Aq Gvardiiä

BIRINŞI BÖLIM
1
2
3
4
5
6
7
İeKINŞI BÖLIM
8
9
10
11
ÜŞINŞI BÖLIM
12
13
14
15
16
17
18
19
20

Liubov İevgenevna Bulgakovaga arnalady
Qylamyqtap jaugan qar kenet qapalaqtai jöneldi. Jel turyp, burqasyn bastaldy. Bir sətte-aq qara
aspan qarly teñizge ulasty da ketti. Ainaladagynyñ bəri gaiyp boldy.
— Apyrai, myrza, qyrsyq şalmasa igi i̇edi: boran bastaldy, — dep aigailady jəmşik.
“Kapitan qyzy”.
Kitaptarda jazylyp qalgan öz isterine səikes ölgender de sotty boldy...

BIRINŞI BÖLIM
1
Ūlyq jyl i̇edi, biraq İsa paiğambardyñ tuğan künimen tirkese kelgen būl
1918-iñ i̇ekinşi töñkeristiñ bastaluynan-aq qaterli jylğa ainaldy. Jazda
kün şuağy şaş-i̇etekten, qysta qary beluardan boldy, əsirese aspanda
asqaqtap i̇eki jūldyz tūrdy: biri malşy jūldyzy - keşki Şolpan da,
i̇ekinşisi - qaltyrağan qyzyl Mars.
Alaida künder beiqūt jyldary da, qandy kezeñderde de jebedei zulaidy
i̇emes pe, jas Turbindar saqyldağan sary aiazda jalbyr tondy appaq
jeltoqsannyñ qalai kelip qalğanyn da añğarmady. Qarmen jaltyrap,
baqytpen jarqyldağan, qairan, bizdiñ şyrşaly atamyz. Qaidasyñ,
aqjarqyn patşaiym anamyz?
Turbindardyñ qyzy İelena kapitan Sergei İvanoviç Talberg-pen
nekeleskennen keiin bir jyldan soñ ülken ūly Aleksei Vasileviç qiyn-
qystau joryqtar men auyr qyzmetti, qaiğy-qasiretti bastan keşirip,
Ukrainağa, öz qalasyndağy, tuğan Uiasyna oralyp, anasynyñ aq tabytyn
qūlama jar Alekseev i̇eñisimen İetekke Vzvozdağy qaiyrymdy Nikolaidyñ
kişkentai şirkeuine aparğan.
Anasynyñ janazasyn şyğarğanda mamyr aiy i̇edi, şie men aq qarağan
ağaştarynyñ japyrağy süiir terezelerdi tügel jauyp tūrğan-dy. Qaiğy
men qysyludan sürinip-qabynyp jürgen Aleksandr əkei altyndai
alaulağan ottyñ aldynda jarqyldap, jərdemşi şəkirtiniñ bet-auzy men
moinyna deiin, tipti i̇etiginiñ basyna deiin qyp-qyzyl bolyp, balalaryn
tastap bara jatqan anağa arnap şirkeu joqtauyn sampyldatqany bar.
Ana ölimi qatty batqan Aleksei, İelena, Talberg, Turbinanyñ qolynda
ösken Aniuta men kenjesi Nikolka qabağyn aşa almai tūnjyrap, əulie
Nikolanyñ qoñyr köne suretiniñ tübinde tūr. Nikolkanyñ ūzyn qūs
tūmsyğynyñ büiirinde jaudyrağan kögildir közderinde abyrju, lajsyzdyq
baiqalady. Ara-tūra ol közin mehrabtyñ küñgirt tükpirinde iluli tūrğan
ikonostasqa salsa, qūpiiäsy köp qart qūdai közin qysatyndai körinedi. Būl
ne kelemej be? Ədilettilik qaida? Barlyğy jinalyp, köñil jai tapty ma
degende, anany aradan alyp ketudiñ qandai qajettigi boldy?
Qars-qars aiyrylyp aiğyzdalğan qara aspanğa ūşyp bara jatqan qūdai
jauap qatqan joq, al Nikolkanyñ özi solai boluğa tiıs siiäqty ötip
jatqannyñ bəriniñ tübi qaiyr i̇ekenin əli bile bermeidi.
Janazasyn şyğaryp, şirkeu baspaldağynyñ dañğyrlağan taqta tastaryn
syqyrlatyp, külli qalany köktei ötip anasyn qara mərmər kreştiñ
astynda baiağydan jatqan i̇eriniñ janyna əkep jerledi. İeh, jalğan-ai,
anany da jūtty-au...
Özi dünie salğanğa deiin ūzaq jyl ana Alekseev i̇eñisi boiyndağy №13
üidiñ örnekti peşi bar ashanasynda kişkentai İelenasyn, tūñğyşy
Aleksei men qūityqandai Nikolkasyn meiirimimen jylytyp aman ösirdi.
Peşten i̇esken ystyqtyñ aiasynda “Saardam şeberi” balalarğa dauystap
oqylyp, bi bilenip jeltoqsannyñ aiağyna taman şyrşa iısi añqyp, jasyl
būtaqtarda türli-tüsti şyraqtar janatyn. Frantsuz biın oinaityn qola
sağattan basqa ananyñ, qazir İelena jatatyn jatynjaiynda qoñyrauly
qabyrğa qara sağaty jəne bar. Əkesi ony əielder jeñiniñ iyğy ürip
qoiğandai qoqiyp tūratyn keudeşe kiiüdi sənge ainaldyrğan kezde satyp
əkelgen bolatyn. Qazir ondai jeñder joq, jalt i̇etip joq bolğan ūşqyndai
ol kezeñ de ötti, professor-əke de ömirden ozdy, biraq qoñyrauyn
kümbirletip, sağat əli soğyp tūr. Oğan üidegilerdiñ tügel üirenip, bauyr
basyp ketkeni sondai, ğaiyptan taiyp ol sol qabyrğada bolmai qalsa,
tuğandai tanys bir dauys maiyp bop ketkendei bərin de alañdatar i̇edi,
jəne onyñ ornyn joqtatpaityn da i̇eşteñe şyqpas i̇edi. Baqyttylyğy sol,
sağat degen ölmeidi ğoi, sondai-aq Saardam şeberi de məñgi jasaidy,
myzğymas jartas siiäqty örnekti peş te i̇eñ bir auyr şaqtyñ özinde jylu
şaşyp, nər berip tūruynan tanbaidy.
Mine, mynau qyzyl barqytpen qaptalğan örnekti köne jihaz-dar, tört
basynda jyltyrağan domalaq şarlary bar kereuetter, qyryla bastağan
türli-tüsti, qyzğylt kilemder, qolyna sūñqar qondyrğan Aleksei
Mihailoviçtiñ, peiiş bağynda jibek köldiñ jağasynda raqattanyp jatqan
Liudovik H^-niñ suretteri toqylğan termeler, şyğystyñ irek-irek oiuörnekteri bar türik kilemderi, kişkentai küninde skarlatinamen auyryp
jatqanda Nikolkanyñ köz aldynda bytysyp i̇elestegenderdiñ bəri,
abajuraly qola şam, i̇ejelgi şokoladtyñ ğalamat tylsym iısi şyğatyn
kitaptar, işinde Nataşa Rostova men Kapitan qyzy bar qazynalar iın
siresken düniedegi i̇eñ tamaşa şkəptar, altyndağan kümis keseler,
portretter men porterler - əzir şañ basyp tūrğan Turbindardyñ jeti
bölmesi syqasqan osyndai dünie-mülik būl otbasynyñ ər müşesine ystyq,
anasy i̇eñ auyr şaqta osylardyñ barlyğyn balalaryna tastap bara jatyp,
i̇eki iıninen əzer dem alyp, jylap otyrğan İelenasynyñ qolynan ūstap əlsiz
ğana:
- Tatu ... tūryñdar, - dedi.
Alaida qalai tūru kerek? Qalai ömir sürmek?
Ülken ūly, jas dəriger Aleksei Vasileviç Turbin jiyrma segiz jasta.
İelena - jiyrma törtte. Onyñ küieui, kapitan Talberg otyz birde, al
Nikolka on jeti jarym jasta. İendi ğana gül ata bastağanda qatybas tağdyr
ony qatty soqty. Teristikten bir būrqasyn soqqaly qaşan, yzğyryq ūryp
tūr, ūryp tūr, tolastar türi joq, barğan saiyn üdei tüsedi. Dneprdiñ
jağasyndağy taulardy titiretken alğaşqy soqqydan keiin ülken Turbin
tuğan qalasyna oraldy. Mine i̇endi dürbeleñ toqtap, tətti kitaptarda
jazylğandai ömir ornaidy dep oilasa, qaidağy tynyştyq, tirşilik degen
barğan saiyn qiyndap, qater küşeiip ketti. Teristikte jel ūlyp, boran
būrqasa, dauyl dabyly mūnda da aiaq astynan köterilip, qara jerdiñ
qūrsağyn solqyldatady. On segizinşi jyl söresine jaqyndağan saiyn
ərbir küni tügin tikireitip, qaharyn tögip tūr.
Qabyrğalar qūlap, aq qolğaptan alañdağan aq sūñqar da ūşyp, qola
şamnyñ oty öşip, Kapitan qyzynyñ peşke jağylar küni de jaqyn
tərizdi. Anasy balalaryna:
-

Sender ömir süriñder, - dep i̇edi.

Al būlardyñ azap şegip, öluge tura keletin türi bar.
Şeşesin jerlegennen keiin, köp ūzamai bir iñir qarañğysynda Aleksei
Turbin Aleksandr əkeige kelip bylai dedi:
- İə, qaiğydan aryla almai jürmiz, Aleksandr əkei. Anamyzdy ūmytu
qiyn, onyñ üstine mynandai auyr kezeñ tap boldy... İeñ bastysy, i̇endi ğana
oraldym ğoi, tirlikti i̇eptep jolğa qūiamyn ğoi dep oilap i̇edim, al mine,
körmeisiz be...
Osyny aityp üstel basynda otyrğan ol ünsiz qaldy, oiğa şomyp, qiiänğa
köz tastady. Şirkeu aulasyndağy jasyl jelek poptyñ üiin de basyp
qalypty. Ainala kitap üiilgen kişkentai kabinettiñ qabyrğasynan əri
qazir köktemgi tylsym aralas orman bastalatyn siiäqty. Qalanyñ keşki
kədimgi u-şuy, serigül iısi būrqyraidy.
- Ne laj bar, ne istei alarsyñ,- dep abdyrai miñgirledi pop (Onyñ
jūrtpen əñgimelesuine tura kelgende osylai apalaqtap qalatyn ədeti). Qūdaidyñ i̇erkinde ğoi bəri.
- Osynau alas-küles alasapyrannyñ bitetin de kezi bolar? Odan əri
jaqsy bop ketse ğoi? - dedi kimnen sūrağany belgisiz Turbin.
Pop mamyqtaqta qozğalaqtap:
- Auyr, auyr şaq, onyñ tipti aitary joq, biraq moiuğa tağy bolmaidy, dep miñgirledi.
Sosyn kenet qara qaptalynyñ jeñinen appaq qolyn şyğaryp, kitaptar
budasynyñ üstine qoidy da, betindegi bireuin aşyp, syrylğan betbelgi
salynğan betke üñile otyryp:
- Sary uaiymğa salynuğa bolmaidy, - dedi, qysylğanmen de dausy nyq
senimdi şyqty. - Uaiymğa berilu degen zor künə... Mağan syn sağattar əli
de bolatyn siiäqty körinedi. Onsyz qalai, ülken synaqtar əli alda. - Ol
barğan saiyn senimdirek söiledi. -Bilseñiz bar ğoi, keiingi kezde men köbine
kitap qarap otyramyn, ərine, mamandyğym boiynşa, köbi dini i̇eñbekter...
Ol qolyndağy kitapty aşylğan betine künniñ soñğy jaryğy tüsetindei
i̇etip köterip, oqi jöneldi:
- “Üşinşi perişte tostağanyn özender men su közderine tökti; sodan qan
paida boldy”.

2
Sonymen, aq balaqty tügi qalyñ jeltoqsan tudy. Tudy deimiz-au, ortasyna
da taqap qaldy. Rojdestvonyñ jarqyly qarly köşelerden-aq sezilip
qaldy. On segizinşi jyl ūzamai təmam bolady.
Qūrylysy ğalamat №13 i̇eki qabatty üidiñ joğarğy jağynda
(Turbindardyñ köşege qaraityn pəteri i̇ekinşi, al şağyn tep-tegis aiadai
aulasy birinşi qabatta bolatyn) qūlama jotanyñ i̇etegindegi baqta
ağaştardyñ būtaqtary sausaqtanyp, salmadai salbyrap tūrdy. Jotany
japqan qar auladağy saraişalardy da sipap ketip, qanttan qūiylğan alyp
bir bastan ainytpai tastady. Üidiñ özi basyna generaldyñ appaq señseñ
börkin kiıp alğan siiäqty. Onyñ astynğy qabatynda (köşe jaqtan birinşi,
aulağa Turbindardyñ aibany astynan şyğatyn podvalda) şamynyñ
jaryğy öleusiregen sarğyş injener, sujürek, süikimsiz burjui tūrdy,
aty-jöni Vasilii İvanoviç Lisoviç, al üstiñgi şamdary samaladai
jarqy-rağan Turbindar terezesi.
Qas qaraia Aleksei men Nikolka otyn alğaly saraiğa bardy.
- Oi-oi, otyn tipten azaiyp qalypty ğoi. Bügin mynau aradan tağy da
alypty, qaraşy.
Nikolkanyñ elektr fonarynyñ kögildir qiyq səulesimen sarai
qabyrğasynyñ qaptalğan jeri jyrtylyp, syrtynan qaita qağylğany
aiqyn körindi.
- Şaitandardy şetinen atar ma i̇edi? Qūdai aqyna! Bilseñ bar ğoi, bügin
tünde osyny küzetsek pe i̇eken? Bilemin - mūny istep jürgen on birinşi
nömirdegi i̇etikşiler. Qandai jeksūryn oñba-ğandar, ə?! Olardyñ otyny
bizdikinen köp.
-

Əi, qoişy solardy. Kettik. Al otyndy.

Tot şalğan qūlyp şyldyrlap, ağaiyndylardyñ üstine qar qūiylyp,
otyndy qūşaqtap alyp keldi. Keşki sağat toğyzğa taman Saardamnyñ
örnekti kirpişteri əbden qyzyp, qol tigizbeitindei boldy.
Tamaşa peştiñ köz qaryqtyrğan üstiñgi jağynda on segizinşi jyldyñ ər
kezeñinde Nikolkanyñ qolynan tuşpen jazylğan mən-mağynasy tereñ
mynadai tarihi jazbalar tūrdy.
Aitsa seni odaqtastar Qūtqaruğa asyq dep,
Senbe oğan. Odaqtasta - pasyq köp,
Jürer jany bolşevikterge aşyp tek.
Suret: Momustyñ bet-auzy.
Qoly: “¥lan Leonid İureviç”.
Sybys kərli, sybys sūmdyq
Banda şyqty qyzyl kindik.
Būiaumen salynğan surette; kök qūiryq japsyrğan papaha kigen salbyr
mūrtty bas.
Qoly: “Soq, Petliurany”.
İelenanyñ, Turbindardyñ bala küngi həm i̇ejelgi aiauly dostary Myşlaevskii, Karas jəne Şervinskiidiñ qoldarymen būiau, tuş, siiä
jəne şie şyrynyn paidalanylyp jazğandary mynandai:
İelena Vasilevna bizdi süiedi,
Biraq köñili kimge qalai iedi?
Lena-jan Aidağa bilet aldym.
Segizinşi nömiri beletajdyñ.
1918 jyldyñ 12 mamyrynda boldym ğaşyq.
Sizdei şartyqpen jüre alam ba qoltyqtasyp?
Mūny i̇estigenşe ölsemşe omaqa asyp.
(Brauningke öte ūqsas qarudyñ sureti salynğan)
Jasasyn Resei!
Jasasyn patşalyq!
Mausym. Barkarolla.
Bükil Resei şyğarmaidy məñgi i̇esten,
Borodino şaiqastaryn qan keşken.
Baspa əripterimen battityp Nikolka öz qolymen bylai ja-zypty:
“Kezdeisoq joldastyñ qūqyğyñnan aiyryp atyp tastai-myn degen qoqanloqqysynan qorqyp peşke bögde birdeñeler jazbauğa əmir i̇etemin.
Kelinşekterdiñ, i̇erler men əielder kiıminiñ tiginşisi Abram Prujiner.
1918 jyl, 30-şy qañtar”.
Şimailanğan örnekti peş ystyq lep şaşyp, qara sağat otyz jyl
būrynğysyndai toñq-toñq dep soğyp tūr. Qyrynğan, sary şaşty,
i̇egdelene bastağan, tūnjyrañqy, 1917 jylğy 25 qazannan beri qabağy
aşylmaityn ülken Turbin qaltasy daladai frenç pen kök reituz kiıp,
jūmsaq kebispen öziniñ süiikti yñğaiyn saqtap siraqty mamyqtaqta otyr.
Onyñ aiağynda oryndyqta bufetke deiin kösilip Nikolka jatyr - arjağy
kişkentai ashana. Onyñ aiağynda aiylbasty i̇etik. Keudesinde jan dosy gitara nəzik ünmen baiau ğana “tren...” dep dybys şyğaryp qūiady.
Dyñğyrynyñ özi de aiqyn i̇emes, öitkeni köñilge qonar belgili i̇eşteñe əli
joq. Qalada ürei, bəri tūmandy, tirlik naşar...
Nikolkanyñ iyğynda unter-ofitserdiñ aqpen kömkerilgen pogony, sol jaq
jeñinde üşkir būryşty üş tüsti şevron, iağni oqaly belgi (Birinşi jaiau
əsker jasağy, onyñ üşinşi bölimi. Jasaqtala bastağanyna törtinşi kün,
şamasy qalyptasqan jağdaiğa bailanysty bolsa kerek).
Alaida osyndai oqiğalarğa qaramastan ashana tamaşa. uiadai ğana, ystyq,
sarğyş perdeleri tüsiruli. Ağaiyndylardy ystyq jylytyp, maujyrata
bastady.
Ülkeni kitabyn tastap, kerildi.
- Al kəne, “Tüsirmeleriñdi” tartşy.
Trin-te-tam... Trin-te-tam...
İetikteri səndi Beretteri ərli
Kele jatqan kim desek,
Körip jürgen künde sen,
İunkerler ğoi injener!
Ülkeni ənge qosylyp, kötermelep qūiady. Közderi tūnjyrañqy, alaida ot
ūşqyny baiqalady, tūla boida bir jalyn bar. Biraq baiau, baiau,
tynşyñdar myrzalar
Armysyñdar, saiajaişy seriler,
Armysyñdar, saiajaişy kelinder!
Gitara marşqa basyp keledi, işekteri rota bop şaşyraidy, perdeler
injener bop əit ta əit dep tyqyldaidy. Nikolkanyñ köz aldynda i̇estelik
körinister:
Uçilişe. Soğylğan Aleksandr kolonnasy, zeñbirekter. İunker-ler
i̇etbauyrlap, terezeden terezege jorğalap barady, atysyp jür. Terezelerde
pulemetter.
Qara būlttai qaptap soldattar uçilişeni qorşap aldy. Ne laj jasaisyñ.
Generaldyñ üreii ūşty. Bogoroditskii berildi jəne iunkerlerimen birge
berildi. Mas-qa-ra...
Armysyñdar, saiajaişy seriler,
Armysyñdar, saiajaişy kelinder.
Tüsiruiñ baiağyda bastalğan,
Sonda-dağy suretke tüs, keliñder.
Nikolkanyñ közi tūmandanyp ketti.
Ukrain dalasy aptap ystyqtan qyzaryp şañytyp tūr. Şañğa bökken
iunkerler rotasy şañnyñ işinde keledi. Bolğan, bəri de bolğan, i̇endi
i̇eşqaisy joq. Masqara. Tükke tūrğysyz.
İelena perdelerdi ysyrdy, qara köleñkede onyñ jalqyn şaşty basy
qaraidy. Ağasy men inisine jyly şyraimen qarap, sağatqa köz tastağanda
meilinşe mazasyzdandy. Onysy tüsinikti de i̇edi. Şynynda da, əlgi
Talberg qaida jür? Būl i̇endi alañdamai qaitedi?
Sonysyn jasyryp, bauyrlarynyñ köñilin tappaq i̇edi, kenet toqtai qalyp,
bir sausağyn köterdi.
-

Toqtañdarşy. İestisiñder me?

Rota jeti işektiñ bərinde jürisin kilt üzip, toqtai qaldy. Üşeui de
qūlaqtaryn tigip, zeñbirek gümpilin i̇estidi. Alystan auyr gürsil anyq
keledi. Mine, tağy da jer solqyldatyp, buh dedi. Nikolka gitarasyn qoiyp
tez atyp tūrdy, onan keiin yñyranyp Aleksei köterildi.
Qabyldau bölmesi - qonaqjai müldem qarañğy. Nikolka oryndyqqa
soğyldy. Janarynan aptap ystyq ta, uçilişe de ğaiyp bolyp, közi əlde
bir dybysqa tigildi. Qaida ol ün? Unter-ofitser iyğyn qiqañ i̇etkizdi.
- Saitanyñ bilsin ony. Tegi Sviatoşino tübinde atyp jatqan tərizdi.
Ğajap, sonşalyq jaqyndap qaluy mümkin i̇emes qoi.
Aleksei qarañğyda, İelena terezege taqau tūrğan-dy, qarynda-synyñ qara
közi üreige toly. Talbergtiñ küni osy uaqytqa deiin joq boluynda ne mən
bar. Ağasy onyñ alañdauyn tüsinedi, sondyqtan oğan sonşa aitqysy kelse
de, bir auyz söz şaşau şyğarğysy joq. Sviatoşinodan dei me? Oğan
i̇eşqandai da kümən joq. Qaladan jiyrma şaqyrym berirek bolmasa,
əriden atyp jatpağany aidan anyq. Sonda būl ne bolğany?
Nikolka terezeniñ ysyrmasynan ūstap, i̇ekinşi qolymen əinekti qarmap,
ony suyryp alyp syrtqa şyğyp ketkendei oğan mūrnyn japsyrdy.
- Meniñ solai qarai barğym kelip tūr. Ne bolyp jatqanyn bilsem
deimin...
-

İə, sağan, so jaqta jetpei tūrğany sen i̇ediñ...

İelena mazasyzdana söiledi. Gitara ünsiz mūñaiady. Nikolka as üiden buy
būrqyrap tükirik şaşqan samauyrdy köterip keledi. Üstel üstinde
syrtyna nəzik gülder salynğan, işi altyndağan örnekti keseler tūr. Anasy
Anna Vladimirovnanyñ tūsynda būlar otbasynyñ merekelik servizi
boluşy i̇edi, balalary qazir kündelikti qajetine ūstap jür. Syrttağy
zeñbirektiñ gürsiline, iştegi toryğa kürsinuge qaramastan dastarqan
krahmaldanğan, appaq. Būl öitpese köñilderi jai tappaityn İelena men
Turbindar-dyñ üiinde ösken Aniutanyñ isi. İedenniñ syry köpsi bastağan,
qanşa aitqanmen jeltoqsan ğoi, üstel üstinde ūzynşa bağanğa ūqsas
kömeski əinek qūtyda kögildir japongül men aptap rauşany tūr, osynyñ
özi-aq ömirdiñ əsemdigi men beriktigin əigilep tūrğandai. Ony qalanyñ
irgesine kelip qalğan qasköi dūşpannyñ qimyly da myzğyta almaityn
siiäqty. Tek olar tamaşa qarly qalany qiratyp, tynyştyq pūşpağyn las
tabanymen taptaidy-au. Solardyñ arasynda myna gülder de keter me i̇eken?
Būl gülder İelenağa qūmar, köñili adal, “Markiza” kəmpit dükeni satuşysynyñ, “Natstsa florasy” atty gül dükeni satuşysynyñ dosy Leonid
İureviç Şervinskiidiñ syilyğy. Japon gülderiniñ saiasyndağy kök
örnekti tərelkede turalğan şūjyq jatyr, möldir maisalğyştan sary mai
körindi, keptirilgen nan salatynnyñ qasynda sopaqşa bölke. Mynau
köñilsiz jağdai bolmasa, jailanyp otyryp şai işuge bolatyn i̇edi...
Ətteñ, şirkin...
Aqqūmannyñ üstine jünnen toqylğan şūbar qoraz qap qonaqtağan,
samauyrdyñ jaltyrağan büiirinen üş Turbinnyñ ūsqynsyzdanğan jüzderi
körinedi, al Nikolkanyñ bet-auzy Momustiki siiäqty ürip qoiğandai.
İelenanyñ közinde mūñ, qyzğylt otqa şalynğan şaşy samaiyna tüsip tipti
köñilsizdendirip jiberipti.
Talberg aqşaly getman poiyzymen ketip, qai arada oşaryl-ğany belgisiz,
keştiñ şyrqyn əbden būzdy. Jan ūşyryp jürgende bir pəlege ūşyrap
qaldy ma kim bilsin?... Ağaly-inililer buter-brodty əreñ şainap otyr.
İelenanyñ aldynda şaiy suyğan kese men “San-Frantsiskodan kelgen
myrza” təttisi. Onyñ közi tūmantyp qarağanyn körmei, qalağan:
“... tünek, mūhit, boran” degen sözderdi şalady.
Jəne olardy oqymaidy.
Nikolka aqyry şydai almady:
- Nege mūnşalyq jaqynnan atyp jatqandaryn bilsem be dep i̇edim.
Būlai boluğa tiıs i̇emes i̇edi ğoi...
Öz sözin özi üzip, qozğalğanda samauyrdan būrmalanğan bet-əlpetin kördi.
Bəri de ünsiz. Sağat tili jyljyp, on birden on bes minöt ketip te qaldy.
- Atyp jatqan sebebi, jeksūryn nemister ğoi, - dep būrq i̇etti ağasy
kenetten.
İelena basyn köterip sağatqa qarap:
- Qalaişa olar bizdi tağdyrdyñ təlkegine tastap ketedi, - dep nazalandy
dausy mūñaia şyğyp.
Ağaly-inililer bireu būiryq bergendei-aq bastaryn jalt būryp,
aldausyrata bastady.
- Əzir aiqyn i̇eşteñe joq, - dep Nikolka nannyñ bir tilimin auzyna
saldy.
-

Men mūny ənşeiin ğana aittym, öz boljamym ğoi. Bəri de sybys.

-

Joq sybys i̇emes, - dep tike jauap qatty İelena, - Būl sybys i̇emes
şyndyq; bügin Şeglovany körip i̇edim, ol Borodiankanyñ tübinen i̇eki nemis
polkyn qaitarğanyn aitty.
-

Bos myljyñ.

- Öziñ oilaşy,- dep bastady ağasy,- nemisterdiñ būl qūiyrşyqty
qalağa jaqyn jiberui oiğa syia ma? Oilanşy, qane? Öz basym, ondaidy
tipti i̇elestete de almaimyn, olardyñ qas qağym sətke bolsa da bir-birimen
til tabysuy mümkin be? Bəri bastan-aiaq sandyraq. Nemister men Petliura, i̇ekeui i̇eki əlem. Nemisterdiñ özi ony bandit dep ataidy i̇emes pe. Külkili ğoi.
- Ai, ne aityp otyrsyñ mağan. Nemisterdi i̇endi biletin boldym ğoi.
Olardyñ qyzyl bantty birneşeuin özim de kördim. Bir unter-ofitser mas,
əiel qoltyqtap barady. Əiel de mas.
- Al onda tūrğan ne bar. Azğyndağan jeke bireuler german armiiäsynan
da tabyluy mümkin.
-

Sonymen, sizdiñşe Petliura qalağa kirmeidi ğoi?

-

Im... Meniñşe, basyp kirui mümkin i̇emes.

- Apsolman. Kəne, mağan tağy da bir kese şai qūişy. Sen
mazasyzdanba. Ədettegidei sabyr saqta.
- Qūdaia, Sergei qaida deseişi? Olardyñ poiyzyna şabuyl jasap, kədik
qyldy ma dep oilaimyn...
- O ne degeniñ? Qai-qaidağyny oilap tappai otyrşy. Būl joly jalpy
bərinen aman.
-

Onda ol nege joq?

- Jaratuşy qūdaiym-ai! Öziñ de jol jürudiñ qalai i̇ekenin bilesiñ ğoi.
Ərbir bekette şamamen tört sağattan tūrğan şyğar.
-

Revoliutsiiälyq qadam degen sol. Bir sağat jüresiñ, i̇eki sağat tūrasyñ.
İelena auyr kürsindi, ünsiz sağatyna qarady, sosyn qaita söiledi:
- Təñirim-ai, təñiri! İeger nemister mūndai qaskünemdik jasamağanda,
bəri jaqsy bolatyn i̇edi ğoi. Senderdiñ əlgi Petliuralaryñdy jaipau üşin
nemistiñ i̇eki polky jetip jatyr.
Meniñşe, osy nemisteriñ i̇eki jaqty zymiiän oiyn oinap jürgen siiäqty.
Maqtauly odaqtastar nelikten əli künge deiin joq. Oi-oi, jeksūryndar!
Uədeni berip, berip, qarasyn körsetpeidi...
Osy kezge deiin ünsiz tūrğan samauyrğa jan bitip, yzyldai bastady, külge
ainala bastağan şoqtar podnosqa tüsti. Bauyrlar i̇eriksiz peşke qarady.
Sūraqtaryna jauap sonda jazuly tūr:
Odaqtastar - oñbağandar!
Sağat tili şiregine jetip, qyryldağan qoñyrauyn soqty, sol sət oğan auyz
üidiñ töbesi astyndağy i̇esik qoñyrauynyñ nəzik syñğyry qosylyp, jauap
qatqandai boldy.
-

Qūdai-ai təube, mine Sergei de keldi, - dedi quanyşty ünmen ağasy.

-

Būl Talbergtiñ özi,- dep nyğarlağan Nikolka i̇esik aşuğa jügirip ketti.

İelenanyñ betine qan jügirip, ornynan tūrdy.
...Biraq būl Talberg bolmai şyqty. Üş i̇esik birden syqyrlap,
baspaldaqtan Nikolkanyñ tañdanğan dausy şyqty. Baspaldaqtağy
dauysty tağaly i̇etiktiñ tarpyly men myltyq düminiñ tarsyly
almastyrdy. Aldyñğy üige şumaqtalyp kirgen yzğarmen birge Aleksei
men İelenanyñ aldynda şineli aiağynyñ basyna tüsken keñ iyqty,
pogonynda siiä qaryndaşpen poruçiktiñ üş jūldyzy salynğan
alpamsadai bireu tūrdy. Küləparasyna qyrau qatypty, süñgili auyr
myltyğy auyz bölmeni alyp ketti.
- Səlemetsizder me, - dep qarlyğyñqy ünmen qyryldağan ol siresip
qatyp qalğan sausaqtaryn arbityp küləparasyn şeşti.
-

Vitia!

Nikolka ony şeşindire bastady, əueli jalbağaiyn ağytty, onyñ astynda
kokardasy qaraiyp ketken ofitser furaşkesi, solardy sypyrğanda ğana
keñ iyğyna qondyra salğan poruçik Viktor Viktoroviç Myşlaevskiidiñ
basy körindi. Basy būryn-nan-aq köz tartardai ədemi bolatyn, əri birtürli
bölek asyl tegin tanytyp tūratyn. Kirpigi ūp-ūzyn, kisige batyl qaraityn
i̇eki köziniñ tüsi i̇eki türli. Mūrny səl döñesteu, i̇erni şüiiriñki, mañdaiy
jazyq, tap-taza, appaq. Al mūñ üiirgen bir miyğy salyñqy, iegi səl
qiystau, beine bir müsinşi i̇er kelbetti kisiniñ iegin somdap otyryp qiiäl
qanatynda ketip sazdy az jağyp alğandai kişirek əiel iegin jasağan
siiäqty.
-

Sen qaidan jürsiñ?

-

İə, qaidan?

- Abaila,- dep baiau ün qatty Myşlaevskii, - syndyryp alma. Onda bir
şölmek araq bar.
Nikolka qaltasynan gazetke oralğan şölmektiñ basy şyğyp tūrğan auyr
şineldi abailai ildi. Sosyn ağaş qynaptağy zildei mauzerdi müiiz
tūtqasyn bir qozğap körip şineldiñ qasyna ildi tağy da. Myşlaevskii
sonda ğana İelenağa būrylyp, qolynan süiip, bylai dedi:
- Qyzyl Traktirdiñ tübinen keldim. Lena, osynda tünep şyğuğa rūqsat
i̇et. Üige jete almaimyn.
-

Ai, qūdai-ai, ərine, jete almaisyñ.

Myşlaevskii kenet yşqyna uhilep, qolynyñ sausaqtaryn ürip jylytpaq
bolyp i̇edi, i̇erni ikemge kelmei qoidy. Qyrau qatyp ağarğan qastary men
mūz tūrğan saparly mūrtynyñ qary i̇erip, bet-auzy su-su boldy. Ülken
Turbin freiüçiniñ tüimesin ağytyp, kirlegen jeidesin tartqylady.
-

Ərine ğoi... Tolyp, örip jürgen şyğar.

- Beri qara, Nikolka,- dedi üreilengen İelena Talbergti de ūmytyp,
əbigerlenip,- as üide otyn bar. Jügir de tez kolonkany jaq. İeh, myna
qyrsyqty qaraşy, Aniutany beker jibergen i̇ekenmin. Aleksei, tez
beşpentin şeş.
Ashanada örnekti peş janynda yñqylğa i̇erik berip Myşlaev-skii
oryndyqta sylq tüsip jatyr. İelena kiltterin syldyrlatyp bezektep jür.
Ağasy men inisi tizerlep otyra qap Myşlaevskiidiñ baltyry aiylbasty
ūzyn qonyşty tar i̇etigin şeşti.
-

Jaña jeñildendim ğoi. Oh, jeñildendim-au...

Alaşūbar sūmpaiy şūlğau da şeşildi. Beşpentti Nikolka taban auzynda
suyq aibanğa şyğardy - biti qyrylsyn. Aiağynda qyzğylt jibek şūlyğy
bar, kir siñgen bətis jeidesin beldikpen aiqyş-ūiqyş tañyp tastağan, kök
bridja kigen Myşlaevskii i̇endi jip-jiñişke, qaraiyp ketken, syrqat,
müsəpir bolyp körindi. Kögerip ketken alaqanyn soğyp, örnek peşti
sipalady. Alaqanyna:
“Sybys... qahar...
Banda... atar...
Ğaşyq boldym
Osy sapar...” degen jazu bilindi.
- Būlar netken tasjürek sūmyrailar! - dep aiğailap jiberdi Turbin.
Qalaişa olardyñ senderge pima men qysqa ton beruge şamasy kelmegen.
-

Pi... bai-paq, - dep Myşlaevskii jylarman bolyp qaitalady, - pi-
ma.
Jylyna kele qol-aiağy aşyp qatty auyrdy. Asüidegi İelenanyñ jürisi
basylğanyn i̇estip Myşlaevskii jylamsyrai aşyna aiğai saldy:
-

Bəri de bitti.

Bet-auzy tyrjiyp sūlai jatyp, sausağymen şūlyqty nūsqap:
-

Şeşiñderşi, şeşiñderşi tez, - dep bebeuledi.

Denaturattyñ jiırkenişti iısi şyğyp, jambasyna qatqan qar
i̇erip, bir staqan araqtan poruçik Myşlaevskii tabanda mas bolyp, közi
kilegeilenip şyğa keldi.
- Aiaqty kesuge tura keler me i̇eken? O, qūdaia... - dep ol mamyqtaqta
aşyna şaiqatyldy.
- Ol ne degeniñ şyda. İeşteñe i̇etpeidi... Ras, üsik əjepteuir şalypty.
Isigi taraidy. Jarasy jazylady.
Nikolka jüresinen otyra qap, onyñ aiağyna taza qara şūlyq kigizdi,
Myşlaevskii siresip qatyp qalğan qoldaryn vannağa kietin tükti
halattyñ jeñine sūqty. Jüzine qyzyl daqtar oinap şyğyp büktetilip
jatqan, üsip jaurağan poruçik Myşlaevskii taza kiım kiıp, halatqa
oranğan soñ jan kirip, jūmsaraiyn dedi. Sybap salar boqtyq sözder
terezege soqqan būrşaqtai sekirip, bölmeni kernep ketti. İeki közin
mūrnyna tüiistirip, birinşi synyp vagondardağy ştabty, bəz-bir
polkovnik Şetkindi, Petliurany, aiaz ben borandy, nemisterdi de əbden
sybap, bükil Ukrainanyñ getmanyna deiin tügin qaldyrmai jeti atasynan
bermen qarai qūlatyp, boqtap berdi.
Aleksei men Nikolka jylyna bastağan poruçiktiñ tisin qalai
şyqyrlatyp, auyq-auyq “Al bar ğoi” dep aiğailap qūiatynyna qarap otyr.
- Getman ba, ə? Öi şeşesin!. - dep yryldaidy Myşlaevskii. Kavalergradta! Saraida otyrğan şyğar. Al bizdi jalañaş-jalpy dalağa
aidap saldy. Aq qar, kök mūzda, təulik boiy saqyldağan sary aiazda boludy
aitsaişy... İenemiz ūrylyp şetimizden qyry-lamyz ğoi dep oilap i̇edik.
Qūdai-au! Ofitser men ofitserdiñ arasy jüz sajyn, osyny tağy tizbe
ataidy-au! Tauyq qūsatyp bauyzdap tastauğa şaq qaldy.
- Toqtai tūrşy, - dedi boqtyqtan i̇eseñgirep qalğan Turbin. -Tükke
tüsinsem būiyrmasyn. Sen əueli mynany aitşy, Traktirdiñ tübinde qazir
kimder tūr?
- Qoişy! - dep Myşlaevskii qolyn siltedi. - İeşteñe ūğyp bolmaidy.
Bilesiñ be sen bizdiñ Traktir tübinde qanşa adam bolğanymyzdy? Qyryqaq kisi. Əlgi delqūly polkovnik Şetkin kelip (osy arada Myşlaevskii
jek köretin polkovnigin mazaqtağysy kelip betin tyrjityp, şiñkildegen
jiırkenişti jiñişke dauysqa salyp söiledi): “Ofitser myrzalar, qalanyñ
bar ümiti sendersiñder. Opat bolğaly tūrğan orys qalalary anasynyñ
senimin aqtañdar, dūşpannyñ qarasy körinisi men şabuylğa şyğyñdar,
jaratqannyñ özi jar bolsyn! Alty sağattan keiin auystyratyn adamdar
jiberemin. Biraq, patrondaryñdy abailap jūmsañdar...” dedi de,
(Myşlaevskii i̇endi öz dauysyan köşti) maşinasyna minip ap
adiutantymen birge taiyp tūrdy. Tün degeniñ kördei qarañğy. Arqany
qysqan aiaz inedei şabaqtaidy.
- Qūdai-au, sonda kimder bolğany onda! Petliuranyñ Traktir tübinde
boluy, bylaişa, mümkin i̇emes qoi?
- Saitanym bile me ony! Senseñ bar ğoi, tañğa deiin jyndanyp kete
jazdadyq. Tün ortasynda tūryp alyp, auystyratyndardy kütpeimiz be...
Qol-aiaq siresip qatyp qaldy, keletinder əli joq. Ot jağa almaisyñ,
derevnia i̇eki-aq şaqyrymdai. Traktir bir şaqyrym jerde. Tünde töñirek
tügel qozğalyp tūrğandai körinedi. Jorğalap kele jatyr ma dep
oilaisyñ... Al kelse ne isteimiz? Myltyqty kezeuin kezeimiz ğoi, biraq
atamyz ba, atpaimyz ba? -sony oilaisyñ. Bir əzəzil. Tūryp-tūryp
qasqyrşa ūlisyñ. Aiğai-lasañ tizbeniñ bir şetinen ün qatady. Aqyry
qarğa süñguge tura keldi, myltyqtyñ dümimen özime tabyt qazyp, sonda
kirip otyrdym, ūiyqtap ketseñ-aq - öldiñ. Tañ aldynda şydai almai,
qalği bastağanymdy bilemin. Bilesiñ be, meni ne qūtqarğanyn? Pulemetterdiñ satyry. Kün şyğa üş şaqyrymdai jerden pulemetter pytyrlatyp
bersin. Köz aldyña i̇elestetşi, tūrğyñ da kelmeidi. Kenet olarğa qosylyp,
zeñbirekter gümpildetsin. Köterildim, aiağym zil qara tas, “qaiyrly bolsañ,
Petliurañ kelgen i̇eken ğoi!” dep oilaimyn. Tizbe sapty səl şiratyp, bir
jerge jinap, atysa otyryp, qalağa qarai şeginu kerek. Qyryp salsa qyryp salsyn. Ölsek te birge bolaiyq deimiz de. Mynany qara, kenet atys
basyla qaldy. Tañerteñ üş adamnan Traktirge baryp jylynyp qaityp
jürdik. Bilesiñ be, bizge auysymnyñ qaşan kelgenin? Bügin tüski sağat
i̇ekide əreñ keldi ğoi. Birinşi jasaqtan i̇eki jüz adam iunkerler kelipti, jəne
bəri şetinen tamaşa kiıngen, Bastarynda - papaha, aiaqtarynda - pima,
pulemet komandasy tağy bar, Būlai bolar dep kim oilağan. Olardy bastap
kelgen polkovnik Nai-Turs.
-

Ə! Bizdiñ Nai ma, bizdiñ! - dep dauystap jiberdi Nikolka.

