa ton
kiip, iığına umajdalğan, tüsi bayqatpaytın pogon taqtı. Qolına
“Gugenotalardağı” Marsel siyäqtı auzı keñ qolğap kiip, ayağına getra
suqtı. Mihail Semenoviç bastan-ayaq maşina mayın jağıp ap (tipti
betine de), küyeleş bop jürdi.
Bir ret, atap aytqanda, toğızınşı jeltoqsanda eki maşina qalanıñ
tübinde urısqa kirdi, atap aytu kerek, tabıs tötenşe boldı. Olar tas
jolmen jiırma şaqırımday jıljıp, olardıñ üş dyuymdik soqqısınan
jəne pulemet ırılınan Petlyura tizbegi tura qaştı. Praporşik
Straşkeviç, törtinşi maşinanıñ komandiri, qızıl şıraylı qajır iesi,
tört maşinanı tügel birden iske qossa, osılar-aq qalanı qorğap qalar edi
dep Mihail Semenoviçke ant-su işti. Bul əñgime toğızı küni keşkisin
bolğan edi, al on biri küni Şurdıñ, Kopılevtıñ jəne basqalardıñ
(nısanaşılar, eki şofer jəne mehanik) tobında divizion boyınşa
kezekşi Şpolyanskiy ımırtta bılay dedi:
- Sender bilesiñder me, dostar, sözdiñ şınına kelsek, ülken məsele
mınau: biz osı getmandı qorğap durıs jasap jürmiz be? Biz onıñ
qolındağı qımbat ta qaterli oyınşıq siyäqtımız. Osınıñ kömegimen ol
qara tünek ornatpaq. Kim bilsin, bəlkim Petlyuranıñ getmanmen qaqtığısı
tarihi turğıdan qajettilik te şığar, osı qaqtığıstan üşinşi tarihi
küş tuuı tiis, mümkin birden-bir durısı da sol bolar.
Tıñdauşılar Mihail Semenoviçti, “Prah” klubındağıday, suırılğan
şeşendigi üşin qaster tutıp, qadirleydi.
-

Ol qanday küş? - dep suradı eşki ayaq Kopılov ıñqıldap.

Aqıldı dembelşe sarı Şur qulana közin qısıp, suhbattastarına əldeqaydağı teristik-şığıstı ımdadı. Top tağı da az-kem
əñgimelesti de, taradı. On ekinşi jeltoqsanda osı tatu qauım Mihail
Semenoviçpen avtomobil sarayınıñ sırtında əñgime-lesti. Əñgimeniñ
arqauı ne bolğanı belgisiz, onıñ esesine on törtinşi jeltoqsannıñ
qarsañında divizion saraylarında Şur, Kopılov jəne tañqı tanau
Petruhin kezekşi bolğan kezde qolında qağazğa oralğan ülken paketi bar
Mihail Semenoviçtiñ kelgeni ayqın. Qarauıl Şur jeksurın şam kömeski
qızarıp turğan sarayğa onı kirgizip jiberdi, al Kopılov qapşıq paketke
turpayılau köz qısıp:
-

Qant pa? - dep suradı.

-

Ögu, - dep jauap qattı Mihail Semenoviç.

Saraydağı şamnıñ jarığı maşinalarğa tüsirilip, alañdağı Mihail
Semenoviçtiñ közindey mehanikpen birge qarudı erteñgi qimılğa əzirlesip
jürgendey boldı.
Dayındıq sebebi: divizion komandiri kapitan Pleşkonıñ “on törtinşi
jeltoqsanda erteñgi sağat segizde tört maşinamen Peçerskige qarsı şığu
kerek” degen qağazı.
Mihail Semenoviç pen mehaniktiñ maşinalardı erteñgi urısqa əzirleu
jönindegi bilek biriktirgen küş-jigeri birtürli tüsiniksiz nətije berdi.
Osı qarsañda ğana sap-sau maşinalar (törtinşisi Straşkeviçtiñ
basqaruımen urısta jürgen) on törtinşi jeltoqsan küni erteñgilik sal
auruı soqqanday orında-rınan jılji almay qaldı. Olarğa ne bolğanın
eşkim bile alğan joq. Bəzbirdeñe jiklerlerine turıp qap, doñğalaq
soraptarımen qanşa ürlese de eşteñe şıqpadı. Tañerteñ üş maşinanıñ
aynalasında fonarlar jarqıldağan əbiger bastaldı. Kapitan Pleşkoda
öñ joq, tüs joq, qasındağılarğa qasqırşa qarap, mehanikti talap etti.
Apattıñ bası osı boldı. Mehanik uştı-küydi joq. Barlıq erejege
qaramastan onıñ divizionda adresi de joq bop şıqtı. Ayaq astınan
mehanik börtpe süzekpen auırıp qalıptı degen sıbıs taradı. Bul sağat
segiz edi, al segiz jarımda kapitan Pleşkoğa ekinşi soqqı tidi. Tüngi
sağat törttegi maşinalarmen əureden keyin Şur jürgizetin mototsikletpen
bir jaqqa ketken praporşik Şpolyanskiy qaytıp oralmadı. Jalğız
qaytqan Şur jaysız uaqiğa ayttı. Mototsikletka əueli Joğarğı
Teliçnağa soğıptı, sonda Şur praporşik Şpolyanskiydi albatı oysız
qimıldardan saqtandırğan eken, ol aqılğa baqpaptı. Ayrıqşa
öjettigimen bükil divizionğa belgili atalmış Şpolyanskiy Şurdı
qaldırıp, qolına karabin men granat ustap jalğız özi jeti qarañğı tünde
temirjol jelileri jaqqa barlauğa ketipti. Uzamay Şur atıstardı estigen.
Ol Teliçkağa tura umtılğan duşpannıñ aldıñğı legi Şpolyanskiydi
qarsı alıp, ərine, teñdessiz ayqasta praporşiktiñ mert bolğanına
senimdi. Bir-aq sağat küt degenine qaramastan praporşikti Şur eki sağat
tosıptı, sodan soñ özin de, qazınanıñ №8175 mototsikletkasın da qaterge
duşar etpes üşin divizionğa oralıptı.
Şurdıñ əñgimesinen keyin kapitan Pleşko burınğısınan da bozarıp
ketti. Getman men general Kartuzovtıñ ştabınan telefon qustarı qaytaqayta şıqılıqtap, maşinalardıñ dereu şığuın talap etti. Sağat
toğızda törtinşi maşinamen şepten qızıl şıraylı entuziast
Straşkeviç oraldı, onıñ betindegi qızıldıñ bir bölegi divizion
komandiriniñ jüzine auıstı. Entuziast maşinasın Peçerskige bağıttadı
da, burın aytıl-ğanday Suvorov köşesin jauıp tastadı.
Sağat onda Pleşkonıñ bozaruı qaz-qalpında qaldı. Iz-tüzsiz eki
nısanaşı, eki şofer jəne bir pulemetşi joğalıp ketti. Maşinalardı
ornınan qozğau jönindegi əreketterden eş nətije şıqpadı. Kapitan
Pleşkonıñ buyrığımen mototsikletkamen ketken Şur şepten oralğan
joq. Mototsikletkanıñ qaytpağanı tüsinikti ğoy, öz-özinen ol iesiz qaytıp
oraladı! Telefondağı qustar ses körsetip, qorqıtuğa aynaldı. Kün
şığıp jarıq bolğan sayın divizionda da ğajayıptar köbeye tüsti.
Artillerister Duvan men Maltsev jəne eki pulemetşi izim-ğayım boldı.
Maşinalar bir jumbaq, tastandı keyipke endi, olardıñ mañında əlde bir
somındar men kiltter, şelekter jattı.
Al tüste, tüs kezinde diviziyä komandiri kapitan Pleşkonıñ özi de joq
boldı.
10
Sumdıq alas-küles, auıs-küyisti, birese ayaqastı əskeri, birese
ordinaretsterdiñ keluine baylanıstı qarbalastı, birese ştab
jəşikteriniñ tolassız şıldırın polkovnik Nay-Turstıñ bölimi tüstikte
Qızıl Traktirden Serebryankağa deyin, tüstik Batısta Post-Volınskiyge
deyingi aralıqta Qala tübindegi kürtik qarda oppalap, üyindilerdi basa
jürip bastan keşirdi. On törtinşi jeltoqsannıñ keşi bul bölimdi qalağa,
qısqa köşede, əynekteri jartılay qirap, qañırap qalğan qazarmağa
qaytarıp əkeldi.
Polkovnik Nay-Turstıñ bölimi birtürli bölek bölim boldı. Onı
körgenderdiñ bəri jauıngerleriniñ bəri pima kiip alğanın bayqap,
tañdanar edi. Soñğı üş təuliktiñ basında onıñ quramında jüz eludey
yunker men üş praporşik boldı.
Jeltoqsannıñ alğaşqı künderi birinşi jasaqtıñ bastığı general-mayor
Blohinge orta boylı, qaratorı, muntazday bop qırınğan, közi muñlı
polkovniktik gusar pogonın tağınğan bir sardar kelip, özin burınğı
Belgrad gusar polkınıñ ekinşi eskadronınıñ burınğı eskadron
komandiri polkovnik Nay-Turspın dep tanıstırdı. Onıñ muñlı közi
sılti basatın, naşar soldat şinelin kigen, qırıla bastağan georgiy
lentası bar polkovnikti körgen ərkimge Nay-Turstıñ bastan keşkenderin
zeyin qoyıp tıñda dep turğanday edi. General-mayor Blohin Naymen qısqa
qayırılğan əñgimeden keyin oğan jasaqtıñ ekinşi bölimin qurudı jəne ol
şaruanı on üşinşi jeltoqsanğa deyin tındırudı tapsırdı. Bölim
jasaqtau keremet şapşañ jürgizilip, onınşı jeltoqsanda ayaqtaldı da,
sözge jalpı meylinşe sarañ Nay-Turs ştab qustarı jan-jaqtan miın
şuqıp, diñkesin qurtqan general-mayor Blohinge qısqaşa ğana bayan etti.
Nay-Turs quramdağı jüz elu adamğa tabanda papaha men pima berilse,
yunkerlerimen qazirden bastap ayqasqa attanuğa əzir ekenin, al atalğan
kiimsiz soğısuğa bolmaytının məlimdedi. Kekeşteu bolsa da, oyı ayqın
polkovniktiñ tilegin tıñdap general Blohin taban auzında jabdıqtau
bölimine qağaz jazıp berdi, biraq oğan bul qağazben bir aptadan burın
eşteñe ala almaytının, öytkeni jabdıqtau bölimderinde tükke turğısız
ırdu-dırdu, qarbalas, tərtipsizdik köp ekenin eskertti. Kekeşteu Nay-Turs
qağazdı alıp, öz ədetinşe sol jaq miığın bülk etkizip, basın oñğa da,
solğa da burmay (öytkeni ol jaralanğanda moyın omırtqası tayıp ketip
burıla almaytın, büyirden birdeñege qarağısı kelse bükil denesimen ğana
burılatın), general-mayordıñ kabinetinen şığıp ketti. Jasaqtıñ Lvov
köşesindegi jayınan Nay-Turs on yunkerdi (nege ekeni belgisiz,
vintovkalarımen) özine ertip eki qosayaq arbamen jabdıqtau bölimine bet
tüzedi.
Bulvarno-Kudryavskaya köşesindegi tamaşa bir jekejayğa ornalasqan
jabdıqtau böliminde Reseydiñ kartası men Aleksandra Fedorovnanıñ
sonau Qızıl Kreş zamanınan qalğan sureti ilingen jaylı kabinette
polkovnik Nay-Turstı kişkentay, jüzi bal-bul janıp turatın, üstindegi
sur tujurkasınan şığıp turğan appaq jeydesi özin Aleksandr II-niñ
ministri Milyutinge meylinşe uqsas etken general-leytenant Makuşin
qarsı aldı.
Telefonnan basın köterip general balşıqtan jasalğan ısqırğıştıñ
ünindey bala dausımen Naydan:
-

Sizge ne kerek edi, polkovnik? - dep suradı.

- Qazir urısqa attanamız; - dedi qısqa qayırıp jauabın Nay, - dereu
eki jüz adamğa pima men papaha beruiñizdi suraymın.
- Imm, - dedi general ernin sorıp, qolındağı Naydıñ talap qağazın
umajdap, - körip tursız ğoy, polkovnik, bügin bere almaymız. Bügin
bölimderdi jabdıqtaudıñ kestesin jasaymız. Üş künnen keyin kisi
jiberuiñizdi ötinemin. Jəne munday mölşerde bəribir bere almaymın.
Ol Nay-Turdıñ qağazın körnekti jerge jalañaş əyel beynesindegi
presstiñ astına qoydı.
- Pima deymin, - dedi enjar ünmen Nay, sosın közin murnınıñ uşına
qiıstırıp, onıñ etiginiñ tumsığına qadaldı.
-

Qalay? - dep tüsinbey qalğan general, polkovnikke tañdana qaradı.

-

Taban auzında pima beriñiz.
-

Bul ne? Qalay? - dep general közin şaqırayttı.

Nay esikke burılıp, onı səl aştı da jekejaydıñ jılı dəlizine ayğay
saldı.
-

Ey, vzvod!

General endi şın bozardı, nazarın Naydan telefon tutqasına audardı,
odan burıştağı quday ananıñ ikonasına qaradı, sosın qaytadan Naydıñ
jüzine tesildi.
Dəlizde sartıldap, dürsildep, alekseev yunkerleri künqağarınıñ qızıl
jiegi men mıltıq süñgileri esikten jalt-jult ete qaldı. General köpsigen
mamıqtaqtan köterilgisi keldi.
-

Men munday talaptı tuñğış estip turmın. Bul degeniñ bülik qoy...

- Jazıñız talap qağazdı, joğarı mərtebeli, - dedi Nay, - Bizde uaqıt
joq, bir sağattan keyin attanu kerek. Duşpan tura qalanıñ tübinde tur
deydi.
-

Qalayşa? Bul ne özi?..

-

Tezirek, - dedi Nay bəzbir azalı dauıspen.

G eneral basın iığına salıp, közin bajıraytıp əyeldiñ astındağı
qağazdı aldı da, qaltırağan qolımen siyänı şaşıratıp burışına
“Berilsin!” dep ayğızday saldı.
- Pimalardı tieñder. Tezirek! - dedi Nay qağazdı alıp, jeñiniñ
qayırmasına tığıp jatıp, kilemdi taptap turğan yunkerlerge.
Yunkerler tarpıldatıp, tasırlatıp şığa bastadı da, Nay bögelip qaldı.
General qıp-qızıl bolıp oğan bılay dedi:
- Men qazir ştab komandaşısına telefon soğıp, sizde əskeri sotqa
beru jöninde is qozğaymın. Mınau jasağanıñız ne, özi?..
- Telefondap qarañız, - dedi Nay silekeyin jutıp, - tek arızdanıp
köriñiz. Kəne, janıñız jay tabuı üşin bayqap köri-ñizşi. - Ol auzı aşıq
tapanşaqaptan körinip turğan altıata-rınıñ sabınan ustadı. Generaldıñ
beti börtip, tili baylandı.
- Soqşı kəne, aqımaq şal, - dep kenet Nay şın köñilden, -men seni
mınau tapanşamen basıñnan tırs etkizsem, ayağıñnıñ qayda qalğanın
bilmessiñ.
General mamıqtaqqa qayta otırdı. Moynı şalbarlanıp qıp-qızıl
bolğanımen, jüzi surqaylığınan jazğan joq. Nay burıldı da, şığıp
ketti.
General birneşe minöt bılğarı mamıqtaqta ünsiz otırdı da, sosın
ikonağa şoqınıp, telefon tutqasın aldı, qulağına apardı da añırıp,
aşınaday til qatqan “stansa...” degen sözdi estidi, kütpegen jerde köz
aldınan kekeş gusardıñ muñlı közin tüysinip, tutqanı ornına qoyıp,
terezege qaradı. Aulada saraydıñ qara esiginen sur pimalardıñ
tüyinşegin şığarıp əbiger bop jürgen yunkerlerdi kördi. Kaptenarmustıñ
soldat əlpeti əbden abırjıp, tütigip qarayıp ketken. Onıñ qolında qağaz
jür. Nay ayağın alşaytıp qosayaq arbanıñ qasında soğan qarap tur.
General əlsiz qolımen üstelden jaña gazetti alıp, jaydı da, birinşi
betinen mınanı oqıdı:
“İrpeniyä özeninde duşpannıñ Svyatoşinoğa ötuge tırısqan legimen
qaqtığıs boldı...”.
Oqıdı da gazetti laqtıra salıp, özine-özi dauıstap:
-

Meni osığan əkep kiliktirgen künge de, sağatqa da lağınet!.. - dedi.
Esik aşıldı da, jabdıqtau bastığınıñ kömekşisi, quyrıqsız küzenge
uqsas kapitan kirdi. Ol qıp-qızıl bop şalbarlanğan generaldıñ moynına
tesile qaradı da, til qattı:
-

Bayandauğa ruqsat etiñiz, general mırza.

- Beri qarañız, Vladimir Fedoroviç, - dep sözin böldi alqınıp, közin
muñaya alaqtatqan general, - men özimdi naşar sezinip otırmın, qanım
tasıdı ma... qaydam... qazir üyge ketemin, marhabat etip munda öziñiz bilik
jasay beriñiz.
- Qup boladı, - dedi suqtana qarap küzen, - qalay jasa dep buyırasız?
Törtinşi jasaq pen tau attıları pima suratıp jatır. Siz eki jüz jup
bosat dep ökim beripsiz.
- İə, iə! - dep dausın soza jauap qattı general. - İə, men ökim etkenmin.
Men özim! Mursat berdim. Olarda erekşe jağday! Qazir urısqa attandı.
İə, şepterge tartadı. İə!!
Küzenniñ közinde əuestik ottarı uşqındadı.
-

Barlığı tört jüz jup qana...

- Oğan men ne isteyin? Aytşı, kəne? - dep qırılday ayqayladı general.
- Solardı men bosanıp tabam ba? Pima tuamın ba? Tuamın ba? Suratıp
jatır. - Beriñiz, beriñiz bərin!
Bes minötten keyin general Makuşindi arbakeşpen üyine jöneltti.
On üşinen on törtine qarağan tüni Brest-Litva köşesindegi qazarmalarğa
jan kirdi. Daladay daliğan zalda elektr şamı terezeler arasındağı
qabırğada janıp tur (yunkerler kündiz fonarlar men diñgekterge örmelep
bəz-bir sımdar tartıp jürgen-di). Jüz elu vintovka atağaştarda tizile
qalğan, yunkerler jinap tazalanbağan narlarğa kiimşeñ jata ketti. NayTurs ayağı şoynaq üsteldiñ basında otır. Üsteldiñ üstinde qaldıq nannıñ
qırtıs-tarı, suıp qalğan botqa qaldığı bar kətelökter qalğan, olarğa
qosa oqqaltalar men oqşantaylar jatır. Solardıñ üstine polkovnik
qalanıñ şubarala kartasın jaydı. Kişkentay ğana as üy şamı jarığın
şimay-şataq sızılğan qağazğa tüsirdi, onda Dnepr tarmaqtanğan,
japıraqsız kök ağaş bolıp körinedi.
Tüngi sağat ekiler şamasında Naydı uyqı qısa bastadı. Ol murnın
tartıp, birneşe ret əlde birdeñeni durıstap körgisi kelgendey kartağa
mañdayın soğıp ala jazdadı. Aqırı ol bayau dauıstadı:
-

Yunker?!

- Men munda, polkovnik mırza, - dep ün qattı esik auzınan yunker,
sosın pimasımen baypañdap şamğa jaqındadı.
- Qazir men jatamın, - dedi Nay, - al sender meni üş sağattan keyin
oyatıñdar. Eger telefonogramma kelse, praporşik Jarovtı oyatasıñdar,
meni oyatu-oyatpaudı ol onıñ mazmunına qaray şeşedi.
Eşqanday telefonogramma bolğan joq... Jalpı bul tüni ştab Naydıñ
jasağın mazalamadı. Olar kün şığar aldında üş pulemetpen, üş qosayaq
arbamen şığıp, jolğa tüsti. Şettegi tam üyler tügel ölip qalğan tərizdi.
Alayda olar keñ dañğıl Poli-tehnika köşesine şıqqanda qozğalıstıñ
üstinen tüsti. Erteñgi alaköbede saldırlap jük arbalar şañ berip,
jekelegen sur papa-halar qıdırıp jürdi. Bulardıñ bəri keri, qalağa
qaytıp baradı, sonda da Naydıñ bölimi olardı aynalıp ötti. Bayau bolsa
da, tañ durıs atıp, jarıq durıs tüsti, qazınalıq sayajaylardıñ baqtarınan, dal-dal tas joldan tuman köterilip, tez tarqadı.
Künniñ osı şığısınan bastap kündizgi sağat üşke deyin Nay
Politehnikalıq jebede boldı, öytkeni kündiz törtinşi qosayaq arbamen
bunıñ baylanısındağı yunker kelip, oğan qarındaşpen jazılğan qağaz
əkep bergen, ondağı nusqau mınaday:
“Politehnikalıq tas joldı küzetu kerek, duşpan töbe körsetken
jağdayda şayqasu şart”.
Bul duşpandı Nay alğaş kündizgi sağat üşte kördi. Sol mezgil-de sol qol
jaqtan bir qiırda əskeri mekemeniñ qar basqan alañı-nan qisapsız köp
saltattılar körindi. Bul kədimgi polkovnik Kozır-Leşko bolatın, ol
polkovnik Toropetstıñ dispozitsiyä-sına səykes jebege enip, sonı boylay
otırıp qalanıñ jüregine ötuge tiis-tin. Bılayınşa, Kozır-Leşko
Politehnikalıq jebege jetkenşe eşqanday qarsılıq körgen joq.
Sondıqtan qalağa şabuıl da jasamay, oğan jeñimpazday jayrañdap,
arqasın keñge salıp kirgen. Öytkeni artta arqa süyeytin öz polkı men
polkovnik Sosnenkonıñ attı gaydamaktar kureni, kök diviziyänıñ eki
polkı, seçe streletsteriniñ polkı jəne altı batareyä ökşelep keledi.
Alañda attılar töbe körsetkende zeñbirek bıtıraları tırnaşa tım
biikten jarılıp qar qılaulatqalı turğan aspan qoynauın küñirentti.
Attı nükteler bir taspağa jinalıp, tas joldıñ uzına boyın basıp alıp,
qara-qurası köbeyip, salıp urıp Nay-Tursqa jetti. Yunkerlerdiñ
tizbeginde bekitpelerdiñ satırı estildi. Nay ısqırğışın suırıp ap,
qulaq jararday ısqırıp, ayğay saldı:
-

Tura attı əskerdi nısanağa alıp,.. dürkirete... at!

Surqay saptıñ tizbesinen uşqın atılıp, yunkerler Kozırdi
alğaşqı dürkin oqpen osıp ötti. Osıdan keyin üş mərte aspannan
Politehnikalıq instituttıñ qabırğasına deyingi aralıqtı qaq ayırıp
oq borattı, oynağan najağaymen qoyındasıp Nay-Turstıñ batalonı
jəne attı. Attılardıñ qara taspası alısta üzilip, bıtırap, tas joldan
ğayıp boldı.
Mine, dəl osı mezette Nayğa birdeñe boldı. Şının aytqanda, jasaqta
birde-bir adam Naydıñ qorıqqanın, üreyli qalpın eşqaşan körgen emes.
Al bul arada yunkerlerge Nay aspannan qaterli birdeñe bayqağanday,
nemese alıstan əldene estigendey bolıp körindi... Bir sözben aytqanda,
Nay qalağa qaytuğa buyrıq berdi. Bir vzvod qaytqandardı bürkemeleu üşin
gürsildi üdetip, jebe jaqtı atqıladı. Olar qalağa kirgende barıp, özderi
keri jügirdi. Osılay olar qulap-sürinip, ulı joldı jañğırıqpen oyatıp,
qaşan jebe tünde özderi bolğan Brest-Litva köşesimen qiılısqanğa deyin
eki şaqırımday jügirdi. Köldeneñ köşeniñ məşpirti bitipti, eş jerde tiri
jan joq.
Osı arada Nay üş yunkerdi bölip ap buyrıq berdi olarğa:
- Jügirip Polevaya men Borşagovskaya köşesine barıp, bizdiñ
bölimderdiñ qayda ekenin, olarğa ne bolğanın biliñder. Eger jük arbaları
men qos doñğalaqtıñ, nemese bəz-bir qozğalıs quralın, bet-betimen
bıtırap şegingenderdi körseñder - ustañdar. Qarsılasqan jağdayda
qarumen qorqıtıñdar, oğan könbese qarudı tikeley qoldanıñdar.
Yunkerler keyin, solğa qaray jügirip, közden ğayıp boldı, al aldan
jasaqqa əldeqanday oq jaudırdı. Olar şatırlardı tarsıldatıp, jiiley
tüsti, tizbekten bir yunker etbetinen quladı, qanı qardı boyap. Odan keyin
ahılap ekinşisi şalqasınan tüsti. Naydıñ tizbegi jayılıp, jebeni
nısanağa alıp, guildete atıp, jer astınan şığa kelgendey duşpannıñ
qatar tüzgen qara noqattarına oq jaudırdı. Jaralanğan yunkerlerdi
köterip, jarasın aq dəkemen tañıp otırdı. Naydıñ beti bülkildep,
alıstağı şepterdi şolu üşin moynın sozıp, bükil denesimen qayta-qayta
burıldı. Onıñ jüzinen jibergen yunkerlerin tıqırşi kütkeni belgili edi.
Aqırı olar da qasqır quğan tağıday alqınıp, pısqırıp, ışqınıp əreñ
jetti-au. Naydıñ işi sumdanıp, tüsi özgerip, tünerip ketti. Birinşi yunker
Nayğa jügirip kelip, alqına:
- Polkovnik mırza, bizdiñ bölimderden eşkim Şulyavkada ğana emes,
jalpı eş jerde joq, - dedi entigin əreñ basıp. - Bizdiñ tılımızda
pulemet atıp jatır, duşpannıñ attı əskeri qazir ğana qalağa kirgendey
bolıp Şulyavkanı basıp anadaydan ötti.
Yunkerdiñ sözin sol zamat Naydıñ qulaq jarğan ısqırığı kömip ketti.
Üş qosayaq arba qaharlı qaruımen Brest-Litva köşesine ata şığıp,
aynala oqtı bir seuip ötip, odan Fonar köşesi arqılı zırlap,
okoptarmen tarttı. Qosayaq arbalarmen eki jaralı, on bes qarulı, deni sau
yunkerler men üş pulemettiñ bərin əketti. Odan artığın ala almadı. Al
Nay-Turs tizbekterge betimen burılıp, kekeştene zirkildep yunkerler
burın-soñdı estimegen oğaş komanda berdi.
Lvov köşesindegi burınğı qazarmanıñ qabırğası jırım-jırım, biraq
ot jaqsı jağılğan ıstıq bölmesinde birinşi jasaqtıñ üşinşi bölimi,
tabanı kürektey jiırma segiz adam zarığıp, zerigip otırğan-dı. Bul
zarığudağı eñ qızığı osı zerikkenderdiñ komandiri kədimgi özimizdiñ
Nikolka Turbin boluı edi. Bölim komandiri ştabs-kapitan Bezrukov pen
onıñ eki kömekşisi praporşikter tañerteñ ştabqa ketip, sodan oralğan
joq. Qalğandarınıñ eñ ülkeni efreytor Nikolka qazarmanı ərli-berli
aralap, keyde telefonğa kelip qarap qoyıp jürgen-di.
Osılay jürgende sağat üş te boldı. Yunkerlerdiñ jüzine zeriguden aqırı
muñ Uyaladı.
Tura sağat üşte dala telefonı şıldıradı.
-

Bul jasaqtıñ üşinşi bölimi me?

-

İə.

-

Telefonğa komandirdi ber.

-

Söylep turğan kim?

-

Ştabtan...

-

Komandir ştabtan qaytqan joq.

-

Söylep turğan kim?

-

Unter-ofitser Turbin.

-

Ülkeni siz be?

-

Dəl solay.

-

Dereu komandañdı şayqasqa şığar.

Söytip, Nikolka jiırma segiz adamdı köşemen alıp tarttı.
Aleksey Vasileviç kündizgi sağat ekige deyin tUyaq serippey uyıqtadı.
Üstine suıq su quyıp jibergendey oyanıp, üstel üstindegi sağatqa qarasa,
on minötsiz eki bolıp qaptı, ərli-berli bölmesinde sendetildi. Dereu
pimasın kiip, qaltaların aqtarıp, birese onısın, birese munısın
umıtıp, aqırı, siriñke, portsigar, oramal siyäqtıların alıp, eki
oqşantayımen braunigin beline baylap, şinelin tığızıraq belbeulendi,
sosın esine birdeñe tüsip özgere qaldı - biraq bul oğan qorqaqtıq,
masqaralıq bolıp körinse de üstel tartpasınan öziniñ azamattıq
dərigerlik töl-qujatın aldı. Onı qolında audarıstırıp turdı da,
özimen ala ketpek boldı, dəl osı kezde Elena şaqırıp qaldı da, onı
üstel üstinde umıtıp ketti.
- Beri qara, Elena, - dedi Turbin beldigin qısa tüsip: jüregi jağımsız
bir sezik sekemnen şanşıp, mınau dağaraday qañırağan ülken pəterde
Elena Anyutamen jalğız qaladı-au degen oy janın azaptadı. Ketpeuge
jəne bolmaydı. Biraq mağan eşteñe bola qoymas dep topşılağan abzal.
Divizion qalanıñ şetinen əri şıqpaydı, al men qauipsizdeu bir jerdi
tabarmın, quday-tağala Nikolkanı da saqtar, bəlkim. Estuimşe bügin
erteñgilik jağday eptep şielenisken siyäqtı, mümkin Petlyuranı toytarıp
türip şığarmız. Jaraydı, qoş, qoş endi...
Qañırap qalğan qonaqjayda Elena jalğız pianinodan Aleksey
kabinetiniñ esigine deyin keldi, ədettegidey jinalmağan bölmede
Valentinnıñ türli tüsti sureti körindi. Onıñ ayağı astında parket
sıqırlaydı. Baqıtsızdığı öñinen bilinip tur.
Öziniñ qisıq köşesi men Vladimir köşesiniñ burışınan Turbin arbakeş
jaldadı. Ol keliskenimen de, murnın tunjıray bir tartıp, bul öñirde
joq soma suradı, odan endi tüspesi körinip tur. Turbin tisin bir
şıqırlatıp şanağa otırdı da murajay jaqqa jöneldi. Ayaz bolsa aqırıp
tur.
Aleksey Vasileviçtiñ köñili meylinşe qobaljulı. Kele jatıp jekelegen
pulemet atısına qulaq türedi, ol öziniñ jarılıs-marılısımen
Politehnikalıq institutı jaqtan vokzal bağıtında şıqqan siyäqtı.
Turbin bunıñ ne bildiretinin oyladı (Bolbotunnıñ kündizgi kelgenin
Turbin uyıqtap jatıp sezbegen), basın şayqap, taban joldarğa qaradı.
Olarda qarbalas, qorqınıştı bolsa da, qozğalıs bar eken.
-

Toqta... t-t-toq... - dedi masañ dauıs.

-

Bul ne degeniñ? - dep suradı aşulı Turbin.

Arbakeştiñ delbeni qattı tartqanı sonday, şalqayıp barıp
Turbinniñ tizesine qulay jazdadı. Qıp-qızıl beti dolırğan bireu
terteden ustap şayqatılıp delbege jarmasıp, sol arqılı otırğışqa
tırmıstı. İlengen qısqa tonınan umajdalğan praporşik pogonı
körinedi. Bir arşın jerden Turbinniñ qolqasın sasığan spirt pen
piyäzdıñ iisi qaptı. Praporşiktiñ qolında vintovka bulğaqtaydı.
- Bu... Bu... Burıl, - dedi qıp-qızıl mas, - jo-jolauşını tüsir... “Jolauşı” degen söz qızılğa külkili körindi me, ol keñk-keñk etti.
- Bunı ne dep bilemiz? - dedi aşulı Turbin. - Kim kele jatqanın körmey
tursıñ ba? Men şaqıru punktine bara jatır-mın. Arbakeşti jayına
qaldır. Al, tart!
- Joq, qozğalma... - dep qorqıta söyledi qızıl, sosın ğana közin
jıpılıqtatıp Turbinniñ pogonın kördi. - Ə, doktor, jaraydı birge... men
de otırayın.
-

Bizdiñ jolımız bir emes... Qozğal!

-

Ke... keşiriñiz...

-

Qozğal deymin!

Arbakeş basın iığına suğıp alıp, delbeni qağıp qalğısı keldi de,
sosın biraq oyınan taydı, burılıp qızılğa ızalana əri üreylene köz
qiığın tastadı. Alayda ol kenet özi qaldı, öytkeni bos arbakeşti közi
şaldı. Bos arbakeş qaramay ketip qalğısı kelip edi, ülgermedi. Qızıl
vintovkasın qos qoldap köterip, ses tanıttı. Arbakeş turğan ornında
qattı da qaldı, al qızıl ıqılıq atıp, sürinip-qabınıp soğan tarttı.
-

Bunı bilgende besjüzge de barmas edim, - dep ızalana burq etti
arbakeş məstegin sauırınan qamşımen şıp etkizip, - jon arqañnan atadı
da ketedi, sosın odan ne alasıñ?
Turbin tunjırap ündemedi.
“Mine sumıray... osındaylar barlıq istiñ berekesin ketirip, masqara etedi”
dep oyladı ol.
Opera teatrınıñ qiılısında qarbalas pen qozğalıs qaynap jatır eken.
Tura tramvay jolınıñ ortasında qara şineli men nauşnigi bar jaurağan
yunker men sur şineldi serigi küzetken pulemet tur qasqayıp. Ötkenketkender taban jolda masa qusap üymelep, oğan əuestene köz tastaydı.
Burıştağı dərihanağa jetip murajay köringen jerden Turbin arbakeşti
jiberdi.
- Qosa tüsu kerek, joğarı mərtebelim, - dep ızalana tabandap turıp
aldı arbakeş, - bilsem bar ğoy, barmas em. Körip tursız ğoy ne bop
jatqanın!
-

Boldı.

-

Balalardı buğan ne üşin kiliktirgen... - degen əyel dausı estildi.

Tek osı arada ğana Turbin murajay mañındağı qarulı tobırdı kördi. Ol
jayqalıp, qalıñdap bara jatqan tərizdi. Şinelderdiñ etegi arasınan
tabanjolda turğan pulemetter buldırap körinedi. Sol sət Peçerskiden bir
pulemet eksimdey toqıldata jöneldi.
Vra... vra... vra... vra... vra... vra... vra... vra...
“Şaması, tükke turğısız birdeñeler bolıp jatır-au”, - dep abırji
oyladı da Turbin jebey basıp, qiılıs arqılı murajayğa bet tüzedi.
“Keşigip qalğanım ba?.. Qanday janjal... Meni qaşıp ketti dep oylaydı
ğoy...”
Praporşikter, yunkerler, kadetter, öte sirek kezdesetin soldattar
murajaydıñ daladay podezinde, Aleksandr gimnaziyä-sına şığatın
büyirdegi qirağan qaqpanıñ mañında qujınap, əbigerge tüsip jügirip jür.
Esiktiñ ülken əynekteri minöt sayın dirildeydi, esiktiñ özi de küñirenedi,
murajaydıñ mañdayşasında altınmen jazılğan “Orıs halqınıñ ağartu
igiligine” degen söz köz tartıp turatın appaq ğimaratına iini tüsip
üreylengen qarulı yunkerler jügirip kirip jatır.
- Qudaya! - dep Turbinniñ dausı eriksiz şığıp ketti. - Olar ketip
qalıptı ğoy.
Zeñbirekter Turbinge ünsiz telmiredi, iesiz dalada qalğan olar
jalğızsırap keşegi ornında tur.
“Eşteñege tüsinsem buyırmasın... Bul ne bildiredi, özi!”
Ne üşin ekenin özi de bilmey alañ arqılı Turbin zeñbirekterge jügirdi.
Olar jaqındağan sayın biiktep Turbinge qaharlana qaradı. Mine,
şetkisi. Turbin onıñ qasına toqtap qattı da qaldı: onıñ qulpı joq qoy.
Şapşañ, jügirip alañdı kesip ötti de köşege şıqtı. Munda tobır tipten
qız-qız qaynaydı, köp dauıs qosılıp birden ayğaylaydı, mıltıq
süñgileri qolda sekirip anadaydan körinedi.
- Kartuzovtı kütu kerek! Məsele sonda! - dep saldı bir tolqığan ündi
dauıs. Bəz-bir praporşik Turbinniñ jolın kesip ötti, al onıñ arqasınan
üzeñgisi salpıldağan sarı ertoqım kördi.
-

Polyak legionına beru kerek.

-

Al ol qayda?

-

Onı saytanıñ bile me?
-

Barlığı murajayğa baradı! Murajayğa.

-

Donğa tartu kerek.

Praporşik kenet toqtay qalıp ertoqımdı tabanjolğa tastay saldı.
- Ketsinşi əri saytannıñ sapalağına. Meyli bəri qurısın, -dep
barqıradı ol, - ay, ştabtağılar!
Bəz-bireuge judırığımen aybat şegip, ol bir jaqqa tura tarttı.
“Apat... Endi tüsindim... Al sumdıq mine osında - zayırı olar jayau ketken.
İə, iə, iə... Sözsiz solay. Şaması Petlyura tutqiıl-dan tarpa bas salğan
boldı. At joq, sondıqtan olar vintovkasın alıp, zeñbirekti tastap jayau
ketken. A, qudayım-ay... Anjuğa qaray qaşu kerek... Mümkin, sodan birdeñe
bilermin... Tipti onda bireu-mireu qalğan da şığar?”
Turbin aynala əbigerdiñ arasınan atıp şığıp, qaytıp eşteñege de nazar
audarmay, keri opera teatrına qaray jügirdi. Jeldiñ qurğaq ekpini teatrdı
orağan asfalt soqpaqtarmen zır-ğıp, teatr qabırğasındağı jartılay
jırtılğan jarnamalardı jelpildetti. Qara terezeli büyirdegi podezdiñ
tusına ilingen ol jarnama “Karmendiki” bolatın. Karmendiki.
Mine Anjudıñ dükeni. Terezelerde zeñbirek te, altın pogondar da joq.
Terezelerden dirildep teñselgen ottay qaltıldağan jarıq közge
şalınadı. Ört pe? Turbinniñ qolında esik sıñğırlağanmen aşılmaydı.
Turbin onı mazasızdana qaqtı, tağı da qaqtı. Surğılt sulba esik
terezesinen jılt etip, aştı da, Turbin dükenge kirdi. Turbin abdırap
beytanıs pendege tesile qaradı. Onıñ üstinde studentterdiñ qara şineli,
basındağı ədettegi adamdar kietin qara küye tüsken qulaqşın töbesinde
tur. Jüzi sumdıq tanıs, biraq birdeñemen keskinsizdendirip büldirgen
siyäqtı. Peş bəz-bir qağazdardıñ parağın jalmap, gürildep janıp jatır.
Eden şaşılğan qağazdan körinbeydi. Əlgi adam Turbindi kirgizgenmen
eşteñe de aytpay, taban auzında peşke umtılıp, aldına barıp jüresinen
otıra qaldı da, qızıl jalqın onıñ jüzinde oynadı.
“Malışev pa? İə, polkovnik Malışev”, - dep Turbin tanıdı.
Polkovniktiñ murtı joq eken, tep-tegis qıp qırğan kökşil ornı ğana
qalıptı.
Malışev qulaşın keñ sermep, edendegi qağazdardı quşaqtap aldı da
peşke tıqtı.
“Aga...a”
-

Bul ne? Bitkeni me? - dep bayau suradı Turbin.

- Bitkeni, - dep qısqa jauap qayırğan polkovnik atıp turıp, üsteline
umtılıp, onı közimen muqiyät şolıp, birneşe mərte tartpalardı
tarsıldatıp, olardı suırıp, salıp, qayta alıp, şapşañ eñkeydi de,
qağazdardıñ soñğı budasın əkep peşke tıqtı. Sodan keyin ğana ol
Turbinge burılıp jay ğana mısqıldap:
Soğısıp kördik, endi jetedi! - dedi. Sosın qoynına qolın salıp
əmiyänın aldı da, ondağı qujattarın tekserdi. Arasınan bir qağazdı alıp
törtke bölip peşke tastadı. Sol mezette Turbin oğan qadala qaradı.
Polkovnik Malışev dəl qazir eşkimge de uqsamaytın edi. Turbinniñ
aldında nedəuir tolıq student, qızğılt erni isingen əuesqoy akter ğana
turdı.
- Doktorsız ba? Sizdiki ne? - dep Malışev mazasızdanıp Turbinniñ
iığın nusqadı. - Tezirek sıpırıñız. Siz ne istep jürsiz? Qaydan
keldiñiz? Nemene, eşteñe bilmeysiz be?
-

Men keşigip qaldım, polkovnik, - dedi Turbin.

Malışev köñildene jımidı. Sosın izinşe jüzinen külki ğayıp
boldı, ol kinəli sezinip, mazasızdana basın şayqap til qattı:
- Ay, seni-ay, qudayım-au, sizdi Uyatqa qaldırğan mına men. Sizge dəl osı
sağattı belgiledim ğoy... Şaması, kündiz üyden şıqpağan boluıñız kerek.
Qazir ol turalı aytudıñ qajeti joq. Bir sözben aytqanda, tezirek pogondı
sıpırıñız da qaşıñız, jasırını-ñızşı.
-

Ne bop qaldı? Məsele nede özi, quday aqına aytıñızşı.

- Məsele deysiz be? - dep mısqılday qayta suradı Malışev. - Məsele
mınada: Petlyura qalağa kirdi. Qazir Peçerskide, tipti Kreşatnikke kelip
qalmasa. Qala alındı - Malışev kenet tisin qayrap, közin alaqtattı,
sosın kütpegen jerde əuesqoy akter emes, burınğı Malışevtiñ özi bolıp
söz bastadı - Ştabtar bizdi satıp ketti. Əli tañerteñ ğana tarau kerek edi.
Men əyteuir bir jaqsı adamdardıñ arqasında bərin tünde-aq bilip
alğanmın, sonıñ arqasında diviziondı tünde taratıp ülgerdim. Doktor,
oylanıp jatatın uaqıt joq, pogondı sıpırıñız.
-

...al onda, murajayda, murajayda şe... Malışev tünerip ketti.

- Qatısı joq onıñ, - dep ızalana jauap qattı ol, - qatısı joq! Endi
qaytıp mağan eşteñeniñ qatısı joq. Men əlginde ğana sonda bolıp ayğay
sap eskerttim, tarauların ötindim. Odan artıq ne istey alamın.
Özimdeginiñ barlığın qutqardım. Qırğınğa jibergenim joq. Masqara
boluğa jumsağanım joq! - Malışev kenet şıdamsızdanıp ayğaylay
bastadı, şaması işine sıyma-ğannıñ bərin endi bükpey aqtara salğısı
kelgen sıñayı bar. -Ay, generaldar ma! - Ol judırığın tüyip bəz-bireuge
aybat şekti. Jüzi küreñitip ketti.
Malışev bir silkinip, birden tındı.
- Al endi, doktor, tartıñız! Qoş bolıñız! Qaşıñız! Tek köşege
şıqpay, mına jerden jasırın esikten şığıp, aulalatıp jügiriñiz. Ol
əzir aşıq. Tezirek!
Malışev esi şığıp turğan Turbinniñ qolın qıstı da, kilt burılıp,
qorşaudıñ sırtındağı qarañğı üñgirge jıp berip kirip ketti. Düken işi
birden qulaqqa urğan tanaday boldı. Köşede pulemet te tındı.
Turbin jalğız qaldı. Peşte qağazdar janıp jatır. Ol Malışevtiñ
ayğayına qaramastan, esikke əreñ basıp keldi. Ilgişti sipap jürip japtı
da, ilgegin saldı, sosın peşke oraldı. Ayğayğa qaramastan Turbin
asıqpay sılbır qimıldadı, ayağı bəseñ, oyı qasañ. Qaltıldağan ot
qağazdı jalmap bolıp, peştiñ jalındap turğan qabırğası jay ğana
qızarıp, düken birden küñgirt tarttı. Surqay köleñkemen söreler
qabırğalarğa jabıstı. Turbin olardı közben bayau şolıp ötip, madam
Anju əli künge deyin iisi əlsiz bolsa da jupar sasidı ğoy, dep oyladı.
Turbinniñ oy-pikiri jüyesiz bir tüyinge oşarılıp, biraz uaqıt mağınasız
meñireyip, murtın qırıp tastağan polkovnik ketken jaqqa telmirdi.
Sosın tınıştıqta oyın birtindep suırtpaqtay bastadı. Odan əueli eñ
bastı ayqın, ayşıqtı qiqım - Petlyura şıqtı. Peturra, Peturra, - dep
əlsiz ğana qaytaladı. Turbin, sosın kimge külgenin özi de bilmey mırs etti.
Aralıq qabırğada turğan aynanıñ aldına keldi, beti şañ-tozañnan
körinbeydi.
Qağaz janıp bitti, ottıñ soñğı tili keleke etkendey jılt etip edenge kep
tüsti de, birden öşti. Düken işi qarañğılandı.
- Petlyura degenimiz turpayılıq, tağılıq... Şın məninde bul qurıp
bitken el, - dep miñgirledi Turbin qarañğı düken işinde, sosın ile esin
jinap aldı. - Men neğıp otırmın qiyälilanıp? Munda basa-köktep kirip
keluleri mümkin ğoy?
Osı arada ol keter aldındağı Malışev qusap sendetilip jürdi de
pogondarın sıpıra bastadı. Jipteri sögilip, qolına kömes-kilene
bastağan eki kümis pogon tüsti, köylek pen şinelde olardıñ öñbegen ornı
qaldı. Turbin pogondarğa qarap, audarıstırıp otırdı da eskertkiş
retinde qaltasına suqtı, sosın munıñ qauipti ekenin oylap, otqa jağıp
jiberuge bel budı. Örtelgen materialda kemdik joq edi, Malışev külli
qujattardı otqa jaqtı. Bul da edennen bir buda jibek matanı jinap ap
pogon-darmen birge peşke tıqtı da ot qoydı, söytip madam Anjudıñ üyi
qayta jandandı. Jalında kümis jolaqtar buratılıp, köbiktey kebip,
qoñırqay tartıp büristi de qaldı...
Turbinniñ basında esikti qaytpek kerek degen asa məndi məsele tudı.
Ilgeşegimen qaldıru kerek pe, əlde aşıq qaldıru kerek pe? Kenet
eriktilerden özi siyäqtı qalıp qoyğan bireu jasırınar jer tappay jügirip
kelse şe! Turbin ilgişti ağıttı. Sosın tölqujat degen oy basın qatırdı.
Ol bir qaltasın qaradı, ekinşisin aqtardı - joq. Janında joq bop
şıqtı. Üyde umıt qaldırsa kerek, janjal degeniñ osı. Kenet olarğa tap
bolsañ? Üstiñdegiñ - sur şinel! Kimsiñ dep suraydı ğoy. Doktormın
deseñ, kəne, dəlelde onı! Ah, osı umıtşaqtıq saytan-ay!
“Tezirek!” dep sıbırladı iştey bir dauıs.
Turbin endi oylanıp bas auırtpay Malışev ketken jolmen dükenniñ
tükpirine qoydı da ketti, kişkentay esik arqılı qarañğı dəlizge, odan
jasırın esikpen aulağa şıqtı.

11
Telefondağı dauısqa bağınıp unter-ofitser Turbin Nikolay jiırma
segiz adam yunkerlerdi külli qalanı köktey ötip, aytılğan bağıtpen alıp
jürdi. Bul bağıt Turbindi yunkerlerimen müldem tiri jan joq köşe
qiılısına alıp keldi. Eşqanday tirlik nışanı joq, onıñ esesine
sartıl-gürsil jetip artıladı. Aynala - aspanda da, şatırlarda da,
qabırğalarda da kürkiregen pulemet.
Teginde duşpan osında boluı kerek, öytkeni bul telefondağı dauıs
nusqağan aqırğı, aqtıq punkt. Alayda eşqanday duşpan əzir közge tüsken
joq, Nikolay az-kem abırjıp qaldı - odan əri ne isteu kerek dep.
Yunkerleri eptep bozarıñqı, biraq barlığı da öz komandiri siyäqtı öjet,
qarlı köşede barlığı tizbek qurıp jata-jata qalıstı, al pulemetşi
İvaşin tabanjoldıñ jieginde pulemetiniñ qasında jüresinen otıra
ketti. Yunkerler jerden basın səl köterip, odan əri ne boların kütip
saqtana qiırğa köz tastadı.
Olardıñ basşısı məndi oylarğa şım batıp, tipti jüdep, bozarıp ketti.
Jolbasşını eñ aldımen qiılısta bağanağı dauıs dəptetkennen
eşteñeniñ de bolmauı qayran qaldırdı. Osı qiılısta Nikolka jasaqtıñ
üşinşi tobın ornınan basıp, solardı “nığaytuı” kerek bolatın.
Eşqanday jasaq bolmay şıqtı. Özderi tügili, izderi de joq.
Ekinşiden, Nikolkanı əskeri pulemetterdiñ bıtırı aldan ğana emes,
soldan da, tipti keyde arttan da şığıp qalatını tañdan-dırdı.
Üşinşiden, ol üreylenuden qorıqtı, sondıqtan özin “Qorqınıştı emes
pe?” - “Joq qorqınıştı emes” degen sözdermen tekserip sınap otırdı.
Nikolka öziniñ öjet, batıl ekenine köz jetkizgen sayın bozara tüsti.
Maqtanış sezim tipti onı öltirse, muzıkamen qasterlep jerleydi degenge
deyin audı. Ol op-oñay: köşemen oqalı tabıt jüzip baradı delik,
tabıttağı urısta opat bolğan unter-ofitser Turbin, balğın balauız jüzdi
jastıñ qırşınınan qiıluı obal-aq, ökiniştisi qazir kreş berilmeydi
ğoy, əytpese keudesinde georgiy lentalı kreş jatar edi ğoy. Qaqpanıñ
aldındağı qatın-qalaş bir-birinen “Kimdi jerleuge apara jatır?” dep
suraydı ğoy. “Unter-ofitser Turbindi” dep jauap beredi. - “Ah, qanday
sulu jigit...” dep kürsinedi bireuleri. Əne muzıka bar ğoy, bilseñizder
urısta ölu qasterli. Tek qana azapqa tüspeseñ bolğanı. Muzıka men
marapat lentası jönindegi qiyäl telefon dausına baqpay, köringisi
kelmegen duşpandı kütu sətine qayta ər berdi.
- Osı arada tosatın bolamız, - dedi Nikolka yunkerlerge dausın
senimdirek şığaruğa tırısıp, alayda ol onşa senimdi estilgen joq,
öytkeni aynaladağınıñ bəri oylağanday emes, tükke turğısız birdeñeler
edi. Jasağı qayda? Duşpan qayda? Qızıq, olar tılda atqılap jatqan joq
pa?
Jolbasşı öz jerimen kütkenine de jetti. Qiılıstan Brest-Litva
jebesine tüsiretin köldeneñ, köşede kütpegen jerde atıs üdep, şolaq
köşe jantalasa jügirgen sur kiimdilerge toldı da ketti. Olar tura
Nikolkanıñ yunkerlerine qaray januşırıp keledi, vintovkaları
sorayıp, jan-jaqqa bulğañdaydı.
“Aynalıp soqtı ma?” - degen oy Nikolkanıñ basında sumañ ete qaldı, ol
alasurıp qanday buyrıq bererin bilmey dal boldı. Alayda endi bir sətte
ol keybir jügirgenderdiñ iığınan altın daqtı közi şalıp, bulardıñ
özderi ekenin tüsindi.
Qattı jügirip tanauratqan uzın boylı, auır salmaqtı konstantinov
yunkerleri kenet toqtay qalıp, bir tizerlep otıra ketip, kelgen jağına
şolaq köşeni boylay eki dürkin oq jaudırdı. Sosın atıp turıp,
vintovkaların laqtıra tastap qiılıs arqılı Nikolkanıñ jasağın
janay ötip tura qaştı. Jolay pogondarın julıp, oqqapşıqtarı men
belbeulerin taptaurın qarğa laqtırıp ketti. Boyşañ, aq sur, deneli yunker
Nikolkamen qatarlasa berip, onıñ jasağına basın burıp alqına, qattı
ayqay saldı:
- Qaşıñdar, bizben birge qaşıñdar! Mümkindiginşe özderiñdi
saqtañdar.
“Olar ne istep baradı, özi?” - dep oyladı sileyip turıp Nikolka.
Jiırma şaqtı adamı bar konstantinovtıqtar qiılıstan qarusız ata
şığıp, köldeneñ fonar şolaq köşesinde jan-jaqqa şaşırap, bir bölegi
alğaş köringen ülken qaqpağa qoyıp ketti. Temir esikter sumdıq
tarsıldap, nəl tabandar düñk-düñk etti. Kelesi top tağı bir qaqpağa kirdi.
Beseui ğana qalıp edi, olar da januşıra jügirip, tura fonar köşesimen
zımıray otırıp, köz uşında ğayıp boldı.
Nikolkanıñ tizbektegi yunkerleri abırjıp köterile bastadı. Nikolkanıñ
esi şığıp ketti, alayda sol sətte-aq özin-özi bilep: “mine batır bolatın
mezet osı”, - dep oylap şırıldağan dausımen ayğay saldı:
-

Turuğa əreket etpeñder! Əmirge qulaq asu kerek!