-

Tūra tūr, onyñ əlgi aqgvardiiäşy gusar ma? - dep sūrady Turbin.

- İə, iə, gusar. Bar ğoi, bizdi körip olardyñ zəresi ūşyp ketti: “Biz
oilağanbyz, sizder onda pulemeti bar i̇eki rota şyğarsyzdar dep, qalai
tötep bergensizder?” - dep qairan qaldy.
Baqsañ, bağanağy pulemetter Serebriankadan atylğan i̇eken, tañ aldynda
myñ qaraly adamy bar banda sol i̇eldi mekenge şabuyl jasapty. Qūdai
saqtağanda, olar bizdiñ şep qūrap tūrğanymyzdy bilmepti, bilgende bar
ğoi, bükil tobyr jolyndağynyñ bərin jaipap, qalağa jol tartatyn i̇edi.
Baqytymyzğa qarai olardyñ Post-Volynskiimen bailanysy bolsa kerek,
ol jaqtan bəz-bir batareiä zeñbirekten bytyrlatyp atqan i̇eken, būlardyñ
aptyğy basylyp, şabuyldy jerine jetkenbei, tūrymtai tūsyna byt-şyt
bolypty.
-

Al sonda olar kim? Petliura bolğany ma? Olai boluy mümkin i̇emes.
- Saitanym bilsin be qandai jandar i̇ekenin. Meniñşe olar
dostoevskiişil dindar jergilikti mūjyqtar!... Oi-oi, şeşe-leriñdi...
-

O, qūdaiym-au!

- İə, qūdaiğa təube, biz auystyq, - dep qyryldady şylymyn qūmyğa
sora otyryp Myşlaevskii. - Sanasaq, otyz segiz adam qalyppyz, i̇ekeui
üsip ölgen. Tağy i̇ekeuin üsip jatqan jerinen taptyq, i̇endi aiaqtaryn kesedi...
Qaiyryn bersin degen osy...
-

Qalai? Sonda üsip ölgen be?

- İendi qalai oilap i̇ediñ? Bir iunker men ofitser. Traktirdiñ tübindegi
Popeliuhada odan da qyzyq jait boldy. Poruçik Krasin i̇ekeumiz
üsigenderdi otyrğyzyp aparar şana izdep sonda barmaimyz ba? Derevnia
tügel qyrylyp qalğan tərizdi - tiri jan joq. Aqyry, tūlyp kiıp, taiaq
taianğan bir şaldyñ süiretilip kele jatqanyn kördik. Əlgi beişara bizdi
körip quanyp qaldy. Men būl arada bir jymysqy qulyq baryn birden
sezdim. Ol ne boldy i̇eken. Myna dindar qart: “Jigitter ... Jigitter!” dep
tegin jylpyldap tūrma-ğany anyq. Men de oğan küpsingen ünmen:
“Armysyñ, aqsaqal. Tezirek bizge şanañdy ber” deimin. Al ol
hoholşylap: “Joq. Ofitserler bükil şanalardy Postqa aidap ketti” deidi. Osy arada Krasinge közimdi qysyp: “Ofitserler deisiz be? Solai de.
Al i̇erkek bitken qaida ketken?” dep sūradym. Şal: “Barlyğy Perliurağa
qaşyp ketti” degeni ğoi. Al osyndai qylyq ūnar ma i̇edi sağan? Şal közi
naşar köretindikten küləparanyñ astyndağy pogondardy baiqamai, bizdi
Petliuraşyldar dep tūr. Būl arada şydai almai, men de şart syndym.
Aiaz şydatpai, aiaq-qol siresip qaldy... Şaldy jağadan alyp, syğyp
jiberip janyn mūrnynyñ ūşyna şyğaryp, aiğaidy saldym kep:
“Petliurağa qaşyp ketti deisiñ be? Qazir seni atyp tastaimyn, sosyn kör
Petliurağa qalai qaşqandy. Sen meniñ qolymnan o düniege attanasyñ,
arampez!”
Arjağy tüsinikti şarua ğoi, qasietti i̇eginşi, jer qorğany birden sanasy
ūianyp, aqylğa keldi (Myşlaevskii, boqtyqty taudan qūlağan tastai üstiüstine boratty). Ərine, aiağyma jyğylyp, jalynyp jatyr: “Oi, joğary
mərtebelim, men qaqbasty keşir, aqymaqtyqtan, körsoqyrlyqtan baiqamai
aityp qaldym, atta-rymdy qazir-aq bereiin, tek janymdy qaldyra kör!”
deidi... Attar da, ildebai şana solai tabyldy.
Söitip, iñir qarañğylyğynda Postqa keldik. Onda ne bolyp, ne qoiyp
jatqany tipti aqylğa syimaidy. Jol-jönekei tört batareiä sanadym,
törteui de qarap tūr, snariad joq körinedi. Ştab degende qisap joq. Biraq
i̇eşqaisysy i̇eşteñe bilmeidi. İeñ bastysy -ölgenderdi qaiterin bilmei
añtarylyp otyr. Aqyry, jaralylardy qabyldaityn jerdi tauyp, əkelgen
ölikterdi sol arağa zordyñ küşimen ötkizdik. Senesiñ be, bəri de “Qalağa
aparyñdar!” deidi. Osy arada biz terimizge syimai kettik. Krasin tipti
ştabtağy bireudi atyp tastauğa da oqtaldy. Ol bolsa: “Būlaryñ
Petliuranyñ təsili” dep, qaşyp qūtyldy. Birinşi synypty vagon ğoi,
elektr şamy bar... Odan əri ne bolady dep oilaisyñ ğoi. Denşik siiäqty
itarşy bizdi jibermeidi. Al kerek bolsa. “Olar ūiyqtap jatyr, i̇eşkimdi
jiberme degen” deidi. Amal ne, myltyqtyñ dümimen qabyrğany qaqyrata
soqtym kep, menen keiin tarsyldy bizdiñ basqa jigitter jalğastyrdy.
Kupedegiler bir-birlep atyp şyqty. Şetkin de şyğyp, keşirim sūrai
bastady: “Ai, qūdaiym-ai. Ərine ğoi, ərine. Qazir. İei, şabarmandar, şi
men koniak əzirleñder. Qazir-aq ornalastyramyz sizderdi.
Qalağandaryñyzşa tynyğasyzdar. Būl degeniñ batyrlyq. Ah, qandai qaza,
alaida amal ne - qūrbandyqsyz jəne bolmaidy. Men sondai qairan
qaldym...” Koniakpen odan anadai qaşu kerek. A-a-a! Myşlaevskii
tötennen i̇esinep, mūrnyn pysyldatty. Sosyn ūiqysyrağandai:
- Jasaqqa peştiñ qasynan jyly oryn berdi... O-ho! Al meni olardan
aulaqtatyp jiberdi. Zaiyry, qabyrğany myltyqtyñ dümimen dürsildetken
menen qūtylğysy kelse kerek. “Poruçik sizdi qalağa is-saparmen
jiberemin. General Kartuzovtyñ ştabyna barasyz. Bərin sonda
baiandaisyz”, - dedi. İe-i̇ei! Men parovozğa otyryp... Əbden jauradym...
Tamaranyñ kilti degendei... arağy bar...
Myşlaevskiidiñ auzynan şylymy tüsip ketti de, şalqasynan tüsip, qor
i̇ete qaldy.
-

Mine, qandai keremet! - dedi abdyrağan Nikolka.

- İelena qaida? - dep alañdai sūrady ağasy. - Mynağan aqjapqyş beru
kerek, özin juynuğa alyp bar.
Būl kezde İelena as üidiñ arjağyndağy bölmede jylap otyr i̇edi. Odan əri
tsink vannadağy sisa perde ūstalğan kolonkada jarylğan kebu qaiyñnyñ
jalyny alaulap jatqan-dy. Asüidiñ qyryldaq sağaty on birdi soqty.
Onyñ köz aldyna qaza tapqan Talberg i̇elestedi. Ərine, aqşa tiep bara
jatqan poiyzğa şabuyl jasalmai qalmaidy ğoi, aidauyldar qyryldy,
qar üstinde qanğa malynğan mi jatyr. İelena qaraköleñkede otyrğan, onyñ
qobyra-ğan şaşyna ottyñ jaryğy tüsip tūr, közinen jas būrşaqtaidy.
Ölgen ğoi, öltirgen ğoi... - deidi oişa.
Mine, kenet nəzik qoñyrau üni bezektep qūia berdi. İelena qūiyndai ūitqyp
asüi artqy qarañğy kitaphana arqyly ashanağa jügirdi. Ottar jarqyrai
tüsti. Qara sağat qoñyrauyn soğyp bop, jaiymen tyq-tyq i̇etip jürisin
jalğastyra berdi.
Alaida ağasy men Nikolkanyñ alğaş būrq i̇ete qalğan quanyşy tez
basyldy. Al quanğanda da olar köbine İelena üşin quanğan. Talbergtyñ
iyğyndağy getman əskeri ministrliginiñ syna tektes pogony
ağaiyndylarğa keri əser i̇etken-di. Əitkenmen, pogonğa deiin de İelenany
tūrmysqa şyqqan toiynan bastap-aq, Turbindar ömiriniñ qūtysynda bəzbir jaryqşaq paida bolyp, jaqsylyq suy sol arqyly əldeqaida ağyp
ketip jatqandai i̇edi. Bar ydys bos, qūrğaq bolatyn. Əlbette būğan bas
ştabtyñ kapitany Talberg Sergei İvanoviçtyñ köziniñ qos
qatparlylyğy kinəli bolatyn.
İe-i̇eh... Qalai jaltarğanymen de qazir birinşi qatparyn oquğa kəmil bolady.
Üstiñgi qabatynda qarapaiym adami quanyş, kədimgi jyludan, jaryqtan,
qauipsizdikten tuğan quanyş. Al odan tereñdeseñ - aiqyn üreige tap
bolasyñ, ony bügin Talbergtiñ mine özi alyp kelip otyr. İeñ tereñi
qaşanda qūpiiä jabyq jatady ğoi. Qalai degenmen de Sergei İvanoviçtiñ
sūlbasynan i̇eşteñe sezilmeidi. Beldeui keñ əri berik. Sidam denesi avtomat
siiäqty qara sağattyñ tyqylymen ainalady. Talberg te qatty toñypty,
biraq barlyğyna jyly ūşyrap külip qūiady. Sol iltipatynyñ özinde de
bir ürei bar siiäqty. Qoñqaq mūrnyn bir tartyp qoiyp Nikolka mūny
birinşi bop baiqady. Talberg suyrtpaqtap, provintsiiäğa būnyñ
qarauymen aqşa alyp bara jatqan poiyzğa qaladan qyryq şaqyrymdai
Borodiankada belgisiz bireudiñ şabuyl jasağanyn baiau, biraq köñildi i̇etip
aityp berdi. İelena üreilenip közin jūmyp, belgilerge jabysty, al
ağaiyndylar “iə, odan əri” dep tağy da janyğa tüsti, Myşlaevskii bolsa
ölerdei qoryldap, auzyndağy üş altyn tisin aqsitady.
- Olar kim boldy i̇eken? Petliura ma?
- Al i̇endi olar Petliura bolsa, - dep jūmsaq jymiyp, sonda da üreiin
jasyra almai söiledi Talberg, - meniñ osynda sizdermen sūqbattasyp
otyruym, əlbette, i̇ekitalai i̇edi. Kim i̇ekenin jalpy bilmeimin. Bəlkim,
azğyndağan serdiukter şyğar. Vagondarğa basa köktep kirip kelip,
myltyqtaryn siltep: “Kimniñ aidauyly?” dep aiğai saldy. “Serdiukter”
dep jauap qattym. Olar topyrlap tūrdy, tūrdy da, bireudiñ “Tüsiñder!”
degen būiryğyn i̇estip, izinşe ğaiyp boldy. Meniñşe, olar ofitserlerdi
izdegen bolsa kerek. Aidauyl ukraindyq i̇emes, ofitser bolar dep oilauy da
yqtimal. - Talberg Nikolkanyñ şevronyna köz qiyğyn tastady, sağatyna
qarap kütpegen jerde bylai dedi: - İelena jürşi, birer sözim bar...
İelena küieuiniñ soñynan asyğys üidiñ Talbergter jarty-syndağy
jatynjaiğa tartty, qabyrğada ədettegidei aq qolğapqa qondyrğan aq
sūñqar tūr, kelinşektiñ jazu üstelinde jaryğy maida jasyl şam, qyzyl
ağaştan jasalğan jəşiktiñ üş sağatta bir bi oinaityn, mañdaişasyna
qola malşylar keskindelgen sağat tyqyldaidy.
Myşlaevskiidi ūiatu Nikolkağa adam aitqysyz küşke tüsti. Ol jolai
teñsetilip, i̇eki mərte i̇esikti qarmap, əreñ qūlamai qaldy, sosyn vannada
ūiyqtap qaldy. Suğa tūnşyğyp qalmasyn dep Nikolka ony küzetip tūrdy.
Ülken Turbin nege i̇ekenin özi de bilmei, qarañğy qonaqjaiğa kirip, terezege
jabysyp, tyñ tyñdady: tağy da alystan ara-tūra gürs i̇etken zeñbirek
dausy talyp jetedi.
Aqsary öñdi İelena birden qartaiyp, ūipa-tūipa. Közi qyzaryp ketken. İıni
tüsip mūñaia Talbergtiñ sözine qūlaq türedi. Ol bolsa ştabtyq tərtippen
asqaqtap ymyrasyz söileidi.
-

İelena, i̇endi basqadai jasauğa tipti de bolmaidy.

Amaly qūryğan İelena sözsiz şaruağa jyğylyp, bylai dedi:
- Laj qanşa, tüsinemin. Aitqanyñ, ərine, dūrys. Bes-alty künnen keiin
jüretin şyğarsyñ, ə? Bəlkim, oğan deiin jağdai da özgerip qalar.
Talbergtiñ qinalğan jeri osy boldy. Tipti jüzinen taimaityn
zañdastyrylğan külkisi de ğaiyp boldy. Jüzi könerip, ər nükte-sinde
şeşilip qoiğan oi tūrdy. İelena... İelena. Ah, opasyz, tūr-lausyz ümit...
Bes... Alty... Kün şyda deidi...
Talberg kesip aitty:
-

Taban auzynda, tura qazir ketu kerek. Poiyz tüngi sağat birde...

... Jarty sağattan keiin sūñqarly bölme jūtady da qaldy. Şamadan
i̇edenge qoiylyp, onyñ matros qaqpasy tik aşylyp, əp-sətte jüdep, jüzi
suyq tartqan. İernine qatpar paida bolğan İelena oğan ün-tünsiz jideler
men iş kiımderdi, aqjapqyştardy destelei salyp, Talberg tizerlei
otyra qalyp, şkəptiñ astyñğy jəşigin kiltimen qoparystyryp jatty. Al
sodan soñ... Sodan soñ astan-kesteni şyqqan basqa jailardağy siiäqty,
şamnyñ abajuryna deiin sypyrylğan bölmege qaraudyñ özi qiyn i̇eken.
Qūdaia, i̇eşqaşan, iə, i̇eşqaşan şamnyñ abajuryn sypyryp jala-ñaştai
körmeñizder. İeşqaşanda qauipten qorqyp i̇egeuqūiryq qūsap belgisiz
bağdarğa qaşa jönelmeñderşi. Abajur degen qasietti zat qoi. Sonyñ
saiasynda otyryp oqisyñ, qalğisyñ, kütesiñ, boran būrqasa būrqasyn, tek
kütkeniñ kelgenşe küte bil.
Talberg bolsa qaşyp barady. Ūzyn şinel kiıp, qara nauşnik salğan,
basynda getmannyñ sūrğylt kokardasy, belinde qylyşy bar ol aiylbasy
əreñ salynğan şamadanyn ūstap, onyñ aina-lasyndağy qağaz qaldyqtaryn
taptap üiden şyqty.
Birinşi Qalanyñ şetki jolynda basynan aiyrylğan şegirtkege ūqsap,
parovozsyz poiyz tūr. Qūramynda elektrdiñ köz qaryq-tyrar jaryğymen
jarqyrağan toğyz vagon bar. Sonymen tüngi sağat birde general Busstyñ
ştaby Germaniiäğa attanady. Talberg solarmen bir bailanys tauypty,
sondyqtan birge ala ketedi... Getman ministrligi degen bas joq, jön joq
tūrpaiy oiynşyq, operetka (Talberg jattandy söilegenmen, keide
nysanağa döp tietin) aitqandai, getmannyñ özi de körgeni joq betsiz,
qoljau-lyq...
- Tüsinseişi, - dep sybyrlaidy ol - nemister getmandy tağdyrdyñ
təlkegine tastap ketkeli otyr, bəlkim, qalağa Petliura kirer. Şyn məninde
Petliuranyñ jan-jaqqa jaiğan myñ tamyry bar. Būl qozğalysta Petliura
jağynda jalpaq şarualar būqarasy bar, al būnyñ ne i̇ekenin bilmeisiñ be...
O, İelena biledi ğoi, jəne tamaşa biledi. 1917 jyldyñ nauryzynda əskeri
uçilişege jeñine jalpaq qyzyl tañğyş bailap, birinşi kelgen, iə,
birinşi bop kelgen Talberg bolatyn. Būl Peterburgtağy habardy i̇estip
qaladağy ofitserler tas bop qatyp, basy auğan jaqqa ketip, qarañğy
dəlizderde tolğanyp jürgen nauryzdyñ alğaşqy künderi i̇edi. Talberg
revoliutsiiälyq əskeri komitettiñ müşesi retinde anau-mynau i̇emes, ataqty
general Petrovty tūqyndağan-dy. Atyşuly jyldyñ aiağyna taman qalada
tañğajaiyp, tañdanarlyq oqiğalar örbip, aiağynda i̇etigi joq, biraq
soldattyñ ūzyn şenelinen keñ şalbarlary körinip jüretin adamdar
şyğyp, olar osy jerden i̇eşqaşan būra basyp maidanğa barmaimyz, onda
biz şūğyldanar i̇eşteñe joq, qala jalpy orystiki i̇emes, ukraindiki,
sondyqtan būdan i̇eşqaşan ketpeimiz dep məlimdeme jasağan kezde
Talberg bizge qajeti būl i̇emes, mynauyñ bir tūrpaiy arsyz operetka
boldy ğoi dep küigelektenip jürdi. Biraz deñgeide onyñ aitqany dūrys ta
bolyp şyqty, şynynda operetka zararsyz da bolmai, ülken qan tögiske
ūlasty. Keñ şalbarlylar Məskeu jaqtağy ormandar men dalalardan
kelgen əljuaz, bytyrañqy polktardy qaladan dürkiretip quyp şyqty.
Talberg keñ şalbarlylardyñ tamyry bolşeviktik bolsa da Məskeude
jatyr dedi.
Alaida sol nauryzdyñ bir küninde qalağa bastarynda bytyra oqtan
qorğanar sary jez telpekteri bar nemister keldi, sūrğylt sapqūryp.
Señsen börik kiıp, juan tobyq at minip solarmen birge kelgen gusarlardy
körgende tüp tamyry olardyñ da qaida jatqan Talberg birden tüsindi.
German zeñbirekteriniñ qala tübindegi birneşe auyr dümpuinen keiin
məskeulikter kökşulan ormandarğa siñip joq boldy da, keñ şalbarlylar
nemisterdiñ izimen qalağa qaita oraldy. Būl bir qyzyq oqiğa boldy.
Talberg bolsa, sasqalaqtai küldi, biraq qoryqqan joq, nemisterdi körgen
keñ şalbarlylar qaita keremet juasyp, i̇eşkimdi öltiruge batyldary
barmady, tipti köbi köşede özine-özi senbeitin meiman siiäqty asqan
saqtyqpen jürdi. Olardyñ taianyş i̇eter tamyry joq jəne i̇eki ai boiy
sandalyp bos jür, dedi Talberg. Birde Nikolka Turbin Talbergtiñ
bölmesine kirip külip jiberdi. Ol jaialyqtai bir qağazğa grammatikalyq
jattyğular jazyp otyr i̇eken, al aldynda jūqa sarğyş qağazğa basylğan
“İgnatii Perpillo - Ukrain grammatikasy” degen kitapşa jatyr.
On segizinşi səuirdegi pashada tsirkte küñgirt elektr şarlary köñildene
guildep qūjynağan qaraqūrym halyq kümbizge deiin tireldi. Talberg
köñildi, əskeri sap tüzgen arenada tūryp, qoldardy i̇eseptei bastady, keñ
şalbarlylardyñ küni bitken i̇eken, al Ukraina “getmandyq” Ukraina
bolady dep topşylady, öitkeni “getmandy külli Ukraina” sailady i̇emes
pe.
- Biz Məskeudiñ qandy operetkasynan irgeni aulaqtattyq,- dedi Talberg
köne közge ystyq tūsqağazdardyñ aiasynda oğaştau getman formasymen
jarqyldap. Jekkörinişti sağat tyqyldap, suy ydysqa qūiyldy. Nikolka
men Alekseidiñ Talbergpen əñgime-düken qūrar sözi joq. Söilesudiñ özi
de qiyn, saiasat jağyna əñgime auyssa Talberg şamdanyp şyğa keledi,
əsirese añqau Nikolka-nyñ “Sereja, sen osy nauryzda qalai dep i̇ediñ”
degenin i̇estigende ol terisine syimai ketedi, joğarğy sirek tisteri
şyqyrlap, jalyn ūşqyn şaşyrap, qatty abyrjidy. Söitip onymen
əñgime degen sənnen şyğyp qalady.
İə, operetka... Baltyq boiy jigitiniñ tompiğan auzynan şyğatyn būl
sözdiñ mənisin İelena biledi. Al i̇endi sol operetkanyñ jamandyğy keñ
şalbarlylarğa da, məskeulikterge de, bəz-bir İvan İvanoviçke de i̇emes,
Sergei İvanoviç Talbergtiñ özine qater töndirgeli tūr. Ər adamnyñ öz
jūldyzy bolady. Orta ğasyrlarda sarai jūldyzşylary jūldyznamany
tegin jasamağan, bolaşaqty boljau üşin qūrastyrğan ony. Solar qandai
kemeñger bolğan deseñşi! Mine, Talberg Sergei İvanoviçtiñ sol
jūldyzy özine səikes sətti bolmai tūr. Oğan barlyğy bir jelimen tik
tarta bergeni jaqsy bolar i̇edi, biraq qaladağy jağdailar jöndem bolmai
tūr ğoi, olardyñ būltarys būralañy köbeiip ketip Sergei İvanoviç
bolaşağyn boljai almai, alda ne bolaryn bilmei qalyp otyr. Jaryğy
appaq salon-vagon qaladan alys, jüz i̇elu, tipti i̇eki jüz şaqyrymdai ketip
qaldy. Vagonda qauyzdağy dəndei teñselip, qyrynğan adam hatşylary men
adiutanttaryna oğaş bir tilde əldeneni aityp jazğyzyp jür, ne aitqanyn
Perpillonyñ özi de əreñ tüsinetin şyğar! Qasiret qoi būl! “Habar”
gazetiniñ nömirinen getmandy sailasqan kapitan Talbergtiñ i̇esimi de
tanymal. Gazette Sergei İvanoviçtiñ qalamynan tuğan maqala da bar,
onda: “Petliura - ölkeniñ küireuine qater töndirip tūrğan avantiurist” dep
aşyq jazylğan.
- İelena, öziñ de tüsinesiñ ğoi, seni belgisiz jaqqa birge qañğyru üşin
özimmen əkete almaimyn. Şyndyğy da osy i̇emes pe?
İelena ləm-mim dep til qatqan joq. Oğan təkapparlyğy jiber-medi.
- Meniñ oiymşa, Rumyniiä arqyly Qyrym men Donğa bögetsiz öte
alatyn siiäqtymyn. Fon Bussov mağan kömektespek bop uəde bergen. Meni
bağalaidy ol. Nemistiñ basyp aluy degen operetkağa ainaldy. Nemister
kete bastady (Sybyr). Meniñ i̇esebim boiynşa, taiauda Petliura da
küireidi. Nağyz küş Donnan keledi. Öziñ de bilesiñ ğoi, qūqyq pen tərtip
armiiäsy jasaqtalyp jatqanda mağan onyñ ortasynda bolmasqa bolmaidy.
Onda bolmau mansapty qūrtu degen söz. Denikinniñ meniñ diviziiämnyñ
bastyğy bolğanyn bilesiñ ğoi. Üş ai ötpei i̇eñ keş degende mamyr aiynda
biz qalağa qaityp kelemiz. Sen i̇eşteñeden qoryqpa. Sağan i̇eşkim de
timeidi, taqa bolmasa qyz küniñdegi tölqūjatyñ bar ğoi, sony körsetersiñ.
Seni qiyndyqta qaldyrma dep Alekseiden ötinemin ğoi.
İelena i̇endi ūiandy:
- Toqtai tūr, - dedi ol, - qazir bauyrlaryma nemisterdiñ opasyzdyq
jasap jatqanyn i̇eskertu kerek.
Talberg qyp-qyzyl bop ketti.
- Ərine, ərine ğoi, men mindetti türde... Degenmen, olarğa sen öziñ ait.
Əitkenmen odan istiñ beti oñğarylmaidy i̇endi.
İelenada oğaş bir sezim jylt i̇etti, biraq oilanyp jatar uaqyt qaida:
Talberg əielin süiip te ülgerip, qos qabatty köziniñ bir qatparynan aialau
nyşanyn añğartty. İelena şydai almai jylap jiberdi, biraq dausyn
şyğarmai, aqyryn ğana syñsydy, öitkeni ol küşti əiel bolatyn jəne
teginnen Anna Vladimirovnanyñ qyzy deisiñ be. Qola şamnan qyzğylt
səule jarq i̇etip, bükil būryşty jaryq qyldy. Sosyn qonaqjaida osynda
kelgen ağaiyndylarmen qoş aitysyldy. Būryşta tūrğan pianinonyñ
appaq tisteri tizilip, Faustyñ partiturasy körinip, notanyñ qara irekteri
qalyñ sap tüzip, türli tüsti jiren saqaldy Valentin:
Qaryndasym üşin sūraimyn senen,
Aiai kör ony, aia, iə!
Köziñdei saqtap aiala! —
dep əndetip tūrğandai körindi.
Sol sət i̇eşqandai nəzik sezimge i̇eljirei qoimaityn Talbergtiñ de i̇esinde
osy soñğy akkord pen məñgi jasaityn Faustyñ jūlmalanğan paraqtary
qaldy. Qairan, dünie-ai... İendi qaityp Talberg qūdireti küşti qūdai
turaly kavatinany tyñdai almaidy, İelenanyñ pianinoğa qosyp
Şervinskiige ən salğyzyp otyrğanyn da körmeidi. Turbindar men
Talberg būl düniede bolmağanda da pianino perneleri qūiqyljyp,
rampağa türli tüsti Valentin şyğyp lojalardan ətir iısi añqyp, səulemen
qūbylğan əielder üide ən saluyn toqtatpaidy, Faust ta Saardam şeberi
siiäqty i̇eşqaşan ölmeidi, məñgi tiri.
Talberg pianinonyñ aldynda barlyğyn aitty. Ağaiyndylar qabağyn
aşqysy kelmei ündemedi. Kişisi namystanğannan, al ülkeni jasyq
momyndyğynan tis jarmady. Talbergtiñ üni dirildei şyqty.
— Sender İelenany saqtañdar, — degende Talbergtiñ köziniñ üstiñgi
qatpary jalynyşty əri mazasyz körindi. Ūnjūrğasy tüsip, qalta sağatyna
alañdai qarap, abyrjyp: — Uaqyt boldy, — dedi.
İelena küieuiniñ moinyn özine tartyp şoqyndyrdy da, asyğys, qalai
bolsa solai süiip aldy. Talberg ağaly-inililerdiñ betine bastyrylğan
qara mūrtynyñ qylyn qadap qoştasty. Sosyn əmiiänyna qarap jan
talasyp qūjattaryn tekserip, jūqa bölegindegi ukrain kögala qağazdary
men nemis markalaryn sanap i̇eriksiz jymidy da, būrylyp tūra jöneldi.
İesik syqyrlap, aldyñğy bölmeniñ joğarydan jaryğy jandy. Sosyn
baspaldaqta şamadan-nyñ dyryly i̇estildi. Qaldaiğa asylyp tūrğan İelena
küləparanyñ üşkir töbesin aqtyq ret kördi.
Tüngi sağat birde bos tauar vagondary qorymynyñ tüneginen birden
sartyldatyp ülken şapşañdyq alğan qūrbaqa tərizdi sūr bronepoiyz
tağydai ūlyp, ot tüşkirip attanyp ketti. Ol jeti minötte segiz şaqyrym
yzğyp, Post-Volynskiige tüsti, tarsyl-dap, gürsildep, şamdary
jarqyldap, sekektep tūrğan nūsqağyş-tardy boilap, basty jeliden
büiirge būrylyp, jylyjailarda bürisip, Postyñ özindegi şepte tūrğan
iunkerler men ofitserlerdiñ jaurağan janynda bolmaşy maqtan men
kömeski ümitti ūiatyp, i̇eşkimnen de tailyqpai tura german şekarasyna
tartty. Sonyñ izimen on minötten soñ ondağan terezeleri jarqyrağan,
aldynda alyp parovozy bar jolauşylar poiyzy ötti Postan. Vagon
alañda-rynda alpamsadai sereigen, auzy-basyn qymtap, jyltyrağan közin
ğana aşyq qaldyrğan küzetşi nemis soldattary men olardyñ qara
myltyğynyñ süñgileri būldyraidy. Arqasyn aiaz qysqan jolşy-lar
qiylysta ūzyn vagondardyñ qalai teñselip, terezeleriniñ būlarğa jaryq
şaşqanyn kördi. Sosyn barlyğy da izim-qaiym boldy, iunkerler
qyzğanyştap, aşu-yzadan, ökinişten jarylyp kete jazdady.
- Oi... oñ-ba-ğandar!.. - dep kijindi jol boiyndağy bireu, būlar yzamen
əlgilerdi ūzatyp salyp tūrğanynda boran bastalyp, jylyjailaryn
yzğyryq aiaz kernedi. Sol tüni Posty qar basyp qaldy.
Al parovozdan keiingi üşinşi vagonda jolaqty qalyñ mata men qaptalğan
kupede german leitenantynyñ qarsysynda sypaiy əri synai jymiyp
Talberg nemisşe söilep otyrdy:
- O, da, dep ara-tūra bir myñq i̇etip qoiyp juan leitenant temeki
şainaudan tanbaidy.
Leitenant ūiyqtağan kezde, barlyq kupelerdiñ i̇esigi jabylyp, jarqyrağan
jyly vagonda ədettegi bir saryndy jol miñgiri bastaldy. Talberg dəlizge
şyğyp “İu.-Z. j.d.” degen möldir jazuy bar boz perdeni aşyp, syrttağy
tünekke ūzaq telmirdi. Onda jaryq apalaqtap, qar qapalaqtap tūr, al
aldağy parovoz bolsa zəreni ūşyryp, yşqyna ysqyryp, tipti Talbergtiñ
de yzasyn keltirdi.

3
Sol tüni üi iesiniñ, iağni injener Vasilii İvanoviç Lisoviçtiñ tömengi
pəterinde tynyştyqty tek auyq-auyq şağyn ashanadağy tyşqan ğana
būzdy. Ol bufettegi i̇eski syrdyñ qabyğyn qyşyrlata kemirip, tyqyrtyqyr i̇etkizip qojaiym, injenerdiñ zaiyby Vanda Mihailovnanyñ
sarañdyğyna iştei lağynet aityp jür. Qarğanğan, süiegi arbiğan iri, biraq
işi tar Vandasy salqyn da dymqyl pəter-diñ şağyn jatynjaiynda şyrt
ūiqyda jatyr. İnjenerdiñ özi ūiyqtamai, kitaptar syqasyp, qabyrğalarğa
aluan türli zattar ilingen öte-möte jaily kabinetinde otyr. Mysyr
hanşaiymy beinelengen, basyna güldi qolşatyr ūstalğan tik tūratyn
şam bükil bölmeniñ ərin kirgizip, nəzik bir qūpiiä səule sebezdeidi, jūmbaq
jan injenerdiñ özi de tereñ bylğary mamyq taqqa süñgip raqattanyp otyr.
Zamannyñ jūmbaqtyğy men i̇ekiūdailyğy osynau oryntaqta kömilip
otyrğan adamnyñ Vasilii İvanoviç Lisoviç i̇ekeninen de körinedi. İağni
ol özin Lisoviç ataidy, biraq jūrttyñ köbi ony betpe-bet kelip qalğanda
ğana Vasilii İvanoviç dep, syrtynan üşinşi jaqta ūdaiy Vasilisa
deidi. Onyñ mynadai bir sebebi de bar, 1918 jyldyñ qañtarynan bastap
qalada şyn məninde alasapyran bolğan kezde üi iesi injener öziniñ “V.
Lisoviç” degen ap-aiqyn qolyn jauapkerşilikten jaltaryp ədeii
özgertip, anketalar men anyqtamalarda, orderler men kuəlikterde “Vas.
Lis” dep qol qūiatyn boldy.
On segizinşi qañtar küni Vasilii İvanoviçtiñ qolynan qant kərtişkesin
alyp kezekte tūrğan Nikolkağa qanttyñ ornyna jon arqasynan tas tiıp,
Kreşatnikte i̇eki kün qan qūsty. (Snariad qūryğyrdyñ qant kezeginde tūrğan
kileñ jürek jūtqan kisilerdiñ üstinen jarylğanyn qaitersiñ). Üige jetip,
öñi kögerip ketkenine qaramastan İelenany qorqytpas üşin qabyrğağa
süienip, bir legen qan qūsqan Nikolka əpkesiniñ:
-

Qūdaia! Tağy ne bop qaldy? - dep şoşynğanyna jauap retinde:

- Būl it jegir Vasilisanyñ qanty ğoi, - dep qūp-qu bolyp bir büiirine
qūlai ketken-di. Sodan Nikolka i̇eki kün jatty, qaitip ol üşin Vasilii
İvanoviç degen bolğan joq. Əueli on üşinşi üidiñ aulasy, sosyn külli
qala injenerdi Vasilisa atap ketti, əiel i̇esiminiñ iesi tek üi komitetiniñ
törağasy degende ğana Lisoviç boldy.
Köşeniñ əbden tynyştalğanyna köz jetkizip, şanalardyñ sirek syqyry
i̇estilmeitin bolğan soñ jatynjaidağy əieliniñ qorylyna qūlaq türip,
Vasilisa aldyñğy bölmege şyğyp ysyrma-lar men būrandalardy, ilgiş
pen şynjyrdy mūqiiät qozğap körip, kabinetine oraldy. Sosyn aiağyn
ūşynan basyp, qarañğylyqqa süñgip ketti de aqjapqyş pen körpeşe alyp
keldi. Sosyn tağy da tyñ tyñdap, tipti sausağyn i̇ernine apardy. Penjegin
şeşip, jeñin türinip, söreden jelim aldy, döñgeletip oralğan tüsqağaz ben
qaişyny jəne əkeldi. Sodan soñ terezege jabysyp, alaqanyn japsyryp,
sausaqtarynyñ arasynan köşege köz tastady. Oñ jaqtağy terezeni
ağylşyn tüireuişiniñ kömegimen körpeşemen bürkep, al sol jaqtağy
terezeni jartylai aqjapqyş jauyp qymtady. Sañylau qalmasyn dep
bərin mūqiiät tekserdi. Sosyn oryndyqty alyp, sonyñ üstine şyğyp,
söredegi kitaptardyñ joğarğy qatarynyñ syrtyn qolymen sipalap,
tüsqağazyn pyşaq-pen joğarydan tömen qarai tildi, sosyn bəkisin tik
būryş jasai büiirlete jürgizip, i̇eki kirpiş boiyndai törtküldengen,
ötken tüni ğana jasap şyqqan kişkentai qūpiiä qoimany abailap qana
aşty. Jūqa myryş qañyltyrdan jasalğan qaqpağyn bir jağyna ysyryp,
jerge tüsti de üreilene terezege qarap, aqjapqyşty qozğady. İeki
būrağanda syldyrlap kiltpen aşylatyn tömengi jəşiktiñ tükpirine
qūdaidyñ jaryğyna gazet qağazymen oralyp, aiqyş-ūiqyş buylğan
peşattauly paket şyqty. Vasilisa ony qoimağa qaita tyğyp, qaqpağyn
tas qyp japty. Üsteldiñ qyzyl şūğasynyñ üstine salyp qaşan taqtasyna
jetkizgenşe tūsqağazdy saralap qidy. Jelim jağyp ony ornyna
japsyrğanda güli güline, būryşy būryşyna tura kelip, jigi bilinbei
ketti. İnjener oryndyqtan tüsip, atqarğan şaruasyna qaita köz
tastağanda qūpiiä qoimanyñ bar-joğy bilinbeitinine əbden köz jetkizdi.
Vasilisa mardymsi alaqanyn ysqylap, zamat tüsqağazdyñ qaldyğyn otqa
jağyp, külin de aralastyryp jiberip, jelimdi jasyrdy.
Tiri jan joq qap-qarañğy köşede dəu qarağannyñ būtağynda aiazdan
qalşyldap jarty sağat boiy miz baqpai, aqjapqyşpen jartylai
jabylğan jasyl terezeniñ joğarğy sañylauynan inje-nerdiñ qareketin
qadağalap otyrğan qasqyr mənzeldes sūr sūlba ünsiz jerge tüsti. Kürtik
qarğa serippedei sekirip tüsken ol qasqyr bülkekke salyp köşe boilai
joğary tartty,būrqasyn men qarañğylyq onyñ izin sipap jūtyp jiberdi.
Tün. Vasilisa malynyp mamyqtaqta otyr. Jasyl köleñkede ol aumağan
tūp-tura Taras Bulba. Salbyrap tūrğan qoiu mūrtyna qarağanda qaidağy
Vasilisa, i̇erkektiñ nağyz özi. Jəşikterden süikimdi bir susyl i̇estiledi,
qyzyl şūğanyñ üstinde bederi köz Uialatqan ūzynşa qağazdar jatyr. Onyñ
betine:“Memlekettik bank belgisi. 50 karbovanets. Kredit biletterimen
qatar jüredi” degen jazular bar.
Betindegi bederi surette: kürekpen qarulanğan, mūrty salbyra-ğan şarua
men oraq ūstağan şarua əieldiñ beinesi. Syrt jağynda döñgelek ramanyñ
işinde əlgi şarua men şarua əieldiñ ülkeitilgen qyzyl şyraily jüzi
surettelgen. Barlyğynyñ üstinde: “Aqşany qoldan jasauşylar abaqtyğa
qamau arqyly jazalanady” degen i̇eskertpe jazu tūr, aiağyna “Memlekettik
banktyñ direktory Lebed-İurçik” dep senimmen qol qoiğan.
Şoiyn sabyn jağylğandai būira bakenbardty mys salt atty Aleksandr II
şabandozdar sanynan Lebed-İurçiktiñ tuyndysyna alaia, al şamhanşaiymğa jymiiä qaraityn siiäqty. Qabyrğadan kökala qağazdarğa
moinyna Stanislav ordenin asqan şeneunik -Vasilisanyñ ūly anasy
maily būiaumen salynğan suretten üreilene tesiledi. Jasyl səulemen
Gonçarov pen Dostaevskii kitaptarynyñ tizilgen tübi jaltyraidy, odan
əri iın siresip, altyndatqan atty ūlany sap tüzep Brokgauz-İefron iın
tiresedi. Jaily Uia degen osyndai-aq bolar.
Bes paiyzdyq bağaly qağazdar tūsqağazdyñ astyndağy qūpiiä qoimağa
taptyrmastai ğyp tyğylğan. Onda jəne on bes “kate-rinka”, toğyz
“petrovka”, on “nikolai birinşi”, üş jauhar jüzik, tanamonşaq, Anna
jəne i̇eki Stanislav ordeni jatyr.
№2 qūpiiä qoimada on i̇eki “katerinka”, on “petrovka”, jiyrma kümis qasyq,
altyn bauly sağat, üş portsigar (“Qymbatty qyzmettesime” degenmen
Vasilisa şylym şekkken jan i̇emes), i̇elu alty ondyq, tūz sauyttar, alty
adamğa arnalğan kümis servis pen süzgi bar (ülken qoima otyn saraiynda,
i̇esikten tura i̇eki qadam, bir adym solda, bir qadam qabyrğa börenesine
bormen belgi salyn-ğan. Bəri einem peçenesiniñ jəşikterine salynyp,
kleenkağa oralyp, tigisi qaramailanyp, i̇eki sajyn tereñ orda jatyr).
Üşinşi qūpiiä qoima şatyrdyñ astynda mūrjanyñ i̇eki şiregindei
teristik-şyğysqa qarai balşyq tömpeniñ asty, onda qant şaqqyştar, jüz
seksen üş altyn ondyq, jiyrma bes myñ teñgelik paiyzdyq qağazdar bar.
Lebed-İurçiktiñ kögalalary kündelik jūmsauğa ğana kerek.
Vasilisa aqşa sanağandağy ədetinşe alaqtap, beder suretterge silekeiin
jaqty. Onyñ jüzinen jaratqanğa razylyq lebi i̇esti de kenet kütpegen
jerde bozaryp ketti.
- Jalğan, jasandy aqşa, - dep yzalana būrq i̇etip basyn şaiqady, - o,
qasiret. Ə?
Vasilisanyñ kögildir közi öleusirep mūñğa toldy. Üşinşi ondyqta - bireu.
Törtinşi ondyqta - i̇ekeu, altynşyda - i̇ekeu, al toğyzynşyda qatarynan
üşeui jalğan aqşa bolyp şyqty, kədimgi Lebed-İurçiktiñ abaqtymen
qorqytatyn jasandylary. Barlyğy jüz otyz qağazdan naqty segiz jalğan
aqşa şyğyp otyr. Surettegi şaruasy tūnjyrağan birdeñe, al ol köñildi
boluy kerek, bauynda da qūpiiälyq joq, ütiri men i̇eki nüktesi teris tüsipti,
qağazy da Lebedtikindei i̇emes, jaqsyraq. Vasilisa ony jaryqqa ūstap
kördi, i̇ekinşi jağynan Lebed şynynda da jalğan bop körindi.
- Bireuin i̇erteñ keşke arbakeşke beremin, - dedi özimen-özi söilesip
Vasilisa, - bəribir jüru kerek, ərine, bazarğa barmai bolmaidy.
Ol arbakeşpen bazarğa arnalğan jalğan aqşalardy bölek taqtalady da,
qalğanyn pəşkelep syldyrlaityn qūlypqa jasyrdy. Kenet dir i̇ete qaldy.
Töbeden jügirip ötken bireulerdiñ qadamy bilindi, öli tynyştyqty külki
men küñgirt dauystar būzdy. Vasilisa surettegi Aleksandr II-ge qarap:
- Qarap keluge mūrsat i̇etiñiz: tynyştyq degen i̇eşqaşanda bolmaidy, dedi.
Joğary jaq tynyştaldy. Vasilisa i̇esinep, jöke mūrtyn sipady,
terezeden körpeşe men aqjapqyşty sypyrdy, qonaqjai-dyñ şamyn
jaqty, onyñ janyndağy grammafon rupory küñgirt jyltyrady. On
minötten keiin pəterdi tügel tünek basty. Vasilisa əieliniñ janyna kelip,
dymqyl jatynjaida ūiyqtady. Tyşqan men kök iısi añqyp, byljyrağan
ūiqyly zerigu bastaldy. Mine ol tüs körip, Lebed-İurçik oğan salt atpen
kelgen i̇eken deidi, qaidağy bir Tuşino ūrylary kiltpen būrap qūpiiä
qoimany aşqan i̇eken. Qarğanyñ soldaty üstel üstine şyğyp ap, būnyñ
mūrtyna tükirip, tapanşasyn tirep tūryp atyp saldy. Qara terge
malynyp, Vasilisa kemseñdei atyp tūrdy. Sondağy alğaş i̇estigenderi
tyşqandardyñ üielmenimen kelip ashanadağy kepken nandy kemirip,
tyqyrlatyp jatqany, sonan soñ töbe taqtai men kilemder arqyly
ğajaiyp bir nəzik küi şertken gitara dausy men külki i̇esti...
Izinşe joğarğyda keremet bir quatty dauys qūştarlyqpen ən şyrqap, əlgi
gitara marşqa basty kep.
- Jalğyz ğana amal - pəterden bas tartu,- dep aqjapqyştan
Vasilisanyñ dausy tūnşyğa şyqty, - mynağan tipti tözuge bolmaidy ğoi.
Ne kündiz, ne tünde tynyştyq joq.
Gvardiiä oqu ornyn ötkergen,
Ən sap əne kele jatyr iunkerler.
Degenmen, osylar nesine jetisip dumandatady... Ras, zaman qazir
sūmdyq qaterli. Būlardy quğanda da ornyna kimderdi jiberersiñ, əiteuir
būlar ofitserler ğoi, qater birdeñe bola qalsa, qorğanyşyñ bar... Piris! dep aiğailady tyqyrlatyp tynşymağan tyşqandarğa Vasilisa.
Gitara... gitara, qairan gitara...
Ashana liustrasynyñ tört oty tügel janyp tūr. Kök tütin jalaudai
jelkildeidi. Sarğyş perdeler əinektelgen aibandy qymtap jauyp
tastağan. Sağattardyñ tyqyly i̇estilmeidi. Aq dastarqanda jylyjai
rauşannyñ destesi, üş şölmek araq pen jiñişke german bötelkesindegi aq
şarap tūr. Qyzğylt staqandar, jaltyrağan qūtydağy almalar, kesilgen
limondar, turalğan nan, şai... dastarqannyñ əzirge bar məziri.
Mamyqtaqta büktelgen əzil-syqaq gazeti “Saitannyñ sapalağy” jatyr.
Bastardy tūman terbetip, sebepsiz quanyştyñ altyn aralyna qarai
mañyp, i̇endi birde üreidiñ mai tasqynyna laqty-rady. Tūman arasynan:
“Jalañaş qūiryqpen kirpige otyra almaisyñ” siiäqty beiədep sözder
syğalaidy.
Degenmen, oinaqy oñbağan... Al zeñbirek degender tynyştaldy. Təiiri
alğyr, ospaq sözder tynbaidy! Araq, araq həm tūman. Ar-ra-ta-tam.
Gitara:
Sabynğa qarbyz pisirme,
Amerikandar küşinde.
Myşlaevskii əldeqaida tütin şymyldyğy arasynan külip jiberdi. Qypqyzyl mas.
Breitmannyñ əzili örge asady,
Qaida əlgi senegaldyñ jasağy?
Qaida, qaida? Şyn məninde, qaida, özi? - dep keñirdekteidi şalaburyl
Myşlaevskii.
Brezenttiñ astynda qoi qozdaidy.
Rodziankañ prezident boludy oilaidy.
-

Qanşa aitqanmen, talantty jeksūryndar, i̇eşbir laj jasai almaisyñ!

Talberg ketkennen keiin i̇esin jinauğa mūrşasyn keltirmegen İelenanyñ aq
şaraptan jan auruy aiyğudyñ ornyna məñgirtip jiberdi. Ol üsteldiñ
qymqy basynda mamyqtaqta otyr. Qarsy bette tükti halat kigen, öñi appaq
qudai, tek araqtan betine qyzyl daqtar şyqqan, ölerdei şarşağan
Myşlaevskii. Köziniñ aldy qyzyl şeñberler - yzğyryq suyqtan, bastan
keşken üreidiñ, araq pen aşu-yzanyñ belgisi. Üsteldiñ ūzyna boiynda bir
jağynda Aleksei men Nikolka da, i̇ekinşi jağynda - būrynğy leibgvardiiälyq ūlan polkynyñ poruçigi, bügingi kinəz Belorukovtyñ ştabtağy
adiutanty Şervinskii Leonid İureviç, onymen qatar otyrğan
podporuçik Stepanov, Fedor Nikolaeviç, artillerist, Aleksandr
gimnaziiäsyndağy laqap aty boiynşa, Karas osy.
Kişkentai bolsa da işti, şyn məninde de ol möñke balyq -Karasqa
ūqsaityn. Karas Şervinskiimen Turbindardyñ podezinde Talberg
attanğannan keiin jiyrma minöt ötken kezde ūşyrasyp qaldy. İekeuiniñ de
bötelkeleri bar i̇eken. Şervinskiide orauly tört şölmek aq şarap ta,
Karasta - i̇eki şişa araq. Şervinskiidiñ qolynda onan özge tört qabat
qağazben orap tastağan ülken gül deste bar, būl rauşandardyñ İelena
Vasilevna-ğa arnalğany öz-özinen belgili. Karas jañalyğyn podezde-aq
aityp ülgerdi: onyñ pogonyna altyn zeñbirek qadalypty, odan əri tözuge
bolmaidy, bərimizge de bilek sybanyp aiqasqa şyğu kerek, öitkeni
universitettegi oqudan bəribir i̇eşteñe şyqpaidy, al Petliura jetip kelse,
bəriniñ qūrdymğa ketkeni dep bil, dedi. Barlyğy qolğa qaru aluy kerek, al
artilleristerge söz joq mortirly divizionğa baru şart. Komandiri polkovnik Malyşev, qysqa moiyn zeñbirektermen jaraqtanğan divizion
tamaşa, özi studentterden tūrady, sondyqtan studenttik atalyp ketken.
Karas Myşlaevskiidiñ qaidağy joq qūryğan jasaqqa kirip ketkenine
ökinetin körinedi. Asyğyp batyrsynam dep aqymaqtyq jasady. İendi onyñ
qaida i̇ekenin tiri pende bilmeidi. Bəlkim, ony qala tübinde mert i̇etken de
şyğar...
Qyzyq qylğanda, Myşlaevskii osynda, joğaryda otyrğan bolyp şyqty.
Altyn ğoi İelena, jatynjaidyñ qaraköleñkeligine qaramai, kümis
japyraqty döñgelek ainanyñ aldynda opalanyp, rauşan gülin qabyldauğa
şyqty. Alaqai! Barlyğy osynda ğoi. Karastiñ myjylğan pogonyndağy
altyn zeñbirek Şervinskiidiñ aqşyl atty əsker pogony men qyryn
qatyryp ötektegen kök bridjisiniñ qasynda tükke tūrğysyz bolyp şyqty.
Talbergtiñ joğalyp ketkenin i̇estigende şapaty ğana Şervinskiidiñ
uytty közinde quanyş ūşqyny doptai sekirdi. Qoltoqpaqtai ūlan öz
dausynan keremet bir dauyl baiqap, mynau qyzğylt qonaqjaidy qūiyn
ūitqyğandai ənmen üiirip, Gimeniiä qūdaiğa madaq jyryn arnap şyrqap
kep berdi dersiñ. Bylaiynşa, Şervinskiidiñ mynau dausynyñ janynda
būl jaryq düniedeginiñ bəri de tükke tūrmaityn tərizdi. Ərine, qazir ştab
degeniñ, mynau alaqūiyn soğys, bolşevikter, Petliura siiäqtylar,
əsirese boryş alañda-typ tūr ğoi, sosyn bəri qalypqa tüskende,
Peterburgtağy baila-nystaryna qaramastan būl əskeri qyzmetti tastaidy
da, sahnağa tartyp tūrady. Biraq onyñ joğarydağy bailanystary degen
auyz aşqyzyp, köz jūmğyzatyndai bolatyn. Əitkenmen ol ^a Bsaiada jəne
Məskeudiñ ülken teatrynda ən saludy añsaidy. Məskeudiñ Teatr alañynda
bolşevikterdi fonarlarğa asqanda ol arman da jüzege asar. Jmerinkada
oğan grafinia Lendrikova ğaşyq bolyp qalğan, öitkeni ol betaşar jyryn
aitqanda Ğa-nyñ ornyna 1a-ny alyp, bes taktini ūstap tūrdy. Bes degende
Şervinskii özi de basyn səl iıp, bəz-bireudiñ būny aityp tūrğan būl
i̇emes, basqa bireu degenin i̇estip qaldy.
-

Solai de, bes. Jaraidy i̇endi, asqa baraiyq.

Mine, alau-jalau tütin...
- Senegaldyqtardyñ rotasy qaida deimin. Ştab qyzmetkeri, kəne
osyğan jauap berşi. Lenoçka, şarap iş, altynym, şarap iş. Barlyğy da
jaqsy bolady. Ol ketip, qaita jaqsy jasady. Donğa ötip mūnda Denikin
armiiäsymen birge oralady.
- Boldy i̇endi! - dep şyr i̇ete qaldy Şervinskii. - Boldy ğoi. Mañyzdy
bir jañalyq habarlauyma məulet beriñder: bügin Kreşatnikte serb
kvartirerlerin kördim, bürsigüni, i̇eñ kem degende i̇eki künnen keiin qalağa
i̇eki serb polky keletin körinedi.
-

Beri qara, būl şyn ba, özi?

Şervinskii küreñitip ketti.
- Im, sūraqtyñ özi oğaş. Men öz körgenimdi aityp otyrsam, būlai sūraq
qoiudyñ özi orynsyz.
-

İeki polk deidi... i̇eki polk degen ne?..

- Olai bolsa, tyñdap alğan jaqsy i̇emes pe. Kinəz mağan bügin özi aitty:
Odessa ailağynda kölikter jügin tüsirip, grekter men senegaldardyñ i̇eki
diviziiäsy keldi dep. İendi bir apta şydas bersek, sosyn nemisteriñe
pysqyrmaimyz da.
-

Opasyzdar!

- Bar ğoi, būl dūrys habar bolsa, onda Petliurany ūstap alyp, darğa asu
kerek. İə, darğa asu kerek!
-

Öz qolymmen atyp tastar i̇edim.

- Tağy da bir jūtaiyqşy. Sizderdiñ densaulyqtaryñyz üşin ofitser
myrzalar.
Bir qağyp salğanda şyn tūman bastaldy. Kədimgi soqyr tūman, myrzalar.
Üş bokal işip salğan Nikolka öz bölmesine oramalyn alğaly jügirip,
aldyñğy bölmedegi (i̇eşkim körmese, öziñmen öziñ bolğanyñ da jaqsy) kiım
ilgişke kep qūşaqtai jyğyldy. Mūnda Şervinskiidiñ altyn saby
jarqyldağan qisyq qylyşy tūr. Ony parsynyñ hanzadasy syilağan-dy.
Jüzi damastiki bolsa ğoi. Hanzada damas jüzdisin syilamağanmen,
mynasynyñ özi qymbat əri ədemi. Belbeuge ilingen qynda tüsi suyq mauzer
qarauytady. Karas “steiereniñ” auzy kögildir tartqan. Nikolka qynnyñ
suyq ağaşyna betin basyp, jyrtqyş mauzerdiñ tūmsyğyn sausağymen
qozğap körip, tolqyğannan jylap jibere jazdady. Sonau Postyñ
arjağynda qazir-aq aiqasqa aralasqysy keldi, qarly dalada. Būlai otyru
Uiat qoi, yñğaisyz da... Mūnda araq-şarap, jyly jaily oryn, al iunkerler
dirdektep toñyp jürgen jaqta saqyldağan aiaz, būrqağan boran, közge
türtse körgisiz tünek. Sonda anau ştabtağy-lar ne oilaidy i̇eken? Jasağy
bolsa, əzir daiyn i̇emes, studentter üiretilmegen, senegaldyqtary əli joq,
şamasy olar hrom i̇etik siiäqty qap-qara şyğar... Biraq olar būl jerde
jaurap, üsip qalady ğoi. Öitkeni olar aptap ystyqqa bauyr basyp ketken
jandar i̇emes pe?
- Men senderdiñ getmandaryñdy süiikti Ukrainamdy qūramyn degeni
üşin darğa birinşi asar i̇edim,- dep aiğailap jiberdi ülken Turbin. Kievten
Berlinge deiingi azat Ukraina jasasyn dep, jarty jyl boiy orys
ofitserlerin qorlady, bizdiñ barlyğymyzdy mazaq i̇etti. Orys armiiäsyn
jasaqtauğa kim qarsy şyqty? Qarsy şyqqan - getman. Əlgi masqara tilmen
orys tūrğyndaryn qudalap, lañkestik jasağan kim? Getman. Mynau basyna
qūiryq japsyryp alğan jeksūryndardy jasaqtağan kim? Tağy da Getman.
İendi mine mysyq qūsatyp jelkesinen syqqan kezde olar orys armiiäsyn
qūra bastady. Dūşpan i̇eki-aq adym jerde tūr, al būlar ştabtar men
jasaqtardy jaña ğana qūryp jatyr. Qaraşy, oi, qandai külki!
-

Ürei seuip otyrsyñ, - dedi salqyn qandy Karas.

Turbin iştei yza boldy.
- Men be? Men be ürei seuip otyrğan? Sender tek meni tüsingileriñ
kelmeidi. Jalpy ürei tuğyzğaly otyrğan joqpyn, keudeme syimai,
zyğyrdanymdy qainatqannyñ bərin qotarğym keledi. Ürei deisiñ be? Oğan
alañdama. İerteñ-aq men əlgi atağan divizionyña baramyn, Malyşeviñ
dəriger ğyp qabyldamasa, qatardağy jauynger bolamyn. Mynau tirlik
zeriktirip, zyqymdy şyğardy. Ürei i̇emes, - dei bergende bir tüiir qiiär
tamağyna keptelip qap, qatty jötelip, dem ala almai qalğanda Nikolka
ony arqasynan ūrğylady.
- Dūrys! - dep Karas üsteldi soğyp qaldy. - Qatardağy jauyngerde neñ
bar, dəriger ğyp ornalastyramyz.
- İerteñ bərimiz baryp kiremiz, - dep miñgirledi mas Myşlaevskii, bərimiz birge baramyz. Bükil Aleksandr imperatorlyq gimnaziiä-sy bolyp.
Ura!
- Ol jeksūrynnyñ özi! - dep narazylyğyn Turbin odan əri üdetti. - Ol
özi əli qarğys atqan tilde atymen söilemeidi! Būrnağy küni ol kəzzaptan
əlgi Kurnitskiiden sūramaimyn ba, baqsam ol ötken jyldardyñ
qaraşasynan beri orysşa söileudi ūmytqan körinedi. Ukrainşa “mysyq”
qalai bolady dep sūrasam, “myşyq”, iağni, “kit” dep tūr. “Al kit qalai
atalady?” dep sūraimyn ğoi. Ol toqtai qalyp, közin atyzdai qyp, ündei
almady. Sodan beri amandaspaidy da.
Nikolka qarqyldap külip jiberip, bylai dedi:
- Olarda “kit” degen söz boluy mümkin i̇emes, öitkeni Ukraina sularynda
kit jürmeidi, al Reseide barlyğy köp. Aq teñizde kitter bar...
-

Jasaq jiiü deidi,- dedi mysqyldai sözin jalğastyryp Turbin.

- Keşe uçaskelerde ne bolğanyn senderdiñ körmegenderiñ ökinişti-aq.
Aqşa jaldaptarynyñ bəri əskerge şaqyru bastala-tynyn üş kün būryn
bilipti. Barlyğynyñ jaryğy bar siiäqty, barlyğynyñ oñ jaq ökpesiniñ
üsti isip ketken, al ondai isigi joqtar jer jūtqandai qūryp ketti. Al būl
asa qaterli nyşan, ağaiyndar. Kofehanalarda jasaq jiiü aldyndağy
ybyr-sybyr, i̇eşkimniñ de barğysy joq - is nasyrğa şapqan. O, kəzzap,
kəzzaptar! Bar ğoi, səuir aiynan bastap ofitserler qosynyn jasaqtağanda,
biz i̇endigi Məskeudi de alatyn i̇edik. Tüsine bilseñder, ol osy qalanyñ
özinen-aq i̇elu myñdyq armiiä jasaqtar i̇edi, al ol degeniñ qandai keremet
küş! Jəne iriktelgen, i̇eñ tañdaulylar ğoi ol: kileñ ofitserler, iunkerler,
studentter, gimnazister - qalada olardyñ özi san myñ, bəri de şybyndai
janyn qiyp, attanuğa əzir bolatyn. Sonda kişi Reseide Petliurañnyñ
qarasy da körinbei, Məskeudegi Trotskiidiñ özin şybyndai qyratyn i̇edik
qoi. Tura solai jasar kezeñ i̇edi. Onda mysyq soiyp jep jatyr deidi. Ol
ittiñ balasy aldymen Reseidi qūtqarsyn.
Turbin qyzara börtip, auzynan sözi şaşyrap, silekei qūsap ağytyldy. İeki
közi jainap ketti.
Sen... sen bar ğoi... sağan dəriger i̇emes, qorğanys ministri bolu kerek i̇edi,
ras aitamyn, - dep söz bastady Karas. Ol qyljaqtai küldi, alaida
Turbinniñ sözi ūnap, ony örtep ötkendei boldy.
- Mynany ūğyn sen, - dedi Karas, - nemister əsker jasaqtauğa mūrsat
bermes i̇edi, öitkeni, olar armiiädan qorqady ğoi.
- Dūrys i̇emes! - dedi, - nəzik ünmen qarsylyq bildirip Turbin. - Tek
iyğyñda oilai alatyn basyñ bolsa, getmanmen qaşanda aqylğa keluge
bolady. Nemisterge tek olarğa biz qauip töndirmeimiz dep tüsindiru kerek
i̇edi. Ərine, būl soğystan biz ūtyldyq! Bizdi i̇endi basqa sūmdyq kütip tūr, ol
soğystan, nemisten de, būl jalğandağynyñ barlyğynan qaterli. Ol Trotskii. Nemisterge bylai deu kerek i̇edi: senderge qant kerek pe, nan kerek
pe! Kerek bolsa, alyñdar da, kütirletip jei beriñder, soldattaryñdy
auqat-tandyryñdar. Kekirik atqanşa jeñder, tek qana bizge kömekte-siñder.
Əsker jasaqtauğa mümkindik beriñder, ol aldymen senderge jaqsy, biz
senderdiñ Ukrainada tərtipti ūstap tūrularyña qolqabys i̇etemiz,
qūdaişyldarymyzdyñ Məskeu dertine ūşyramauyna jərdemdesemiz.
Qalada qazir orys armiiäsy boldy bar goi, biz Məskeuden temir qabyrga
arqyly qorganar i̇edik. Al Petliuraña... pştu... - Turbin yzalangannan
jötelip te qaldy.
- Toqtai qal! - dep Şervinskii ornynan tūrdy. - Tūra tūr. Men
Getmandy qorgap söilegeli tūrmyn. Ras qatelikter ketti, biraq Getmannyñ
jospary dūrys bolatyn. Ol, ol diplomat qoi. Ölke Ukraindiki, mūnda
özinşe sai örlep, özinşe jürgisi keletinder bar - aldarynan jarylqasyn.
-

Olar bes paiyz deñiz, al orystar toqsan bes!..

- Dūrys. Biraq olar, kinəz aitqandai, məñgi qañğymanyñ rölin oinar i̇edi.
Mine, sondyqtan da olardy tynyştandyru kerek bolatyn. Keşikken
Getman dəl solai jasap, orys armiiäsyn qūratyn i̇edi de, şūrq i̇etpei
otyratyn i̇edi. Osynysy dūrys i̇emes pe, - dep Şervinskii masattana qolyn
əldeqaida nūsqady. Əne, Vladimir köşesinde üş tüsti tu jelbirep te tūr.
-

Tu ilu jöninen de keşiktik!

-

İə, onyñ ras. Biraz keşiktik, biraq būl tüzeuge bolatyn qatelik.

- Auzyña mai, men de şyn köñilden sony qalaimyn, - dep Turbin
būryşta tūrğan qūdai-ana suretine şoqyndy.
- Jospar bylai bolatyn, - dep dausy sañqyldap, i̇eksimdei söiledi
Şervinskii, - soğys bitetin bolsa, nemister i̇es jiyp, bizdiñ
bolşevikterge qarsy küresimizge kömek körseter i̇edi. Sonda Məskeu
alynyp, Getman Ukrainany biık mərtebeli ağzam imperator Nikolai
Aleksandroviçtiñ aiağyna saltanatty türde jyğatyn i̇edi ğoi.
Osy habarlamadan keiin, ashanada öli tynyştyq ornady. Nikolka
qapalanyp qūp-qu bop ketti.
-

İmperatordy öltirgen, - dep kübir i̇etti ol.

- Qai Nikolai Aleksandroviçty aitasyñ? - dep sūrady airan-asyr
bolğan Turbin, Myşlaevskii bolsa səl ğana teñselip, körşisiniñ
staqanyna köz qiyğyn tastady. Özin özi ūstap otyryp, aqyry mas
bolğanşa işip, qolşatyr qūsap jaiylyp qalğany aidan anyq.
Basyn alaqanyna tirep otyrğan İelena ūlanğa üreilene qarady:
- Asyqpai tyñdañdar, - dedi onşa mas i̇emes, Şervinskii qolyn köterip,
zor dauyspen. - A-al, ofitser myrzalardan (Nikolka bir qyzaryp, bir
quardy) meniñ habarlağanym turaly əzir i̇eşkimge tis jarmauyn sūraimyn.
Bylai, Getmannyñ nökerleri aldyna barğanda Vilgelmniñ saraiynda ne
bolğanyn bilesizder me?
-

Odan i̇eşqandai tüsinigimiz joq, - dedi tyñdauğa beiil bildirgen Karas.

-

Olai bolsa, mağan belgili ol.

- Tüu! Būğan barlyğy məlim, - dep tañdandy Myşlaevskii, -būnyñ
barmağan jeri joq.
-

Myrzalar! Sözin aituğa mūrsat berseñderşi.

- İmperator Vilgelm nökerlerimen iltipat körsete əñgime-lesip
bolğannan keiin bylai depti: “Sizdermen men i̇endi qoşta-samyn, al odan
əri özderiñizben myna kisi söilesedi...”. Izinşe perde ysyrylyp zalğa
özimizdiñ patşa şyğady. “Ofitser myrzalar, -deidi ol, - Ukrainağa baryp,
öz bölimderiñizdi jasaqtai beriñizder. Kezi kelgende armiiänyñ tizginin öz
qolyma alyp, Reseidiñ jüregi - Məskeuge bastap baramyn”. Osyny aityp
közine jas alypty ol. Şervinskii jarqyldap közimen külli qauymdy
şolyp şyğyp, bir staqan şarapty tartyp salyp, közin jypylyqtatty.
Oğan on birdei köz qadaldy, ünsizdik qaşan ol ornyna otyryp şoşqa
şūjyğyn jei bastağanğa deiin sozyldy.
- Beri qaraşy... būnyñ bəri añyz ğoi, - dedi qinala tyjy-rynyp
Turbin. - Būl hikaiany men baiağyda i̇estigenmin.
- Barlyğy da öltirilgen, - dedi Myşlaevskii, patşa ağyzam da,
patşaiym da, mūrager de öltirilgen.
Şervinskii peşke köziniñ qiyğymen qarap, tereñ dem alyp auany mol
jūtty, sözge kiristi:
- Sender beker senbeisiñder. Mərtebeli imperatordyñ qazasy turaly
habar...
- Tittei de əsirelep aitylmağan, - dep masañ Myşlevskii tötesinen
bir-aq qoidy.
İelena aşu qysyp dir i̇ete qaldy da, tūmannan şyqty.
-

Vitia, sağan Uiat i̇emes pe būlai deu. Ofitsersiñ ğoi sen.

Tūmanğa i̇endi Myşlaevskii süñgip ketti.
- Ol qauesetti bolşevikterdiñ özi oilap tapqan. Patşa adal berilgen
guverneriniñ kömegi arqasynda aman qūtylğan... keşiriñizder öziniki i̇emes,
mūragerdiñ guverneri Mose Jiliardyñ jəne birneşe ofitserdiñ
arqasynda aman qalğan ... olar ony Aziiäğa alyp ketken. Odan Singapurğa
aparyp, teñiz arqyly İeuropağa jetkizgen. Mine i̇endi patşamyz imperator
Vilgelmde qonaqşylap jatyr.
- Al Vilgelmiñniñ özin de tüsirip tastağan joq pa i̇edi? - dep tañdandy
Karas.
- Olar i̇ekeui de Daniiäda qonaqşylap jür, patşanyñ anasy, mərtebeli
ağzam Mariiä Fedorovna da solarmen birge. İeger sender mağan senbeseñder
bar ğoi, būny aitqan kinəzdiñ özi, soğan baryñdar.
Abyrjyğan Nikolkanyñ kökiregi qars aiyryldy. Onyñ sengisi-aq keldi.
- İeger dəl osylai bolsa, - dep kenet köñildenip ornynan tūrğan ol
mañdaiynyñ terin sürtip söz bastady, - men mərtebeli impe-ratordyñ
densaulyğy üşin tos köterudi ūsynamyn! - Onyñ staqany jarq i̇etip, aq
german şaraby altyn jebe siiäqty jūtqyn-şaqtan öte şyqty.
Oryndyqtardyñ aiağyna tiıp şporlar şyñğyrlady. Şaiqatylyp
üstelden ūstap Myşlaevskii ornynan tūrdy. İelena türegeldi. Onyñ
altyn orağy jelkildegen şaşy samaiyna tögildi.
- Meili! Meili! Mert bolsa da meili! - dep dausy jaryqşaq-tanyp
qarlyğyñqy ünmen aiğailap jiberdi ol - Bəri bir, men işemin. Işemin men.
- Dno beketinde taqtan bas tartuy oğan i̇eşqaşan da keşiril-meidi.
Alaida aşy sabaq alğan biz i̇endi Reseidi bəribir tek qana monarhiiä
qūtqaratynyn bilemiz. Sondyqtan imperator ölse de, imperator jasasyn!
- Turbin osylai aiğai salyp staqan köterdi.
- Ur-ra! Ur-ra! Ur-ra-a!! - degen dabyl ashanany üş mərte basyna
köterdi.
Tömende qara terge tüsip Vasilisa atyp tūrdy. Ūiqysyn aşa almai ol
bajyldai barqyrap Vanda Mihailovnany ūiatty.
- Qūdaiym-ai, qū... qū... - dep şyryldady Vanda onyñ jeidesinen
qapsyra ūstap.
- Būl ne degen bassyzdyq! Tüngi sağat üş! - dep jylamsyrai bajyldady
Vasilisa qarañğy töbeni nūsqap. - Men şağymdanam, aqyry aryz jazbasa
bolmaidy.
Vanda da nalydy. Kenet i̇ekeui de tas bop ündemei qaldy. Joğaryda töbe
taqtaidan ap-aiqyn maida tolqyn terbetilip, syñğyrlağan quatty bir
bariton dauys:
... derjavalyq qūdiret,
Patşalyq qūr, bilik i̇et, dep aspandady.
Vasilisanyñ jüregi toqtap qala jazdap, sygandarşa aiağy da terlep ketti.
Tilin şūğadai suyldatyp, ol tağy da miñgirledi:
- Joq deimin-au, olar şetinen i̇esi auysqan jyndy... Olar bizdi bir bəlege
ūşyratyp, sodan qūtyla almai jürmesek jarar i̇edi. Ənūran aituğa tyiym
salynğan i̇edi ğoi. Qūdaiym-au, būlar ne istep jatyr? Köşege i̇estildi ğoi,
köşege!!
Alaida Vanda tastai qatyp qaita ūiyqtap qaldy. Vasilisa joğarydağy
soñğy akkord aiğai-şu men dabyra-dudyñ arasynda əbden sap bolğanda
ğana qisaidy.
- Ruste i̇endi pravoslaviiälyq din men patşalyq bilik qana boluy
mümkin, - dep aiqailady şaiqalaqtap tūryp Myşlaevskii.
-

Dūrys.

- Men bar ğoi... bir apta būryn “Pavel Birinşide” boldym... -dedi tili
būratylyp Myşlaevskii, - sonda osy sözdi bir ərtis aityp, men şydap
otyra almai: “Dūr-rys!” dep aiğailadym, sosyn ne boldy deisizder ğoi,
jūrt ainala duyldatyp qol soqty. Tek bir ğana jeksūryn joğarğy
qabattan “Naqūrys!” dep aiğai saldy.
-

Jö-it-ter, - dep būrq i̇etti masaia bastağan Karas.

Tūman. Tūman. Soqyr tūman. Toñq ta tañq... tañq ta toñq. İendi araq işudiñ
de, şarap işudiñ de jöni joq. Janyñdy şaiyp, qaita keri qaitady.
Kişkentai əjethananyñ tar qyltasynda töbedegi şam sekirip, bilep,
siqyrlanğandai-aq barlyğy būldyrap, şyr ainalyp jüre berdi. Appaq
qudai bop, əbden azap şekken Myşlaevskii işken-jegeniniñ bərin qūsyp
tastady. Özi de mas, türi adam körgisiz, şaşy mañdaiyna jabysyp qalğan
Turbin Myşlaevskiidi süiemeldep jür.
-

A-a...

Aqyry ol ah ūryp qoljuğyştan keri serpildi de, öleusiregen köz janaryn
əreñ qozğap, bosap qalğan qap siiäqty Turbinniñ qaryna sylq i̇ete qaldy.
-

Ni-kolka, - degen bir dauys şyqty bualdyr tütin men qarañğylyqtyñ
arasynan, tek birneşe sekönt ötkende ğana Turbin onyñ töl dauysy i̇ekenin
tüsindi. - Ni-kolka! - dep qaitalady ol. Əjethananyñ appaq qabyrğasy
şaiqatylyp, jasyl tüske ainal-dy. “Qūdai-au, qūdaia, mynau qandai
jiırkenişti, jürek ainyrlyq. İendi i̇eşqaşan araqty şarappen
aralastyrmaspyn-au, aralastyr-maimyn”, - dedi ol özine-özi. - Nikol...
-

A-a, - dep qyryldady i̇edenge otyryp jatyp Myşlaevskii.

Qara sañylau keñeiip, odan Nikolkanyñ basy men şevrony körindi.
-

Nikol... kömektes, alşy mynany. Alğanda qoltyğynyñ astynan ūsta.

- Ts...Ts...Ts... İeh-i̇e! - dep basyn aianyşpen şaiqap, miñgirlegen Nikolka
bar küşin saldy. Şalajansar dene zildei, aiağy i̇edendi syzyp, jan-jaqqa
ketedi, basy sabaqtalğan inedei būlğañ-būlğañ, bylq-sylq i̇etedi. Toñqtañq. Sağat qabyrğadan syrğyp, ornyna qaita qondy. Kesedegi gülder
destesimen sekirip tūrğandai. İelena-nyñ beti qyzara börtip duyldap,
şaşy oñ qabağynyñ üstinde bileidi.
-

Solai. Jatqyz ony.

- Tym qūryğanda halatpen qymta ony. Men osyndamyn, yñğaisyz ğoi.
Qarğys atqan saitandar. Işe bilmeisiñder. Vitka! Vitka! Sağan ne
bolğan? Vit...
- Tasta. Ol kömektespeidi. Nikoluşka tyñdaşy. Meniñ kabinetimde
söredegi əinek qūtyda, syrtynda ‘idiog attopii” dep jazylğan, saitan
alğyrdyñ būryşy jyrtylğan, köresiñ ğoi müsətir iısi şyğady...
-

Qazir...qazir... İeh-he.

-

Doktor, sen de jaqsysyñ ğoi...

-

Al, jaraidy, jaraidy.

-

Ne deisiñ? Tamyry soqpai ma?

-

Joq, qaidağyny aitpa, ol ketedi.
-

Legen! legen!

-

Legen əkeliñder.

-

A-a-a...

-

Əi, sender-ai!

Müsətir spirtiniñ ötkir iısi mūryn jaryp barady. Karas pen İelena
Myşlaevskiidiñ auzyn aşty. Nikolka ony süiemeldep tūrdy da, Turbin
auzyna tüsi bozarğan aq su qūidy.
-

A...qrr...u-uh...Tif...fə...

-

Qar, qar əkel.

-

Təiiri qūdaiym-ai. Sol sonşalyq küres kerek pe i̇eken...

Onyñ mañdaiyna suly şüberek basylğan, odan aqjapqyşqa su tamyp
jatyr. Şüberektiñ astynan qars jabylğan qabaqtan qantalağan közdiñ ağy
jyltyraidy, üşkirlene tüsken mūrnynyñ i̇eki jağy kökşil köleñke. Birinbiri şyntağymen itermelep olar şirek sağat boiy təikesinen tüsken
ofitserdiñ ainalasynda qaşan ol közin aşyp:
-

Ah... jiberiñderşi... - dep qyryldağanşa qūraq ūşyp əbigerge tüsti.

-

Solai de, onda jaraidy, osynda ūiyqtasyn.

Barlyq bölmelerde şam jağylyp, jügirip jürip, tösek əzirledi.
-

Leonid İureviç, siz mūnda, Nikolkanyñ bölmesine jatasyz.

Qyp-qyzyl narttai, əli qunaq, tyñ Şervinskii şporyn
şyldyrlatyp, töbe şaşy köringenşe iıldi. İelenanyñ appaq qoldary
divandağy jastyqtyñ üstinen būldyrady.
-

Əure bolmañyz... men özim.

- Aulaq jüriñizşi. Jastyqty qūlağyna tartqany nesi? Mağan
kömegiñizdiñ qajeti joq.
-

Qolyñyzdan süiüge rūqsat i̇etiñizşi.

-

Ol neniñ aqysy?

-

Qyzmetiñizge degen razylyq qoi.

- Onsyz da bolady əzir... Nikolka, sen öz kereuetiñe jat. Al, onyñ hali
qalai?
-

İeşteñe i̇etpes, ūiyqtağan soñ aiyğady.

Nikolkanyñ būrynğy bölmesine aq töselip i̇eki tösek salyndy. Būl bölme
kitap syqasqan i̇eki ülken şkəpty aiyryp, syrtynan jasalğan qoldan
bölingen şağyn jai bolatyn. Ony professordyñ otbasy kitap bölme
ataityn-dy.
Şamdar söndi, Nikolkanyñ kitap bölmesinde de, ashanada da jaryq öşti.
Qalyñ perde matalarynyñ arasynan İelenanyñ jatynjaiynda ashanağa
bir jolaq küreñ-qyzğylt jaryq tüsti. Aşyq jaryq ony mezi ğyp, şam
qalpağynyñ üstine ol teatrlyq küreñ qyzyl börikti jaba salğan i̇edi.
Būryndary kapor atalatyn būl börikpen İelena keşkilik qolynan da,
jağasynan da, i̇erninen de ətir iısi añqyp teatrğa barğanda osy
qalpaqşanyñ astynan ol “Qarğanyñ mətkesindegi” Liza qūsap körinetin.
“Qarğanyñ mətkesindegi” Liza siiäqty aqsary İelena kapordyñ qasynan
əzirlengen kereuette i̇eki qolyn tizesine salyp otyrdy. Jalañ aiağy
qyrqyla bastağan aiu terisine süñgigen. Şaraptyñ şamaly ğana uyty
baiağyda tarqağan, i̇endi qara būlttai qalyñ qaiğy İelenanyñ basyn kapor
qūsap torlady. Körşi bölmeniñ şkəpti ysyryp jasalğan i̇esiginen
Nikolkanyñ nəzik pysyly, Şervinskiidiñ şiraq qoryly keledi. Kitap
bölmede sileiip jatqan Myşlaevskii men Karastan ün joq. İelena
jalğyz bolatyn, sondyqtan şydai almai özimen özi syrlasty, iştei
sybyrlap, i̇erni jybyrlap qarauytqan i̇eki terezege ün qatty.
-

Ketip qaldy ğoi...

Ol özimen-özi kübirlep, qūrğaq közin syğyraityp oiğa şomdy. Oilary
onyñ özine de tüsiniksiz bolatyn. Bərinen de onyñ mynandai sətte ketkeni
batady. Degenmen ol öte ornyqty adam ğoi, bir i̇esepten ketip qalğany da
jaqsy boldy... Bəlkim, būl qadamy jaqsylyqqa bastar...
-

Biraq mynadai sətte ketkeni... - dep kübirlegen İelena auyr kürsindi.

- Būl özi qandai kisi? - İelena ony süigen de siiäqty i̇edi, tipti jaqsy
körip bauyr basyp ketkendei de. Japadan jalğyz bölmedegi sağynyş
mūñy mynau terezelerdi onyñ közine tabyt tərizdendirip jibergendei. Ol
kisimen ğoi ol qazir ğana i̇emes, ğūmyr boiy da i̇emes, birjarym jyl birge
tūrdy, biraq jürekte i̇erli-zaiyptylar onsyz tūra almaityn sezim bolğan
joq. Ol sezimdi sary altyndai aqsary, sūlu İelena men bas ştabtyñ
mansapqory arasyndağy kapor men jūpar, şpor arqyly bekigen neke de
ūiata almady. Asa saq baltyq boiynyñ azamaty, bas ştabtyñ
qyzmetkerimen nekeniñ jaiy osyndai. Jalpy özi ol qandai adam? Bəlkim,
i̇eñ bastysy bolmağandyqtan mūnyñ jüregi qañyrap bos qalğan şyğar?
- Bilemin, bildim men, - dedi İelena özine-özi,- syi-qūrmet joq i̇eken ğoi.
Bilesiñ be, Sereja, men seni syilamaimyn, - dep ol qyzyl qalpaqşağa mən
bergendei sausağyn köterdi. Əitkenmen, özi aitqan sözinen özi şoşyp
ketip, jalğyzdyğynan jəne qorqyp, onyñ taban auzynda jetip kep qasynda
bolğanyn qalady. Syi-qūrmetsiz-aq, əlgi bastysynsyz-aq mynadai qiyn
sətte qasynda, osynda bolsa jetip jatyr i̇edi. Biraq ketip qaldy.
Bauyrlary onymen süiisti ğoi. Sol qajet bolğany ma? Apyrau, men ne
aityp otyrmyn? Sonda olar ne isteui kerek i̇edi? Tistei qabysyp
aiyrylmai, jibermeuge tiıs pe? İə, ony ūstap qajeti qanşa? Qaita
mynadai qiyn sətte onyñ joğy jaqsy, qajet te i̇emes, tek qana ony
bögemeu kerek, ūstamau kerek. İə, ony ūstap qajeti qanşa. Meili barsyn,
betinen jarylqasyn. Olar süiisuin süiisti ğoi. Biraq jürek tükpirinde ony
jek köredi. Qūdai aqyna jek köredi. Mine, osylai barlyğy ūdaiy öziñe-
öziñ ötirik aityp, öziñdi öziñ aldaisyñ. Al şyndap oilap körseñ birin-biri
jek köretini aidan anyq. Nikolka bolsa, ol bauyrmal, qaiyrymdy, al
ağasy... Alaida, jo-joq, Aleşa da meiirban, köbirek jek köredi. Təñirimau, osy men ne oilap kettim? Sereja, sen jaiynda ne oilap otyrmyn osy?
Al kenetten şekarany kesip tastasa şe? Ol o jaqta qalady da, men
mūnda...
- Meniñ küieuim, - dedi ol kürsinip, sosyn halatynyñ tüimesin ağyta
bastady. - Küieuim.
Kapor onyñ sözin ynta qūia tyñdap, samaiy qalyñ qyzğylt jaryqpen
küreñitip:
-

Al küieuiñ özi qandai adam? - dep sūrağandai boldy.