Aqırı qiılısqa qaşqandardıñ aqırğısı şıqtı, onıñ iığında öñe
bastağan altın pogonı bar eken. Nikolka qırağı közin qadap, onıñ birinşi
jasaqtıñ ekinşi bölimşesiniñ komandiri polkovnik Nay-Turs ekenin
birden tanıdı.
- Polkovnik mırza! - dep sasqalaqtay, sonımen qatar quana ayqaylap,
oğan qarsı umtıldı Nikolka. - Yunkerleriñiz üreylenip qaşıp baradı.
Tap osı arada ğalamat gəp boldı. Nay-Turs frantsuz jayau əskerleri siyäqtı
şineliniñ etegin eki büyirine beldikpen türip ap taptalğan köşe
qiılısına jügirip şıqtı. Umajdalğan furaşkesi jelkesinde jür, onı
ieginiñ astındağı belbeuşe ğana ustap qalğan. Nay-Turstıñ oñ qolında
tapanşa, aşıq qalğan kobura onıñ jambasın soğıp jür. Köpten
qırınbağan onıñ tügi tikireygen beti sustı, közi murnınıñ uşına
qayşılanıp tur, endi jaqınnan onıñ iığındağı gusar iregi ayqın
körinedi. Nay-Turs bir-aq qarğıp Nikolkağa taqap keldi de, bos sol qolın
siltep onıñ əueli sol jaq, sosın oñ jaq pogonın julıp aldı. Şiratılğan mıqtı jipter bırt-bırt üzildi, jəne oñ jaq pogon şineldiñ
matasımen birge julındı. Şeñgelinde şır aynalğan Nikolka NayTurstıñ qolı keremet mıqtı ekenine köz jetkizdi. Nikolka onıñ bir
siltegeninde jumsaq birdeñege otıra ketip edi, onısı astınan ökirip atıp
turdı, bul pulemetşi İvaşin bolıp şıqtı. Sodan soñ aynala añ-tañ
bolğan yunkerlerdiñ jüzi jadı-rap, barlıq jospardıñ külli kökke uştı.
Sol sət Nikolkanıñ jındanıp ketpegeniniñ jalğız-aq sebebi polkovnik
Nay-Turstıñ öktem qimılı edi. Polkovnik berekesi ketken vzvodqa
betimen burılıp buyrıqtı ədetten tıs, burın onşa bayqalmağan
kekeştenui köp ünmen ıñırana berdi:
- Yunkerler! Tıñdañdar meniñ buyrığımdı: pogondarıñdı,
kokardalarıñdı sıpırıñdar, oqqaltalarıñ men qarularıñdı tastañdar.
Fonar köşesimen japsarlas aulalar arqılı Razezd köşesine tüsip
etekke tartıñdar! Etekke! Jol-jönekey qujat-tarıñdı jırtıp, boy
tasalañdar, tarañdar, joldağınıñ barlı-ğın özderiñmen erte ketiñder.
Sosın tapanşasın siltep, Nay-Turs attı əsker kerneyi siyäqtı
sañqıldadı:
- Fonar boyımen! Tek qana Fonar boyımen tartıñdar! Üydi-üyleriñe
tarap, özderiñdi aman saqtañdar! Ürıs bitti! Jöneliñder! Jügiriñder!
Birneşe sekönt boyı vzvod özine-özi kele almadı. Sosın yunker-ler appaq
şölmektey bop bozarıp ketti. İvaşin Nikolkanıñ köz aldında pogonın
sıpırdı, oqşantaylar qarğa laqtırıldı, vintovkalar tabanjoldıñ
muzında sırğanap bara jattı. Endi jartı minöt ötkende köşe
qiılısında patron salğan sömkeler, beldikter, əlde bireudiñ tüte-tütesi
şıqqan furaşkesi şaşılıp qaldı. Fonar köşesin boylap, Razezd
köşesine uştasatın aulalarğa kirip yunkerler bet-betine ıdıradı.
Nay-Turs bir siltep tapanşasın qabına saldı, tabanjoldağı pulemetke
jügirip kep, bügilip jüresinen otıra qap, onıñ tumsı-ğın özi jügirip
kelgen jaqqa burıp, lentasın tüzedi. Nikolkağa sol otırğan qalpında
burılıp qutırına ayğay saldı:
-

Qulağıñ kereñ bolğan ba? Qaş!

Nikolkanıñ işi-bauırında birtürli masañ küy köterilip, zamat auzı
qurğap qaldı.
- Ketkim kelmeydi, polkovnik mırza, - dep biyäzı ünmen jauap qatqan ol
jüresinen otıra qalıp lentanı qos qoldap ustap pulemetke sabaqtadı.
Nay-Turs jasağınıñ qaldığı qaşıp kelgen jaqtan anadayda tutqiıldan
birneşe attı qara şapqılap şığa keldi. Qarañğıda astındağı attarı
oyqastap, bilep kele jatqanday körinedi, qoldarında jüzi jalt-jult
etken qılış. Nay-Turs tutqanı qozğap qalıp edi, pulemet “ar-ra-paa” dep gürs etti de tındı, sosın qayta gürsildep, uzaq kürkiredi. Üylerdiñ
barlıq şatır-ları oñnan da, soldan da şatırlay teñseldi. Attılı
qaralarğa tağı da birneşeui kelip qosıldı, alayda bireuin sosın ürikken
atı ala qaşıp bir üydiñ terezesine aparıp soqtı, ekinşi at arındap,
aspanğa şapşığanda boyı üydiñ ekinşi qabatına jetti, birneşe salt attı
jalpı ğayıp boldı. Sosın qalğan attılar da jer jutqanday iz-tüssiz
joyıldı.
Nay-Turs qolın jayıp, judırığımen aspanğa aybat şekti, közi
jaltıldap ayğay saldı:
-

Jigitterge obal boldı! Jigitter! Ştab sayqaldarı-ay! Arampezder!
Tağı da Nikolkağa burılıp attı əsker kerneyiniñ jiñişke dausına uqsas
ünmen sañq etti.
-

Qaş deymin, aqımaq bala! Qaş deymin janıñ barında!

Ol nazarın artqı jaqqa audarıp yunkerlerdiñ qarasın öşirgenine köz
jetkizdi, sosın janarın qiırğa, Brest-Litva jebesimen qaptaldas köşege
qadap ızalana ışqınıp dauıstap jiberdi:
-

Ah, saytan-ay!!

Nikolka odan keyin burılıp alısta, əli alısta Kadet köşe-sinde solğan,
qar basqan bulvarda qarauıtqan saptar payda bolıp, jabısıp jerge jata
bastağanın kördi. Sosın Nay-Turs pen Nikolkanıñ töbesindegi, Fonar
köşesiniñ burışındağı: “Tis dərigeri Verta Yakovlevna Prints-Metall”
degen jazuı bar jarnama sınıp, əynekteri qaqpanıñ sırtına qaray
şaşıldı. Nikolka tabanjoldan sılaq kesekterin kördi. Olar şorşıp,
sekirip jatır. Anau alıstağı saptar men mınau sılaq kesekterin qalay
tüsinuge boladı degendey, Nikolka polkovnik Nay-Tursqa surana qaradı.
Polkovnik Nay-Turstıñ da olarğa közqarası birtürli oğaş edi. Ol bir
ayağımen sekirip, ekinşi ayağın siltep vals bilegendey döñgelenip, tisin
qayrap, baldağıday orınsız jımidı. Sosın polkovnik Nay-Turs
Nikolkanıñ ayağınıñ astına qisaya ketkendey boldı. Nikolkanıñ miın
qara tuman qaptap, tumşalap alğan tərizdi, ol jüresinen otıra qalıp,
kütpegen jerde işi alau-jalau bolıp, köz jasınsız kemseñdep,
polkovnikti iığınan tartıp turğızuğa tırıstı. Sol sət ol polkovniktiñ
sol jaq jeñinen qan ağa bastağanın, közi aspanğa qarap baqşiıp qalğanın
kördi.
-

Polkovnik mırza, polkovnik...

- Unter-tser, - dedi əreñ söylep Nay-Turs, sol sət qan onıñ auzınan da
ketip, iegin judı, üni tamşılay şığıp, ər söz sayın əlsirey berdi, batırlıqtı qoy, saytanıña kerek pe... Men ölip baramın... Kişi
Provalnaya...
Qaytıp ol eşteñe bayandağısı kelmedi. Astıñğı jaq süyegi qozğala
bastadı. Tura üş ret selkildep, qaqalğanday boldı da, sosın müldem
tındı. Polkovnik un salğan ülken qaptay ap-auır bop ketti.
“Osılay öle me özi?” - dep oylandı Nikolka. - Joq, bulay boluı mümkin
emes. Əlginde ğana tiri edi ğoy. Körip turğanıñday, urısta ölu qaterli
emes. Mağan, nege ekeni belgisiz, oq timeydi...”.
Töbeden ekinşi mərte “Tis...dəriger” - degen jarnamanıñ qaldığı
şayqatılıp, əynekteri jarıldı. “Bəlkim, ol jay ğana talıp jatqan
şığar?” - dep sasqanda əntek oylağan Nikolka polkovnikti tartqıladı.
Biraq onı köterudiñ eşqanday mümkindigi joq edi. “Qorqınıştı emes pe?
- dep oyladı Nikolka, sosın keremet qorqınıştı ekenin sezindi.
“Nelikten? Neden bul?” -dep oyladı da Nikolka tabanda üreydiñ qayğı
men jalğızdıqtan tuğanın tüsindi, eger qazir polkovnik Nay-Turs ayağınan
tik tursa bul qayğı bolmas edi, demek qorqınış ta köñilge Uyalamas edi.
Alayda polkovnik Nay-Turs qimılsız jatır, endi ol buyrıq bere
almaydı, jeñinde qannan nedəuir şalşıq payda bolğanına da köñil
audarmaydı, qabırğadan əlsin-əli qulap jerde üzilip jatqan sılaqpen de
isi joq. Nikolkanı müldem jalğız qalğan soñ da ürey bilep aldı.
Büyirden şauıp ötip jatqan salt attılar da joq endi, biraq barlığı
Nikolkağa qarsı siyäqtı, öytkeni ol jalğız, japadan-jalğız qaldı ğoy.
Sol jalğızdığı da qudı Nikolkanı qiılıstan. Ol sol qolımen ğana
qarmanıp bauırımen jıljıp keledi, al oñ qolına Nay-Turstıñ
tapanşasın qısıp ustap alğan. Eñ ülken ürey endi burışqa eki qadam
qalğanda tuadı. Mine qazir ayağına oq tise, jılji da almay qaladı, sonda
petlyuraşılar tapap ötip, qılışpen bir-aq şabadı. Jatqanıñda şauıp
jiberse, odan qorqınıştı ne bar... Tapanşada 1 oq bolsa men de atamın
ğoy... Mine, nebarı birjarım qadam qaldı... Sozılu, umtılu kerek, bir...
mine Nikolka qabırğanıñ sırtında, Fonar köşesine şıqtı.
“Ğalamat, oq timegeni sumdıq ğalamat. Budan artıq ğajayıp bola ma! Bul
endi quday-tağalanıñ öz ğalamatı, - dep oyladı Nikolka turıp jatıp, mine, bul ğajayıp. Ğajayıptı endi özim kördim. Al qazir Elena ne boldı
eken? Aleksey qayda? Pogondı julıp tastau apat bolğanınıñ belgisi
ekeni ayqın”.
Moynı qarğa malınıp Nikolka atıp turdı da, tapanşanı şineliniñ
qaltasına salıp, şolaq köşemen qustay uştı. Oñ qol jaqtan alğaşqı
qaqpa körindi üñireyip. Nikolka sıqırlağan kişkene qaqpadan zıp berip
qaydağı bir qulazığan aulağa jügirip şıqtı, onda eki saray tur eken, oñ
jaqtağısı qızıl kirpişten qalanğan da, sol jaqtağısı jay ğana
tekşelep otın qoyatın lapas. Əri ötetin jol osı ekeuiniñ arasında bolu
kerek dep oylağan ol tayğanaqtap soğan qoyıp ketip edi, tulıp kigen kisige
tap boldı. Jiren saqaldınıñ sıqiğan közinen öşpendilik uşqındaydı.
Señseñ börikti puşıq murın nağız Neronnıñ özi. Ol bir ermek oyın
tapqanday Nikolkanı sol qolımen qapsıra quşaqtap alıp, oñ qolımen
onıñ sol qolın artına qayırıp jatır. Nikolkanıñ bir sət sasıp esi
şığıp ketti. “Qudaya! Ol mağan tarpa bas saldı, demek jek köredi!...
Petlyuraşı şığar...”
- Ah, sen oñbağan! - dep qırılday qışqırdı jiren saqal. -Qayda
barasıñ? Toqta! - Sosın kenet baybalap qoya berdi: Usta, usta! Yunkerlerdi
usta! Pogondarın julıp tastaptı. Jeksu-rındar, sumıraydıñ
sumpayıları, tanımasın dep oylağan ğoy, ustañdar!
Nikolkanı basınan qara baqayına deyin jın buğanday boldı. Ol kilt
tömen otıra qaldı, şineliniñ artı sögilip ketkenin birden sezdi,
tabiğatınan tıs küşpen jalt burılıp jirenniñ qolınan sıtılıp
şıqtı. Bir sət onıñ özin köre almay qaldı, baqsa sırtına şığıp ketipti,
sosın burılıp qap, onı qayta kördi. Jiren saqalda eşqanday qaru joq
eken, ol əskeri emes, aula sıpıruşı bolıp şıqtı. Nikolkanıñ aşuı
basıla qap, közindegi qızıl perde ısırılıp, tötenşe senimmen almastı.
Jel men ayaz Nikolkanıñ ıstıq auzına qatarlasa lap qoydı, öytkeni ol
bölti-rikşe tisin saqıldatıp aqsiıp tur edi. Nikolka: “Tek patronı bolsa
sur jılandı jayratıp salayın”, - degen oymen qolın tapanşamen
qaltasınan suırdı. Onıñ dausınıñ jat əri üreyli bolğanı sonday, ol öz
ünin özi tanımay qaldı.
-

Atıp öltirem, surjılan! - dep qırıldadı Nikolka sausa-ğımen
tapanşanıñ şürippesin izdep, sosın ile qalay atatının umıtıp qalğanın
sezdi. Jiren-sarı aulaşı Nikolkanıñ qarulı ekenin körip zəresi uşıp,
asıp-sasıp tizerlep otıra qaldı, tañğajayıp bir küşpen tabanda
Neronnan jılanğa aynalıp şığa keldi.
-

A, joğarı mərtebelim! Jo-jo... sizdiñ...

Jalınğanına qaramastan Nikolka atıp ta tastaytın edi, biraq tapanşa
ırqına könbedi. “Mına qırsıqtı qaraşı, oğın alıp tastalıptı!” degen oy Nikolkanıñ basında quyınday uytqıdı. Mınau jez saqaldıñ
aranday auzın jabu üşin ne isterin bilmey, töbelesqoy qoraz qusap,
aulaşınıñ üstine mine tüsip, atılıp ketse özin mert qılatınına qaramay,
tapanşanıñ tutqasımen onı auızdan perip jiberdi. Sonımen Nikolkanıñ
ıza-kegi izim-qayım boldı. Aulaşı da ayağınan atıp turıp, Nikolka kirgen
kişi qaqpadan tura qaştı. Aulaşınıñ zəresi zər tübine ketip, ökiruge de,
baqıruğa da şaması kelmedi, sürinip-qabınıp, tayğa-naqtap artına bir
qarağanda saqalınıñ jartısı qızıl siyäqta-nıp körindi.
Sosın ol da qarasın batırdı. Nikolka saraydıñ janımen tömen qaray
tarttı, al Razezd qaqpasına kelgende qattı ökindi. Ərine, keşigip qaptı.
Tuzaqqa özi kep tüskeni me!? Qudaya, neğıp atpay jatır? Som burandama
men qulıptı ol bosqa tartqıladı.
Nay-Turstıñ yunkerleri ötisimen jiren saqal aulaşı razezd qaqpasın
bekitip alıptı, endi Nikolkanıñ aldında ötkel bermes böget, ustaytın
tuldırı joq tas jabıq temir qabırğa tur. Nikolka burılıp, meylinşe
alasarıp ketken bulttı aspanğa qaradı, kenet közine aralıq qabırğadağı
jeñil qara basqış tüsti, ol tört qabattı üydiñ şatırına deyin jetedi
eken. “Osığan şıqsam ba eken?” dep oyladı ol, sol sətte oğan tülen
türtkendey bir alaşabır körinis elestedi: Nat Pikkerton, üstinde sarı
beşpet, betinde qızıl maskası, osınday basqışpen şığıp bara jatır.
“Ey, Nat Pikkerton, Amerika... mine, men örmelep şığamın ba, aulaşı
körse, zamat petlyuraşılardı şaqıradı. Ol Neronnan şığadı, satıp
keteri haq... Men onıñ tisin sındırdım emes pe... Onı keşirmeydi ğoy!”
Tura solay bop şıqtı. Fonar köşesine şığatın qaqpanıñ astınan
Nikolka aulaşınıñ bireudi baybalamdap şaqırğan: “Mında, mında kel!”
degen dausın estidi. Ile at dübiri şıqtı. Nikolka Petlyuranıñ attı əskeri
osı qanattan qalağa kirgenin tüsindi. Qazir ol Fonar şolaq köşesinde
jür. Nay-Turstıñ Fonar köşesi jaqqa qaytıp oralma degeni osı eken
ğoy.
Munıñ bərin ol körşi üydiñ qabırğasınıñ tübinde sarayğa qatarlastıra
üyilgen otın tekşeleriniñ üstinde topşıladı, biraq bul arağa kep
qalğanı esinde joq. Muz qatqan bölender ayaq astında sırğıp, Nikolka
şalqalaqtap barıp qulap ketti, şalba-rın jırtıp aldı, əyteuir
tırmısıp qabırğağa jetti, sonda ğana saraydıñ naqpa-naq əlginde özi
qaşıp şıqqanday ekenin bayqadı. Uqsastığı sonday, qalıñ tondı jiren
Neron şığa kele me dep kütti. Əyteuir eşkim köringen joq. Işi-bauırı
tömen tartıp, beli üzilip, Nikolka jerge otıra qaldı, sol sət qolında
oynatıp jürgen tapanşası gürs etip atılıp ketti. Nikolka tañ-tamaşa
boldı, sosın ğana onıñ saqtandırğışı burın jabıq bolğanın, əlginde
sekirip jürip qozğap alğanın uqtı. Basuına atuınıñ döp kelgenin
körmeysiñ be.
Saytan-ay, munda da Razezd köşesine şığatın qaqpa jabıq. Demek, tağı
da qabırğağa örmeleu kerek boldı ğoy. Biraq bir ətte-gen-ayı
jañağındağıday üygen otın joq. Nikolka saqtanğışın jauıp,
tapanşanı qaltasına saldı. Sosın sınğan kirpişterdiñ üyindisine
şığıp, odan masa qusap tik qabırğağa örmeledi, tırısıp tırbanıp,
ayağınıñ uşın beybit jağdayda teñge de kirmeytin tesikterge saluğa tura
keldi. Baqayınıñ tırnağı sınıp qanap qaldı, qabırğağa tırnattı. Oğan
qarnımen jabısıp turıp, artta birinşi auladan Neronnıñ qulaq
tundırar ısqırığın estidi, al mınau üşinşi aulada qarañğı terezeden,
ekinşi qabattağı bir əyeldiñ üreyden buzılıp ketken öñi körindi de joq
boldı. Ekinşi qabattan ol sətti quladı, tura kürtiktiñ üstine tüsti,
degenmen onıñ moynı qayırılıp, basında birdeñe jarılğanday boldı.
Bası dıñıldap, qulağı şuıldap, közinen ot jarq etti. Nikolka tura
qaqpağa umtıldı.
Mına qırsıqtı qara! Ol da jabıq, tübi tüskir! Əyteuir qaqpası örnekti
tortemir eken. Nikolka ört söndiruşi siyäqtı soğan örmelep asıp tüsti de
tura Razezd köşesine şıqtı. Körmeysiñ be, ol qañırap qalğan, bir jan
joq.
“Şirek minöt alqınımdı basayın, əytpese jüregim jarılıp ketip
jürer”, - dep oylağan Nikolka auanı qarbıta juttı. “İə... qujattar bar
eken ğoy...” Nikolka jeydesiniñ qaltasınan may-lanğan kuəlikterdiñ bir
budasın aldı da, jırtıp-jırtıp laqtırıp jiberdi, olar japalaqtağan
qarğa uqsap uştı. Artta əlgi köşe qiılısı jağınan, Nay-Turstı
qaldırıp ketken tustan pulemet gürsildedi, oğan Nikolkanıñ aldıñğı
jağınan pulemetter men zeñbirek zirkili jauap qattı. Qalanı basıp
alğanı ğoy. Qalada urıs. Alap apat. Nikolka entigin basa almay, üstibasındağı qardı qağıp jür. Tapanşanı tastasa ma eken? Joq, ölse de
ayırılmaydı odan. Bəlkim, aman ötip keter, öytkeni olar barlıq jerde
birdey boluı mümkin emes qoy. Al tapanşa Nay-Turstıñ eskertkişi emes
pe?!
Auır tınıstap, ayağınıñ nedəuir əlsiregenin, saldırap bos qalğanın
sezip, köktayğaq Razezd köşesimen jügirip otırıp, odan etekke ketetin
Luboçnitsk jəne qalağa qaray eñisteytin Lonsk köşeleri bölinip şığatın
tusqa jetti. Bul jerden kölkigen qan men qi, laqtırıp tastağan eki
vintovka jəne kök student furaşkesin kördi. Nikolka papahasın
laqtırıp tastap, basına sonı kidi. Ol eptep tarlau eken, buğan edireygen,
usqınsız azamattıñ keypin berdi. Gimnaziyädan quılğan bəz-bir jalañayaq
bolıp şığa kelgen Nikolka burıştan abaylap Lonsk köşesine qarap edi,
közine alıstan atı oynaqşığan, basında kökjolaqtı papahası bar salt
attı tüsti. Onda bir şu şığıp, mıltıq atılğan siyäqtı. Sondıqtan ol
Luboçnitskimen tarttı. Tiri jandı ol osında kördi. Bir əyel qarama-qarsı
tabanjolda jügirip bara jattı, basında qara qauırsın tağılğan qalpağı,
qolında sur azıq qaltası bar, qaltadan aşulı qoraz basın şığarıp
moynın sozıp bükil köşege “Peturra, Peturra” dep qışqırıp baradı.
Kelinşektiñ sol qolındağı qağaz qapşıqtan tabanjolğa səbiz jəne
tögildi. Kelinşek oybay sap jılap, qabırğağa qaray umtıldı. Quyınday
uytqıp bir toğışar şığa keldi de, jan-jağına qarap şoqınıp, ayğay
saldı.
-

Təñirim İisus! Volodka, Volodka! Petlyura kele jatır!

Luboçnitsk köşesiniñ ayağında köpşilik ersili-qarsılı sapırılısıp,
əbigerge tüsip, qaqpalarğa qaray jügirip jattı. Qara pəlteli bir kisi
qorıqqanınan zəresi uşıp, qaqpağa umtıldı, öz tayağın tortemirge tığıp,
ortasınan mort üzdi.
Al uaqıt bolsa zımırap ötip jatır, ötip jatır, baqsa, ımırt ta üyirilip
qaptı, sondıqtan Nikolka Luboçnitskiden Volskiy eñisine jügirip
şıqqanda elektr fonarı da jarq etip, şıjılday bastadı. Düñgişekte
perde jelp etip, “saban untağı” degen alabajaq qorapşalardı közden əpsətte tasaladı. Arbakeş şanamen olardı burışqa burıla berip kürtikke
audara tastadı da, məstegin ayamay qamşılap tura tarttı. Nikolkanıñ
mañında üş podezdi tört qabattı üy teñseldi, üş podezdiñ de esikteri
sındı, itbalıq jağalı bireu Nikolkanıñ janına zu ete qap qaqpa jaqqa
qarap ökirdi:
-

Petr! Petr! Esiñ auğan ba seniñ? Jap! Jap deymin qaqpanı!

Podezde esik kürs etti, qarañğı baspaldaqta şarıldağan bir əyel dausı
estildi.
-

Petlyura kele jatır. Petlyura!

Nay-Turs nusqağan qutqarar etekke Nikolka dendep kirgen sayın
januşırıp jügirgen, əbigerge tüsip, köşede ersili-qarsılı sandalğan
halıq köbeyip ketti, degenmen ürey azaydı, zırlağan halıq bir bağıtqa
ğana lıqsımay, qarsı da jürip, sapırılısıp jattı.
Etekke dəl tüser jerdegi surtastı üydiñ podezinen sur şi-neldi, aq
pogonına altınmen “V” dep jazılğan bir kadet jigit mardımsi şıqtı.
Murnı tüymedey domalanıp qalğan közi jan-jağın jiti şolğan onıñ
iığında üp-ülken vintovka. Ötken-ketken sasıp-pısıp qarulı kadetke
üreylene qarap, tura qaştı. Kadet bolsa tabanjolda tabandap turıp,
joğarğı qaladağı atısqa qulaq türdi, mañğazsınğan, barlauşılıq
beyilmen, murnın köterip, bir jaqqa jönelgisi kelgen sıñay tanıttı.
Nikolka bağıtın kilt üzip, taban joldı kese qozğalıp, kadetti keudesimen
toqtatıp kübir etti:
-

Mıltıqtı tastañız da, dereu jasırınıñız.

Kadetsımaq qorqıp ketip, dir ete qaldı da, keri şegindi, sosın aybat şegip
mıltığına jarmastı. Nikolka sınnan ötken eski təsilmen onı keudesinen
itermelep, itermelep, podezge kirgizdi de, eki esiktiñ arasında oğan aqıl
berdi.
- Sizge aytıp turmın ğoy, jasırın dep. Men Yunkermin. Apat bastaldı.
Petlyura qalanı aldı.
- Alğanı qalay? - dep kadet auzın aşıp añ-tañ boldı. Onıñ sol
jağında bir tisi joq eken.
- Qalay boluşı edi, basıp aldı, - dep jauap qattı Nikolka, sosın
joğarğı qala jağına qolın siltep: - Estiisiñ be? Ana jaqtıñ köşelerinde
Petlyuranıñ attı əskeri jür. Basımdı solardan əreñ alıp qaştım.
Üyiñizge jügirip, vintovkanı jasırıñız. Jurttıñ bərin eskertiñiz.
Kadet miz baqpay turıp qaldı. Nikolka onı sol miz qaqpay jaurağan
qalpında podezge tastap, ketip qaldı, öytkeni ol eşteñe
tüsinbegendikten, onımen təjikelesip turatın uaqıt qayda.
Etekte aytarlıqtay ürey joq eken, onıñ esesine əbigerden ayaq alıp jüre
almaysıñ. Ərli-berli jürgender jebey basıp, moynın jii sozıp, tıñ
tıñdaydı, əsirese aspaz əyelder podezd ben qaqpağa sur jeleñin
arqasınan tastay salıp şığa keledi. Joğarğı qaladan pulemetşilerdiñ
ekpindey soğuı tolastar emes. Biraq jeltoqsannıñ on törtinşi
juldızınıñ mına qaraköleñke sətinde əyteuir eşqaydan, alıstan da,
jaqınnan da zeñbirek dausı estilgen joq.
Nikolkanıñ jolı uzaq boldı. Ol etekti kesip ötkenşe ayazdı köşelerdi
ımırt tumşalap aldı da, əbiger men ürey səl bəseñdedi, oğan fonardıñ
jarığına tüsip jatqan japalaq jumsaq qar da sebep boldı. Qardıñ sirek
sebeti arasınan ottar jıltırap, düñgirşekter men dükender təp-təuir
jarqırap turdı, biraq bəri emes, olardıñ arasında soqır qalğandarı da
bar. Köbine jarıq qapalaqtağan qarmen joğarı jaqtı jarqıratatın
tərizdi. Nikolka öz köşesiniñ, qulama Alekseev eñisiniñ basına kelgende
mınaday köriniske tap boldı: №7 üydiñ qaqpasında toqıma sur kürte men
şlem kigen eki er bala əlginde ğana qolşanamen sırğanap eñiske tüsip
qaytıptı. Olardıñ şar siyäqtı domalanğan kişkentay bireui üsti-bası
qar-qar bolıp, qarqıldap külip otır. Ekinşisi jası səl ülken juqa,
sabırlısı arqandağı tüyinşekterdi şeşip jatır. Qaqpada tulıp kigen
jigit qolımen murnın şuqılap tur. Atıs estile bastadı. Otı joğarıda
ər-ər jerden uşqındadı.
- Vaska, Vaska, men quyrığımdı jəşikke qalay soğıp aldım? - dep
dauıstadı kişkentayı.
“Qaperinde eşteñe joq, sırğanaq teuip jür ənşeyin”, - dep tañdanğan
Nikolka jetkinşekten ayalay turıp, mınanı suradı:
-

Aytşı kəne, anau joğarıda atıp jatqanı ne?

Jetkinşek sausağın murnınan alıp, murnınan söyledi:
-

Bizdiki ofitsersımaqtı soğıp jatır.

Nikolka oğan qabağınıñ astımen qarap, qolımen eriksiz qaltasındağı
tapanşasın sipap qoydı. Ülken bala aşulana til qattı:
- Ofitserlerdiñ sazayın tartqızıp jatır. Olardıñ özine de sol kerek.
Bar qalağa segiz jüz adam ğana, al olar bosqa sandatılıp jürdi. Mine,
Petlyura da jetti, al onıñ əskeri million.
Ol burılıp, qolşananı süyrey tarttı.
Sarğış perde birden ısırıldı, ol ayban men kişkentay asüydiñ arasında
bolatın bul. Sağat tıñq-töñk soğıp tur.
-

Aleksey oraldı ma? - dep suradı Nikolka Elenadan.

-

Joq, - dedi de ol jılap jiberdi.

Qarañğı. Bükil pəter qarañğı. Asüyde ğana şam bar... Anyuta şıntağın
üstelge qoyıp jılap otır. Ərine, Aleksey Vasileviç-ti izdep...
Elenanıñ jatınjayındağı peşte otın alaulap janıp jatır. Peş
qaqpasınıñ sañılaularınan tüsken edendegi ot köleñkesiniñ özi üydi biraz
jılıtıp turğanday. Elena orındıqta iegine judırığın tirep Alekseydi
oylap jılap, onıñ tizesinde ottıñ qızıl köleñkesine ayağın qayşılay
salıp Nikolka otır.
Bolbotun... polkovnik. Şeglovtarda bügin kündiz onı anau-mınau emes ulı
kinə siz Mihail Aleksandroviçtiñ özi desti. Jalpı mundağı
qaraköleñkede ottıñ jarığında torığu ğana. Alekseydi oylap jılaudıñ
qajeti ne? Jılaudan keler kömek joq, ərine... Onı öltirip tastadı.
Barlığı ayqın. Olar tutqınğa almaydı. Kelmegeni divizionmen birge
qolğa tüsti degen söz, al qolğa tüskender öltiriledi. Qorqınıştısı sol
Petlyurada say-dıñ tasınday surıptalğan segiz jüz mıñ əsker bar deydi.
Bizdi aldap, tura ajalğa aydadı.
Al mınanday sumdıq üreyli armiyä qaydan şıqtı? Ayazdı tumannan,
inedey şanışqan kögildir-küñgirt auadan toqılıp şıqtı ma? Oy, sumdıq
el ğoy Ukraina! Tuman da tuman, ruhı bulıñğır... tuman-dı...
Elena turıp qolın sozdı.
- Nemisterdi qarğıs atsın! Lağınet jausın olarğa. Eger olardı quday
jazalap, sazayın tarttırmasa, onda da ədildik bolmağanı. Bul üşin
olardıñ jauap bermeui mümkin be? Jauap beredi olar. Olar da biz qusap
azap tartadı, qayğı şegedi.
Osı sözderdi ol qarğağanday etip şegeley ayttı. Onıñ jüzinde, moynında
qızğılt səule oynadı, muñlı közi qap-qara öşpendilikpen boyaldı.
Nikolka ayağın taltaytıp, mınanday ayğaydan torığıp, muñayıp qaldı.
- Mümkin ol əli tiri şığar? - dep qısıla suradı ol. - Qalay degenmen
de, dəriger ğoy... Tipti ustap alğan künniñ özinde tutqınğa əketui ıqtimal,
öltirmeytin şığar.
- Mısıq jeytin boladı onda, biz qusap birin-biri öltiredi ğoy, - dedi
Elena üni endi şığıp, otqa öşige sausağımen aybat şegip.
“Əy... Bolbotunnıñ ulı kinəz boluı mümkin emes. Segiz jüz mıñ əsker
boluı da mümkin emes, tipti onı million dep qoyadı. Degenmen, bəri
tumandı da küməndi, sumdıq zilmauır şaq basqa tüsip tur ğoy. Aqırında
Talberg aqıldı bop şıqtı, der uağında ketip qaldı. Edende onıñ
köleñkesi bileydi. Osınday da bir beybit tınış künder, tamaşa elder
bolğan joq pa edi. Məselen, Parij ben qalpağında beyneler bar, Lyudovik
te, Klopen Trulefu de etpettey eñbektep osınday otta jılınıp edi ğoy.
Tipti ol qayırşığa da jaqsı bolğan. Al endi əlgi jiren aulaşıday
aramza, pasıq jılan eşqaşan eş jerde bolmağan şığar, nağız Neron.
Ərine, bizdi bəri de jek köredi, biraq anau ma, barıp turğan şiböri. Arttan
kelip qol qayıratının qaytersiñ!”
... Mine, terezeniñ sırtınan zeñbirekter gümpildedi. Nikolka atıp turıp,
əri-beri jügirdi.
-

Sen estidiñ be, estiisiñ be, estip tursıñ ba?

Bəlkim, bul nemister şığar? Mümkin, odaqtastar kömekke kelgen bolar.
Əytpese olar qalanı alğan soñ atpasqa kerek edi ğoy.
Elena qolın keudesine ayqastıra salıp bılay dedi.
- Nikol, men seni bəribir jibermeymin. Jibermeymin dedim,
jibermeymin. Eşqayda şıqpauıñdı jalınıp turıp ötinemin. Esiñnen
adaspa.
- Men tek Aleksey şirkeuine ğana jetip, sol aradan qarap, tıñdap qana
kelemin. Odan külli qala körinedi emes pe.
- Eger sen mınanday sın sağatta meni jalğız qaldıruğa qisañ-jaqsı,
bar.
Nikolka qısılıp qaldı.
-

Onda men aulağa ğana şığıp, tıñdayınşı.

-

Olay bolsa men de baramın.

- Lenoçka, eger Aleksey oralıp qalsa, bastı esikten qoñırau esti
almay qalamız ğoy.
-

İə, esti almaymız. Onda sen kinəli bolasıñ.

- Jaraydı, onda Lenoçka, albardan əri attap baspaymın dep söz
bereyin.
-

Şın söziñ be?

-

Şın sözim.

- Sen esik auzınan əri şıqpaysıñ. Tauğa da örmelemeytin bolasıñ.
Aulada ğana turasıñ. Solay ğoy.
-

Şın sözim.

-

Onda bar.

1918 jıldıñ on törtinşi jeltoqsanında qalıñ qar jauıp, qalanı basıp
qaldı. Al əlgi oğaş, kütpegen zeñbirekter keşki sağat toğızda attı. Olar
nebarı şirek sağattay ğana atqıladı.
Qar Nikolkanıñ jağasınıñ sırtında erip ketip jattı, ol qarlı tauğa
şığuğa degen qumarlığımen arpalıstı. Odan Etekti ğana emes, qalanıñ
joğarğı bölegin, seminariyänı, biik üylerdegi mıñ san ottardı, töbelerdi,
olardağı jatağan üylerdi, olardıñ jımıñdağan terezelerin köruge bolar
edi. Alayda şın sözin bergen soñ, onı eşbir adamnıñ buzuına bolmaydı,
öytkeni uəde buzıp, bul jalğanda jüruge bolmaydı. Nikolka dəl osılay
topşılaydı. Ərbir qaharlı, alıstağı kürsilden keyin ol bayau ğana
şoqınıp turdı.
Alayda zeñbirekterdiñ de üni öşti.
“Bul bizdiñ zeñbirekter boldı”, - dep oyladı qapalanğan Nikolka. Esik
auzınan oralıp kele jatıp ol Şeglovtardıñ terezesine qaradı. Kişi
üydiñ terezesine aq perde ustalğan eken, odan Mariyä Petrovnanıñ
Petkanı qalay şomıldırıp jatqanı körinip tur. Astauda jalañaş
otırğan Petka közine sabın kirip jılap otır. Mariyä Petrovna onıñ
basına köpirme ısqıştı sığıp tur. Jipte iş kiimder iluli eken, onıñ
üstinde ərli-berli jürip, eñkeygen Mariyä Petrovnanıñ köleñkesi qarayadı.
Nikolkağa Şeglovtardıñ üyi jaylı, jılı bop körindi, al bul bolsa,
tüymesi ağıtulı şinelmen toñıp tur.
Qalanıñ segiz şaqırımday jerdegi ieliginde, qalıñ qardıñ arasında
küzetşi tastap ketken, qar esik-terezeni tügel basıp qalğan küzethanada
ştabs-kapitan otırdı. Üsteldiñ üstinde nannıñ qırtısı jatır, dala
telefonınıñ jəşigi tur, onıñ qasında büyiri şığıñqı əynegi küyeleş
şam bar. Peştiñ otı janıp boluğa jaqın. Üstinde jağası ülken şineli
bar, üşkir murnı uzın kapitan şapatı ğana kisi. Sol qolımen şımşıp,
nannıñ qırtısın sındırıp, sol qolımen telefonnıñ tüymesin basıp
qoyadı. Alayda telefon ölip qalğanday sileyip til qatpaydı.
Kapitannıñ aynalasında bes şaqırımday jerde tünek pen tütegen
borannan basqa eşteñe joq. Sosınğı barı kürtik qar.
Tağı bir basıp körip, ştabs-kapitan telefondı jayına qaldırdı. Keşki
sağat toğız şamasında ol murnın tartıp, nege ekeni belgisiz, özimen-özi
dauıstap söylesti.
Esimnen adasarmın. Şın məninde atılıp qaluım kerek edi. - Dəl osı
sət onıñ sözine jauap bergendey telefon əndetip qoya berdi.
-

Bul altınşı batareyä ma? - dep suradı alıstağı dauıs.

-

İə, iə, - dep quanıp ketti kapitan.

Şalğaydağı tolğanğan dauıs öte quanıştı əri eksim şıqtı:
Dereu şatqalğa qaray oq jaudırıñdar... - Şalğaydağı bey-tanıs
suhbatker sım arqılı baqaday baqıldaydı, - quyındata urıñdar... Dauıstı üzip jiberdi. - Mende mınaday əser bar... -Osımen dauıs qayta
üzildi.
İə, tıñdap turmın, tıñdap turmın, - dedi tisin qayrap, telefonğa
ızalana ayqaylap. Sosın uzaq ünsizdik boldı.
Men atıstı bastay almaymın ğoy, - dedi kapitan trubkağa, öziniñ
dalağa aytıp turğanın tamaşa sezgenmen, aytpay jəne tura almadı. Meniñ qızmetkerlerimniñ bəri, üş praporşik qaşıp ketti. Batareyäda men
jalğız qaldım. Osını postqa jetkiziñizşi.
Ştabs-kapitan tağı da bir sağat otırıp, sosın ğana şıqtı. Boran
burqap, tütep tur. Tüksigen üreyli tört zeñbirekti qar basıp qalıptı,
auızdarı men qulıptarına muzday süñgi baylanıptı. Aynala oray soqqan
borannıñ ızğarlı uili astında kapitan soqır adamday sipaladı. Solay
uzaq sipalaqtap jürip qarlı tünekte alğaşqı qulıptı taptı. Onı
küzethananıñ sırtındağı qudıqqa tastap jibergisi kelip turdı da
aynıdı, sosın üyge kirdi. Tağı da üş ret şığıp, qulıptardı sıpırıp,
olardı edenniñ astındağı kartop salatın orğa tıqtı. Sosın aldın ala
şamdı öşirip, tünekke süñgidi de ketti. Qarğa oppalap eşteñe körinbeytin
qarañğılıqta ol eki sağattay jürip, qalağa aparatın tas jolğa taban
iliktirdi. Tas jolda kömeski janğan fonarlar körinedi. Sol fonarlardıñ
alğaşqısınıñ tübinde onı basındağı börikteriniñ quyrığı bar attılar
öltirip, etigi men sağatın sıpırıp aldı.
Əlgi küzethanadağı dauıs odan batısqa qaray altı şaqırım jerdegi
jertölede qayta şıqtı.
- Şatqalğa qaray dereu oq jaudırıñdar. Meniñ bayqauıma qarağanda,
duşpan sizder men bizdiñ aramızdan qalağa ötken tərizdi.
- Tıñdap tursızdar ma, tıñdap tursızdar ma? - dep jauap qattı
jertöleden.
-

Postan biliñizder... - dep dauıs üzilip ketti.

Munı estimey əlgi dauıs trubkadan qayta baqıldadı.
- Qaşıp bara jatqandar men attılardı atıñdar! Sosın ün müldem
üzildi.
Jertöleden tulıp kigen üş ofitser men üş yunker şıqtı. Törtinşi
ofitser men eki yunker zeñbirektiñ qasında boran öşirgisi kelgen
fonardıñ tübinde turğan bolatın. Bes minötten keyin zeñbirekter
selkildep, qarañğılıqtı sumdıq soqqılay bastadı. Quattı gürsilimen
olar aynala töñirektegi on bes şaqırım jerdi jañğırıqtırıp, Alekseev
eñisindegi №13 üyge deyin jetti. Qudaya, bere gör...
Attılı jüzdik boranda aynalıp, qarañğıda art jaqtan fonarğa şığa
kelip, barlıq yunkerler men tört ofitserdi şauıp öltirdi. Jertölede
telefonnıñ qasında qalğan komandir oğın öz auzına attı.
Komandirdiñ soñğı sözi mınau boldı:
-

Ştabtıñ sumırayı, bolşevikterdi öte jaqsı tüsinemin.

Nikolka tünde öziniñ burıştağı bölmesinde esigine ülken kreş salıp,
onıñ astına bəkimen oyıp, “p.Turs.14-jelt.1918j. kündizgi s.4” dep jazdı.
Jazatayım petlyuroşılar kelip tintu jürgizse, bilmesin dep “Nay”
degendi qupiyälıq üşin qosqan joq.
Qoñırau sıñğırın jiberip almas üşin uyıqtağısı kelmedi. Qabırğanı
tıqıldatıp Elenağa:
-

Sen uyıqta, men uyıqtamaymın, - dedi.

Sosın ol tabanda kereuette kiimmen jatıp ölgen adamday qatıp uyıqtap
qaldı. Elena bolsa, tañ atqanşa köz şırımın almay, qoñırau qağılmas
pa eken dep, qulaq türip, kütumen boldı. Alayda eşqanday qoñırau
soğılğan joq, ağası Aleksey oralmadı.
Şarşap talıp titıqtağan adamğa uyıqtau kerek, sağat on bir boldı, al ol
uyıqtay beredi. Uyıqtağanda da özinşe uyıqtaydı, bayqap körşi.
Etigi böget, beldigi qabırğasına batıp, jeydesiniñ jağası qısıp
qılqındırıp jatır, qubıjıq tabanın tirep keudesine minip alğan.
Nikolka şalqasınan tüsip, bası salbırap ketken. Beti küreñitip,
keñirdeginen ısqırıq şığadı. Isqırıp qorıldap jatır. Qar men bir
qaydağı joq örmek torı... Təyiri alğır əlgi tor aynala orap tastağan! Eñ
bastısı - osınau örmekşi torınan qalay qutılu, qarğıs atqır barğan
sayın ulğayıp, betine jaqın-dap keledi. Tügel tumşalap orap tastasa, ol
tordan şığıp kör. Örmek tordıñ sırtında tap-taza qar, uşı-qiırı joq,
baytaq bir jazıqqa jeterliktey.
Tunşığıp ölmey turğanda osı qarğa şığıp alu kerek, öytkeni bəzbireudiñ dausı: “Nikol!” dep ah uratın siyäqtı. Osı arada oy jügirtip
köriñizşi, bir öjet qus əlgi torğa tüsip, tumsığımen toqıldatıp jatır
delik... Ti-ti-tiki, tiki, tiki. Dyu. Di-u! Tiki. Tfu, saytan! Onıñ, özi
körinbeydi. Biraq əlde qaydan ısqırudan tanbaydı, tağı bireu öz
tağdırına nazalanıp jılaytın sıñaylı, tağı da tanıs dauıs: “Nik!
Nik! Nikol!”
- Eh! - dep ayğay salıp Nikolka tordı jırtıp, ürpe-türpe bolıp
azaptalğan, belinde qañıltır belgisi bar ol biraz məñgirip otırdı.
Sarğış şaştı bireu uzaq julqılağanday tesireyip tur.
-

Kim? Kim? Kim? - dep üreylene suradı eşteñege tüsinbegen Nikolka.

- Kim! Kim, kim, kim, kim, kim, iə, iə, iə! Di-ti, Fi-u! Dyuh! -dep jauap
berdi örmek tor, al jasqa bulıqqan qasiretti ün:
-

İə, aşınasımen! - dedi.

Nikolka qorıqqanınan qabırğağa jabısıp, eleske tap boldı. Elestiñ
üstinde qoñır beşpent, butında galife şalbar, ayağında şabandozdardıñ
sarı qayırmasınday etigi bar. Közi tunjır, muñlı jəne qazanday basınan
tereñnen üñireyip körinetin tərizdi, şaşı qısqa qırqılğan. Söz joq ol
jas boluı kerek, bet terisi kərtemisteu, eski öñdi, surqay, tisteri sarğış
əri qisıq. Qolında qara oramal jabılğan ülken torköz ben tasqa basılğan
kögildir hat...
“Men əli oyanbağam eken ğoy”, - dep topşılağan Nikolka qolın qozğaltıp,
onı örnek tor siyäqtı julıp tastamaq bolıp edi sausağımen tiken sımdı
türtip, qattı auırtıp aldı. Qara torközde sol sət bir qus talpınıp,
qiqıldap, şiqıldap, ısqırdı kep.
- Nikolka! - dep əldeqayda alıstan mazasızdanğan Elenanıñ dausı
talıp jetti.
“Təñirim İisus, - dep oyladı Nikolka, - joq, men oyanıp edim ğoy, sonda
birden esim auısıp ketkeni me, munıñ neden ekenin bilemin - əskeri
şarşap-şaldığudıñ saldarı da. Qudayım-au!
Jəne qaydağı joqtı köremin,.. al sausağıma ne boldı? Qudaya, Aleksey
oralğan joq... ah, iə... ol oralğan joq... öltirip tastağan ğoy, oy-oy-oy!”.
- Aşınammen anau divanda otırıp, oğan öleñ oqıp berip em ğoy, - dedi
elestiñ qasiretti üni.
Eles esikke, şaması, bəz-bir oqırmanğa burılğanday boldı da, sosın
bası-güldi Nikolkağa talpındı.
- İə, dəl osı divanda... Endi olar otırıp, süyisedi... men jigittik jasap,
oylanbay qol qoya salğan jetpis bes mıñ vekseldiñ buı olardı şıdatpay
jürgen. Men jigit bolıp tuğanmın, solay bolıp qalamın qaşanda. Meyli
süyise bersin!
“O, şın ğoy şın”, - dep oyladı Nikolka. Közi şarasınan şığıp, arqası
muzdap ketti.
- Aytqanday, keşirim ötinemin, - dedi eles, barğan sayın bualdır,
uyqılı jağdaydan nağız jandı denege aynalıp, -zayırı, sizge bəri birdey
ayqın bolmasa kerek. Sondıqtan mınau hattı tapsırğanım jön bolar
deymin - sizge. Bərin osı tüsindiretin boladı. Men jigit retinde özimniñ
masqara bolğanımdı eşkimnen de jasırmaymın.
Osını aytıp beytanıs Nikolkağa hattı tapsırdı. Müldem asıp-sasıp
Nikolka onı alıp, ernin qimıldatıp oqi bastadı, aydaqtatıp tolqi
otırıp iri jazılğan qoltañba. Ayı da küni de qoyılmağan aspanday
kögildir juqa qağazda bılay jazılğan:
“Aynalayın, süyikti Lenoçka! Men sizdiñ izgi jüregiñizdi bilemin,
sondıqtan munı tikeley sizdiñ öziñizge joldap otırmın. Aytqanday, men
sizge jedelhat jibergenmin, ol sizge bərin aytuğa tiis, meniñ beyşara
balaqanım Lariosik sumdıq soqqığa urındı, sonı kötere almay ma ol
dep uzaq uaqıt qorqıp jürdim. Osıdan bir jıl burın üylengen süyikti
Rubtsovası jiırılğan jılan bolıp şıqtı. Sondıqtan onı öz
qamqorlığıñızğa alıp, janın jılıtıñızşı, ol sizdiñ qolıñızdan
keluşi edi ğoy. Onı ustauğa ketetin qarjını muqiyät audarıp turamın.
Jitomir oğan jekkörinişti bolıp ketti, onısın men tolıq tüsinemin.
Əytkenmen, budan artıq eşteñe de jazbaymın - men tım tolqulımın,
sanitarlıq poyız qazir jüredi, öziñizge ol bərin de aytadı. Sizdi jəne
Serejanı qattı quşıp süyemin!”
Hattıñ ayağında tüsiniksiz aybaq-saybaq qol turdı.
- Men özimmen qus ala şığıp edim, - dedi beytanıs bir kürsinip, - qus
degeniñ adamnıñ eñ jaqsı dosı ğoy. Köpşilik onı üydegi bası artıq
birdeñege sanaydı, al men bir-aq nərseni atap öter edim - qus degeniñ
jalpı eşkimge jamandıq jasamaydı.
Osı soñğı sözi Nikolkağa öte-möte unadı. Endi eşteñeni de ejiktep
tüsingisi kelmey, ol Uyala tüsiniksiz hatpen qasın sipap, ayağın kereuetten
tüsirip “Munıñ atı-jönin surau ıñğaysız-au? Tañğajayıp oqiğa...” dep
oyladı.
-

Mınauıñız qanar bulbul ma? - dep suradı ol.