- Oñbağan, sūmyrai ol. Basqa i̇eşkim de i̇emes, - dedi özine-özi. İelenadan
auyz üi men tağyi bir bölme arqyly bölinetin bölmede jalğyz jatqan
Aleksei İelenanyñ iş pikiri de oğan auysyip, köpten beri özegin örtep
jürgen i̇edi. - Ol - oñbağan, al men şynynda da jasyq, şirikpin. Quyip
jibermei tūrğanda, izin bildirmei ünsiz ketip qalğany da dūryis boldy.
Basyñ auğan jağyña tart. Mynadai qiyn sətte İelenany tastap ketkeni
üşin ğana sūmpaiy i̇emes ol, onysy əri-beri alyp qarağanda tükke
tūrmaityn bolmaşy ğana nərse, al məsele müldem basqada. Meniñ jynym
sonysyna keledi. Ah, albasty, onysy mağan əbden tüsinikti. O, abyroi
degennen jūrdai saitannyñ sapalağy. Aitatynyñ bəri işeksiz
balalaikanyñ dañ-ğyry sekildi, sony da orys əskeri akademiiäsynyñ
ofitseri deidi-au. Reseide boluğa tiıstiñ təuiri osy ma?..
Pəter ünsiz. İelenanyñ jatynjaiynan tüsip tūrğan qyzyl jolaq jaryq ta
söngen. Ol ūiyqtap ketti de, oi-pikiri de öşti, al Turbin öziniñ kişkentai
bölmesinde, şağyn jazu üsteliniñ basynda ūzaq qinalyp, azap şekti. Araq
pen german şaraby oğan naşar qyzmet qyldy. Ūiyqtai almai, isiñki
közimen qolyna tüsken alğaşqy kitaptyñ bir betine qadalyp, bir oqyğan
sözine oisyz orala berdi, ol mynau:
“Abyroi orys adamy üşin - tek qana artyq auyrtpalyq...”
Tek tañ aldynda ğana şeşinip, ūiyqtady ol. Tüsine tor közdi ülken şalbar
kigen alasa boily bir sūmdyq kirip, kelekelep bylai deidi:
- Jalañaş qūiryqpen kirpiniñ üstine otyra almaisyñ!.. Qasietti Rus ağaştan qiiülastyrğan qaiyrşy... həm qaterli i̇el, al orys adamy üşin
abyroi degeniñ tek qana artyq auyrt-palyq.
- Ah, sen be! - dep ūiqysyrap aiğai saldy Turbin. - S-sūr jylan, qazir
men seni... Turbin tüsinde üsteldiñ tartpasynan brauningin izdep, ūiqyly
közimen ony tauyp alyp, əli sūmdyq sūrqyltaidy quyp jür i̇eken.
Sūmyrai qaşyp qūtylyp ketedi.
Sosyn i̇eki sağat tüssiz, būlyñğyr, qatty ūiqy qūşağyna alyp, əinektelgen
aibanğa qarağan terezeden bozamyq səule tüse bastağanda Turbinniñ tüsine
i̇endi Qala kirdi.

4
Köpqabatty aranyñ Uiasyndai qūjynap, şulap Qala ömir sürip jatty.
Taular men Dneprdiñ üstindegi kent aiaz ben tūmanda tipten tamaşa.
Qisapsyz köp mūrjalardan küni boiy şudalanyp şyğyp jatqan tütin
aspan qoinyna kirip, būltqa ūlasady. Köşeler şylym şekkendei
bualdyrlatyp qasat qarlar taptalyp, syqyr-syqyr i̇etedi. Kündiz terezeler
qarauytyp tūrady da, birinen-biri boi asyrğandai bes, alty tipti jeti
qabatty üiler iın tiresip tūr. Kündiz olardyñ terezeleri qarauytyp
tūrady da tünde kögildir küñgirt aspanğa səule şaşyp, samaladai samsap
qūia beredi. Köz jeter jerge deiin tizbektelip, asyl tastardai jaltyrap,
sūr ūzyn diñgekterdiñ basyna qaz-qatar ğyp biık ilingen elektr şarlardyñ
jarqyrap tūrğany. Kündiz birkelki süikimdi guilmen şeteldik ülgidegi
jūmsaq tompiğan sary saban oryndyqtary bar tramvailar zulap jüredi.
İeñisten i̇eñiske deiin aiğailap arbakeşter de saldyrtyp jürgeni,
jolauşylary köbine mamyq jağağa süñgigen bikeşter, kümis tüstes qara
tülki jağalardyñ özi əielderdiñ jüzin jūmbaqtandyryp, sūlu qyp jibere
me, qalai.
Baqtar qol timegen qylausyz appaq qarğa oranyp tym-tyrys, typ-tynyş
tūr. Qalada baq degeniñ qisapsyz köp bolatyn, būndai köp baq əlemniñ
birde-bir qalasynda joq. Olar jaialyqtai jaiylyp, bükil qalany, almia
qūrap, tanap bolyp, jylğalanyp jeke-jeke talşyn, üieñki jəne jöke
ağaşy bop məuelep tügel alyp jatatyn.
Baqtar Dneprge tönip tūrğan taularda köz tartyp, saty-saty bolyp
köterilip, qanatyn keñ jaiyp, keide japyraqtarynda san million kün
səulesin oinatyp, keide iñir qarañğylyğyna süñgip, mülgip tūrady.
Məñgilik Patşa bağynyñ qūdireti osy. Jaqtau qalqalardyñ i̇eski, şirigen
böreneleri şyrqau biıktegi jarğa aparatyn joldy bögei alğan joq. Boran
sipap ketken qūlama jardyñ qary tömendegi terrasalarğa tüsip, olardyñ
ara jigi barğan saiyn ajyrap, ūlğaia otyryp
ūly özenniñ jağasymen būralañdağan tas joldyñ joğarğy jağyndağy
jağalau toğailaryna köşti. Mūz qūrsanğan qara taspa mūnarğa süñgip,
qalanyñ i̇eñ biık jerinen qarağannyñ özinde buryl baspaldaqtardyñ,
Zaparojia Seçesiniñ, Hersonestiñ, odan arğy teñizdiñ qaida i̇ekenine köziñ
jetpeidi.
Qysta taularda, Joğarğy jəne Tömengi qalalardyñ köşeleri men
qiylystaryndağy tynyştyqtyñ būndai būzyluy əlemniñ birde-bir
qalasynda joq. Qatyp jatqan Dneprdiñ jiegindegi maşinalardyñ bükil
guilin tas üiler jūtyp alyp, tarsyl-gürsil səl bəseñdeidi.
Qalanyñ şuaqty da jañbyrly jol boiy irkilgen külli energiiä-sy
jaryqqa jūmsalady. Kündizgi sağat törtten bastap üilerdiñ terezelerinen
jaryq jyltyrap, döñgelek elektr şarlary, gaz fonarlary, üi
mañdaişasyndağy şamdar, otty köpirler, elektr stansalarynyñ tūtas
əinekteri jarqyrap qūia beredi de, osynyñ özi adamzattyñ sūmdyq əbiger
elektrli bolaşağy turaly oiğa jetelep, jerdiñ qara qūrsağyn
solqyldatyp, doñğalaqtary şyr ainalyp, tūtas terezelerden körinip
tūrar sətin köz aldyña keltiredi, Qala tüni boiy tañ atqanşa jaryqpen
qūbylyp oinap, jarqyldap bilep, jymyñdap tūrady da, tañerteñ bəri
sönip, tütinge oranyp, tūmanğa süñgidi.
Alaida Vladimir tauyndağy alyp Vladimirdiñ qolyndağy appaq elektr
kreş barlyğynan keremet jarqyldap qiiännan körinedi. Əsirese jazda, iñir
qarañğysynda, qart özennen, qaltarys qoinaulary men iınderinde, qalyñ
taldyñ arasynan, qaiyqtardan ony körip, sonyñ jaryğy arqyly Qalağa,
onyñ ailaqtaryna aparatyn su jolyn tabady. Qysta kreş qara aspannyñ
qoinauynda jaltyldap, Məskeu jağalauynyñ birtegis qarañğy qiyryna
sabyr saqtap, baisaldy keiipte asqaq qaraidy. Al dəl osy qiyrdan i̇eki
alyp köpir tartylğan. Onyñ biri şynjyrly, anau jağalaudağy slobodağa
aparatyn auyr Nikolai köpiri de, i̇ekinşi biık, jebe siiäqty, ol arqyly tüu
alysta ala börkin basa kiıp, qūşağyn jaiyp Məskeu otyrğan jaqtan
kelgen poiyzdar zymyrap ötip jatady.
Al i̇endi 1918 jyldyñ qysynda Qala özine tən i̇emes birtürli, tabiğatyna
syiyspaityn tirlik keşti, bəlkim būndai jağdai jiyrmasynşy ğasyrda
qaitalanbas ta. Tas qabyrğaly üilerdiñ bəri auzy mūrnynan şyqty.
Öziniñ atamzamanğy tūrğyndary qysylyp, barğan saiyn qymtyryla tüsti,
Qalağa topyrlağan jaña kelimsekterdi amalsyzdyñ küninen kirgizip aldy.
Olar jəne əlgi jebe siiäqty köpirden ötip, kögildir jūmbaq ormany bar
mūnarly öñirlerden kelgender köbi.
Əielderin i̇ertip ap buyryl bas bankirler qaşty, Məskeude senimdi
kömekşilerin qaldyryp talantty kəsipkerler qaşty, biraq kömekşilerine
Məskeu patşalyğynda tuyp kele jatqan jaña əlemmen bailanysty
üzbeuin tapsyryp ketti, üilerin özine adal qūpiiä pirkəzşikterge tapsyryp,
üi qojalary qaşty, önerkəsip-şiler, köpester, advokattar, qoğam
qairatkerleri qaşty. Məskeu men Peterbordyñ satqyn, aşköz, qorqaq
jurnalisteri qaşty. Aşynasynyñ i̇esebinen kün köretin bikeler,
aqsüiekter teginen şyqqan kelinşekter, aiauly arular, i̇ernin qyp-qyzyl
ğyp būiağan piterlik jezökşeler qaşty. Departament direktorlarynyñ
hatşylary, i̇enjar da i̇erinşek bozökpe bozbalalar qaşty.
Kinəzdar men i̇eskilik satatyn saudagerler, aqyndar men ösimqorlar,
jandarmdar men imperator teatrlarynyñ aktrisalary qaşty.
Sañylaudan ötken osynau būqara Qalağa bet alyp, jol tartty.
Getman sailanğannan bastap bükil köktem boiy Qala kelimsek-ter
nöpiriniñ astynda qaldy. Pəterlerde jūrt divandar men oryndyqtarda
ūiyqtady. Bai pəterlerde dastarqan basynda birqauym i̇el bop otyryp
auqat jasady. Qisapsyz köp tamaqtan-dyru oryndary, dükender men
düñgirşekter aşylyp, olar tün ortasyna deiin jūmys istedi.
Kofe satatyn kafelerden əiel satyp aluğa da bolatyn boldy. Jaña möltek
teatrlar aşylyp, solardyñ sahnasynda saiqymazaq oiyndar körsetti,
halyqty külkige qaryq qyldy. Ataqty “Aqqūba negr” teatry jəne tañ
atqanğa deiin tərelkelerdi tarsyldatyp tynym tappaityn keremet “Prah”
kluby Nikolai köşesinde aşylyp, ol aqyndar men rejisserlardan,
ərtister men suretşi-lerden arylmaityn boldy. Sol mezette jaña gazetter
şyğyp, olarğa Reseidiñ tañdauly qalamgerler feletondar jazyp,
bolşevikterdi jerden alyp, jerge saldy. Arbakeşter küni boiy
qaltalylardy meiramhanalardan meiramhanalarğa tasyp, ləilihanalarda
şekti aspaptar tüni boiy tynbai, temeki tütininiñ arasynan būl jalğanda
joq sūlu, tityqtap silesi qatqan jezökşelerdiñ qūp-qu jüzi jarqyraidy.
Qala keneresine syimai keñeiip, şaradağy aşyğan nandai i̇erneuinen asyp
tögildi. Kün batqannan kün şyqqanğa deiin oiyn klubtary şyldyrlap,
olarda peterburgtyq tūlğalar men qalalyq döiler oinady, mañğazsynğan
pañ nemis leitenanttary men maiorlary oinady, olardy orystar
qoryqqanynan syilady. Məskeu klubtarynan kelgen quaiaqtar men
ūstaranyñ jüzinde jürgen pomeşikter oinady, olardyñ orysy da,
ukrainy da bar. “Maksim” kafesinde tolyqşa kelgen mūñly ğajap tūnjyr
köziniñ ağy kögildir tartqan, şaşy maqpaldai süikimdi bir rumynnyñ
skripkasy būlbūldai tamyljytady da tūrady. Syğan şalysy jabylğan
şamdar i̇eki türli jaryq şaşady, tömenge appaq elektr jaryğyn tögedi de,
töñiregine jalqyn səule şaşyratady. Şoq basqan kögildir jibektiñ
jūldyzdarynyñ bederi töbege tüsip, kögildir lojalardan iri jauharlar
jaltyldap, Sibirdiñ qyzğylt sary ülpildek i̇eltirileri būlğaqtaidy.
Küidirilgen kofeniñ, terdiñ, spirt pen frantsuz ətiriniñ iısi qolqany
qabady. On segizinşi jyldyñ jazy Nikolai köşesinde öne boiy
deleñdegen şapan kiıp, jarbiğan dañğoilar tarpyldady da jürdi, jaryq
tüskenşe döñgelenip maşinalar şamy janyp tūrady. Dükenderdiñ
terezelerinen gül ağaştary şeşektenip, qaz-qatar tizip ilgen maily
balyqtardyñ jon i̇eti altyndai jaltyldaidy, olarğa qosylyp “Abrau”
atty tamaşa şampan şarabynyñ şynylary közdiñ jauyn alady.
Bükil jaz boiy jaña kelimsekter nöpirlep keldi de jatty. Şemirşektei
appaq, saqal-mūrtynyñ qyrynğan orny sūrğylt tartqan, lakty kebisteri
jyltyrap, közderi işip-jep tūratyn tenor-ənşiler, pensne kigen
memlekettik dumanyñ aty-jöni aituly müşeleri, billiard oiynşylary
paida boldy... İerin būiaityn būiau men bətesten tigilgen ğajaiyp qima
şalbar satyp əperu üşin bikeşter dükenderge aparady, olarğa lak satyp
alady.
Būlyñğyr Polşa arqyly /aitqandai, işinde ne bolyp, ne qoiyp
jatqanyn jan balasy bilmeitin Polşanyñ qandai i̇ekeni bir qūdaiğa ğana
məlim/ jalğyz ğana jūbanyş adal tevtondardyñ ūly i̇eli - Germaniiäğa viza
sūratyp, hattar aidap jatty, bəlkim odan da əri sūmdyq şaiqastar men
bolşevikterdiñ əskeri polktarynyñ satyr-sūtyr atysy i̇eşqaşan
jetpeitin jerlerge ketuge tura kele me degen oimen aqşa audarady.
Frantsiiä turaly, Parij turaly qiiäldady, oğan jetudiñ qiyn i̇ekenin, tipti
mümkin i̇emesin oilağanda kökirekteri qars aiyrylady. Bögde divanda
ūiqysyz tünder ötkizip, əlgi būlyñğyr sūmdyq oilar basyn torlap alğanda
tipti janyn qūiarğa jer taba almady.
- Al kenetten, ğaiyptan taiyp mynau temir qorşaudyñ talqany şyğyp,
sūrlar ağylsa, sūmdyq sonda bolady. Oh, sūmdyq sonda...
Mūndai oilar köbine qai-qaidağy qiyrdan zeñbirekterdiñ jūmsaq dümpui
i̇estilgende mazalaidy, al ondai gürsilder Qala tübinde aptap ystyq ala
jazdai ūdaiy i̇estilip tūrdy, barlyq jerde tynyştyqty temir qūrsanğan
nemister küzetti. Qalanyñ özinde, əsirese şet jağynda myltyq dausy jiı
şyğyp jatty.
Kimge kim oq atqanyn da i̇eşkim bilmeidi. Myltyq köbine tünde atylady.
Al kündiz tynyştalyp, ara-tūra Kreşatnik pen basty köşeni nemese
Vladimir dañğylyn boilap, german gusarlar polkynyñ ötkeni körinip qap
jürdi. Jəne polk bolğanda qandai! Señseñ börikteri pañ jüzderin aşyp,
bürtikti belbeuler belderin qynap, tasemen iekteri köterilip, jiren
mūrttary töbege jebedei şanşylady. Eskadrondağy attar biriniñ
soñynan biri jürip oiqastap keledi, bəri kileñ iri, şoqtyğyna deiin tört
kez, üsterin-degi alpys şabandozdyñ kökşil sūr frençteri Berlin
qalasyn-dağy i̇eskertkişterde müsindelgen german kösemderiniñ şoiyn
mundirlerin i̇eske tüsiredi.
Olardy körip jūrt quanyp, köñili jai tauyp alystağy bolşe-vikterge
aibat şegip, şekaranyñ tiken symdarynyñ arasynan tisin qairap:
- Al i̇endi, tūmsyğyñdy tyğyp kör! - dep batyrsynady.
Bolşevikterdi jek kördi. Biraq jek körui betpe-bet kelgende öşpendiligin
jasyrmai, ūstasa ketip, öltirip tastau i̇emes, tasada tūryp iştei ysyldap,
qarañğyda tūryp kijinetin qorqaqtyñ jek körui. Öşpendiligin olar tün
balasy döñbekşip, tynyş ūiqta-ğanda, kündiz meiramhanalarda, gazet
oqyp, olarda bolşevik-terdiñ ofitserler men bankirlerdi mauzermen
jelkeden atqany, Məskeude dükenşilerdiñ mañqa bolğan jylqynyñ i̇etin
qalai satqany sipattalğanyn körgende bildiredi. Bolşevikterdi barlyğy
da - köpester men bankirler, önerkəsipşiler men advokattar, akterler men
jezökşe əielder, memlekettik keñestiñ müşeleri men injenerler,
dərigerler men jazuşylar... - şetinen jek köredi.
Ofitserler bolğan i̇edi. Olar da teristikten de, batystan da -būrynğy
maidannyñ bərinen qaşyp, Qalağa bet aldy. Būryn da olar mūnda köp i̇edi,
i̇endi tipti topyrlap ketti. Öz kəsibiniñ öşpes tañbasy betine basylğan
köbinese aqşasyz olardyñ basyn bəigege tigip, şekaradan ötip ketu üşin
jalğan qūjat aluy qiynğa soqty. Degenmen deni aldap ötip, közi iriñdep,
üsti-basy bittep, saqal-mūrty ösip, pogondaryn jūlyp tastap Qalağa keldi
de, nan tauyp, ömir süru üşin mūndağy jağdaiğa beiimdele bastady.
Olardyñ arasynda Aleksei Turbin taqyletti biraz uaqyt demalyp, əskeri
i̇emes ədettegi adami ömirdi jañadan bastauğa bel buğan osy Qalanyñ i̇ejelgi
i̇eski tūrğyndary ūşqan Uialaryna oraldy. Sonymen qatar Peterburg pen
Məskeude i̇endi qaludyñ i̇eş yñğaiy bolmağan jüzdegen, myñdağan jat
adamdar da keldi. Olardyñ keibireuleri atty əsker men artilleriiä
ofitserleri, atty gvardiiä-şylar men gvardiiä gusarlary alasapyran
Qalanyñ lai tolqy-nymen betke oñai qalqyp şyqty. Getmannyñ qarauyl
jasağy tañğajaiyp pogon taqty, getman dastarqanynyñ basyna keide
şaşyn mailap tūryp qaiyrğan, sary tisteri şirip, altyn tisteri
jaltyrağan i̇eki jüzge tarta adam otyrdy. Qarauyl jasağy kimdi
syiğyzbady deseñşi: qūndyz jağaly qymbat işik kigender de, Qalanyñ i̇eñ
jaqsy bölegi Lipkada örnekti i̇emenmen qaptalğan pəterlerde, meimanhana
nömirlerinde tūratyndar da, meiman-hanalarda otyratyndar da syidy
oğan.
Basqalary da jetip artylady, məselen polkovnik Nai-Turs siiäqty
məşpirti bitip tarap ketken polktardyñ armiiä ştabs-kapitandary, əskeri
armiiä gusarlary; Stepanov-Karas sekildi jüzdegen praporşikter men
podporuçikter, būrynğy studentter, Viktor Viktoroviç Myşlaevskii
tərizdi ömir būrandasynan soğys pen revoliutsiiä alyp tastağan poruçikter,
universitet üşin i̇endi bitken būrynğy studentter qanşama. Qyrqylğan
sūr şineli-men, əli jazylyp ülgermegen jarasymen, iyğynan
sypyrylğan pogonnyñ ornymen Qalağa kelip, öz otbasynada nemese tanystarynda divandar men oryndyqtarda şinelderin jamylyp jatyp araq
işip, ərli-berli jügirip, iştei zyğyrdany qainap, birdeñeler jasağan
boldy. Mine, osy soñğylar bolşevikterdi jan-jüregimen jek körip,
betpe-bet kelse ūstasa ketuge əzir jürdi.
İunkerler de boldy. Revoliutsiiä bastalğanda Qalada tört iunkerler
uçilişesi bolatyn, olar injenerlik, artilleriiälyq jəne i̇eki jaiau əsker
uçilişesi. Olardyñ bəri soldat myltyğynyñ gürsilimen şañyrağy
ortasyna tüsip qūlady da, Nikolka Turbin tərizdi ne bala i̇emes, ne i̇eresek
i̇emes, ne əskeri i̇emes, ne qyzmetker i̇emes, jaña ğana oqu bitirgen
gimnazisterdi, i̇endi ğana bilimge bas qoiğan studentterdi jarymjan i̇etip,
köşege laqtyrdy...
- Būnyñ bəri, ərine, jaqsy, barlyğyna getmannyñ bilik qūryp,
patşalyq i̇etkeni tiımdi. Əitkenmen atağy jiyrmasynşy ğasyrdan göri on
jetinşi ğasyrğa köbirek tən osynau adam aitqysyz əmirşiniñ özi kim
i̇ekenin, ne oilağany baryn küni osy uaqytqa deiin bilmeimin, zaiyry
ömirimniñ aqyryna deiin bilmei de ketetin şyğarmyn.
-

İə, kim ol özi, Aleksei Vasileviç?

-

Kavalergard, general, i̇eñ iri bai pomeşik, aty-jöni Pavel Pavloviç...

Tağdyr men tarihtyñ kelemeji de şyğar, aituly jyldyñ səuirinde bolğan
getman sailauy tsirkte ötti. Teginde būl bolaşaq tarihşylarğa əzil-külki
üşin mol material da berer. Azamattarğa, əsirese özara qyrqys
maidanynyñ alğaşqy jarylysyn bastan keşirgen Qalanyñ öz
otyryqşylary əzil-qaljyñ bylai tūrsyn, dūrystap birdeñe oilanuğa da
mūrşa bermedi. Sailau i̇es tandy-rarlyq şapşañdyqpen ötti. Getman taqqa
otyrdy - tamaşa i̇emes pe. Tek bazarlarda nan men i̇et bolsyn, köşelerde
atys toqta-tylsyn qūdai aqyna, qarapaiym halyq tonalmas üşin bolşevikterdiñ qarasy öşsin. Getmannyñ tūsynda būl talaptar azdy-köpti, tipti
i̇edəuir deñgeide oryndaldy da. Qaitkenmen de qaşyp kelgen məskeulikter
men peterburgtyqtar, qalalyqtardyñ köpşiligi kapitan Talberg siiäqty
operetka atap, birtürli olaqtau getman i̇eline qoldan jasalğan patşalyq
dep külgenimen, şyn-tuaittap kelgende şyn köñilden dəriptep... “Qūdai
iıp, osy künimiz məñgi jalğassyn” dep jer-kökke syiğyzbai maqtap jürdi.
Alaida būl zaman məñgi jalğasa ma - ony i̇eş pende, tipti getmannyñ özi de
bilgen joq. İə, dəl solai.
Məsele mynada, Qalanyñ aty Qala ğoi, mūnda politsiiä-varta da,
ministrlik te, tipti əskeri de, ataulary ər aluan gazetter de boldy, biraq
ainalada, ondağan million halqy bar Frantsiiäñnan kölemi jöninen ülken
nağyz Ukrainanyñ özinde ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn jan balasy bilgen
joq. Alys jerlerdi bylai qoiyp, i̇eñ külkilisi Qalanyñ özinen nebary i̇elu
şaqyrym ğana qaşyq-tyqtağy derevnialar jaiynda i̇eşkim i̇eşteñe bilmedi
ğoi. Bilmegendi bylai qoiyp, olardy jan-tənimen jek körgenin aitsaişy.
Derevnia atağyn alyp jürgen qūpiiä oblystardan nemisterdiñ şarualardy
aiausyz jazalap, pulementpen atqylap jatqany turaly i̇emis-i̇emis habarlar
kelip jatqannyñ özinde ukrain mūjyq-taryn qorğap aşu şaqyrğan birdebir dauys şyqpağany öz aldyna, qonaqjailarda jibek abajurdyñ astynda
otyryp, tisterin qasqyrdai aqsityp:
- Özderine de sol kerek! Olarğa būl qaita az! Men bolsam, olardyñ
kökesin közine körseter i̇edim. Sonda revoliutsiiänyñ ne i̇ekenin tüsinedi olar.
Nemister olardyñ i̇esin kirgizedi, özderinikine bağynğysy kelmep i̇edi, körsin
i̇endi özgeniñ teperişin! - dep būrqyldağandar az bolğan joq.
-

Oh, söziñiz qandai qisynsyz i̇edi, i̇estir qūlaqqa i̇ersi.

- O ne degeniñiz, Aleksei Nikolaeviç!..Olar sondai jeksū-ryndar!
Müldem jabaiy haiuandar ğoi. Jaraidy nemister köresi-niñdi körsetedi.
Nemister me?!
Nemister!!
Qaida barsañ: Nemister!
Kileñ nemister!!!
Jaraidy: mūnda nemister, al alystağy şekaranyñ, kökbuyryl
ormandardyñ arjağynda bolşevikter. Tek qana i̇eki küş.
5
Solai dep otyrğanda kütpegen, oilamağan jerde alyp şahmat taqtasynda
üşinşi küş paida boldy. Osylai biligi az naşar oiynşy qaterli
əriptesinen peşkalar sapymen qorğanyp /aitqandai, peşkalar basyna
legen töñkergen nemisterge öte-möte ūqsas/, ofitserlerin oiynşyq
koroldiñ töñiregine toptastyrady.
Alaida qarsylastyñ zūlym ferzisi tūtqiylda oilamağan jerde bir
büiirden jol tauyp, tylğa ötip, peşkalardy kök jelkeden soğa bastaidy,
attardy da mūrttai ūşyrady, söitip əlsin-əli şah jariiälaidy, ferzeden
keiin jürisi ūrymtal jylpos ofitser iske kirisedi, būltara attap qasqöi
attar da kelip qaldy, söitip əljuaz jaman oiynşy apatqa ūşyrap, onyñ
ağaş koroli mat alady.
Būnyñ bəri tez bolğanmen tūtqiyldan kelgen joq, onyñ keibir nyşandary
aldyn ala körinis berdi.
Birde, mamyr aiynda Qala feruza monşağy ğūsap, ūiqydan jarqyldai
ūianyp, kün getman patşalyğyna şuaq şaşqaly şyqqanda, azamattar
qūmyrsqadai qūjynap, öz şaruasyna jaiğastyruğa şyğyp, ūiqyly-ūiau
pirkəzşikter dükenderdiñ sudyrlağan perdelerin aşa bastağanda bir
sūmdyq, üreili dybys Qalany dür silkindirip ötti. Onyñ gürili būryn
qūlaq i̇estimegen airyqşa dürsil, zeñbirektiñ gürsili i̇emes, künniñ kürkiri de
i̇emes, tötenşe bir dümpu, küştiligi tipti sondai terezelerdiñ jeldetkişi özözinen aşylyp ketip, külli əinekter dirildedi. Sosyn dybys qaitalanyp,
külli Joğarğy qalany basyp, tolqyndai jyljyp Tömengi qalağa - İetekke
tüsip, kögildir əsem Dnepr arqyly Məskeu qiyryna ketti. Qalalyqtar
ūiqydan ūianyp, köşelerde dürbeleñ bastaldy. Dürbeleñ qas qağymda
küşeiip ketti, sebebi, Joğarğy Qala - Peçerskiden azap şegip, qanjosa
bolğan adamdar zarlap, sarnap ağylyp üileriniñ əinekteri satyr-sūtyr
synyp, aiaq astyndağy jer qozğaldy.
Mūnda əielderdiñ jalğyz iş köilekpen köşege jügire şyğyp, töbe
qūiqany şymyrlata şyñğyrğanyn köp adamdar kördi. Ūzamai dybystyñ
qaidan kelgeni aiqyndaldy. Dneprdiñ üstindegi qalanyñ syrtynda tūratyn
Qasqa taudağy snariadttar men oq-dəriniñ ülken qoimasy bolatyn. Qasqa
taudağy sol qoima jarylypty.
Osy oqiğadan keiin qala Qasqa Taudan uly gaz qūiylady dep bes kün qauipqaterde ömir sürdi. Alaida dümpu toqtap, gaz aqqan joq, qan josa bolğan
jaralylar qaitip közge tüspedi, qala qalyp-ty jağdaiğa köşip,
Peçerskiden basqa bölikterinde beibit tirlik qaita bastaldy. Peçerskide
birneşe üi qūlap, jūrtty əbigerge saldy. German komandovaniesiniñ qatañ
tergeu jasaqtağanyn, qalanyñ jarylysqa qatysty i̇eşteñe bile almağanyn
aitudyñ da qajeti joq. Türli boljamdar boldy.
-

Jarylysty frantsuz şpiondary jasapty.

-

Joq, jarylysty bolşevik şpiondary jasapty.

Jarylys jaiy ūmyt bolğan soñ osyndai ösek-aiañdar da basyldy. Qala
dürlegen jasyl jelekke auzy-mūrnynan şyğyp, gürildep, dürildep jatty,
german ofitserleri sodaly sudyñ tūtas teñizin işip-tauysqan şyğar. Al
i̇ekinşi belgi şyn məninde alapat sūmdyq boldy.
Tapaidyñ tal tüsinde Nikolai köşesinde, tura dañğoi arbakeş-ter
tūratyn tūsta anau-mynau i̇emes, Ukrainadağy german armiiäsy-nyñ bes
qolbasşysy, derbes te təkappar general, qūdireti sūmdyq, imperator
Vilgelmniñ öziniñ orynbasary feldmarşal Eihgorndy öltirip ketti.
Onyñ öltirgen jūmysşy i̇ekeni öz-özinen belgili ğoi jəne ol sotsialist
bolyp ta şyğady. Nemister general ölgennen keiin jiyrma tört sağat
ötkende ony öltirgen kisini ğana i̇emes, ony oqiğa bolğan jerge deiin
aparğan tipti arbakeştiñ özin de darğa asty. Ras, būl jaza ataqty
generaldy qaita tiriltken joq, onyñ i̇esesine aqyldy adamdardyñ basynda
bolğan oqiğa turaly tamaşa oilar tuyndatty.
Məselen, keşkilik aşyq terezeniñ aldynda alqynyp otyryp, bürtikti
jeidesiniñ omyrau tüimesin ağytyp Vasilisa staqandağy limon salğan
şaiyn ūrttap qoiyp Aleksandr Vasileviçpen əñgimelesip, sybyrlap
bylai dedi:
- Osynau oqiğalardy salystyra kelip men anau-mynau zamanda ömir
sürip jatqan joqpyn-au degen tūjyrym jasamai otyra almaimyn. Mağan
nemisterdiñ astynda birdeñe (Vasilisa qysqa sausaqtaryn auada
qozğaltty) şaiqalyp tūrğandai körinedi. Oilañyzşy öziñiz...
Eihgorndy... qaida mert boldy? Ə? (Vasilisa közin atyzdai ğyp,
qoryqqannyñ belgisin jasady).
Turbin tūnjyrai tyñdady, tūnjyrai betin tyrjityp ketip qaldy.
Tağy bir nyşan kelesi küni i̇erteñgilik tikelei əlgi Vasilisanyñ özinen şañ
berdi. İerte, tym i̇erte kün öz nūryn auladan Vasilisa-nyñ pəterine
bastaityn jerasty jolyna tüsirgende ol jalt qarap, nūrsəuleden bir
belgi baiqady. Nūr surettegi patşaiym İekaterina siiäqty nyşannyñ
moinyn aimalap, jalañ aiağyn sipap, dirildegen toq keudesin aialap tūr
i̇eken. İelestiñ tisi jaltyrap, kirpiginen betine aqşyl köleñke tüsedi.
- Bügin i̇elu, - dedi otyzdar şamasyndağy əlgi i̇eles kernei üni syñğyrlap,
süt qūiğan bidondy nūsqap.
- Seniki ne, İavdoha? - dep jylamsyrai ün qatty Vasilisa. -Qūdaidan
qoryqsañşy. Būrnağy küni qyryq i̇edi, keşe qyryq bes, bügin i̇elu bolğany
qalai? Būlai tipti mümkin i̇emes qoi.
- İendi men ne isteiin? Barlyğy qymbat, - dep hoholşa jauap qatty
kernei ün, - bazarğa barsañ jüzge de alasyñ.
Onyñ tisi qaita jarq i̇ete qaldy. Bir sət Vasilisa i̇eludi, jüzdi tipti bərin de
ūmytyp, qara qūrsağynan tətti de tentek bir yzğar jügirip ötkenin
añğardy. Būl Vasilisanyñ kün nūryna malynğan tamaşa i̇elesti körgen
saiyn tūla boiyn bir tüşirkendirip ötetin tətti suyq (ədette Vasilisa öz
zaiybynan būryn tūratyn). Barly-ğyn da ūmytyp, köz aldyna ol
ormandağy alañqaidy keltirip, qarağai iısin tausağandai boldy. İeh,
şirkin!
-

Baiqa, İavdoha, - dedi Vasilisa i̇ernin jalap, sosyn əieli şyğyp
qalmady ma i̇eken dep üi jaqqa köz qiyğyn tastady, -senderdi myna
revoliutsiiä degeniñ betimen jiberdi. Qara da tūr, nemister əli üiretedi.
“Osyny jauyrynynan qağyp qoisam ba i̇eken, qaqpasam ba i̇eken?” dep
janyn azapqa salyp oilanğan Vasilisa bata almady.
Alebastr tüstes süttiñ i̇endi taspasy qūmyrağa tüsip, köpirşi jöneldi.
- Olar bizge ne üireter deisiñ, onsyz da üirenip bolğan joqpyz ba? dep jauap qatty kenet əlgi aian belgi bidonyn jarqyldatyp, saldyrlatyp,
nūrdyñ işindegi nūrdai iınağaşyn būlğañdatyp jer astynan şūğylaly
aulağa şyğyp bara jatyp. “Aiağyn-ai, aiağyn, qairan dünie!” - dep oişa
kürsindi Vasilisa.
Sol sət zaiybynyñ dausy qūlağyna keldi, jalt būrylamyn dep onymen
qaqtyğysyp qaldy Vasilisa.
- Sen kimmen söilesip tūrsyñ? - dep sūrady közin birden joğaryğa
jügirtip zaiyby.
- İavdohamen de, - dep nemqūraidy jauap qatty Vasilisa, -oilap
qaraşy, süt bügin i̇eluge bir-aq jetipti.
- Q-qalaişa? - dep dauystap jiberdi Vanda Mihailovna. -Būl degeniñ
bassyzdyq qoi! Qandai betsizdik! Mūjyq degenderiñ əbden qūtyryp ketti...
İavdoha! İavdoha! - dep aiğailady terezeden basyn şyğaryp: - İavdoha!
Biraq i̇eles ğaiyp boldy da, qarasyn körsetpei ketti.
Vasilisa əieliniñ qaiqy beline, sary şaşyna, süiekti şyn-tağy men
taramys aiağyna qarady, kenet oğan ömir sürudiñ özi jiırkenişti körinip,
Vandanyñ i̇etegine tükirip jibere jazdady. Özin-özi əreñ ūstap, bir kürsinip
aldy da, qaraköleñke salqyn bölmege ketti, biraq janyn ne jegenin özi de
tüsingen joq. Əlde bailauly jetektiñ basy siiäqty şyğyp tūrğan
Vandanyñ sap-sary būğanasy jürek ainytty ma, bolmasa əlgi tətti i̇elestiñ
sözindegi bir qitūrqylyq i̇esine tüsti me - əiteuir, jany jai tappai qoidy.
- Üirenip bolğamyz deidi? Ə? Būğan qalai qarauğa bolady? -dep özineözi miñgirledi Vasilisa. - Oi, osy bazary bar bolğyr-lardy-ai! Joq, būğan
i̇endi ne aita alarsyñ? Üirenip bolğanbyz deidi? Olar i̇endi nemisterden de
qorqudy qoiğany ma... İeñ jamany osy. Al i̇endi onyñ tisteri artyq
bailyq...
Kenet qarañğyda İavdoha oğan, nege i̇ekeni belgisiz, taudağy mystan siiäqty
tyrjalañaş bolyp i̇elestedi.
- Qandai batyldyq... Üirenip bolğanbyz deidi? Al keudesin, keudesin
qarasañşy...
Osy oidyñ özinen-aq ol i̇esinen aiyrylyp qala jazdady. Vasilisa özin
naşar sezinip, suyq sumen juynyp alğaly tartty.
Sonymen mine, qaşanğysyndai baiqatpai ūrlanyp küz de keldi. Altynmen
aptalğan tamyzdan keiin şañ-tozañdy qyrküiek tudy. Qyrküiekte nyşan
belgi i̇emes, i̇endi nağyz oqiğanyñ özi töbe körsetti. Alğaş ol bir qarağanda
müldem i̇eleusiz siiäqty i̇edi.
Atap aitqanda, qalalyq türmege birde qyrküiektiñ jarqyn bir keşinde
tiısti getman biliginiñ qoiylğan bir qağaz kelip tüsti, onda №666 kamerada
otyrğan qylmyskerdi bosatu turaly nūsqau berilipti. Bar bolğany osy.
Bar bolğany osy deimin-au! Dəl osy qağaz üşin, söz joq dausyz sol üşin
san talai qaiğy men qasiret, baqytsyzdyq oryn aldy, talai qandy joryq,
qantögis boldy, talai mekenniñ talqany şyğyp, örtke orandy, toryğu men
taryğu, ürei degenderdi tipti sūrama. Ai-ai-ai deisiñ de, işten tynasyñ.
İerkindikke şyğarylğan tūtqynnyñ i̇esimi de qarapaiym əri i̇eleusiz bolatyn,
aty-jöni - Semen Vasileviç Petliura. Ol özin, sondai-aq 1918 jyldyñ
aqpany aralyğyndağy kezeñdegi qalalyq gazetter ony frantsuz mənerimen
Simon dep atady. Simonnyñ ötkeni tereñ de, tüpsiz tünekke boilap, izin
bildirmeidi. Aituğa qarağanda ol buhgalter bolğan tərizdi.
-

Joq, i̇esepşi.

-

Joq, student.

Kreşatnik pen Nikolai köşesiniñ būryşynda ülken de, əsem temeki
būiymdarynyñ dükeni bolatyn. Üzynşa jarnamada basynda pəs taqiiäsy
bar, qorqor tartyp otyrğan qalampyr tüstes türik jaqsy beinelengen-di.
Türiktiñ aiağynda basy jelingen jūmsaq sary kebis bar-tyn.
Mine tap sol dükende Simonnyñ sauda söresinde səndene tūryp Solomon
Kogenniñ fabrikasy şyğarğan temeki būiymdaryn satyp tūrğanyn
körgenine ant-su işip sendiruge tyrysqandar da tabyldy. Alaida osy
aradan olarğa kerağar pikir aituşylar da şyqty.
-

Onysy aqiqattan alşaq jatyr. Ol qalalar odağynyñ uəkili bolğan.