- Bolğanda qanday! - dep mardımsi jauap qattı beytanıs. Bılayşa
aytqanda, bul qanar bulbul da emes, nağız sanduğaştıñ özi jəne atalığı.
Mundaylar mende Jitomirde on bes edi. Men onı şeşeme əkelgemin, sol
kisi asırasın.
Al mınau oñbağan olardıñ bəriniñ basın burap tastaytın bolğan soñ
özimmen birge alıp jürmin. Ol qustardı jek köredi. Əzirşe sizdiñ jazu
üsteliñizdiñ üstine qoya turuğa ruqsat etiñiz.
-

Qalauıñız bilsin, - dep jauap qattı Nikolka. - Siz Jitomirdensiz be?

- İə, ərine, - dep jauap berdi beytanıs, - jəne bir qızığı, men munda
sizdiñ bauırıñızben tura bir mezgilde keldim.
-

Qanday bauır?

- Qanday bauırı ne? Sizdiñ bauırıñız menimen birge keldi, -dep jauap
qattı tañdanğan beytanıs.
- Qanday bauır? - dep jılarman bop ayğaylap jiberdi Nikolka. - Ol
Jitomirden kele jatqan qanday bauır?!
-

Sizdiñ ağañız...
Qonaqjaydan Elenanıñ ayqayı ayqın estildi:
“Nikolka! Nikolka! İllarion Larionıç! Onı endi oyatıñız! Uyıqtauı
jetti, oyatıñız!”
-

Triki, fit, fit, tirki! - dep uzaq tamıljıdı qus üni.

Nikolka kögildir hattı tüsirip ap, kitap bölme arqılı ashanağa oqtay
uştı, keldi de qolın jayıp qattı da qaldı.
Aleksey Turbin basqa bireudiñ astarı jırtıq qara pəltesimen, qara
şalbarımen sağattıñ tübindegi divanda sulıq jatır. Onıñ öñi
kögeriñkirep bozğılt tartqan, tisteri qarısıp qalğan. Elena sonıñ
töñireginde şır aynalıp jür, halatınıñ öñiri aşılıp ketken, qara
şulığı men işköyleginiñ şilteri körinip jür. Ol birese ağasınıñ tös
tüymesin, birese qolın ustap “Nikol! Nikol!” dep şırıldaydı.
Arağa üş minöt salıp Nikol jelkesine tüsken student furaşkesimen,
deleñdegen sur şinelimen jügirip, qattı ırsıldap Alekseev eñisimen
jügirip kele jattı. “Əgarki ol bolmasa qayttim? Sarı qayırmalı etiktiñ
hikayası mine sonda boladı. Al Kuritskiydi şaqıruğa bolmaytını aydan
anıq... Mısıq pen mışıq... kit pen kot...” Onıñ basında bir qus qulaq
jarğanday ğıp - kiti kot, kiti kot! - dep toqıldatıp turğanday körindi.
Endi bir sağat ötkende ashananıñ edeninde qızıl suyıq su tolı legen
turdı, jırtılğan qızıl dəkeniñ tüyinşegi men sınğan ıdıstıñ appaq
jarıqşaqtarı şaşılıp jattı, sarı qayırmalı beytanıs bufetten
staqan alamın dep tüsirip alğan ıdıs qoy şaması. Sol jarıqşaqtı
şıqırlatıp beri ərli-berli jügirip jür.
Turbin burınğıday kögildir emes, bozarıp jastıqta şalqa-sınan jatır.
Esi endi kirip, birdeñe aytqısı keldi, biraq bilegin türip alğan sına
saqaldı, altın saqaldı doktor oğan eñkeyip, qan juqqan qolın dəkemen
sürte turıp:
-

Ündemeñiz, əriptes, - dedi.

Közi atızday bop ketken appaq şüberektey Anyuta men şaşı uypa-tuypa,
aqsarı Elena Turbindi köterip, qanğa boyalğan jeñi jırtılğan jeydesin
şeşuge kiristi.
- Sizder jeñdi odan əri tiliñder, endi ayaytın eşteñesi qalğan joq, - dedi
sına saqal.
Turbinniñ jeydesin qayşımen qiğılap, arıq sarğış şekesi men tañıp
tastalğan sol qolın jalañaştap üstinen qiqımdap şeşip aldı, bilektiñ
eki jağına salıp, sırtınan dəkemen orağan jañğırşaqtıñ joğarğı jəne
astıñğı jağı körinip turdı. Nikolka tizerlep turıp, tüymesin abaylay
ağıtıp Turbinniñ şalbarın şeşip aldı.
- Tügel şeşindiriñder de birden tösekke salıñdar, - dedi sına saqal
gürildegen dauıspen. Anyuta onıñ qolına qumıramen su quyıp turdı da,
sabın köpirşigi legenge tüsip jattı. Beytanıs abır-sabır men əbigerge
aralaspay, birese sınğan tərelkege qarap qızaraqtap, birese qinalğan,
jeleñiniñ öñiri müldem aşılıp ketken Elenağa qarap, aulağıraq turdı.
Beytanıstıñ közi jasaurap ketipti.
Turbindi ashanadan ol bölmesine apardı, beytanıs buğan qatısıp,
Alekseydiñ tizesiniñ astınan ustap, ayağın alıp jürdi.
Qonaqjayda Elena dərigerge aqşa usındı. Ol onıñ qolın keri iterdi.
- Bul ne qılğanıñız, quday-au, - dedi ol, - dərigerden aqşa alamın ba?
Bul arada odan da mañızdı məsele bolıp tur. Şın məninde munı
gospitalğa jatqızu kerek...
-

Bolmaydı, - degen Turbinniñ əlsiz dausı şıqtı. - Bolmaydı gospit...

-

Ündemeñiz, əriptes, - dep ün qattı doktor, - biz bunı sizsiz de atqara
alamız. İə, ərine, özim de tüsinemin. Qazir qalada ne bolıp, ne qoyıp
jatqanın saytanıñ bile me... - Ol tereze jaqqa iek qaqtı. - Imm, əlbette
onıki durıs: bolmaydı... Jaraydı, onda ne, üyde-aq... Bügin keşkisin
kelemin.
-

Bul qaterli me, doktor? - dedi mazasızdanğan Elena.

Doktor bəz-bir jaltırağan sarğış parkette diagnoz jazılıp turğanday
edenge qadaldı, da keñk etip, sosın saqalın burap bılay dedi:
- Süyegi aman... Imm... iri tamırları zaqımdalmağan... jüykesi de solay...
Biraq iriñdeu boladı... Jarağa şinel jüniniñ qılşıqtarı tüsipti...
Qızuı... Oylarınıñ tüsinuge qiın üzikterin auzınan əreñ şığarıp,
doktor dausın köterip, senimmen söyledi. - Tolıq tınıştıq...
Taqa qinalıp bara jatsa morfiy, onı keşkisin özim bürkermin. Suyıq
işsin... iə, sorpa beriñizder... Tek köp söylespesin...
- Doktor, doktor, men sizden öte bir ötinerim... ol eşkimge ayta
körmeñder dep surağan edi...
Doktor Elenağa köziniñ qiığımen küməndana qarap, tereñ kürsinip,
tunjıray burq etti.
-

İə, munı men bilemin... Tek istiñ beti auıp ketip jürmese bolğanı?..

Elena tek sabırmen kürsinip, qolın jaydı.
- Jaraydı, - dep burq etken doktor ayuday bir büyirlep, aldıñğı
bölmeniñ esiginen ötti.
ÜŞINŞI BÖLIM
12
Turbinnıñ kişkentay jatınjayındağı əynekti aybanğa şığatın eki
terezesiniñ qoñır perdeleri tüsirildi. Bölmeni qarañğılıq basıp, odan tek
Elenanıñ bası ğana ağarañdadı. Oğan jauap retinde jastıqtağı appaq daq
- Turbinniñ beti men moynı körindi. Ştepselden tartılğan ötkizgiş sım
jılanday ireleñdep orındıqqa jetip, qalpaqşası bar qızğılt şam
janıp, kündizdiñ özin tünge aynaldırıp jiberdi. Turbin Elenağa esikti
jap degen belgi berdi.
-

Anyutağa qazirden bastap eskertip qoy, auzına ie bolsın...

-

Bilemin ğoy, bilemin... Sen köp söyleme, Aleşa.

- Özim de bilemin... Jay aqırın ğana. Ay, eger qolımnan ayırılsam, ne
bolamın!.
- O ne degeniñ, Aleşa... ündemey jat... Ol kelinşektiñ pəltesi əzir bizde
boladı ğoy?
- İə, iə Nikolka onı süyrey tartıp jürmesin. Al köşede ne bop
jatqanın bilesiñ ğoy...
Estiisiñ be? Jalpı onı, quday üşin eşqayda jiberme.
- Quday sol kelinşektiñ denin sau qılsın, - dedi şın köñilden
eljiregen Elena, - ömirde qayırımdı adamdar joq dep kim aytar...
Jaralınıñ jüzine bolmaşı qızıl jügirdi, janarı appaq alasa töbege
tireldi, sosın onı Elenağa audarıp, qabağın kirjitip suraq qoydı:
-

İə, keşir, al anau qazan basıñ kim?

Elena qızğılt səulege eñkeyip iığın qiqañ etkizdi.
- Bilseñ bar ğoy, ol seniñ aldıñda artıq-kemi joq eki-aq minöt burın
keldi. Serejanıñ Jitomirdegi jieni. Sen Surjinskiy degendi estigen
bolarsıñ... Larion ğoy... Əlgi ataqtı Lariosik.
-

Al?..

- Al bolsa, sol bizge hatpen kelip otır. Özderiniñ bəz-bir qayğı-qasireti
bar ma, qalay? Endi ğana mən-jayın bayanday bastap edi, seni alıp keldi.
-

Qaydağı bir qus deseyşi, qanday ekenin qudayıñ, bilsin...

Elenanıñ közinde əri külki, əri ürey qatar oynap, tösekke eñkeydi.
- Qusıñ ne? Ol bizde tura turuğa suranıp otır. Ne isterimdi bilmey, dal
bolıp otırmın.
-

Turuğa deydi?..

- İə, solay... Tek ündemey, qozğalmay jat, ötinemin senen Aleşa...
Anası jalınıp, hat jazıp jatır, əlgi atalmış Lariosik jan degendegi
jalğız medeti körinedi onıñ... Al men ömirimde bul Lariosiktey
keñkelesti körgenim joq. Osı üydegi alğaşqı qadamın ol ıdıs
sındırudan bastadı. Kök servizdi tügel qurttı, tek eki-aq tərelkesi
qaldı.
-

Al minekey. Ne isteu kerek ekenin men de bilmeymin.

Qızğılt köleñkeden kübir-sıbır uzaq estilip turdı.
Olardan bölek, esikter men qalıñ perdelerdiñ ar jağında
Nikolka men kütpegen qonaqtıñ qatqıl dausı şığıp jattı. Elena
Alekseydiñ qolın ısqılap, az söyle dep jalındı. Ashanadan sıldırgüldir estildi - Bul əbigerge tüsip, kök servizdiñ sınığın sıpırıp jürgen
Anyutanıñ əreketi. Aqırı məsele sıbırmen şeşildi. Qazir qalada ne
bolıp jatqanın eşkim bilmeytin kezeñde aqşa joq dep, bölmelerdi alıp
qoyuı mümkin, al Lariosik üşin tölep turatın kisi bar, sondıqtan onı
qaldıru kerek. Biraq Turbindardıñ turmıs saltın, tərtibin qatañ
saqtaudı qadap aytqan abzal.
Eger qusın üyde ustau ıñğaysız bolsa, onı şığarıp jiberip, iesin
qaldırğan jön bolar. Servizge keletin bolsa, onı ornına sal deuge
Elenanıñ auzı barmaydı, öytse ol barıp turğan toğışarlıq, qaraulıq
bolar edi, sondıqtan servizdi umıtqan durıs. Lariosikti kitap bölmege
ornalastırıp, oğan serippeli böstegi bar kereuet pen kişkentay üstel qoyu
qajet.
Elena ashanağa şıqtı. Lariosik basın salbıratıp, qapalı küyde, bir
kezde bufette tizilip turatın on eki tərelkeniñ ornına qarap tur.
Tunjırağan kögildir közi qapa-muñğa tolı. Nikolka Lariosikke qaramaqarsı turıp, bəz-bir sözge qulaq türip, auzın aşıp qalğan. Nikolkanıñ
közi keremet qumarlıqpen şarasınan şığıp ketken.
- Jitomirde bılğarı joq, - dedi apalaqtap Lariosik, -tüsinesiñ be,
atımen joq. Men kiip üyrengen bılğarını emge tappaysıñ. Etikşilerge
men qanşa aqşa surasañdar da tauıp ber dep tipti jar salıp edim, biraq
joq, taba almadı. Sondıqtan mınanı mise tutuğa tura keldi.
Elenanı körip Lariosik bozarıp ketti, bir ornında tıpır-şıp, tömen
qarap, közi onıñ jeleñiniñ zümirat zerine tüsti de, tilge keldi.
- Elena Vasilevna, mine qazir dükenderge barıp, urandata jar
salamın, bügin keşke serviziñiz ornında boladı. Əzir özim de ne
aytarımdı bilmey turmın. Sizdiñ aldıñızda qalay ğafulıq ötinsem eken?
Serviz üşin meni öltirse de bolar edi. Men sumdıq baqıtsız, jolı
bolmaytın janmın, - dep ol Nikolkağa. - Mine, men qazir dükenge ketemin,
- dedi Elenağa.
- Men sizden öte-möte ötinemin, düken degendi qoyıñız, eşqayda da
barmañız, onıñ üstine olardıñ bəri jabıq. Jəne marhabat etiñiz, siz
bizdiñ qalada ne bolıp jatqanın qalayşa bilmeysiz?
- Qalayşa bilmeymin! - dep Lariosiktiñ dausı şığıp ketti. -Öziñiz
jedelhattan bilip otırğanday, men sanitarlıq poyızben kelgen joqpın
ba?!
- Ol qanday jedelhat? - dep suradı Elena. - Biz eşqanday jedelhat
alğanımız joq.
- Qalayşa? - dep Lariosik auzın añqaytıp aştı da qaldı. -Alğan
joqsızdar ma? A-ga! Özim de sonı bayqap edim, - dep ol Nikolkağa
burıldı, - siz nege mağan nege sonşalıq tañdana qaradıñız... alayda
keşiriñiz... Mamam sizge alpıs üş sözden turatın jedelhat jibergen
bolatın.
- A...A... Alpıs üş söz! - dep qayran qaldı Nikolka. - Qanday ökinişti!
Biraq jedelhat degender qazir naşar jüredi ğoy. Anığın aytqanda müldem
jürmeydi.
- Endi qalay boldı? - dep ökindi Lariosik. - Sizderde tura turuğa ruqsat
etesiz be? - Ol dərmensiz jautañdap, onıñ közinen Turbindardıñ ortası
qattı unağanı, eşqayda ketkisi kelmeytini birden körindi.
- Barlığı da oñğarıldı, - dep Elena iltipatpen bas izedi, -biz kelistik.
Osında qalıp, ornalasa beriñiz. Körip otırsız ğoy, bizdegi
baqıtsızdıqtı.
Lariosik burınğıdan beter qamıqtı. Jas irkilip, köziniñ aldı bualdır
tarttı.
- Elena Vasilevna! - dedi quanış sezimin jasıra almay. - Ne isteymin
deseñiz de men sizdiñ erkiñizdemin. Bilseñiz bar ğoy, men üş-tört tün
qatarınan uyıqtamay jüre beremin.
-

Raqmet, zor raqmet.

- Al endi, - dep Lariosik Nikolkağa qaradı, - sizden qayşı surauıma
bolar ma eken?
Tañdanu men qızığudan örekpip turğan Nikolka bir jaqqa jügirip ketti de,
qayşı ustap oraldı. Lariosik beşpetiniñ tüy-mesin aynaldıra bastadı,
közin jıpılıqtatıp sosın tağı da Nikolkağa qaradı:
-

Aytqanday, kinəlimin, bir minötke sizdiñ bölmeñizge bola ma?

Nikolkanıñ bölmesinde Lariosik beşpetin şeşip, jeydesiniñ
meyilinşe kir ekenin körip, qolına qayşı alıp beşpetiniñ bürtiktelgen
qara astarın sögip, odan aqşanıñ jasıl-sarı qalıñ tüyinşegin suırıp
aldı. Ol tüyinşekti mardımsi basıp ashanağa alıp keldi de, Elenanıñ
aldına üsteldiñ üstine söyley turıp qoydı:
- Mine, Elena Vasilevna, meni asırauıñız üşin aqşanı qazir ötkizip
qoyuğa ruqsat etiñiz.
- Sonşalıq asığudıñ qajeti ne? - dep suradı qızarıp ketken Elena, munı keyin de beruge bolatın edi ğoy.
Lariosik qızu qarsılıq bildirdi!
- Jo-joq, Elena Vasilevna, siz tipten, ötinemin qazir qabıldap alıñız.
Keşirersiz, mınaday qiın-qıstau kezde aqşa qaşanda öte-möte qajet,
munı men jaqsı tüsinemin! - Ol paketti aşıp edi, işinen bəz-bir əyeldiñ
sureti tüsti. Lariosik lıp etip köterip aldı da, onı qaltasına saldı. Aqşanıñ sizde bolğanı durıs. Mağan ne kerek deysiz? Papiros pen qusqa
azıq satıp alar tiın-teben bolsa jetip jatır.
Elena bir sət Alekseydiñ jarasın umıtıp, közinde süykimdi bir uşqın
oynadı, oğan Lariosiktiñ qimılı orındı da unamdı bolıp körindi.
“Ol men alğaş oylağanday keñkeles keşe emes eken, - dep oyladı ol, sıpayı da adal, tek qana əpendileu me, qalay. Servizge söz joq işim
aşidı”.
“Mınauıñ qızıq adam ğoy”, - dep oyladı Nikolka. Lariosiktiñ ğajayıp
kelisi onıñ köñilinen muñlı oylardı ısırıp tastadı.
- Munda segiz mıñ, - dedi Lariosik piyäzben quırğan jumırt-qağa uqsas
pəşkeni qozğap, - eger ol az bolsa, qazir-aq qosımşa jazıp beremin.
- Joq, joq, jaqsı, onı keyin körermiz, - dep jauap qattı Elena. - Siz,
mine, mınanı tıñdañız: qazir Anyutanıñ vannağa ot jağuın suraymın, siz
tabanda şomılıp alıñız. Al aytıñızşı, siz qalay keldiñiz, qalay ğana
jettiñiz, tüsinsem buyırmasın? - Elena aqşanı büktep, jeleñiniñ ülken
qaltasına jasırdı.
Lariosiktiñ közi bastan keşirgenin eske tüsirgende üreyge tolıp ketti.
- Bul bir üreyli tüs! - dep dauıstap jiberdi ol qolın duğağa uyığan
katoliktey ayqastırıp, - Men ğoy, toğız kün... joq, kinəlimin, on ba?...
keşiriñiz... jeksenbi, jəne düysenbi bar... Jitomirden tabanı kürektey on
bir kün jürip keldim ğoy.
-

On bir kün! - dep ayğaylap jiberdi Nikolka.

-

Kördiñ be? - dedi nege ekeni belgisiz Elenağa qarap kinəla-ğanday.

- İə, on bir... Şıqqanda poyız getmandiki bolatın, al jolda
petlyuranikine aynaldı. Mine bir stansağa keldik, quday-au, atı qalay edi,
umıttım... Jaraydı bəri bir ğoy... sol arada, oylap qara, meni atıp
tastamaq boldı. Əlgi quyrıq baylağan petlyura-şılar sap ete qaldı.
-

Quyrığı kök pe? - dep suradı Nikolka əuestigi oyanıp.

- Qızıl... iə qızıl... tüsiñder dep ayqayladı. Qazir senderdi şetiñnen
atamız deydi. Olar meni sanitarlıq poyızda jası-rınğan ofitser dep
oylaptı. Al meniki jay ğana jeñ uşınan jalğasu... anamnıñ doktor
Kuritskiymen tanıstığı.
- Kuritskiymen be? - dep sañq etti mağınası köp dauıspen Nikolka. Solay de, mısıq pen mışıq qoy, bilemiz onı kit pen kot.
-

Kiti, kot, kiti, kot, - dep esiktiñ sırtınan qışqırıp jiberdi qus.
- İə, sol kisimen... ol bizge Jitomirge poyız alıp keldi... Qudayım-au!
Men osı arada qudayğa qulşılıq qıla bastadım. Barlığı bitken eken ğoy
dep oyladım. Al bilesizder me, sonda meni mına qus qutqardı. Men ofitser
emespin deymin. Men qusbegi ğalımmın dep, qustı körsettim. Sol sət,
bilseñizder bar ğoy, meni jelkeden bir soğıp, ardan bezgen neme onımen de
qoymay, tart jöniñe, saytannıñ qusbegisi, deydi. Munday qanıpezerdi
körgeniñ bar ma! Jigit esebinde men onı öltirer edim, biraq özderiñiz de
tüsinesizder ğoy...
- Ele... - degen əlsiz dausı şıqtı jatınjaydan Turbinnıñ. Elena
şapşañ burılıp, əñgimeni ayağına deyin tıñdamay, tura jügirdi.
On besinşi jeltoqsanda küntizbe boyınşa kün Uyasına kündizgi sağat üş
jarımda qonadı. Sondıqtan pəterde üşten bastap qarañğılıq iektey
bastaydı. Alayda Elenanıñ jüzinde kündizgi sağat üştiñ özinde sağat tili
eñ tömenge tüsip, bes jarımdı körsetip turğanday edi. Eki til de miıqtan
əjim bolıp sızılıp, auızdı aynala kelip iekke tüsken. Közinde onıñ
qasiret bastalıp, baqıtsızdıqqa qarsı küzetetin bekemdik payda boldı.
Nikolkanıñ jüzi tikendi ebedeysiz jiırma minötsiz sağat birdi körsetip
turğan sebebi onıñ basında “Malo-Provalnaya...” degen sözden tuıp
bıtısqan bir şataq bar edi. Keşe urıs jürgen köşe qiılısında qaza
tapqan jauıngerdiñ auzınan şıqqan osı sözdiñ mağınasın tayau künderi
şeşu kerek edi.
Berekesizdik pen qiındıq Turbindar ömirine kökten tüskendey mañızdı,
jumbaq ta qızıq Lariosiktiñ keluinen tudı, sosın onı sumdıq alapat
oqiğa - Petlyuranıñ qalanı aluı üdete tüsti. Bilip qoyıñızdar: sol bayağı
qala. Endi onda ne bolıp, ne qoyadı - ol jağı adam aqılı üşin qanşa
jetilgen bolsa da mi jetpeytin tüsiniksiz jumbaq bop qalmaq. Keşe adam
aytqısız alapat apat bolğanı aydan ayqın - bizderdikiniñ bərin qapılısta
ornınan basıp, qırıp saldı. Olardıñ qanı sözsiz aspandı boyaydı - bul
bir. Qılmısker generaldar men ştab murtmerezderine ölim layıq - bul
eki. Alayda qorqınışpen qatar jurttı şın məninde endi ne bolar eken
degen məsele de alañdatadı. Bul qaladağı jeti jüz mıñ adam jumbaq
tulğalardıñ, Petlyura degen esiminiñ özi ürey tuğızatın soyqandardıñ
qolastında qalay ömir süredi. Petlyurañ kim özi? Əy, munıñ bəri eñ bastı
qandı oqiğalar turğanda keyingi kezekke ısırıladı ğoy. Eh, dünie-ay...
sumdıq üreyli zattar şığıp jatır ğoy, onı aytpasa da bilesizder. Ras,
naqtı belgili şteñe joq, biraq bərinen burın Mışlaevskiydi de,
Karastı da bitti dep sanağan durıs şığar.
Nikolka tayğanaq maylı üstelde şalğı oraqpen muz uatıp otır. Muz
sıtır etip sınadı da nemese oraqtan tayıp ketip, bükil asüydi su qıladı.
Nikolkanıñ suıqtan sausaqtarı siresip qatıp qaldı. Kümis qaqpalı ıdıs
qolınıñ astında jəne jatır muzımen.
- Malo... Provalnaya... - dep jıbırlaydı Nikolkanıñ erni, al miında
Nay-Turstıñ, jiren Neronnıñ jəne Mışlaevskiydiñ beyneleri eles
beredi. Jırıq etek şinel kietin soñğınıñ beynesi oyğa tüskende ıstıq
peştiñ qasında aunaqşıp, qayğılı tüs körip, abırjıp jatqan Anyutanıñ
bet-pişini köz aldına keledi. Uaqıt jiırma bes minötsiz sağat birdi
ayqınday körsetui onıñ janın jep, şerin uşıqtırdı. Türli tüsti
közderi bütin be eken? Şporın “dren...dren” dep şıldıratıp, alşañ
basıp jürgen dürsili endi qaytalanar ma eken...
-

Muzdı əkel, - dedi Elena asüydiñ esigin aşıp.

- Qazir, qazir, - dep asığıs ün qatqan Nikolka ıdıstıñ qaqpağın
bekitip, tura jügirdi.
- Anyuta, aynalayın, - dedi Elena, - bayqa, Aleksey Vasileviç
jaralanıp jatır dep eşkimge tisiñnen şığarma, bul olarğa qarsı
soğıstı ğoy, bilip qoysa pəle boladı.
- Men tüsinemin ğoy, Elena Vasilevna. O ne degeniñiz! - Anyuta
şarasınan şıqqan üreyli közimen Elenağa qaradı. - Qalada ne hikmet
bolıp jatır, kök-təñiri-au! Mına Boriçev Tokında kele jatsam, etikterin
sıpırıp alğan ekeu ölip jatır. Qan, qayda barsañ qan!... Aynala halıq,
ündemey qarap tur. Bilmeytin bireu eki ofitserdi öltirdi, deydi...
Beyşaralar jatır bas kiimsiz... Meniñ ayağım təltirektep ketti, tura
qaştım, sebetimdi laqtırıp kete jazdadım...
Anyutanıñ iığı səl dirildep, birdeñeni esine aldı ma, qolın-dağı taba
tabanda qisayıp, edenge qulap ketuge səl qaldı.
-

Tınış, tınış, quday üşin, - dedi şıjalaqtap Elena qolın sozıp.

Lariosiktiñ sarı sur öñinde sağat tili kündizgi üşti, küş-quattıñ eñ
köterilgen tusı on eki bolıp turdı. Eki til de talma-tüste, bir-birine
jabısıp, semserdiñ uşı qusap, joğarı şanşı-lıp turdı. Bunıñ bulay
bolu sebebi - nəzik jüreginiñ silikpesin şığarğan Jitomirdegi apattan
keyin, onbir künge sozılğan sanitarlıq poyızdağı sumdıq sayahattan
keyin, jantürşigerlik küşti tüysikterden soñ Turbindardıñ turaqjayı
Lariosikke tötenşe unağan-dı. Nesimen unağanın Lariosik əzir
tüsindirip bere almaydı, öytkeni onı özi de əli ayqındağan joq.
Oğan Elena aru ayrıqşa qurmet pen iltipatqa layıq körindi. Nikolka da
qattı unadı. Sonı atap ötkisi kelip Nikolka Aleksey-diñ bölmesine əlsinəli kirip-şığuın doğarğan kezde onıñ serippeli bir kisilik kereuetti kitap
bölmege kirgizip, ornalastıruına qol uşın berip, kömek körsetti.
- Jüziñiz öte aşıq eken, özine tartıp turadı kisini, - dep sıpayı ğana
söylegen Lariosik onıñ aşıq jüzine tesile qaray-mın dep saldır-küldir
etken kereuetti jayıp jürip eki jarmanıñ arasına onıñ sausağın qısıp
alğanın da bayqamaptı. Qolınıñ qattı auırğanı sonday, Nikolka qattı
baqırıp jiberip, onıñ dausına susıldap Elena jetip keldi.
Nikolka bar küş-jigerin salıp, endi baqırmauğa tırısıp edi, közinen jas
öz-özinen monşaqtap qoya berdi. Elena men Lariosik jazılğan avtomattı
kereuettiñ jarmasın eki jaqqa uzaq julqılap, kögergen sausaqtı əreñ
şığardı. Qısılğan sausaq janşılıp, qantalap şıqqanın körgende
Lariosiktiñ özi jılap jibere jazdadı.
- Qudayım-ay! - dedi ol nazalanıp öziniñ onsız da qapalı jüzin odan
sayın özgertip. - Mağan ne bolğan özi? Jolım bir bolmay-aq qoydı!..
Qalay, qattı auırıp tur ma? Quday aqına keşiriñiz meni!
Nikolka ünsiz asüyge umtıldı, onda Anyuta onıñ nusqauımen qolına
krannan muzday su jiberdi.
Jayıluınıñ aylalı təsili bar kereuetti jazıp bolğan soñ qarasa,
Nikolkanıñ qolına töngen qater joq eken. Kitaptardı körgende
Lariosikti tağı bir jağımdı da ünsiz quanış bilep aldı. Onda qustarğa
degen əuestik pen qumarlıqtan basqa kitapqa degen quştarlıq bolatın. Al
mınau köpsöreli aşıq şkəptarda tığız tizilip qımbat qazına tur ğoy.
Tört qabırğanıñ törteuinen de qızıl, jasıl, altınmen jazılğan, sarı
tıstı, qara papkalı kitaptar Lariosikke qarap turğanday. Kereuet
bayağıda jayılıp, tösek salınıp, onıñ janına orındıq qoyılıp,
arqasına oramal ilinip, otırğışında erkekke qajet zattar sabınsalğış,
papiros, siriñke, sağat jatsa da, tılsım əyeldiñ sureti bayağıda-aq öz
ornın tapsa da, Lariosik jan-tənimen kitap əlemine süñgip, qabırğa tolı
kitaptardıñ aynalasında sayahat jasap kelip jüresinen otıra qap, tömengi
qatardağı tıñ dünielerdi közimen işip-jep, tüpteulerine tañırqap,
qaysısın - “Pikvin klubınıñ ölgennen keyingi jazbaların” ba, əlde
“1871 jılğı Orıs habarşısın” ba -qaysısın tezirek qolğa aların
bilmey dal boldı.
Alayda turğınjayğa iñir qarañğılığımen birge uayım-qayğı da tönip
kele jatqanday edi. Sondıqtan sağat on eki dürkin soqpadı, tilşeleri
qaralı tuğa oralğan semserdey jaltırap ünsiz turdı.
Azağa kinəli, Turbindardıñ şañ basqan köne jayına bauır basqan barlıq
adamdardıñ ömir sağatındağı ala-qulalıqqa kinəli jiñişke sınap
tayaqşası boldı. Sağat üşte ol Turbinnıñ jatınjayında 39,6 gradustı
körsetti. Elena bozarıp ketip, onı silkip tastağısı keldi, biraq Turbin
basın burıp, közin tikireytip: “Körset” dep qadala ayttı. Elena ünsiz həm
ırıqsız termometrdi ustattı. Turbin köz salıp, auır əri tereñ kürsindi.
Bes sağat boyı ol basına suıq sur qapşıqtı basıp jattı, usaq muz sol
qapşıqta erip, suğa aynaldı. Beti qızıl şır aynalıp, közi jaltılday
bastadı, özi sululanıp ketti.
- Otız toğız da altı... keremet, - dedi ol ara-tura jarılıp, kebersigen
ernin jalap qoyıp. - So-lay de... Barlığı boluı mümkin ... Alayda, qalay
bolğan künde de, təjiribege nükte qoyıldı jəne uzaqqa. Tek qana qoldı
saqtau kerek ... əytpese qolsız qanday küş...
- Aleşa, ündemeşi, ötinemin, - dep jalındı Elena, körpesin tüzep,
iığın qımtap... Turbin közin jauıp, tas bop ündemey qaldı. Joğarıdağı
jaradan, sol jaq qoltıqtıñ astına bükil denege inedey şanışqan qurğaq
qızu taradı. Arakidik ol bükil keudeni toltırıp, bastı tumandandırdı,
biraq ayağı unamsız muzday berdi. Keşkisin bar jerde şamdar janıp,
ümitsizdik pen üreyden Elena, Nikolka jəne Lariosiktiñ tüski asınıñ
mezgili bayağıda-aq ötip ketti, siqırlap qoyğanday keulep isip, kürt ösip
qızu 40,2 gradusqa bardı. Endi qızğılt jatınjayda ürey men uayım
ayaqastınan erip, jayıla bastadı. Körpege tüsken sur kesek qusap kelgen
şer-muñ endi audağı baldırday tartılğan sarı pernelerge aynaldı.
Joğarıda ğoy sol jaq qoltıqtıñ astındağı sızdağan auru julqınuın
qoyıp, azıraq qozğalatın boldı. Deneniñ ıstığı toñumen almastı.
Kökirekti küydirgen şırağdan keyde ökpeni tesetin muz pışaqqa aynaladı.
Ondayda Turbin basın şayqap, qapşıqtı laqtırıp, körpemen
qımtanadı. Jaranıñ költildegen qapşığınan qotarılıp, azapqa salğanı
sonşalıq jaralı əlsiz ğana əldekimge şağınıp, ayanıştı sözder aytadı
eriksiz. Muz pışaq joğalıp, ornın küydirgiş şırağdanğa bergende,
ıstıq bükil deneni şarpıp, aq japqıştı da, körpeniñ astındağı tar
üñgirdi de qaynatıp jibergende jaralı “su” suradı. Birese Nikolkanıñ,
birese Lariosiktiñ, birese Elenanıñ jüzi munarta körinip, tösekke
eñkeyip, qulaq türedi. Barlığınıñ közi bir-birine sumdıq uqsap, alarıp
ketken, qabaq qatulı. Nikolkanıñ sağat tili tura Elenaniki siyäqtı bekem
jıljıp tura bes jarımdı körsetti. Nikolka əlsin-əli ashanağa bardı nege ekeni belgisiz, sol keşte jarıq kömeskileu boldı, alañdap ol sağatqa
qaray berdi. “Tonkrh... tonkrh” sağat ta qırıldap, aşulı körindi.
Birdeñeden saqtandıratın sıñayı da bar siyäqtı, tili sumañdağan birese
toğızdı, birese toğız on besti, birese toğız jarımdı körsetedi.
- Eh, eh, - dep kürsingen Nikolka uyqılı masa siyäqtı sende-tilip,
ashanadan auızüy arqılı Aleşanıñ jatınjayınıñ qasınan qonaqjayğa
ötti, odan kabinetke kirdi, aq perdeni ısırıp, balkon esigi arqılı köşege
qaradı... “Qızıq qıp, dəriger birdeñeden qorqıp kelmey qalsa şe...” - dep
oyladı ol. Köşe qisıq, qulama, soñğı künderge qarağanda bos körinip edi,
degenmen burınğıday tım qorqınıştı emes. Sirek jürse de ara-tura
arbakeş şanalarınıñ sıqırı estilip turadı. Biraq öte sirek ... Əlbette,
barıp alıp keluge tura keler dep topşıladı Nikolka, jəne Elenanı oğan
qalay köndiruin oyladı.
- Eger on jarımğa deyin kelmeytin bolsa, Larion Larionoviç-pen men
özim baramın, al sen Aleşanıñ qasında küzetip qalasıñ. Ündemeşi,
ötinemin... Tüsinseñşi, seniñ türiñ tura yunkerdiki. Al Lariosikke
Alekseydiñ pəltesin kigizemin. Əyelmen jürgen oğan tiispeydi.
Larion əbigerge tüsip, basın bəygege tiguge, jalğız baruğa tilek bildirdi de
qarapayım pəlte kiyüge ketti.
Muz pışaq müldem joğaldı, ıstıq üdey tüsti - süzektiñ nışanı bilindi,
ıstıq janın qoyar bolmağanda oğan onşa ayqın emes, Turbindar ömirine
müldem jat adamnıñ sulbası elestedi. Onıñ kiimi de sur siyäqtı.
- Al, sen bilesiñ be, şaması ol aunap turğan siyäqtı ma, qalay? Surğılt
sekildi me? - Kenet Turbin naqpa-naq, qatañ til qatıp, Elenağa tesile
qaradı. - Bul unamsız ... Jalpı, şın məninde qus ataulı unamaydı. Onı
zat qoyatın bölmege şığaru kerek. Jılı jerde esi kirer.
- O ne degeniñ, Aleşa! - dep şığıp ketken Elena ağasına eñkeyip,
osınıñ jüzinen esken ıstıq lepti öz betinen sezdi. -Qusıñ ne? Qanday
qus?
Lariosik qızmetşiniñ qara pəltesin kigende daliıp bükir bolıp körindi,
sarı qayırması şalbarınıñ balağımen jabıldı. Ol qorqıp, közi
alaqtap ketti. Ayağın uşınan tepe-teñ basıp, jatınjaydan auız üy
arqılı ashanağa jügirip barıp, odan kitap bölme arqılı Nikolkanikine
burılıp, onda qolın qatañ sermep, jazu üsteliniñ üstinde torda turğan
qusqa jem tastadı... Biraq bunısı artıq boldı, qus bayağıdan beri
uyıqtap jatır eken. Qanatına basın jığıp burışqa jabısıp,
mazasızdıq degen qaperinde joq tım-tırıs. Lariosik kitap bölmeniñ
esigin taqap jauıp, ashanağa şıqtı.
- Iñğaysız, boldı-au... oh, ıñğaysız, - dep mazasızdandı Turbin.
Burışqa qarap. - Bekerge attım onı... sen qulaq sal... Ol sau qolın
körpeniñ astınan şığaruğa aynaldı. - Eñ təuir təsil şaqırıp alıp, esuas
qusap alasurıp jürgeniñ ne? - dep surau kerek edi. Ərine, kinəni men öz
moynıma alamın. Barlığı qurıdı, aqımaqtıq...
- İə, iə, - dep auır kürsindi Nikolka, Elenanıñ bası salbırap ketti.
Turbin mazasızdanıp, ornınan turğısı keldi, alayda auru üdep, ol qattı
ıñqıldap, ızalana söyledi:
-

Onda əketiñder!..

- Bəlkim, onı asüyge şığararmız? Qustı ma, aytqanday, men onı
sırtınan jauıp qoydım, ol endi ündemeydi, - dep abırji sıbırladı
Lariosik Elenağa.
Elena qolın siltep: “Joq, joq, ol emes...” - dedi, Nikolka batıl basıp
ashanağa şıqtı. Şaşı ürpiip ketken, ol sağatqa qaradı, onğa jaqındap
qalıptı. Alañdağan Anyuta esikten ashanağa şıqtı.
-

Ne, Aleksey Vasileviç qalay? - dep suradı.

-

Sandıraqtap jatır, - dep jauap berdi Nikolka tereñ kürsinip.

-

Ah, qudayım-ay! - dep kübirledi Anyuta, - doktor neğıp kelmey jatır?

Nikolka oğan bir qaradı da, jatınjayğa oraldı. Ol Elenanıñ qulağına
jabısıp, aytqanına köndiruge tırıstı.
- Erik öziñizde, men dərigerge kettim. Eger ol joq bolsa, basqasın izdeu
kerek. Sağat on boldı. Köşede tıp-tınış.
- On jarımğa deyin tosa tur, - dep basın şayqap, qolın oramalmen
qımtap, Elena sıbırlay jauap qattı, - basqa dəriger şaqırtu ıñğaysız
ğoy. Men bilsem, osınıñ özi keledi.
Zildey ebedeysiz juan zeñbirek sağat on birge jetken kezde ayaday
jatınjayğa əkep ornatılğanday boldı. Bul ne ekenin kim bilsin!
Onımen birge turu müldem oyğa sıymaydı. Ömir süru mümkin emes
onımen, auır temir şabaqtardıñ arasımen doğaşa iilip, ekinşi oñ jaq
doñğalaqqa qağılıp-soğılıp ötu kerek, onıñ üstine zattarıñ bar, ol
zattardıñ sol qolğa üye salınğanı qanşama. Solar qoldı jerge tartıp,
qoltıqtı sögip baradı. Zeñbirekti alu mümkin emes, ökim boyınşa bükil
pəter zeñbirekke aynalıp ketti. Topas polkovnik Malışev te, doñğalaqtan
sığalap jürgen zeyinsiz Elena da bul aradan zeñbirekti əketuge, tım
bolmasa auru adamdı basqa orınğa, eşqanday motor joq səl jaylı jerge
auıstıruğa eşqanday əreket jasamaydı. Qarğıs atqır, zildey auır,
muzday suıq mına pəleniñ özi pəterdi qora ğıp jiberdi ğoy, tura bir keruen
saray dersiñ, esikte damıl joq, qoñırau qayta-qayta sıldırlaydı...
kelim-ketim köbeyip baradı. Döñbektey dobal polkovnik Malışev
qulaqşın kiip, altın pogon tağıp jılt etip, bir quşaq qağaz əkeldi.
Turbin oğan ayğay salıp edi, tabanda ol zeñbirektiñ apanday auzına kirip
ketti de, odan birbettigi jöninen əbiger, zerdesiz, aqımaq Nikolkağa
aynalıp şıqtı. Nikolka oğan susın berdi, tek suıq su emes, fontannıñ
atqılap turğan, kəströldiñ iisi bar jılı suın quydı.
-

Fu, əket mınau sasığıñdı,... toqtat, - dep miñgirledi Turbin.

Nikolka qorıqtı da, qasın da kerdi, sonda da tabandap turıp
aldı, moyımadı. Elena əldeneşe ret bası artıq, qara Lariosikke
aynalıp ketti. Serejanıñ sol jieninen aqsarı Elenağa aynalıp,
sausağın munıñ mañdayına jügirtti, biraq budan jeñildik az boldı.
Ədette jılı, epti, jumsaq bolatın Elenanıñ qolı endi tırnauış qusap
uzınnan kösip, qajetsiz nərseniñ bərin istep, kisiniñ beyqut ömirin ulap,
qarğıs atqan qoradağı qoymağa uqsatıp jiberdi. Oq tigen Turbinniñ
jonarqasınan soğılğan tayaqtıñ sebepkeri Elena bolmauı ekitalay. Ol az
bolğanday sol tayaqtıñ bir basına otırıp alğan joq pa, sonıñ salmağımen
tayaq bayau, biraq birkelki aynalıp turdı... Sıptalğan tayaq bası-köziñe tiip,
boy kötertpey jatsa, ömir sürip kör! Jo-joq, joq, olarğa şıdap
bolmaydı! Turbin qattı ayğaylap şaqırmaqşı edi, biraq dausı aqırın
şıqtı:
-

Yuliyä!

Alayda Yuliyä qırqınşı jıldar suretindegi altın epoletimen
ertegiliktegi bölmesinen şıqpadı, auru adamnıñ şaqıruına qulaq
aspadı. Eger altın közildirikti, tabandı da meyilinşe bilgir juan
kelmegende, Turbindardıñ özi qusap jatınjayğa kirip, pəterde ersiliqarsıli jüre bastağan anau surğılt sulba beyşara auru adamnıñ
jüykesinde oynap əbden zıqısın şığaratın edi. Juannıñ keluine oray
jatınjayğa tağı bir jarıq qosıldı - köne qara şamdalğa tağı bir şıraq
qoyıldı. Şıraq birese üstel üstinde jıltıradı, birese Turbinniñ
aynalasında jürdi, qabır-ğada onıñ üstinde jarbiıp usqınsız
Lariosiktiñ köleñkesi qalqıdı, aumağan qanatı qırqılğan jarqanat
siyäqtı ol. Şıraq balauızı balqıp qisaya bastadı. Şağın jatınjay
yodtıñ, spirttiñ, efirdiñ, iisine toldı. Üsteldiñ üsti nikeldengen
tısında ottar oynağan qorapşalar men rojdestvo qarınday jıltırağan
teatr maqtasınan körinbeydi. Turbinge altın közildirikti juan jıp-jılı
qolımen şipası ğalamat ukoldı sau qolına saldı, birneşe minöt
ötkennen keyin onı mazalağan surğılt sulbalar da sap tıyıldı.
Zeñbirekter aybanğa jıljı-tıldı jəne tügel perde tutılğan əynek
arqılı ötkizgende onıñ üñireygen auzı eşteñeni qiratqan joq. Erkin
tınıstauğa mümkindik tudı, öytkeni dağaraday doñğalaqtar ketip, arasınan
iilip-bügilip jüru toqtadı. Şırağdan sönip, qabırğadan kömirdey qapqara turpayı Larion, Lariosik Surjanskiy, kədimgi Jitomirden kelgen
qonaq joğaldı, al Nikolkanıñ bet pişininen burınğı ıza qılar qiqarlıq
öşip, ornın oylılıq basıptı. Altın qoldı juannıñ biregey öneri
arqasında sağat tiliniñ de ayırmaşılığı joyılıp, dittegen uaqıttı
körsetti. Ashanadağı sağat Lyudovik HGU-niñ ğajayıp galldarınıñ
quırşaq qorğanın-dağı munara qoñırauınday “Bom!” dep bir soqtı. Tün
ortası... qulaq sal... tün ortasınıñ qoñırauı saqtandıra soğadı, bəzbireudiñ balta-nayzasınıñ kümis sıñğırı süykimdi-aq. Sağattağı
oyınşıq qarauıldar da minöt tilimen birge qozğalıp, adamzat
tınıştığı men zəu-zatın saqtap, adam qolınan şıqqannıñ bərin qorğap
turğanday körinedi. Şın məninde adam öz oşağı men öz otanın saqtau
üşin soğısadı ğoy, basqa üşin qandı ayqasqa baruğa əste bolmaydı.
Özimşil, minezi kidi, biraq meyilinşe tartımdı əyel Yuliyä da tek
tınıştıq oşığına ğana keluge peyil. Ol keldi de, ayağında qara şulıq,
qayırması eltiri qara botigi kirpiş baspaldaqta jalt etip, onıñ asığıs
qadamına Lyudovik XIV aspanday kögildir baqta öz dañqına mas bolıp köl
jağasında qara marjan arular arasında raqattanıp jatatın surettiñ
tusınan frantsuzdıñ bi küyin şertken qoñırau jauap qattı.
Tün ortasında Nikolka asa mañızdı, ərine özindik bir şaruanı qolına
aldı. Eñ aldımen ol, dımqıl şüberekpen kelip Saardam Şeberdiñ
keudesine şuqşidı da, lezde mına sözder joyıldı:
Jasasın Resey...
Jasasın patşalıq!
Soq Petlyuranı!
Sosın Lariosiktiñ qızu qatısuımen budan da mañızdı jumıstar
jürgizildi. Turbinniñ jazu üstelinen Aleşanıñ brauningi, eki oqsauıt pen
onıñ bir qorap patrondarı alındı. Nikolka onı tekserip, jeti patronnıñ
altauın ağası bir jerde atqanına köz jetkizdi.
- Keremet... - dep kübirledi Nikolka.
Ərine, Lariosiktiñ satqın bop şığuı jöninde söz boluğa tiis emes.
Jalpı ziyälı adam eşqanday jağdayda da Petlyura jağında boluı mümkin
emes, ol jetpis bes mıñnıñ, vekseline qol qoyıp, alpıs üş sözden
turatın jedelhat jiberip jürgen jan qaydan onı qoldasın... Maşina
mayımen jəne kərəsinmen Nay-Turstıñ tapanşası men Aleşkanıñ
brauningi jaqsılap turıp maylandı. Nikolka siyäqtı Lariosik te jeñin
türip olardı maylap, kara-melden bosağan uzınşa temir jəşikke saludan
jan ayağan joq. Jumıs tım asığıs boldı, öytkeni revolyutsiyäğa qatısı
bar ərbir saliqalı adamğa kez kelgen biliktiñ tusında tintu bolatını, ol
qısta tüngi eki otızda bastalıp, tañğı sağat altı on beste, al jazda tüngi
sağat on ekide bastalıp, tañğı sağat törtte bitetini belgili. Əytkenmen
jumıs sozılıp ketti, oğan Lariosiktiñ əues-qoylığı sebep boldı, ol
Kolt jüyesindegi on oqtıq tapanşanıñ qurılısımen tanısıp otırıp,
oqsauıttı tutqağa teris salıp qoyıptı, onı şığarıp alu üşin qanşa
küş jumsauğa, qanşa may şığındauğa tura keldi. Odan tıs tağı bir
kütpegen kedergi kezdesti: tapanşalar men Alekseydiñ jəne Nikolkanıñ
pogon-darı, şevron men murager Alekseydiñ sureti salınğan qorapşa,
işinen parafin qağazdar destelenip, sırtınan elektr ötkizbeytin jelimdi
taspamen şandıp, tüyinşek jasağan qorapşa terezeniñ jeldetkişine
sıymay əlek qıldı.
Məsele mınada bolatın: jasırğasın jasırğanday ğıp jasıru kerek!
Jurttıñ bəri Vasilisa siyäqtı naqurıs emes qoy. Qalay tığu kerek ekenin
Nikolka kündiz-aq oylastırıp qoyğan. №13 üydiñ qabırğası körşi on
birinşi üydiñ qabırğasına tipten taqau keledi, arası bir arşınğa da
jetpeydi. On üşinşi üyden bul qabırğağa nebarı üş-aq tereze qaraydı,
bireui Nikolkanıñ jatınjayınan da, ekeui kitap bölmeden şığadı,
müldem qajetsiz. Bəribir jarıq tüspeydi. Tömende kişkentay soqır tereze
jəne bar, tortemirmen qorşap tastalğan ol Vasilisanıñ zat qoyma-sınan
şığadı. Köz aldıñızğa keltirip köriñizşi, bir arşınnan aspaytın
keremet añğar, körşi üydiñ qabırğası tutas bolğan-dıqtan aula jaqtan
kezdeysoq bala bolmasa, basqalar bul tusqa köz de salmaydı. Bala küninde
Nikolkanıñ qaraqşılardı oynap jürip, sınğan kirpiş üyindisine sürineqabına jürip osığan şıqqanı bar, sodan on üşinşi üydiñ qabırğasında
sonau şatırğa deyin baratın birqatar som şegeler barı esinde jaqsı
saqtalğan. Şaması, on birinşi üy bolmay turğanda bul arada temir satı
bolsa kerek, üy salğanda satı alıp tastalıp, som şegeler qalıp qoyğan.
Bügin keşkisin ol qolın şığarıp qarap edi, sipalap jatpay-aq som şegeni
birden taptı. Ol jağı endi ayqın. Al üş qabat şpagatpen ayqış-uyqış
buılğan, mınau qorapşanıñ jeldetkişten ötpegeni qiın boldı.
- Bəri ayqın, endi tek terezeni qoparu kerek, - dedi Nikolka tömengi
jaqtaudan tüsip jatıp. Lariosik Nikolkanıñ aqılı men tapqırlığına
tənti boldı da, terezeni qoparıp aluğa kiristi. Bul qiın-qıstau jumıs
jartı sağatqa sozıldı, isingen ramalar ırıqqa köne qoymadı. Aqırı,
aldımen terezeniñ oñ jaq böligin, sosın ekinşisin aştı, alayda onıñ
Lariosik jaq əynegine ireleñdegen sızat tüsti.
-

Jarıqtı söndir! - dep əmir etti Nikolka.