- Joq qalalar odağy i̇emes, zemstvo odağynyñ uəkili bolğan, -dep
tüzetedi, - şynaiy jergilikti gusar.
Törtinşi bireu (kelimsekterden) i̇esine dūrystap tüsiru üşin közin jūmyp:
-

Marhabat i̇etiñiz, mūrsat beriñiz... - dep miñgirleidi.

Olardyñ aituyna qarağanda, osydan on jyl, keşiriñiz, on bir
jyl būryn ony keşkilik Məskeudiñ Kişi Bronnaia köşesinde köripti,
qoltyğynyñ astyna qysyp alğan qara kolenkorğa oralğan gitarasy bar
i̇eken. Tipti, onyñ jerlesteri ūiymdastyrğan keşke bara jatqanyn,
sondyqtan gitarasyn qalyñ matağa orap alğanyn da qosty. Demek, onyñ
qyzyl şyraily körkem de köñildi kurstasy jerles qyzdarmen birge asa
qyzyqty keşke tikelei jerūiyq Ukrainadan əkelingen alhory şarabyna
qosa asa ğajaiyp Griş jaily ənderdi alyp bara jatqany belgili i̇edi...
... Oi, barmaşy ol jaq-qa...
Sosyn syrt pişinin sipattauda şatasu bastaldy, aiy-küni men jer
attaryn bytystyrdy...
-

Siz qyrynğan dediñiz be?

-

Joq, tūra tūryñyzşy, saqaly bar siiäqty i̇edi.

-

Keşiriñiz... ol özi məskeulik pe i̇edi?

-

O joq, onda student... bolğan ğoi.

- Tipten de olai i̇emes, İvan İvanoviç biledi. Ol Taraşta halyq
mūğalimi bolğan.
Tüu, saitan... Al, bəlkim ol Bronnaia köşesimen jürmegen şyğar. Məskeu
ülken qala ğoi. Bronnaia köşesi tūmandy, köleñkeli, ysqaiaq yzğarly
bolatyn. Bəz-bir gitara... kün astyndağy türik... qorqor... gitara tağy da dzin-tren... tüsiniksiz, tūmandy da küməndi... ai, ainala birtürli
būlyñğyr əri üreili-au.
Kele jatyr ən salyp...
Kele jatyr, qasyñda qanjosa köleñkeler, i̇elester i̇erip keledi. Tarqatylğan
qyz būrymdary, abaqtylar, atys, aiaz, tün ortasyndağy Vladimir kresiniñ
jarqyly, - bəri-bəri köz aldynda.
Gvardiiä oqu ornyn ötkergen
Ən sap əne kele jatyr iunkerler.
Kerneilet, dabyl qaq,
Tərelke saldyrlat.
Torbandar sartyldap, bolat būrandalar būlbūl bop ysqyryp, süñgilermen
kisini keudesinen jany şyqqanşa sabap aryndağan attarmen qara şylyq
attary keledi.
Aianşy ūiqy arqyrap Aleksei Turbinniñ tösegine kelip kirdi. Turbin de
bozaryp ūiyqtap jatyr, jyly jerde şaşy terden sulanyp qalğan, oğan
şamnyñ qyzğylt səulesi tüsip tūr. Üi işi tügel ūiqy qūşağynda. Kitap
bölmeden Karastyñ qoryly, Nikolkanyñ bölmesinen Şervinskiidiñ
ysqyryğy keledi... Küñgirt, kömeski kədimgi tün... Alekseidiñ tösegi
aldynda i̇edende oqylyp bitpegen Dostaevskiidiñ kitaby jatyr.
“Əzəzilder” būlardy uytty sözdermen kelemejdep tūrğandai... İelena
tynyş ūiyqtap jatyr.
- Al i̇endi men sizge mynany aitaiyn: ol bolmağan. Bolğan joq. Būl jaryq
düniede ol Simonyñ jalpy bolğan joq. Bronnaia köşesindegi qūrsauly
fonardyñ astynda türigiñ de, gitarañ da, zemstvo odağyñdy qoiyp,
saitanyñ da bolmağan. Būnyñ bəri üreili on segizinşi jyldyñ tūmanynda
Ukrainada oidan şyğarylğan añyz.
... Būdan da basqasy boldy, ol - ölerdei öşpendilik. Tört jüz myñ nemis
boldy, al olardyñ töñireginde törtke köbeitkende qyryq i̇ese tört jüz myñ
mūjyq boldy, bəriniñ jüreginde qyz-qyz qainap sarqylmas yza, tausylmas
qyjyl jatty. O, būl jürek-terde qordalanyp qalğan aşu-kekti sūrama.
Betten osqan leitenant bişiginiñ soqqysy, bağynbağan derevnialardy
qualap atqan bytyra oqtyñ nöseri, getman serdiukteri şompolmen
tilgilegen arqalar, getman armiiäsynyñ maiorlary men leitenanttarynyñ
bir japyraq qağazğa jazyp bergen qolhattary zyğyrdandy qainat-pai qūia
ma! Oqiyqşy:
“Orys şoşqasyna odan satyp alynğan şoşqa üşin 25 marka berilsin”.
Osyndai qolhatpen qaladağy german ştabyna kelgenderdi jəne qarqyldap
kekete külip, mazaq qylatynyn qaitersiñ.
Ortağa tüsirilgen attar da, tartyp alynğan astyq ta, getmannyñ tūsynda öz
ielikterine qaityp oralğan betteri sary tabaqtai pomeşikter de “ofitsersymaq” degen söz i̇estilgende aza boiyñdy qaza ğyp, öşpendilikti
örşitip jiberedi.
Mine, osyndailar da bolğan.
Onyñ üstine pan getman jasauğa niet qylğan jer reformasy jönindegi
sybys ta jüikeni jūqartyp bitti.
- Əi, qap! Əttegene-ai! Tek on segizinşi jyldyñ qaraşasynda ğana, qala
tübinde zeñbirekter gürildegende aqyldy adamdar, arasynda Vasilisa da
bar, mūjyqtardyñ əlgi pan getmandy qūtyrğan itten jek köretinin boljap
bilgen.
Al, mūjyqtardyñ özine salsa, i̇eşqandai əlgi oñbağan pan reformasynyñ
qajeti joq, keregi şarualardyñ özi məñguden armandağan mynandai
reforma:
-

Bükil jer şarualarğa berilsin.

-

Ərkimge jüz desiatinadan tisin.

-

İeşqandai pomeşiktiñ qarasy da körinbesin.

- Atalmyş jüz desiatinanyñ məñgilik paidalanu berilgeni i̇eltañbaly
qağazğa basylyp, mörmen rastalyp, atadan - əkege, əkeden - balağa, odan
nemerege, əri qarai mūra bolyp qala bersin.
- Qaladan i̇eşqandai ūry-qary kelip, astyq talap i̇etpeitin bolsyn.
Astyq mūjyqtyki, ony i̇eşkimge bermeimiz, jegenimizdi özimiz jep,
artylğanyn jerge kömip tastaimyz.
-

Qaladan tek kərəsin əkep tūrsyn.
- Al i̇endi mūndai reformany qadirmendi getman jürgize alğan joq.
Jalpy mūndai reformany i̇eşqandai şaitan jasai almaidy.
Köñil jabyrqatar sybystar boldy: getman men nemis şabuylyn tek
bolşevikter ğana toitarady, biraq olardyñ da öz nəubeti bar dep jürdi,
olar:
-

Jöiitter men komissarlar.

- Mine, osylai Ukrain mūjyqtarynyñ basy qatty. İeşqaidan qūtqarar
küş joq!!
Soğystan oralğan, myltyq ata biletin ondağan myñ adamdar boldy...
- Bastyqtardyñ būiryğymen ofitserlerdiñ özi üirenip jatty. Jerge
kömip, i̇eleusiz tasa oryndarğa jasyryp, nemisterdiñ təit dese əit deitin
jedel sottarynyñ şeşimine, şompolmen sabap, bytyramen atqanyna
qaramastan jūrt jüzdegen myñ myltyq-tardy, milliondağan patrondardy
saqtap qaldy, ərbir besinşi derevniadan pulemet tabyldy, ərbir qalada
snariadtar qoimasy, şinelderi men papahalary bar, tseihgauzdar boldy.
Əlgi qalalardağy halyq mūğalimderi, feldşerler, tağdyrdyñ
būiryğymen praporşik bolğan ukrain seminaristeri, omar-taşylardyñ
aiaq-qoly balğadai ūldary, ukrain familiiälas ştabs-kapitandar,
aulalastar, tūtqynda bolyp Galitsiiädan oralğan myñdağan ukraindyqtar...
- bəri-bəri ukrain tilinde söilep, pandary, ofitser-moskaldary,
bolmaityn qiiäldağy ğajaiyp Ukrainany süiedi.
Būlardyñ bəri de ondağan myñ mūjyqtarğa üsteme auyrlyq i̇emes pe?..
Auyrlyq bolğanda da o-go-go!
Būl mine boldy. Al tūtqyn... gitara öz aldyna.
Sybys sūmdyq, qaharly...
Şabuğa bizdi bet aldy...
Dzin... tren... i̇eh-i̇e, he, Nikolka.
Türik, zemgusar, Simon. Jə, ol degeniñ bolğan i̇emes. Ənşeiin ğana tükke
tūrmaityn añyz, sağym. Basylmağan aşu-yza da, mūjyqtardyñ kek aluğa
qūştarlyğy da, kün astyndağy ystyq Ukrainasynyñ adal ūldarynyñ
armany - tügel toqailasqan jai ğana söz. Al Ukrainanyñ adal ūldary
meili bolşeviktik, meili patşalyq, meili tağy qandai bolsyn - bəribir
Məskeudi jek köredi.
Vasilisa səuegei sonau ataqty qaraşa aiynda basyn ūstap tūryp,
latynşa: “Qūdai kimdi qūrtqysy kelse, sony aqylynan aiyrady” dep
beker aitty, onymen de qoimai Petliurany iıs-qoqys qalalyq türmeden
şyğarğan getmanğa qarğys jaudyrdy i̇emes pe.
- Būnyñ bəri bos sandyraq. Ol bolmasa basqa bireu bosatar i̇edi. Basqa
bolmasa üşinşi bireu bar i̇emes pe.
Sonymen nyşan atauly bitip, oqiğalar bastaldy... İekinşi oqiğa qaidağy
bir añyz adamdy türmeden şyğaru siiäqty anau-mynau i̇emes,o, ol adamzat
balasy, bəlkim, əli de jüz jyl boiy aityp jüretin ūly oqiğa boldy.
Qyzyl şalbar kigen Gaal qorazdary şalğaidağy İeuropalyq Batysta
kisendeuli juan nemisterdi ölimşi ğyp şūqyp tastady. Mūnyñ özi sūmdyq
körinis boldy: frigii qalpağy bar qorazdar qyryldai şañqyldap,
brondy tevtondarğa tarpa bas salyp, i̇etin bronimen birge jūlyp tastap
jatty. Nemister de jan aiamai şaiqasty, myltyqtarynyñ ūzyn süñgisin
qauyr-syndy omyraularyna boilatyp, tisimen jūlmalady, biraq tötep
bere almady - nemister! Qairan namister! Aiañdar dep jalyndy.
Kelesi oqiğa osymen tyğyz bailanysty, sebeptiñ saldary bolyp ol
osydan arna tartady. Tañğalyp, qatty abyrjyğan külli əlemge i̇esimi men
şegedei tikireigen saparly mūrty bükil düniege belgili sol bir tüiir ağaş
joq tügel temirden jaratylğan sol adam-nyñ təikesinen tüskenin bildi.
Tiri ölikke ainalyp, imperator-lyqtan aiyryldy. Sosyn qap-qara ürei
qaladağy bükil bastardy jel bop keuledi: nemis leitenanttarynyñ
üstindegi sūrğylt-kök mundirleriniñ tüsi siiäqty öñip, ūnjyrğasy tüskenin
jūrttyñ bəri kördi, öz közimen kördi. Mūnyñ özi köz aldynda birneşe
sağattyñ işinde ğana boldy, az ğana uaqyttyñ bağdarynda
leitenanttardyñ közderi öleusirep, tūrğyn jailarynyñ terezelerinen
jandy jaryq öşip, ülken əinekterden üñireiip tam-tūm qaiyrşylyq
syğalai bastady.
Mine dəl sol kezde i̇eñ aqyldylardyñ miyna tok jügirip, berik sary
şamadandary men tyğyrşyqtai əielderin alyp, bolşe-vikterdiñ aran
symdy lagerleri arqyly qalağa qarai ūmtyldy. Olar tağdyrynyñ
jeñilgendermen bailanysty i̇ekenin tüsinip, jürekterin ürei kernedi.
-

Nemister jeñildi, - dedi sūrjylandar.

-

Biz jeñildik, - dedi bar jylandar.

Qalalyqtar da osyny tüsindi.
Əlbette, özi jeñilip körgen kisi ğana būl sözdiñ məni qandai i̇ekenin biledi.
Ol elektr jaryğy isten şyqqan üidegi keşke ūqsaidy. Ol tūsqağazdaryn
ömir dertine toly kök basqan bölmege ūqsaidy. Ol balalardyñ işi
şermigen it auruyna, iıstenip ketken maiğa, qarañğyda jel dausymen
şyqqan balağatqa ūqsaidy. Bir sözben aitqanda, ol ölimge ūqsaidy.
Ərine, nemister Ukrainany qaldyryp ketedi. Būl degeniñ bireuler qaşyppysyp, i̇endi bireuler qalada jañadan kelgen tañğajaiyp şaqyrylmağan
qonaqtardy kütip alady degen söz. Demek, keibireulerdiñ öluine tura
keledi. Qaşyp ketkender ölmeidi ğoi, sonda öletinder kim bolğany?
- Ölim degen toi toilau i̇emes, - dedi kenet qaidan kelgeni belgisiz
palkovnik Nai-Turs ūiyqtap jatqan Aleksei Turbinniñ aldynda tūryp.
Onyñ poşymy birtürli qyzyq: basynda jalt-jūlt i̇etken dulyğa, üstinde
jarqyldağan sauyt, qolynda kreş joryqtary kezinen bermen qarai i̇eşbir
armiiäda bolmağan sala-qūlaş semser. Jūmaq nūry Naidyñ soñynda
şūğyla şaşatyn siiäqty.
- Siz peiiştesiz be, polkovnik? - dep sūrady Turbin şyn ömirde adam
i̇eşqaşan bastan keşpeitin tətti tebirenisti sezinip.
- İə, peiiştemin, - dep jauap qatty qala ormandaryndağy taza būlaq
suyndai üni syldyr qağyp Nai-Turs.
- Qandai ğalamat, qandai ğalamat, - dep til qatty Turbin, -Men peiiş,
jūmaq degenderiñ adamnyñ ənşeiin bir armany ğoi dep oilauşy i̇edim.
Mynau sauyt-saimanyñyz da özgeşe i̇eken. Sūrap biluge mūrsat i̇etiñizşi, siz
osy jūmaqta da ofitser bolyp qalasyz ba?
- Olar i̇endi kreşköteruşiler brigadasynda doktor myrza, -dep jauap
berdi vahmistr Jilin. Şamasy ol 1916 jyly Vilen bağytynda belgrad
gusarlary eskadronynda oqqa ūşsa kerek.
Vahmistr mūnda əidik bahadür bolyp köterilipti, sauytynyñ özi səule
şaşyp tūr. Auyr jarasyn öz qolymen tañyp bergen doktor Turbinge
Jilinniñ ūsqyny tūrpaiylau köringen i̇edi, qazir tanymastai bolyp
özgergen, vahmistrdiñ közi Nai-Turstyñ közi siiäqty taza, tūñğiyq, iştei
şapaq şaşady.
Aleksei Turbinniñ būl jaryq düniede alañ köñilmen bərine de jaqsy
köretini əielderdiñ közin oiynşylyqtai ğyp jasağan ğoi... Alaida olarğa
vahmistrdiñ qazirgi közine jetu qaida.
- Siz qalai? - dep qyzyğa sūrady qisapsyz quanyşty doktor Turbin, qalaişa şporly i̇etik pen jūmaqqa kirip jürsiz? Tipti sizdiñ attaryñyz,
aqyr soñynda kire men semseriñiz de bar i̇emes pe?
- Sözime seniñiz, doktor myrza, - dedi vilonçeldei dañğyrlap Jilinvahmistr janary jürek jylytardai şuaq şaşa doktor-dyñ közine tura
qarap, - qalai deseñiz de bükil eskadronmen, salt atty sappen keldik.
Jarasymdylyq degendi alğa tartasyz ğoi. Onyñyz da dūrys... Mūnda,
öziñiz de bilesiz qylausyz tazalyq, i̇edenniñ özi şirkeudegidei jarqyrap
jatady.
-

Al, sonda? - dep tañğaldy Turbin.

- Osy arada apostol Petr tap kelmesin be. Qyzmettegi qariiä, mañğaz
bolğanmen, kisige juyq i̇eken. Ərine, men mən-jaidy baian i̇etip, belgrad
gusarlarynyñ i̇ekinşi eskadrony jūmaqqa aman-i̇esen jetti, qaida tūr dep
būiyrasyz, dedim. Baian i̇etuin baian i̇ettim, al özim, - dep vahmistr
jūdyryğyn auzyna aparyp jötelip aldy, -apostol Petr saitannyñ
sapalağyna ketseñder de meiliñ, mūnda oryn joq dep aita ma dep qipaqtap
tūrmyn. Öitkeni, öziñizdiñ de işiñiz sezedi ğoi, at-matymyz bar, onyñ
üstine... (vahmistr qysy-lyp, jelkesin qasydy) jol-jönekei qylmyñ
qaqqan qatyndardy da i̇ertip alğanbyz. Apostolğa bərin aita tūryp,
qatyndardy körsetpeñder dep vzvodqa ym qağamyn. Jağdai aiqyn
bolğanşa būlttyñ tasasynda tūra tūrsyn deimin de. Al apostol Petr
i̇erkin adam bolğanmen dūrys jan. Közi jylt i̇ete qalğanynan-aq onyñ
kölikterde əielder otyrğanyn körgenin baiqadym. Belgili ğoi, olardyñ bas
oramaldary bir şaqyrym jerden menmūndalap tūrady. Bitti! - dep
oiladym. Bükil eskadronnyñ jolyna tosqauyl qoiyldy...
“İehe, sender əielderiñmen jürsiñder me?” - dep ol basyn şaiqady.
“Aitqanyñyz aidai anyq, deimin men, oğan alañ bolmañyz, qazir-aq
jelkelep quyp jiberemiz, apostol myrza”.
“O, joq, deidi ol, sender būl arada qol jūmsau degenderiñizdi
doğaryñyzdar”.
“Al onda ne iste dep būiyrasyz”. Añqyldağan aqköşek qariiä. Doktor
myrza, eskadronğa joryqta jürgende qatynsyz jəne bolmaitynyn öziñiz
de bilesiz ğoi.
Vahmistr qulana közin qysyp qoidy.
- Ol anyq, - dep amalsyz kelisuge məjbür bolğan Aleksei Vasileviç
közin taidyryp əketti. Bireuiniñ jaudyrağan közi qara, bireuiniñ betindegi
meñi qara, bireuiniñ tūñğiyq janary qalğyğan qarañğylyqta jalt i̇ete
qalady. Doktor qysylğanynan tūtyğyp qaldy da, vahmistr sözin əri qarai
jalğady:
- Al, analardy ma, qazir baiandap keleiin, dep ol ketip qaldy da, oralyp,
jaraidy ornalastyraiyq, - dedi. Bizdiñ sondağy qalai quanğanymyzdy
sözben aityp jetkizu mümkin i̇emes. Osy arada bir irkilis boldy. Küte
tūruğa tura keledi, dedi apostol Petr. Əitken-men, minötten artyq
tosqanymyz joq. Qarasam, tanys bireu kele jatyr, - dep vahmistr köp
ündemeitin mañğaz Nai-Tursty nūsqady, ol əlginde ğana tüske kirip,
artynşa iz-tüzsiz ketip qalyp i̇edi. -Kədimgi eskadron komandiri Tuşin
Vorda ədettegidei jeldirtip jür. Onyñ artynan səl keiindeu beitanys
iunker jaiau əsker sapynda adymdap keledi. - Osy jerde vahmistr
doktordan birdeñeni bükkisi kelgendei bir sətke ünsiz qalyp, tömen tūqşyraidy, biraq qimyly qaiğynyñ i̇emes, quanyştyñ nyşany i̇eken, sosyn
qaita söilep ketti: Petr olarğa qolynyñ astymen qarap: “Al i̇endi, qazir
bəri de janyp tūr ğoi!” dedi de, zamatta i̇esik aiqara aşylyp, kəne oñ
jaqtan üş-üşten tūra qalyñdar dep işarat i̇etti.
Dunka, Dunka, süi meni,
Jaña pisken jidegim, dep şulap qūia berdi, tura bir tüstegidei temirşe şyñyldağan
dauystardyñ horyna italian syrnaiy qosyldy.
-

Aiaqtaryñdy osylai al! - dep aiqailady aluan dauysty komandirleri.

İ-i̇eh, Dunia, Dunia-jan,
Meni süi de jür aman, -
dep hor dauysy alystan tyndy.
-

Əlgi əieldermen be? Sonşa qadalğandaryñ ne? - dep ah ūrdy Turbin.

Vahlistr keñkildei külip, quana qolyn sermedi.
- Jaratqan qūdaiym-au, o ne degeniñiz, doktor myrza. Oryn ba, oryn
degeniñizdiñ onda ūşy-qiyry joq. Alğaş şolğannyñ özinde bes korpus
közge şalynady, tağy osyndai bes eskadrondy, besiñ ne - on eskadrondy
ornalastyruğa bolady. Bizdiñ qasymyzda zəulim sarailar tūr, töbesiniñ
biıktigine tipti köz jetpeidi. Men bolsam: “Sūrauğa rūqsat i̇etiñizşi,
mynalar kimge arnalğan?” - dep qaqyldamaimyn ba. Öitkeni ol ğimarattar
özgelerge ūqsamaidy: jūldyzdary qyzyl, būlttary qyzyl, tüsi köz
şağylystyrady... “Al, būl, - deidi apostol Petr, - bolşevikter üşin,
əlgi Perekop-ty alğan”.
- Qandai Perekop? - dep sūrady azyn-aulaq aqylyna salyp, şeşimin
taba almağan Turbin.
- Joğary mərtebelim-au, būlarğa jer üstindeginiñ bəri aldyn ala belgili
bolady i̇eken ğoi. Jiyrmasynşy jyly Perekopty alğanda bolşevikter
qisapsyz qyrylğan joq pa. Demek, solardy qabyldau üşin əzirlengen būl
ğimarattar.
- Bolşevikterdi deidi? - dep Turbinniñ köñili alau-jalau boldy. Siz
birdeñeni şatastyryp tūrsyz, Jilin, būlai boluy mümkin i̇emes. Olardy
jūmaqqa jibermeidi.
- Doktor myrza, özim de solai oilağanmyn. Özim de. Apşym quyrylyp,
jaratuşy qūdaidyñ özinen sūrağanmyn...
-

Qūdaidyñ özinen be? Oi, Jilin!

- Küməndanbañyz, doktor myrza, ras aityp tūrmyn, ötirik soğyp qajeti
ne, onymen jüzbe-jüz əldeneşe ret söilestim.
-

Ol qandai i̇eken sonda?
Jilinniñ közinen nūr şaşyrap, bet əlpeti keremet ərlenip ketti.
- Öltirseñ de aityp tüsindire almaimyn. Jüzi nūrly, biraq qandai
i̇ekenin tüsine almaisyñ. Bylai da bolady, oğan qaraisyñ da tūla boiyñ
mūzdap ketedi. Keide ol seniñ öziñe ūqsaityndai bolyp i̇elesteidi.
Boiyñdy ürei bilep, būl ne özi dep oilaisyñ. Sosyn i̇eşteñe joq, bəri de
basylady. Jüzi aluan türmen qūbylyp tūrady. Al söilep ketkende
quanyştan öziñdi qaida qūiarğa bilmeisiñ... Mine, qazir kögildir tüs
tarqaidy dep otyrasyñ. Ile... ol tüsiñ kögildir bolmai şyğady (vahmistr
oilanyp qaldy), bilmeimin qandai. Jüz şaqyrym jerden seni birden
közben süzip şyğady. Al i̇endi, men baiağy kümənimdi şeşkeli, qūdai-au,
seniñ anau poptaryñ bolşevikter tozaqqa barady dep jür ğoi, deimin
baiağy. Sonda būl özi ne bolğany? Olar sağan senbeidi, al sen olarğa
qandai sarai soqqansyñ.
“İə, senbei me olar?” - dep sūrady ol.
“Nağyz qūdai öziñiz bilesiz ğoi, qūdaiğa jalğan söz aituğa qorqamyn”
deimin men. Baiqasam, ol jymiyp tūr. Men aqymaqtyñ oğan baiandap ne
atamnyñ qūny bar, ol barlyğyn menen myñ i̇ese artyq biledi i̇emes pe, dep
oiladym. Alaida onyñ ne aitqanyn bilgen qyzyq qoi. Al ol bylai dedi:
“Jaraidy, senbese senbesin, oğan ne laj jasaisyñ. Meili mağan odan
kelip, keter i̇eşteñe joq, ystyq ta i̇emes, suyq ta i̇emes. Sağan da solai.
Sondyqtan senderdiñ mağan sengenderiñnen kiris te joq, şyğys ta joq.
Bireuiñ senesiñ, i̇ekinşiñ senbeisiñ, biraq bəriñniñ jasaityndaryñ birdei.
Qazir biriñdi-biriñ alqymnan syğyp jatsyñdar. Al sen sarai dep otyrğan
qazarmalarğa kelsek, Jilin, būl arada mynany tüsinu kerek. Maidan
dalasynda ölgen senderdiñ bəriñ de mağan birdeisiñder. Mūny, Jilin,
tüsinu kerek. Ərine ony kez kelgen bile bermeidi. Jalpy sen, Jilin,
būlarmen basyñdy qatyrma. Tynyş tirlik i̇etip, seiil qūr”.
Aldy-artymdy orap tüsindirdi i̇emes pe, doktor myrza. Sonda da men “Al
poptar şe?” dep qoimadym. Osy arada ol qolyn bir siltedi de: “Sen mağan,
Jilin, i̇eñ jaqsysy poptardy i̇esime salma, dedi. Olarmen ne isteu kerek
i̇ekenine miym jetpei qoidy. İağni, senderdegidei aqymaq poptar jaryq
düniede joq. Sağan qūpiiä retinde aitamyn, Jilin, olar köp i̇emes,
masqara, mazaq”.
- İə, olardy taza ğana bosatyp jibermeisiñ be jūmysynan, qūdai-au, deimin men.
“Aiaimyn, Jilin, məsele sonda bop tūr ğoi” - deidi ol.
Jilinniñ ainalasyndağy şūğyla kökke ainaldy, adam aitqysyz quanyş
ūiqydağynyñ jüregin kernedi. Qolyn jarqyldağan vahmistrge sozyp auyr
kürsingen ol:
- Jilin, Jilin. Birdeñe ğyp mağan sizderdiñ brigadalaryñyzğa dəriger
bop ornalasuğa bola ma? - dedi ūiqysyrap.
Jilin qūptai qolyn būlğap, iltipatpen nyğarlai basyn izedi. Sosyn əri
qarai jyljyp, Aleksei Vasileviçti qaldyryp ketip qaldy.
Turbin de ūiandy, aldynda Jilinniñ ornynda jaña şyqqan künnen
bozamyq tartqan terezeniñ şapaqty şarşysy tūrdy. Doktor qolymen
betin sürtip, onyñ köz jasymen sulanğanyn sezdi. Ol tañerteñgi alakeuimde
ūzaq kürsindi, sosyn ūzamai qaita ūiyqtap ketti. İendigi ūiqysy tüs körusiz
birkelki tynyş boldy.
İə, ölim degeniñ köp bögelgen joq. Ol küzden bastap qys boiy Ukrain
joldarynda ūitqyğan qarmen birge qabyndady da ketti. Orman
qyltalarynda ol pulemet bop zirkildedi. Onyñ özi közge köringen joq,
biraq oğan osynyñ aldyndağy mūjyqtardyñ alapat aşu-yzasy sebep
bolğany birden bilindi. Ol būrqağan boranmen, yzğyryq suyqpen
qoiyndasyp, jyrtyq şabatamen, böriksiz basqa qūlağan şöppen birge
ūitqyp, ūlydy da tūrdy. Qolynda əlemet dəu şoqpar, asyly mūnsyz
Reseide i̇eşqandai bastama bolmaidy ğoi. Qoltoqpaqtai qyzyl qorazdar
ūşyp-qonyp jürdi.Sosyn qyzara batqan künniñ jalqynynan i̇erkek
jynysyna ilingen işimdik satatyn jebirei körindi. Sūlu poliak astanasy
Varşavada bir i̇eles qylañ berdi. Genrih Senkeviç aqşa būltqa oranyp
mysqyldai yrjiyp külip tūrdy. Sosyn jaidan-jai nağyz şalduarlyq
bastalyp, isinip-kebinip, būrqyratyp köbik atty. Poptar qoñyrau
dañğyrlatyp, şirkeulerdi basyna köterdi, al olardyñ tap qasyndağy
terezeleri myltyq oğynan synyp tüsken mektep üilerinde revoliutsiiälyq
ənder şyrqaldy. İeles joldardy da basyp ötti - Degtiarenko degen bir
samogon iısi būrqyrağan, auzy-basy tolğan boqtyq qaiyrşy şaldyñ
auzynan jūrt adam men azamat qūqyqtarynyñ deklaratsiiäsyn i̇eske
tüsiretindei jaman yrym şaqyratyn i̇esirik sözder i̇estidi. Sosyn əlgi
səuegei Degtiarenko jata ğap zarlanady, al ony omyrauyna qyzyl bant
qadağan bir kisiler şompolmen kep ölimşi ğyp sabaidy. Dəl osyny
körgende i̇eñ əkki midyñ özi i̇esten auysyp dal bolar i̇edi, öitkeni qyzyl bant
bolsa, i̇eşqaşan şompolğa i̇erik berilmeidi, al şompol jūmsalsa, ol jerde
qyzyl bant jürui mümkin i̇emes.
Joq deimin-au, mūndai i̇elde, mūndai kezde tūnşyğyp ketesiñ. Meili,
qūrysynşy bəri. Ainala añyz. Petliurañ da añyz. Jalpy ol bolğan i̇emes.
Būl tamaşa bir añyz, baiağy bolmağan Napoleon turaly añyzdan ədemiligi
səl ğana tömen añyz. Basqa da amaldar boldy. Əlgi būrqanğan mūjyq aşuyzasynyñ betin bəz-bir arnağa aldausyratyp būru kerek i̇edi, būl jaryq
jalğanda ondai əzəzildiñ aluan joly bar, qanşa jan ūşyryp
jügirgenimen kisini ūdaiy sol tanys qiylysynan şyğarmaityn təsil ol.
Būl öte oñai. Apalañ-topalañ şaqta oğan baratyn adamdar tabylady.
Mineki əldeqaidan bir polkovnik Toropets degen şyğa keldi. Baqsa, ol
artyq-kemi joq avstriiä armiiäsynyñ adamy körinedi...
-

Qoişy əri, o ne degeniñ?

-

Soğan sendiremin sizdi.

Sosyn Vinniçenko degen jazuşy şyqty. Ol öziniñ atağyn i̇eki düniesimen
şyğarğan körinedi:
Biri - on segizinşi jyldyñ basynda-aq siqyrly tolqynymen ony toryqqan
Ukrain teñiziniñ aidynyna alyp şyqqan romandary da, i̇ekinşisi - SanktPeterburg qalasynyñ satiralyq jurnalda-rynyñ sol sətte-aq ony opasyz
satqyn atauy.
-

Özine de sol kerek...

- Qoişy, onysyn men bilmeimin. Al sosyn əlgi qalalyq türmeniñ tağy
da tylsym tūtqyny bar i̇emes pe.
Qyrküiektiñ özinde Belaia Tserkov siiäqty bolmaşy jerden der kezinde
şyğa keletin daryny bar üş birdei adamdy jasaqtauğa bolatynyn Qalada
i̇eşkim tipti i̇elestete de almağan-dy. Qazan aiynda būğan köz kəmil jetip,
jüzdegen şamdarmen jarqyrağan poiyzdar. Birinşi qalanyñ jolauşylar
vokzalynan əzir joly keñ jañadan paida bolğan Polşa men Germaniiäğa
kete bastady. Jedelhattar jüitkidi. Jaltyldağan jauharlar, oinaqşyğan
közder, bölip qaiyrylğan şaştar, deste-deste aqşalar ketti. Tüstikke, iə
oñtüstikke, teñiz jağasyndağy qala - Odessağa ūmtyl-dy. Qaraşa aiynda,
əttegene, jūrttyñ bəri ony nedəuir anyq bildi.
-

Petliura!

-

Petliura!

- Petliura! - degen söz sekirip qabyrğalardan köñilsiz telegraf
aqparlarynan yrşyp tüsip jatty. Tañerteñ ol gazet betterinen kofege
tamyp, tropikalyq təñirlik susyn taban astynda juyndyğa ainalyp,
auyzdy sasytty. Tildiñ ūşynda bilep, telefonisterdiñ sausağy astynda,
Morze apparattarynda tyqyldady. Osynau jūmsaq sözge bailanysty
qalada ğajaiyptar tuyndady, al nemister ony öz mənerine salyp:
-

Peturra, - deitin boldy.

Qalanyñ şet jağynda sandatylatyn jaman ədetke üirengen keibir nemis
soldattary keide jaiylyp ketetindi şyğardy. Tünde jaiylyp
ketkenderdiñ kündiz öli denesi tabylyp jürdi. Sondyqtan tünde nemis
qarauyldary döñgelek legen kiıp jürdi basyna. Olar jəne tərtipsizdikke
jol bermes üşin qoldaryna fonar ūstap jüretin boldy. Alaida
i̇eşqandai qolşam basta qainap jatqan botqadan aiyqtyra alğan joq.
Vilgelm. Vilgelm deidi. Keşe üş nemisti öltirip ketipti. Qūdaia, siz
bilesiz be, nemister ketip jatyr deidi?! Məskeude jūmysşylar Trotskiidi
tūtqyndapty!!! Bəz-bir ittiñ balalary Bordianka tübinde poiyzdy
toqtatyp, tük qaldyrmai tonap alypty. Petliura Parijge i̇elşilik
jiberipti. Tağy da Vilgelm. Satpaq qara sinegaldaryñ bolsa, Odessada.
Belgisiz jūmbaq i̇esim - Konsul Enno degen şyqty. Odessa ma, Odessa.
General Denikin. Tağy da Vilgelm. Nemister ketedi, frantsuzdar keledi.
-

Bolşevikter keledi, əketai!

-

Tiliñe şoq tüssin, ateke!

Nemisterde körsetkiş tili bar bir apparat bar körinedi - ony jerge qūia
qoisa boldy, tilşigi qarudyñ qaida jasyrynğanyn körsetedi deidi. Mine,
būl qūral! Petliura bolşevikterge i̇elşilik jiberipti. Būl əlgiden de
asqan keremet deseñizşi! Petliura. Petliura. Petliura. Petliura. Peturra.
İeşkim de, i̇eşbir tiri pende əlgi Peturrañnyñ Ukrainada ne ornatqysy
kelip jürgenin bilgen joq, biraq onyñ özindik beti joq, jūmbaq tylsym
jan i̇ekenin jūrt bastan-aiaq tegis bildi. (Tipti gazetterdiñ auyq-auyq öz
betterinde redaktsiiäğa birinşi tüsken katolik imamynyñ suretin basyp,
kelesi joly ony basqasymen auystyryp, astyna Simon Petliura dep atap
jazyp jürgenine de qarağan joq). Sol tylsym tūlğanyñ Ukrainany basyp
alğysy keletinin, sol üşin aldymen qalany alyp almaqşy i̇ekeninen de
habardar.

6
Madam Anjudyñ “Parij səuleti” dükeni qalanyñ dəl ortasyna
ornalasqan. Opera teatrynyñ syrtynan ötetin Teatr köşesindegi köp
qabatty ülken üidiñ birinşi qabatynda. Köşeden bastalğan baspaldaqtyñ
üş satysy əinek i̇esik arqyly dükenge kirgizedi. Əinek i̇esiktiñ i̇eki büiirinde
şañ basqan tor perde ūstalğan i̇eki tereze bar. Madam Anjudyñ qaida
ketkenin, onyñ ğimaraty nelik-ten düken retinde ūstalyp sauda maqsatyna
paidalanylmaityny jūrtqa beiməlim. Sol jaq terezede türli tüsti əiel
qalpağynyñ “Şik parizen” degen altyn jazuy bar suret salynğan da, oñ
jaq terezeniñ əinegine artilleristerdiñ pogonyndağydai aiqasty-rylğan
i̇eki odessalyq zeñbirek salynğan sary qatyrğydan jasalğan ülken plakat
ilinipti, onyñ üstiñgi jağyna:
Bolma meili qan maidannyñ i̇eri şyn,
Al i̇erikti bolu abzal boryşyñ, dep jazylypty.
Zeñbirekterdiñ astynda mynadai sözder bar:
“Qolbasşy atyndağy Mortirlik divizionğa i̇eriktilerdi jazu jürgiziledi”.
Dükenniñ podezinde ys basqan, būrandalary ağytylğan qaiyqty
mototsikletka tūr, al serippeli i̇esik sət saiyn sartyldap, joğary
jağyndağy tañğajaiyp qoñyrau aşylğanda syñğyr qağyp, madam
Anjudyñ osy taiaudağy ğana baqytty zamanyn i̇eske tüsiredi.
Turbin, Myşlaevskii jəne Karas mas bolğan tünnen keiin bir mezgilde
ūiandyi, biraq nedəuir keş, tüske qarai tūrdy, biraq bastary auyrmai,
aqyl-i̇esi aiqyn bop ūianğanyna özderi de tañ, Nikolka men Şervinskiidiñ
joq i̇ekeni belgili boldy. Nikolka alaköbeden qūpiiä bir qyzyl tüiinşegin
qamdap myqşyñdap öziniñ jasağyna tartty, Şervinskii bolsa, osy əlgi
əzirde ğana koman-darmanyñ ştabyndağy qyzmetine ketti.
Myşlaevskii kindigine deiin şeşinip tastap, Aniutanyñ as üidiñ
syrtyndağy armandai bölmesinde şymyldyqpen bölingen vannadağy
krandy aşyp, mūzdai sudyñ astyna moinyn tösep, arqa-basyn juyp,
raqattana aiğaiğa basyp:
- Eh! Osy kerek i̇edi! Keremet! - dei jürip, sudy i̇eki arşyndai jerge
şaşty. Sosyin tükti aqjapqyşpen sürtinip, kiındi de, basyn briolinmen
mailady, taranyp bolyp Turbinnen:
- Aleşa, dosym retinde kie tūruğa şporyñdy berşi, - dep ötindi. - Üige
i̇endi bəribir soqpaimyn, al şporsyz i̇eşqaida köringim kelmeidi.
-

Kabinetten baryp al, üsteldiñ oñ jaq tartpasynda jatyr.

Myşlaevskii kabinetke ketip, biraz bögelip baryp, saldyrküldir i̇etkizip şyqty. Tətesine demalysqa ketip, i̇erteñgilik oralğan qaraqat
köz Aniuta qoraz qanatynan jasalğan sypyrğyşpen mamyqtaqtardyñ
şañyn sürtip jürgen bolatyn. Myşlaevskii i̇esik jaqqa köz qiyğyn
salyp, tura jolyn özgertip, būralañğa basyp, bir ainalyp tüsti de,
aqyryn ğana:
-

Armysyñ, Aniutoçka... - dedi.

- İelena Vasilevnağa aitamyn, - dedi zamat jaidan-jai oilanbai
sybyrlağan Aniuta közin jūmyp, bəz-bir jendettiñ pyşağyna
moiynsūnğan jazaly siiäqty.
-

Aqymağym...