Jarıq sönip sumdıq ayaz bölmege lap qoydı.
Nikolka muzdap turğan qap-qara keñistikke beluarınan kirip, tüyinşekti
joğarğı ilmegimen som şegege ildi. Qorapşa eki arşınday şpagatpen
jaqsı ilindi. Köşeden onı bayqau eşbir mümkin emes, öytkeni on üşinşi
üydiñ qabırğası köşege tik burış jasalmay qırın tur jəne sol tusqa
tömendegi tigin şeber-hanasınıñ jarnaması qağılğan. Onı tek sañılauğa
tikeley kirgen adam ğana bayqauı mümkin. Alayda oğan köktemge deyin tiri
pende bas suqpaydı, sebebi auladan sırğığan qar oğan üyilip, qalıñ kürtik
bolıp jatır, al köşe jaqta tamaşa albar bar. Eñ bastısı onı tereze
aşpay-aq baqılap turuğa boladı, jeldetkişten qolıñdı suqsañ-aq
şpagatqa tiedi.
Tamaşa!
Jarıq qayta jandı, Anyutadan küzde qalğan tereze sılağın tauıp alıp,
onı qayta jumsartıp Nikolka tereze əyneginiñ aynalasın sıladı da
tastadı. Tipti jazatayım bireu qorapşanı bayqay qalğan künniñ özinde de
jauap əzir: “Keşiriñiz. Mınau kimniñ qorapşası Ah, tapanşalar ma...
muragerdi qara....Bulay da boladı eken-au. Kim qoyğanın körgen de, bilgen
de emespin. Saytanıñ bilsin kimdiki ekenin! Şatırdan tüsip ilip jürgen
ğoy bireu.! Aynala qujınağan halıq qaysın kinəlarsıñ... Solay de. Biz
beybit jandarmız, eşqanday muragerdiñ qajeti joq...!” dep azarda bezer
bolasıñ.
-

Ğajap jasaldı, quday aqına şın aytamın, - dedi Lariosik.

Qalay ğajap bolmasın zat qolıñnıñ astında tur, sonımen birge pəterden
tıs jerde.
Tüngi sağat üş boldı. Zayırı, bügin tün eşkim de kele qoymas.
Qaljırağan Elena qabağı tüsiñkirep ashanağa şıqtı. Onı Nikolka
auıstıruı kerek. Ol üşten altığa deyin, al altıdan toğızğa deyin
Lariosik küzetuge tiis aurudı.
Sıbırlap söylesti:
- Demek süzek bop şıqtı, - dedi Elena, - esteriñde bolsın, bügin Vanda
jügirip kelip ketti, Aleksey Vasileviçke ne bolğan dep suradı. Mümkin
süzek bolar dep edim, tegi senbedi-au deymin, közi bir ornında turmay
jügirip ketti. Qalay ekenimizdi, bizderdikiniñ qayda bolğanın, jaraqat
alğan-almağanın bərin-bərin suradı. Jaraqat turalı jumğan
auızdarıñdı aşpañdar.
- Jo-jo-joq, - dep Nikolka qolın da siltedi. - Vasilisa bul jalğanda
joq sujürek birdeñe bola qalğan jağdayda ol kez kelgenge auzında bardı
ottauı ıqtimal, özin qorğaştau üşin Aleksey jaralanıp jatır dep ayta
saladı.
-

Işmerez deseyşi, - dedi Lariosik, - bul sumpayılıq!

Közsiz tumannıñ işinde jatır. Turbin ukoldan keyin jüzi
müldem jaybaraqattanıp, öñi ayqındalıp, bet pişini ayşıq-taldı.
Qanında tınıştandıratın u jügirip, küzet ötkerdi. Surğılt sulbalar öz
üyindegidey taltañdaudı doğarıp, öz şarua-sımen ketken siyäqtı,
zeñbirekterdi bası bütin əketipti. Eger tipti bögde bireu kelgen künde de, ol
özin ədepti ustap, Turbindar pəterinde ornı bar adamdarğa qurmetpen
qaraytın siyäqtandı. Birde polkovnik Malışev keldi, mamıqtaqta otırıp
ol barlığı jaqsı, jaqsılıqqa qaray bet alıp kelemiz degen sıñaymen
jımiıp küldi, burınğıday ızalana zirkildegen joq, bölmeni qağazben de
toltırıp tastağan joq. Ras, ol qağazdardı örtedi, biraq Turbinniñ
diplomına, anasınıñ suretine tiispedi jəne örtegende de qağazdardı
spirttiñ kögildir otına sıpayılap jaqtı. Jalpı munday ot adamdı
tınıştandıradı, öytkeni odan keyin ukol salınadı. Madam Anokudıñ
janına qoñırau jii soğıladı.
- Brın... - dedi Turbin qasındağı mamıqtaqta otırğan adamğa
qoñıraudıñ ünin qaytalau nietimen, al ol orında kezekpen birge Nikolka,
birde monğol közdi beytanıs (ukoldıñ arqasında şataq şığaruğa
batpadı), birde qaltırağan aqbas Maksim otıratın.
- Brın... - deydi jaralı sıpayı ğana, sosın qozğalğan köleñkeden
oyşa suretter saladı, onısı azaptı qiın bop bastaladı da keremet
quanışpen, ülken ümitpen ayaqtaladı.
Sağat zırlap, tilşe aynalıp, uzını on ekini qısqası besti körsetkende
mızğıma qalğu bastaldı. Turbin sirek qozğalıp, jumılğan közin aşıp,
tüsiniksizdeu birdeñeler ayttı.
- Satımen be, satımen jete almaymın, əlsirep baramın, qulaymın. Al
onıñ ayağı ayağına juqpaydı... boyı da... qarda jüruge ıñğaylı... Iz
qaldırıñdar... qasqırlar... Brrın... brrın...

13
“Brın” degen sıñğırdı Turbin soñğı ret madam Anjudıñ ətir iisi
añqığan dükeniniñ jasırın esiginen şığıp qaşıp bara jatqanda estigen.
Əyteuir qoñırau sıñğır etti. Qazir ğana bireu dükenge kirgen bolar.
Bəlkim, ol da Turbin siyäqtı tobınan qalıp qoyıp adasıp jürgen bireu
şığar, əlde bireudiñ tüp izinen qalmay jürgen quğınşı ma? Qalay
bolğanımen de, dükenge endi oralu mümkin emes. Batırlıq bul arada
müldem artıq.
Tayğanaq basqıştar Turbindi auladan bir-aq şığardı. Osı arada ol atıs
müldem jaqın jerde, Kreşatnikke ıldilap tüsetin köşelerdiñ birinde,
tipti Murajaydıñ özinde satırlap jatqanday sezindi. Sonda ğana ol
qarañğı dükende qaydağı-jaydağı oyğa berilip köp uaqıtın zaya jibirgenin
tüsindi, asığu kerek dep Malışevtiñ eskertkeni durıs eken? Jüregi
üreylene soqtı onıñ.
Jan-jağın şolıp Turbin Anju madamdı panalatqan üydiñ uzın da
qisapsız biik sarı qalası dağaraday aulağa tiip turğa-nına, al ol
aulanıñ alasa albarlarına deyin temirjol basqarma-sınıñ körşi ieligin
bölip tastaytınına köz jetkizdi. Turbin közin süze qarap, aynalasın tağı
bir şoldı da bos aulanı köktey ötip, tura əlgi alasa qabırğağa qaray
tarttı. Sol arqılı ol basqar-manıñ qarsısındağı aulağa tüsti.
Basqarmanıñ jamau-jasqaulı aulası tım-aq jüdeu körindi, sodan-aq bükil
basqarmada eş tirlik joğı bayqaldı. Üyge uzınnan tartılğan
dañğırlağan kümbezdiñ astımen asfalt jol arqılı doktor köşege
şıqtı. Qarsı-sındağı üydiñ munarasındağı köne sağat tura törtti
körsetip tur. Eptep köz baylana bastadı. Köşe qañırap müldem bos
qalğan. Əlde bir sezik aydap kele jatqan Turbin tunjıray qarap, joğarığa emes, tömen qaray qar üyilgen seldir sayabaqtağı Altın qaqpanı
betke alıp qozğaldı. Jalğız qara pəlteli jayau ğana Turbinge qarsı
üreyli pişinmen jügirip kele jattı da, jasırınıp qaldı.
Qañırağan bos köşe jalpı üreyli əser etedi, onıñ üstine tösiñniñ astın
tırnalap, bir sekem-sezik janıñdı jeydi.
Batımsızdıqqa boy aldırmas üşin ızalana betin tırjittı - bəri bir
jüru kerek, üyge əuemen tüse almaysıñ - Turbin osılay şeşip şineliniñ
jağasın köterip, ilgeri jıljıdı.
Osı orayda ol keyde adamdı qapa qılatın zeñbirekterdiñ tutqildan ünsiz
qalğan tusına tap keldi. Soñğı eki apta boyı aynalanı silkintip gürsildep
turğan ajdahalardıñ üni öşip, endi aspan da tınşi qalğan tərizdi.
Turbinge qazir Altın qaqpadan burılıp, odan əri Sofiyä şirkeuin sağalap,
aqırın ğana şolaq köşelermen Alekseev eñisine tüsip öz üyine şığuğa
bolatın edi. Eger osılay jasasa, Turbinniñ ömiri basqa arnada keter edi,
biraq ol onı istegen joq. Taudağı quz basınan tömenge qarauğa məjbür
etetin bir tılsım küş bar... Keyde sol suıqqa süyreydi, orğa jığadı.
Sonday bir küş onı murajayğa tarttı da turdı. Alıstan bolsa da onda ne
bolıp jatqanın körgisi keldi. Sondıqtan burılıp ketudiñ ornına Turbin
artıq on qadam jasap, Vladimir köşesine şıqtı. Sol sət iştey bir ürey,
Malışevtıñ dausına uqsas bir ün: “Zıt!” dedi. Turbin basın oñğa burıp,
murajayğa qaradı. Tünerip turğan munaranıñ appaq büyirin közi şalıp
qana ülgerdi, arjaqtan bir qara sulbalar qaptap eşteñe körsetpedi.
“Tüstiñ-au”, - dedi kökireginde Malışevtıñ ayqın dausı.
Sosın Turbinniñ ömirinen birneşe sekönt üzilip tüskendey boldı da, ol
uaqıtta ne bolıp, ne qoyğanın özi de bilgen joq. Ol özin Vladimir
köşesindegi burışta, bası iığına salbırap, tek ayağı ğana “Markizğa”
kəmpit dükeni bar Prorez burışına dedektetip əkele jatqanın sezdi.
“Kəne, kəne, kəne, tağı da...” - dep samay tamırında qan solq-solq soğadı.
Artta tağı da səl-səl tınıştıq bolsa ğoy.
Pışaqtıñ jüzine aynalıp nemese qabırğağa jabısa qaluğa bolar ma edi?
Kə-ne... Alayda tınıştıq tas-talqan boldı, onı buzğan qaşıp qutıla
almaytın qırsıq.
- Toqta! - dep qırıldap ayğay saldı muzdap ketken arqa tustan
Turbinge.
“Solay de” - degen söz şığıp ketti kökirekten.
-

Toqta! - dep sustılau qaytaladı əlgi dauıs.

Turbin jalt qarap, tabanda toqtay qoydı, ondağı oyı tərtipke bağınatın
beybit turğın bolıp körinu edi. Öz şaruammen bara jatırmın dey salu
ğoy, bayağı... Tınşıma qaldır demek tağı da... Quğınşı önbes qadamday
jerde asığıs mıltığın kezedi. Doktordıñ burılıp qarauı-aq muñ eken,
quğınşınıñ közindegi tañdanıs örşi tüsti. Turbin onıñ moñğoldıq
qiıq közin bayqap qaldı. Onıñ serigi mıltıqtıñ bekitpesin tartıp ta
ülgerdi. Alğaşqı quğınşınıñ jüzindegi tañdanıs zımiyän quanışqa
aynaldı.
- Töy! - ayğaylap jiberdi ol. - Bayqaysıñ ba, Petro, ofitser. -Onıñ türi
jol-jönekey ayaq-astınan qoyan körgen añşığa uqsap ketti.
“Bul qalay? Bularğa qaydan belgili?” - degen oy Turbinniñ basın balğamen
urğanday dıñıldattı.
Ekinşisiniñ mıltığı anadayda ülkendigi teñgedey ğana qara tesik bolıp
körindi. Sosın Turbin özin Vladimir köşesinde zulağan jebege aynalıp
ketkendey sezindi, biraq piması böget bolıp keledi. Töbesinen de,
sırtınan da oq ısqırıp, auanı tilip jatır.
Adamdı aqıldı qasqırğa aynaldıru üşin oq astında qusañ jetip jatır;
ədette qajeti joq alañ aqılğa sın sağatta şın məninde jırtqıştıñ
sezimi bitedi. Kişi Provalnaya köşesiniñ burışında quğınnan qasqırşa
jaltarıp Turbin əlgi qara tesiktiñ döp-döñgelek bolıp ot bürkip kele
jatqanın bayqadı da, qarqının üdetip, Kişi Provalnayağa qayta
burılıp, bes minöttiñ işinde öz ömirin qaterden eki ret aman alıp qaldı.
Sezigi aytadı: qır soñınan qalmay, ökşeley quıp kele jatqandardıñ,
toqtar türleri joq, quıp jetui sözsiz, jetse-aq öltiredi. Öltiretin sebebi bul tura qaştı, qaltasında eşqanday qujatı joq, onıñ esesine
tapanşası bar, şineli sur; öltiretin sebebi - qaşqanda bir qutıladı,
üşinşide tutıladı. Mine, sol üşinşisi kədik. Bul qadım zamannan qaterli.
Demek, əli de jarım minöt bar, ərine, sosın pimanıñ özi-aq tübine
jetedi. Barlığı ayqın, al olay bolsa, ürey degen bükil deneni boylap, ayaq
arqılı jerden bir-aq şıqpaq. Alayda ayaq arqılı muzday su bop ıza-kek
oralıp, jügirip kele jatqanda auızdan qaynağan su bop aqtarıldı.
Jügirip kele jatıp Turbin endi dəl qasqırşa alaya qaradı. Eki sur, onıñ
soñınan üşinşi bireu Vladimir burı-şınan şığa keldi. Üşeui oqtarın
jarısa jarqıldattı. Turbin, jügirisin səl bəseñdetip, tisin şıqırlatıp
olardı közdemey üş dürkin attı. Qaytadan qarqın qosıp jügirip bara
jatıp ol qarsı aldınan kömeskileu jalt etken qabırğanıñ tübindegi
suağar turbanıñ qasınan nəzik bir qara köleñkeni kördi. Sol sət ol sol jaq
qoltığın bireu ağaş qısqaşpen qısıp julqılap jatqanday sezindi,
sonıñ saldarınan denesi jügirgende bir jağına qaray qisaya berdi. Sonda
da ol tağı toqtap, asıqpay quğınşılar jaqqa üş oq jiberdi de, altınşı
atısta kilt kidirdi.
“Jetinşisi - özime. Sap-sarı Elenka men Nikolka. Ərine azaptaytın
boladı. Pogondardı qiıp aladı. Jetinşisin özine jumsaydıi”.
Bir büyirley umtılıp, oğaş birdeñe sezdi, tapanşa oñ qoldı tartsa, sol
jaq qolı öz-özinen auırlap baradı. Jalpı endi toqtau kerek. Bəri bir aua
joq, odan əri eşteñe şıqpaydı. Əytkenmen ol əlemdegi eñ qiyäl köşeniñ
burılısına jetip, jalt burıldı da, boyı səl jeñildep, az ğana
jaylandı. Odan əri ümit joq: tor-temir tars bekituli, alıptıñ qaqpası
jabıq, əne, bəri tasemen...
Onıñ esine bir esersoq köñildi maqal tüsti: “Tüsetin orın turğanda, küş
jumsap onşa qinalma”.
Mine, dəl osı arada ğajayıptıñ sın sağatında ol onı baqtağı
ağaştardıñ qarlı örnegi tüsip turğan qabırğadan uşırattı. Ol sol
qabırğağa jartılay batıp, qolın bulğap, üreyden ülkeyip ketken közi
jarqıl qağıp şır-şır etedi.
-

Ofitser! Mında! Mında...

Səl tayğanaq pimamen Turbin ıstıq aua tolı parşa-parşa auzımen
demalıp, qutqaruşı qolğa bayau umtılıp, onıñ izimen qara ağaş
qabırğadağı kişkene qaqpanıñ tar sañılauına süñgidi de ketti. Barlığı
birden özgerdi. Kişkene qaqpa qara kigen əyeldiñ qolımen qabırğağa
jabısıp, şappası sart etti. Əyeldiñ közi Turbinniñ közinen bir-aq
şıqtı. Moyılday qara közden ol batırlıqtı, qareketti oqıdı.
- Beri jügiriñiz. Soñımnan jügiriñiz, - dep sıbırlağan əyel tar kirpiş
soqpaqpen jügire jöneldi. Sol qol jaqta saraylardıñ qabırğası
qarauıtıp, əyel osı jerden burıldı. Oñ qol jaqta ertegidegidey appaq
köp qabattı baq. Alasa albar iek astında tur, kelinşek ekinşi bir kişi
esikke kirdi. Turbin alqınıp soñınan erdi. Ol qaqpanı japqanda köz
aldınan onıñ qara şulıq kigen toq baltırı körinip, etegi səl jelbirep,
əsem ayaq onı kirpiş satımen joğarı ala jöneldi. Turbinniñ saq qulağına
olardıñ soñınan jügirip, köz jazıp qalğan quğınşılardıñ düsiri keldi.
Mine... mine, olar burılıstan asıp ketti, jantalasıp munı izdep jür.
“Qutqarsa igi edi, qutqara alsa, jarar edi, - dep oyladı Turbin, - biraq
jete almaspın şaması... jüregim meniñ”. Kenet ol satınıñ eñ soñında
sol tizesimen, sol qolımen qulap tüsti. Töñirek səl-pəl aynalıp ketkendey
boldı. Kelinşek eñkeyip Turbinniñ oñ jaq qolınıñ astınan ustadı...
- Tağı... tağı da eptep! - dep şırıldağan kelinşek qaltırağan sol
qolımen üşinşi kişi qaqpanı aştı, sürinip-qabınğan Turbindı qolımen
tartıp, alleyämen tarttı. “Qas qılğanday... şıtırmanın qaraşı”, - dep
oyladı esi bualdırlanğan Turbin appaq baqtan bir-aq şıqqanın bayqap,
əyteuir qaterli Provalnayadan şalğay biikte turğanın sezgendey. Özin
əyel süyrelep jürgenin de, sol jaq büyiri ıssı bolğanımen, bükil tula
boyın suıq jaylap ketkenin, muzday jüregi əzer soğıp turğanın sezetin
sekildi. “Bul qutqaruın qutqarar-au, sol aqır soñı bolıp jürmese
jaraydı ğoy... ayaq əlsirep baradı...”. Serigül. Qız müsindi, qozğalmaytın
serigül ağaştarınıñ qar jamılğan əsem şoğı buldıray körinedi. Esik
pen eskilikti auız üydiñ əynekti fonarın da qar basıp qalıptı. Tağı da
kilt şıldırı estildi. Əyel osı uaqıttıñ bərinde onıñ qasında, oñ jaq
büyirinde süyep jürdi, Turbin de bar küşin salıp şamğa umtıldı. Sosın
kilt ekinşi qaytara sıñğır etkende eski iisi bar turğınjaydıñ tünegi
qarsı aldı. Qarañğıda töbeden bir kömeski səule bilindi, ayaqtı eden solğa
qaray tarttı. Közdiñ aldınan kütpegen ulı-jasıl ottı uşqın solğa
qaray jalt etip, tünektiñ işinde jürek birden jay tapqanday boldı...
Kömeski de üreyli jarıqtan altın şapaqtar şaşıraytın siyäqtı. Jandı
suıq qoyınğa kirip, sonıñ arqasında tağı da aua köbeydi, al sol jaq
jeñniñ jağdayı şetin, jansız bir dımqıl keulep baradı. “Bar gəp, mine,
osında tur. Men jaralı ekenmin ğoy”. Turbin edende jatqanın tüsindi,
bası bir qattı jaysız birdeñege tiip jatır. Köz aldınan altın
qalpaqşalar tizilip edi, onısı sandıq siyäqtandı. Sonday suıq, dem ala
almaysız... Bul basına su quyıp, betine su şaşıp jatqanınan eken.
- Quday üşin, - dedi kökirekten şıqqan əlsiz dauıs töbesinen tönip, jutıñız, jutıñız. Tınıs alıp jatırsız ba, özi? Endi ne isteu kerek?
Staqan tisine tiip, Turbin sılq etkizip muzday suıq sudı jutıp jiberdi.
Endi ol sarı şaştıñ buraması men qap-qara közderdi jaqınnan kördi.
Jüresinen otırğan əyel staqandı edenge qoyıp, jelkeden mayda
quşaqtap, Turbindi köteruge ıñğaylandı.
“Jürek degen bar ğoy? - dep oyladı ol. - Şaması, janım kire bastadı,
bəlkim, qanım onşa köp te emes şığar... Biraq küresu kerek”. Jürek soğıp
jatır, biraq diril köp, onıñ şeksiz tini ara-tura tüyilip qalatın tərizdi,
əlden soñ Turbin tilge keldi.
- Joq. Nemen bolsa da barlığın sıpırıp tastañız da, tabanda
şiratpamen tas qıp tañıp tastañız... - dedi əlsiz ğana.
Kelinşek tüsinuge tırısıp, közin bajırayttı, sosın ne isteu keregin seze
qap şkəpqa umtılıp, odan qıruar material alıp şıqtı.
Turbin ernin tistep, “Uh, edende daq şamalı eken, baqıtqa qaray qan az
aqqan bolu kerek” dep oyladı.
Kelinşektiñ kömegimen tırısıp-tırmısıp şinelin şeşti de, basınıñ
aynalğanına qaramay səl otırdı. Kelinşek onıñ beşpentin şeşe
bastadı.
-

Q-qayşı, - dedi Turbin.

Osı sözdiñ özin aytu qiın soqtı, aua jetpedi. Kelinşek qara jibek etegin
jelpildetip jügirip ketti de, esik aldında öziniñ börki men işigin şeşip
tastadı. Oralısımen jüresinen otıra qap, qayşımen qannan kebersip
maylanğan jeñdi azaptanıp əreñ sögip alıp, Turbindi bir bosattı. Al
jeydeni şeşu qiınğa tüsken joq. Sol jaq jeñi əbden qan siñip, küreñ
qızıl bop ketipti, qolı bilegi men büyiri de solay qızarıp, qantalap tur.
Edenge de qan tamdı.
-

Tezirek jırtıñız...

Jeyde pərşalanıp tüsti de, jüzi bop-boz Turbin qanğa boyalıp beluarına
deyin jalañaş qaldı. Ömir sürgisi kelip, ekinşi ret qulauına jol bermes
üşin ol tisin şıqırlatıp, oñ qolımen sol iığın silkiledi de, sosın
tisinen sızdıqtatıp:
- Təubə qud... süyegi aman eken... - dedi. Jeydeni jırtıñız nemese Bint
tabıñız.
- Bint bar, - dep quanğanınan kelinşek ayğaylap jiberdi. Ketip qalıp
ilezde binttiñ paketin jolay jırtıp oraldı. - Jəne eşkim, eşkim de
joq... Men jalğızbın.
Ol jüresinen qayta otırdı. Turbin jarasına qaradı. Jara degeni
qolınıñ joğarğı jağındağı denemen uştasar tustağı kişigirim tesik
eken. Sodan jılap qan ağıp tur.
- Artta bar ma eken? - dep üzdik-sozdıq, qısqa qayırıp suradı, ömir
ruhın oysız saqtağısı kelip.
-

Bar, - dedi üreylene jauap berip.

-

Joğarıraq tañıñız... sonda qutqarasız.

Burın bastan keşpegen auru payda boldı, köz aldınan birine-biri
tirkesken jasıl-şarlar şubalıp, auız üy jaqqa qaray bilep bara jattı.
Turbin tömengi ernin tistedi.
Kelinşek jaranı tañıp, bul tisimen, oñ qolımen kömektesip, jaradan
joğarı iıqtan qoldı qısıp orap baylap tastadı. Qan tabanda
tıyıladı...
Əyel onı ornınan bılay köterdi: ol tizesinen turıp, oñ qolın iığına
saldı da, kelinşek onıñ turuına kömektesip, əlsiz qaltırağan ayağınan tik
turğızdı da, bar denesimen süyep, ilgeri jıljıdı. Turbin aynala
qarañğı tünekke tunıp turğan tım alasa ertelikti bölmege kirdi. Kelinşek
onı jumsaq, şañ basqan birdeñege otırğızıp, qolınıñ astında büyirde
turğan şie qızıl oramal tutqan şamdı jağıp jiberdi. Turbin barqıttıñ
örnegine, qabırğadağı ramanıñ işinen qos öñirli sürtiktiñ şeti men
altındatqan epoletti bayqap qaldı. Turbinğa qolın sozıp, tolqığannan
auır tınıstap kelinşek bılay dedi:
-

Mende konyak bar... Bəlkim qajeti bolar? Konyakqa qalaysız?

-

Dereu əkeliñiz, - dep jauap qattı ol.

Konyak kömektesken siyäqtı, əyteuir Turbinğa solay körindi, endi
ölmeymin, iıqtı müjip, jep jatqan auruğa şıdauğa boladı dep oyladı.
Əyel tizerley turıp, dəkemen onıñ qolındağı jaranı tañıp, eñkeye
tüsip pimasın şeşip aldı. Sosın jastıq pen burınğı hoş iisi ketpegen
keremet güldestesi bar uzın japon halatın alıp keldi.
-

Jatıñız, - dedi ol.

Til qatpay jattı, kelinşek oğan halattı jauıp, üstinen körpemen
qımtadı, özi şağın divannıñ qasında turıp, onıñ jüzine köz saldı.
- Siz... siz bar ğoy, tamaşa əyelsiz, - dedi Turbin. Az ünsizdikten keyin. Əzir küşim ornına kelgenşe, azıraq jata turayın, köterilgen soñ üyge
ketemin. Mazañızdı alğanıma tağı da şıday turıñız.
Onıñ köñiline ürey men torığu tırnağın saldı: “Elena ne boldı eken?
Qudaya, qudaya... Nikolka şe? Nikolka ne üşin mert boldı? Bəlkim qaza
tapqan bolar...”
Kelinşek salpınşaqtı perde ustalğan terezeni ünsiz nusqadı. Doktor
alıstan atılıp jatqan mıltıq dausın ayqın estidi.
-

Sizdi qazir-aq öltirip tastaydı, oğan sene beriñiz, - dedi kelinşek.

- Onda... sizdiñ obalıñızğa qalamın ba dep qorqamın. Kenet kelip qalsa
tapanşa... qan... anda şinel, - dep ol kebersigen ernin jaladı. Əyeldiñ
jüzinen qorqınış bayqaldı. Oylanıp qaldı.
- Joq, - dedi kelinşek batıldanıp, - joq, eger tapqan bolsa, olar
bayağıda-aq osında keletin edi. Biz üş baqtan ötip keldik. Al anau kuə
dünielerdi qazirden jinastıru kerek.
Ol izinşe sudıñ sıldırın, matalardıñ susılın, şkəptardıñ sartılın
estidi.
Kelinşek eki sausağımen tutqasınan qısıp ıstıq birdeñe ustağanday
brauninkti alıp kelip:
- Özi oqtaulı ma edi? - dep körpeniñ astınan sau qolın şığarıp,
Turbin saqtandırğıştı sipap:
- Batıl alıp jüre beriñiz. Tek tutqasınan ustasañız boldı, -dep jauap
qattı.
Kelinşek tağı da oralıp, qısıla turıp bılay dedi:
- Eger olar kelip qalğanday bolsa... Siz reytuzıñızdı da şeşuiñiz
kerek... Siz jatasız da, men olarğa auru küyeuim deymin...
Ol tıjırınıp, betin tırjitıp, tüymelerin ağıta bastadı. Kelinşek
batıl basıp keldi de, tizerley qap, körpeniñ astınan reytuzdı şeşip-ap
alıp ketti. Sodan ol uzaq körinbedi. Bul kezde ol arkanı kördi. Şın
məninde bul eki bölme edi. Töbesi tım alasa, boyşañ adam ayağınıñ uşınan
basıp qolın sozsa, töbege jetetini sözsiz. Arkadan əri tükpir qarañğı,
sonda da eski pianinonıñ büyirindegi lagı jaltırap tur, tağı da
birdeñeler jıltıraydı, şaması fikus güli bolsa kerek. Közine tağı da
ramadağı epolettiñ şeti tüsti.
Qudaya, qanday eskilik!.. Onıñ epoletin qadap qoyıptı. Şam-daldağı may
şamnıñ, tınış mazdağan jarığı. Tınıştıq bar edi ğoy, endi onı da
öltirdi, ötken jıldar qaytıp oralmaydı. Artta tağı da kişkentay alasa
terezeleri bar, büyirde tağı bireui tur. Bul netken jumbaq üy. Kelinşek
bolsa jalğız. Kim özi? Qutqardı... Biraq tınıştıq joq. Ana jaqta atıp
jatır...
Kelinşek bir quşaq otın alıp kep, tasırlatıp onı peştiñ quısına
tastadı.
- Siz ne istep jürsiz? Onıñ keregi qanşa? - dep suradı ol şın
nietimen.
- Bəribir de ot jağuım kerek qoy, - dep jauap berdi kelinşek, al közinde
səl ğana külki jılt etti, - men özim jağamın ğoy...
- Beri keliñizşi, - dedi aqırın ğana ötinip Turbin. - Aytayın degenim,
mağan jasağan jaqsılığıñız üşin alğıs ta aytpappın ğoy. Sıylar da
eşteñem joq... ol qolın sozıp onıñ sausaqtarın ustadı, kelinşek
tartınbay jaqınday tüsti de, ol onıñ etsiz qolınıñ sırtınan eki ret
süydi. Kelinşektiñ jüzi jılıp, ürey köleñkesi jelge uşqanday boldı, sol
sət onıñ közinen ədetten tıs sululıq jarq etti.
- Eger siz bolmasañız, - dep jalğastırdı sözin Turbin, - meni sözsiz
öltirip tastar edi.
- Ərine, - dep qostadı kelinşek, - ərine... Al bılayınşa siz bireuin
ğana öltirdiñiz...
Turbin basın köterdi.
-

Men öltirdim be? - dep suradı ol qaytadan əlsizdik pen bas aynaluın
sezip.
- İə, - dedi ol iltipatpen basın iip, sosın Turbinğa əuestik-pen
üreylene qaradı. - Uh, qanday qorqınıştı deseñşi... olar meniñ özimdi de
atıp tastay jazdadı ğoy. - Kelinşek dirildep ketti.
-

Qalay öltirdim sonda?

- Al, iə... Olar atıp şıqtı, siz ata bastadıñız, aldıñğısı murttay
uştı... Bəlkim, jaralanğan şığar. Oy, siz öjetsiz... Men esim auıp qulap
qalarmın dep oylap edim. Siz jügire jürip atıstıñız, olarğa oq
jaudırasız da, qayta qaşasız... Zayırı, kapitan bolarsız?
- Siz meni nelikten ofitser dep oyladıñız? Mağan nege “ofi-tser” dep
ayğayladıñız?
Kelinşektiñ közi jalt ete qaldı.
- Meniñşe, papahıñızda kokarda bolsa, solay oylamay qaytedi. Sonşa
batırsınudıñ qajeti qanşa edi? - Barlığın julıp tastağanda, kokardanı
umıtıp ketippin. İə, ofitsermin, - dedi ol. - Men əskeri dərigermin. Meniñ
atı-jönim Aleksey Vasileviç Turbin... Endi öziñizdiñ kim ekeniñizdi
biluge mursat etiñiz.
-

Men - Yuliyä Aleksandrovna Reysspin.

-

Nege jalğızsız?

Kelinşek qımsına, közin basqa jaqqa qaratıp jauap qayırdı.
- Meniñ küyeuim qazir joq. Ol bir jaqqa ketken. Onıñ, anası da solay.
Men jalğızbın... Munda suıp ketti... Qazir ot jağamın.
Peşte otın lapıldap jandı, sonımen birge bunıñ bası da lıpıldap,
qattı auıra bastadı. Jara əzir sayabır, bar auru kelip basqa oşarıldı.
Sol jaq samaydan bastalıp, sodan eñbekti basıp jelkeni qıstı. Sol jaq
qabağınıñ üstinen bəz-bir tamır tartılıp, barlıq jaqqa sumdıq aurudı
saqina qusatıp taratıp jatqan sıqıldı. Reyss peştiñ aldında tizerlep
turıp, ottı köseumen qozğap qoyadı. Azap şegip, közin bir aşıp, bir jumıp
jatıp Turbin ıstıqtan qolımen qorğanıp, keyin silkigen bastı kördi,
şaşınıñ tüsi ayqın emes, birese otqa şağılıp külgin, birese altınday
jarqırağan sarı bolıp körinedi. Al qası kömirdey qara da, közi
moyılday. Qırınan qarağanda anau qoñqaq murnımen köriktige jatar,
jatpası belgisiz. Közinde de ne barın ajırata almaysıñ. Şaması, ürey,
beymazalıq, tipti bəlkim kinərat ta bar şığar... İə kinərat.
Ol osılay otırğanda ıstıq tolqını ön boyın şarpıp ğajayıp
tartımdı bolıp körinedi. Eñ bastısı - qutqaruşı.
Tüngi sağat birazğa barğanda peştiñ ıstığı basılıp, bunıñ qolı men
basında ıstıq bastaldı. Bəz-bireu qızdırılğan ıstıq şegeni eñbegine
buray qağıp miın talqandap jatqan tərizdi... “Meniñ ıstığım köterilip
ketti, - dep qur ğana ünsiz qaytaladı. Turbin özin köndiru üşin: - Tañerteñ
turıp, üyge jetip alu kerek...” Şege midı ğana talqandap qoymay, Elena
turalı da, üy men Petlyura turalı da oydı tas-talqan etkendey. Oğan
barlığı da bəribir siyäqtandı. Petura... Petura Jalğız-aq oyı - bas
auruınıñ basıluı.
Tün ortasında Reyss eltirimen ədiptelgen jumsaq kebispen, osında kelip,
onıñ qasında otırdı. Turbin onıñ moynına qolın qayta orap kişkentay
bölmede jürip kördi. Osınıñ aldında kelinşek küşin jinap batıldanıp
oğan:
- Siz tura alsañız turıñız. Mağan eşqanday da köñil bölmeñiz. Men
sizge kömekteseyin. Sosın müldem jatasız... Al, halıñız kelmese...
Ol birden jauap qattı:
-

Joq, baramın... tek qana siz kömektesiñiz.
Kelinşek onı osınau tılsım üydiñ kişkentay esigine jetelep əkeldi de,
sol jolmen qayta alıp keldi. Tisin saqıldatıp, qalşıldap toñıp
jatqalı jatıp, basınıñ auruı səl basılğan ol:
- Ant eteyin, sizdiñ bul jaqsılığıñızdı umıtpaspın... Barıp
uyıqtañız... - dedi.
- Ündemeñiz men sizdiñ basıñızdı sipaymın, - dep jauap qattı
kelinşek.
Sosın bastıñ barlıq auruı aqtarılıp, samaydan ağıp onıñ jumsaq
alaqanına quyılıp, sol arqılı onıñ ön boyın boylap, qalıñ kilem
töselgen edenge sarqıp, mayıp bolğanday. Sızdağan aurudıñ ornına bükil
denege birkelki, jürek jılıtar tətti jalın jayıldı. Qolı uyıp,
şoyınday auır tarttı, sondıqtan onı ol qozğalta almadı, tek közin
jumıp, ıstıqtıñ ırqına berildi. Osılay qanşa jatqanın, ərine, ol ayta
almas edi, bəlkim bes minöt, bolmasa birneşe sağat jatqan şığar. Biraq
qalay bolğan-men de dəl osılay ot quşağında məñgi jatuğa bolatınday
körindi. Qasında otırğan jandı şoşıtıp almas üşin közin aqırın ğana
aşqanda ol burınğı köriniske tap boldı: qızıl qalpaqşanıñ astındağı
şam birkelki əlsiz janıp tur. Beybit jarığın tögip tur, uyqısız əyel
qırınan qarap otır. Ernin balaşa burtitıp terezege qarap qalğan.
Istıqtan erip qozğalğan Turbin oğan umtıldı.
- Beri mağan eñkeyiñizşi, - dedi ol. Dausı əlsiz bolsa da asqaq. Kelinşek
oğan burıldı, közinde üreyli saqtıq bar, köleñkesi tereñdey tüsken.
Turbin oñ qolın onıñ moynına oray salıp, özine tarttı da, erninen süyip
aldı. Oğan özi tətti de salqın birdeñege tap bolğanday körindi. Kelinşek
Turbinniñ qılığına tañdandağan joq. Tek betine sınay qaradı da qoydı.
Sosın til qattı:
- Oh, ıstığıñız qanday küşti. Endi biz ne isteymiz. Doktor şaqıru
kerek, biraq onı qalay jasaymız?
- Qajeti joq, - dep aqırın jauap qattı Turbin, - doktor kerek emes.
Erteñ köterilip, üyge baramın.
- Men siz naşarlap qala ma dep sonday qorqamın, - dep sıbırladı
kelinşek. - Onda men nemen kömek bere alamın? Qaytıp ağıp jatqan joq
pa? - dep ol ün-tünsiz tañılğan qoldı aşpadı.
-

Joq, siz qorıqpañız, mağan eşteñe de bolmaydı. Barıp uyıqtañız.

- Barmaymın, - dep kelinşek onıñ qolın sipadı, - Istıq küşti-aq, dep tağı qaytaladı.
Ol şıday almay kelinşekti qayta quşaqtap özine tarttı. Kelinşek
qarsılasqan joq. Ol onı müldem eñkeyip, keudesine qulağanşa tarttı
özine. Sol sət ol sırqattıñ ıstığınan özgeşe jandı da ayqın tən
jıluın sezdi.
- Qozğalmay, jay jatıñız, - dep sıbırladı kelinşek, - al men sizdiñ
basıñızdı sipaymın.
Kelinşek onımen qatar sozılıp jattı da, ol onıñ tizesiniñ tüyiskenin
sezdi. Kelinşek qolımen onıñ samayınan bastap şaşına deyin sipadı.
Jaralığa bul sonday unap, ol tek qana uyıqtap ketpesem eken dep oyladı.
Qas qılğanday ol uyıqtap qaldı. Jəne de tətti uyqığa şomıp, birkelki
jaqsı uyıqtadı. Oyanğanda ol ıstıq özende qayıqpen jüzip jürgenin,
aurudıñ izim-qayım bolğanın bildi, al terezeniñ sırtında tün bayau
ağarıp, aqtañdaqtana tüsti. Üydiñ işinde ğana emes, sonımen birge bükil
qalada, ayday əlemde tolıq tınıştıq siyäqtı. Şınıday sirek-kök jarıq
perdeniñ sañılauınan sığa-laydı. Jılınğan muñlı əyel Turbinniñ
qasında uyıqtap jatır. Ol da uyıqtap ketti.
Tañerteñgi sağat toğız şamasında iesiz qalğan Kişi Proval-naya
köşesinde kezdeysoq arbakeş eki jolauşını mingizip aldı -bireui
qarapayım qızmetker kiimindegi appaq şölmektey er adam da, ekinşisi
əyel. Əyel jeñinen ustap alğan erkekti abaylay süyemeldep Alekseev
eñisine alıp keldi. Eñiste qozğalıs joq eken. Tek №13 üydiñ podezinde
ğana qolında şamadanı men kileti bar oğaş meymandı jaña ğana tüsirgen
arbakeş turdı.
14
Olar tabıldı. Şığın bolğan eşqaysısı da joq, tabılğanda jəne keler
künniñ keşinde keldi bəri.
“Ol”, - degen ün şığıp ketti Anyutanıñ kökireginen, jüregi Lariosiktiñ
qusınday sekirdi. Turbindar asüyiniñ qar basıp qalğan terezesin aula
jaqtan kelip abaylay qaqtı. Anyuta terezege jabısa qap, onıñ betine
qaradı. Sonıñ dəl özi, tek murtı joq... Sol ... Anyuta qara şaşın eki
qolımen sipap, senektiñ esigin aştı, senekten qarlı aulağa şıqtı.
Şıqsa Mışlaevskiy tap qasında tur. Eltiri jağalı student pəltesi,
basında furaşke, murtı ğayıp bolğan... Alayda közin senektiñ qara
köleñkesinde de anıq ayıruğa boladı. Oñ jaq közi oraldıñ asıl tası
siyäqtı jasıl uşqın atadı da, sol közi kədimgi qara, boyı tek alasarıp
ketken tərizdi.
Anyuta qaltırağan qolımen ilmekti saldı da, aula körinbey qaldı, al
Mışlaevskiydiñ pəltesi Anyutanı orap ap asüydiñ jarığı körinbey
qaldı. Qızdıñ qulağına öte-möte tanıs dauıs:
Səlemet pe, Anyutoçka... Sağan suıq tiip qaladı ğoy... Al asüyde
eşkim joq pa, Anyuta? - dep sıbırladı.
Eşkim joq, - dedi, nege ekeni belgisiz Anyuta da sıbırlay söylep ne
aytarın bilmey. “Süyip jatır, erni ülbirep ketipti”, -dep tətti bir
sağınıştı eske alğan qız sıbırlap: - Viktor Viktoroviç ... jiberiñiz ...
Elenağa ... - dedi üzdige.
Bul arada Elenanıñ keregi ne ... - dep kinəlay sıbırladı iissu men
şılım sasığan dauıs, - Viktor Viktroviç, jiberiñiz, ayğay salamın,
quday bar ğoy, - dep üzdige söylegen Anyuta Mışlaevskiydiñ moynınan
quşaqtadı, - bizde qasiret - Aleksey Vasileviç jaralanıp jatır...
Əbjılan jemin zamat qoya berdi.
-

Jaralanğanı qalay? Al Nikol şe?!

-

Nikol aman-sau, al Aleksey Vasileviçti jaralap ketipti.

Asüydiñ esiginen bir jolaq jarıq tüsti.
Ashanada Mışlaevskiydi körip, Elena jılap bılay dedi:
Vitka, sen tirimisiñ, əyteuir... Qudayğa təube... Al bizde mine... - Ol
solqılday öksip Turbinniñ esigin nusqadı. - Qırıq bolıp jatır, jarası
jaman.
Adal anam-au, ne deydi! - dep şoşıp ketken Mışlaevskiy furaşkesin
jelkesine sırğıttı.
Qalayşa ol oqqa tap bolıp jür?
Ol üsteldegi qutılarğa üñilip, bəz-bir jarqıldağan qorapşanı qarap
turğan kisige burılıp:
-

Doktor, sizden biluge ruqsat etiñizşi... - dedi.

Ökinişke oray, joq, - dep jauap qattı muñlı da kömeski dauıs, doktor emespin. Tanısuğa ruqsat etiñiz: Larion Surjanskiy.
Qonaqjay. Aldıñğı bölmege şığar esik jabıq əri qalıñ perdesi de
tüsiruli, öytkeni mundağı u-şu dauıstar Turbinge jetpeui kerek. Onıñ
jatınjayınan altın pensneli sına saqal men ekinşi jasıraq qırınğan
bireu, aqırı aqbas qariyä, auır işik pen boyar börkin kigen aqıldı
professor, Turbinniñ öz ustazı jaña ğana şıqtı. Elena olardı şığarıp
saldı da, jüzi sazarıp ketti. Aytqandarı - süzek, süzek... jəne artı jaqsı
emesten asqan joq.
-

Jara öz aldına, oğan börtpe süzek qosılğan. Sınap bağanı -qırıq,
tağı üstemesi bar... jəne “Yuliyä” dep qoyadı... Jatınjayda qıp-qızıl
jalın. Tınıştıq, sol tınıştıqta satı turalı sandıraq, “Br-rın
degen qoñırau.
- Armısıñdar, mərtebeli pan mırzalar! - dedi kekesini aralas kübirmen
ayağın taq etkizip Mışlaevskiy. Narttay qızıl Şervinskiy köziniñ
qiığımen qaraydı. Qara kəstömi denesine quyıp qoyğanday eken, köbelek
galstuk taqqan aq jeydesi tamaşa, ayağında laktalğan bəteñke.
“Kramsköy operalıq studiyäsınıñ artisi” degen kuəligi qaltasında jür.
Siz nelikten pogonsız jürsiz? - dep ukrainşa sözin jalğastırdı.
Mışlaevskiy - Vladimir köşesinde orıs jalauı jelbirep tur... Eki
diviziyä senegaldıqtar Odessa ayla-ğında jatır, senegaldıñ üyküşikteri
de sonda deydi... Barıñdar Ukrainağa ofitser mırzalar, əskeri bölimder
jasaqtañdar... analarımızdıñ ayaq basqan jeri üşin!...
- Qaradan qarap mağan tiiskeniñ ne seniñ?... - dep şamdanıp qaldı
Şervinskiy. - Nemene, bərine men kinəlimin be? Meniñ özimdi de öltirip
tastauğa şaq qaldı. Ştabtan men bəriniñ eñ soñında tura tal tüste
şıqtım, ol Peçerskiden duşpannıñ quramaları köringen kez.
- Sen - batır ekensiñ, - dedi Mışlaevskiy, - alayda joğarı mərtebeli
bas qolbasşı bəriñnen burın ketkenine eş kümənim joq. Tura mərtebesi
biik pan getmanğa uqsağan şığar, şeşeñdi urayın... Özimdi olar qauipsiz
jerin tapqan şığar degen ümitpen aldarqatamın da. Otanğa olardıñ ömiri
kerek qoy. Aytqanday, sen mağan olardıñ, atap aytqanda, qazir qayda jürip
jatqanın nusqap jibere almaysıñ ba?
-

Sağan onıñ ne keregi bar?

- Nege keregin aytayın. - Mışlaevskiy oñ judırığın jumıp, sol
qolınıñ alaqanına urıp turıp: - Eger meniñ qolıma sol mərtebeli
taqsırlar, jaqsı men jaysañ dep jürgender tüsse bar ğoy, bireuin sol
ayağınan alıp, ekinşisin oñ ayağınan ustap, bas-tarın joldıñ jiek tasına
qaşan quşırım qanğanşa urar edim. Al senderdiñ ştab
aramtamaqtarıñdı şetinen əjethanağa süñgitu kerek.
Şervinskiy qızarıp ketti.
-

Əytkenmen, abay bolsañşı, auzıñdı bağıp söyle, ötinemin... dedi ol.

- Degenmen, ştab qızmetkerlerin aldımen tastap ketken kinəzdiñ özi ekenin
este tut. Eki adyudantı özimen birge ketti de, qalğandarı tağdırdıñ
təlkeginde qala berdi.
- Sen bilesiñ be, qazir bizdiñ mıñdağan adamnıñ aştan-aş murajayda
otırğanın. Əyteuir qoldarında birer pulemet bar. Petlyuraşılar olardı
qandalaşa qıradı ğoy. Polkovnik Naydı qalay öltirgenin bilesiñ be?...
Birden-bir berispegen qaharman edi...
- Mağan jarmasa bermey, doğar endi!.. - dep şınımen şamda-nıp ayğay
saldı Şervinskiy. Dausıñdı nege sonşa köteresiñ?... Men de öziñ
siyäqtı ofitsermin!
- Jaraydı, mırzalar, tastañdar, - dep Mışlaevskiy men
Şervinskiydiñ arasına Karas tüsti, - tükke turmaytın əñgime. Şınında
da, seniñ buğan tiisetin ne jöniñ bar... Tastayıq, budan eşteñe de
şıqpaydı...
- Tınış, tınış, - dep muñaya sıbırladı Nikolka, - bəri oğan estilip
tur.
Mışlaevskiy qısılıp qıbıjıqtap qaldı.
- Jaraydı, renjime, Bariton. Meniki jay ğoy. Öziñ de bərin tüsinip
otırsıñ..
-

Nedəuir oğaş...

- Marhabat, mırzalar, aqırın... - Nikolka saqtıqpen irkilip, ayağımen
edendi tıqıldattı. Barlığı qulaq türe qaldı. Tömendegi Vasilisanıñ,
qattı bəlkim qarqılday külgen bolar, qattı külgeni kübirlep jetti.
Külkige jauap retinde Vanda quana sañğırlap birdeñe ayttı. Sosın dauıs
sap bolıp, birazdan keyin qayta dañğırlay jöneldi.
- Al, bul qayran qalarlıq nərse, - dedi sözine biraz mağına berip
Nikolka. - Vasilisada qonaqtar bar... Mınaday uaqıtta qonaq şaqıru
degendi qalay tüsinuge boladı!? Nağız aqırzaman.
-

İə, Vasilisalarıñ bir tip, - dedi Mışlaevskiy.

...Bul talma tüstiñ kezinde bolğan edi, bul kezde Turbin morfiy sepkennen
keyin uyıqtap jatqan da, Elena onıñ tösegi janında mamıqtaqta otırğandı. Qonaqjayda əskeri keñes boldı.
Barlığı osında qonıp qaluğa bel bayladı.
Birinşiden, tünde jaqsı qujattıñ özimen jüru de qauipti. Ekinşiden, üyde
qara-quranıñ bolğanı Elenağa da jaqsı... kömek kerek bolıp qala ma,
qaytedi. Al eñ bastısı, mınanday uaqıtta üyde omalıp otırğannan
qonaqta jürgen jaqsı. Onıñ üstine qazir isteytin de eş şarua joq. Al
karta oynauğa boladı.
-

Siz oynaysız ba? - dep suradı Lariosikten Mışlaevskiy.