Turbin kütpegen jerde i̇esikten syğalap qaldy. Jüzi yzbarlanyp ketti.
- Sypyrğyşty qarap tūrsyñ ba, Vitia? Solai de. Ədemi me i̇eken? Al sen
osy öz jolyñmen jürseñ qaitedi, ə? Al sen, Aniuta, i̇esiñde bolsyn, i̇eger ol
üilenemin deitin bolsa, sözine senbe, ol üilenbeidi.
- Al ne bop qaldy, qūdai-au, adammen adam siiäqty amandasuğa da bolmai
ma?!
Myşlaevskii orynsyz jazğyrudan küreñitip ketti de, keudesin kere tüsip,
şporyn şyldyratyp qonaqjaidan şyqty. Ashanada ol aqsary mañğaz
İelenanyñ qasyna keldi, közi mazasyzdanyp ərjaqqa jügirip tūr.
- Armysyñ, Lena, jarqynym, qaiyrly tañ sağan. İegm...
(Myşlaevskiidiñ tamağynan bolattai şyqyldağan tenordyñ ornyna
qyryldağan bariton dauys şyqty). Lena jarqynym, -dedi ol iltipatpen, aşulanbaşy. Men seni jaqsy köremin, sen de meni jaqsy kör. Al keşe men
ittik jasasam, ony köñiliñe alma. Lena meni qaidağy bir sūmpaiy dep
oilaisyñ ba sen?
Osyny aityp ol İelenany qapsyra qūşaqtap, i̇eki betinen süiip aldy.
Qonaqjaida baiau ğana tyrs i̇etip, qoraz təji qūlap tüsti. Myşlaevskii
Turbinder pəterine kelse-aq, Aniuta oğaş birdeñege tap bolady. Qolynan
şaruaşylyq zattary şaşylyp, as üide bolsa, qolynan pyşaqtar tüsip,
bufet üldiriginen şynyaiaqtar qūlaidy. Annuşka abdyrap, aldyñğy
bölmege əlsin-əli jügirip, galoştardy rettep, olardy sürtkişpen
ökşesine deiin tüsken şporyn şyldyratyp törtkül iek pen qaqpaqtai
jauyryn, kökşil bridji köringenşe sürtedi. Sonda ğana Annuşka közin
jūmyp alyp, adyra qalğyr tar dəlizden bir büiirlep əreñ ötedi. Mine,
qazir de qonaqjaida sypyrğyşyn tüsirip alyp, örneksiz perde arqyly
əldeqaida qarap, sūrğylt būltty aspanğa köz saldy.
- Vitka, Vitka, - dedi İelena teatrdyñ jaltyrata tazartylğan
təjindei basyn şaiqap, - türiñe qarap tūrsam, atpal-aq jigitsiñ, al keşe
jibiñ sonşa bosap ketkeni ne? Kəne, otyr da, şai iş, i̇eptep sergirsiñ.
- Al, sen bar ğoi, Lenoçka, qūdai aqyna bügin keremet körinesiñ.
Jelegiñ tipten jarasyp tūr, ras, arymmen ant i̇etemin, - dedi sūqtana qarap,
jylpyñ janaryn jeñil ğana bufettiñ ainaly tübine jügirtip
Myşlaevskii. - Karas, qaraşy qandai jeleñ. Jap-jasyl. Joq-au deimin,
sondai tamaşa.
-

İelena Vasilevna öte ədemi, - dep şyn jürekten baisaldy jauap
qatty Karas.
- Baiqaisyñ ba, İelena jarqynym, keşegi bastyñ saqinasynan keiin
mağan sol qūrğyr saqinamen küresu mümkin i̇emes siiäqty körindi.
-

Jaraidy, əne bufette.

- Mine, mine aittym ğoi. Bir-aq römke. Kez kelgen piramidonyñ-nan
artyğy sol.
Keiigendei keiippen tyjyrynyp Myşlaevskii birinen soñ birin i̇eki
staqandai araqty tartyp jiberip, jūmsap qalğan keşegi qiiärmen zərin
basty. Osydan keiin ol jaña tuğandai tülep salyp, limonmen şai işuge
tilek bildirdi.
- Sen, Lenoçka, alañdamai meni küt, - dedi Turbin qyryldañ-qyrap, baryp jazylamyn da qaityp kelemin. Əskeri qimyldarğa qatysty
mazasyzdanba, osy qalada bolamyz, osynda otyryp-aq əlgi zərgentai
ukrain prezidentine toitarys beremiz - öl de mağan oñbağanğa.
-

Senderdi basqa jaqqa jiberip jürmese, jaraidy ğoi.

Karas tynyştandyryp qolyn siltedi.
- Alañdamañyz, İelena Vasilevna. Birinşiden, sizge aityp qoiuğa
tiıspin, əli i̇eki aptadan i̇erte divizion i̇eş jağdaida daiyn bolmaidy,
syrttan keletin attar men snariadtardy kütedi. Əzir bola qalğan künniñ
özinde, i̇eş kümənsyz Qalanyñ özinde qalamyz. Qazir jasaqtalyp jatqan
bükil armiiä qalanyñ garnizony bolady. Bəlkim, odan əri Məskeuge joryq
bastalğan jağdaida jyljy-masaq...
-

Oi, oğan deiin qaida... Egm...

-

Ol üşin Denikinmen i̇erterek qosylu kerek...

- İə, myrzalar, sizder meni beker jūbatasyzdar, men jalpy i̇eşteñeden
qoryqpaimyn, qaita qoldaimyn.
İelena şynynda da sergek söiledi, onyñ közinen kündelikti iskerlik qamqareket baiqaldy. Kədimgi “kündelikti tirlik qaratpai-dynyñ” keri.
- Aniutka, - dep aiğailady sosyn ol, - ainalaiyn, anau aibanda Viktor
Viktoroviçtiñ iş kiımderi jatyr, şötkemen jaqsylap tazalap, solardy
juşy, balaqan.
İelenağa bərinen būryn sozymdy, kögildir közdi, təpeltek Karastiñ sözi
medet boldy. Özine senimdi Karas sarğyş frençi-men sondai
salqynqandy, közin süzip, şylym şegip otyrdy.
Aldyñğy bölmede bəri qoştasty.
Al jaratqan təñirim pana bolsyn sizderge, - dep qatqyl söilegen İelena
Turbindi şoqyndyrdy. Sol qūsatyp Karasqa da, Myşlaevskiige de
yrym jasady. Myşlaevskii ony qūşaqtap, şinel kiıp, belin bekem
buyp alğan Karas onyñ i̇eki qolynan birdei süidi.
- Polkovnik myrza, - dedi şporyn aqyryn tyrs i̇etkizip, qolyn
künqağaryna qoiğan Karas, - baiandauğa rūqsat i̇etiñiz.
Polkovnik myrza jasyl tüsti alasa örnekti mamyqtaqta dükenniñ oñ jaq
bölegindegi sahna siiäqty biıgirek jerde jazu üsteliniñ basynda otyrğandy. “Madam Anju. Əielder qalpağy” degen jazuy bar kögildir qatyrqy
qağazdardyñ üiindisi onyñ tu syrtynda örnekti perde ūstalğan terezeden
tüsetin jaryqty səl-pəl kölegeilep tūrdy. Polkovnik myrza qolyna
qalam ūstap otyrdy. Şyn məninde ol polkovnik i̇emes, iyğynda i̇endi
altyndağan pogony bar podpolkovnik bolatyn. Pogonynda i̇eki aşyq jeri
bar üş jūldyzşamen aiqasqan altyn zeñbirekter jarqyraidy. Polkovnik
myrza Turbinniñ özinen jas jöninen səl ğana ülken siiäqty otyzdan
aspağan, əri ketse otyz i̇ekide bolar. Beti top-tolyq, mūntazdai qyrynğan,
ədemilep basylğan amerikan-dyqtardai qara mūrty özine sən berip tūr.
Keremet oinaqty əri oily közinde şarşağandyqtyñ belgisi ap-aiqyn
bolğanmen, zer sala qaraidy.
Polkovniktiñ töñiregi - ybyrsyp jatqan tūldyrsyz bir əlem. İeki qadam
jerdegi qara peşte satyrlap ot janyp jatyr, onyñ torapty qara mūrjasy
qalqadan əri sozylyp, dükenniñ tükpirine ketedi i̇eken, onyñ ər tūsynan
qara küie tamyp tūr. Sahnanyñ da, dükenniñ qalğan böliginiñ de i̇edeninde
şaşylğan qağaz, qyzyl, jasyl matalardyñ qiqymy. Joğaryda,
polkovniktiñ tap töbesinde beimaza qūs siiäqty jazu maşinkasy
tyqyldaidy. Turbin basyn kötergende dükenniñ töbesine taiau balkonğa
ūqsas qorşauda əndetip otyrğanğa da közi tüsti. Qorşau qaldaiynyñ ar
jağynda bəz-bireudiñ aiağy men kök reituzdy kördi, biraq basy joq, ol töbe
taqtaidan əri şyğyp ketipti. İekinşi maşina dükenniñ basqa böliginde,
belgisiz şūñqyrda tyqyldaidy, odan i̇erkimen kelgenderge beriletin
pogondarmen bir appaq bas körindi, biraq aiağy men qoly baiqalmaidy.
Polkovniktiñ töñireginde būldyrap talai jüzder tūr, altyn zeñbirekti
pogondardyñ ieleri jalt-jūlt i̇etedi, telefon trubka-lary men symdary
samsap, sary jəşikter iın tiresedi, qatyrğy qorapşalarmen qatar konserv
qalbyrlaryna ūqsas birdeñeler üiilip jatyr, ağaş sapty qol bombalary
men pulemet taspalary-nyñ döñgelekteri de sonda. Polkovnik myrzanyñ
sol jaq şynta-ğynyñ astynda aiaq tigin maşinasy tūr, al oñ aiağyna
pulemet tūmsyğyn tyğyp alğan. Qara köleñke tüskende, şymyldyqtyñ
arjağynda jyltyrağan metall jabdyqtan bireu keñirdegi jyrtylğanşa
aiğailaidy, şamasy telefonmen söilesip jatsa kerek. “İə... iə... söilep
tūrmyn. Söilep tūrmyn, iə, iə. İə, men söilep tūrmyn”. Brryn-yn dep
qoñyrau syldyr i̇etti... Pi-u, dep əndetti şūñqyrdyñ bir tūsynan maida
ündi qūs, sol aradan sambyrlağan bir jas dauys...
-

Divizion... tyñdap tūrmyn... iə, iə... - dedi.

-

Men sizdi tyñdap tūrmyn, - dedi Karasqa polkovnik.

- Polkovnik myrzağa, sizge poruçik Viktor Myşlaevskii men doktor
Turbindy tanystyruğa rūqsat i̇etiñiz. Poruçik Myşlaevskii qazir i̇ekinşi
jaiau əsker jasağynda qatardağy jauynger bolyp jür, ony öziñizge senip
tapsyrylğan divizionğa mamandyğy boiynşa auystyruyñyzdy qalar i̇edi.
Doktor Turbin divizion dərigeri i̇etip tağaiyndauyñyzdy tileidi.
Osynyñ bərin baiandap bolyp, Karas qolyn tüsirdi de, qolyn
Myşlaevskii künqağaryna qoidy. “Saitan-ai... əskeri kiımdi tezirek kiiü
kerek bolady i̇eken ğoi” dep oilady Turbin bas kiımsiz özin yñğaisyz
sezinip, i̇eltiri jağaly qara pəltede özin-özi bir keñkeles körip.
Polkovniktiñ közi doktordyñ öne boiyn bir süzip ötip, Myşlaevskiidiñ
şineli men bet əlpetine qadaldy.
- Solai de, - dedi ol, - mūnyñ özi jaqsy da bolar. Siz qaida qyzmet
atqaryp i̇ediñiz, poruçik?
- N auyr divizionynda, polkovnik myrza, - dep jauap berdi
Myşlaevskii, osy arqyly öziniñ german soğysy kezindegi dərejesin
baiqatyp.
- Auyrynda deisiz be? Būl tipti jaqsy. Olardyñ ne istep jürgenin
saitanyñ bile me, artilleriiä ofitserlerin jaiau əskerge tyqqany nesi.
Ainala şataq.
- Joq, olai i̇emes, polkovnik myrza, - dep jauap qatty Myş-laevskii
yryqqa könbegen dauysyn jeñil jötelmen tazartyp, Post-Volynskii
tübinde dereu şabuylğa şyğyp, qajet bolğan soñ i̇erikti retinde oğan men
özim sūrandym. Al i̇endi jasaq jetkilikti deñgeide tolyqqan soñ...
- Barynşa qoldaimyn... jaqsy-aq, - dedi polkovnik jəne joğary
deñgeide Myşlaevskiidiñ közine barynşa qoldai qarady. - Tanysqanyma
quanyştymyn... Sonymen... ah, iə, doktor siz bar i̇ekensiz ğoi? Jəne bizge
kelgiñiz keledi, ə? Imm...
“Dəl solai” dep i̇eltiri jağaly pəltemen jauap bermes üşin Turbin ünsiz
ğana basyn idi.
- Imm... - dep polkovnik terezege qarady, - bilseñiz bar ğoi, būl pikir,
ərine tamaşa. Onyñ üstine taiau künderi, bəlkim... - Ol kenet bögelip, i̇eptep
közin syğyraityp, dauysyn baiaulata söz bastady: - Tek qana... əlgi qalai
deuşi i̇edi... Būl arada doktor bir məsele bar. Sotsialistik teoriiä degendei...
gm... siz özi sotsialissiz be? Osy boljamym dūrys pa? Barşa ziiäly qauym
özin solai sanamai ma? - Polkovniktiñ közi bir jağyna qarai taiqaqtap,
barlyq tür-tūrpaty, jybyrlağan i̇erni men tətti sözi Turbin basqa bolmai,
tek qana sotsialist boluyn tilep tūrğandai. - Divizion bizdiñ studenttik
dep atalady. - Polkovnik jyly ūşyrai küldi, biraq közin körsetken joq. Ərine, biraz sentimentaldy da siiäqty, biraq bilseñiz, meniñ özim
universitet tülegimin ğoi.
Turbin tañdanyp, tipten köñili qaldy. “Saitan... Karas qalai aityp
i̇edi?..”. Sol mezette ol Karastyñ oñ jaq jauyrynynda tūrğanyn sezdi,
jalt qarap, onyñ şiryğyp, birdeñe tüsindirgisi keletinin añğardy, biraq
ne aitpağy beiməlim i̇edi.
- Men be? - dep kenet Turbin būrq i̇ete qaldy, beti bülk i̇ete tüsti, ökinişke orai sotsialist i̇emespin, al baryp tūrğan monarhispin. Jəne
aşyğyn aitaiyn “sotsialist” degen sözden aza boiym qaza bolady. Al
külli sotsialisterdiñ işinen i̇eñ jek köretinim - Aleksandr Feodoroviç
Kerenskii.
Turbinniñ oñ jaq jauyryny tūsynda tūrğan Karastyñ auzynan bəz-bir
dybys şyğyp ketti. “Karas pen Vitadan aiy-rylu ökinişti-aq, - dep
oilady Turbin, - biraq mynau sotsialistik divizionnyñ saiqymazaq
oiyny ğoi özi”.
Polkovniktiñ közi zamatta baqyraiyp betine şyğa keldi, odan bəz-bir
ūşqyn men jaltyl baiqaldy. Turbinniñ auzyn sipai ğana japqysy
kelgendei qolyn sermedi de, söz bastady:
- Būnyñyz ökinişti-aq. Imm... öte-möte ökinişti... Revoliutsiiänyñ jeñisi
men jemisi jəne sol siiäqtylar... Mende joğarğy jaqtan būiryq bar:
halyqtyñ köñil küiine orai... divizion jasaqtağanda monorhistik
elementterden aulaq bol degen, baiqaimysyñ, ūstamdylyq qajet. Onyñ
üstine tikelei tyğyz bailanysymyz bar getmannyñ yñğaiyna da qarau
kerek. Sondyqtan ökinişti-aq... ökinişti, əri renişti...
Mūny aitqanda polkovniktiñ üninen reniş te, ökiniş te baiqalğan joq,
qaita kerisinşe quanyş lebi i̇esip, közi özi aityp tūrğandarğa müldem
qarama-qaişy reñk tanytty.
“Ah-a, - dep Turbinniñ oiy on saqqa jügirdi. - Men aqymaq-pyn... al
polkovnik i̇esuas i̇emes. Zaiyry türine qarağanda, mansap-qor boluy kerek,
mūnysy oqa i̇emes”.
- Ne isteu kerek i̇ekenin bilmei otyrmyn... qazirgi kezeñde, - dep
polkovnik “qazirgi” degen sözdi salmaq sala aitty, - qazirgi kezeñde, men
aitar i̇edim, bizdiñ tikelei mindetimiz qala men getmandy Petliura
bandylarynan, bəlkim bolşevikterden de qorğau ğoi... Biluge marhabat
i̇etiñiz, doktor, osy uaqytqa deiin qaida qyzmet atqaryp i̇ediñiz!
- Myñ da toğyz jüz besinşi jyly universitetti tötelei bitirgennen
keiin teri aurulary klinikasynda, sosyn Belgrad gusar polkynda kişi
dəriger, sosyn auyr nauqastar gospitalinde ordinator bolyp istedim.
Qazirgi kezde əskerden bosap, jeke dərigerlik təjiribemen şūğyldanamyn.
- İunker! - dep dauystady polkovnik. - Mağan ağa ofitserdi şaqyryp
jiberşi.
Bəz-bireudiñ basy şūñqyrda tūqjyñdap, sosyn polkovniktiñ aldynda
qaratory, pysyq, tabandy jas ofitser tūrdy. Onyñ basynda töbesi
qyzğylt toqty terisinen tigilgen döñgelek börik, üstinde Myşlaevskiidiki
siiäqty belin qynai buyp alğan şinel, beldigine qystyrğan tapanşasy
bar. Umajdalğan altyn pogony onyñ ştab kapitany i̇ekenin bildirip tūr.
- Kapitan Studzinskii, - dedi oğan polkovnik jaqsylyq jasap, komandaşynyñ ştabyna qatynas jazyñyz mağan jedel audaru jöninde
poruçik... i̇e-i̇e...
-

Myşlaevskiidi, - dedi qolyn künqağaryna qoiyp Myşlaevskii.

- ... Myşlaevskiidi mamandyğy boiynşa i̇ekinşi jasaqqa jibersin.
Jəne tağy bir qatynas, ol da sonda, dəriger... i̇e-i̇e...
-

Turbin...
- Turbin mağan divizion dərigeri retinde öte-möte qajet. Onyñ jedel
tağaiyndaluyn sūraimyz.
- Aitqanyñyz bolady, polkovnik myrza, - dep jauap qatty ofitser sözge
i̇ekpindi dūrys qoimai.
“Poliak bolar”, - dep oilady Turbin.
- Sizge poruçik, jasaqqa qaita oralmauğa bolady (Būl Myşlaevskiige
aityldy). Poruçik törtinşi vzvodty qabyldaidy (Ofitserge arnaldy).
-

Qūp bolady, polkovnik myrza.

-

Qūp bolady, polkovnik myrza.

- Al siz, doktor osy sətten bastap qyzmettesiz. Bügin bir sağat-tan keiin
Aleksandr gimnaziiäsynyñ alañqaiyna keludi ūsynamyn.
-

Aitqanyñyz bolady, polkovnik myrza.

-

Doktorğa dereu kiım-keşek berilsin.

- Tyñdap tūrmyn, aitqanyñyz bolady, - dep aiqailady. Juan dauysty
bireu ordan.
- Tyñdap tūrsyñdar ma? Joq. Joq deimin. Joq dep tūrmyn ğoi, - dep
aiqailady bireu qalqanyñ ar jağynan.
Brryn-n... Pi... Piu, - dep sairady ordağy qūs.
-

Tyñdap tūrsyñdar ma?

“İerkin habar!”, “İerkin habar!”. Kündelikti jaña gazet “İerkin habar!” - dep
aiğailady bas kiımin əiel oramalmen üstinen tañyp alğan gazetşi bala. Petliuranyñ irui. Qara əskerlerdiñ Odessağa kelui. “İerkin habar!”.
Turbin bir sağattyñ işinde üiinde bolyp ülgerdi. Onyñ kiş-kentai
bölmesindegi jazu üstelinen tartpada jatqan kümis pogon jaryq düniege
şyqty. Balkonğa şyğatyn əinekti i̇esikke ūstalğan appaq perde, üstinde
kitaptar jatqan, siiäsauyt tūrğan jazu üsteli, dəri qūtylary men aspaptar
qoiylğan söreler, taza aqjap-qyş töselgen kuşetka - būl bölmeniñ bar
bailyğy osy. Jūpyny da şağyn, biraq jaily.
- Lenoçka, i̇eger bügin bir sebeptermen keşigip qalsam, bəz-bireu keler
bolsa, qabyldau bolmaidy dep aitarsyñ. Tūraqty aurular joq qoi...
Tezirek, balaqan.
İelena asyğys əskeri jeideniñ jağasyn tüzep, pogondy tikti. Qara suy bar
jasyl pogondy şineldiñ iyğyna japsyrdy.
Birneşe minötten keiin bas i̇esik arqyly Turbin köşege jügirip şyğyp,
qabyrğadağy aq taqtaişağa qarady:
“Doktor A.V.Turbin.
Venerologiiälyts aurular jəne sozmerezi
606-914 tsabyildau sagat 4-ten 6-ga deiin” - degen jazu tūr onda. Oğan
“Sağat 5-ten 7-ge deiin” degen anyqtamany jelimdedi de, ol Alekseev
i̇eñisimen joğary qarai jügire tartty.
-

“İerkin habar!”.

Turbin toqtai qalyp, gazetşiden bireuin satyp alyp, ony jol-jönekei
aşyp qarady:
Partiiäsyz təuelsiz demokratiiälyq gazet.
Kün saiyn şyğady.
13 jeltotssan 1918 jyyl
“Syrtqy sauda məseleleri, atap aitqanda, Germaniiämen sauda bizdi məjbür
i̇etip otyr...”.
-

Keşiriñiz, əlgi qaida?.. Qolym toñyp barady ğoi.

Qap, əlgi ittiñ balasy qağyp ketken i̇eken, ə?
“Keşe bizdiñ komandovanieniñ Post-Volynskii ştabyna kelgen
qaşqyndar Petliura bandalarynyñ qatarynda iritki salu barğan saiyn
küşeiip kele jatqanyn habarlady. Mine, üşinşi kün Korosten audandağy
atty polk seçe atqyştarynyñ jaiau əsker polkyn atqylap jatyr. Petliura
bandylarynda beibit ömirge ūmtylys küşti. Şamasy Petliuranyñ
avantiurasy küireuge taiau. Jañağy qaşqynnyñ habaryna qarağanda,
Petliurağa qarsy bas köterip, bülik şyğarğan polkovnik Bolbotun öz
polkimen tört zeñbirekti alyp, belgisiz jaqqa ketip qalğan. Bolbotun
german bağdaryna beiim.
Şarualar mal-mülkin tartyp alğany üşin Petliurany jek köredi.
Olardyñ derevnialarynda jariiälanğan əskerge şaqyrudan i̇eşqandai
nətije joq. Şarualar orman-toğaiğa tyğylyp, əsker-den köp bolyp, bas
tartyp otyr”.
-

Aitalyq... ah, mynau aiazdyñ qattysyn-ai. Qarğys atqyr... Keşirersiz.

- Köke, jūrtty basyp-janşyp bara jatqanyñyz qalai? Gazetti üide oqu
kerek qoi...
-

Keşiriñiz...

“Biz Petliuranyñ avantiurasyn ūdaiy aityp jürmiz”.
-

Mine, sūmpaiy sūrqiiä. Ah, jeksūryn sender me...
“Kimde-kimniñ bolsa taza jany, ary,
İeriktiler jasağyna barady...”.
-

İvan İvanoviç, köñiliñiz bügin nege pəs?

- Əlgi qatyn bügin petliuralanyp jatyr. Tañ atqannan beri
bolbotundanyp, büligi basylar i̇emes.
Mynau aşy mysqyldan Turbinniñ öñi özgerip ketti de, yza bop qolyndağy
gazetin şiyrşyqtap, taban jolğa atyp ūrdy. Əldeqaida qūlağyn türdi.
- Buh-u, - dep əndetti zeñbirekter. U-uuh, - degen dümpu qala syrtynda
jer qūrsağyn solqyldatyp jatqan sekildi.
-

Būl ne pəle.

Turbin jalt būryldy da, şiyrşyqtalğan gazetti köterip, qaita jazdy da
birinşi betin mūqiiät oqi bastady:
“İrpen audanynda bizdiñ barlauşylarmen Petliura bandit toptarynyñ
qaqtyğysy boldy. Serebrianka bağytynda tynyştyq. Qyzyl Traktirde de
özgeris joq. Būiarka bağytynda getman serdiukteriniñ polky ūrymtal
şabuyl jasap myñ jarym adamdyq bandyny tozdyryp jiberdi. İeki kisi
tūtqynğa alyndy”.
Gu... gu... gu... Bu... bu... bu... - dep yñyrsydy tüstik-batysty qūlazyğan
sūrqai qiyr. Turbin kenet auzy aşylyp, bozaryp ketti. Gazetin jalmajan qaltasyna tyqty. Vladimir köşesimen bulvardan bermen qarai
qaraqūrym qaptap keledi. Tabanjoldarda jylt i̇etip əielder körinip
qalady. Derjavalyq vartadan şyqqan salt atty bəz-bir qolbasşydai kele
jatyr. Ūzyn siraq aty qūlağyn qaişylap, közin tigip oiqastap keledi.
Şabandozdyñ jüzinde abdyrap sasu belgisi bar. Ol ara-tūra bişigin
siltep, birdeñe dep aiğailağan bolady, biraq onyñ aiğaiyn i̇estip jatqan
da, tyñdaityn da i̇eşkim joq. Tobyrdyñ aldyñğy qatarynan popardyñ
altyn rizasy men saqaly közge ūryp, əskeri tular jelbireidi. Jan-jaqtan
balalar jügirip keledi.
-

“Habarlar!” - aiqailady gazetşi tobyrğa qarai ūmtylyp.

Aq taqiiäly aspaz balalar “Metropol” meiramhanasynyñ tozağynan atypatyp şyqty. Tobyr qar betine qağazğa tamğan siiädai jaiyldy.
Ūzyn sary jəşikter tobyrdyñ töbesinde teñselip keledi. Olar Turbinmen
qatarlasqanda, ol aldyñğysynyñ būryşynan kömirmen aiğyzdai salğan
jazudy kördi:
“Praporşik İutseviç”,
Kelesisinde:
“Praporşik İvanov”,
Üşinşisinde:
“Praporşik Orlov”, - degen i̇esimder.
Kenet toptyñ ortasynan öksip jylau bastaldy. Qalpağy jelkesine
ysyrylğan aqbasty əiel qolyndağy tüiinşegin tüsirip alyp, tabanjoldan
tobyrğa qoiyp ketti.
Būl ne boldy? Vania-au?! - dep zarlady bir dauys. Bireu appaq
şölmektei bolyp, bir jaqqa qarai jügirdi. Biraq qatyn i̇eñirep jylaudy
bastap i̇edi, oğan i̇ekinşisi qosyldy.
Təñirim İsuse Hriste! - dep miñgirledi Turbinniñ syrt jağynan bireu.
Bəz-bireu arqasynan iterip, jelkesinen demaldy.
Təñiri-au... soñğy kezde ne bop barady, özi? Jūrtty künde bauyzdap
qyryp jatyr. Sonda būl ne?..
-

Nege i̇ekenin bilmeimin, mūndaidy körgenşe ölgeniñ artyq i̇edi.

-

Ne? Ne deidi? Ne özi? İə, ne? Ne bolğan būlardyñ bərine? Kimderdi
jerlegeli bara jatyr?
-

Vania! - dep ökirip, zar i̇eñiredi bireu top işinen.

Popeliuhada bauyzdalğan ofitserler ğoi, - dep sambyrlady birinşi
bolyp aituğa asyqqandai yrsyldağan bir dauys. -Popeliuhağa basyp kirip,
bükil jasaq bolyp, sonda qonyp qalğan i̇emes pe, tünde olardy
petliuraşylarmen tize qosqan mūjyqtar qorşap alyp, birin qaldyrmai
bauyzdap tastağan. Qyrğanda da, typ-tipyl qylğan... Közderin şūqyp,
iyqtaryndağy pogondaryn jūlyp alğan. Bylaiynşa, adam tanymastai
i̇etip qorlağan.
-

İe, solai de! Ai-ai-ai...

“Praporşik Korovin”,
“Praporşik Gerdt” - dep jazylğan sary jəşikter qalqyp ötti.
-

Qandai zamanğa tap boldyq... Oilap qaraşy.

-

Özara qyrqys.

-

Sonda qalai?..

-

Üiyqtap qalğan deidi.

Özderine de sol kerek... - dep ysqyryp jiberdi top işinen bir qara niet
Turbinniñ tu syrtynan, onyñ köz aldy jap-jasyl bop ketti. Bir sət
əlginiñ bet əlpeti men bas kiımi qylañ berdi. Moinynyñ arasynan i̇eki
qolyn sūğyp jiberip, Turbin qara pəltesiniñ jeñinen atauyzdai qapsyryp
ūstai aldy. Ol jalt qarap, üreii ūşyp ketti.
Siz ne dediñiz? - dep yzğarly ünmen sūrady, Turbin, anau zamat
jūmsardy.
Aiai köriñiz, ofitser myrza, - dep qaltyrai jauap qatty. Zəre qūty
qalmağan ol, - men i̇eşteñe aitqan joqpyn. Ündemeiin de. Siz, özi? - dep
yrşyp tüsti.
Üirek tūmsyğy ağaryp ketti, Turbin de qateleskenin birden bildi, ūstauğa
tiıs adamyn ūstai almağan i̇eken. Üzyn qoşqar tūmsyğynyñ astynda
jazyqsyz jazğannyñ izgi nietti kisiniñ beikünə jüzi jaudyraidy.
Üreilengen bet əlpet i̇eşteñe aita almai, döñgelek közi qypylyq-qypylyq
i̇etedi.
Turbin jeñdi qūia berip, salqyn yzamen közin jügirtip, ainala-synda
qazandai qainap sapyrylysqan börikter men jağalardy, bastar men
jelkelerdi süzip şyqty. Sol qolymen birdeñeni ūstai aluğa əzirlenip, oñ
qolymen qaltasyndağy brauningti qarmady. Poptardyñ qaiğyly saryny
men qataryndağy basyna oramal taqqan bir əieldiñ zar i̇eñiregen şerli
dauysy töbe qūiqasyn şymyrlatty. Üstai qūiatyndai tipten i̇eşkim
körinbeidi, tura jer jūtyp ketkendei. Soñğy tabyt ta qalqyp ötti:
“Praporşik Morskoi” i̇eken ol, ony ala tartqan tağy bir şana.
- “Habarlar!” - degen jaryqşaq jiñişke dauys kenet Turbin-niñ tura
qūlağynyñ tübinen i̇estildi. Turbin qaltasynan şiyrşyq-talğan gazetti
aldy da, özin-özi ūstai almai onymen balanyñ betin i̇eki mərte osyp
jiberip:
- Mə mağan habar. Mə sağan. Mə sağan habar! Sūmyrai! - dedi tisin
şiqyldata qairap.
Sonymen aşu-yzasy tarqady. Bala gazetterin şaşyp alyp, taiğanap
baryp kürttikke otyra ketti. Jalğan jylaumen öñi taban auzynda būzylyp,
keremet öşpendilikpen doldanyp şyğa keldi.
- Bū ne... Siz meni ne üşin kinəlaisyz? - dep ökirip jylap jiberuge
tyrysyp, qardy kösidi ol. Bəz-bireudiñ beti Turbinge būryla berdi de,
biraq birdeñe aituğa batpady, qoryqty. Tükke tūrmaityn is üşin Uialys
tauyp, Turbin basyn iyğyna tyğyp kilt būryldy da, gaz şamnyñ
janynan, mūrajaidyñ döñgelek əidik ğimaratynyñ büiirin janai,
kirpişterin qar basyp aşylyp qalğan bəz bir şūñqyrdyñ qasynan ötip,
özine tanys ülken alañ -gimnaziiänyñ Aleksandr bağynan jügirip ötti.
- “Habarlar!”, “Kündelikti demokratiiälyq gazet!” - degen köşedegi dauys
būğan da keldi.
Jüz seksen terezeli, tört qabatty alyp ğimaratpen kömkerilgen bolatyn
Turbinniñ tuğan gimnaziiäsynyñ aula alañy. Osynda Turbin segiz jylyn
ötkizdi, segiz jyl boiy köktemgi üzilisterde osy alañğa jügirip keletin,
qysta synyp bölmeleri qapyryq şañ bolğanda, būnda dymqyl qar
jatatyn, oqu jylynyñ ön boiynda ol terezeden men mūndalap tūratyn.
Osynau kirpiş jai Turbindi, odan kişi Karas pen Myşlaevskiidi segiz
jyl oqytyp, ösirdi.
Jəne tura segiz jyl būryn Turbin gimnaziiäsynyñ bağyn soñğy ret kördi.
Nege i̇ekeni belgisiz, onyñ jüregi qorqynyştan şanşyp ketti. Oğan
aspanda bəz-bir qara būlt qaptap, qaidağy bir ala qūiyn, alapat
tolqynynyñ ailaqty şaiyp ketetindei, bar ömirin jaipap ötkendei
körindi. Şirkin, segiz jyl bilim quu! Bala köñili üşin qanşama
qolapaisyzdyq pen qaiğy-qapa, ökiniş boldy deseişi, al quanyş-süiinişi
odan da köp. Sūrqai da sūrqai, sūrqai künder, konsekutivum men Kai İulii
Tsezarğa bas qatyru, kosmografiiädan taiaqşa alu, sonyñ saldarynan
astronomiiäny məñgi-baqi jek körip ketu, - bəri-bəri sonda ötti. Onyñ
i̇esesine köktem de, köktemdegi kün kürkiri siiäqty zaldardağy satyr-sūtyr
da, jasyl aljapqyşty gimnazist qyzdardyñ bulvardağy būlğağy da,
sarğyş talşyn men masairağan tamyr da, i̇eñ bastysy, məñgi alğa
şaqyratyn şamşyraqtai universitet te tek ilgeri qūlşynt-ty. Al, bile
bilseñ, universitet degeniñniñ özi i̇erkin ömir i̇emes pe. Būl degeniñ
Dneprdegi künniñ baiuy, i̇erkindik, aqşa, dañq, küş-quat qoi.
Mine, ol sonyñ bər-bərin bastan ötkerdi. Mūğalimderdiñ məñgi jūmbaq küni
osy uaqytqa deiin, tüske i̇enetin qorqynyşty közderi, suy ūdaiy ağyp
tūratyn, biraq ağyp ketpeitin basseinder, Lenskiidiñ Oneginnen
aiyrmaşylyğy ne, Sokrat nege siyqsyz, iezuitter ordeniniñ negizi qaşan
qalandy, Pompei qalai qirady, i̇eki myñ jyldyñ bağdarynda tağy da neler
qūlap, neler qirady degen siiäqty talqylaular əli de i̇esinde.
Būlar az bolsa, segiz jyl gimnaziiä men basseinderden basqa, anatomiiälyq
teatrdyñ məiitteri, aq palatalar, operatsiiä bölme-siniñ əinektei ünsizdigi,
odan keiingi üş jyl at üstinde sergeldeñge tüsu, jat jandardyñ jarasy,
qorlyq köru men azap şegu bar i̇emes pe. Oğan kelip, i̇endi qarğys atqyr
soğys basseini qosyldy... Mine, sonyñ bəri kelip, osy alañğa, baiağy baqqa
oşaryldy. Sol alañdy boilap nedəuir syrqat əri jüikesi jūqarğan ol da
qaltasyndağy brauningin qysyp qoiyp qaida i̇ekeni belgisiz jügirip
barady. Zaiyry, basseinderdiñ üstinde basyn qaterge tigip, biri “A”
beketinen qaityp kele jatyp, i̇ekinşisi “B” beketinen qarsy ūşyrasqan əlgi
i̇ekeu azap tartyp ornatar bolaşaq ömirdi qorğauğa bara jatqan şyğar.
Qara terezeler melşiıp, tünergen tynyştyqty közge ūryp tūr. Alğaş
qarağannan-aq mūnyñ öli tynyştyq i̇ekeni tüsinikti boldy. Qalanyñ i̇en
ortasynda, qūlau men qainaudyñ, kileñ bir qarbalastyñ arasynda öz
zamanynda ondağan myñ ömirdi aşyq teñizge alyp şyqqan tört iarusty öli
kemeniñ mañqiyp iesiz tūrğany qyzyq. Şamasy ony i̇endi i̇eşkim de
küzetpeitin bolsa kerek, terezelerinde, Nikolai tūsyndağy sary syrmen
būialğan qabyrğalarynda tyrs i̇etken dybys joq. Qolşatyrğa qyz
janyndai töselip, talşynnyñ ūşar basyna börik bop kiılip, alañ-aulağa
birkelki bop tüsken, tek birneşe jalğyz aiaq soqpaqtar izdiñ taiauda ğana
tüskenin aiğaqtap tūr.
İeñ bastysy: barlyğynyñ qaida ketkenin i̇eşkim bilmeidi jəne bilgisi de
kelmegen. Būl bilim kemesinde qazir kim oqidy? Al oqymasa, sebebi ne?
Küzetşileri qaida? Qaz-qatar tizilgen talşyn-dardyñ tübinde, işki
irgebaqty işki basty i̇esikten bölip tūratyn tortemirge taqalyp topar
tūmsyq zeñbirekter qaidan tūr? Gimnaziiäny qoima qylğany nesi? İesi
kim? Ne üşin?
Ony i̇eşkim bilgen joq. Kədimgi Madam Anjudyñ qaida ketkenin, onyñ
dükeninde bombalardyñ nelikten bos qatyrğy qoraptardyñ janynda
jatqanyn da i̇eşkimniñ bilmeitini siiäqty.
- Syrğytyñdar! - degen aiğai şyqty. Zeñbirekter qozğalyp, jylji
bastady. İeki jüzge tarta adam typyrlap, jügirip, jüresinen otyryp, atyp
tūryp, dəu doñğalaqtardyñ mañynda üimeledi de qaldy. Sary kelte tondar
men sūr şinelder, papahalar, əskeri, studenttik kök furaşkeler
būlyñğyr būldyraidy.
Turbin alañdy kesip ötkende tört zeñbirek auzy soğan qarap, bir qatarğa
qoiyldy. Zeñbirek janyndağy asyğys jattyğu aiaqtalyp, divizionnyñ
alaşabyr jaña alynğandary i̇eki qatarğa tūrdy.
-

Kapitan myrza, - dep əndetti Myşlaevskiidiñ dausy, - vzvod əzir.

Saptyñ aldyna Studzinskii səl şeginip aiqai saldy:
-

Sol iyqty alğa, qaryştai tart!

Sap syqyr i̇etip, yrğaldy da, beibereket topyrlap, qardy taptap jürip
ketti.
Turbinniñ qasynan jalt i̇ete qap tanys, studenttik jüzder ötip jatyr.
Üşinşi vzvodtyñ basynda Karas körindi. Qaida, ne üşin bara jatqanyn
bilmei Turbin de sol vzvodpen qatar syqyrlap jüre berdi...
Karas saptan keri būrylyp alañdai keiin artymen jürip, sanamalai
bastady:
-

Solğa. Solğa. Əit. Əit.

Gimnaziiänyñ podval i̇esigi arqyly sap jylandai iretilip, i̇esiktiñ auzy bir
saptan soñ bir sapqa añqiyp qarady da tūrdy. Gimnaziiänyñ işi syrtyna
qarağanda əldeqaida köñilsiz əri ölidei tynyştyq qūşağynda. Qañyrap
bos qalğan ğimarattyñ tas kereñ tynyştyğy men meñireu qarañğylyğyn
əskeri qadamnyñ jañğyryğy əp-sətte ūiatty. Kümbez astynda beine bir
diiü-peri ūianğandai bəz-bir ünder samğai bastady. Auyr aiaqtardyñ
astynda susyl men şiqyl i̇estildi, demek üreilengen i̇egeuqūiryqtar
būltarys būryştardy sağalai jügirip jür. Sap kirpiş plita-larmen
bekitilgen podvaldyñ qarañğy dəlizderi arqyly ötip, daladai keñ zalğa
keldi, mūnda tortemirli sopaqşa terezeni örmekşi örmegi torlap tastap,
jaryq tym sarañ tüsip tūr.
Balğalardyñ tozaqtai dümpui ünsizdiktiñ talqanyn şyğardy. Potron
salynğan qūrsauly ağaş jəşikter aşylyp, pulemetterge arnalğan tortqa
ūqsas döñgelek taspa tabaqtary şyğaryldy. Yzaqor masalarğa ūqsas qara
jəne sūr pulemetter. Kiltter sar-tyldap, atauyzdar qyrşyp, būryşta
ysyldap aramen birdeñ-kelerdi kesip jatty. İunkerler destelep salynğan
papahalardy, temir tüimeli şinelderdi, maiyspaityn belbeulerdi,
oqşan-tailar jəne şūğamen qaptalğan qūtylardy deste-destesimen, toptobymen suyrdy.
- Te-zi-rek! - dep aiğailady qarañğydan Studzinskii! -Komandağa
feldşerler qabyldap, oğan nūsqaular beruge marhabat i̇etiñizder.
Sol sət Turbinniñ aldynda i̇eki student tūrdy. Olardyñ bireui təpeltek,
tolqyp tūr, studenttik şineliniñ jeñinde qyzyl kreş bar. İekinşisi sūr
şineldi, papahasy közine tüse bergen soñ əlsin-əli tüzep qūiady.
- Anau jəşikte meditsinalyq qūral-jabdyqtar jatyr, -solardan
özderiñe iyqqa asatyn sömkeler alyp, doktor aspap-tarynyñ jiyntyğyn
beriñder. Artilleristerdiñ ərqaisysyna jeke-jeke i̇eki paketten berip,
qajet bolğan jağdaida ony qalai aşu kerektigin atüsti tüsindiriñder.
Myşlaevskiidiñ basy qainağan sūrqai köptiñ arasyna sopaiyp şyğa
keldi. Ol jəşikke şyğyp, vintovkasyn siltep, bekitpesin sartyldatyp,
syrt i̇etkizip oq salyp, terezeni nysanağa alyp, saqyldata közdep,
iunkerlerdi suyryp tastağan patrondardy jinauğa japty. Osydan soñ-aq
podval fabrika siiäqty tars-tūrs dübirge toldy. İunkerler sart-sūrt
i̇etkizip, saqyldatyp vintovka-laryn oqtap jatty.
- Qolynan kelmeitinderge saq bolyñdar, iunkerler, - dedi Myşlaevskii
əndete, - studentterge dūrystap tüsindiriñizder.
Bas arqyly kigizilip, oqqalta men qūty bekitilgen belbeuler belge
bailandy.
Ğalamat qyzyq boldy. Alaşabyr ər tekti adamdar əp-sətte birkelki biregei
top qūrap, töbelerinde tikendi şötke qūsap tikireiip myltyq süñgileri
terbetildi.
- Ofitser myrzalardy özime şaqyramyn, - degen Studzinskii-diñ
dauysy əldeqaidan i̇estildi.
Şporlar şyldyrlady. Myşlaevskii sausağyn qūrsamağa lezde nemketti
tyq i̇etkizip, ştabs-kapitanğa taqai kep:
- Mende vzvodtağy on bes adamnyñ vintovka turaly tüsinigi joq.
Qiyndau bop tūr.
Studzinskii köñildene joğary jaqqa köz tastap, əinek arqyly baiau da
sarañ sebezdep tūrğan künniñ soñğy jaryq nūryna qarap, til qatty:
-

Köñil küileri qalai?