Lariosik qızarıp ketti, qısılğanınan oyındağısın aqtara saldı, kart
oynaudı, onıñ işinde vintti biletinin, biraq öte-möte naşar oynaytının
aytıp aqtaldı. Tek Jitomirde bir salıq inspektordıñ jasağanınday,
oynay bilmeysiñ, dep urıspasa bolğanı. Ol jaqta qasiret şekti, mına
jerde janı tülep, köñili köterilip keledi, bəri Elena Vasilevnanıñ
arqası, keremet ğajap jan ğoy, pəterinde jaylılığımen qatar erekşe
jılılıq bar, bükil terezelerge qurılğan sarğış perdelerdiñ özi ne
turadı, sonıñ arqasında öziñdi səl de bolsa, basqa dünieden aulağıraq
sezinesiñ... Al basqa dünie, sırtqı əlem bılıq, qandı, mağınasız ekenine
kelisesiñ ğoy...
- Sizden biluge bolar ma eken, öleñ jazbaysız ba? - dep suradı
Mışlaevskiy Lariosiktiñ jüzine tesile qarap.
-

Jazamın, - dedi qızaraqtap sıpayı ğana jauap qatıp Lariosik.

-

Solay deñiz... Keşiriñiz, söziñizdi bölgenim üşin!...

- Bılayşa aytqanıñızda mağına şamalı... Jaraydı, əñgimeñizdi
jalğastıra beriñiz.
- İə, mağınası şamalı, al bizdiñ jaralı janımız osınday sarğış
perdelerden tınıştıq añsaydı.
- Al, tınıştıq degenge keletin bolsaq bar ğoy, sizdiñ Jitomirde
qanday ekenin bilmeymin, al munda, bul qalada, əlbette siz onı taba
almaysız... Sen şötkeñdi sulaşı, əytpese tım şañdatıp jiberdiñ.
Şıraqtar bar ma? Teñdesi joq. Munday jağdayda biz sizdi şığuşığa
jazamız... Beseu bolıp oynau eñ tınış oyın...
-

Nikolka da marqum qusap oynaydı, - dep söz qıstırdı Qaras.

- Öy, o ne degeniñ, Fedya. Ötken jolı peştiñ tübinde kim oynap edi?
Renosqa sen öziñ bardıñ ğoy. Nege bireudi küstənalaysıñ?
-

Alabülik Petlyuranıñ, sarqınşağı...

- Atap aytqanda, sarğış perdeniñ işinde ömir süru kerek. Nege ekeni
belgisiz, aqındarğa bəri küledi ğoy.
- Bir quday jar bolsın... Siz nege meniñ surağımdı teris jağınan
qabıldadıñız? Aqındarğa qarsı meniñ eşteñem joq. Ras, men onı
oqımaymın...
- Basqa kitaptardı oqıp ta jarıtqanıñ şamalı ğoy, artil-leristerdiñ
jarğısı men rim quqığınıñ alğaşqı on bes beti bolmasa... On altınşı
betke kelgende soğıs bastaldı da, bəri tastaldı deseyşi.
- Ötirik aytıp otır, tıñdamañız... Sizdiñ atı-jöniñiz - Larion
İvanoviç emes pe edi?
Lariosik öziniñ Larion Larionoviç ekenin bayandap, oğan osı qauımnıñ
unaytının, munıñ qauım da emes, tutas bir tatu otbası ekenin, munı
əkesiniñ atın qospay, jay ğana “Larion” dep aytudı tileytinin ayttı...
Ərine, onda da eşkim qarsı bolmasa ğana.
- Bılayınşa, əp-əsem jigit... - dep sıbırladı Şervinskiyge ustamdı
Karas.
- Olay bolsa onda jaqınıraq tanısayıq... Tosırqaytın ne bar...
Bilgiñiz kelse, ol ötirik aytadı.
- “Soğıs pen beybitşilikti” oqığanmın. Nağız kitap dep, mine, osını
ayt...Ayağına deyin oqıp şıqtım jəne raqattana oqıdım. Nege deysiñ ğoy?
Munı anau-mınau jalañayaq emes, artilleriyä ofitseriniñ özi jazıp otır.
Bizde ondıq. Siz menimensiz be... Korol Şervinskiymen... Nikolka, sen
şıq
- Tek qana sizder mağan quday aqına urıspañızdar, - dep ötindi
küygelektene qap Lariosik.
- Oy, o ne degeniñiz sizdiñ! Nemene, biz bəz-bir papuastarmız ba? Sizdiñ
kartañız körinip otır. Jitomirde əlgi qarğıs atqır qazımır inspektor
ursıp, öziñizdi jerqorqaq qıp tastaptı ğoy... Bizde qatañ maqam
qabıldanğan.
-

Keşiriñizder, o jağına qapa bolmañızdar, - dep ün qattı Şervinskiy.

- Eki qarğa... İə artilleriyä poruçigi graf Lev Tolstoy jazuşı bolğan
ğoy... Əskeri qızmetin tastap ketkeni-aq ökinişti... generalğa da jetetin
edi... Aytqanday, onsız da onıñ ieligi bolğan ğoy... Zerikkennen roman
jazuğa da bolatın şığar... altı ay qıs ne bitiredi... İen ielikte bul opoñay. Közirsiz-aq.
-

Üş qiıq, - dep qısıla ayttı Lariosik.

-

Pas, - dep ün qattı Karaev.

- Sizdiki ne? Siz tamaşa oynaysız. Sizdi urıspay, maqtau kerek. Al eger
üş qiıq bolsa, onda biz tört qarğa deymiz. İelikke men özim de quana-quana
barar edim...
-

Tört qiıq, - dep söz qostı Nikolka Lariosiktiñ kartasına qarap.

-

Tört bolsa, men pas.

-

Pas.
Şırağdannıñ qaltırağan jarığında, şılımnıñ tütini arasında
Lariosik tağı da aluğa ketti.
Mışlaevskiy mıltıqtan patron suırğanday bir-birden karta laqtırdı.
- Qarğadan k-kişisi, - dedi ol əmir berip, sosın Lariosikti maqtadı, jaraysıñ jigit.
Mışlaevskiydiñ qolınan kartalar üyeñki japırağınday ünsiz uştı.
Şervinskiy jinaqı laqtırdı. Karas qolı jürmey tars etkizip tastadı.
Lariosik kürsinip alıp kuəlik körsetkendey, aqırın ğana qoydı.
-

“Papa-mama”, körgenbiz mundaydı, - dedi Karas.

Mışlaevskiy kenet qıp-qızıl bolıp, karttı üstelge laqtırıp jiberip,
közin Lariosikke jep qoyarday ejireytip şañq etti.
- Qanday ğana jın qağıp sen meniñ damamdı soğıp jiberdiñ? Ə,
Larion?!
- Keremet! Ga-ga-ga, - dep ızalandıra məz boldı Karas, -birsiz qaldı
degen osı!
Jasıl üsteldiñ basında sumdıq ayğay-şu bastaldı, şıraq-tardıñ ot tili
şayqalıp ketti. Nikolka ısıldap, qolın siltep, esikti taqay jauıp,
porterin tüsirdi.
- Men Fedor Nikolaeviçta korol bar eken dep oylağan edim, - dep
öliktey bozarıp əreñ söyledi Lariosik.
- Qalayşa olay oylauğa boladı... - dep Mışlaevskiy ayğaylamauğa
tırıstı, sondıqtan onıñ tamağınan qırıl ğana şığıp, onı burınğıdan
beter sustı etip jiberdi, - onı sen öz qolıñmen satıp alıp, mağan jiberip
ediñ ğoy. Solay emes pe? Al mına jürisiñdi saytanım bilsin! - dep
Mışlaevskiy otırğandarğa aynala burılıp, - al bul degeniñ... Ol
tınıştıq izdeydi. Al bir-birisiz otırmız - tınıştığımız osı ma?
Sanaulı oyın ğoy! Basıña bir salmaq salıp körmediñ be, bul sağan öleñ
emes.
-

Toqtay tur. Bəlkim, Karas...

- Bəlkimiñ ne? Bos sözden basqa eşteñe de bolmaydı. Keşiriñiz, taqsır,
sizdiñ Jitomirde osılay oynaytın şığar. Biraq ol oyınnıñ ne ekenin
saytan ğana biletin bolar!... Siz şamdanbañız, Puşkin men Lermontov
öleñ jazuın jazğanımen, dəl mınaday önerdi eşqaşan jasamağan şığar,
nemese mısal üşin, Nadson.
- Tınıştal sen. Nemene, sonşa tarpa bas salıp. Onday-onday kimde
bolmaydı.
- Osılay boların bilip em-au, - dep miñgirledi Lariosik... -Meniñ-aq
jolım bolmaydı.
-

Toqta. Tt...

Sol-aq eken birden tınıştıq ornadı. Alısta köptegen esiktiñ ar jağında
asüyde qoñırau bezildedi. Bəri ünsiz tına qaldı. Ökşelerdiñ tıqılı
estildi, esikter aşılıp Anyuta kirdi. Elena-nıñ bası aldıñğı bölmede
qıltidı. Mışlaevskiy üsteldiñ şuğa-sın judırıqtap turıp:
-

Erterek siyäqtı ma, qalay? - dedi.

- İə, erterek, - dedi özin tintu jürgizu jöninen bilgir maman sanaytın
Nikolka.
-

Aşayın ba? - dep suradı mazasızdanıp Anyuta.

- Joq, Anna Timofeevna, - dep jauap qattı Mışlaevskiy, -şıday
turıñız. - Iñqıldap ol mamıqtaqtan köterildi, - jalpı esikti endi men
aşayın, sizder əure bolmañızdar.
-

Birge baramız, - dedi Karas.

-

Jaraydı, - dep bastadı Mışlaevskiy, sosın birden tutas vzvodtıñ
aldında turğanday qaradı, - Sonımen endi. Ana jaqta bəri orınşa...
Doktordiki - börtpe, süzek, tağı basqalar... Lena sen - medbike... Karas sen
munda studentke jaraysıñ. Jatınjay jaqqa bara ber. Onda şprits
birdeñe bar şığar, sonı usta. Biz köbirekpiz. Ol oqa emes.
Qoñırau degbirsiz qaytalandı, Anyuta qayta oralıp, bəri burınğıdan da
baysaldana qaldı.
- Ülgeremiz, - dedi Mışlaevskiy şalbarınıñ artqı qalta-sınan
oyınşıq siyäqtı kişkentay qara tapanşanı suırıp.
- Mine, munıñ beker, - dedi küreñitip Şervinskiy, - men sağan tañmın.
Sen səl abay bolsañ qaytedi. Mına qılığıñmen köşede qalay jürgensiñ?
- Oğan alañdama, - dep baysaldı da sıpayı jauap qattı Mışlaevskiy,
- retin keltiremiz. ¥sta mınanı, Nikolka, jası-rın esikte nemese
jeldetkişte oyna. Eger Petlyuranıñ şadiyär-ları kelse, keyin tauıp
alatınday ğıp. Qımbat zat, özimmen Varşavadan kele jatır... Öziñde
barlığı durıs pa?
- Oğan qam jeme, - qatañ əri asqaq jauap qattı tapanşanı ala turıp
maman Nikolka.
- Sonımen, - dep Mışlaevskiy Şervinskiydiñ keudesinen türtip bılay
dedi: - Ənşi, qonaqqa kelgensiñ, Karas - medik, Nikolka - bauırı,
Lariosik - pəterde turatın student. Kuəligiñ bar ma?
- Meniñ tölqujatım patşa zamanıniki, - dedi bozarıp Lariosik, - al
studenttik biletim Harkovtiki.
-

Patşalığıñdı qurt, studenttigiñdi körset.

Lariosik esiktiñ perdesinen ustap turdı da, jügirip ketti.
- Basqaları tükke turmaydı, əyelder... dedi sözin jalğastırıp
Mışlaevskiy, - al endi kuəlik bəriñde bar ğoy? Qaltalarıñda artıq
eşteñe joq pa?.. Ey, Larion?.. Odan suraşı, qaruı joq pa eken?
-

Ey, Larion! - dep dauıstadı Nikolka ashanada. - Qaruıñ bar ma?

-

Joq, joq quday saqtasın, - dep əldeqaydan ün qattı Lariosik.

Qoñırau qaytalandı, uzaq, degbirsiz, tınbay şırıldadı.
- Al, qolday gör təñirim, - dep Mışlaevskiy qozğaldı da, Karas
Turbinniñ jatınjayına kirip ketti.
-

Karttan taratıp qoysañdar edi, - dedi de Şervinskiy şıraqtı ürledi.

Turbindardıñ pəterine kiretin üş esik bar. Birinşisi aldıñğı bölmeden
baspaldaqqa şığadı, ekinşisi əynekti, Turbindardıñ menşikti ieligimen
ulasıp jatır. Tömende əynekti esiktiñ sırtında qarañğı bastı esik, oğan
bir büyirden Lisoviçterdiñ esigi şığadı, al dəliz soñğı köşege şığatın
esikti tuyıqtaydı.
Esik tarsıldap jatır, tömende Mışlaevskiy:
-

Bul kim? - dep ayqayladı.

Joğarıda tu sırtınan baspaldaqtağı bireulerdiñ sulbasın sezdi bul. Esik
sırtındağı dauıs bəseñ şırıldap:
- Qoñıraudı qağasıñ, qağasıñ kep... Talberg -Turbin osında ma? Oğan
jedelhat bar... Aşıñız...
“Solay de”, - Mışlaevskiydiñ basında jılt etti de, ol auru adamday-aq
jöteldi. Bir sulba baspaldaqtan ğayıp boldı. Mışlaevskiy bolttı
saqtana aşıp, kiltti burap şınjırın qaldırıp esikti aştı.
-

Jedelhattı beriñiz, - dedi esikke bir büyirley turıp, beyne bir onı
kölegeylegendey. Sur qolğaptı qol oğan kişkentay konvertti usındı.
Qayran qalğan Mışlaevskiy onıñ şınında da jedelhat ekenin kördi.
-

Qolıñızdı qoyıñız, - dedi ızalı ün esik sırtınan.

Mışlaevskiy köz jügirtip, onıñ köşede jalğız ğana turğanın bayqadı.
- Anyuta, Anyuta, - dep bronhittan taban auzında ayığıp şiraq
dauıstadı.
Anyutanıñ ornına oğan Karas jügirip keldi. Şarşıdan jırtıp berilgen
bir japıraq qağazğa Mışlaevskiy “Tur” dep sızıp, Karasqa sıbırladı:
-

Jiırma besiñ bolsa, bere ğoy...

Esik sartıldap... jabıldı.
Esteri şıqqan Mışlaevskiy men Karas joğarığa köterildi. Barlığı
tügel jinaldı. Elena törtküldi aşıp, oyında eşteñe joq oqi bastadı:
“Lariosikke sumdıq baqıtsızdıq tap boldı. Operetkanıñ akteri
Lipskiy...”
- Qudayım-ay, - dep ayğaylap jiberdi qızarıp ketken Lariosik, - bul
anam ba!
- Alpıs üş söz, - dep tañdana ah urdı Nikolka - qaraşı, aynala tügel
jazılğan.
- O, təñiri! - dep dauıstap jiberdi Elena. - Bul ne özi? Ah, dauıstap
oqığanım üşin keşiriñiz, Larion. Ol jayında men müldem umıtıp
ketippin.
-

Bul ne özi? - dep suradı Mışlaevskiy.
- Onı əyeli tastap ketken, - dep sıbırladı onıñ qulağına Nikolka, dau-damay sodan...
Taudan qulağan tastay tarsıldağan taqıl əynekti esikti sındıra jazdap
pəterge kirdi. Anyuta şıñğırıp jiberdi. Elena bozarıp ketti. Tarsıldıñ
sumdıq üreyli, odağay bolğanı sonşalıq, miz baqpaytın Mışlaevskiydiñ
öñi buzılıp ketti.
Şervinskiy Elenanı süyemeldedi, özi de bop-boz... Turbinnıñ
jatınjayınan ıñqıl estildi.
-

Esik... - dep şır ete qaldı Elena.

Strategiyälıq josparınan jañılıp baspaldaqpen Mışlaev-skiy tömen
jügirdi, onıñ soñına Karas pen Şervinskiy tarttı, olardan zəresi zər
tübine ketken Lariosik te qalğan joq.
-

Bul endi jaman, - dep miñgirledi Mışlaevskiy.

Əynekti esiktiñ sırtında jalğız sulba ersili-qarsılı jügirip, tarsıl
üzildi.
-

Kim bul? - dep gürildedi qoymadağı siyäqtı Mışlaevskiy.

- Quday üşin! Quday üşin... Aşıñızdar, Lisoviçpin, men, Lisoviç! dep ayğayladı sulba. - Lisoviç, men Lisoviçpin.
Vasilisağa sumdıq qorqınıştı. Qızğılt qasqalığımen şağılıp
turatın şaşı ürpiip ketken. Galstugı bir büyirde jür, penjeginiñ etegi
sınğan şkəptiñ esigindey salbırap ketken. Közi jındı adamdikindey
oysız da tunjır. Ol soñğı satıda turıp, kenet teñselip barıp
Mışlaevskiydiñ qolına quladı. Mışlaevskiy onı əreñ ustap qaldı, özi
baspaldaqta otırıp abdıray ayğay saldı:
-

Karas! Su...
15
Keşqurım bolatın. Uaqıt sağat on birge barıp qalğan. Oqiğalarğa oray
kisi az jüretin köşe ədettegisinen əldeqayda burın qañırap bos qalğan-dı.
Qırbıqtap qar jauıp tur, onıñ ulpası terezeniñ sırtında birkelki
qalıqtap, tabanjol jiegindegi aq qarağannıñ butağına qonıp jatır.
Jazda Turbindardıñ terezesin qarañğılap turatın qarağandar öziniñ qar
salpınşaqtarımen burınğıdan da mülgi tüsken.
Tüs əletinen bastalğan süykimsiz keş jürekti sorıp, jaman-şılıqqa
urındırmaq pa, qalay. Elektr nege belgisiz jarığın jartılay ğana berip
tur, Vanda tüste mimen azıqtandırğan edi. Mi degeniñ naşar tağam, al
onı Vandanıñ əzirleuinde tipti auızğa saluğa bolmaydı. Midıñ aldında
sorpa bolğan, Vanda oğan ösimdik mayın quyğan-dı, tunjırağan Vasilisa
sondıqtan da üstel basınan tük işpegendey bolıp turdı. Keşkisin qıruar
qarbalas tirlik jəne barlığı jaysız, auır şarualar qaumaladı. Ashanada
as üsteli töñkerilip, siraqtarı kökke qarap qaptı, Lebed-Yurçiktiñ
pəşkesi edende jatır.
-

Sen aqımaq, - dedi Vasilisa əyeline.

Vandanıñ öñi buzılıp, şabalanıp şığa keldi.
- Seniñ ınsapsız oñbağan ekeniñdi bayağıda-aq bilgenmin. Soñğı kezdegi
jüris-turısıñ men tərtibiñe gerkules diñgegi de jetpey qaldı.
Vasilisa onı ızalağannan qiğaştay kep betine bar qulaşımen perip kep
jiberip, bufettiñ bir burışına sart etip soğılatınday etkisi-aq keldi.
Onımen de qoymay, tağı da tömpeştep tıriğan qu süyek mına tiri
aruaqtıñ üni əbden öşip, jeñilgenin moyın-dağanşa soqsam ba eken dep
kijindi. Endi qaytsın, Vasilisa sorlı sorı qaynap, əbden titıqtap bitti,
erteden qara keşke deyin ögizdey ökirip jumıs isteydi, sondıqtan üy
işinde özin sıylasa, tıñdasa eken deydi. Alayda tisin şıqırlatıp
Vasilisa özin ustay bildi, Vandağa tarpa bas salıp tapap tastaudıñ
qauipsiz emes ekenin sezdi.
- Men qalay aytsam, solay jasa, - dedi tisiniñ arasınan sızdıq-tata
söylep Vasilisa, - tüsinseñşi bufetti ornınan jıljıtuı mümkin ğoy,
sonda ne boldı deseyşi? Al mınau eşkimniñ de oyına kelmeydi. Qalada
barlığı osılay jasaytın körinedi.
Vanda oğan bağınıp, ekeulep iske kiristi - üsteldiñ işki jağına qağaz
aqşalardı knopkamen qadap, tize bastadı.
Uzamay üsteldiñ işki beti güldenip, arnayı jasalğan jibek kilemnen aumay
qaldı.
-

Iñğaysız eken, - dedi Vanda, - qağaz kajet, üsteldi audaru kerek.

- Audarğıñ kelse audar, qolıñ üzilip tüsip qalğan joq qoy, -dep
qırılday jauap qattı Vasilisa, - barlığınan ayırılğanşa üsteldi
töñkerip qoyğan durıs. Qalada ne bolıp jatqanın estidiñ ğoy. Bular
bolşevikterden de jaman. Jappay tintu jürip jatır, qayda da
ofitserlerdi izdeytin körinedi.
Keşki sağat on birde Vanda asüyden samauır əkelip, pəterdegi jarıq
ataulını tügel söndirdi. Bufetten qatqan nannıñ qapşığı men jasıl
sırdıñ bir basın alıp şıqtı. Üsteldiñ üstinde salbırağan üş Uyalı
lyustranıñ bireuiniñ ğana şamı janıp, köşede qızğılt jarıq
jıltıraydı.
Vasilisa ofitser bölkesiniñ bir turamın şaynap otır, al jasıl sır
jınına tiip onı jılarman qıldı, bəz-bir alıp-julıp bara jatqan tis
auruı siyäqtı. Ərbir kesegin tistegende şaşılatın jürek aynıtar untaq
auızdan ağıp penjektiñ omırauı men galstuktı bılğaydı. Öz janın
azapqa nege salıp otırğanın tüsinbey, Vasilisa qabağınıñ astımen
küysep otırğan Vandağa qarap qoyadı.
- Osılardıñ bəri kez kelgen jerden su juqpay şığa keletinine tañ
qalamın, - dedi Vanda nazarın töbege audarıp, - bul jolı bireui öletin
şığar dep oylap edim. Joq, barlığı aman oraldı. Qazir pəteri tolı
ofitserler.
Basqa uaqıt bolsa, Vandanıñ sözi Vasilisağa eşqanday əser etpes edi, al
qazir janı uayım-qayğı men örtenip turğanda, joğarıdağılar tözuge
bolmaytın jeksurındar bop körindi.
- Men sağan tañdanamın, - dep jauap qattı ol köñili buzılmas üşin
közin basqa jaqqa audarıp, - şın məninde olardıñ durıs jasap otırğanın
sen jaqsı bilesiñ ğoy. Qalanı anau sumıray-lardan (Vasilisa dausın
bəseñdetip) bireu bolmasa bireu qorğauı kerek qoy... Jəne sen olar oñay
qutıldı dep oylaysıñ... Meniñ oyımşa, ol...
Vanda süzile qarap, basın izedi.
- Men özim, özim-aq sonı birden boljağanmın... Ərine, ol jaralanıp
jatır...
- Mine, demek, quanatınday eşteñe joq - sen bolsañ, “su juqpaydı, su
juqpaydı” deysiñ.
Vanda ernin jaladı.
- Men oğan quanıp turğanım joq, qalay aman qaladı dedim ğoy, al endi
men mına qızıqtı bilgim keledi, quday basqa bermesin, eger bireuler kelip
senen üy komitetiniñ törağası retinde mınau joğarıdağılardıñ kimder
dep suray qalsa ne deysiz. Olar Getmanda bolıp pa edi? Oğan ne jauap
aytasıñ?
Vasilisa qabağın tüyip, köziniñ qiığımen qaradı.
- Ol doktor dep aytuğa boladı ğoy... Tüptep kelgende, men qaydan
bilemin, onıñ qaydan ekenin?
-

Mine, məseleniñ özi sol qaydan ekeninde ğoy...

Osını aytqan kezde aldıñğı üyden qoñırau şıldırladı. Vasilisa
bozarıp ketip, Vanda taramıs moynın burdı.
Vasilisa murnın bir tartıp, orındıqtan atıp turıp, bılay dedi:
- Bilesiñ be meniñ ne oylağanımdı? Bəlkim, jügirip barıp Turbindardı
osında şaqırıp kelermin?
Vanda jauap qaytarıp ülgermey, qoñırau sol sət qayta bezildedi.
- Ah, qudayım-ay, - dep üreylene miñgirledi Vasilisa, - joq, barıp kelu
kerek.
Vanda üreylene qarap, onıñ soñınan qozğaldı. Pəterdiñ ortaq dəlizge
şığatın esigin aştı. Vasilisa dəlizge şıqtı, suıq betke urdı,
qorqınıştan ataştay bolğan közi alayıp, Vandanıñ sopaq jüzi körindi.
Onıñ tas töbesinen jaltırağan şaraşıqtağı elektr qoñırau şıldırap
turıp aldı.
Bir sət Vasilisanıñ oyı Turbindardıñ əynekti esigin taqıl-datuğa ketti bireui birden şığa qalsa, onşa qorqınıştı bolmas edi dep topşıladı.
Sonda da onı isteuge batpadı. Kenet bireui “Sen nege tarsıldatasıñ, ə?
Nemene, birdeñeden qorqasıñ ba?” dep dürse qoya berse qaytedi. Onıñ
üstine bul olar emes şığar degen bir əlsiz oy tağı da qılañ berdi...
-

Kim... bul? - dep əreñ əlsiz ğana suradı Vasilisa.
Taban auzında kilt tesiginen Vasilisanıñ kindik tusına qarlığıñqı
dauıs dıbıs berdi, al Vandanıñ töbesinen qoñırau tağı da bezildedi.
-

Ah, quda... - dep ah urdı Vanda.

Vasilisa siresip qalğan qolımen bolttı burap, ilmekti aşıp, şınjırdı
qalay sıpırğanın özi de bilmey qaldı.
-

Şapşañdat... - dedi tesiktegi dökir dauıs.

Köşedegi qarañğılıq Vasilisağa surğılt aspannıñ bir puşpağı bolıp
körindi de, qarağannıñ şeti bolıp, ulpa qarımen qaradı. Esikten nebarı
üşeu ğana kirdi, biraq Vasilisağa olar əldeqayda köp bolıp körindi.
-

Biluge mursat etiñizder... qanday sebeppen jürsizder?

- Tintu jürgizemiz, - dep jauap qattı qasqırday arsıldağan dauıspen
aldıñğı jəne salğan bette-aq Vasilisağa töne tüsti. Dəliz aşılıp, jarıq
tüskende sığalağan Vandanıñ beti meyilinşe opalanğanı añğarıldı.
- Onda qalaularıñız bilsin, keşiriñizder, - degen Vasilisanıñ dausı
qumığa küñgirley şıqtı, - mümkin mandattarıñız bar şığar? Men,
bılayınşa, beybit turğınmın... mağan nege kelgenderiñizdi tüsinbeymin.
Mende eşteñe, - Vasilisa osı arada ukrainşa birdeñe aytqısı kep, - joq,
nema, - dedi.
-

Al, onı körermiz, - dedi alğaşqı alpamsa.

Esikten engenderdiñ ekpinimen Vasilisa uyqıdağıday qimıldap, olardı
tüsinde körip otırğanday sezindi. Birinşi kirgen kisideginiñ bəri, nege ekeni
belgisiz, qasqırdiki bolıp körindi Vasilisağa. Beti sopaq, közi tereñnen
jıltiğan kişkentay, jüzi sup-sur, murtı tikireyip, ustara timegen samayı
keuip qalğan aydalğan jer siyäqtı, közin de qızıq qayşılaytınday,
qabağınıñ astımen süze qaraydı, mınau ayaday tar jerdiñ özinde
qorbañdap, qar men şöpke jaralğan ğana tirşilik iesi ekenin añğartıp
qaldı. Onıñ tili de birtürli, orıs pen ukrain sözderin aralastırıp qate
söyleydi. Munday til Etekte, Dnepr jağasında bolıp jüretin qala
turğındarına tanıs, olar onı jazda aylaqtıñ jükşığırları şır
aynalıp ısqırğan kezde, alba-julba adamdar kemelerden qarbız tüsiretin
şaqta estidi. Qasqırdıñ basında papaha, oğan japıraqşa zeroqamen
japsırılğan kök şüberek bir jağına qisayıp tur.
Ekinşisi - bir dəu. Boyımen Vasilisanıñ aldıñğı bölmesiniñ töbesin
tireydi. Ol əyelderdiñ şat jüzin elestetetindey tolıq qızıl şıraylı,
jap-jas, beti jıp-jıltır, əli murtı da tebindemegen. Onıñ basındağı
qulağın qaraküye şurıq-şurıq tesken şlık, üstinde sur şinel, tabiği
emes kip-kişkentay ayağında sumdıq eski ayaqkiim.
Üşinşisi eki tanauın da jegi jegen puşıq murın, jırıq erni tigilgen,
jırım-jırım. Basında qızıl jiekti, kokardanıñ ornı bar eski ofitser
furajkesi, üstinde jasıl tartqan jez tüymeli qos öñirli köne soldat
mundiri, qazınalıq sur şulıq kigen ayağında şabata, onı qara
şalbarınıñ balağı tipti jappaydı da. Onıñ jüzi şam jarığında eki
tüsti-balauız-sarı jəne külgin bolıp körinedi, közi tunjırap ızalı
körinedi.
-

Köremiz, köremiz tintip, - dep qaytaladı qasqır, - mandat ta bar.

Osını aytıp ol şalbarınıñ qaltasına qol salıp, umajdalğan qağazdı
alıp şığıp, Vasilisanıñ betine türtti. Onıñ bir közi Vasilisanıñ
jüregine qadalıp, ekinşi sol jaq qılilauı bir ornında turmay,
auızüydegi sandıqtardı tesip baradı.
Tört büktelgen ştampılı qağazda “1-Seçe kureniniñ ştabı” degen jazu
tur. Odan keyin siyä qarındaşpen arbita aydaqtatıp: “Alekseev eñisi
boyındağı №13 üydiñ turğını Vasiliy Lisoviç-tıñ üyinde tintu jürgizu
jükteledi, qarsılıq jasasa atıladı. Ştab bastığı Protsenko Adyutant
Miklun” dep jazılğan. Sol jaq tömengi burışta anıq körinbeytin kök
mör tur.
Vasilisanıñ közinde tüsqağazdıñ jasıl güldesteleri bulañ qaqtı da,
qasqır qağazdı qayta julıp alğan kezde tilge keldi:
-

Ruqsat, qalaularıñız bilsin, biraq mende eşteñe joq.

Qasqır qaltasınan maşina mayımen maylanğan qara brauningin alıp
Vasilisağa bağıttadı.
Vanda “Ah!” dep aqırın şar ete qaldı. Maşina mayınan jıltırağan upuzın brauning beti bıt-şıttıñ qolında da turdı. Vasilisa tizesi bügilip
səl şögip, eñsesi tüsip ketti. Elektr jarığı, nege ekeni belgisiz,
quanğanday jarqırap ketti.
-

Pəterde kim bar? - dep qırılday suradı qasqır, - uaqıt joq.

Dəu dereu sandıqtı qorapşa qusatıp audara saldı, al beti bıt-şıt
peşke zıp berdi. Tapanşa jasırılıp, judırığımen ol qabırğanı
soqtı, urğılap peştiñ japqışın aşıp, kişkentay qaqpaqşadan jılu
lebi esti.
-

Qaru bar ma? - dep suradı qasqır.

-

Qaydağı qaru, ayay köriñizder, şın aytıp turmın...

-

Bizde onday joq, - dep bir demmen rastadı onı Vandanıñ köleñkesi.

- Durısı, öziñ aytqın, əytpese, körip tursıñ ğoy, atılasıñ, -dep
sespen sendire ayttı qasqır.
-

Quday-au... ol qaydan keledi?

Kabinette jasıl şam jandı da, suretten Aleksandr II şoyın janı
küyzelip əlgi üşeuge qaradı. Kabinettiñ jasıl ayasında Vasilisa ömirinde
tuñğış ret bas aynalıp talıqsıp ketudiñ ne ekenin bildi. Üşeui de
əudegennen-aq tüsqağazdardı timiskileuge kiristi. Dəu oyınşıq qusatıp,
kitaptardı buda-budasımen laq-tıra bastadı, altı qol qabırğalardı
sıypalay jürip tıqıl-datuğa kiristi... Tüp... top dep tunşığa ün qattı
qabırğa. Oylama-ğan jerde qupiyä qoymanıñ qañıltırı “tük” dep sır
berip qoydı. Qasqır közderge quanış oynap şığa keldi.
- Men ne aytıp edim? - dep kübir etti ol ünsiz ğana. Dəu mamıqtaqtıñ
bılğarısın jırta-mırta oğan ayağımen şığıp, töbege deyin köterildi,
onıñ qolınan birdeñe sıpırılıp, sıqırlap, sausağınıñ arasında
sınıp, aqırı ol qañıltırdı julıp aldı. Boyalğan qağaz paket qasqırdıñ
qolına tüsti. Vasilisa teñselip barıp qabırğağa süyendi. Qasqır basın
şayqap öli men tiriniñ arasındağı Vasilisağa qarap uzaq turdı.
- Seniñ munıñ ne, sumpayı, - dedi ol aşınıp, - endi qalay? Joq, joq
dep azar da bezer bolıp ediñ, qanşıqtıñ quyırşığı. Joq dep bezektep,
aqşanı tağı qabırğağa japsırasıñ, ə? Seni öltiru kerek boladı!
-

O ne degeniñiz? - dep şar ete qaldı Vanda.

Vasilisağa ayaq astınan oğaş birdeñe tap boldı, sonıñ saldarınan ol
kenet qalşılday küldi kep, külkisi jəne sumdıq, öytkeni onıñ kögildir
közinde ürey oynaqşıp, erni men murnı jəne beti ğana küldi.
- Mırzalar, ayay köriñizder, biz qaydan bileyik, eşqanday dekret bolğan
joq. Mundağılar keybir bank qağazdarı men usaq-tüyek zattar... Aqşa az...
Mañday termen tabılğan ğoy... Qazir bəribir patşa aqşası jürmeytin
bolğan joq pa?
Vasilisa söyley turıp, qasqırğa qarap qoyadı, beyne-bir ol sumdıq
tañdanıs tuğızğanday.
- Seni tutqındau kerek edi, - dep eskerte ayttı da, qasqır paketti bir sart
etkizip, jırtıq şineliniñ tüpsiz qaltasına süñgite saldı. - Endi, jigitter,
jəşikterge kirisiñder.
Vasilisanıñ özi aşıp bergen jəşikten buda-buda qağazdar, mörler,
suretter, qalamdar, portsigarlar qaptap şıqtı. Qağaz-dar jasıl kilem
men üsteldiñ qızıl şuğasına şağılıp, suıldap edenge jayıldı. Jırıq
sebetti töñkerip tastadı. Qonaqjayda qabırğalardı köñilsiz tıqıldatqan
boldı. Dəu kilemdi julıp alıp, edenge taptap edi, odan parkette küydirip
basqanday iz qaldı. Tünge qaray elektr şamdarı jarqıray janıp,
aynalağa köñildi nur sebezdep, gramofonnıñ gülderi jaltırap ketti.
Vasilisa ayağın tarpıldatıp üşeudiñ soñınan salpıldap erdi de jürdi.
Onı bir selqos sabırlılıq bilep, oyı oramdı örbip jatqanday körindi.
Jatınjayda tutqiıldan opır-topır boldı da qaldı, aynalı şkəptan
körpeler men aqjapqıştar sırğıp tüsip, matrats töñkerilip, astı üstine
şıqtı. Kenet dəu toqtay qap, tömenge köz tastap jaynap ketti. Audarıptöñkerilgen kereuettiñ astında Vasilisanıñ sujaña şevron bəteñkesi
laktelgen tumsığı jaltırap menmundalap jatır eken. Dəu mırs etip,
qısıla Vasilisağa qaradı.
- Jaqsı bəteñke eken, - dedi ol jiñişke dausı şiqılday şığıp, bəlkim, ol meniñ ayağıma şaq kep qalar.
Vasilisa qanday jauap qaytararın oylanıp bolğanşa dəu eñkeyip,
bəteñkeni qolına alıp, sipap ta ülgerdi. Vasilisa dir ete qaldı.
-

Bul taza bılğarı, mırzalar, - dedi ol özi de ne aytqanın añdamay.

Qasqır oğan jalt burıldı, aqi közinde aşı ıza uşqını jarq etti.
- Öşir üniñdi, jeksurın, - dedi ol tunjıray. - Öşir üniñdi! -dep
qaytaladı ayaq astınan şamdanıp. - Sen bizge atıp tastamağanımız üşin
qayta raqmet ayt, qazınasın jasırğan urı men buzıqqa ayauşılıq joq.
Sen bılq etpe, - dedi appaq şölmektey bop bozarıp ketken Vasilisağa
tepsinip, közinen zərli uşqın şaşıp. - Dünie-mülikti jinap, betiñdi
sartabaqtay etip, şoşqaday semirip sender otırğanda qayırımdı
jandardıñ şoqpıt kiip jürgenin köresiñder me? Qaraşı, onıñ ayağı üsip,
ultarılğan eski ayaq kiimmen jırtıq şinel kiip okopta jatqanda, sender
grammofon oynatıp, şəliip pəterde otırasıñdar. U-uy, şeşeñdi... - dep
kijingen onıñ oyında Vasilisanı qulaq-şekeden perip jiberu bar edi,
biraq qolın tartıp aldı. Öytkeni “Sizdiki ne?..” dep Vandanıñ jandausı
şıqtı. Qasqır bir körmege təp-təuir Vasilisanı soğıp jiberuge batpay,
tek judırığımen keudesinen nuqıdı. Öñ-tüs joq Vasilisa teñselip ketip,
kökiregi qapa-şerge tolıp, qattı judırıqtan keudesiniñ auırğanın sezdi.
“Revolyutsiyä degeniñ mine osı, - dep oyladı ol öziniñ qızğılt mañdaylı
jinaqı basımen, - aytarı joq. Bulardıñ bərin şetinen darğa asu kerek
edi, endi keş...”
- Vasilko, ayağıña kiip al, - dedi dəuge qasqır jılı şıraymen qarap.
Anau serippeli matrasqa jayğasıp, eski ayaq kiimin sıpırıp tastadı.
Bəteñke köpirgen sur şulıqpen sıymadı, tım qalıñ boldı. “Kazakqa
noski tauıp ber”, - dep qasqır Vandağa alaya qaradı. Əyel zamatta
jüresinen otıra qap sarı şkəptiñ tartpasınan kerek zattı aldı da berdi.
Dəu baqayları qıp-qızıl ayağın aşıp, sur şulıqtı sıpırıp tastadı da
jaña noskidi kiip aldı. Sonda da ayağı bəteñkege əreñ sıydı, sol jağınıñ
bauı üzilip te ketti. Balaşa quanıp, jımiğan dəu onı da jalğap baylap
alıp, ornınan turdı. Sol sət üydegi bes adamnıñ onsız da şirıqqan
qarım-qatınasında birdeñe bırt etip üzilip ketkendey boldı. Izderin
bağıp, biriniñ soñınan biri jürgen olardıñ arasında qarapayımdıq
ornadı. Jırıq dəudiñ ayağındağı bəteñkeni körip, Vasilisanıñ şegede
iluli turğan şalbarına bas saldı. Qoljuğıştıñ qasında iluli turğan
şalbarın alğanğa birdeñe dey me eken dep qasqır Vasilisağa tağı da
küməndana qaradı.
Biraq Vasilisa da, Vanda da eşteñe aytqan joq, ekeuiniñ de jüzi bozarıp,
közderi ataştay bop ketken tek. Jatınjay dükenderdiñ dayın kiimder
üyilgen burışına uqsap qaldı. Jırıq alabajaq alba-julba jalğız
dambalmen ğana qalıp, şalbardı jarıqqa ustap qarap turdı.
- Qımbat buyım, şeviot... - dep mıñqıldağan ol kök mamıqtaqqa
otırıp, şalbardı kie bastadı. Qasqır kir jeydesin Vasilisanıñ sur
penjagine auıstırdı jəne onıñ qaltasınan bəz-bir qağazdar suırıp,
“Mına qağazdarıñdı öziñ al, mırza, bəlkim keregi bar şığar” dep
Vasilisağa berdi. Üstel üstinen globus taqılettes, tsifraları qalıñ ğıp
qaramen rimşe jazıl-ğan şını sağattı aldı.
Qasqır şinelin kigende onıñ qoynındağı sağattıñ qalay jürip
tıqıldağanı estilip turdı.
- Sağat qajet zat. Sağatsız qolıñ joq siyäqtısıñ, - dedi jırıqqa
qasqır, Vasilisağa qatıstı burınğısınan jumsarıp, - tünde qarap,
uaqıttıñ qanşa ekenin bilu teñdesi joq nərse.
Sosın qayta qozğalıp, jatınjay arqılı kabinetke keldi. Vasilisa men
Vanda artında qatar jürip otırdı. Kabinette qasqır közin qayşılap,
birdeñe oylap qaldı da, Vasilisağa:
- Mırza, siz bizge qolhat beriñiz, - dedi, bəz-bir oy mazasın ketirip turğan
sıñaylı, qabağı tüyilip, mañdayı qırtıstanıp ketti.
-

Qalayşa? - dep kübir etti Vasilisa.

-

Bizge zattarıñdı bergeniñ turalı qolhat, - dep tüsindirdi qasqır.

Vasilisanıñ tüsi buzılıp, qulaq-şekesine deyin qızarıp ketti.
- Biraq qalay... Men öz... ( Ol: “Men qalay tağı da qolhat beremin” dep
ayğay salğısı keldi, biraq auzınan bul sözder emes, basqası şıqtı) sizdiñ
öziñiz qol qoyıp beruiñiz kerek edi ğoy...
- Oy, seniñ joqtauıñdı bir-aq asıru kerek eken, - ızalana-oylana jauap
qatıp qasqır, - ittey ğıp sabau kerek edi. U-u, qanişer...
Bilemin seniñ ne oylaytınıñdı. Bilemin. Eger bilikteriñ qaytıp kelse,
bizdi şıbınday qırar ediñder. U-u, senimen oñay kelispey-tinimiz körinip
tur. Jigitter, kəne onı qabırğağa qoyıñdar. Öy, sazayın bereyin bir.
Terisine sıymay aşulanğan ol Vasilisanı qabırğağa tıqsırıp,
alqımınan sığıp jibergende ol qızarıp ketti.
- Ay! - dep üreylene şıñğırıp jibergen Vanda qasqırdıñ qolına
jarmastı. - Sizdiki ne? Ayap keşire köriñiz... Vasya, jaz, jazsayşı...
Qasqır injenerdiñ keñirdegin bosattı da, serippeniñ üstinde turğanday
ekinşi jaqqa ırşıp tüsti. Vasilisa mamıqtaqqa qalay otırıp qalğanın
özi de añğarğan joq. Qolı dir-dir etedi. Bloknot-tıñ bir parağın ajıratıp
alıp qalamın siyäğa matırdı. Tınış-tıq ornadı, sol tınıştıqta
qasqırdıñ qaltasındağı şını globustıñ qalay tıq-tıq etkeni estilip
turdı.
- Qalay jazu kerek? - dep suradı Vasilisa əlsiz qırıldañ-qırağan
ünmen.
Qasqır oylana qalıp, közin jıpılıqtattı.
- Jaz... seçe kureni ştabınıñ ökimimen... Mınaday, mınaday zattardı
tutas tapsırdım... dep jaz... sanın körset, razmerine deyin...
- Razmeri deydi... - dep şañq ete qalıp Vasilisa tabanda auzın jiıp
ala qoydı.
- ...Tintkende tapsırdım. Eşqanday qoyar kinəm joq... sondıqtan
qolımdı qoyamın.
Osı arada Vasilisa batıldığınıñ soñğı sarqındısın jinap, közin
basqa jaqqa burıp:
-

Kimge berildi dep jazayın? - dep suradı.

Qasqır Vasilisağa küməndana qaradı, biraq zığırdanı qaynap turğanın
bildirmey, kürsinumen tındı.
- Jaz: Bütin qalpında Nemolyaka (ol oylanıp jırıqqa qaradı) ...
Kirpatıy jəne ataman Uragan aldı dep jaz.
Vasilisa qağazğa közi kilegeylene qarap onıñ aytqanın jazdı. Talap
etkenin jazıp, qolınıñ ornına qaltıldap “Vasilisa” dep, qağazdı
qasqırğa usındı. Ol paraqşanı alıp, oğan şuqşiyä qaradı.
Sol kezde alıstan joğarıdağı baspaldaqta əynekti esik sartıldap,
bireulerdiñ ayaq dürsili estilip, Mışlaevskiydiñ gürildegen dausı şıqtı.
Qasqırdıñ öñi kilt özgerip, küreñitip ketti. Serikteri de qipaqtap qaldı.
Qasqır sazara qalıp, aqırın ğana: “şa” dep ayqay saldı. Qaltasınan
brauningin alıp, Vasilisağa kezep, ol qapalanıp jımiğan boldı. Esiktiñ
sırtında dəlizde ayaq tırpılı, dauıstar estildi. Sosın bolttıñ qalay
tarsıldap, esiktiñ jabılğanı bilindi. Jügirgen dıbıstar şığıp,
erlerdiñ külkisi keldi qulaqqa. Osıdan keyin əynekti esik tağı da sart etip
sap bolğan qadamdar joğarı qaray örlep, barlığı tındı. Jırıq
aldıñğı bölmege şığıp, esikke qulağın tösep, tıñ tıñdadı. Ol oralğan
soñ qasqırmen köp mağınalı köz almasıp, barlığı qısılıp-qımtırıla
auızüyge şıqtı. Aldıñğı bölmede dəu tar bəteñkedegi bəşpayların
qimıldatıp:
-

Suıq boladı-au, - dedi.

Ol Vasilisanıñ galoşın da kiip aldı.
Qasqır Vasilisağa burılıp közi alaqtap jumsaq ünmen til qattı:
- Sizge, mırza, tağı bir... Bizdiñ sizderde bolğanımız jöninde tis
jarmaysız. Eger biz jayında bəz-bireuge şağımdanatın bolsañız,
jigitterimiz joqtauıñızdı bir-aq asıradı. Tañ atqanşa pəteriñizden
şıqpaysız, ol üşin qatañ jazalanasız...
-

Keşirim suraymız, - puşıq murın jırıq mıñqıldağan dauıspen.

Qızıl şıraylı dəu eşteñe aytqan joq, tek Vasilisağa qımsına qarap,
jaltırağan galoşına quanıp, köz qiığın salıp qoyadı. Vasilisanıñ
esiginen şığıp, dəliz arqılı olar sırtqı esikke bettedi, nege ekeni
belgisiz, ayağınıñ uşımen basıp, birin-biri itermeley umtıldı sırtqa
olar. Isırmalar sartıldap, qara aspan tunjıray tüsti, Vasilisa da
toñğan qolımen bolttardı bekitti, bası aynalıp, qas pen közdiñ arasında
ol tüs körip turğanday sezindi özin. Tabanda jüregi ayağınıñ basına tüsip,
sosın jii-jii dürsildedi. Auız üyde Vanda öksip jıladı. Ol sandıqqa
qulap, basın qabırğağa soğıp ap, betin jas juıp ketti.
- Quday-au! Bul ne özi? Quday-au, quday! Vasya! Tapaydıñ tal tüsinde, bul
ne sumdıq? Ne bolıp baradı bul dünie...
Vasilisa onıñ aldında japıraqtay qaltıradı, öñi əbden buzılıp
ketken.
- Vasya, - dep şarıldadı Vanda, - sen bilesiñ be... Bul eşqanday ştab ta,
polk ta emes. Vasya! Bular banditterdiñ özi!
- Men özim, özim de tüsindim, - dep miñgirledi Vasilisa ökinişpen qolın
jayıp.
- Təñir-au! - dep ışqındı Vanda. - Tezirek jügiru kerek, taban auzında,
taban auzında habarlau kerek, ustasın olardı. Ustau kerek! Aspan
əmirşisi! Külli nərsemizdi qurttı! Bərin, bərin tonap ketti ğoy. Tım qursa
bəz-bireu, bəz-bireu qol uşın berse şe... Ə! - Ol dirildep-qalşıldap,
sandıqtan sırğıp, edenge tüsip, eki qolımen betin bastı. Şaşı
jalbırap, keudeşesiniñ artqı tüymesi ağıtılıp ketken.
-

Qayda, qayda baru kerek? - dep suradı Vasilisa.

- Qudayım-au, ştabqa, bastığına barmaysıñ ba? Arız beru kerek.
Tezirek. Bul ne basınğandıq!?
Vasilisa bir ornında jıbırlap turdı da, kenet esikke tura jügirdi. Ol
şını bögetke soğıp, saldır-küldir etkizdi.
Şervinskiy men Elenadan basqasınıñ bəri Vasilisanıñ pəterine
topırladı. Bop-boz bolıp Lariosik esiktiñ auzında tur. Mışlaevskiy
ayaqtarın alşaytıp beyməlim kelermender qaldırıp ketken eski ayaq kiim
men şoqpıttarğa qarap turdı da, Vasilisağa burıldı.
- Joğaldı dep jazıñız. Bular banditter. Özderiñizdiñ tiri
qalğandarıñız üşin qudayğa təube deñiz. Şının aytqanda, men sizderdiñ
oñay qutılğandarıñızğa tañğalıp turmın.
-

Qudaya, olar bizge ne istemedi deysiñ! - dep şırıldadı Vanda.

-

Olar meni öltiremiz dep qorqıttı.

- Qayta öltirmegenine raqmet. Bundaydı ömirimde birinşi ret körip
otırmın.
-

Taza, iz tastalmay jasalğan, - dep aqırın ğana qostadı Karas.

- Endi ne isteymiz?.. - dep qalşiyä turıp suradı Vasilisa. -Tura jügirip
arızdanu kerek pe?.. Qayda arızdanamın? Quday üşin, Viktor Viktoroviç,
aqıl beriñizşi.
- Eşqayda da arızdanuıñızğa aqıl bermes edim, - dedi ol. -Birinşiden,
olardı ustay almaydı, bul bir deñiz. - Ol uzın sausağın bükti. Ekinşiden..
-

Vasya, esiñde me, olar şağımdansañ-aq öltiremiz dep edi ğoy...

- Jaraydı, ol qoqan-loqqısı tükke turmaydı. - Mışlaevskiy qabığın
tüydi. - Eşkim de öltirmeydi, biraq olardı ustay almaydı deymin, ustauğa
da eşkim şıqpaydı, ekinşi, - dep ol ekinşi sausağın bükti, - sizge ne
əketkenin de jazu kerek qoy, aytuıñızşa, alğandarı patşa aqşası... Al
endi, siz olardıñ əlgi ştabına şağımdanğanda osını aytsañız, ekinşi ret
tintu jürgizbesine kim kepil!?
-

Ol mümkin, əbden mümkin, - dep rastadı bilgir maman Nikolka.
Talıp qalğanda su quyıp tiriltip alıp, əbden silesi qatqan
Vasilisanıñ bası salbırap ketti. Vanda mañdayşağa jabısıp, aqırın
jılap, jurttıñ bəriniñ köñili buzıldı. Lariosik esik auzında auır
kürsinip, tunjır közin telmirtti.
-

Mine, ərkimniñ öz qayğısı bar, - dep kübirledi ol.

-

Olar nemen qarulanıptı? - dep suradı Nikolka.

- Qudayım-au! Ekeuinde tapanşa, al üşinşisinde... Vasya, üşinşisinde
eşteñe bolğan joq qoy?
-

Ekeuinde tapanşa, - dep əlsiz ğana rastadı Vasilisa.

-

Qanday tapanşa eken? - dep iskerlikpen bilgisi keldi Nikolkanıñ.

- Ol jağın men bilmeymin ğoy, - dep kürsine jauap qattı Vasilisa, olardıñ sistemasın qaydan ayırayın. Bireui ülken qara, ekinşisi
kişkentay şınjırlı, ol da qara.
-

Şınjır bau, - dep kürsindi Vanda.

Nikolka qabağın tüyip Vasilisağa qus qusap qırınan qaradı. Ol ornında
tıpırşıp, sosın bayızdamay qozğalıp, şalt qimıldap esikke bardı.
Lariosik salpañdap onıñ soñınan erdi. Nikolkanıñ bölmesinen
şınınıñ sıñğırı estilip, onıñ kökiregi qars ayırılıp, jılağanında
Lariosik ashanağa da jetken joq edi. Ol tura Nikolkanıñ bölmesine
tarttı. Bölmeniñ şamı jarqırap janıp tur, aşıq jeldetkişten suıq
kelip tur, əynekte Nikolka terezeniñ jaqtauınan tayıp ketkende tizesi
tigen üñireygen ülken tesik. Nikolkanıñ közi bir ornında turmaydı.
- Qalayşa? - dep baj etken Lariosik qolın jayıp, - Mınau barıp
turğan siqırşılıq qoy!
Nikolka bölmeden julqına şığıp, kitap bölme, asüy arqılı esi şığa
“Nikol, Nikol, baskiimsiz qayda barasıñ? Təñirim-au, tağı da ne bolıp
qaldı?...” dep şırıldağan Anyutanıñ qasınan ata jöneldi. Senek arqılı
aulağa jügire şıqtı. Anyuta şoqınıp senektiñ ilmegin salıp, asüyge
jügirdi de, terezeden üñildi, alayda Nikolka qas qağımda közden ğayıp
boldı.
Ol solğa kilt burılıp, tömen jügirip, qabırğalar arasındağı üñgirge
kiretin joldı jauıp turğan kürtiktiñ aldına kep toqtadı. Kürtiktiñ
murtı da buzılmaptı. “Eşteñe tüsinsem buyırmasın”, - dep ökine
miñgirledi Nikolka, sosın batıldanıp kürtikke umtıldı. Özin ol
tunşığıp ketetindey sezindi. Ol qardı uzaq qopardı, pısqırdı, tüşkirdi,
tükirdi, aqırı qarlı bögetti buzdı. Söytip üsti-bası appaq qar bolıp
şatqal üñgirge kirdi de, joğarığa qaradı. Joğarıdan öz bölmesiniñ qaterli
terezesi tübindegi şoqparbastanıp turğan som şegelerdi izdedi, olar tur,
biraq qorapşa joq.
Bəlkim, ilgegi üzilip tüsip qalğan şığar degen aqtıq ümitpen Nikolka
əlsin-əlsin qulap, tizesin jırtıp sınğan kirpişterdi sipalap, aynala
izdep qorapşanı tappadı.
Osı arada Nikolkanıñ basına jarıq tüsti. “A-a” dep ayğaylap jibergen
ol şatqal üñgirdi köşe jaqtan jauıp turatın albarğa qaray etpettep
jattı. Jer bauırlap jetip, albardı qolımen türtip körse, taqtaylardıñ
arası aşılıp, qap-qara tesik qap-qara köşege qarap tur. Bəri de tüsinikti
boldı. Olar üñgirge aparatın taqtaylardı kesip, osı aradan zat qoyması
arqılı Vasilisağa tikeley tüsudi oylastırsa kerek, biraq terezeniñ
tortemirine tap bolğan da.
Üsti-bası appaq Nikolka asüyge ünsiz kirdi.
-

Təñiri-au, kel səl tazalap jibereyin, - dep şır ete qaldı Anyuta.

- Quday üşin, menen aulaq jürşi, - dep Nikolka bölmelerge ötti, siresip
qatıp qalğan qolın şalbarına üykep, - Larion, meniñ murnımdı bet
qılşı, - dedi Larionğa qarap. Ol közin jıpılıqtattı da, sosın onı keñ
aşıp:
-

Seniki ne, Nikolka? Osınşalıq ökinişke boy aldırıp, opınuğa
bolama eken? - dep ol qolımen Nikolkanıñ arqasınan qısıla qaqtı jəne
jeñimen onıñ qarın sıpırdı.
- Aleşa quday jarılqap jazılıp şıqsa, basımdı julıp alatını
bılay tursın, - dep jalğastırdı Nikolka, - al eñ bastısı... Nay-Turstıñ
tapanşası ketti.!? Odan da meniñ özimdi öltirse edi, quday aqına!..
Vasilisanı mazaq qıp kelekelegenim üşin meni quday jazaladı. Vasilisa
da ayanıştı, əlgi sumpayılar onı sol tapanşalarmen qorqıtıp, zəresin
uşırğan ğoy. Biraq onı eşqanday tapanşasız-aq aytqanğa köndirip,
aydauğa jürgizuge bolatın edi ğoy. Eh...
Mine, qanday uaqiğa deseyşi. Larion, qağazdı al, terezeni jelimdeymiz.
Tünde üngir-añğardan şege, balta jəne balğasımen Nikolka,
Mışlaevskiy jəne Lariosik şıqtı. Añğar qısqa taqtaylarmen tas qıp
şegelep tastaldı. Nikolka ızalanıp uzın şegelerdiñ uşın sırtqa
şığıp sostiıp turatınday etip qaqtı. Səl keyinirek aybanda şıraq alıp
jürdi, sosın suıq zat qoyması arqılı Nikolka, Mışlaevskiy jəne
Lariosik şatırdıñ astındağı şarbaqqa şıqtı. Pəterdiñ üstindegi
şarbaqta olar tarpıldap barlıq jerdi araladı, eñkeyip jılı
murjalardıñ, jayğan kirlerdiñ arasımen jürip, dauıs estilip turatın
terezeni tars jauıp bekitip tastadı.
Vasilisa şarbaqqa şığıp jürgenderge qızığıp, oğan özi de qosılıp,
arqalıq börenelerdiñ arasımen jürip Mışlaevskiydiñ barlıq qareketin
qostadı.
- Bizge eşteñe bildirmegeniñiz qanday ökinişti, jabıq esik arqılı bizge
Vanda Mihaylovnanı jibere qoyuıñız kerek edi, -dedi Nikolka,
şırağınan may tamıp jürip.
- Bauırım, onı endi qazbalay berme, - dep ün qattı Mışlaevskiy, olar pəterge kelip kirgen soñ-aq, şarua bitti dey ber, dostım. Sen olar
qorğanbaydı dep oylaysıñ ba? Qorğanğanda qanday! Sen pəterge kirem
degenşe qarnıña oq kirş ete qalatın edi. Marqum bop kete barasıñ. Solay
endi. Al olarğa jol bermeu - bul basqa məsele.
- Esiktiñ sırtınan atıp-aq jayıñdı tabamız dep qorqıttı ğoy,
Viktor Viktoroviç, - dep jılarman boldı Vasilisa.
- Eşqaşan da atpaytın edi ğoy, - dedi balğanı sartıldatıp soğıp
jatıp Mışlaevskiy, - eşqanday da jağdayda. Bükil köşeni börliktirip
jını bar deysiz be!
Keyinirek Karas tünde Lisoviçterdiñ pəterinde Lyudovik XIV qusap
masayrap jattı. Oğan mınanday əñgime sebep boldı:
-

O ne degeniñiz, bügin olar kelmeydi! - dedi Mışlaevskiy.

- Joq, joq, joq, - dep jarısa bezektedi Vanda men Vasilisa, -öziñizdiñ
nemese Feodor Nikolaeviçtiñ bizde boluın jalınıp suraymız!.. Sizderge
onıñ ne qiındığı bar. Vanda Mihaylovna jaqsılap turıp şaymen
sıylaydı sizderdi. Jaylı orınğa jatqızamız. Erteñ de bizde
bolularıñızdı ötinemiz. Əytpese, üyde erkeksiz qiın eken.
-

Men müldem uyıqtay almaymın, - dep rastadı eriniñ sözin Vasilisa.

-

Bar onda, Karaev, - dedi Mışlaevskiy.

Sonıñ nətijesinde endi Karas masayrap jatır. Mi men ösimdik mayına
pisirgen sorpa Vasilisanıñ öz əyeline juqtırğan sarañdığınıñ
jiirkenişti derti bolatın. Al şın məninde bul pəterdiñ qoynauında tek
Vandağa ğana ayan asıl qazına jasırı-nıp jatatın. Ashananıñ üsteline
marinadtalğan qozıquyrıq qutısı, buzau eti, şie qaynatpası, Şustovtıñ
ataqtı qoñıraulı konyagı qoyıldı. Karas, Vanda Mihaylovna üşin de
römke qoyıluın talap etip, oğan da konyak quydı.
-

Toltırmay, ortaşa ğana quyıñız, - dep şıjalaqtadı.

Vasilisa Karasqa bağınıp, qolın jelpine siltep bir römkeni qağıp
saldı.
- Vasya, sen işimdiktiñ öziñe ziyändı ekenin umıtqan joqsıñ ba? - dep
nazdana söyledi Vanda.
Karastıñ konyaktan eşkimge de ziyän kelmeytinin, onı qanı azdarğa sütke
qosıp ta beretinin bayandağan bedeldi tüsindir-mesinen keyin Vasilisa tağı
bir römkeni qılq etkizdi de, beti qızarıp, mañdayına şıp-şıp ter
şıqtı. Karas bes römke işip, köñili köterilip, biraz jelpinip qaldı.
Vandağa qaray otırıp: “Eger durıs tamaq işip səl tolıssa, onşa siıqsız
da əyel emes” dep oylap qoydı.
Sosın Karas, Lisoviçter pəteriniñ jayğasuın maqtap, Turbindar
pəterine qoñırau jetkizudiñ josparın talqıladı: bireuin asüyden,
ekinşisin auızüyden ornatu kerek dedi. Sonda səl birdeñe bolsa, joğarıda
qoñırau soğıladı. Jügirip şığıp Mışlaevskiy esikti aşa qoyadı - mine,
bul müldem basqa məsele.
Karas pəterdi meylinşe maqtadı: jaylı, jihazdaluı da jaqsı, tek bir
ğana kemşiligi - salqın.
Tünde Vasilisa otın əkep, qonaqjaydıñ peşin özi jaqtı. Karas şeşinip
tahtada tamaşa eki aqjapqıştıñ arasında jatıp, özin jaqsı, jaylı
sezindi. Vasilisa jeydeşeñ şalbarın aspa belbeumen kiip keldi de, onıñ
qasındağı mamıqtaqqa otırıp söz bastadı:
- Uyqım keler emes bilseñiz, öziñizben azın-aulaq əñgimelesuge mursat
etiñiz.
Peş janıp boldı. Vasilisa sabasına tüsip domalanıp mamıqtaqta
kürsinip qoyıp, söylep otır:
- Mine qalay, Fedor Nikolaeviç. Tabandı eñbekpen tabıl-ğannıñ bəri
bir keşte zorlıqpen qaydağı bir sumpayılardıñ qaltasına köşti... Siz
revolyutsiyänı men joqqa şığarıp otır dep oylamañız, o joq, osınıñ
bərine əkep jürgen tarihi sebep-saldardı öte jaqsı bilemin.
Vasilisanıñ jüzinde jəne aspa belbeuiniñ qıstırmasında qızğılt nur
oynadı. Karas konyaktıñ ğajap əserinen buını bosap qalği bastadı,
sonda da jüzinde sıpaylığın saqtap, tıñdap otırğanday sıñay tanıtuğa
tırıstı.
- Alayda öziñiz de kelisetin şığarsız, bizde Resey siyäqtı sözsiz meşeu
qalğan elde revolyutsiyänıñ özi pugaçevşıldıqqa aynalıp baradı. Əytpese
mınau jasalıp jatqandar ne... Biz nebarı eki jıldıñ işinde barlıq
tiregimizden ayırıldıq, zañ degeniñ, adam men azamattıñ bolmaşı
quqığın qorğau degeniñ, atımen joq. Ağılşındar aytadı:
- M-me, ağılşındar... olar, ərine, - dep miñgirledi Karas, mınau
uyqınıñ mamıq qabırğası özin Vaslilisadan bölip bara jatqanın sezip.
- Al munda qanday “seniñ üyiñ - seniñ qorğanıñ” bola aladı. Öziñniñ
menşikti pəteriñde jeti qulıppen jabılıp otırsañ da, bügin bizdiñ üyde
bolıp ketkendey urı-qarılar basa köktep kirip, dünie-mülkiñdi tonap,
tipti öziñdi öltirip ketpeske eş kepildik joq.
- Kepildik degen esiktiñ qoñırauı men terezeniñ qaqpası emes pe, - dep
uyqılı ünmen sətsizdeu jauap qattı Karas.
- Jo-joq, Fedor Nikolaeviç! Joq, məsele qoñırauda bolıp turğan joq
qoy, jarqınım. Eşqanday qoñırau endi adamdardıñ janına Uya salğan
quldırap qulau men irip-şirudi toqtata almaydı. Keşiriñiz, qoñırau - jeke
şarua, onıñ sınıp bülinui əbden mümkin, al qoğam...
-

Sınsa tüzeymiz, - dep jauap qattı balqıp otırğan Karas.

- Al endi bükil ömirdi qoñırauğa quruğa bolmaydı ğoy, tapanşağa da bar
tirlikti tirep qoya almaysıñ. Məsele munda emes. Men bolğan oqiğanı ğana
arqau etip jalpı aytıp otırmın. Məsele eñ bastısı - jekemenşikke
degen qurmettiñ joyıluında bolıp otır. Al olay bolsa, is bitti, bərimiz
de qurıdıq dey ber. Men tabiğatımnan ustamdı demokratpın jəne
halıqtıñ qaynağan ortasınan şıqqanmın. Meniñ əkem temirjolda
qarapayım desyatnik boldı. Osında öziñiz körip otırğannıñ bəri, bügin
əlgi alayaqtar sıpırıp ketkenniñ bəri tek qana mınau meniñ qolımmen
jasalıp, jinalğan dünieler. Jəne seniñiz, men eşqaşan eski tərtipke
tistey qabısıp ayırılmay, sonıñ küzetinde turğan adam emespin,
kerisinşe sizge qupiyämdı aşıp qoyayın, men kadetpin, alayda qazir
barlığı qayda barıp sayıp jatqanın öz közimmen körip otırğanda mende
bir qaterli senim payda boldı, oğan qarağanda bizdi qutqaratın bir-aq küş
bar... - Əldeqaydan jumsaq qundaqtıñ arasınan Karastıñ qulağına: Patşalıq. Samo-derjavie, - degen söz keledi. - İə... köz aldıña keltiruge
ğana bolatın eñ zulım diktatura... Samoderjavie...
“Ök şatastırğan-aq eken onı, - dep oyladı uyqılı-oyau Karas. - M-da,
samoderjavie degeniñ aylaker qudıñ quı”
-

Ehe-imm... - dedi maqtamen bulığıp.

- Ah, du-du-du-du, - dep sodan keyin qorılğa bastı dersiñ -ah, du-du-dudu... Ay, du-du... - dep endigi jerde ol uyqısırap söyledi. - Ay, du-du, istiñ
munday mənisi uzaqqa sozıladı dep olar beker oylaydı, ay du-du-du, köp
jıldar dep taqıldaydı. Joq endi! Köptegen jıldar endi jalğaspaydı,
olay oylaudıñ özi külkili bolar edi...
- İvangorod qorğanı, - dep kütpegen jerden marqum papahalı
komendant Vasilisanıñ sözin bölgen sekildi, - köptegen jıldar!
-

Ardagan da , Kars ta, - dep rastaydı tuman arasınan Karas.

-

Köptegen jıldar!

Vasilisanıñ sirek iltipattı külkisi alıstan talıp jetti.
- Köptegen jıldar! - degen şat dauıstar Karaevtıñ basında
əndetkendey.

16
Köptegen jıldar, köptegen
Ötti de ketti əttegen... -
dep Tolmaşevskiydiñ ataqtı horı toğız bas dauıspen əueletti.
K-ö-öp-te-gen j-ıl-dar... dep onı hrustalday möldir nəzik dauıstar ilip əketti.
Köptegen, köptegen, köptegen... dep sapronağa şaşırağan hor üni kümbezdiñ özine jetkizip kümbirletip
jiberdi.
-

Qara, qaraşı! Petlyuranıñ özi...

-

Qaraşı, İvan...

-

Öy, aqımaq... Petlyura qazir alğa kep ülgerdi.

Hordağı jüzdegen bastar birinen-biri asıp, birin-biri basıp qara boyaumen
suretter salınğan ejelgi bağandardıñ arasındağı örnekti qanat qusap iin
tiresedi. Şıraynalıp, tolqıp, birin-biri kimelep qanatqa şığıp
şirkeudiñ tüpsiz tükpirine köz tastauğa tırısadı, biraq mıñdağan bastar
sarı alma qusap tığız üş qabat qatarımen eşteñe körseter emes. Tüpsiz
tuñğiıqtağı mıñdağan bastardıñ tolqını, olardıñ üstinde qalqığan ter
men bu, örmeley şumaqtalıp sızılğan tütin, jüzdegen şıraqtardıñ iisi,
şınjırlı auır şamdaldardıñ ısı bas aynaldırıp, jürek aynıtadı.
Surğılt-kök qoyu munar sırıldap, şığırşıqtardı bauırlap, Sofiyä
soborınıñ özi siyäqtı tunjırağan qoñır metaldan burap, örnektep, oyulap
jasağan patşa qaqpasın kölegeylep tur. Şırağdandardağı şıraqtardıñ
ot quyrığı şıtınap, jalaulap, tütin jibi qusap joğarı uşadı. Olarğa
aua jetpeytin siyäqtı. Mihrabtıñ aynalasında adam aytqısız abırsabır. Mihrabtıñ büyirindegi esikterinen altın rizalar şaşı-lıp,
islandiyänıñ orariları qalıqtadı. Döñgelek qatırğılardan külgin tüsti
taqiyäday kamilavkalar şığıp, qabırğalardan teñsetilip əskeri tular
tüsti. Protodiyäkon Serebryakovtıñ güjil-degen kərli dausı qalıñ ortada
barqıraydı. Bassız, qolsız, jon arqasımen ğana tobırdıñ töbesinde
qalıqtağan riza sosın topqa süñgip ketip, maqta şapannıñ bir jeñin alıp
şıqtı. Torközdi oramaldar bulğanıp jentekke aynaldı.
- Arkadiy əkey, betiñizdi qattıraq qımtañız, əytpese ayaz aqırıp tur,
mursat berseñiz, kömekteseyin. Əskeri tular esikterde jeñilgenderdiñ
jalauınday iilip, qoñırqay jüzder men qupiyä altın jazular qalqıp,
quyrığımen eden sıpırıp bara jattı.
-

Isırılıñdar...

-

Taqsır-au, qayda ısırılamız?

-

Mank! Taptap ketedi.

- Ol kim turalı? (Güjildegen sıbır). Ukrain halıq respubli-kasına
ma?
-

Əy, onı saytanım bilsin (sıbır).

-

Kim pop bolmasa, sol taqsır...

-

Abaylañız...

- Köptegen jıldar!!! - dep şırqağan hor külli sobor kümbezin
kümbirletip jiberdi. Narttay qızıl juan Tolmaşevskiy balauız suyıq
şırağdanın öşirip, kamertonın qaltasına saldı.
Baqayşağına deyin altın oqalı qoñır kəstömge malınğan hor aqsarı
bastarı qasqa mañdayday jaltıray jayqalıp, jiñişke dauıstılar da,
keñirdegi sorayğandarı, gürildegen atjaqtıları da tünere tunjırağan
hordan tarap, ıdırap jan-jaqqa ağılıp jattı. Olardı körip qalğısı
kelip, barlıq esikten lap qoyıp, birin-biri basa janşıp entelegen, ulapşulanğan halıqta qisap joq.
Qosımşa esikten tisi auırğan adamday jağın tañıp alğan közderi alaqtap
abırjığan öleñşiler, jasandı oyınşıq qatırğı kök qalpaqtılar
şıqtı topırlap. Kafedraldıq sobordıñ bas imamı, şilbigen kişkentay
kisi. Arkadiy əkey basındağı torközdi sur oramaldıñ üstinen uşqın
şaşqan mitra kiip tasqın tobırdıñ işinde jügirip jüzdi de jürdi.
Əkeydiñ közi torığulı, saqalı dir-dir etedi.
-

Kreş jorığı boladı. Tart, Mitka.

-

Aqırın, ey! Qayda kimelep barasız? Poptardı taptap ketesiñder...

-

Taptalsa, jolı oñ bolsın, jöni sol...

-

Pravoslaviyälıqtar! Balanı basıp kettiñder...

-

Tükke tüsinip turğanım joq.

- Eger tükke tüsinbeseñder, üyleriñe qaytıñdar, bul arada sender
bitiretin eşteñe joq.
-

Əmiyänımdı tilip alıp ketipti!!!

- Toqtay turıñdarşı, olar sotsialister emes pe. Durıs aytıp turmın
ba? Endeşe bul jerge poptardıñ ne qajeti bar?
-

Qarañdarşı, ənekey.

- Poptarğa tek kökala qağaz körsetiñder, olar saytanğa da duğa oqıp,
dəuir aynaldırıp beredi.
- Dəl qazir osı betpen bazar barıp, jöytterdiñ dükenderin talqandasa
ğoy. Kezeñi kelip-aq tur...
-

Men senderdiñ pikiriñe qosılmaymın.

-

Əyeldi qılqındırıp jatır, əyeldi tunşıqtırıp...

-

Ga-a-a-a... Ga-a-a-a...

Bağan sırtındağı büyirdegi keñistikten satı-satı, iin tiresken hordan
burıluğa da, bılq etuge de bolmay, esikke döñgelenip əreñ ötesiñ. Qay
ğasırdiki ekeni belgisiz, toq baltırlı qoñır şapandı sayqımazaqtar
sıbızğı tartıp, köne suretter oyıp salınğan qabırğalardıñ tübinde
bilep jür. Külli şığar joldarğa deyin üymelegen jurt kömirtegi gazımen
əreñ tınıstap, tütinge şaşalıp tursa da tırp etpeydi. Qalıñ tobırdıñ
arasında auırsına şarıldağan əyel dauıstarı estilip qaladı.
Qara kaşneli qala urıları qapısız jumıs istep, tüydektelgen jurttıñ
jumsaq denesiniñ arasınan epti qoldarın erki bilgenşe sumañdatadı.
Mıñdağan ayaqtar tırpıldap, kübir-kübir, sıbır-sıbır.
-

Təñiri qudayım-ay...

-

İisus Hristos-au... Aspan təñiri, anaşım...

-

Kelgenime ökinemin. Ne bolıp jatqanın kördiñder ğoy?

-

Seni, sumıray, talap, taptap ketse eken...

- Sağatım, aynalayındar, kümis sağat, bauırlar, keşe ğana satıp alıp
edim..
-

Jahannamnıñ tübine jitirdi deseyşi...

- Əkeleriñ qanday tilde qızmet atqarıp edi, mına sözderiñe tüsinsem
buyırmasın.
-

Quday tilinde söylegen, tətey.

- Qaytıp məskeulikterşe bılşıldamayıq dep köne tilde köpirip
jatırmız.
- Bul ne degen söz, keşiriñiz, sonda qalay? Endi pravoslaviyälıq tuğan
tilimizde de söyleuge bolmağanı ma?
-

Sırğamdı tüp ornımen julıp əketti. Qulağımnıñ jartısı joq...

- Kazaktar-au, bolşevikterdi ustañdar! Şpion! Bolşevik-terdiñ
jansızı!
-

Resey emes bul sağan, unamasa tay.

- Oh, qudayım-ay, quyrığın qara şubatılğan... Oqalarına qaraşı,
Marusya.
-

Jınımdı ustatpaşı... mağan onıñ...

-

Əyelderge jaman, ərine.

- Barlığımızğa da jaqsı bolıp turğan joq qoy, şeşey. Barşa halıqqa
jaman bolıp tur tötenşe. Köziñ közine tüsse, oyıp alğısı keledi, tüge.
Nemenege qutırasıñ, quday qarğağır.
-

Ket! Reseyiñe bar! Ukrainadan ket!

- İvan İvanoviç, qazir osı arağa politsiyä küzeti kele qalsa ğoy,
esteriñde me, merekeni qur jibermeuşi edi ğoy olar... Eh, ho,ho.
- Senderge tek qanışer Nikolaydı ber. Bilemiz, senderdiñ bastarıñda
qanday oylar barın biz jaqsı bilemiz.
- Baylanıspay, Hristos üşin menen aulaq jürşi. Men sağan tiisip
turğanım joq qoy.
-

Təñiri-au, tezirek şıqsaq eken mınau tuzaqtan... Durıs aua jutatın.

-

Oğan jetpey, öletin şığarmın.

Şığatın bas esikke topırlağan tobır lıqsıp tolqıp, birin-biri iterip,
bas kiimderinen ayırılıp, şoqınıp, sırtqa tezirek şığuğa jantalastı.
Ekinşi büyirdegi esikke kimelegen jurt eki əynekti sındırıp,
altındatqan kümis ramalar üñireyip, hor şığatın esikten de qun ketti.
Qap-qara layda altın daqtar jüzip bara jatqanday imam təjder men
əskeri tular jaltıraydı nöpir tolqında.
Qıtımır qattı ayaz bolatın. Qalanıñ üsti kökala tütin. Mıñdağan
tabandar taptağan şirkeu aulası sıqır-sıqır etedi. Suıq auadan ayaz demi
esip, munaranıñ bası munartıp tur. Bastı munarada zil batpan Sofiyä
qoñırauı kümbirleydi, beyne bir mınau ırdu-dırdudı düñgirimen basıp
tastağısı keletin sıqıldı. Kişkentay qoñıraular əuen-sazsız
beybereket dañ-ğırlap tek qana şu köterip jatır. Qaptal kigen diyü-peri
muna-ranıñ basına şığıp alıp bağzıda qiıq köz tatarlardı qarsı
alğandağıday kişkentay qoñıraulardı şınjırlaulı ittey
şabalandırıp turğanğa uqsaydı. Ayaz saqıldap şañıtıp tur. Köñildi
balqıtıp, qayta suıtıp, təubege keltirip, tirkeu aulasın-dağı qaraqurım
halıqtı bir qauızğa sıyğızğanday.
Qudaydıñ quldarı aqırğan ayazğa qaramastan pisken asqabaqtay qasqası
bar, dudırağan buyrası bar, jalbırağan jalqın şaştıları bar kileñ
jalañ bastar tas soqpaqtı boylay türikşe maldasın qurıp, köne sofiyä
munarasınıñ tusında mıñqıldağan ünmen ən sap otırdı.
Soqır jırşılar əuenimen jüregiñdi julqılap, o düniedegi Sumdıq sot
turalı jırlaydı, al kərtözdarı töñkerilip aldında jatır, odan
büktelgen karbovanetster men ustalğan tiındar jıltıraydı.
Zamanaqır şın-aq tayap qalğan ba?
Qaytedi jurt Tozaq sotı bolğanda...
Jürek şımşitın sumdıq ünder sıqırlağan auada qalqıp, onı sarı tisti
Banduralar sızılıp, jerden jebep tur.
- Ağalar men iniler, apa-qarındastar, meniñ mına beyşara küyime nazar
audarıñızdarşı. Hristos üşin birdeñe beriñder, mağan qayırımdarıñ
sol boladı.
-

Alañğa jügireyik, Fedor Petroviç, əytpese keşigip qalamız.

-

Ğibadat bastaladı.

-

Kreş jorığı.

- Ukrain halıq armiyäsınıñ revolyutsiyälıq qarudı toytarıp, jeñiske
jetui üşin ğibadat qılu kerek.
-

Keşiriñiz, jeñis pen toytarısıñ ne? Jeñgen joqpız ba?

-

Əli de jeñetin bolamız.

-

Jorıq boladı.

-

Qayda jorıq jasamaqpız?

-

Məskeuge.

-

Qay Məskeuge.

-

Kədimgi Məskeudiñ özine.

-

Oğan qol qısqa.

- Siz ne dediñiz? Ne degeniñizdi, kəne, qaytalañızşı! Jigitter, mınanıñ
ne aytıp turğanın tıñdañdarşı.
-

Men eşteñe de aytqanım joq.

-

¥sta, usta onı, urını usta!!!

-

Jügir, Marusya, qaqpaq arqılı tart, bul aradan öte almaymız.
Petlyura alañda deydi. Petlyuranı körip qalayıq.
-

Esuas, Petlyura şirkeude ğoy.

-

Öziñ esuas. Ol aqboz atqa minip jüredi dep edi ğoy.

- Petlyuranıñ dañqı arta bersin! Ukrain halıq respublika-sınıñ
dañqı artsın!!!
- Don...don...don... Don-don-don. Tirli-bom-bom. Don-bom-bom, - dep
qoñıraular qutırına soqtı.
- Jetimderge köz qırın salıñızdar, pravoslaviyä azamattarı,
qayırımdı adamdar... Zağip soqırlarğa... Beyşaralarğa kömekte-siñder.
Şalbarınıñ artın qara bılğarımen jamağan jartı qoñız siyäqtı ayağı
joq qayırşı qolğaptı qolımen taptalğan qardı tırnalap, ayaqtardıñ
arasımen jıljıp jür. Kemtarlar men kembağaldar tizelerindegi
jaraların qasaqana körsetip, basın selkildetip, soqır bolıp körinui
üşin közin alartıp, ağın körsetedi.
Janıñdı jırtıp, jüregiñdi sızdatıp, qayırşılıqtı, ümitsizdikti,
aldap-arbaudı, daladağı jol tappay adasuşılıqtı eske tüsirip, panasız
qustay şırıldağan, doñğalaqtay sıqır-lağan, qarğıs aytqan jır
qoynauında öksip-jılap ulığan bir jurt.
- Keri qayt, jetimek, alısqa ketip adasasıñ... Şaşı dudırağan, denesi
qaltırağan şüykedey kempirler sausaqtarı saldırağan taramıs qolın
alğa jayıp, ölerdegi sözin aytadı:
-

Körerge köz kerek sulu jigit! Quday sağan mıqtı densaulıq bersin!

-

Bikeş, beyşara kempirdi, baqıtsız jetimdi ayay kör!

- Aynalayın qaraqtarım, jaratqan təñirim şarapatınan tıs tastamas
senderdi...
Qulaqtı ükili taqiyä kigen, taypaq taban qimal şapandılar, señseñ börikti
erkekter, qızıl şıraylı qızdar, kokardanıñ izin şañ basqan
otstavkadağı şeneunikter, sarqarın tartqan egde əyelder, jıltıñdağan
balalar, töbesi qızıl, jasıl, kök, külgin tüsti, quyrıq taqqan oqalı
börikteri altın, kümis tüstes jippen kestelengen şineldi kazaktar
şirkeu aulasında qara teñizdey tolqındap, esikterden tasqındap jaña lek
kelip jatır, kelip jatır. Aua jañaşa ruhpen tınıstap, kreş jorığı tıñ
küşpen tolığıp, qayta qurılıp, beldigin bekem buındı, tərtip boyınşa
şen-şenimen qatar tüzgen torköz oramal tartqan jalañ bastar, imam
təjder. Şəkirt poptardıñ küdireygen jalday şaştarı, sopılardıñ pəs
taqiyäları, sabı altın üşkir kreşter, Hrist-qutqaruşı men səbi
quşaqtağan quday-ananıñ jalauları, altınmen aptap, qızıl küreñ
boyaumen slavyan ərpimen jazılğan matalar köz tundıradı.
Birese jılan bauır sur bult qala boylay köşip, birese köne köşelermen
burıl tolqındı lay özen tasıp bara jatqanday Petlyuranıñ qisapsız
qolı ejelgi Sofiyä alañına ağılıp baradı.
Kök şapandı, kök töbeli eltiri börikterin qisayta kigen galiçtıqtar
keledi. Jalañ qılıştardıñ arasında qisayğan eki tüsti prapor kerneyli
orkestrdiñ soñında qalıqtap, olardıñ artında qardı birkelki sıqırlata
basıp nemis şuğasınan bolsa da jaqsı kiingen sarbazdar sapı
kümpildetip kele jatır. Birinşi batalonnan keyin uzın qara şapan kiip,
belin belbeumen qınağan bastarında legeni bar lek mıltıq süñgilerin
qamıstay samsatıp qoñır bulttay tüyilip paradqa kirdi.
Seçe streletsteriniñ tozğan surqay polktarı qisapsız köp küşpen keledi.
Gaydamaktardıñ jayau kurenderi birinen soñ biri tizbektelip,
batalondardıñ arasınan aytulı polk, kuren, rota komandirleri er
üstinde attarın biletip, jalt-jult etedi. Jeñisti, dabıldı, batıl
marştar türli tüsti özende altınmen arqıraydı.
Jayau saptardan keyin jeñil jelip, erde şoqaqtap attı polktar ötti.
Tañdanğan halıqtıñ közin altın oqalı kök, jasıl jəne qızıl tıstı
papahaların şalqayta kigender audardı. Büldirgisin oñ qolğa ilip alğan
nayzalar inedey sumañdaydı. Qıl jalauğa tağılğan monşaqtar attılar
sapınıñ ortasında sıñğırlap, komandirlerdiñ kerney üninen ürikken
attarı alğa qaray ala tartadı. Şar siyäqtı domalaq, juantıq, tım köñildi
Bolbotun ayazğa jarqırağan alasa mañdayı men tırsiğan tolıq betin tösep
kurenniñ aldında keledi. Qandı közin qayşılap, auızdığın qarş-qarş
şaynap köbik şaşqan jiren bedeu arındap aspanğa atılıp, altıputtıq
Bolbotundı bir silkip aldı, qındağı qisıq qılış bulğañdap, polkovnik
şporın bieniñ büyirine aqırın ğana qadap qoydı.
Starşindar bolsa eger bizbenen,
Bauırımız biz olardıñ izdegen! dep jele jortıp jelpine əndetedi erjürek gaydamaktar türli tüsti
jalauşaları jelbirep. Oq tesken jalqın-sarı tuları jelkildep, sıpayı
quyqıljıp, üydey at mingen qiıq murt qara, polkovnik Kozır-Leşkonıñ
polki ötti. Polkovnik tünerip, közin qayşılap astındağı ayğırdı
qamşılap sauırdan tartıp-tartıp jiberdi. Polkovniktiñ aşulı bolatın
da reti bar edi
- NayTurstıñ Brest-Litva jebesindegi dürkirete jaudırğan oğı biraz
adamın jausa-tıp salıp, alañğa endi sanı siregen sappen kele jatır.
Kozırden keyin eşkimnen soqqı körmegen getman Mazepa atındağı
qarateñizdik attı öjet kureni keldi. Poltava tübinde imperator Petrdi
joyıp jibere jazdağan dañqtı getmannıñ altın əriptermen jazılğan
esimi kögildir jibekte jarqıraydı.
Üylerdiñ surğılt, sarı qabırğaların halıq bult bolıp jauıp ketti,
jurt kimelep, jəşikterge şığıp, balalar tırbañ-dap fonarlarğa
örmeledi, aşa ağaştarğa otırıp aldı, şatır-larda jügirip, uralap
ayğayladı, ısqırdı, əyteuir damıl-tınım tapqan joq.
- Dañqıñ artsın! Dañqıñ assın! - dep ayğayladı jurt taban
joldardan.
Balkondar men terezelerdiñ əynekterine betin japsırıp üymelegen jurt
qanşama.
Arbakeşter tepe-teñdik saqtap şanalarınıñ otırğışına şığıp
qamşıların üyirip qoyadı.
-

Bandı dep edi ğoy. Məs-sağan bandı. Jurt uralap jatır!

- Dañqı artsın! Petlyuranıñ dañqı artsın! Bizdiñ Batkonıñ dañqı
artsın!
-

Ur-ra...

-

Manya, qaraşı, qaraşı əne... Petlyuranıñ özi sur atta. Qanday sulu...

-

O ne degeniñiz, madam, ol polkovnik qoy.

-

Ah, qalayşa? Al onda Petlyura qayda?

-

Petlyura sarayda Odessadan kelgen frantsuz elşilerin qabıldap otır.

-

O ne degeniñiz, esiñizden jañılğansız ba? Qaydağı elşiler?

- Petr Vasileviç, Petlyura Parijde deydi ğoy (sıbırlap), kördiñiz
ğoy, ə?
-

Mine, sağan bandı... Million əskeri bar.

- Petlyura qayda özi? Qaraqtarım, qayda deymin Petlyura? Bir közben
bolsa da qarauğa mümkindik beriñderşi özine.
-

Hanım, Petlyura qazir alañda parad qabıldap tur.

- Joq, olay emes, Petlyura odaq jöninde kelisimge kelu üşin
prezidentpen jolıqqalı Berlinde jür.
- Qanday prezident ol? Sender, ağayın, arandatatın ösek-ayañ nege
taratasıñdar?
- Kördiñder me, kördiñder me, mınanıñ mañızdanuın... Ol jaña ğana
Rılskiy köşesimen altı at jekken küymemen ötti. Altı at deymin...
-

Kinə menen, biraq olar arhiereylerge sene me?

- Men senedi-senbeydi dep ayta almaymın... Aytarım - onıñ ketkeni,
basqa da eşteñe emes. Derekti özderiñ taldap talqılap köriñder...
- Şın derek qazir poptardıñ kimge qızmet etip jürgeninde bop tur
ğoy...
-

Poptarmen mıqtap söylesu kerek...

-

Petlyura, Petlyura, Petlyura, Petlyura, Petlyura...

Sumdıq auır doñğalaqtar dañğırlap, jəşikter saldırlap, on
attı kurenniñ artınan taspaday tartılıp şegi joq artilleriyä keledi.
Topar tumsıq juan mortirlerdi süyrep, jiñişke gaubi-tsalardı sırğıtıp,
jəşikterde otırğan köñildi de küyli, mar-dımsığan qızmetşilerdi qosa
tartıp, bappen basıp beybit jük attarı keledi ayañdap. Soza tartıp kele
jatqan toq attardıñ köbi iri, mıqtı, arasında jumısqa ısılğan, buaz
bürgedey tırsiğan şarua məstekteri de bar. Zeñbirekterdi sekirtip attı-tau
batareyäsı jaujürek şabandozdardıñ ortasında jeñil saldırlap keledi.
- Eh...eh... Mine, sağan onbes mıñ... Bizge ne üşin ötirik aytqan? Onbes...
kileñ bandit... irip-şirigender... Qudaya, sanına jetpeysiñ. Onıñ üstine
batareyä... tağı, tağı...
Tobır Nikolkanı da biraz ezdi, qus tumsığın student şineliniñ jağasına
tıqqan ol aqırı qabırğanıñ tekşesine şığıp, sonda ornıqtı. Bəz-bir
köñildi, ayağında piması bar kelinşek tekşede burınnan tur eken,
Nikolkağa quana ün qattı:
- Menen ustañız, mırza bala, al men kirpişten ustaymın, əytpese qulap
ketemiz.
- Raqmet, - dedi köñilsiz Nikolka qırau qatqan jağanıñ işinen murnın
bir tartıp, - men mine ilmekten ustaymın.
- Petlyuranıñ özi qayda? - dedi sözge əues kelinşek, - oy, Petlyuranı
körgim keledi. Aytuğa qarağanda, sipattauğa til jetpeytin sulu deydi ğoy.
- İə, - dep mıñqıldadı eki oylılau Nikolka señseñ jağasına
tumsığın tığıp, - aytıp söz jetpeydi. Tağı da batareyä... Mine saytan...
Al, al bar ğoy endi men bərin tüsindim.
- Ol şaması osı aradan avtomobilmen ötken boluı kerek... Siz körgen
joqsız ba?
- Ol Vannetsiyäda, - dep jauap berdi tabıttağıday kebir ünmen Nikolka
etiktiñ işindegi başpayların qimıldatıp. Qay saytan qıstap pima
kimedim eken. Mine, ayaz əkeñdi tanıtatın.
-

Qara, qaraşı əne Petlyura!

-

Qaydağı Petlyura, ol vartanıñ bastığı.

- Petlyuranıñ Belaya Tserkovta rezidentsiyäsı bar deydi. Endi Belaya
Tserkov astana boladı ğoy.
-

Al sonda olar qalağa kelmey me, dep surauğa mursat etiñizşi?

-

Öz uaqıtında keledi.

-

Solay, solay, solay deñiz...

Sıldır-sıldır, sıldır... Türik barabandarınıñ dañğırı Sofiyä
alañınan uzay bastadı, ol köşede ambrazuradağı pulemetterimen qahar
tögip, tört munaralı bronevik tayrañdap jür. Biraq olardıñ işinde
qızıl şıraylı entuziast Straşkeviç joq bolatın. Osı uaqıtqa deyin
qızıl şırayı satpaq bozğa aynalıp Straşkeviç Peçerskide qimılsız,
Mariinsk bağınıñ qaqpasınıñ tura sırtında jatır. Mañdayı men
qulağı sırtında qanı qatıp qalğan tesik bar. Jalañ ayağı qardıñ astınan
köstiip şığıp, əynektengen közimen üyeñkiniñ jalañaş butaları arqılı
aspanğa qarap qalğan. Aynala tıp-tınış, baqta tiri pende joq, köşege de
töbe körsetkender sirek, köne Sofiyänıñ muzıkası munda jetpeydi,
sondıqtan entuziastı qozğap jatqan da, betin japqan da jan bolmadı.
Bronevikter tobırdı qaq jarıp ötti de guildep qara aspanda qarayıp
gürzisin ustap Bogdan Hmelnitskiy teristik-şığıstı nusqap turğan tas
tuğırğa qaray tarttı. Qoñırau üni qoyu maylı tolqınmen qarlı
jotalardı kezip, şatırlardı jañğırıqtırıp, qalıñ jurttıñ arası
baraban qayta-qayta dañğırlaydı, quanış-tan elirip alğan balalar qola
Bogdannıñ atınıñ tUyağı tübine şığıp ketken. Köşede şınjırı
sartıldap jük maşinaları alañdı betke ap ketip baradı, üstinde türli
tüsti plakattar ustağan bılğarı beşpentti jigitter, basına biday
masağınan döñgelek şaşbastırğış salıp alğan qızdar bayau bolsa da
birkelki əndetip keledi.
Dəl sol kezde Rılskiy köldeneñ köşesinen gürs etken bir dürkin atıs
estildi. Tobırdağı əyelder quyınday şır aynalıp şıñğırıp qoya berdi.
Bəz-bireu:
-

Oy, saqta quday! - dep baqıra bezdi.

Bireudiñ qırıldağan jarıqşaq dausı estildi.
Men bilemin, olardı ustau kerek. Ofitser olar. Ofitserler deymin.
Ofitserler. Pogondarımen körgenmin olardı.
Alañğa şığudı kütip turğan Rada atındağı onınşı kurenniñ vzvodınan
jigitter jalma-jan jügire şığıp bireuge umtılıp, tobırğa qoydı da
ketti. Əyelder u-şu boldı. Qolına jarmasqan-darğa kapitan Pleşko bayau
ğana aqırın tüsindirgisi keldi:
Men ofitser emespin. Tipti de olay emes. Oylağandarıñday kisiñ men
emes. Senderdiki ne? Men bank qızmetşisimin.
Onımen qatar turğan aqkiimdi bireudi tağı da ustadı, biraq ol qolda
bulqınğanmen, tis jarğan joq.
Sosın jırtılğan qaptan ağılğan dəndey bolıp, birin-biri kimelep
bastırmalata jöñkidi kep jurt. Üreyi uşqan halıq esi şığa qaştı. Əlgi
ara əp-sətte tazarıp, appaq alañqayda jalğız-aq daq - bireudiñ basınan
uşıp ketken malaqayı qaldı. Şolaq köşede qılış jarq etip, tapanşa
tars etti de, üş mərte özinen-özi tanğan Pleşko əuesqoylılığı üşin
ömirin qurban qıldı. Ol Sofiyä şirkeui üyiniñ sayabağında eki qolı eki
jağına jayılıp şalqasınan tüsti de, ekinşi ündemes onıñ ayağın quşıp,
betin tabanjolğa berip etbetinen quladı. Sol sət alañnıñ burışınan
tərelkeler dañğırlap, halıq qayta qaptap, ulap-şulay jöneldi de, orkestr
kümbirlep qoya berdi.
“Tügin qaldırma!” degen öktem ün qulaq kesti. Oqalı quy-rıqtarı
jaltırap Radanıñ attı kureni sap-sabımen qozğaldı.
Müldem tutqil munaralardıñ arasındağı surğılt körinis jırtılıp,
bualdır munardıñ arasınan kenet kün körindi. Kün bolğanda da munday
ülken əri taza qan siyäqtı qıp-qızıl kündi Ukrainada burın-soñdı eşkim
körgen emes. Bult perdesi arasınan jarqırağan qızıl şardan qatqan qan
men iriñ jolaqtarı taramdandı. Kün Sofiyä soborınıñ bas munarasın
qanğa boyap, odan alañğa ğalamat köleñke tüsip, sol köleñkeden Bogdan
eskertkişi külgin tartıp, sapırılısqan halıq tobırı qarayğan üstine
qarayıp, qalıñdap, qaraqurımdana tüsti. Satımen jartasqa köterilgen
sur kiimdi, belderin qınay buınğan bireuler körindi, olar mıltıqtıñ
süñgisimen qara granitten közge urğan jazulardı öşiruge tırıstı. Alayda
olarınan tük şıqpay, süñgilerimen sırğanap, tastan tayıp tüsti.
Quyğıtıp bara jatqan Bogdan atın jalt burıp, tUyağına jarmasqan
sotqarlardan sıtılıp, uşıp ketkisi kelgendey körindi. Onıñ beti tura
qızıl şarğa qarap, aybar şaşıp, kürzisimen burınğışa qiyän alıstı
meñzedi.
Dəl osı kezde Bogdannıñ qarsı aldında gürjildey ağılğan jurttıñ
üstinde, qatıp qalğan fontannıñ tayğanaq tabaqşala-rınıñ arasınan kisi
qolı köterildi. Onıñ üstinde eltiri jağalı qara pəlte, ayazğa qaramastan
bas kiimin şeşip, qolına ustap alğan. Alañ burınğısınşa guildep,
qumırsqanıñ ileuindey qız-qız qaynaydı, alayda Sofiyänıñ qoñırau
munarası tınğan, muzıka da ayazdı köşelermen jan-jaqqa mañıptı.
Fontannıñ etegine de ulan-ğayır tobır jinalıp qaldı.
-

Petka, Petka! Mınau kötergenderi kim?

-

Petlyura bolar.

-

Petlyura söz söyleydi.

-

Ne sandalıp tursıñdar. Bul qarapayım şeşen...

-

Marusya, şeşen deydi. Qara, qaraşı əne...

-

Deklaratsiyä jariyälaydı...

-

Joq, onı Universal oqitın boladı.

-

Jasasın azat Ukraina!

Köterilgen adam şabıttana jıpırlağan mıñdağan bastardıñ üstinen
künniñ döñgelek arayı qan qızıl altın boyauımen kreşterdi aptap turğan
tusqa köz tastap, qolın siltey, aqırın ğana ayğaylap qaldı.
-

Halıqtıñ dañqı artsın!

-

Petlyura... Petlyura.

-

İə, qaydağı Petlyura? Sender de aytadı ekensiñder!

-

Petlyura örmelep fontanğa şığuşı ma edi?

-

Petlyura Harkovte.

-

Petlyura əlginde ğana sarayğa banketke bet alğan.

-

Ötirik soqpa, eşqanday da banket bolmaydı.

- Halıqtıñ dañqı artsın! - dep qaytaladı əlgi adam sol sət sarı
şaşınıñ bir tulım ırşıp mañdayına tüsti.
-

Tınış!

Aqsarı kisiniñ dausı nığayıp, tasır-tusır men ayaq sıqı-rınan, guil men
tasqınnıñ, baraban dañğırınıñ arasınan ayqın estildi.
-

Petlyuranı kördiñder me?
-

Körmegende qalay, təñiri-au, jaña ğana.

-

Ah, qanday baqıttı əyelsiz! Qanday eken özi? Qanday, ə?

- Murtı qara, saparı Vilgelmdikindey joğarı qaray şiratılğan,
basında şlemi bar. Izdeseñ, ol əne deymin, qaraşı, Mariyä Fedorovna,
qapı qalma, qara - əne kele jatır...
- Siz nege arandatasız meni! Ol qalanıñ ört söndiru komanda-sınıñ
bastığı emes pe!
-

Hanım, Petlyura Belgiyäda.

-

Belgiyäğa ne üşin ketken ol?

-

Odaqtastarmen odaq jayın oraylastırmaq.

-

Joq, olay emes. Əlginde ğana ol ekskortpen Dumağa ketti.

-

Ne deydi?

-

Ant beredi...

-

Ol ant bere me?

-

Nege? Qayta oğan ant bermeuşi me edi?

-

Al oğan ant bergenşe, meniñ ölgenim artıq (sıbır).

-

Sizge ant berudiñ qajeti de joq... Əyelderge timeydi.

-

Jöytterge tiisedi, ol anıq...

-

Ofitserlerdi de oñdırmaydı. Barlığınıñ işek-qarnın aqtaradı.

-

Pomeşikterdi de söytedi. Joyılsın!!

-

Tınış!

Aqsarı kisi bəz-bir sumdıq qayğı-muñmen, biraq batıldıqpen közi uşqın
ata kündi nusqadı.
- Osı turğan qalıñ qauım, bauırlar men joldastar, - dep bastadı ol. Kazaktardıñ: “Starşindar bolsa eger bizbenen, bauırımız biz olardıñ
izdegen” deytin öleñinde aytılğanday, bizben birge bolıñdar! Bəriñ de
bizben birge bolıñdar! - dep əlgi kisi bas kiimimen qızıl bantı alıp
tolqınday alaulağan keudesin soqtı, - bizben birge! Əlgi aytqan
starşinder bəri de halıqtan şıqqan, sonımen bite-qaynasqan, sodan
tudı, birge öledi. Olar qalanı qorşağanda kök muz, aq qarda bizben birge
bolıp, birge toñıp, qalanı jan ayamay erlikpen qorğap qaldı, sonıñ
ayğağınday alqızıl jalau anau alıptardıñ töbesinde jelbirep tur.
-

Ura!