Myşlaevskii qaita söiledi:
- Khm... khm... Əlgi tabyttar büldirip ketti. Studentter abyrjyp qaldy.
Tortemir arqyly körse de, jaman əser i̇etti.
Studzinskii oğan batyl qara közin qadady.
-

Köñil küilerin köteruge küş salyñyz.

Tarağanda şporlar tağy da şyldyrlady.
- İunker Pavlovskii, - dep kürkiredi. Myşlaevskiidiñ dausy podvalda
“Aidadağy” Rodomes siiäqty.
- Pavlovskiidi me!? - dep jauap qatty tasqa jañğyryqqan iunkerlerdiñ
dausy.
-

İə!

-

Alekseev uçilişesinensiñ be?

-

Dəl solai, poruçik myrza.

- Al i̇endeşe bizge jigerlirek ən salyp ber. Şyrqağanda Petliura zəresi
ūşyp öletindei bolsyn, şeşesiniñ...
Biık te taza bir dauys tas kümbezdiñ astynda al ketsin asqaqtap:
Artillerist bop tuğanmyn...
Əldeqaidan samğağan süñgiler arasynan bir kümis kömei ilip əketti.
Brigada arasynda oqyğam.
Külli student atauly dir i̇ete qaldy, dauystyñ yrğağynan-aq ən sarynyn
tez añğaryp, kenet zeñbirektiñ kürkirindei gürildegen köp dauyspen
şyrqai jönelgende qoima jarylyp kete jazdady:
Barqytpen bel buğanmyn,
Ötkem maidan otynan.
O-ty-na-nan...
Qūlaqtarda tyqyldap, patrondy jəşikterde telmirgen tereze əinekterinde
terbetilip, tereze tübinde ūmyt qalğan şañ basqan staqandardyñ
şaiqatylyp, syñğyr qaqqany bastyñ miyn şaqty.
Arqan bögep kermeli
Meni syrtta terbedi.
Studzinskii şinelder men süñgilerdiñ jəne pulemetterdiñ tobyrynan
qyzyl şyraily i̇eki proporşikti ūstap alyp aptyğa sybyrlap əmir berdi:
-

Vestibiul... jūqa kəsekti jūlyp alu kerek... tezirek.

Izinşe proporşikter əldeqaida tūra jügirdi.
Gvardiiä oqu ornyn ötkergen
Kele jatyr ən sap, əne iunkerler.
Kerneilet, dabyl qaq,
Tərelke saldyrlat!!!
Gimnaziiänyñ qañyrağan tas qoraby i̇endi duyldap, şuyldap, üreili
marşpen arqyrap, azynap, zəresi ūşqan i̇egeuqūiryqtar tereñ inine
tyğyldy.
-

Əit,.. əit! - dep gürildegen Karastiñ ötkir dausy qūlaqty jarady.

- Köñildirek, köñildirek! - dep aiyqqan ünmen aiğailaidy
Myşlaevskii. - Alekseevtikter kimdi jerlegensiñder?
Sūrqai i̇emes, şaşyrañqy jūldyzqūrt ispetti:
Sən jasauşy, dəm jasauşy bikeler,
Üi kütuşi, kir juuşy bikeler!!
Qylmyñ qağyp iunkerlerge süikener!! deitin süñgileri şoşaiğan iunkerler sapy dəlizben tarpyldata tartqanda
aiaq düñkilimen qaiysyp, i̇eden solqyldady. Ūşy-qiyry joq dəlizben
i̇ekinşi qabattağy şyny kümbez arqyly tüsken kün nūryna malynğan
Vestibiulge kelip, bas tiredi olar, aldyñğy sap alyp suretke tirelip
añyryp qaldy.
Öz i̇esiminiñ bas ərpi kestelengen patşa jabuy sauyryn japqan bəsire
arğymağyn aryndatyp, basyndağy jiegi qaiqaiğan üş saily börkiniñ
töbesindegi appaq ükisi jelkildep, jymiiä külgen Aleksandr
artilleristerdiñ aldyna jarqyldap şyğa kelgendei boldy. Aleksandr
patşa astarly aiarlyqpen jymiğan üstine jymiyp, semseriniñ ūşymen
iunkerlerge süñgileri qara būlttai qaptağan Borodino qalasyn nūsqap
tūrğan tərizdi.
... Bolğan joq pa qandy qyrğyn,
Qandy qasap şaiqastar?!
-

Jəne aitady... - dep sañq i̇etti Pavlovskii.

- Jəne, qandai qūianqoltyq şaiqastar!! - dep dürildete jöneldi juan
dauystylar.
Bükil Resei şyğarmaidy məñgi i̇esten,
Borodino şaiqastaryn qan keşken!!
Köz qaryqtyrğan Aleksandr aspanğa şyrqap, jyl boiy ony bürkep tūrğan
jūqa mata jyrtylyp, attyñ aiağynyñ astynda taptalyp jatty.
- Izgi nietti imperator Aleksandrdy körmediñder me? Kəne, birkelki,
birkelki! Əit. Əit. Solğa! Solğa! - dep digirledi Myşlaevskii.
Jūldyzqūrttai japyrlağan sap Aleksandr jaiau əskerleriniñ zirkildegen
qadamymen baspaldaqty solqyldatyp, joğary köterildi. Napoleondy
jeñgen patşanyñ janynan sol jağymen divizion baitaq qostüsti akt
zalyna ötti, ən toqtalyp, qalyñ sap süñgilerin samsatyp qatar tüzdi.
Kömeskileu aqşyl səule zaldy kernep, sülesoq, bozğylt daq qūsap
qabyrğalardan patşalardyñ ülken suretteri qaraidy.
Studzinskii şeginşektep bilezik sağatyna qarady. Sol kezde bir iunker
jügirip kelip oğan birdeñe dep sybyrlady.
-

Divizion komandiri, - degendi i̇estip qaldy taqau tūrğandar.

Ofitserlerge Studzinskii qol būlğady. Olar saptyñ arasymen jügirip
ötip, qataryn tüzedi. Studzinskii komandirdi qarsy alğaly dəlizge şyqty.
Baspaldaqpen şporyn şyldyrlatyp polkovnik Malyşev Aleksandrdyñ
suretine būrylyp, köz qiyğyn tastap, zaldyñ i̇esigine qarai köterildi.
Küreñ qyny bar qisyq kavkaz qylyşy sol jaq büiirinde salpyldap
keledi. Basynda qara barqyttan tigilgen furaşke, üstinde i̇etegi i̇eresen
jyryq ūzyn şinel. Jüzinen abyrju baiqalady. Studzinskii asyğysüsigis taqap kep, qolyn şekesine aparyp toqtady.
Malyşev odan:
-

Kiındi me bəri? - dep sūrady.

-

Dəl solai. Bar būiryğyñyz oryndaldy.

-

Al, qalai?

-

Aiqasatyn bolady. Biraq bəri de təjiribesiz.

Jüz jiyrma iunkerge qolyna myltyq ūstap körmegen seksen student
keledi.
Malyşevtiñ öñi özgerip ketti. Biraq ündegen joq.
- Jaqsy ofitserler tap bolğany zor baqyt, - dep jalğastyrdy
Studzinskii. - Əsirese, mynau jañadan kelgen Myşlaevskii degeniñiz
oñdy boldy. Birdeñe ğyp amalyn jasarmyz.
-

Solai de. Olai bolsa, mynağan küş salyñyz: Meniñ baiqauymşa keiin
ofitserler men i̇eñ təuir əri asa təjiribeli iunkerlerden jasaqtalğan alpys
adamdyq qarauyldan basqa diviziondy üilerine taratyñyz, biraq i̇erteñ
sağat tañğy jetide bəri tügel osynda bolsyn. Al qarauyl zeñbirekter men
qoimadağy qaru-jaraqtan köz jazbasyn.
Jaisyz tañdanys Studzinskiidi sabasynan şyğaryp jiberdi, közi atyzdai
bolyp, polkovnik myrzağa bajyraia qarady. Auzy añqiyp qalğan.
- Polkovnik myrza,.. - dedi tolqyğanda bar i̇ekpindi sözdiñ aqyrğynyñ
aldyndağy buynğa tüsiretin ədetimen Studzinskii, -baiandauğa rūqsat
i̇etiñiz. Taratyp jiberu mümkin i̇emes. Divizion-nyñ az da bolsa,
jauyngerlik əluetin saqtaudyñ birden-bir joly - olardy tünde osynda
ūstau.
Polkovnik myrza taban astynda öz boiynan keremet şapşañ şamdanatyn
jaña qasiet tapty. Moiny men beti qyzaryp şyğa keledi, közi jalt-jūlt
i̇etti.
- Kapitan, - dep bastady ol süikimdi ünmen, - men sizge tizimde jalaqyny
ağa ofitser i̇emes, divizion komandirlerine dəris oqityn lektor i̇esebinde
töleuge būiryq beremin, ərine, būl mağan qolaily bolmaidy, sebebi men
sizden süieniş bolar təjiribeli ağa ofitser şyğaramyn dep topşylap
i̇edim, al ştatty profes-sordyñ qajeti joq. Sondyqtan mağan lektsiiä
oqymai-aq qoiyñyz. Mağan aqyl-keñes bermeuiñizdi ötinemin! Aitqanymdy
tyñdañyz da, i̇este ūstañyz. Al i̇este ūstasañyz - oryndañyz!
Osy arada i̇ekeui de bir-birine anyq körindi.
Studzinskiidiñ beti men moinyna samauyr şoğynyñ qyzyly oinap şyğa
kelip, i̇erni jybyrlap ketti.
Tamağyn kenegen tərizdenip ol bylai dedi:
-

Qūp bolady, polkovnik myrza.

-

Al i̇endi qūp bolsa, jūrtty üidi-üiine tarat.

Qarusyz jiberiñiz, ūiqylaryn qandyryp, i̇erteñ tek sağat jetide kelsin.
Taratyp qoiu az, taratqanda tūtas vzvodymen i̇emes, az-az toppen
jiberiñizder, jūrttyñ nazaryn əşekeiimen audarmas üşin pogondaryn
alyp qalyñyzdar.
Studzinskiidiñ közinen tüsinistik nūry jarq i̇etti, reniş izim-qaiym boldy.
-

Qūp bolady, polkovnik myrza.

Polkovnik myrza da kilt özgerdi.
- Aleksandr Bronislavoviç, men sizdi təjiribeli, jauynger ofitser
retinde alğaşqy künnen bilemin. Al siz de meni bilesiz. Demek, reniş joq,
mūndai syn sağatta renjuge oryn bolmasqa kerek. Men de qattyraq kettim
- ony ūmytyñyz, öziñiz de...
Studzinskii qūlaq-şekesine deiin qyzaryp ketti.
-

Dəl solai, polkovnik myrza, men kinəlimin.

- Al i̇endi, mine tamaşa. Olardyñ köñilin suytyp salaqsyratyp almau
üşin uaqytty bosqa ketirmeiik. Bir sözben barlyğy i̇erteñge qalsyn. İerteñ
aiqynyraq körinetin bolady ğoi. Degenmen de, aldyn ala aityp qūiaiyn:
zeñbirekke nazar audarmas. İesterinde bolsyn, at bolmaidy, snariad ta sol
siiäqty. Demek, i̇erteñ i̇erteden bastap vintovkamen atysu, atysu da atysu.
Mağan bylai jasañdar: i̇erteñ divizion jüldeli polk siiäqty tüske deiin
atyp jattyqsyn. İunkerlerdiñ bərine granat berilsin. Tüsinikti me?
Studzinskii tünerip tūnjyrap ketti, şiyrşyq ata bərin tyñdady.
-

Polkovnik myrza, sūrauğa rūqsat i̇etiñiz.

- Sizdiñ ne sūraitynyñdy bilem ğoi. Sūramai-aq qoiuyñyzğa bolady.
Sizge men özim-aq jauap bereiin - bəri de bylyq. Būdan da jaman bolady,
biraq sirek. İendi tüsinikti me?
-

Dəl solai!

- Onda bylai, - dep Malyşev dauysyn müldem tömendetip, -meniñ
mynau tas qapşyqta küməndi tün balasynda qalğym kel-meitini tüsinikti,
i̇eki jüz jigitti bosqa qūrtuda ne jaqsylyq tūr, onyñ üstine jiyrmasy
myltyq ata da bilmeidi i̇eken!
Studzinskiide ün joq.
- Mine solai i̇endi. Qalğanyn keşke aqyldasamyz. Bəri de ülgeriledi.
Divizionğa tartyñdar.
Söitip olar zalğa kirdi.
-

Tik tū-ryñ-dar! Ofitser myr-za-lar! - dep aiğailady Studzinskii.

-

Armysyñdar, artillerister!

Studzinskii Malyşevtyñ tu syrtynan mazasyz rejisser siiäqty, qolyn
būlğap qalyp i̇edi, sūrğylt arandy qabyrğa şañq i̇etkende şynylary
dirildedi.
-

A-man-dyq t-til-i̇ei-miz... polkovnik!

Malyşev sapqa köñildene qarap, künqağarynan qolyn alyp söilep ketti.
- Teñdesi joq ... Artillerister! Söz şyğyndağym kelmeidi, söilei de
almaimyn, öitkeni mitingilerde söilegen i̇emen, sondyqtan qysqa ğana
aitamyn. Biz Petliurany soğatyn bolamyz, ittiñ balasynyñ auzyn ūramyz,
oğan qam jemeñizder. Sizderdiñ arañyzda vladimirlikter,
konstantinovtyqtar, alekseevtikter bar, olardyññ qyrany əli
masqaralyqqa jol bergen i̇emes. Al, sizderdiñ köpşiligiñiz osynau ataqty
gimnaziiänyñ tülekteri. Mūnyñ köpti körgen köne qabyrğalary sizderge
qarap tūr. Men de özderiñiz üşin qyzaraqtauğa məjbür i̇etpeitinderiñizge
senemin. Mortirli divizionnyñ artilleristeri! Bandynyñ qorşauynda
tūrğan kezinde Ūly Qalany qorğap, aman alyp qalaiyq. İeger biz alty
diüimdik zeñbirekterimiz ben i̇erketotai prezidentti bir domalatsaq, aspan
oğan dambalynan da tar körinip, onyñ janyn anasy jeti tabyttan izdep
tabar!!!
- Qa-qa-qa... Ğa-ğa-a... - dep jauap qatty oğan polkovnik myrzanyñ uytty
sözderine ūiyğan qalyñ nöpir.
-

Soğan tyrysyñdar, artillerister!

Studzinskii rejisser qūsap syrtta tūryp üreilene qolyn siltedi, qalyñ
köpir tağy da kökiregi qars aiyryla ahylap, ony kürkiregen jañğyryq
qaitalap, i̇eden şañyn aspanğa köterdi.
Rrr... Rrrr... Stra... Rrrrr!!!
On minötten keiin akt zalynda Borodino dalasyndağydai jüzdegen
myltyq atağaştarğa qonaqtai qaldy. Şoşaiğan süñgilermen kösilgen
parket alañynyñ bir şetinde i̇eki qarauyl qaraiady. Əldeqaida şalğaida
asyğys jügirip tarpyldağan tabandardyñ dürsili keledi, būl būiryqqa
səikes jañadan kelgen artilleristerdiñ ornalasyp jatqanynyñ belgisi.
Dəlizderde birdeñe gürs-gürs, sart-sūrt i̇etip, ofitserlerdiñ qarauyldardy
Studzinskiidiñ özi aparyp jür degen aiqaiy şyqty. Sosyn kütpegen
jerden dəlizderde kernei tartyldy. Bükil gimnaziiäny basyna köterip
düñgirlegen jaryqşaq, tosañ ünderde aibyndylyq əlsirep, nağyz mazañ,
jalğan saryn üstem boldy. Dəlizdegi vestibiulge köteriletin i̇eki
baspaldaqtyñ arasyndağy alañda ūrtyn tompaityp kernei tartyp bir
iunker tūr. Qyrylğan georgii lentasy kömeski jez tūrbadan salbyrap tūr.
Myşlaev-skii aiaqtaryn alşaityp, kerneişiniñ artynda ony üiretip tūr,
keide ony özi de alyp ürlep qūiady.
- Jetkizbe... İendi bylai, bylai. Ürle, qattyraq ürle. Beişara, jatyp
qalğan ğoi. Al kəne dabyl ūrşy.
“Ta-ta-tam”, - dep kümbirletti kerneişi i̇egeuqūiryqtardyñ zəresin ketirip.
Imyrt qarañğylyğy qostüsti zaldy tez basty. Atağaştar tizilgen
alañnyñ aldynda Malyşev pen Turbin qaldy. Malyşev dərigerge tüksie
qarady da, taban auzynda özgerip, jyly şyrai tanytyp jymidy.
-

Al i̇endi, sizdiñ jaiyñyz qalai, doktor? Sanitarlyq bölim dūrys pa?

-

Dəl solai, polkovnik myrza.

- Doktor, sizdiñ üige bara beruiñizge bolady. Feldşerlerdi de
jiberiñiz. Söitip, feldşerler de basqalarmen birdei tañğy sağat jetide
kelsin... Al öziñiz ... (Malyşev oilanyp közin süzdi) i̇erteñ, kündizgi sağat
i̇ekide keluiñizdi ötinemin. Oğan deiin siz bossyz (Malyşev qaita oilandy).
Tağy da aitarym mynau: əzirge pogon taqpai jüre beruiñizge bolady.
(Malyşev kümiljip qaldy). Bizdiñ josparymyzğa özine airyqşa nazar
audaru i̇enbeidi. Bir sözben aitqanda, i̇erteñ sağat i̇ekide keluiñizdi sūraimyn.
-

Aitqanyñyz bolady, polkovnik myrza.

Turbin bir orynda typyrlap qaldy. Malyşev portsigaryn şyğaryp,
papiros ūsyndy. Jauap retinde Turbin siriñke tūtatty. İeki jūldyzşa
jandy da, qarañğylyq nedəuir qoiulanğany birden bilindi. Malyşev
mazasyzdanyp, doğa şarlar būlyñğyrlau ağaryp tūrğan joğarğy jaqqa
qarai berdi, sosyn dəlizge şyqty.
- Poruçik Myşlaevskii. Mynda keluiñizdi ötinemin. Məsele mynada:
sizge ğimarattyñ elektr jaryğymen jabdyqtaluyn tügeldei tapsyramyn.
Qysqa merzimde jaryq beruge küş salyñyz. Marhabat i̇etiñiz, būl isti
meñgergende kez kelgen sətte siz jaryq berumen qatar, qajetinde jedel
söndirudi de meñgeriñiz. Jəne jaryq beru bastan-aiaq sizdiñ
jauapkerşiligiñizde.
Myşlaevskii künqağaryna qolyn aparyp, kilt būryldy. Ol şporyn
topi-topi-topi dep şyldyrlatyp, bas baspaldaqpen zymyrai jönelgende
konki teuip bara jatqandai zulady. Arağa minöt salyp tömennen onyñ
jūdyryğynyñ birdeñeni qatty ūrğan sartyly men əmirli üni şyqty.
Sonyñ jauaby retinde qosqanatty daliğan vestibiulge aparatyn basty
podezde Aleksandr suretine əlsiz səule tüsirip, jaryq jalt i̇etti.
Malyşev razylyqtan auzyn aşyp, Turbinge qarady:
-

Joq, təiiri alsyn... Mynau şyn ofitser. Kördiñiz ğoi?

Al tömennen baspaldaqta bireudiñ sūlbasy körinip, ol satymen baiau
joğary şyğyp kele jatty. Ol alğaşqy alañqaidan būryl-ğanda Malyşev
te, Turbin da qaldaiğa asylyp oğan qarap tūrdy. Onyñ üstinde keñ
qosjağa öñirli kürte, tüimeleri kümis, jağasyn-dağy japsyrmasy aşyq
jasyl. Sekirgen qolynda üp-ülken kilt jür. Myşlaevskii soñynan
köterilip, ara-tūra:
- Şapşañyraq, şapşañyraq, qariiä, - dep aiğailap qūiady. -əşek
boilağan bit qūsap süiretilip kele jatqanyñ ne?
- Sizdiñ... sizdiñ... - dep i̇ernin sylp i̇etkizip, baiau tyrpyldap keledi şal.
Qarañğylyqtan alañqaiğa Karas, onyñ soñynan basqa boişañ ofitser,
sosyn i̇eki iunker, aqyry topar tūmsyqty pulemet şyqty. Sūlba üreilenip
jalt berdi de, iılip, beluarğa deiin iılip pulemetke tağzym i̇etti.
-

Sizdiñ joğary mərtebeñizge, - dep miñgirledi.

Joğaryda sūlba qaltyrağan qolymen qara köleñkede sipalap jürip
qabyrğadağy ūzynşa jəşikti aşty, odan aq daq körindi. Şal qolyn sūğyp
jiberip, birdeñeni būrap qalyp i̇edi, zamatta joğarğy alañqai jarq i̇ete qap,
vestibiulge, akt zalyna kirer auyzğa, dəlizge jaryq tüsti.
Qarañğylyq ysyrylyp, tükpirge qaşty. Myşlaevskii kiltti tabanda
qolyna alyp, qolyn jəşikke tyğyp, qara tūtqany taqyl-datyp oinai
bastady. Köz qaryqtyrar jaryq, keide tipti qyzğylt tüske i̇enip, jalp i̇etip
sönip, qaita jandy. Zaldağy şarlar jarq i̇ete qalyp, qaita söndi.
Kütpegen jerde dəlizdiñ şetindegi i̇eki şar janyp, tünek şiyrşyqtalyp
müldem ğaiyp boldy.
-

Əi, qalai? - dep aiğailady Myşlaevskii.

- Sönip qaldy, - dep jauap qatty tömennen, vestibiuldiñ oiyğynan
bireu.
-

Bar, Bar! Jandy! - dep aiqailady tömennen.

Qariiä kinəsin moiyndağandai soqyraq közin jypylyqtatty.
- Al kilt qaida, kilt şe? Kilt... joğary mərtebelim? Qalaişa? Ol sonda
sizderde bola ma?
-

Kilt mende bolady. Aittym bitti.

Qariiä qalşyldap tağy da az-kem tūryp, sosyn aqyryn jylji bastady.
-

İunker!

Qyzyl şyraily tolyq iunker myltyq qūndağymen jəşikti tars i̇etkizip,
qaqşiyp qata qaldy.
- Jəşikke bögetsiz tek divizion komandiri, ağa ofitser jəne men
jiberilemin. Basqa i̇eşkim de jolamasyn. Qajet bolğan jağdaida əlgi
üşeudiñ bireuiniñ būiryğy boiynşa jəşik būzylady, biraq qaitkenmen
şitti büldirip almas üşin abai bolu kerek.
-

Qūp bolady, poruçik myrza.

Myşlaevskii Turbinmen qatarlasyp kübir i̇etti:
-

Maksimdi ... kördiñ be?

-

Qūdaia ... kördim, kördim, - dep sybyrlady Turbin.

Divizion komandiri akt zalyna kirer auyzda tūrdy da, myñdağan ot onyñ
semseriniñ kümis sabynda oinady. Ol Myşlaevskiidi şaqyryp alyp
bylai dedi:
- Al i̇endi, poruçik, sizdiñ bizdiñ divizionğa tap bolğanyñyzğa men
rizamyn. Jaraisyz!
-

Küş salatynyma quanyştymyn, polkovnik myrza.

- Siz tağy da osyndağy jylu jüiesin jolğa qoiuğa tiıstisiz, ol
iunkerlerdi jylyndyru üşin kerek, al qalğan şaruany öz moi-nyma
alamyn. Özderiñizdi auqattandyramyn, araq ta tabamyn, onşa asta-tök
bolmağanmen, boi jyltuymyzğa jetedi.
Myşlaevskii süikimdi bir keiippen polkovnik myrzağa bir jymiyp,
razylyqpen jötkirindi.
-

İek... km...

Turbin odan arğysyn tyñdağan joq. Baspaldaqtyñ qaldaiyna asylyp,
aqbas sūlbadan köz aiyrmai, qaşan ol tömende ğaiyp bolğanşa qarady da
tūrdy. Qūr qamyğu Turbinnyñ boiyn bilep aldy. Dəl osy suyq qorşau
qaldaiynyñ qasynda keremet bir aiqyndyqpen onyñ köz aldynan
ötkendegi i̇estelik i̇elesteri ötkendei boldy.
... Jastary ərkelki gimnazister tobyry tañ-tamaşa bolyp osynau dəlizde
josyp jürgen-di. Ağa baqylauşy dembelşe kelgen. Maksimge ğalamat bir
şeru jasap, i̇eki qarany anadaidan jelkelep əkele jatty.
- Meili, meili bilsin, meili, - dep miñgirledi ol, - qamqorşy
myrzamyzdyñ kelu quanyşyna orai inspektor myrza. Turbin men
Myşlaevskii myrzalardy bir körsin. Būl olarğa medet bolyp, süiiniş
tuğyzady. Süiiniş bolğanda da qandai, keremet bir raqat sezimge böleidi.
Maksimnyñ soñğy sözinde qyrşañqy bir mysqyl bary anyq. Turbin men
Myşlaevskii myrzalarğa qarau tek talğamy tamtyrap, būzylğan adamğa
ğana ləzzat syilauy mümkin. Al būl jai ənşeiingi kez i̇emes qamqorşy
keletin quanyşty sət qoi.
Maksimniñ sol qolynda myqşiğan Myşlaevskiidiñ üstiñgi i̇erni qiğaş
jyrylyp, sol jaq jeñi tigisinen sögilip jipke ğana ilinip tūr, oñ qolymen
şeñgeldep ūstağan. Turbinniñ tügel ūşyp ketken jeidesiniñ tüimelerin
bylai qoiyp, şalbarynyñ aldy da aşylyp, bükil denesi aşyq-şaşyq
anadaidan közge tüsedi.
- Jiber bizdi, ainalaiyn Maksim, qymbattym, - dep Maksimge kezekkezek jalynady közderi müləiimsip, bet-auzy qanjosa bolğan Turbin men
Myşlaevskii.
- Ura! Süirele ony Maks Prepodobnyi! - dep aiğailaidy artqy jaqtan
tolqyğan gimnazister. - İekinşi synyptağylardy jazyqsyz jazala degen
zañ joq.
Ai, qūdaiym-ai, qūdaiym-ai. Onda kün külimdep, u-şu, satyr-sūtyr bop
jatuşy i̇edi. Maksim de mūndai bolmaityn, qazir appaq şölmektei, aşaryq, şerli-mūñdy. Maksimniñ şaşy qap-qara i̇etik şötkesindei tikireiip
tūratyn, arasynda sabaqtalğan biren-saran ğana aq bolatyn. Qolynyñ
ornynda temir qysqaş siiäqty ūstağanyn mytyp jiberetin. Moinynda
arbanyñ doñğalağyndai üp-ülken medal salpyldap jüretin... Əi,
doñğalaq, doñğalaqtar. Sender ğoi “B” derevniasynan alyp şyğyp N
ainalmasyn jasap mynau tas quysqa əkep tastağan. Qūdaia, qandai suyq.
İendi qorğau kerek deidi? Neni? Bos quysty ma? Tarpyldağan tabandardy
ma?.. Aleksandr, sen Borodino polktarymen şañyrağy ortasyna tüsken
üidi qūtqara alasyñ ba? Suretten alyp, sağan jan bitirse ğoi. Anau
jasağyñ tym qūryğanda Petliurany soğyp berer me i̇edi?
Turbinniñ aiağy ony öz-özinen tömenge jetelei jöneldi. “Maksim!” - dep
aiqailağysy keldi, sosyn tejeliñkirep baryp toqtai qaldy. Küzetşiler
tūratyn podval pəterdegi Maksimdi köz aldyna keltirdi. Şamasy, peş
aldynda qaltyrap otyrğan şyğar, tipti jylaityn da bolar. Al mūnda
qasiret-qaiğy onsyz da bastan asyp jatyr. Mūnyñ barlyğyna tükirip
tastau kerek. Küirek köñil-şektiktiñ küni ötken. Öz ömirin de sezimge
aldyryp, sergeldeñge tüskeni jeter. Jeter-aq.
Əitkenmen de Turbin feldşerlerdi jiberip, qarañğy bos synyp
bölmesinde jalğyz qaldy. Qabyrğalardağy taqtalar kömir dağymen közge
ūrady. Partalar da tap qasynda tūr. Ol şydai almai bireuiniñ qaqpasyn
köterip otyryp i̇edi, qolaisyz i̇eken, jaiğasu qiyn soqty. Qara taqta közge
qandai ystyq. İə, sol synyp, ant i̇eteiin, sonyñ özi nemese körşi bölme,
öitkeni terezede əne qalanyñ sol baiağy körinisi. Əne universitettiñ
qaraiğan alyp öli ğimaraty. Bulvar jebesi appaq otqa tūnyp tūr,
qalqaiğan qorapşa üiler, köz bailanğan qarañğylyq, qarauytqan qabyrğalar, zañğar aspan...
Al terezelerde nağyz “Rojdestvo aldyndağy tün operasy, aqşa qar men
qaltyrağan, dirildegen ottar... Suait səuegeige nelikten oq atylaryn bilem
dep i̇edim?” degen saryn qūlaqta. Əzir i̇eşkimge ziiäny joq zeñbirekter
maqtağa atqandai alystan “bu-bulaidy”.
- Jeter i̇endi.
Turbin partanyñ qaqpasyn tüsirip, dəlizge şyqty da, qarauyl-dardyñ
qasynan ötip, vestibiul arqyly köşege betaldy. Qatardağy podezde
pulemet tūr. Köşede ötken-ketken az i̇eken, japalaqtap qar jauyp tūr.
Polkovnik myrza əbigeri mol qarbalas tündi bastan keşirdi. Gimnaziiä men
odan i̇eki-aq qadam jerde tūrğan madam Anju dükeniniñ arasyna əldeneşe
ret qatynady. Tün ortasyna qarai maşina bar quatymen jaqsy jūmys
istedi. Gimnaziiädağy şarlardyñ işindegi balqyma fonarlar baiau
pysyldap qyzğylt jaryğyn tögip tūrdy. Zal nedəuir jylyndy, öitkeni
bükil keş boiy jəne tüni boiy zaldyñ kitaphana bölegindegi i̇ejelgi
peşterde ot alaulap, bir söngen joq.
Myşlaevskiidiñ əmirimen iunkerler 1863 jylğy “Oteçest-vennye
zapiski” men “Biblioteka dlia çteniiä” jurnaldaryn jağyp, tüni boiy
baltamen būtarlap synğan i̇eski partalardy peşke tyqty da otyrdy.
Studzinskii men Myşlaevskii i̇eki staqannan spirtti tastap alyp
(polkovnik myrza aitqan uədesin oryndap işimdikti jetkilikti-aq alğyzdy,
atap aitqanda jarty şelek, i̇eki sağattan auysyp iunkerlermen birge peştiñ
qasyna şinelderin tösep ūiqylaryn qandyryp aldy, jüzderinde peştiñ
jalynynan qyzyl nūr oinaidy. Sosyn tūryp, tüni boiy qarauyldan
qarauyl qaldyrmai aralap, küzettiñ jaiyn baqylady. Karas ta
pulemetşi iunkerlermen birge baqqa şyğar auyzda kezekşi boldy. Señseñ
tūlyp kiıp, ər sağat saiyn auysyp, tört iunker topar tūmsyq
zeñbirekterdiñ janynda tūrdy.
Madam Anjudyñ dükeninde peş tūrbalary sytyrlap, qyzarğanşa qyzdy,
şaitan. İunkerlerdiñ biri i̇esik aldynda tūryp, podezdegi mototsikletti
közden tasa qylğan joq. Al bes iunker şinelderin tösep tastap dükende
tük bilmei ūiyqtap jatty. Tüngi sağat birge tarta polkovnik myrza madam
Anjudyñ jaiyna əbden ornyqty, biraq jatqan joq, ūdaiy telefonmen
söilesip, əldekimdermen pikir alysyp aqyldasty.
Al sağat i̇ekide ysqyrtyp mototsikletka kelip toqtady, odan sūr şineldi
əskeri adam tüsti.
- Jiberiñder. Būl mağan kelgen kisi.
Əlgi adam polkovnikke aqjapqyşqa orap, jippen aiqyş-ūiqyş būğan
kölemdi bir tüiinşek əkeldi. Polkovnik myrza ony öz qolymen dükenniñ
bir bölegindegi kişkentai bölmege jasyryp, auzyna aspaly qūlyp salyp
qoidy. Sūr şineldi kisi mototsiklet-pen qaita qaitty, al polkovnik
myrza galereiäğa köşip, şinelin astyna tösep, basyna şüberek
qiqymdaryn jastanyp, kezekşi iunkerge tañğy sağat tura alty jarymda
ūiat dep būiyryp ūiyqtap ketti.

7
Tün ortasyna taman kömir tünegi düniedegi i̇eñ təuir jer -Vladimir
tauynyñ tekşelerine qondy. Kirpiş soqpaqtar men alleiälar adam aiağy
baspağan şeti-şegi joq qalyñ ūlpa qardyñ astynda qaldy.
Qaladağy i̇eşbir jan, i̇eşbir aiaq qysta osynau qabat-qabat alqapqa at izin
salmaidy. Jeti qarañğy tünde jəne mynadai zamanda Tauğa kim barsyn.
Barmaq tūrsyn, baramyn dep oilaudyñ özi qorqynyşty. Oğan i̇eñ batyl
adamnyñ özi batpaidy. Onyñ üstine barğanda ne istemek onda? Biraq tün
balasy jarqyrap jaryq bolyp tūratyn jalğyz jeri sol: onda sūmdyq
auyr zilbatpan tūğyrda mine jüz jyldan beri şoiyn qara Vladimir tūr
jəne qolynda tikesinen ūstağan üşsarjan kreşi bar. Keş saiyn qūlama
jarlardy, i̇eñisterdi, tekşelerdi iñir qarañğysy qūndaqtağanda kreş jarq
i̇ete qalyp, tüni boiy janyp tūrady. Jaryğy onyñ alysqa jetip, Məskeuge
şyğar bettegi qiyrda qyryq şaqyrym jerden körinedi.
Biraq būl arany köp jaryq qylmaidy, tūğyrdyñ jasyl küñgirt büiirin
şalyp, elektr jaryğy tünekten ortañğy terrasany kömkeretin
tortemirdiñ bir bölegi men baspaldaq qaldaiyna tüsedi. Bar bolğany osy.
Al odan əri,.. odan arğysy - tolyq tünek. Derevnia qara tünek, jūqa matağa
orağan liustra siiäqty, üilerdiñ bəri qardan börik kigen, ainala
keñirdekten keletin kürtik. Sūmdyq.
Al mūnda birde-bir tiri pendeniñ kelmeitini tüsinikti ğoi. Tipti i̇eñ öjettiñ
özi attap baspaidy. İeñ bastysy, baratyn da i̇eşteñe joq. Al qala bolsa,
məsele basqa. Tün mazasyz, mañyzdy, əskeri tün. Fonarlar monşaqtai
tizilip janady. Nemister ūiyqtap jatyr, biraq bir közimen ğana
ūiyqtaidy. İeñ qarañğy köldeneñ köşede kenet kögildir konus jandy.
-

Nalt
Syqyr... syqyr... köşeniñ ortasynda legen kigen peşkiler jorğalap
keledi. Qara nauşnikter ... Tağy da syqyr... Vintov-kalary iyğynda i̇emes,
qoldarynda. Nemistermen oinauğa bol-maidy, əzir bar ğoi... Odan əri ne
bolsa o bolsyn, al nemister tez şağylar jañğaq i̇emes. Köñ qoñyzyna ūqsas.
-

Qūjjiat!

-

Nalt!

Fonarly konus. Egei!..
Mine jaltyrağan auyr qara maşina, aldynda jarqyrağan tört ot.
Qarapaiym maşina öitkeni ainadai jaltyrağan küimeniñ artynan
saltanatty segiz aidauyl jele-jortyp keledi. Al nemis-terge būnyñ bəri
bir. Maşinağa da aiğai salady.
-

Nalt

-

Qaida? Kim? Ne üşin?

-

Qolbasşy, atty əsker generaly Belorukov.

Ərine, būl basqa məsele. Olai bolsa, jol aşyq.
Küimeniñ terezesinen tükpirde otyrğan aşañ, mūrtty körinedi.
General şineliniñ iyğyndağy jarqyl aiqyn i̇emes. Nemis legendileri de
qoldaryn şekesine qoidy. Ras, köñil tükpirinde olarğa qolbasşy
Belorukovyñ da, Petliurañ da mynau jaman-jəudik i̇elde jürgen
zūlystardyñ kösemi bolsa da bəribir. Alaida soğan qaramastan ...
zūlystarmen tūrsañ - zūlystarşa ūlysañ raua. Legendiler qolyn şekesine
qoidy. Qanşa aitqanmen, halyqaralyq sypaiylyq salty ğoi.
Mañyzdy da əskeri tün. Madam Anjudyñ terezesinen jaryq tüsip tūr.
Jaryqtan əielder qalpağy, beltartqyştar men dambaldarğa qosa
sevastopol pulemetteri de körinedi. Sağat tili qūsap iunker i̇ersili-qarsyly
jürip, əbden toñyp, myltyqtyñ süñgisimen imperator venzelin
syzğylaidy. Ol jaqta Aleksandr gimnaziiäsynda şarlar baldağydai.
Araqty jetkilikti deñgeide simirip alğan Myşlaevskii ərli-berli jürip
Batatigin Aleksandr-ğa üñilip, elektr ajyratqyş jəşikke qarap qūiady.
Gimnaziiäda əjeptəuir köñildi əri məndi. Qalai degenmen de qarauyldarda
segiz pulemet bar, onyñ üstine iunkerler student i̇emes qoi!.. Bilesizder me,
olar soğysatyn bolady. Myşlaevskiidiñ közi üi qūianynyñ közindei qypqyzyl. Qanşa tün ūiqy az, araq köp, biraz mazasyz ürei de bar. Al qalada
üreidi əzir jeñil basuğa bolady. Kisiniñ özi taza bolsa, qalağanyñşa
qydyrsyn. Ras, köşede tört-bes ret toqtatuy mümkin. Qūjattaryñ tek
tügel bolsa, jüre ber. Qyzyq, tünde sandalatyn bolsañ, onda bylai bar.
Al tauğa kim şyğady? Baryp tūrğan aqymaqtyq osy. Onyñ üstine biıkte
azynağan jel... kürtikti belden keşip jüruge tura keledi, sonda sağan
saitandar i̇elestep, dausyn i̇esitkendei bolasyñ.
İeger tauğa şyğatyn bolsa, ol bəzbir jannan bezgen adam boluy kerek,
kədimgi bükil əlem biliginiñ tūsynda özin adamdar arasynda itterdiñ
ortasyna tüsken qasqyrdai sezinetin bireu siiäqty. Giugodağydai əbden
alastalğan jan. Oğan atymen qalada körinuge bolmaidy, körine qalsa
basyn bəigege tigip, qaterge ūşyratqany. Qarauyldardyñ arasynan ötip
ketseñ - jolyñ bolğany, öte almasañ - şamdanba. İeger ondai adam tauğa
şyqsa, adam retinde ony şyn jürekten aiağan abzal.
Öitkeni, oğan şyğudy itke de tilemeisiñ. Yzğyryq jel bet qaratpaidy.
Onda bes minöt bolsañ-aq üige ketuge asyğasyñ...
-

Qalai bes sağat şydaisyñ? Oi ... üsip ölesiñ onda!

İeñ bastysy panorama men su aidaityn mūnarany baspai joğar-ğy qalağa
baratyn jol joq, odan körgiñiz kelse, kinəz Belorukov-tyñ ştaby
Mihailov köşesindegi monastyr üiinde. Oğan ər minöt saiyn aidauyl
alqalağan maşinalar, keide pulemet tiegenderi kelip-ketip jatady.
-

Ofitsersymaqtar, az jandaryñ jahannamğa ketip, közderiñ şyqsa ğoi!