-

Qanday qızıl? Mınau ne aytıp tur. Jalqın sarı emes pe bizdiki.

-

Bolşaktardıñ da tuı qızıl.

-

Tınış! Dañqı artsın!

-

Əy, mınau oñbağanıñ ukrain tilinde jılmaydı ğoy...

- Joldastar! Sizderdiñ aldarıñızda qazir jaña mindet tur, ol - jaña
təuelsiz Respublikanı köterip, külli eñbekşi qauım üşin nığaytu, endigi
jerde jumısşılar men diqandar öziniñ janın qiıp qorğağan, qanın
tögip suarğan tuğan jerine özi ie boluğa, özi bileuge haqılı!
-

Durıs. Dañqı artsın!

-

Sen estip tursıñ ba, “joldastar” deydi bizdi, ğaj-jap...

-

Tı-nış.

- Sondıqtan da, qımbattı azamattar, halıq jeñisiniñ osınau quanıştı
sətinde ant eteyik, - degen şeşenniñ közi jaynap, barğan sayın jelpinip,
qolın aspanğa jaydı, onıñ sözinde ukrain sözderi barğan sayın azaya tüsti,
əzir anau azattıqtıñ belgisi -qızıl tu bükil dünie eñbekşileriniñ
töbesinde jelbiregenşe qoldan qaru tastamasqa ant eteyik.
-

Ura!Ura!Ura! İnter...

-

Vaska, öşir üniñdi. Sen ne, jındanğansıñ ba?

-

Şur, sizdiki ne, tınıştal!

- Quday aqına, Mihail Semenoviç, şıday alatın emespin -oyan...
qarğıspen qarılğan...
Qap-qara onegin saqal qalıñ qundız jağağa kömilip, tobırdıñ arasında
qısılıp-qımtırılıp, alğa entelep kele jatqan şabıttı jeztañdaydıñ
közi jeltoqsannıñ on törtine qarağan tünde opat bolğan Şpolyanskiydiñ
közinen keremet aumaytın edi. Sarı qolğaptı qolı sozılıp, Şurdıñ
qolın qıstı.
- Jaraydı, jaraydı, endi aytpaymın, - dedi Şur közimen aqsarı kisini
aymalap.
Kenet kün söndi, Sofiyä men onıñ munaralarına köleñke tüsti; Bogdannıñ
da jüzi, əlgi adamnıñ da jüzi ayqın ayşıqtandı. Mañdayında sarı
tulımı jelpildegeni anıq körindi.
Ol bolsa, özin-özi bilep, aldıñğı qatarda turğan jurttı jəne baurap:
- Jumısşılardıñ, şarualar men kazak deputattarınıñ Keñesteri
məñgi jasay bersin! Jasasın... - dep ayğay saldı.
-

G a-a. G-a-a-a, - dep duıldadı tobır.

- ... Jumısşılardıñ, şarualar men qızıl əsker deputattarınıñ
Keñesteri. Barlıq elderdiñ proletarları, birigiñder! - Ur-ra! -dep
dauıstadı basqa jerden. Kenet sapırılıs bastalıp ketti.
-

Qalay? Qalay? Ne deydi?! Dañqı artsın!!

Artqı qatarlarda birneşe erkek jəne bir jiñişke dauıs “Jer-leñizder
meni ölsem...” dep əndetip qoya berdi.
- Ustañdar onı! Ustañdar! - dep ayğayladı ızalı, jarıqşaq, jılauıq
erkek dausı. - Ustañdar! Bul arandatu. Bolşevik! Moskal. Usta. Onıñ
ne aytqanın sender estidiñder ğoy...
Bəz-bireudiñ qolı aua qarmadı. Şeşen büyirge jalt berdi de onıñ izi öşti,
qarnı körinbedi, sosın börkin bastıra kigen bası közden ğayıp boldı.
- Ustañdar! - dep birinşige ekinşi jiñişke dauıs ün qostı. -Ol jalğan
şeşen. Ustañdar onı, jigitter, ustap alıñdarşı, tuğandar.
- Ga, ga, ga. Toqta! Kim? Kimdi ustadıñdar? Kimdi deymin? Təyiri-ay,
eşkimdi de ustamaptı!
Jiñişke dauıstıñ iesi alğa fontanğa qaray umtılıp, tayğanap jürgen
ülken balıqtı ustağanday qimıl jasadı. Alayda pəruey-siz Şur şolaq
ton men qulaqşının bastırıp alıp, onıñ aldın keskestep: “Usta!” dep
kenet barq etti.
-

Toqta, tuıstar, sağatımdı sıpırıp ketti.

Bəz-bir əyeldiñ ayağın basıp ketip, ol jan dausı şığa şarıl-dap:
-

Kimniñ sağatı? Qayda? Ötirik aytasıñ, qutılmaysıñ, - dep bezektedi.

Jiñişke dauıstını sırtınan bireu kelip beldiginen ustadı da, sol sət
ülken bir suıq alaqan onı auzı-murnın ala bir jarım qadaq auır
şapalaqpen sart etkizdi.
- Uh! - dep ayqaylağan jiñişke ündi öliktey bozarıp ketip, baskiimsiz
jalañbas qalğanın sezdi. Sol sətinde ekinşi şapalaq oğan tozaq otınday
tağı tiip, bəz-bireu aspan-kökti jañğırıq-tırıp:
-

Mine, urınıñ özi, baukespe, ittiñ ğana balası. Soq özin!!

- Senderdiki ne?! - dep şırıldadı jiñişke dauıstı. - Meni urğandarıñ
ne?! Ol men emes. Men emes deymin. Anau bolşevikti ustau kerek! O-o! ökirdi ol...
Fontannıñ tap janındağı tobırdıñ burandası şır aynalıp, bireu
soğılıp, bireu ökirip, halıqtı bıj-tıj qıldı, eñ bastısı - şeşen izimğayıp joq boldı. Joq bolğanda da jurttıñ bərin siqırlağanday, tura jer
astına tüsip ketkendey iz-tozsız ketti. İirilgen jurttıñ arasınan bireudi
ustap əkep edi, jalğan şeşen qara kiimdi janday bolsa, mınauıñ
papahamen atıp şıqtı. Üş minötten soñ iirilgen jurt öz-özinen tarap,
jalpı keris bolmağanday, sözge əues tobır jaña şeşendi fontannıñ
şetine özderi şığarıp, onıñ sözin tıñdauğa jan-jaqtan entelep, ortağa
toptastı, sonıñ özinde de olardıñ uzın sanı eki mıñğa taqap qaldı.
Şağın baudıñ aldındağı aq köşede əuesqoy halıq tarağan əskerdiñ
artınan tağı da qabındap, külkişil Şur şıdamay jügirip kelgen boyda
tabanjolğa otıra qalıp:
- Oy, külkimniñ kelgeni-ay, - dep işin basıp al kep külsin. Külki auzınan
tasqınday ağıtılıp, auzındağı appaq tisteri jaltıray körindi, külkiden ittey bop ölip baramın. Onı qalay soqtı deseyşi o təñirim
İisuse!
- Omalıp köp otırmañız, Şur, - dedi serigi qundız jağalı beytanıs,
özi marqum əygili praporşik, “Magnitnıy Triolet” törağası
Şpolyanskiyden eki tamşı suday-aq ajıratqısız.
-

Qazir, qazir, - dedi Şur julqına turıp jatıp.

- Mihail Semenoviç, papiros beriñizşi, - dedi Şurdıñ ekinşi serigi,
qara pəlteli uzın boylı kisi. Papağın jelkesine ısırıp, sarı şaşınıñ
tulımı qabağına tüsti. Ol alqına demalıp, entigin əreñ basıp, ayazda
ıstıqtağanday qolımen betin jelpidi.
- Nemene? Japa şektik pe? - dep sıpayı ğana suradı beytanıs iş
tartıp, sosın pəltesiniñ etegin türip, qaltasınan kişkentay altın
porttsigar şığarıp, aqsarığa müştiksiz tartatın nemis papirosın
usındı; ol siriñkeniñ otına qolın qalqan etip ustap, temekisin tutattı da,
bir sorıp.
-

Uh! Uh! - dep tütinin işke tarttı.
Sosın üşeui de şapşañ qozğalıp, burıştan əri burılıp, közden ğayıp
boldı.
Alañnan şolaq köşege şapşañ basıp eki student şıqtı. Bireui
kişkentay, pısıq, uqıptı, ayağındağı galoşı jaltırap tur. Ekinşisi
uzın boylı, keñ iıqtı, sirağı da uzın, bir attağanda bir sajındı bir-aq
aladı.
Ekeuiniñ de jağaları furaşkeleriniñ jiegine deyin köterilgen, al
uzınnıñ tipti qırınğan bet-auzına deyin kaşnemen qımtalğan, ayazdan
qorğanğanı da. Ekeui de əmir berilgendey bastarın bir jaqqa bir mezgilde
burıp, kapitan Pleşkonıñ məyitin kördi, onıñ ayaq jağında betin basqa
jaqqa berip, ayağı sereygen ekinşi bireu jatır, ləm-mim dep til qatpay,
ekeui öte şıqtı.
Sosın Rılskiyden studentter Jitomir köşesine burılğanda uzın
boylı kişkentayğa burılıp, qarlığıñqı jiñişke dauıspen bılay dedi:
-

Kördiñ be əlgilerdi? Kördiñ be dep surap turmın ğoy men senen.

Kişkentay eş jauap qatqan joq, biraq ayaq astınan tisi auırıp qalğanday
titirkenip, ıñırsıdı da qoydı.
- Ölgenimşe umıtpaspın olardı, - dedi sözin jalğap arşınday
adımdağan uzın, - esimnen ketpes.
Kişkentay onıñ soñınan ünsiz kele jattı.
- Raqmet, üyretip şığardı. Al, eger birde bolmasa birde mağan əlgi
kəzzap... getman kezdesetin bolsa, - kaşneniñ astınan qırıldap, - onı bar
ğoy... - dedi uzın osı arada üş qabat qıp bir sıbap aldı da, sonımen
tındı. Ülken Jitomir köşesine şıqtı, ekeuiniñ jolın biraq eski
qalanıñ munaralı uçaskesine ketip bara jatqan şeru bögedi. Şın məninde
oğan alañnan barar jol tura da töte bolatın, biraq Vladimir köşesin
paradtan əli ketip ülgermegen attı əskerler jauıp, barlığı siyäqtı
aynalıp jüruge tura keldi.
Şerudiñ aldı qaptağan balalar. Olar jügirip oynap, sekirip, ısqırıp ta
qoyadı. Sosın taptalğan köşeniñ jieginde ürey men uayımnan közi
bulaulağan, jırtılğan beşpentiniñ tüymesi salınbağan, baskiimsiz bir
adam keledi. Beti qan josa, közinen jas parlaydı. Jalañ tös auzın aranday
aşıp, əbden qarlıqqan jiñişke dauıspen ayğay salıp, orıs pen ukrain
sözderin aralastıra söyledi:
- Senderdiñ büytuge quqılarıñ joq! Men belgili ukrain aqınımın.
Familiyäm - Gorbalaz. Men ukrain poeziyäsınıñ antologiyäsın jazğan
adammın. Men Radanıñ törağası men ministrge şağımdanamın.
Mınalarıña endi til jetpeydi.
- Ürıñdar aramzanı, qalta urısın! - dep ayqayladı bireuler
tabanjoldan.
- Men be, - dep ışqına ayğaylap jan-jağına alara qaradı qan-josa
kisi, - men arandatuşı bolşevikti ustayın dep əreket etip edim.
-

Ne, ne deysiñ? - dep güjildesti tabanjoldağılar.

-

Kimdi ustamaq edim deydi?

-

Petlyurağa qastıq jasağandı.

-

Pəli?!

-

İttiñ balası, bizdiñ Batkonı atqan ba?

-

Al bul ukraindıq qoy.

- Ukraindıq emes, sumıray bul, - dep barqıldadı bir juan dauıs, əmiyändı kesip əketti.
-

F-yuh, - dep öşpendilikpen ısqırdı balalar.

-

Bul ne özi? Qanday quqıqtarıñ bar buğan?

-

Arandatuşı bolşevik ustaldı. Ölimtikti taban auzında öltiru kerek
edi.
Qanjalağannıñ artında tolqığan tobır erip keledi, arasında altın
oqalı quyrığı bar papahalar men eki mıltıq jılt etip qaladı. Türli
tüsti beldikpen bekem buınğan bireu qanjalağanmen qatar keledi,
qasındağı ara-tura ışqına ayğaylağanda judı-rıqpen jelkeden tüyip
jiberedi, sonda ustalmaytındı ustaymın dep əlek bolğan beybaq tutqın
tına qalıp, artınan ünsiz eñirep jılaydı.
Eki student şerudi ötkizip jiberdi. Şeru uzañqırağan kezde uzın
kişkentaydı qoltığınıñ astınan alıp tabalağan ünmen kübirledi.
- Oğan sol kerek, solay soqqanı sauap bolğan. Al sağan bir-aq nərse
aytayın, Karas, bolşevikter jaraydı. Arımmen ant eteyin olar jigitaq. Mine, jumıstı istegen soñ osılay isteu kerek. Kördiñ ğoy, şeşendi
qalay jitirip jibergenin? Batıl-aq. Olardı batıldığı men öjettigi üşin
jaqsı köremin, şeşeñdi...
Kişkentay aqırın ğana bılay dedi:
-

Eger endi işpesek, asılıp öluge boladı.

- Munıñ pikir-aq. Jaqsı pikir, - dedi uzın boylı onı qostap. - Sende
qanşa bar?
-

Eki jüz.

-

Mende jüz elu. Tamarağa kirip bir jarımın bir-aq alayıq...

-

Jabıq qoy.

-

Aşadı.

Ekeui Vladimir köşesine burıldı da, sırtında “Usaq-tüyek sauda” degen jarnaması bar eki qabattı üyge jetti, onıñ qasında “PogrebTamaranıñ qulpısarayı” degen jazu tağı tur.
Basqışpen tömen süñgip ekeui de abaylay eki qabat əynek esikti qaqtı.

17
Otbasınıñ töbesinen tüsken tastay bolğan soñğı oqiğalardan
şırmatılıp şığa almay üş kün boyı janın jegen kökeytesti
maqsatına, qar üstinde jantəsilim etkeli sereyip jatıp basşısınıñ
aytqan sözine baylanıstı maqsatına Nikolka bügin jetti. Ol üşin oğan
paradtıñ aldında qala qıdırıp, onşaqtı adresti aqtap şığuğa tura
keldi. Osı jügiriste Nikolka əldeneşe ret küder üzip, qulap sürinip,
jığılıp turıp damıl körmey, aqırı oyındağısın orındadı.
Litva köşesiniñ eñ şetindegi bir kişkentay üyden ol jasaqtıñ birinşi
bölimşesiniñ bir adamın izdep tauıp, odan Naydıñ adresin, özi men
əkesiniñ atın bildi.
Nikolka Sofiyä alañın kesip ötu üşin eki sağat boyı buırqanğan halıq
tolqınımen arpalıstı. Alayda alañdı köktey ötu degen müldem oyğa
sıymaydı eken. Sondıqtan quattı qısqıştıñ auzınan sıtılıp,
alğaşqı şıqqan jeri - Mihailov monastırine qaytıp oralu üşin
tabandatqan jartı sağatın joğalttı jaurağan Nikolka. Odan
Kostelnayanı boylay otırıp, ülken şeñber jasap Nikolka tömen
Kreşatnikke tüsip, odan tömengi joldarmen Malo-Provalnayanı tabuğa
tırıstı. Biraq bul mümkin bolmay şıqtı. Kostelnayamen de qujınağan
jılanday ireleñdep paradqa əskerler qaptap kele jattı. Amal joq,
Nikolka burınğısınan da ülken aynalım jasap, japadan jalğız
Vladimir tauına şığıp ketti. Trassalar men alleyälardı boylay jügirip,
qardan qalanğan appaq qabırğalardıñ arasında ilgeri umtıldı. Qarı
azdau alañqaylarğa da tap boldı. Terrasa-lardan qar teñiziniñ aydınında
qarsı aldan taudağı Patşa bağı körinip turdı, odan əri solğa qaray
qıstıñ tolıq tınıştığında Dnepr özeniniñ ar jağında Çernigov
jazığı jatır.
Beybit tirlik, tolıq tınıştıq degeniñ mine, osı, biraq Nikolkağa damıl-
tınım qayda. Qarmen alısıp, terrasadan soñ terrasa asıp, arakidik qarı
taptalğan jerlerge tap bolıp, tauda bireuler qısta da qıdıradı eken-au
dep tañdandı da.
Aqırı alleyämen tömen tüsip Nikolka erkin tınıstadı, Kreşatnikte
əyteuir əsker joq eken, soğan şükirşilik qıp izdegen jerine qaray tarttı.
“Malo-Provalnaya, 21”. Nikolkanıñ tapqan adresi osı. Jazılmağan bul
adres Nikolkanıñ miına şegelenip qaldı.
Nikolka tolqıp, qattı qısıldı. “Kimnen durısıraq surağan jön?
Eşteñe de belgili emes...” Baqtıñ birinşi qabatında turğan qosalqı üydiñ
qoñırauın şaldı. Uzaq uaqıt eşkim ün qatqan joq, aqırı ayaq dıbısı
bilinip, esik şınjırımen səl aşıldı. Pensne kigen əyel jüzi körindi de,
auız üydiñ tüneginen qatañ suraq estildi:
-

Sizge ne kerek?

-

Biluge mursat etiñiz... Nay-Turs osında tura ma?

Əyel jüzi müldem sazarıp tunjırap ketti de, tek közəynegi ğana
jaltıradı.
-

Munda eşqanday da Turs joq, - dedi əyel bəseñ ünmen.

Nikolka qızarıp ketti, qısılıp, nedəuir qinaldı...
-

Bul besinşi pəter emes pe...

- Al bolsa şe... - dep beyilsiz küməndana jauap qattı əyel, -siz ne
keregin aytsañızşı.
-

Mağan Turs osında turadı dep edi...

Əyel jüzin molıraq şığarıp, Nikolkanıñ artında basqa eşkim joq pa
eken degendey közin baq jaqqa jügirtti... Nikolka onı endi tolıq kördi,
buğağına da közi tüsti.
-

Sizge özi ne kerek? Mağan aytıñızşı.

Nikolka kürsinip, jan-jağına qarap alıp, bılay dedi:
-

Men Feliks Feliksoviç jayında aytpaqşı edim... odan habarım bar.

Əyeldiñ jüzi kilt özgerdi. Közin jıpılıqtatıp:
-

Siz kimsiz? - dep suradı.

-

Osı arada tura turıñız, - dep esikti japtı, ayaq dıbısı da basıldı.

Jartı minöt öter-ötpeste ökşe tıqıldap, esik müldem aşılıp, Nikolka
işke kirdi.
Qonaqjaydan aldıñğı bölmege jarıq tüsip, Nikolka tükti mamıqtaqtıñ
şetin şalıp, sosın pensneli əyeldi kördi. Nikolka furaşkesin şeşken
sətte qarsı aldınan jüziniñ əri taya bastağan alasa boylı aşañ ekinşi
əyel şığa keldi. Jüzindegi keybir bolar-bolmas, onşa anıq ta emes
sipattardan, bəlkim şaşınıñ tüsinen bolar, Nikolka Nayğa bir uqsastıq
tauıp, anası eken ğoy dep topşıladı da, qalay habarların bilmey, üreyi
uştı... Bəybişe oğan jarqırağan nazarın tike qadap, Nikolka burınğıdan
beter abdıradı.
-

Al, aytıñız endi, kəne... - dep tike söyledi ana.

Nikolka bas kiimin umajdap, əyelge qaymığa qarap:
-

Men...men, - dep miñgirledi.
Aşañ əyel - ana Nikolkağa qara közimen ata qarap, jek körgendey zeki
söylep, onıñ dausı Nikolkanıñ sırtınan şıqqanday, esiktiñ əynegine
jañğırıqtı:
-

Feliks ölgen be?!

Ol judırığın tüyip Nikolkanıñ qarsı aldınan sermep ötip, ayğay
saldı.
-

Öltiripti ğoy... İrina, estimisiñ, Feliksti mert etipti!

Nikolkanıñ köz aldı qarauıtıp ketti üreyden. - “Apırau, men eşteñe
aytqan joqpın ğoy... qudaya!” - dep qattı qısıldı. Pensneli tolıq əyel
Nikolkanıñ artınan esigin jauıp, tez, tez basıp, aşañ bəybişege
umtıldı, onı iığınan quşaqtap, jubata bastadı:
- Jaraydı, Marya Frantsevna, sabır qıl endi, jarqınım... -Sosın
Nikolkağa eñkeyip: - Bəlkim, olay emes şığar? Təñiri-au... Siz aytıñızşı,
özi ... Qalayşa ol?...
Nikolka buğan eşteñe ayta almadı... Tek aşına alğa qarap, tağı da
mamıqtaqtıñ şetin kördi.
- Tınıştal, Marya Frantsevna, tınıştal, jarqınım... Quday üşin...
Estip qaladı... Qudaydıñ əmiri ğoy... - dep qalbalaqtadı juan.
Nay-Turstıñ şeşesi şalqalay qulap oybay saldı.
- Tört jıl! Tört jıl boldı ğoy men kütkeli. Əli de kütip em, əli de...
Kütemin! - Osı arada Nikolkanıñ sırtınan jas qız kelip, şeşesine
umtıldı. Nikolkanıñ oğan kömektesui kerek edi oğan, anasın süyeuine,
alayda qattı bulığıp turğan ol özin-özi ustay almay, ökirip jılap jiberdi
jəne toqtay almadı.
Terezelerdiñ perdesi jabıq, qonaqjay qaraköleñke, qulaqqa urğan tanaday
ünsiz tınıştıq, tınıştıqtıñ özinen unamsız dəri iisi şığatın tərizdi.
Qız terezeden beri burılıp Nikolkanıñ qasına keldi. Nikolka
mamıqtaqtan köterildi, qolında mınanday sumdıq jağdayda da ajıray
almay qoyğan furaşkesi. Qarındas zamat qara tulımın tüzep, auzın
jiıp:
-

Ol qalay qaytıs boldı? - dep suradı.

- Ol qaza taptı, - dep jauap qattı Nikolka öziniñ bar jaqsı dausımen, bilseñiz bar ğoy, ol erlerşe qaharmandıqpen qaza taptı... Nağız batır...
Yunkerlerdiñ bərin der kezinde keri quıp ülgerdi, eñ soñğı sətte, onıñ özi,
- dep əñgimelep turıp Nikolka jılap jiberdi, - onıñ özi olardı qalqan
bop oqtan qorğadı. Onımen birge meni de mert ete jazdadı. - Biz... tek
ekeumiz ğana qaldıq, ol meni de qudı, urıstı, al özi pulemetpen oq
jaudırdı... Jan-jaqtan attılar qaptap ketti, biz qorşauda qalıp, tuzaqqa
tüsken ekenbiz. Barlıq jaqtan qısıp keledi.
-

Ol kenet oğan oq tiip, jaralandı ma?

- Joq, - dep batıl jauap qattı Nikolka, sosın kir oramalımen közin,
auzın, murnın sürtti, - joq onı öltirip ketti. Onı özim közimmen kördim,
qolımmen ustadım. Oq basına jəne keudesine tiipti.
Qonaqjay burınğıdan da qarañğılana tüsti, körşi bölmeden eş dıbıs
estilgen joq, öytkeni Marya Fedorovna jılap-jılap basılsa kerek,
munda üş adam ğana kübirlesip otır: Naydıñ qarındası İrina, əlgi
pensneli juan əyel, pəterdiñ qojayımı Lidiyä Pavlovna, sosın
Nikolkanıñ özi.
- Meniñ özimmen aqşam joq, - dep sıbırladı Nikolka, - qajet bolsa,
qazir jügirip barıp alıp kelemin, sonda baramız.
-

Aqşanı men qazir beremin, - dep gürildedi Lidiyä Pavlovna,
- aqşa degen ne təyiri, tek sender onda, quday üşin, jerine
jetkiziñizder. İrina anaña tis jarma, qayda, ne üşin baratın-darıñdı
aytuşı bolma. Men özim jalpı ne isterimdi bilmeymin...
- Men onımen birge baramın, - dep sıbırladı İrina, - biz oylağanğa
qol jetkizemiz. Siz ol qazarmalarda jatır, onı köru üşin ruqsat degen
joqsız ba.
-

İə, iə... Bul jaqsı bolar edi, jaqsı...

Juan izinşe körşi bölmege jügirip, odan onıñ sıbırlağan, ananı
sendiruge tırısqan dausı estildi.
- Marya Frantsevna, quday üşin jatıñızşı... Qazir olar barıp, bərin
bilip keledi. Əlgi yunker ol kazarmada jatır dep otır.
- Narda ma?... - dep suradı tağı da Nikolkağa jekköretindey estilgen
əlgi dauıs.
- O, ne degeniñiz, Marya Frantsevna, şağın şirkeude, kazarma-nıñ
şirkeuinde jatır deydi...
-

Bəlkim, köşeniñ qiılısında itter müjip jatqan şığar.

- Ah, Marya Frantsevna, qaydağı joqtı aytpañızşı... Tınış qana
jatıñız, jalınıp suraymın sizden...
-

Mama soñğı üş künde müldem esinen aljasqanday bop ketti...

- dep sıbırlağan Naydıñ qarındası bağınbaytın tulımın qayta keri
serpip, Nikolkadan əri əlde birdeñeni qaradı, - degenmen endi bəri de bos
söz.
-

Men de solarmen baramın, - degen dauıs şıqtı körşi bölmeden.

Qız tabanda türşigip jügirip ketti.
- Mama, mama, sen barmaysıñ. Sen bara almaysıñ. Eger sen baratın
bolsañ, yunker kömektesuden bas tartadı. Onı tutqınğa aluı ıqtimal.
Jat, jatşı, men ötinemin senen...
- Əy, İrina, İrina, İrina, - dep küñirendi körşi bölmeden, -öltirip
ketti ğoy, onı öltirip, al seniki ne bul? Sen ğoy, İrina... Feliksti öltirgen
soñ, endi ne istey alamın? Öltirdi ğoy, öltirdi. Qarda jatır-au... Sonı
oylaysıñ ba sen... - Eñirep, öksip-öksip jılau qayta bastaldı, kereuet
sıqırladı, qojayımnıñ dausı şıqtı.
-

Tüu, Marya Frantsevna, oy, beyşara şıdasañızşı, şıdañız...

- Ay, təñiri-ay, təñiri, - dep jas qız qonaqjay arqılı jügirip ketti.
Ökiniş pen üreydi birdey sezgen Nikolka unjırğası tüsip: “Al taba
almasañ, qasirettiñ kökesi sonda bolar” dep oyğa battı.
Aqırğan ayazğa qaramastan sumdıq auır iis añqıp turğan sumdıq üreyli
esiktiñ aldında Nikolka toqtap, til qattı:
- Bəlkim siz osında tura turarsız... Əytpese onda sonday iis, sizge
jaman əser etui mümkin. İrina əueli jasıl esikke, sosın Nikolkağa qarap,
jauabın bir-aq ayttı:
-

Joq, men sizben birge baramın.

Nikolka auır esikti tutqasınan julqi tartıp, olar işke kirdi. Alğaşqı
bette qarañğı edi. Sosın bos turğan kiim ilgişterdiñ tausılmaytın tizbek
qatarı buldırap körindi. Joğarıda kömeski janğan şam iluli tur.
Nikolka alañdap öziniñ serigine köz tastap edi, ol eşteñeni eleñ qılmay
qatar attap kele jatır, tek jüzi bozarıñqı, qabağı qatıñqı, qabağı
tüyilgende ol Nikolkanıñ esine Nay-Turstı tüsirdi, degenmen uqsastıq
ötkinşi ğana siyäqtı. Naydıñ bet pişini mızğımaytın temir sekildi
qarapayım da aybındı bolatın, al mınau sulu, kədimgi orıs aruı, tipti
şeteldik tərizdi. Ürip auızğa salğanday tamaşa qız.
Nikolka qorıqqan iis barlıq jerde bar eken. Eden de sasıp tur,
qabırğalar da, ağaş kiim ilgişke deyin sasıp tur. Bul iistiñ sumdıqtığı
sonday, tipti onı köruge bolatın siyäqtı. Qabırğalar maylı, jılbısqı
siyäqtı, kiimilgişter jıltırap tur, eden may-may, aua tığız öleksi iisi
şığadı. Əytkenmen, iistiñ özine tez üyrenip ketedi ekensiñ, jan-jağıña
qaramasañ, eşteñe oylamasañ boldı tek. Eñ bastısı oylamau, əytpese
jürek aynudıñ ne ekenin qazir-aq köresiz. Pəlte kigen bir student jalt
etti de, joq boldı. Sol jaqtağı kiim ilgiştiñ sırtınan esik aşılıp,
etikti kisi şıqtı. Nikolka oğan bir qaradı da közin tez taydırıp əketti,
öytkeni onıñ penjegin körgisi kelmedi. Penjegi de kiim ilgiş siyäqtı
jıltırap tur eken, qolı da solay.
-

Sizderge ne kerek? - dep qatañ suradı əlgi adam.

- Biz şaruamen keldik, - dedi Nikolka, - bizge meñgeruşi kerek edi...
Ölgen kisini tabuımız qajet. Şaması, ol osında.
- Qay ölgendi aytıp tursıñ? - dep suradı ol Nikolkağa qabağınıñ
astınan qarap.
-

Osında üş kün burın köşede öltirip ketti...

- Aga, demek, yunker nemese ofitser boldı ğoy... Gaydamaktar da tüsken.
Al ol kim?
Nikolka Nay-Tur ofitser dep aytıp saluğa jüreksindi de, bılayşa:
-

İə, onı da öltirip ketti, - dey saldı.

- Ol getman əskerge şaqırğan ofitser - Nay-Turs, - dep İrina etikti
kisige jaqındadı. Zayırı oğan Nay-Turstıñ kim ekeni bəri-bir bolsa
kerek, İrinağa qırınan qarap, jötkirinip, edenge bir tükirip tastap jauap
qattı:
- Mundayda ne isteu kerek ekenin bilmeymin, jumıs ayaqtaldı, zaldarda
eşkim qalğan joq. Basqa küzetşiler ketip qaldı. Izdeu qiın. Öte qiın.
Biraz məyitterdi tömengi qoymağa köşirgen. Qiın, öte-möte qiın...
İrina Nay sömkesin aşıp, qağaz aqşa aldı da küzetşige usındı. Küzetşi
adal jan bop şığıp, budan bas tarta ma dep qorıqqan Nikolka burılıp
ketti. Biraq küzetşi bas tartqan joq.
- Raqmet, bikeş, - dep janı kirip ketti, - tabuğa boladı. Tek qana ruqsat
kerek. Eger professor mursat berse, məyitti aluğa boladı.
-

Al, professor qayda? - dep suradı Nikolka.

-

Olar osında, tek qolı bos emes. Men bilmeymin... Bayan eteyin be?

- Qalauıñız bilsin, ötinemin, oğan qazir-aq bayan etiñizşi, - dep suradı
Nikolka, - men ölgen kisini birden tanimın...
- Bayan etuge boladı, - dep küzetşi olardı bastay jöneldi. Olar
baspaldaqpen dəlizge köterildi, mundağı iis tipti sumdıq eken. Sosın
dəlizben solğa burıldı, bul arada iis bəseñ, əri jarıq, öytkeni bul tus
əynek şatırlı körinedi. Mundağı oñ jaqtağı da, sol jaqtağı da esikter
appaq. Küzetşi solardıñ birine toqtap, esik qaqtı da baskiimin alıp işke
kirdi.
Dəliz tıp-tınış, şatır arqılı səule sebezdep tur. Burışta ərirek
birdeñe aqtañdaqtana bastadı. Küzetşi şığıp:
-

Munda kiriñizder, - dedi.

Nikolka sonda kirdi, odan İrina Nay da qalğan joq... Nikolka furajkesin
alıp, əu degennen tolqındağan perdeniñ qara daqtarına közi tüsti, daladay
bölmedegi bir uıs ötkir jarıq nazarın audarıp, jalt qarasa, şamnıñ
tübinde beti əjimdi, qoşqar tumsıq qara saqal otır eken. Sosın eñsesi
tüsken ol qabırğalardı şola bastadı, aynala uzınnan-uzaq jaltırağan
şkəptar, olardan öñkey bir kemtar müsinder elesteydi, qıtaydıñ kədimgi
qoşqıl sarı qorqınıştı oyınşıqtarı siyäqtı birdeñeler. Odan ərirek
bılğarı aljapqış salıp, qara qolğap kigen uzın boylı adam körindi. Ol
zeñbirek siyäqtı aynasımen altınday jarqırap şam jarığınıñ astında
mikroskoptar turğan üstelge eñkeyip tur eken.
-

Sizderge ne kerek? - dep suradı professor.
Nikolka şarşañqı jüzinen saqaldınıñ professor ekenin tanıdı, al anau
uzın boylı onıñ bəz-bir kömekşisi bolu kerek.
Nikolka jötkirinip, əli de şamnan şıqqan birtürli buralğan ötkir
jarıqtan, temekiden sarğayıp ketken sausaqtardan, professordıñ
aldında jatqan sumdıq zattar - adamnıñ taramıs-pen tigilgen moynı men
ieginen, jıltırağan ilmekter men qayşılardan köz ala almay tur.
- Sizder tuısqandarı bolasızdar ma? - dep suradı professor.
Şarşañqı jüzi men saqalına səykes dausı bəseñ şıqtı. Ol basın
köterip, közin süzip İrina Naydıñ işigine, botiına qaradı.
- Men onıñ qarındasımın, - dedi Nay professordıñ aldında
jatqandarğa köz salmauğa tırısıp.
- Mine, körip tursıñ ğoy, Sergey Nikolaeviç, bul məseleniñ qiın
ekenin. Bul jəne birinşi oqiğa emes... Bəlkim, ol bizde emes te şığar. Qara
jumısşı jayına da məyitterdi tasıp edi ğoy!?
-

Mümkin, - dep ün qattı uzın, bir aspaptı basqa jaqqa laqtıra salıp.

-

Fedor! - dep ayğayladı professor...

-

Joq, siz onda ma...

-

Onda sizge bolmaydı...

-

Men özim... - dedi Nikolka qipaqtap...

- Sabır saqtañız, bikeş, - dep nığarlay tüsti küzetşi. - Osı arada
kütuge boladı.
Nikolka küzetşini aulağıraq alıp ketip, qolına eki kögala qağaz qıstırdı
da, bikeşti bir taza orındıqqa jayğastıruın suradı. Ol tutatulı
mahorqasın sora jürip, jasıl şam men qañqa süyek turğan jerden
ıñqıldap orındıq alıp keldi.
-

Siz medik emessiz ğoy, mırzabala? Medikter birden üyrenip ketedi, -
dep ol ülken esikti aşıp elektr ajıratqıştı bastı. Əynek töbedegi şar
jandı. Bölmeden sasıq iis añqıdı. Ağarañdap qatar-qatar tsink üstelder
tur. Olardıñ bəri bos, əldeqayda şuñğılşağa tasırlap su quyılıp
jatır. Ayaq astında tas eden tasırlaydı. Mundağı iisten zapı bolğan
Nikolka eşteñe oylamauğa tırısıp keledi. Küzetşi ekeui qarsıdağı esik
arqılı müldem qarañğı dəlizge şıqtı, küzetşi kişkentay şamdı jaqtı
da, səl-pəl ilgeri jürdi. Küzetşi auır ısırmanı jıljıtıp, şoyın esikti
aştı da, ajıratqıştı qayta bastı. Nikolkanıñ betine suıq urdı, qara
bölmeniñ burıştarında töbege deyin tirelgen üp-ülken tsilindrler tur,
olardıñ işi tolğan kisi eti, terileriniñ qiqımı, untaqtalğan süyek, sınğan
sausaqtardıñ sıymağanı sırtqa şığıp qalğan. Nikolka silekeyin jutıp,
teris aynaldı da, küzetşi:
-

İiske mınanı, mırzabala, - dep qutı usındı.

Nikolka közin jumıp, tanauın jarğan iisti quşırlana tarttı - kədimgi
müsətir qutıdağı. ¥yqılı-oyau siyäqtı Nikolka közin qısıp Fedordıñ
trubkasındağı jıltırağan ottı kördi, mahor-qanıñ tutanğan tətti iisin
sezdi. Fedor lift torınıñ qulpımen nedəuir əurelendi, onı əreñ aşıp
Nikolka ekeui platformağa turdı. Fedor tutqasın tartıp qalıp edi,
platforma şiqıldap tömen tarttı. Tömennen muzday suıq soğıp tur.
Platforma toqtadı. Dağaraday ülken qoymağa kirdi. Nikolka ömiri
körmegen-derine közi buldıray qaradı. Qat-qabat üyilgen otın siyäqtı
biriniñ üstine birin jalañaş tizip tastay bergen adam denelerinen şıqqan
iis müsətirge de qaramastan qolqanı atıp, kisini qaraday tunşıq-tıradı
eken. Ayaqtarı siresip, nemese tizeleri bügilip, siraqtarı şığıp jatır.
Əyelderdiñ şaşı qobırap, moynına oralıp, omırauları basılıp, tösi
kögerip köz tastauğa qinaltadı.
- Al endi bulardı audarıstıramız, siz durıstap qarap turıñız, - dedi
küzetşi eñkeyip. Ol bir əyeldiñ məyitin ayağınan ustap tartıp edi, ol may
jaqqanday sırğıp sart etip edenge tüsti. Nikolkağa ol keremet sulu,
jabısqaq körindi. Közi aşılıp qalğan eken, tura Fedorğa qarap
jatqanday. Nikolka onı oray tüsken qıp-qızıl tırtıqtan közin əreñ
audardı. Onıñ jüregi loblıp, bası aynaldı, sonda mınau tau-töbe ölikti
tügel audarıp şığuğa tura kele me, degen oy zəresin uşırdı.
- Keregi joq. Toqta, - dedi aqırın ğana Fedorğa, sosın qutını
qaltasına saldı, - ol əne jatır, taptım. Əne üstinde jatır. Ənekey,
deymin.
Fedor sol sət tayğanap ketpes üşin tepe-teñdikti saqtay qozğaldı da NayTurstı basınan ustap, julqi tarttı. Naydıñ qarnında jalpiğan, keñ
bökseli əyel jatır eken, jelkesinde şaşın basqan arzan taraq jür.
Fedor onı jedel julıp alıp, aljapqışınıñ qaltasına süñgitip jiberdi
de, Naydı qoltığınan aldı. Onıñ bası salbırap, qırınbağan üşkir iegi
kökke qarap, bir qolı sırğıp tüsti.
Naydı Fedor əyeldi laqtırğanday silkilemey qoltığınıñ astınan ustap,
bosap ketken denesin iiltip, beri burğanda ayağı eden sızıp, beti Nikolkağa
qaradı.
-

Siz qarañız - osı ma, özi? Əyteuir qate bolmasın, - dedi küzetşi.

Nikolka Naydıñ közine tura qaradı. Aşılıp qalğan, əynektenip ketken
közde eşbir mağına joq. Sol jaq samayı eptep kögergeni bayqaladı, al
keudesi men qarnında qoşqıl üp-ülken daq körinedi, şaması qatıp qalğan
qan bolsa kerek.
-

Sol, - dedi Nikolka.

Fedor onı qoltığınıñ astınan ustağan qalpı platformağa kirgizip,
Nikolkanıñ ayağınıñ astına tastadı. Ölik qolın jayıp, iegi tağı da
aspanğa şanşıldı. Fedor özi şığıp, tutqanı qozğap jiberip edi,
platforma joğarı tarttı.
Sol tüni şirkeude Nayğa Nikolka oylağan rəsiminiñ barlığı jasaldı.
Bozbalanıñ köñili ornına tüsip, ar-ojdanı mazala-maytın boldı, biraq
qabağı qatıñqı, jüregi şerli edi. Anato-miyälıq teatrdıñ janındağı
şağın jalañaş, köñilsiz şirkeu de jarqırap ketti. Burıştağı belgisiz
bireudiñ beti jabılğan tabıtı da, süykimsiz, üreyli jat marqum da Naydıñ
tınıştığın buza alğan joq. Tabıtta Naydıñ özi de nedəuir köñildenip,
quanıp jatqanday körindi.
Razı bolğan, sözuar küzetşiler jaqsılap juındırğan Nay bul. Tap-taza,
pogonsız frenç kiip jatqan Nay bul. Üş ottıñ astında mañdayında şir
jarqırap jatqan Nay bul. Eñ bastısı Nikolka jeydeniñ astına suıq,
jılbısqı keudesine öz qolımen durıstap qoyğan georgiy lentası bar Nay
bul.
Kempir ana, keyuana qaltırağan basın üş ottan Nikolkağa burıp, alğıs
ayttı:
-

Balam meniñ. Al, endi sağan mıñ da bir raqmet!

Osı sözden köñili buzılıp, qayta jılağan Nikolka şirkeuden qarğa
şıqtı. Anatomiyälıq teatrdıñ töñiregin tügel tün basqan, aula appaq qar,
aspanda kreştelgen juldızdar, uzına tartılğan qus jolı.
18
Jiırma ekinşi jeltoqsan küni Turbin ajal auzında jattı. Bul kün
bulıñğırlau boldı, tek aldağı rojdestvonıñ eki küniniñ bolaşaq
jarqılınıñ əserimen ğana aqşıl tartıp turdı. Sol jarqıl əsirese bilek
biriktirip Anyuta, Nikolka jəne Lariosik aynaday ğıp ısqılap tazartqan
edenniñ parketinen de közge urıp turdı. Rojdestvonıñ legi sonday-aq
Anyutanıñ uqıptı qolımen jaltırata tazartılğan şamdaldardıñ
sırtınan da esip turdı. Aqırı, qarağay iisi añqıp, aşıq pernelerdiñ
üstinde məñgi umıt qalğan türli tüsti Valentinniñ tusındağı burıştı da
jasıl jelek jadırattı...
Qarındasım üşin men...
Talma tüstiñ şamasında Turbin bölmesiniñ esiginen sılbır basıp Elena
şıqtı da, tım-tırıs bop Karas, Mışlaevskiy jəne Lariosik otırğan
ashana arqılı ötip ketti. Ol ötkende türinen şoşıp, eşqaysı da
qozğalğan joq. Elena öz bölmesiniñ esigin jauıp aldı da, soñınan auır
perdeler izinşe burınğı qalpına keldi.
Mışlaevskiy qozğalaqtap qaldı.
- Mine, - dep bastadı ol qarlığıñqı ünmen, - komandir barlığın japjaqsı jasap, ol Aleşanı sətsiz ornalastırdı...
Karas pen Lariosik oğan eşteñe alıp-qosqan joq Lariosik közin
jıpılıqtatıp, betine qızğılt köleñke şığa keldi.
- E... saytan, - dedi tağı da Mışlaevskiy, sosın ornınan turıp ketip,
teñselip esikke bardı, sosın batılsızdanıp toqtadı, qaytıp kelip
Elenanıñ esigin meñzedi, - beri qarañdar, jigitter, anda qarap abay
bolıñdar... Əytpese...
Ol tırpıldap, kitap bölmesine şıqtı da, sonda ayaq dıbısı basıldı.
Biraz uaqıttan keyin onıñ dausı şıqtı jəne Nikolkanıñ bölmesinen jan
sızdatar bir oğaş ün estildi.
- Nikol jılap jatır, - dedi torıqqan ünmen Lariosik, sosın bir
kürsinip alıp, ayağın uşınan basıp Elenanıñ esigine keldi, eñkeyip
kilttiñ tesiginen üñildi, biraq eşteñe köre almadı. Dərmensizdenip
Karasqa qarap, birdeñe surağanday ünsiz ım qaqtı. Karas esikke kelip
qipaqtap turdı da, sosın tırnağınıñ uşımen birneşe ret bayau
tıqıldatıp, aqırın ğana:
-

Elena Vasilevna, a Elena Vasilevna... - dedi.

- Ah, sizder qorıqpañızdar, - degen Elenanıñ basıñqı dausı keldi
esiktiñ arjağınan, - kirmey-aq qoyıñızdar.
Karas sergip qaldı, Lariosik te bir serpildi. Ekeui de öz orındarına Saardam peşiniñ aldındağı orındıqtarğa kep jayğasıp tınıştaldı.
Turbindarğa jəne olarmen tığız baylanıstılarğa Alekseydiñ bölmesinde
isteytin eşteñe de joq edi. Onda kirgen üş erkekten keyin bılay da jer
tar bolatın. Olar sol bayağı altın közildirikti ayu, ekinşisi muntazday
qırınğan suñğaq boylı dərigerden göri gvardiyä ulanına uqsas jas, sosın
soñğı üşinşisi aqbas professor. Onıñ öneri oğan, jalpı Turbindardıñ
otbasına on altınşı jeltoqsanda osında kelgen künnen bastap qapalı
habar əkelgen. Ol barlığın birden tüsinip, sonda-aq Turbinnıñ süzek
ekenin aytqan. Sodan bastap sol jaq qoldağı qoltıqtı tesip ötken jara
ekinşi kezeñge ısırılğan. Ol osıdan bir sağat burın ğana Elenamen
qonaqjayğa şığıp, kelinşektiñ tilimen ğana emes, kilegeylengen közimen
de, jarılıp ketken ernimen de, jalbırap turğan tulımımen de qoyğan
tabandı saualına ümit az dep jauap bergen, sosın Elenanıñ közine asqan
təjiribeli, sondıqtan jurttıñ bərin ayaytın közimen qarap “tım az” dep
qaytalağan. Barşağa, sonıñ işinde Elenağa da belgili, bul eşqanday ümit
joq degen söz, demek Turbin öledi. Osıdan keyin Elena ağasınıñ
jatınjayına kirip, onıñ betine qarap uzaq turdı, sol arada öziniñ de
eşqanday ümit joq ekenine közi əbden jetti. Aqbas, qayırımdı qariyänıñ
önerin meñgermey-aq, doktor Aleksey Turbinnıñ öletinin biluge bolatın
edi.
Ol əli de denesiniñ qızuı basılmay jatır, biraq ıstığı burınğıday
emes, əne-mine tüsip ketui de mümkin. Öñi burınğıdan da bozarıp, balauız
tüsine ene bastadı, murnı quşiıp, onıñ qırınan bəz-bir ümitsizdiktiñ
belgisi bayqaladı. Elenanıñ ayağı muzdap, mınau iriñ men kamparanıñ iisi
qolqanı qapqan auada qapa bop, közi tumanttı. Biraq onısı tez taradı.
Turbinnıñ keudesinde birdeñe tas bolıp tığılıp turıp qalğanday,
ısqırıp tınıstaydı, şıqırlağan tisteriniñ arasınan kökiregine
jılbısqı aua əreñ-əreñ ötedi. Onıñ esi köpten beri joq, közi jaudırap
qarağanımen töñireginde ne bolıp jatqanın müldem bilmeydi. Elena soğan
qarap əli tur. Professor onı qolınan tartıp, qulağına sıbırladı:
-

Siz bara beriñiz, Elena Vasilevna, biz bərin de özimiz jasaymız.

Elena aytqanğa könip, tabanda şıqtı. Biraq professor qaytıp eşteñe de
istegen joq.
Ol halatın şeşip, dımqıl maqtalı domalaqpen qolın sürtip, Turbinniñ
jüzine tağı bir üñildi. Erni men murnındağı kögildir köleñke qoyulanıp
baradı eken.
- Ümit joq, - dep tipten aqırın aytıp, qırınıp jüretin jigittiñ
qulağına sıbırladı: - doktor Brodoviç, siz aurudıñ qasında qalıñız.
-

Kamfara egu kerek pe? - dep suradı Brodoviç sıbırlap.

-

İə, iə, iə.

-

Şpritstep pe?

- Joq, - dep terezege qarap oylanıp qaldı, - üş gramın birden beru
kerek jəne jiirek.
- Az-kem oylanıp bılay dedi: - Aqırı qasiretpen tınğanday jağdayda
siz mağan klinikağa telefon soğıñız. - Bul sözderdi tuman men sandıraq
arasında jatqan Turbin əldeqalay estip qalmasın dep tipten aqırın
sıbırlap ayttı. - Onday jağday bolmasa, dərisim bite sala birden kelemin.
Turbindar özderi özi bolğalı jılma jıl üylerinde jiırma törtinşi
jeltoqsan küni şamdardıñ bəri jağılıp qonaqjayda jılı ottarımen
jasıl şırşanıñ butaqtarı jarqırap qoya beretin. Alayda endi qasköy
oqtıñ jarası, qılqındıra qırıldağan süzek barlığın bıtıstırıp,
joldan taydırıp, tirlikti taqımdap, şamdaldıñ jarığına da əser etti.
Elena ashananıñ esigin jauıp, kereuet qasındağı sandıqşağa kelip, odan
siriñke alıp, orındıqqa şığıp, ejelgi ikonanıñ aldına ilingen
şınjırlı auır şamdalğa ot tutattı. Ot laulap janıp jılınğanda
quday-ananıñ qara torı jüzindegi şir altınday jarqırap, közi meyirim
şuaqqa toldı. Bir jağına qisayğan bası Elenağa qarağanday boldı.
Terezelerdiñ eki şarşısında da jeltoqsannıñ appaq ünsiz küni sığalap
turdı, burışta qaltıldağan ot tili mereke aldındağı keşti merziminen
burın bastağanday boldı. Elena orındıqtan tüsip, iığındağı oramaldı
silkip tastap, tizerlep otıra qaldı. Kilemniñ şetinen türip, jaltır
parketten özine orın bosatıp, ünsiz ğana iilip təjim etti.
Ashanağa Mışlaevskiy, onıñ artınan közi isiñki Nikolka ötti. Olar
Turbinniñ bölmesinde bolıp qayttı. Nikolka ashanağa oralğan soñ
suhbattastarına:
-

Ölim auzında jatır... - dedi auanı qunığa jutıp.

- Mağan mınaday oy keldi, - dep söz bastadı Mışlaevskiy, -pop
şaqırtsaq qaytedi? A, Nikol? Qaytkenmen de onıñ jaratqan ieden
keşirim ötinui kerek qoy.
- Lenağa aytu kerek, - dedi şoşıp ketken Nikolka, - onsız bolmaydı
ğoy. Tağı da onıñ özimen birdeñe bolıp qap jürse qaytemiz...
-

Al doktor ne aytadı? - dep suradı Karas.

-

Təyiri, bul arada aytatın ne bar. Endi aytatın eşteñe qalğan joq.
Olar mazasızdanıp ürpiise uzaq sıbırlastı, appaq şölmektey közi
tumantqan Lariosiktiñ kürsingeni estilip turdı. Doktor Brodoviçke olar
tağı da barıp qayttı. Ol aldıñğı bölmege şığıp şılım tartıp turıp,
bul jantəsilim aldındağı jantalas, jalpı poptı şaqıruğa boladı, oğan
qazir onıñ bəri bir, öytkeni onıñ es-tüsi joq, sondıqtan duğa oqığannıñ
ziyänı bolmaydı, -dep sıbırladı.
-

Təubege keludiñ artıqşılığı joq deysiz ğoy...

Olar sıbırlasıp, sıbırlasıp, biraq əzirşe bir şeşimge kele almadı,
Elenanıñ esigin tıqıldatıp edi, ol arjaqtan bayau ğana “əzir bara
turıñdar... özim şığamın...” dep jauap qattı.
Amal joq, olar ketti.
Elena tizerley tağzım ete otırıp, köz janarı ayqın, qarauıt-qan öñine
altın təji jarasqan quday-ananıñ beynesine qolın sozıp, qabağınıñ
astınan jalbarına qarap uzaq kübirledi.
- Qasiretti üyip-tögip birden köp jiberdiñ-au, araşaşı-ana. Osılay
otbasın bir-aq jılda jaypap salayın dep pe ediñ? Ne üşin?.. Ne
jazığımız bar edi?.. Anamızdı aldıñız, meniñ küyeuim joq, endi
bolmaydı da, onı tüsinemin. Endi qazir tipten jaqsı tüsinemin. Al endi
ülkenimizdi alıp keteyin dep jatırsıñ. Ne üşin?.. Nikolka ekeumiz ğana
qalıp, qaytıp kün köremiz. Qaraşı, aynalada ne bolıp jatqanın, qaraşı
sen... Araşaşı-ana, qalay ğana ara tüsip, janıñ aşımaydı?.. Bəlkim,
adamdar bizdiñ özimiz jaman şığarmız, biraq sonşalıq ayausız jazalauğa
bola ma?
Ol qayta tağzım etip, edenge basın qulşına tigizip, bir şoqınıp alıp,
qolın qayta jayıp, jalbarına bastadı:
- Bar ümit öziñizde ğana, pəktiñ pəgi perizat, öziñizde ğana. Öz ulıñdı
ayap, ğajayıbıñdı jiber dep quday-tağaladan ötinşi.
Elenanıñ kübiri quştarlıqqa ulasıp, ara-tura sözden jañılsa da
damılsız tasqındap quyıldı da jattı. Ol edenge barğan sayın köp
jığılıp, taraqtıñ astınan şığıp közine tüsken tulımın keri serpip,
basın jii silkip tastap otırdı. Tereze şarşılarınan kün ğayıp bolıp,
aqsuñqar da közden bulbul uştı, kündizgi sağat üştegi qoñırau üni de
estilmey öte şıqtı, kenet qaratorı perizattıñ araşa tüsui arqasında
eşkimge de estirtpey Elenağa öziniñ şaqırğanı keldi. Ol aşılğan
qabirdiñ qasında müldem qayta tirilip, jadırap, jalañ ayaq turdı.
Elenanıñ keudesi keremet keñip, samayına qızğılt daq jügirdi, közi
jarıqqa şıp-şıp tolıp, kökiregine köz jasınsız öksik kepteldi. Ol
mañdayımen de, samayımen de edenge jabısıp, jan-tənimen otqa
umtılıp, tizesiniñ astındağı edenniñ qattılığın da sezgen joq. Ot
ulğayıp təjdiñ astındağı qaratorı jüzge jan bitkendey bolıp,
janarımen Elenadan barğan sayın jaña tıñ sözder tartqanday boldı.
Esik pen terezelerdiñ sırtında qulaqqa urğan tanaday tınıştıq ornadı,
kün sumdıq tez qarañğılandı, eles tağı da bir körindi - aspan kümbeziniñ
əynek səulesi, bəz-bir burın körmegen qızıl-sarı qum kesekter, maylı
ağaştar, məñgilik tınıştığımen jəne salqındığımen jürekti
tebirentken şirkeu keldi köz aldına.
- Araşaşı-ana, - dep miñgirledi ot işinde Elena, - ötinşi odan. Ol əne
tur. Surau, sağan ne turadı. Bizdi ayasañşı. Ayay gör. Seniñ küniñ, seniñ
meyramıñ kele jatır. Bəlkim, ol igi, izgi birdeñeler jasar, künəmiz üşin
öziñe jalbarınamız. Meyli Sergey qaytıp kelmey-aq qoysın... Alğıñ
keldi me - aldıñ onı, al mınau ağamdı ölimmen jazalay körme... Bizdiñ
bərimiz qanımızben kinəlimiz, biraq sen jazalama. Jazalay körme. Ol əke,
əke ol...
Ot bölşektene bastadı, onıñ bir şubatılğan səulesi uzınnan uzaq
sozılıp, Elenanıñ közine kep tireldi. Osı arada onıñ esirik közi altın
jeleñmen zerlengen beyneniñ erni betinen ajırap tüskenin şalıp qaldı,
közi burın-soñdı bilmegen üreyge tolıp, quanış jüregin jırtıp, ol
edenge jabısıp jatıp aldı.
Bükil pəterdi eskek jeldey ürey kernep, ayağınıñ uşımen basıp ashana
arqılı bireu jügirip ötti. Tağı bireu esikti tırnalap “Elena... Elena...
Elena...” dedi. Elena alaqanınıñ sırtımen suıq, tayğaq mañdayın sürtip,
tulımın serpip tastap, qarsı aldına soqırşa qarap, ornınan köterildi,
jarqırağan burışqa qaytıp köz salmay, bolattay bekem jürekpen esikke
bettedi. Esik ruqsattı kütpey-aq özinen-özi aşılıp, Nikol perdeniñ
jaqtauşasınan şığa keldi. Elenanı körip Nikolkanıñ közi
qorıqqanınan şarasınan şığıp ketti, oğan aua jetpey qaldı.
- Sen bilesiñ ğoy, Elena... sen qorıqpa... qorıqpa deymin... anda barşı...
maması...
Terlegen qolda mayısqan balauız siyäqtı öñi bop-boz doktor Aleksey
Turbin tırnağı alınbağan süyekti qolın körpeniñ astında serpip tastap,
üşkir iegin köterip jatır. Bükil denesi jılbısqı termen balqıp, semip
qalğan keudesi köriktey köterilip, jeydesiniñ omırauın teuip tur. Ol
basın tömen qaratıp, iegin tösine tiredi, sarğayıp ketken tisterin
ajıratıp, közin səl ğana aştı. Onda əli tuman men sandıraq perdesi
tolıq ısırıl-mağanmen, sañılau aşılıp, qara köleñkeniñ arasınan
jarıq sığaladı. Öte əlsiz, qırıldağan jiñişke dauıspen ol til qattı:
-

Dağdarıs pa, Brodoviç. Nemene... tiri qalamın ba?.. A-ga.

Karas qaltırağan qolımen şam ustap tur, ol umajdalğan tösekke,
tüyinşektelgen aqjapqışqa, onıñ surğılt bükte-sinderine jarıq tüsirdi.
Qırınğan dəriger batımsızdau qolımen bilektiñ qalğan etin şımşıp,
Turbinniñ qolına kişkentay şpritstiñ inesin suqtı. Dərigerdiñ
mañdayınan şıp-şıp ter şıqtı. Ol əri tolqıdı, əri qayran qaldı.

19
Peturra. Onıñ qaladağı ömiri qırıq jeti-aq kün boldı. Ol künder
Turbindardıñ töbesinen qar men muzğa qursaulanıp, 1919 jıldıñ
burqasındı qañtarı bop ötti de, alaqanşıq borandı aqpanğa ulastı.
Ekinşi aqpan küni Turbinder pəterinde şaşı taqırlap alınğan, basında
qara jibek taqiyäsı bar bir adam jürdi. Bul ölip tirilgen Turbinnıñ özi
edi. Ol kürt özgerip ketti. Betinde, auzınıñ aynalasında eki qatpar
məñgilik qaldı, tüsi balauızday sarğış, közi şüñireyip, kögildir köleñkesi
köbeyip, tunjırap külmeytin bolıp aldı.
Qonaqjayda Turbin budan qırıq jeti kün burınğıday, əynekke jabısıp,
sırtqa qulaq türdi, onda terezelerden jılı uşqındar şaşırap, qar
tüsip, opera üni şalqıp, əldeqayda qiırda aqırın düñk etken zeñbirek
dausı. Qabağın qatal qırjitıp, denesiniñ bar salmağın tayaqqa salğan
Turbin köşege köz tastadı. Ol künniñ közboyauşıday bildirtpey köp
uzağanın, əynektiñ arjağında qapalaqtap qar jauıp, burqasın bolıp
turğanına qaramastan jarıqtıñ molaya tüskenin kördi.
Jibek taqiyälı basta ayqın da aduın, quanışı joq oylar ağındadı. Bası
iıqtağı basqa bireudiñ bos qorapşasınday qañırap, jeñildenip
ketkendey, oylardıñ bəri onıñ işinen şıqpay, sırtınan kelip jatqanday
körindi, osını jəne özi qalaytın da sekildendi. Turbin terezeniñ aldında
jalğız turğanına quanıp, sırttan köz almadı...
“Peturra... Bügin tünde, budan keş emes, barlığı jüzege asadı, Peturra
qaytıp bolmaydı... Al jalpı ol bolıp pa edi, özi?... Əlde osınıñ bəri
meniñ tüsim be? Əy, neğaybıl-au, tek tekseruge bolmaydı onı. Lariosik
öte əsem jigit eken. Onıñ otbasına bögeti joq, qayta qajet. Kütiskeni üşin
oğan alğıs aytu kerek edi. Al Şervinskiy şe? Oy, onı saytanıñ bile me...
Əyel degender bir sor. Söz joq, Elena onımen şatasadı, ol şübəsiz... Al
onda ne jaqsılıq tur? Tek əyteuir dausı bolmasa? Dauıs degeni ğajap
endi, biraq ol dauıstı bılay da tıñdauğa boladı ğoy, ol üşin nekege
turudıñ ne qajeti bar... Jaraydı, onda turğan məndi eşteñe joq. Al sonda
mañızdısı ne? İə, əlgi Şervinskiy aytadı, olar papahasında qızıl
juldızı barlarmen birgemiz dep. Zayırı, qalada ürey uşıratınday
sumdıq birdeñe boladı. O iə... Onsız da bügin tünde... Əlbette, qazir
keruen tasığan kölikter köşede ağılıp jatqan şığar... Onıñ üstine men
kündiz baruım kerek... Aparıp bereyin. Brın. Usta! Men kisi öltirgen
qunı-kermin. Joq, men onı urısta atıp öltirdim. Nemese atıp tüsir-dim...
Ol kelinşek kimmen turadı eken, ə? Küyeui qayda? Brın. Malışev. Qazir
ol qayda? Jer jutqanday joğaldı ğoy. Al Maksim şe... Aleksandr
birinşi?”
Osılay ağındap bara jatqan oylardı qoñırau sıñğırı buzdı. Pəterde
Anyutadan basqa eşkim bolmaytın, barlığı kün jarıqta şaruaların
jayğap alğalı qalağa ketken.
-

Eger emdeluşi bolsa, qabılda Anyuta.

-

Jaqsı, Aleksey Vasileviç.

Bireu Anyutanıñ izimen baspaldaqtan köterilip keledi, aldıñğı bölmede
eşki terisinen tigilgen pəltesin şeşip, qonaqjayğa kirdi.
-

Keliñiz, - dedi Turbin.

Mamıqtaqtan arıq, sarı öñdi, sur beşpetti jas jigit köterildi. Közi
kilegeylenip, bir nükteden aumaytın körinedi. Aq halat kigen Turbin
ısırılıp, onıñ kabinetke kiruine jol berdi.
-

Kəne, otırıñız. Qanday qızmet körsete alamın sizge?

- Meniñ auruım - merez, - dedi kelermen qırıldañqı ünmen, sosın
Turbinge tike, əri tunjıray qaradı.
-

Burın emdelmep pe ediñiz?

-

Biraq naşar, anda-sanda bir. Emniñ kömegi az boldı.

-

Sizdi mağan kim jiberdi?

-

Aleksandr əkey.

-

Siz ne, onımen tanıs pa ediñiz?...

- Men oğan barıp təubeme kelip, təuep etkenmin, əulie aqsaqaldıñ
əñgimesi mağan ruhani jeñildik berdi, dətke quat boldı, - dep bayandadı
kelermen aspanğa qaray otırıp. - Mağan emdeludiñ qajeti joq siyäqtı edi...
özim solay topşılağanmın. Qudaydıñ özi sumdıq künəm üşin arnayı
jibergen nəubetti tözimdilikpen köterip, barlıq sının bastan keşireyin
dep edim, imam meniñ oyımnıñ durıs emesin dəleldep, tüsindirip berdi.
Men onıñ aytqanına könip, kelip turmın.
Turbin eñ aldımen emdeluşiniñ qaraşığına meylinşe muqiyät üñilip, bir
bastan refleksterin zerttey bastadı. Eşki eltirisi iesiniñ qaraşığı
qasiretten qarayıp ketkeni bolmasa, durıs bolıp şıqtı.
- Sizge mınanı aytar edim, - dedi Turbin balğasın laqtırıp tastap, adam retinde tegi siz dinşil boluıñız kerek.
- İə, men kündiz-tüni quday turalı oylap, soğan tabınıp, ğibadat
qılamın. Meniñ jüginetinim de, jügiretinim de jalğız sol ğana.
- Ərine, onıñız öte jaqsı, - dep ün qattı közin onıñ közinen ayırmay
Turbin, - oğan men de qurmetpen qaraymın, əytkenmen osı bastan eskertip
qoyayın, em alıp jürgen keziñizde quday turalı udayı oylauıñızdı
doğara turuğa tura keledi. Məsele mınada: sizdiñ senimiñizdiñ
özgermeuşilik ideyäsına ulasıp ketetin türi bar. Sizdiñ jağdayıñızda ol
zararlı. Sizge aua, qimıl, uyqı kerek.
-

Tüni boyı men ğibadat qıp şığamın.

- Joq, ol ədetten arılu kerek. Minəjat uaqıtın azaytqan abzal. Ol
sizdi titıqtatıp tastaydı, al sizge tınıştıq kerek.
Auru aytqanğa uyıp, közin tömen saldı.
Turbinniñ aldında jalañaş turğan ol tekserudiñ bərine bağındı.
-

Kokain iiskeuşi me ediñiz?

- Men boy aldırğan kesel men kesapattıñ işinde ol da bolatın. Endi
joq.
“Saytan bile me bunı... kenet bir baukespe bop şığıp... ədeyi istep jürgen
şığar; auızüydegi tondardı jımqırıp jürmesin, qarap qoyu kerek eken”.
Turbin balğasınıñ sabımen aurudıñ keudesin sızdı. Appaq belgi birden
qızılğa aynaldı.
- Dini məselelerimen şuğıldanudı toqtañız. Jalpı jüyke juqartar
auır oylarğa barmañız. Endi kiinseñiz de boladı. Erteñgi künnen bastap
sizge sınap sebe bastaymın, bir aptadan soñ onı qUyamın.
-

Maqul, doktor.

-

Kokain qabıldauğa bolmaydı, işuge bolmaydı. Əyelderge jəne...

- Əyel men udan aulaqtağanmın. Qasköy jandardan da irgemdi aulaq
salamın, - dedi auru jeydesiniñ tüymesin salıp jatıp. -Meniñ ömirimdegi
zulım dana, qudayğa qarsılardıñ jarşısı jın-perilerdiñ qalasına
ketip qalğan.
- Kökem-au, olay deuge bolmaydı, - dep ah urdı Turbin, - mına
türiñizben jüyke auruları emhanasına da tüsersiz. Qudayğa qarsı dep
aytıp otırğanıñız kim, kim özi?
- Men solardıñ əri basşısı, əri jarşısı Mihail Semenoviç
Şpolyanskiy, jılan köz qara saqal turalı aytıp otırmın. Ol
antihristardıñ patşalığı Məskeuge ketti. Onda dabıl qağıp, osı qalağa
turğındarınıñ künəsi üşin jazalauğa jendetterdi qaptatıp alıp kelmek.
Kədimgi qadım zamannıñ Sodamı men Gommorası siyäqtı...
- Siz sonda bolşevikterdi jendet dep otırsız ğoy. Oğan kelisemin.
Əytkenmen de, olay aytuğa bolmaydı... Siz brom işetin bolasız. Ashana
qasığımen künine üş ret...
- Ol özi jas. Al onıñ zalımdığı mıñ jasağan dəuperiden de asıp
tüsedi. Əyelderdi jezökşelikke beyimdep, jetkinşekterdi buzıqtıqqa
baulaydı, dabıl qaqqanda künəkarlardıñ qara-qurım qolınan əskeri
kerneydey dabıldatadı. Sayın dalada da onıñ soñınan ergen
saytandardıñ sulbası körinedi.
-

Trotskiy ma?
- İə, ol onıñ qabıldağan atı ğana. Al şın esimi jebireylerşe
Avvaddon, grekşe Apollon, tunşıqtıruşı degen mağınanı bildiredi.
- Şının aytamın, siz muñdayıñızdı doğarmasañız, bayqañız... sizdi
əsire əuestik auruı meñdey bastaptı..
- Joq, doktor, men sap-saumın. Doktor, mınau qasietti eñbegiñiz üşin
qanşa alasız?
- Keşiriñiz, adım attağan sayın sizdiñ auzıñızdan “qasietti” - degen söz
şığadı eken. Men öz eñbegimnen eşqanday qasiettilikti de, əulielikti de
körip otırğanım joq. Barlığı siyäqtı emdegen merzimime aqı alamın.
Eger mende emdeletin bolsañız, kepilaqı tastap ketiñiz.
-

Öte jaqsı.

Beşpentiniñ tüymesin ağıta bastadı.
- Bəlkim, aqşañız az bolar, - dep burq etti Turbin onıñ qırılğan
tizesine qarap.
-

Joq, doktor, aqşa tabıladı. Siz adamzatqa öziñizşe jərdemdesesiz.

- Keyde onım öte sətti de boladı. Ötinerim-bromdı uaqıtılı qabıldap
otırıñız.
- Tolıq jeñildikti biz anau jaqta ğana alamız ğoy, qurmetti doktor, dep auru appaq töbeni körsetti. - Al əzir barlığımızdı da sınaq kütip tur,
onı biz əzir körgenimiz joq. Sın sağat jəne tez arada tuadı.
- Al söziñizge quldıq! Onday sındı bir basıma jeterliktey-aq keştim
ğoy.
- Təubeden jañıluğa bolmaydı, doktor, oy, bolmaydı, - dep miñgirledi
auru eşki eltirisin üstine japsırıp jatıp, - öytkeni üşinşi perişte
tostağanın sudıñ közine töñkere salğanda qaynar qan bolıp ketipti deuşi
edi ğoy.
“Osını bəz-bir jerde estigenim bar. Oy, ərine, poppen suhbattasıp, biraz
jaydıñ basın şalğanımız bar edi-au. Mine, birine-biri say kelip tur - bul
da tamaşa ğoy”
- Qaday aytıp, berer aqılım - Apokalipsisti azıraq oqıñız. Qaytalap
aytam, ol sizge ziyändı. Bas iyüdi borış sanaymın. Erteñ sağat altıda
kütemin. Anyuta, şığarıp sal, ötinemin.
- Mınanı qabıldauğa qarsılığıñız bolmas... Ömirimdi ajaldan
araşalap qalğan janda menen de bir belgi bolsın deymin, bul meniñ
marqum anamnıñ bilezigi edi...
- Almaymın... Munıñız ne... Qajeti qanşa... - dep Reyss Turbinnan
qolımen qorğanıp edi, oylağanın orındap, onıñ appaq bilegine qoldan
soğılğan som kümis qara bilekti bolmay saldı. Odan kelinşektiñ qolı
ərlenip, Reyss burınğısınan da sululanıp ketkendey körindi... Tipti iñir
qarañğısınıñ özinde onıñ jüzi qalay qızıl şıraylanğanı bayqalıp
turdı.
Turbin şıday almay, oñ qolımen onıñ moynınan quşaqtap, özine tartıp,
betinen süyip-süyip aldı. Sol sət tayağı qolınan şığıp ketip, üsteldiñ
sirağına tiip tasırlap edenge tüsti.
- Barıñız... - dep sıbırladı Reyss, - uaqıt boldı... Uaqıt keş...
köşede kölikter kütip tur. Bayqañız, olar öziñizge tiisip jürmesin.
- Siz mağan sonday süykimdisiz, - dep kübirledi Turbin. - Sizge tağı da
keluime mursat beriñiz.
-

Kelip turıñız.

- Aytıñızşı, siz nege jalğız turasız, ana üsteldiñ üstindegi suret
kimdiki? Qara bakenbardı bar?
-

Ol meniñ nemere bauırım... - dep jauap qatqan Reyss jerge qaradı.

-

Familiyäsı kim?

-

Onıñ sizge qajeti qanşa?

-

Siz meni qutqardıñız ğoy... Al meniñ bilgim keldi.
- Qutqaruın qutqardım, biluge de haqıñız bar. Onı Şpolyanskiy dep
ataydı.
Turbinniñ jüreginiñ tübinde birdeñe dir ete qaldı.
-

Ol osında ma?

-

Joq, Məskeuge ketken... Qanday əuesqoy ediñiz!

Turbin onıñ qara saqalı men qara közine uzaq tesildi... Janın jegen
süykimsiz bir sezim köñilinen köpke deyin ketpedi. “Magnitnıy Triolet”
törağasınıñ mañday men ernin qanşa şüyile zerttegenmen, eşteñe
ayqınday almadı. Jarşı dedi əlgi eşki eltirisinen işik kigen beybaq...
Janımdı mazalap, jüregimdi julmalap jatqan ne? Jendetter deydi...
Onda meniñ ne jumısım bar? Mağan bəribir emes pe! Tek mınau oqşau,
tınış, altın epoletti suret turğan üyge tağı da soqsam boldı ğoy.
-

Barıñız. Uaqıt boldı.

-

Nikol? Senbisiñ?

Ağalı-inililer tılsım baqtıñ tömengi tekşesinde basqa bir üydiñ aldında
betpe-bet tüyisip qaldı. Nege ekeni belgisiz, Nikolka urlıq üstinde
ustalğanday qısılıp qaldı.
- Ə men be, Aleşa, Nay-Turstardikine bardım, - dedi apalaqtap, onıñ
türi alma urlap ustalğan adamğa uqsap ketti.
-

Nesi, bar, izgilikti is. Onıñ şeşesi bar ma eken?

-

Bayqaysıñ ba, Aleşa, tağı qarındası da bar körinedi... Jalpı...

Turbin Nikolkağa köziniñ qiığımen qaradı da, qaytıp suraq qoyıp
qinamadı. Jartı joldı bauırlar ünsiz jürip ötti. Sosın ünsizdikti
Turbin buzdı.
- Bauırım, Peturranıñ bizdi Malo-Provalnaya köşesine deyin
laqtırğanı körinip tur. Al endi? Jaraydı, amal neşik, kelip turamız.
Nikolka mınau jumbaq sözderge keremet ıntamen zeyin qoyıp, öz
kezeginde surağın da berip ülgerdi.
- Al sen de bəz-bireuge barıp jürsiñ be? Osı Malo-Provalnayada ma ol
da?
- Ugə, - dep jauap qatqan Turbin pəltesiniñ jağasın köterip, betin soğan
jasırğan boyı üyge jetkenşe ləm-mim dep til qatqan joq.
Osınau mañızdı da tarihi küni Turbindarda barlığı -Mışlaevskiy men
Karas ta, Şervinskiy de birge tüstendi. Bul jaralı Turbin jatıp
qalğannan bergi alğaşqı ortaq as edi. Barlığı da burınğışa boldı, tek
jetispegeni bir ğana nərse-üstel üstinde tunjırağan aptap rauşan joq edi,
öytkeni “Markiza” kəmpit sauıtı sınıp, bul töñirekten ketkenine köp
bolğan, qayda tınım tauıp jatqanın kim bilsin, bəlkim madam Anjumen
belgisiz qiırda tabısqan şığar.
Auzın aşıp bəri Şervinskiydi tıñdadı, tipti asüyden kelip Anyuta da
esikke süyenip turdı.
- Əlgi juldız degenderi qanday eken, özi? - dep tunjıray suradı
Mışlaevskiy.
- Kokarda siyäqtı kişkentay besqırlı, - dedi Şervinskiy, papahalarına tağadı. Qara bulttay qaptap keledi deydi ğoy. Teginde, tün
ortasında osında bolatın körinedi.
-

Munday dəldik qaydan şıqqan: tün ortası deydi...

Alayda Şervinskiydiñ jauap beruiniñ səti tüsken joq, öytkeni qoñırau
qağıp pəterge Vasilisa kirip keldi.
Oñına da, solına da iilip, iltipatpen qol qısısıp, əsirese Karasqa
jılı qarap, etigin sıqırlatıp Vasilisa tura pianinoğa bardı. Elena
kündey külimdep oğan qolın sozdı, Vasilisa bir-aq ırğıp onıñ qolına
jabıstı. “Nelikten ekenin kim bilsin, Vasilisa aqşasın aldırğannan beri
sımbattanıp ketti, - dep oyladı da Nikolka arğı jağın pəlsəpalap ketti,
- bəlkim, ajarlı boluına aqşa böget jasaytın şığar. Mine, osında
otırğan aqşası joqtardıñ bəri ədemi”.
Vasilisa şaydı qalamadı. Joq dep, iltipatpen alğıs ayttı. Öte, öte
jaqsı. Qazirgidey alasapıran kezeñge qaramastan sizderge bəri sonday
səndi de jaylı, dep qoyadı. E...he... dep şın nietpen alğıs aytadı. Vanda
Mihaylovnağa derevnyadan siñlisi kelgen eken, sondıqtan ol taban auzında
üyine oraluı kerek. Ol Elena Vasilevnanıñ atına kelgen hattı
tapsırıp ketkeli ğana kiripti. Əlginde esikke şegelengen jəşikti aşsa hat
jatır. Sonı tapsırıp, tağzım etudi borış sanaptı. Vasilisa bezektep
qoş aytıstı.
“Hat şetelden be? Qalayşa? Munday da hat boladı eken-au. Konvertti
qolıña alsañ-aq boldı, işinde ne barın birden bilesiñ. Al bul qalay
kelgen? Eşbir hat jürmeuşi edi ğoy. Tipten Jitomirden qalağa hattı
kinəratpen jöneltesiñ. Bizde qalayşa osı barlığı oraşolaq, endi özi
jabayılanıp bara ma? Qolaysızdıq özi sol poyızben keletin siyäqtı.
Əytpese hat sol poyızdıñ özimen durıs kelmey joğalıp ketedi ğoy. Al
mınau aman jetipti. Biraq oğan alañdamañdar, munday hattar jetedi jəne
iesin de tabadı. Var... Varşava. Varşava. Biraq jazu Talbergtiki emes.
Jürek qalay süykimsiz soğadı deseyşi!”
Şamnıñ abajurı bolsa da, Elenanıñ jatınjayı özine jaqın körinbedi,
bəz-bireu tükti jibekti julıp alıp, ötkir səule közine urğanday, şaşınıñ
astan-kesteni şıqtı. Elenanıñ öñi buzılıp ketti, oyulı ramada turğan
anasınıñ qartañ tartqan jüzine uqsadı. Erni diril qaqtı, biraq usqınsız
qatpar tüsken joq. Miığın qozğalttı. Jırtılğan konvertten şıqqan bir
paraq sur qağaz bir şökim jarıqtıñ astında jattı.
...Seniñ küyeuiñnen ajırasqanıñdı osında jaña ğana bildim.
Ostroumovtar Sergey İvanoviçti elşilikte köripti - ol Gertster-diñ
otbasımen birge Parijge jürgeli jatır eken, ol Lida Gertske üylenbekşi
deydi, mınau ırdu-dırduda barlığı qalay oñay jasaladı deseyşi. Seniñ
birge ketpegeniñe ökinemin men. Mujıq-tardıñ tabanında qalğan
barlığıñdı ayaymın. Osında gazetterde Petlyura qalağa şabuıl jasaydı
dep jür. Biz nemisterdiñ onı jibermeytinine senemiz.
Elenanıñ basında Nikolkanıñ marşı qabırğa men esikten köktey ötip özözinen sekirip, dañğırlağanday boldı. Al esikti Lyudovik XIV sureti tars
bekitip turğan bolatın. Qolındağı lentamen əşekeylengen tayağın üyirip
Lyudovik külgendey boldı. Esikti tayağınıñ basımen tıqıldatıp Turbin
kirdi. Qarındasına köziniñ qiığımen qarap:
-

Talbergten be? - dep suradı.

Elena tis jarğan joq, ol Uyaldı əri mına habar auır soqtı. Alayda izinşe
özin-özi bilep alıp, paraqşanı Turbinge qaray ısırıp, “Olyadan,
Varşavadan jazıptı” dedi. Turbin közin muqiyät jügirtip, hattı ayağına
deyin oqıp şıqtı da, basın-dağısın qayta qaytaladı.
“Qımbattı Lenoçka, jeter-jetpesin bilmeymin...”
Onıñ jüzinde əraluan boyaular oynadı. Bılayşa jalpı tüsi sarğış,
jaqtıñ bulşıq eti qızğılt, közi kökten qarağa aynalıp ketken.
- Qolıma tüsse, bet-auızdan raqattana bir soğar edim-au, -dep tisin
şıqırlattı.
-

Kimdi? - dep Elena köz jası irkilip turğan murnın tarttı.

- Özimdi degenim ğoy, - dedi doktor Turbin Uyattan ölerdey bop, - seniñ
anda onımen süyiskeniñ üşin.
Elena taban astında jılap jiberdi.
-

Sen mağan bir jaqsılıq jasaşı, - dedi Turbin, - atasına nəlet, mına
bireudi üstel üstinen alıp tastaşı, - dep ol tayaqtıñ basımen suretti
türtti. Elena kemseñdep jürip suretti alıp Turbinge berdi. Turbin qas
qaqqanşa bolmay ramadağı Sergey İvanoviçtiñ suretin julıp alıp
japıraqtap jırttı da tastadı. Elena əyelderşe eñirep jılap, eki iığı
selkildep basın ağasınıñ krahmaldanğan keudesine bastı. Ol köziniñ
qiığımen üreylene aldında altın torda şağın şam janıp turğan qoñır
ikonağa qaradı.
“Mine ğibadat qıldıq, jalbarındıq... şart qoydıq... ne laj bar basqa...
şamdanba, quday-ana, şamdanba”, - dedi iştey oylanıp dinge senetin
Elena. Turbin şoşıp ketti:
- Tınıştal, tınış, analar estise ne jaqsılıq?
Biraq qonaqjaydağılar estigen joq. Pianino Nikolkanıñ sausağı astında
“Eki bastı samurıq” marşın oynap, külki ğana estildi.

20
¥lıq jıl bolatın, İsa payğambardıñ tuğan künimen tirkese kelgen 1918
jıl qaterli edi, al 1919 jıl odan da sumdıq boldı.
Aqpannıñ ekisinen üşine qarağan tünde Dneprdiñ üstinen tartılğan
Şınjırlı köpirdiñ auzında bet-auzı isip kögerip, qızarıp ketken qara
pəlteli bir kisini eki jigit qarda süyrelep kele jattı, kurenniñ janı
olarmen qatarlasa jügirip jatqan adamdı basınan şampolmen soğıp
keledi. Ər soqqı sayın bası şayqatılıp, qanğa batqan bayğustıñ
ayğaylauğa dərmeni joq tek uhiley beredi. Jırım-jırım bolğan pəltege
şampol tigen sayın:
-

Uh,... a... - degen ğana ün şığadı.

-

Ə, jöytterdiñ silimtigi! - dep qırılday ayqaylaydı kuren panı. -
Üyindige aparıp atıp tastau kerek. Körsetemin men sağan qarañğı
burıştarda qalay sumañdaudı! Körsetemin men sağan, üyilgen otınnıñ
artında sen ne bitirdiñ, ə? Şpion!
Alayda qan-josa kisi terisine sıymay aşulanğan kuren panına eş jauap
qaytarğan joq. Sosın kurenbası alğa jügirip şıqtı da, jaltıldağan
temir tayaqtan jaltarıp, eki jigit eki jaqqa ıttı. Kuren panı soqqını
eseptemedi me, şampoldı tura basqa tigizdi. “Uh” deuge de şaması kelmey,
tek ıñq etti ol... Qolın burıp basın şayqadı da, tizerlegen qalpı qulap
tüsti, ekinşi qolın keñ sermep, taptalğan qarlı topıraqtı köbirek
uıstağısı kelgendey jer tırnadı. Bügilgen sausaqtarımen kir qardı
şeñgeldedi. Sosın qoyu qara şalşıqta dirildep, birer ret tUyaq seripti, de
tındı.
Sulap jatqan jannıñ üstinen elektr şamı ısıldap, köpirdiñ auzında
onı basına quyrıq qadağan gaydamaktar abırjıp töñirektep jürdi, al
joğarıda juldızdarı jımıñdağan qara aspan eşteñege de miz baqqan
joq.
Jatqan kisi jan tapsırğan sətte qaladan tömen Slobodkanıñ üstinde kenet
Mars juldızı muzdağan şırqau biikte jarılıp, ot şaşıp, qulaq
tundıra şatırladı.
Juldızdan keyin Dneprdiñ arğı betindegi qap-qara qiır, kədimgi Məskeuge
barar jaqtağı şetsiz-şeksiz qırda kün kürki-rep, uzaq jarqıldap turıp
aldı. Sol kezde ekinşi juldız tömennen, qarğa bökken üylerdiñ şatırı
üstinen soqtı.
Köpirdiñ auzında topırlap turğan gaydamaktar diviziyäsı tabanda
qozğalıp, qalağa qaştı, sodan qala arqılı əri asıp, tabanın məñgi
jaltırattı.
Kök diviziyänıñ izimen qasqır bülkekke salıp, jaurağan attarımen
Kozır-Leşkonıñ kureni ötti, bəz-bir asüy sekektep bilep,.. sosın
eşqaşan eşqayda bolmağanday iz-toz joq joyılıp ketti. Köpirdiñ
üñireygen auzında tek qara kigen jebireydiñ suığan məyiti men şöptiñ
qırqındısı jəne attıñ tezegi ğana qaldı.
Peturranıñ añız emes, şın məninde bolğanın tek osı məyit qana
kuəlandırdı... Oğan dzın... tren... gitara, türik, Bronnaya-dağı qursaulap
qoyğan fonardı, oqtan tüsken jaralardı, ulığan qasqırlardı, qarañğı
tünder men aqırğan ayazdı... qossañız ol ömirde şın bolğan bop şığa
keledi. Yağni, bolğan.
Kiris, Grits, jumısqa
Deseñ qabağı tırısqan...
Oñay jolın oljanıñ
Tapqan şapqın urıstan...
Nege ondaylar boldı eken? Onı eşkim de ayta almayda. Al olardıñ
tökken qanınıñ öteuin kim tölemek?
Joq. Eşkim de tölemeydi.
Jay ğana qar erip, qaulap Ukrainanıñ kök şalğını şığıp, jer burımın
öredi, jayqalıp jasıl egin ösip, sayın dalada ıstıq samal esedi, sonda
qannıñ izi de qalmaydı. Qızıl dalada qızıl qannan arzan joq, onı eşkim
de satıp almaydı.
Eşkim de.
... Keşten beri Saardamnıñ örnekti peşi jaqsı jağılıp, ıstıq bop tur,
tün ortasına deyin qızuı qaytqan joq, biraq Saardam şeberge jazılğan
jazular juılıp ketip, jalğız-aq: “Len... men Aidağa bilet aldım...”
degen ğana söz qalıptı.
Alekseev eñisindegi aq generaldıñ appaq börkin kigen üy bayağı-dan jılı
uyqı quşağında jatır. Uyqı şirkin perdeni terbep, köleñke bop
teñseledi.
Terezeniñ sırtında jeñimpazsığan ısqayaq qıstıñ jüzi balbul jaynap
jer betimen jüzip baradı. Juldızdar oynap, birese jiırıladı, birese
jayıladı, əsirese aspannıñ şırqau biiginde qıp-qızıl bop, besburıştı
Mars juldızı turdı.
Jılı bölmelerdi uyqı iektedi.
Turbin öziniñ jatınjayında uyıqtap, uyqı onıñ töbesinen juıp
tazartqan surettey töndi. Vestibyul şayqalıp, jıljı-ğanday bolıp
Aleksandr I peşke divizionnıñ tizimin jağıp jattı... tüsinde. Yuliyä ötti
soñımnan er degendey ım qağa külip, bir köleñkeler jügirip “Usta! Usta”
dep ayğay saladı.
Ünsiz atısıp, olardan Turbin qaşıp qutılğısı keledi, alayda ayağı
Malo-Provalnaya köşesine jabısıp, tüsinde ol opat bolıptı. Ol
ıñqıldap oyandı, qulağına qonaqjay jaqtan Mışlaevskiydiñ qorılı,
Karas pen Lariosiktiñ bayau ısqırığı kitap bölmeden keldi.
Mañdayınıñ terin sürtip, esi kirdi, əlsiz ğana jımiıp, sağatına qaradı.
Sağat üş eken.
- Şaması, ketken bolar... Peturra... Qaytıp endi eşkim eşqaşan da
bolmaydı.
Ol qaytadan uyıqtap ketti.
Tün öz küşinde tur. Tañğa oyısa bastasa da, qırın berer emes, qalıñ
qarğa kömilgen üy qalıñ uyqıda. Titıqtap şarşağan Vasilisa suıq
körpeni arıq denesimen əreñ jılıtıp jatır. Vasilisa qolapaysız,
qıñır tüs kördi. Eşqanday da revolyutsiyä bolmağan körinedi, barlığı
tükke turmaytın şatılbay. Tüsinde Vasilisanıñ basına küməndi,
turaqsızdau baqıt qonğan eken deydi. Jaz bolsa kerek, Vasilisa baqşa
satıp alıptı. Oğan baptap turıp kökönis ösiripti. Köşetter köñildi
şırmauıqtarğa oralıp, jasıl tüyin tastap, arasınan tompiıp qiyär
sığalaydı. Vasilisa kenep şalbarmen baqşada turıp qarnın sipap
bayıp bara jatqan süykimdi künge qaraydı eken.
Sol arada oğan tartıp alınğan globus siyäqtı döñgelek sağatı tüsine endi.
Sağattı qimay işi uday aşısa da, külimdep kün umıttırıp jiberdi.
Osı bir op-oñdı sətte qaydağı bir domalanğan qızğılt toraylar baqşağa
qoyıp ketip, talpaq tanaularımen köşetterdi al qazsın. Topıraq aspanğa
fontanşa attı. Vasilisa jerden tayaq alıp toraylardı quayın dese,
əlgiler sumdıq qorqınıştı eken, aqsiğan azuları ürey şaşadı. Onımen
de qoymay, olar Vasilisanıñ üstine sekire bastadı. Sekirgende de bir
arşın köterildi, baqsa işterinde serippe bar körinedi. Vasilisa tüsinde
ökirip turıp jıladı. Büyirdegi esiktiñ qara jaqtauın julıp alıp siltep
edi, əlgiler jer jutqanday ğayıp boldı. Vasilisanıñ köz aldınan
qarañğı, dımqıldau jatınjayı qalqıp jüre berdi.
Tün öz küşinde tur. Del-sal uyqı qalanıñ üstinen qustay qalıqtay ötip,
Vladimir kreşin aynalıp barıp Dneprdiñ arjağında tünniñ qalıñına
süñgip, odan temir doğanı boylay jürdi. Darnitsa stansasına deyin jüzip
barıp, sonda kidirdi. Üşinşi jolda bronepoyız tur. Tas qıp
doñğalaqtarına deyin alañqayğa qısıp brondap tastağan. Parovoz
siqırlı şambal-darımen qarauıtıp, büyirinen ot uşqındarı şaşırap,
rels-terge sebezdep, bir qırınan qarağanda qazandığınıñ kömeyi şoqqa
aynalğan kömirge tolı eken degen oy tuındatadı. Ol bayau da ayar
qırıldap, büyirdegi qabırğalarınan birdeñe tamıp, topar tumsığı ünsiz
ğana Dnepr jağasındağı toğayğa şüyirildi. Soñğı alañnan onıñ apanday
auzı qarakök aspanğa qarap on eki şaqı-rımday şalğaydağı tüngi kreşke
bağıttaldı.
Stansa üreyden demin işine tarttı. Mañdayı tünekti ısırıp, keşegi
gürilden zapı bolğan közden sarğış ot jıltıradı. Tañ aldındağı
mezgilge qaramastan platformadağı əbiger sayabırlar emes. Telegraftıñ
alasa sarı barağınıñ üş terezesinde şam jarqırap, əynekten üş
apparattıñ tıq-tıq soqqanı estilip turdı. Bet qaratpaytın ayazğa
qaramastan platformalarda ersili-qarsılı jügiris, kelte tondı,
şineldi, qara buşlagtı kisiler. Bronepoyızdan aulağıraq nemese
artında uylığıp turğandardıñ kübiri, əskeri bölimşeniñ jılı
vagonınıñ esik sartılı basılar emes.
Al parovoz ben vagonnıñ birinşi temir korpusımen qatar turğan
bronepoyızda üstinde uzın şineli, ayağında jırtıq piması, basında
şoşaq jalbağayı bar bireu ersili-qarsılı teñselip jürdi de qoydı.
Qolında şarşağan ananıñ balasın ayalağanınday məpelegen vintovkası
bar, onımen qatar relsterdiñ arasında jarığı sarañ fonar ustağan,
mıltığınıñ süñgisi şoşayğan tağı da bir köleñke jür. Bul kisi keremet
qaljıradı, əri jan tözbestey bop jauradı. Onıñ kögerip saldırap qalğan
qoldarı jeñiniñ jırtığın tırmalap pana izdedi. Aq seysep pen
şaşaqtıñ arasındağı küləparanıñ arasınan köringen köntik üsigen auız,
qırau qatqan uzın kirpik közi de durıstap körsetpeydi. Al bul közderge
uyqı tığılıp, muñ Uyalap, kögildir ekenin de bayqatpaydı.
Keudesinde əyteuir janı bar pende süñgisin şoşañdatıp, bar oylağanı
kezektiñ ayazdı sağatta tez ötip, jazadan beter mınau qatıbas jerden ketip,
qudayı ıstıqpen turbaları tınıstap turğan işke kirip, eşelondı
jıltıp tar kereuetke uzınnan tüsip bir kösilip jatu. Kisi men köleñke
brondı büyirdiñ ottı uşqınınan əskeri jəşiktiñ qaraköleñke
qabırğasın boylap “Bronepoyız Proletariy” degen qara jazuı bar jerge
jetti.
Köleñke birde ösip, birde bügilip, tek küləparasınıñ töbesi şoşayudan
tanbay, qara süñgimen qar sızıp jür. Fonardıñ kögildir jarığı kisiniñ
sırt jağında jıltıraydı. Eki kögildir ay jıltpay, ıza qılıp
platformada tur. Kisi jılınatın ottı ər jerden-aq izdep jür, biraq
tapqan joq, başpayların jılıtudan ümitin üzip, olardı qozğap qoyıp,
Slabodanıñ töbesinde alda aspanda jılmıñdap turğan Mars juldızına
köz tikti. Juldız janı barday jiırılıp, jazılıp turğan tura
besburış. Köz ayırmağan kisi million şaqırım jıraqta tursa da
qızğılt jandı juldızdan ayırılar emes. Ara-tura jalığıp
vintovkasınıñ dümin qarğa qoyıp, qas qağım sət qalğıp ketedi, biraq bul
mızğudan bronepoyız eşqayda ketetin emes, jurttıñ u-şuı da basılatın
emes. Tüsinde burın körmegen kök kümbezi ösip şığıptı. Tügel qızılğa
oranıp, janı barday jarqırağan Marstıñ quşağında şalqidı. Adam
janı əp-sətte baqıtqa toldı. Beytanıs, tüsiniksiz bir salt attı şığa
kelip, jılı şıray tanıtıp buğan jaqındap keledi. Teginde bronepoyız
tüsinde müldem talqan bolıp, onıñ ornına qar astında qalğan Kişi
Çugrı derevnyası ösip şıqqan siyäqtı. Ol özi Çugrdıñ şetinde tur da, oğan
körşisi əri jerlesi qarsı kele jatır.
- Jilin, senbisiñ? - dedi ünsiz, eriksiz adam miı, sol sət kökiregindegi
qaharlı küzetşi dauıs keudeden üş söz şığardı:
-

Küzet... qarauıl...

Kisi müldem adam qolınan kelmeytin küş-jigermen vintovkasın jerden
alıp qolına sekirtti de, teñsetilip ayağın jerden əreñ julıp ap qayta
jürdi.
Ilgeri-keyin. Ilgeri-keyin. Tüstegi kök kümbezi közden bulbul uştı, ayazdı
əlem kök jibekke aspandı qayta kiindirdi. Zeñbirektiñ qap-qara apattı
tumsığı şurq-şurq tesken kök jüzi qayta bütindeldi. Qızıl şıraylı
Şolpan jımıñdap, fonardıñ kögildir ayınan kisiniñ keudesinde jauap
juldız jıltıradı. Ol kişkentay bolğanımen, besburıştı eken.
Mazası ketken mülgigen uyqı onda soqtı, mında soqtı. Dneprdi boylay
uştı. Öli aylaqtardı basıp, uşıp kep etekke quladı. Onda ottar
bayağıda-aq söngen eken. Barlığı uyıqtap jatır. Tek Volıniskaya
köşesinde üş qabattı tas üydegi kitapha-naşınıñ pəterinde, arzan
meymanhananıñ arzan kömirindey tar bölmede büyirli şını qalpağı bar
şamnıñ aldında közi kök Rusakov qana oyau otır. Rusakovtıñ aldında
sarı bılğarı tıstı auır kitap jatır, joldardı boylap köz bayau, biraq
saltanattı jıljidı.
“Men de təñiriniñ aldındağı ölilerdi, kişiler men ulılardı kördim, onda
da kitaptar aşılıp jattı, ömir kitabı attı özge kitap ta aşıldı;
ölgender öz əreketterine oray kitaptarda jazıl-ğan bap boyınşa
ayıptaldı.
Sonda teñiz özinde bolğan ölgenderdi, ajal men tozaq özindegi ölgenderdi
berdi, olardıñ bəri jasağan qılmısına səykes sottalğandar
……………………………………………………….....
……… jəne ömir kitabına jazılmağandar birden ot köline
tastaldı………………………….
Men jəne jaña aspan men jaña jerdi kördim, öytkeni burınğı aspan men
burınğı jer endi joq”.
Onıñ qayran qaldırar kitaptı oquına oray aqıl-oyı tünekti qaq jarğan
semserdey jarqıradı.
Ol üşin auru men uayımnıñ eşqanday məni qalmağan siyäqtı bop körindi.
Ormanda qurap umıt qalğan butaqtıñ qabığınday dert dalada qaldı. Ol
ğasırlardıñ tüpsiz kök munarın, mıñjıldıqtardıñ dəlizin kördi.
Üreydi, qulaqkesti quldıqtı, talaq etip, dana tirlikke süysine qaradı.
Jüregine əlem ornap, sol əlemde ol: “... közinen uştım olardıñ, ölim endi
bolmaydı, jılap-sıqtau, ah uru, auru qoñsı qonbaydı, ötkenmen ketti bar
qayğı” degen sözderdi aytuğa jetti.
... Imırt üyirilip, qaraköleñke poruçik Şervinskiydiñ Elenağa jolın
aştı. Onıñ isiñki közinen külki uşqındaydı.
- Men dəuperi, - dedi ol ökşesin taq etkizip, - al endi oralmaydı ol
Talberg - men sizge ən salıp beremin.
Ol qaltasınan üp-ülken japıraqşa juldız alıp, onı sol jaq keudesine
qadadı. Üyqı tumanı torlap, onıñ quqıl jüzi quır-şaqtay əp-ədemi bop
ketti. Ol ədettegidey emes, jürek qılın şerte şırqadı.
-

Ömir süru kerek, ömir süruge tiispiz!!

-

Al ajal jetse öluge de tiispiz... - dep əndete Nikolka da bölmege kirdi.

Onıñ qolında gitara, al bükil moynı qan, mañdayında ikonkamen birge
sarı şir. Elena izinşe ol öledi eken dep oylap, eñirep qoya berdi, tün
işinde öz dausınan ayğaylap oyandı.
- Nikolka, o, Nikolka?
Jəne uzaq öksip, tünniñ bıldırına qulaq türdi. Al tün bolsa,
bayağısınşa jürip jür.
Eñ aqırında Petka Şeglov kişkentay üyde tüs kördi.
Petka kişkentay bolatın, sondıqtan bolşevikterge de, Petlyurağa da,
Dəuperige de ınta audarğan joq. Sol sebepti tüsi qarapayım, kədimgi
künniñ şarınday qarapayım həm quanıştı boldı.
Petka keñ baytaq jasıl şabındıqta kele jatır eken deydi, şalğında
bir onıñ özinen ülken şar jatadı. Tüsinde ülkender jügiru kerek bolsa
ayağın mi-batpaqtan suırıp ala almay, jantalasıp jerge jabısıp jatıp
aladı ğoy. Balalardıñ bolsa ayağı jeñil, jüyrik keledi. Petka almas
şarğa əpsətte jetti, quanıştı külkiden şaşalıp, şarğa bas saldı. Şar
Petkağa jalt-jult etken monşaq uşqındar şaştı. Tüstiñ bar bolğanı
osı. Raqattanıp qanağat tapqan ol tünde qarqıldap külip jiberdi. Onı
köñildenip peştiñ quısındağı şırıldauıq şegirtke qoldadı. Petka
basqa da jeñil, şat tüster kördi, şegirtke oğan qol soqqanday şırıldap
əndetti de jattı, söytip şelektiñ sırtındağı burışta otbasınıñ
quanışın qolpaştadı.
Soñğı tün de şeşek attı. Onıñ ekinşi jartısında zilmauır kögildir
munar ayığıp, əlemdi tumşalağan təñirdiñ perdesi ısırılıp, aspan şıpşıp juldızğa toldı. Teginde olar şeksiz şırqau biikte kögildir perdeniñ
arjağında patşa qaqpasında küzette tursa kerek. Mihrabta samsata ot
jağıp özderi ürker bop üyirilip, kreş bop taramdanıp, şarşı bop
tuyıqtalıp, töñiregine jarıq tüsirgen tərizdi.
Qan jutqan künəkar qarlı jerden Dneprdiñ üstine tunjırağan quzar
biikke tün ortasındağı Vladimir kreşi köterildi. Qiırdan qarağanda
onıñ köldeneñ qanattarı ğayıp bop, tik janşılğan-darımen qosılıp,
kreş emes, qaharlı semserge aynalıp ketken-dey körindi.
Alayda ol qaterli emes. Bəri de öledi. Zar-muñ da, azap-qayğı da, qandı
maydan da, aştıq pen tapşılıq ta, joqşılıq jut ta umıt boladı.
Semser joyıladı, al mine mınau juldızdar qaladı, onda jer betinde
bizdiñ de tənimizden de, isimizden de tük qalmay köleñkesine deyin ötedi.
Bunı bilmeytin birde-bir adam joq. Nelikten biz osığan nazar audarğımız
kelmeydi. Nelikten, ə?
1923-1924 jıldar.
Məskeu.