Qarauyldar, qaida barsañ qarauyl, qarauyldar.
Al terrasamen tömen tüsip, Tömengi Qala - İetekke baram dep oilaudyñ özi
artyq, öitkeni Taudyñ i̇eteginde ireleñdep jatqan Aleksandr köşesinde,
birinşiden, fonarlar tizilip tūrady, i̇ekinşiden, nemister, meili bolsyn
ğoi, biraq küzettiñ üstine küzet qūiatyny jaman. Tañ aldynda bir sañylau
tabylmasa. Tañ atqanşa ğoi üsip ölemiz. Yzğyryq jel miyñnan ötedi alleiälardy boilap guildeidi de tūrady, soğan qaramastan tortemirdiñ
tūsynda kürtikten adam dausy i̇estilgendei bolady.
-

Üsip qalamyz, Kripatyi!

- Şyda, Nemoliaka, şyda. Qarauyldar tañğa deiin jüredi de,
ūiyqtaidy. Vzvodqa ötip ketemiz de, Syçuhada jylynamyz.
Qaraiğandar tortemirdi boilai jybyrlap, üş qara köleñke jaqtauğa
jabysyp, tyrmysyp Aleksandr köşesi alaqandağydai körinetin tömenge
qaraityn tərizdi. Mine köşe tym-tyrys, tiri jan joq, kenet i̇eki kögildir
konus jügire jöneldi - nemis maşinalary, i̇endi nemis maşinalary ūşady
nemese legenderdiñ qara japyraqşalary körinip, olardan qysqa üşkir
köleñkeler tüsedi... Jəne barlyğy alaqanğa qoiğandai körinedi.
Taudağy bir köleñke bölinip, onyñ ötkir qasqyr üni qarlyğa şyğady:
-

İe-i̇ei... Nemoliaka... Nartəuekel: Kettik. Bəlkim, öte şyğarmyz...

Tauda bəribir jaqsy i̇emes.
Köz jügirtip körşi, saraida da jaqsy i̇emes. Tüni boiy basyl-mağan
birtürli süikimsiz əbiger onda da. Altyndağan alabajaq oryndyqtar tūrğan
zal arqyly jaltyrağan parketti basyp tyşqan jorğamen bakenbardty
qart malai jügirip jür. Əldeqaidan elektr qoñyraudyñ üzdik-sozdyq
syldyry jetip, bəz-bireudiñ şpory şyldyrady. Jatynjaidağy küñgirt
təjdi ramadağy ainadan tabiği i̇emes oğaş bir suret körindi. Aryq, buryl
basty, qağazdai quarğan jüzine təptiştep bastyrylğan tülki mūrty sai
kelgen, kümispen ədiptelgen ədemi çerkaska kigen kisi ainanyñ aldynda
ainalşyqtap jürdi. Onyñ janynda üş nemis, i̇eki orys ofitseri
qarañdaidy. Bireuiniñ üstinde ortañğy adamdai çerkaska, i̇ekinşisinde atty
əskerden şyqqanyn əigileitin frenç pen reituz, biraq iyğynda syna
mənzeldes getman pogony bar. Olar tülki mūrttyñ kiınuine jərdemdesip
jatyr. Çerkeskağa qosyp, keñ şalbar, jaltyrağan i̇etik kigizip, əlgi adamdy
german maiorynyñ keipine tüsirdi. Ol jüzdegen nemis maiorlarynan
artyq ta i̇emes, kem de i̇emes bolyp şyqty. Sosyn i̇esik aşylyp, şañ basqan
sarai perdesi ysyrylyp, german armiiäsynyñ əskeri dərigeri poşymyndağy bir adamdy kirgizdi. Ol özimen bir qūşaq paket ala keldi, olardy
aşyp şeber qolmen jañadan ömirge kelgen german maiory-nyñ basyn tas
qyp tañyp, tek sol jaq tülki közi men jūqa i̇erni səl aşylğanda altyn jəne
platina tisteri körinetindei i̇etip auzyn ğana aşyq qaldyrdy.
Saraidağy ūnamsyz əbiger tağy da biraz uaqytqa sozyldy. Zaldağy
alabajaq oryndyqtardyñ ainalasynda sendelip jürgen ofitserlerge
körşi zaldan şyqqan germandyq nemisşe maior fon Şratt tapanşasynyñ
oğyn alyp tastaimyn dep otyryp, abaisyz öz moinyn jaralap alğanyn,
qazir ony jedel german gospitaline jetkizu kerek i̇ekenin aitty. Əlde
birtūtas telefon syldyrlap, əldeqaida qūs sairaidy. Sodan soñ saraidyñ
büiirindegi pode-zine jebe syndy örnekti qaqpa arqyly qyzyl kreşti
ünsiz german maşinasy kelip toqtady da, dəkege orap, şinelge salyp tas
qyp qūndaqtağan qūpiiä maior fon Şratty zembilmen əkep, arnauly
maşinanyñ jaqtauyn aşyp, soğan saldy. Qaqpadan şyğardağy būrylysta
bir bip i̇etip maşina da ketti.
Saraida tañ ağaryp atqanşa əbiger men ürei basylğan joq, portretti
zaldarda da, altyndalğan zaldarda da ot janyp, telefondar jiı
syldyrlap, malailardyñ jüzi betbaqtanyp, közderinde oinaqy ottar
jarqyldady.
Saraidyñ birinşi qabatyndağy kişkentai tar bölme telefon apparatynyñ
aldynda otyrğan adam artilleriiä polkovnigi bolyp şyqty. Ol
saraidikine müldem ūqsamaityn, aqtalğan kişkentai ğana apparat
bölmesiniñ i̇esigin abailai jauyp, trubkany sosyn ğana qolyna aldy. Ol
stansadağy ūiqysyz bikeşten 212-nömirdi əperuin ötindi, ony alğan soñ
“mersi” dedi, qasyn mazasyzdana qozğap, baiau ğana iş tarta bylai dep
sūrady:
- Būl mortirlyq divizionnyñ ştaby ma i̇eken?
Qap, əttegen-ai! Polkovnik Malyşevtyñ özi i̇esep jasağanyn-dai alty
jarymğa deiin ūiyqtauyna mümkindigi bolmady. Tüngi sağat törtte madam
Anjudyñ dükenindegi qūs sairap qūia berdi jəne toqtamai sairady,
sondyqtan kezekşi iunker polkovnik myrzany ūiatuğa məjbür boldy.
Polkovnik keremet şapşañ ūianyp, jəne i̇eşqaşan ūiyqtamağandai bərin
birden bajailai qoidy. Olar iunkerge ūiqysynan beimezgil ūiatqany üşin
i̇eş kinə qoiğan joq. Törtten səl asqanda ol mototsikletpen bir jaqqa ketti
de, tañğy sağat besten asa bere madamğa qaityp oraldy. Ol saraidağy
apparat bölmesiniñ mortirli diviziondy şaqyrğan polkovnik qūsap
mazasyzdana, əskeri qasañ oiğa şomyp, qasyn qaişylady.
Sağat jetide qyzğylt şarlarmen jarqyrağan Borodino dalasynda kün
şyğar aldyndağy suyqtan bürseñdep, guildese būrqyldai söilep keşegi
baspaldaqpen Aleksandr suretine köterilgen jūldyzqūrt tizbegi tağy da
sap qūrdy. Studzinskii ofitserler tobynda olardan aulağyraq tūr. Bir
qyzyğy, onyñ janarynda da polkovnik Malyşevtyñ közindegidei qiğaş
jarqyl bar. Alaida osynau aituly tünde polkovnik pen ştabs-kapitandy
körgen kisi bolsa, olardyñ arasynda qandai aiyrmaşylyq bar i̇ekenin
senimmen aitar i̇edi. Studzinskiidiñ közindegi sekem-seziktiñ alañy da,
Malyşevtyñ közindegi ürei de barlyq is nasyrğa şauyp, tüzelmeske bet
alğanynyñ mazasyzdyğy i̇edi. Studzinskiidiñ ūzyn şineliniñ
qaiyrmasynan artillerister divizionnyñ salaqūlaş tizimi şyğyp jür.
Studzinskii əlginde ğana artilleristerdi tügendep şyğyp, jiyrma
adamnyñ jetispeitinine köz jetkizdi.
Sondyqtan ol tizimdi özimen birge alyp jürgen, ştabs-kapitannyñ şalt
qimylynyñ nətijesinde ol şiyrşyqtalyp qalğan-dy.
Sui bastağan zalda tütin qaita şudalanğan i̇eken, ərine, būl bir top
ofitserdiñ şylym şegip tūrğanynyñ belgisi.
Bir minöt i̇erte de, keş te i̇emes, tura sağat jetide polkovnik Malyşev
saptyñ aldyna şyqty, ötken kündegidei zalda ony duyldai qoşemettep
qarsy aldy. Aldyñdağy küngidei polkovnik myrza kümis qylyş asynyp
keldi, biraq keibir sebeptermen būl joly onyñ kümis sabynda myñ san ot
oinağan joq. Polkovniktiñ oñ jaq büiirinde qabyna sap ilgen tapanşa,
şamasy Malyşevtyñ özine tən ūmytşaqtyğynan bolar tapanşaqaptyñ
auzy aşyq qalypty.
Polkovnik divizion aldynda söz söiledi qolqapty sol qolyn qylyştyñ
sabyna qoiyp, jalañaş oñ qolymen tapanşaqapty ūstap sondağy aitqany
mynau:
- Mortirli divizionnyñ ofitser myrzalary men artillesterine men ne
aitsam, sony zeiin qoiyp tyñdaudy būiyramyn. Bir tünniñ işinde bizdiñ
jağdaiymyzda, armiiänyñ jağdaiynda, men aitar i̇edim, Ukrainadağy
memlekettiñ jağdaiynda kürt özgerister boldy. Sondyqtan men sizderge
divizionnyñ tarağanyn habarlaimyn. Ərqaisyñyzğa özderiñizdegi kez
kelgen aiyrma belgilerin alyp tastap, qoimada ne bar, sonyñ işinen
ərqaisysyñyz qalağany-ñyzdy alyp, kötergeniñizşe üileriñizge aparyp,
sonda boi tasalai tūryñyzdar, i̇eşbir oğaş qylyqpen közge tüspei, meniñ
jañadan şaqyruymdy kütiñizder.
Ol ünsiz qaldy, sonysymen zaldağy qūlaqqa ūrğan tanadai külli
tynyştyqty uysyna alğandai boldy. Artillerister men ofitserler
tobynyñ bar nazary zaldağy bir-aq nüktege, atap aitqanda, polkovniktiñ
qyryp tastağan mūrtyna audy.
Sözdi ol qaitadan bastady:
- Būl jağdaida bəzbir özgeris bolsa-aq meniñ tarapymnan şaqyru taban
auzynda jariiälanady. Alaida özgeriske ümit az i̇ekenin sizderge aityp
qoiuğa tiıstimin. Jağdaidyñ qalai qalyp-tasatyny qazir meniñ özime de
beiməlim, ərkimniñ jaqsylyqqa ğana iek artuy qajet qoi dep oilaimyn...
(polkovnik kenet kelesi sözin aiğailai aitty) jaqsylyqqa! İeñ jaqsysy sizderdiñ arañyzdan Donğa attanu bolar i̇edi. Sonymen: ofitser myrzalar
men bügin tünde qarauyl küzetinde bolğan iunkerlerden basqa, barlyq
divizion-nyñ dereu üidi-üige tarauyn būiyramyn.
- A?! A?! Ga, ga, ga! - degen dybystar zəulim zaldy jañğyryq-tyryp,
sümbiler jerge tüsti. Abyrjyğan jüzder jylt i̇ete qap, saptyñ birer
tūsynan quanğan közder de körinip qaldy.
Ofitserler tobynan ştabs-kapitan Studzinskii bölinip şyqty, beti
kögerip sazaryp alypty, közi şapyraştanyp ketken ol polkovnik
Malyşevqa qarai birneşe adym jasady da, sosyn ofitserlerdi şoldy.
Myşlaevskii oğan qaramai, közin əli de Malyşevtiñ mūrtynan almai
tūrğan, onyñ türine qarağanda, ədettegidei jön-josyqsyz bəzbireudi sybap
salğysy kep tūrğan-dai. Karas i̇ebedeisiz myqynyn taianyp, közin
jypylyqtatty. Al jas praporşikterdiñ jekelegen toptarynda kenet
orynsyz da küiretkiş “tūtqyndau” degen söz sumañ i̇ete qaldy.
- Būl ne? Qalai? - degen qatqyl ünder iunkerler arasyndağy saptan
i̇estildi.
-

Tūtqyndau kerek!..

-

Opasyzdyq!!

Studzinskii kütpegen jerde köñildenip töbede jarqyrap tūrğan şarğa
qarap, köz qiyğyn tapanşanyñ tūtqasyna tastap, aiğai saldy:
-

İei, birinşi vzvod.

Aldyñğy qatar şetinen japyrylyp, odan bir sūrğylt sūlbalar bölinip,
sūmdyq qarbalas boldy da qaldy.
- Polkovnik myrza! - dedi əbden qarlyğyp qyryldağan ünmen
Studzinskii. - Siz tūtqyndaldyñyz.
- Ony tūtqynda deidi!! - dep kenet praporşikterdiñ bireui jandausy
şyğa aiğai sap, polkovnikke qarai qozğaldy.
- Toqtañdar, myrzalar! - dep baiau, biraq qadai aitty aldy-artyn
bağamdai biletin Karas.
Myşlaevskii toptan ata şyğyp, ūstamsyz praporşiktiñ şineliniñ
jeñinen ūstai alyp, ony artqa tartty.
- Jiberiñiz meni, praporşik myrza! - dep yzalana auzyn qaişylap
aiğailap jiberdi.
- Tynyştalyñdar! - dep aiğailady polkovnik myrza, dausy tötenşe
bekem. Ras, ol auzyn praporşikten kem qaişylanğan joq, ras, betinde
qyzyl daqtar paida boldy, biraq bükil ofitserler tobyna qarağanda
közinde senimdilik əldeqaida küşti i̇edi. Sondyqtan barlyğy toqtai qaldy.
- Tynyştalyñdar! - dep qaitalady polkovnik. - Sizderge oryndaryña
tūryp, meni tyñdaudy būiyramyn.
Ünsizdik ornady da, Myşlaevskiidiñ közi jalt i̇etip i̇eleñdei qaldy.
Basyna bəzbir oilar sap i̇ete qap, polkovnik myrzadan būryn
habarlağanynan da məndirek əri qyzyqtyraq birdeñeler kütkendei i̇edi.
- İə, ə, - dep bastady polkovnik beti jybyrlap, - iə... iə... Mağan təñiri
qūdaidyñ özi jibergen mynadai qūralymen ūrysqa kiru jaqsy-aq bolar
i̇edi. Tipti öte tamaşa bolar i̇edi. Biraq i̇erikti-studentke, bozbala-iunkerge, əri
ketkende praporşikke keşirimdi nərse, ştabs-kapitan myrza, sizge
i̇eşqaşan keşirilmeidi.
Osyny aitqanda polkovnik öñmennen öter ötkir janaryn Studzinskiige
qarai polkovnik myrzanyñ közinde şynaiy şamdanys ūşqyny oinady.
Tağy da tynyştyq ornady.
- Al, mine i̇endi, - dep sözin jalğady polkovnik. - Öz ömirimde miting
jasap körgen i̇emes i̇edim, zaiyry i̇endi jasauğa tura keler. Nesi bar, miting
jasap köreiik! Al, bylai i̇endi: ras, sizderdiñ öz komandirleriñizdi
tūtqyndauğa əreket jasaularyñyz jaqsy patriot i̇ekenderiñizdi əigileidi,
sonymen birge ol, qalai aitsam i̇eken, sizderdiñ təjiribesiz ofitser
i̇ekenderiñizdi körsetedi. Qysqasy, meniñ uaqytym joq, - dedi yzalana əri
osy sözge mən bere söilep, - sizderde de solai bolar dep oilaimyn.
Tağy da ünsizdik.
- Sonda kimdi qorğağylaryñyz keledi dep sūramaqşymyn, -dep kərlene
qaitalady polkovnik.
Myşlaevskii i̇eresek ystyq yqylas buymen toptan jyrylyp, qolyn
künqağarğa qoiyp til qatty:
- Getmandy qorğauğa tiıspiz, polkovnik myrza. - Közi jarqyrap ol
polkovnikke batyl qarady.
- Getmandy ma? - dep qaita sūrady polkovnik. - Öte jaqsy, onda
divizion, tik tūr, - dep sañq i̇etti ol, divizion selk i̇ete qaldy. Tyñdañyzdar! Getman bügin tañğy sağat törtter kezinde barly-ğymyzdy
tağdyr təlkegine tastap, masqara bop qaşyp ketti. Qaşqanda da i̇eñ soñğy
sūmpaiy kəzzap, sujürek qorqaq qūsap qaşty. Dəl bügin getmannan keiin
bir sağattan soñ ol qaşqan jaqqa, iağni german poiyzyna bizdiñ armiiänyñ
komandaşysy atty əsker generaly Belorukov ta qaşty. Köp bolsa birneşe
sağattan keşikpei biz alapat apattyñ kuəsi bolamyz, özderiñiz siiäqty
aldanyp, avantiurağa tartylğan adamdardyñ ittei bop şetinen qyrylyp
jatqanyn köresizder. Tyñdañyzdar: Petliuranyñ qala irgesinde
jüzmyñdyq armiiäsy tūr, al küni i̇erteñ, iə, men ne aityp tūrmyn, i̇erteñ
i̇emes, dəl bügin, - dep polkovnik qolymen terezeni nūsqap, qala üstindegi
qarañğylyq seiilip, kögerip kele jatqan aspandy körsetti, - darğa asyluğa
tiısti əlgi i̇eki qūiyrşyq siiäqty ştab sūmyrailary tastap ketken
baqytsyz ofitserler men iunkerlerdiñ toz-toz bolyp bytyrağan bölimderi
tamaşa qarulanğan, san jağynan özderinen jiyrma i̇ese asyp tüsetin
Petliuranyñ armiiäsymen bettesedi... Tyñdañyzdar, balalarym meniñ! - dep
kenet qyryldağan dauyspen aiqai saldy - Malyşev, jasy jöninen əke
bolu qaida, süñgi astynda tūrğandarğa tek ağa boluğa ğana jaraityn-dy ol.
- Tyñdañyzdar! Myna men germandarmen soğysty bastan keşirgen
baiyrğy ofitsermin, oğan ştabs-kapitan Studzinskiidiñ özi kuə,
jauapkerşiliktiñ bərin men öz moinyma alamyn! Barlyq jauapkerşilikti!
Sizderdi i̇eskertemin! Sizderdi üileriñizge jiberemin. Tüsinikti me? - dep
aiğailady ol.
- İə... ə... ga, - dep jauap qatty köpşilik, süñgiler jaiqalyp ketti.
Sosyn i̇ekinşi saptan i̇eñirep bəz-bir iunker jylap jiberdi.
Ştabs-kapitan Studzinskii bükil divizion üşin, bəlkim özi üşin de
kütpegen qylyq körsetip, ofitserge tən i̇emes birtürli qolğapty qolymen
közin nūqyp jylap jibergende divizionnyñ tizimi i̇edenge tüsip qaldy.
Sonyñ əseri me i̇eken, tağy da biraz iunkerler kemseñdei jylap, saptar
ydyrady, jəne astan-kesten beiberekettikti bürkep, RadamesMyşlaevskiidiñ dausy şañq i̇etti:
-

İunker Pavlovskii! Kerneiiñe toqtau dabylyn qaq!

- Polkovnik myrza, gimnaziiä ğimaratyn örteuge rūqsat i̇etiñiz, - dedi
polkovnikke jairañdai qarap Myşlaevskii.
- Rūqsat i̇etpeimin, - dep sypaiy ğana baisaldy jauap qaitardy oğan
Malyşev.
- Polkovnik myrza, - dedi iltipatpen Myşlaevskii, -qoimalar,
zeñbirekter jəne i̇eñ bastysy, - dep ol vestibiulde iluli tūrğan
Aleksandrdyñ suretin meñzep, i̇esik jaqty nūsqady, -anau Petliurağa
būiyrady ğoi.
-

Būiyrsa būiyrady, - dep sypaiy ğana rastady polkovnik.

-

Onda qalai bolğany, polkovnik myrza?..

Malyşev Myşlaevskiige būrylyp, oğan yqylastana qarai otyryp
mynany aitty:
- Poruçik myrza, Petliurağa üş sağattan keiin jüzdegen janynyñ ömiri
būiyrğaly tūr. Meniñ i̇eñ ökinetinim, öz ömirimdi, özimnen de qymbat
sizderdiñ ömirleriñizdi qūrban qylsam da, olardyñ ölimin toqtata
almaitynym. Suretter, zeñbirekter, vintovkalar turaly qaityp mağan
aitpauyñyzdy sūraimyn.
- Polkovnik myrza, - dedi Studzinskii Malyşevtyñ aldyna kelip
toqtap, - meniñ öz atymnan, men beibastaq ospadarlyqqa itermelegen
ofitserlerdiñ atynan bizdiñ keşirim ötinuimizdi qabyldauyñyzdy
sūraimyn.
-

Qabyldaimyn, - dep sypaiy jauap qatty polkovnik.

...Qalanyñ üstindegi tañğy tūman ydyrai bastağanda topar
tūmsyq zeñbirekter Aleksandr alañynda qūlypta tūrğan-dy, būrandalary
ağytylyp, synğan pulemetter men vintovkalar şatyrdyñ astyndağy
qūpiiä qoimalarğa jasyryldy. Qardyñ astyna, ūralarğa jəne
podvaldardyñ tasa jerlerine tautöbe patrondar kömildi. Şarlar i̇endi
zaldar men dəlizderge jaryq tüsirmeitin boldy. Aq şit ağytpalarymen
birge iunker myltyğynyñ sümbisimen Myşlaevskiidiñ əmirimen
talqandaldy.
Terezeler əbden bozamyqtanyp, kögildir tüske i̇endi. Kögildir tartqan
alañqaida bəriniñ artynan ketkeli qamdanğan i̇ekeu -Myşlaevskii men
Karas tūr.
- Alekseige komandir i̇eskertti me i̇eken? - dep alañdai sūrady
Myşlaevskii Karastan.
- Ərine, komandir i̇eskertken, körip tūrsyñ ğoi, ol kelgen joq, - dep
jauap berdi Karas.
-

Bügin kündiz Turbinderge tüse almaimyz ğoi?

-

Joq, kündiz i̇endi əste bolmaidy, anda-mūnda jymymyzdy bildirmeuge
tura keledi. Öz pəterlerimizge tartaiyq.
Terezeler kökpeñbek, aulada aqtañdaq, tūman da tarqağan.
İeKINŞI BÖLIM
8
İə, tūman i̇ekeni körinip tūr. Şymşyma aiaz, jündes taban, aisyz qarañğy,
sosyn tañ aldyndağy qar, qalanyñ syrtynda şalğaida kün şyqqanşa
sönbeitin şirkeulerdiñ japyraqşa jūldyzdary şaşyrağan kögildir
töbeler. Tañnyñ özi mūnda Dneprdiñ Məskeu jağalauyna keledi, al
qalanyñ üstinde şeksiz biıkte Vladimir kreşi tūr.
Tañ atqanda onyñ jaryğy söndi. Jer betindegi basqa da ottar öşti. Biraq
kün birden jarqyrap ketken joq, sūrqai bolatyn türi bar. Ukrainanyñ
üstinde onşa biık i̇emes tūtasqan tūman perdesi.
Polkovnik Kozyr-Leşko qaladan on bes şaqyrym jerde tura kün
şyğarda, kermek bualdyr jaryq Pepeliuha derevniasyndağy tamnyñ
soqyraq terezesine tüsken kezde ūiandy. Kozyrdyñ ūianuy:
- Dispozitsiiä, - degen sözben tūspa-tūs keldi.
Alğaş ol, iağni əskerdiñ jaiğasuy onyñ tüsine i̇engendei körindi, ol tipti
osynau salqyn sözdi qolymen jaiğağysy keldi. Alaida söz örşip, tamğa
ordinaretstiñ jiırkenişti qyzyl bezeulerimen jəne umajdalğan
konvertpen birge kirdi. Sömkeden Kozyr sliudamen jəne sebetpen oralğan
kartany alyp, terezeniñ aldynda jaiyp, odan Borhuny derevniasyn tapty,
odan keiin Belyi Gaidy tapty, tyrnağymen büiirden qūjynağan masadai
jypyrlağan būtalar nüktesin qiiälai tartqan jol syzyqtaryn tekserdi,
sosyn közine üp-ülken daq - qala tüsti. Bezeu bettiñ iesinen mahorkanyñ
sasyq iısi añqydy, ol Kozyrdyñ qasynda aşy i̇ekinşi sortty temekiden
orap alyp şylym şege beretin, odan ərine soğysqa keletin i̇eşqandai
zalal joq, ony tipti polkovniktiñ özi de tartady.
Kozyrge dəl osy sətten soğysqa kiruge tura keledi. Oğan ol sergek
qaraidy, bir i̇esinep alyp, kürdeli əbzelderdi saldyrlatyp, beldikterdi
iyğynan asyryp saldy. Būl tüni ol şinelimen, tipti şporyn da şeşpei
ūiyqtady. Osy üidiñ qatyny süt qūiylğan qūtymen bəiek bop jür oğan.
Kozyr i̇eşqaşan süt işip körmegen, qazir de bas tartty. Əlde qaidan
i̇eñbektep balalar jetti. Bir kişkentaiy, būtynda lypa joq, jalañaş
qūiryğymen syrğanap Kozyrdyñ mauzerine kele jatyr. Biraq oğan qoly
jetken joq, öitkeni Kozyr ony asynyp ta alğan.
1914 jylğa deiin Kozyr ömir boiy selo mūğalimi boldy. On törtinşi
jyly soğysqa baryp, dragun polkyna tap boldy, 1917 jylğa qarai
ofitserlikke köterildi. On segizinşi jylğy on törtinşi jeltoqsannyñ
tañy tereze tübinen ony Petliura armiiäsynyñ polkovnigi retinde ornynan
basty, būnyñ qalai bolğanyn əlemde i̇eşkim, tipti Kozyrdiñ özi de aita
almas i̇edi. Öitkeni būl Kozyrdiñ qabilet beiimine qarai bolğan is, al onyñ
mūğalimdigi ūzaqqa sozylğan ülken qatelik i̇edi. Aitqandai, bizdiñ ömirimizde
būndailar bola beredi ğoi. Məselen, kisi tabany kürektei jiyrma jyl
boiy bəzbir şaruamen şūğyldanyp, aitalyq, rim qūqyğyn oqidy, kenet
onyñ oğan tükke keregi joq bolyp şyğady, tipti ony ol tüsinbegenine de
köz jetkizedi, baqsa özi bilgir bağban i̇eken, gülge degen süiispenşiligi ottai
laulaidy. Mūndailar bizdiñ əleumettik qūrylysymyzdyñ
kemeldenbegeninen tuğan, sondyqtan adamdar jappai öz ornyn tek ömiriniñ
aqyrynda ğana tabady. Kozyr būl dərejege qyryq bes jasynda ğana
jetti. Al būğan deiin naşar, qatal, i̇enjar mūğalim bolyp keldi.
- Al kəne, jigitterge ait, omalmai üiden tez şyğyp atqa qonsyn, - dedi
Kozyr syqyrlağan belbeuimen qarnyn tarta tüsip.
Popeliuha derevniasyndağy aq tamdardan tütin budaqtap jatyr, odan
polkovnik Kozyrdiñ tört jüz qylyşty sapy şyqty. Sap qatarynan
mahorkanyñ tütini şudalanyp ainalağa tarap jatyr, Kozyrdiñ astyndağy
şoqtyğy biık tory aiğyr typyrşyp bir orynda tūrar i̇emes. Keruenniñ
otyn şanalary syqyrlap polktyñ artynda jarty şaqyrymğa sozylady.
Polk tügel at üstinde teñselip keledi, Popeliuhadan şyğysymen atty
kolonnanyñ basynda i̇eki tüsti kök-jasyl jalauşa jelbiredi.
Şaidy Kozyrdiñ sūbyqany süimeitin, būl jaryq düniede ol i̇erteñgilik
bir jūtym araqty artyq köretin. Patşa arağyn ūnatady. Ol tört jyl
boiy qūryp ketip, getmannyñ tūsynda bükil Ukraina-ğa tarady. Sūr
baqlaşkadan jūtqan araq Kozyrdyñ tamyr-tamyryna köñildi jalyn
bolyp tarady. Belaia Tserkovtyñ qoima-synan alynğan temir qūtydan
qūiylğan araq - tamyr aralap, işke barğan soñ basqa şauyp, üş tizbeli
kolonna əndetuge ainaldy:
Şoqtan soñ şoq, sūr tūman,
Jasyl şoqtyñ syrtynan... dep bastalatyn hohol əuenin besinşi qatardağy güjildegen bir dauys ilip
əketti:
İestiledi qyz dausy Öksip jylap syñsyğan...
Jat qyp təñir qūdaidy,
Beişara qyz jylaidy.
Ün qosatyn zaryna Jigitti izdep syrnaily.
- Fiu... ah! Ah, tah, tah! dep ysqyryp, būlbūl sarynyna salyp tañdaiyn taqyldatty tu tübindegi
salt atty. Naizalar şaiqalyp, tabyt tüstes oqaly qara şaşaqtar
būlğaqtady. Tağalanğan myñdağan tUiaqtardyñ astynda qar syqyrlady.
Quanyşty torban şertildi.
- Solai soq! Qysylyp qymtyrylmañdar, jigitter, - dep maqūldap qoidy
Kozyr. Söitip ənşiler ukrainnyñ qarly dalasyn ainala şiyrlady.
Belyi Gaidan ötti, tūman perdesi ysyrylyp, barlyq jolda qara-qūra
qozğalyp, syqyr-syqyr köbeidi. Gaida olar joldardyñ qiylysqan
tūsynda özderiniñ aldyna jaiau əsker qataryndağy myñ jarymdai adamdy
jiberdi. Būl adamdar aldyñğy saptarda germannyñ bağaly şūğasynan
tigilgen birkelki kök şapan kiıp alypty, beti sopaqtau, qimyly əbjil būl
galiçtikter vintovkany şeber ūstaidy i̇eken. Al artqy qatarlarda
şūbatylyp aiağynyñ basyna tüsetin auruhana halatyn kiıp, belin sary
siremet belbeumen buyp alğan kisiler. Bastarynda tügel papahanyñ üstinen
bastyryp alğan deleñdegen german şlemderi jelpildeidi. Tağaly attar
qardy taptap keledi.
Qalağa barar appaq joldar küşpen qaraia bastady.
- Dañqyñ assyn! - dep aiqailady ötip bara jatqan jaiau əsker-ler sarykök tuğa qarap.
-

Dañqyñ assyn! - dep qaitalady Gai şoq toğailarymen qosylyp.

Dañqyñ assynğa sol jaq qolda artta kele jatqan zeñbirekter jauap qatty.
Tyñ korpustyñ komandiri polkovnik Toropets tün işinde-aq batareiäny
qala ormanyna jiberip qoiğan. Qar teñizinde zeñbirekter jarty şeñber
jasai tizilip, kün şyğa atys bastağan. Gürsildiñ alty diuimdyq tolqyny
qarğa oranyp tūrğan əsire qarağailardy ūiatty. Aqar-şaqar Puşa-Voditsa
i̇eldi mekeni i̇eki dürkin oqtyñ astynda qaldy, qarğa bögip tūrğan tört üidiñ
külli əinegi byt-şyt boldy. Birneşe qarağai jañqağa ainalyp, qar
aspanğa arasandai atty. Sosyn Puşada dybys tyndy. Orman şala ūiqy
bolğan jandai mülgip, tek şoşynğan tiyndar ğana bezek qağyp,
tabanymen susyldatyp jüzjyldyq diñderge qarğyp jürdi. Osydan keiin
i̇eki batareiä Puşadan alynyp, oñ qanatqa jiberildi. Olar ūlan-ğaiyr
jyrtylğan jerdi, ormandy qoinaudy köktei ötip, jiñişke soqpaqpen
būrylyp, jol airyqtaryna jetip, odan i̇endi qalany betke alyp jöneldi.
İerte tañnan Podgorodnii men Savskide, qala ieligindegi jerlerde,
Kurenovkada joğarydan bytyra oqtar jaua bastady. Alasa qarly aspanda
bireu syl-dyrmaq oinağandai syldyr-küldir bastaldy. Bəkene tamdardyñ
tūrğyndary tañ atqannan beri pogrebterde otyr, al tañğy alaqaraqta
iunkerlerdiñ jaurap toñğan tizbeginiñ qala ortalyğyna taqau bir tūstarğa
köşkeni baiqaldy. Aitqandai, zeñbirekter tynyp, olardyñ gürsilin
qalanyñ teristik şetindegi tars-tūrs myltyq dausy almastyrdy. Sosyn
olar da tyndy.
Tyñ korpus komandiri Toropetstyñ poiyzy nu ormandardyñ arasynda
qarğa omalyp, güril men gürsilden i̇esi şyqqan ölige teñ Sviatoşino
poselkesinen bes şaqyrymdai razezde tūrğan. Tüni boiy alty vagonda
elektr jaryğy bir öşken joq, tüni boiy razezde telefondar bezildep,
polkovnik Toropetstiñ ybyrsyp jatqan salonynda da dala telefondary
şyryldady da jatty. Qarly səske ainalany əbden jarqyratyp,
Sviatoşinodan Post-Valynskiige baratyn şoiyn joldyñ boiynda
aldağy zeñbirekter zirkildegende jəne sary jəşikterdegi qūstar
sairağanda aryq əri küigelek Toropets öz adiutanty Hudiakovskiige bylai
dedi:
- Sviatoşinony aldyq. İesteriñde ūsta, sypaiy bolyñdar, pan adiutant,
qajet bolsa habardy sol Sviatoşinoğa bersin.
Toropetstyñ poiyzy syñsyğan qysqy qalyñ qarağaidyñ arasymen baiau
jyljyp, temirjol jelileriniñ ülken tas jolmen qiylysqan jerine taqau
kelip toqtady. Osy arada polkovnik özi jaiğasqan №4173 qandalasy köp
salonda i̇eki tün köz şyrymyn almai jasağan josparyn jüzege asyruğa
kiristi.
Qala jan-jağynan tügel tūmşalağan tūmannyñ ortasynda ūiandy. Qalalyq
toğaidan teristikte, jyrtylğan jerlerden solğa qarai, alynğan
Sviatoşinodan batysqa taman, jeksūryn kesapatty Post-Volynskiidiñ
tüstik-batysynda, tüstikte temir jol beldeu-lep tastağan şoqtardyñ,
zirattardyñ, mal öristeri men myltyq atyp jattyğatyn jerden arğy
barşa soqpaqtar men joldarda, jai ğana qarly jazyqtarda sartyldağan
atty əskerler, syqyr-lağan auyr zeñbirekter qaraiyp, jyljyp keledi, bir
ai boiy tityqtağan Petliura armiiäsynyñ tyñ jaiau əskerleri qarğa
oppalap əreñ kele jatyr.
Şūğa i̇edeniniñ tüte-tütesi şyqqan vagon-salonda minöt saiyn kişkentai
oiynşyq qorazdar şaqyryp, telefonister Franko men Garas tüni boiy
ūiyqtamağandyqtan jyndanyp ketuge jaqyn.
-

Ti-u... ti-u... tyñdap tūrmyn ğoi, ti-u... ti-u...

Toropetstiñ jospary qulyq asyruğa qūrylğan bolatyn, qara
qas, qyrynyp jüretin küigelek polkovnik Toropetstiñ özi de qu bolatyn.
İeki batareiäny ol qala toğaiynyñ tübine tegin jibergen joq, aiazdy auada
zeñbirekti gürsildetip Puşa-Voditsağa baratyn tramvai jelisin tegin
talqandağan joq. Sosyn pulemetterdi jyrtylğan jer jağynan sol qanatqa
jaqyndatyp tegin jyljytqan joq. Toropets qala qorğauşylaryn
adastyryp, qalany özi soltüstikten, sol qanattan Kurenevka ieligi
jağynan alatyn syñai tanytyp, ol bağytqa qala armiiäsyn i̇eliktirip,
olardy Brest-Litva şossesimen kelip Sviatoşinodan tura şyğyp,
tüstikten Demişevka selosy jağynan şetki oñ qanattan kelip, qaq
mañdaidan soqpaq.
Mine, Toropetstiñ sol josparyn oryndau üşin Petliura əskeriniñ bölimderi
joldarmen sol qanattan oñğa köşip ysqyrta syrnailatyp, KozyrLeşkonyñ basynda starşinalary bar ataqty qarabörikti polky kele
jatyr.
- Dañqyñ assyn! - dep jañğyryqty oidym-oidym şoqtarymen Gai. Dañqyñ artsyn!
Jaqyndap kelip, Gaiğa soqpai orap ötti de, börene köpir arqyly temir
joldan asyp, qalany kördi. Ūiqydan jaña ūianğan ol əli jyp-jyly i̇edi,
üstinde tūman ba, tütin be, bualdyr birdeñe şudalanyp jür. Aiağyn
üzeñgige şirep köterilgen Kozyr dürbimen köpqabatty üilerdiñ
şatyrlary samsağan tūsqa jəne köne Sofiiä soborynyñ mūnaralaryna
qarady.
Kozyrdiñ oñ qoly tūsynda ūrys jürip te jatyr. İeki şaqy-rymdai jerde
zeñbirekter gürsildetip, pulemetter taqyldatyp jatyr. Anda Petliuranyñ
jaiau əskerleri tizbektelip, Post-Volynskiige ūmtyldy, jauğan oqtan
i̇eseñgirep qalğan alaşūbar, sany da şamaly aq gvardiiänyñ jaiau əskerleri
sondai tizbekpen Posty tastap şyqty.
Qala. Alasa qoiu aspan. Būryş. Şettegi tamdar, sirek şinel-diler.
- Qazir ğana Petliuramen kelisim jasaldy degendei habar berildi ğoi, barlyq orys bölimderin qaru-jarağymen Donğa, Denikinge jiberu kerek.
-

Qoişy?

Zeñbirekter... Zeñbirekter tağy da gürsildedi...
Mine, pulemetter zirkildedi.
Üninde ökiniş pen tañdanys bar iunker:
- Alaida, keşirersizder, olai bolsa qarsylasudy doğaru kerek qoi, deidi.
Dausyndağy qapalanu sarynyn jasyra almai:
-

Al olaryñdy saitan bile me!? - dedi tağy da iunker.

Polkovnik Şetkin ştabta tañ atqannan beri bolğan joq, bolmağan sebebi
ol ştab i̇endi qaityp jūmys istemeitin i̇edi. Ontörtine auğan tünde-aq
Şetkin keri I qala vokzalyna ketip, sol tündi “Stambul raihany”
meimanhanasynda tura telegraftyñ özinde ötkizdi.
Onda da Şetkinniñ telefon qūsy ara-tūra şyqylyqtap, tañ ata basyldy.
İerteñgilik Şetkinniñ i̇eki adiutanty iz-tüzsiz joiylyp ketti. Arağa sağat
salyp, Şetkinniñ özi de jəşikterin aqtaryp, qağazdarynyñ keibirin
qiqymdap jyrtyp, ybyrsyğan “Rauşannan” şyğyp ketti, üstinde sūr
şinel i̇emes, jağaly qarapaiym pəlte da, basynda bastyra kigen qalpaq.
Olardy qaidan alğanyn tiri pende bilmeidi.
“Rauşannan” biraz ūzap baryp, arbakeş alyp qarapaiym qyzmetker
Lipkige tartty. Tar bolsa da, jaqsy jihazdalğan pəterge kelip, tolyq
altyndai jaltyldağan aqsary əielmen süiisip, i̇ekeui qūpiiä tasalanğan
jatynjaiğa i̇endi. Közi üreiden şarasynan şyğyp döñgelenip ketken
aqsary bikeşke aitqan sözi mynau boldy:
- Barlyğy bitti! Oi, qandai azapqa tüspedi deisiñ men... - dep sybyrlağan
polkovnik Şetkin tösek salynğan quysqa kirip, bir şynyaiaq qara kofeni
əzirlegen aqsarysynyñ qolynan alyp işti de ūiyqtap qaldy.
...Būl turaly birinşi jasaqtyñ iunkerleri i̇eşteñe bilgen joq. Ökiniştisi de
sol! İeger olar būny bilse, köñilderi ornyğyp, aspannan jauğan bytyra
oqtyñ astynda ainalşyqtap jürgenşe Lipkidegi jaily pəterge tura
tartyp, ūiyqtap jatqan jerinen polkovnik Şetkindi dalağa süirep
şyğaryp, altyn bikeştiñ üiine tura qarsy tūrğan fonar bağanyna aspas
pa i̇edi.
Əlbette, osylai jasağan jaqsy bolatyn i̇edi. Biraq olar ony istei alğan
joq, öitkeni özderi i̇eşteñe bilgen de, i̇eşteñege tüsingen de joq.
Jalpy qalada i̇eşkim i̇eşteñe tüsingen joq, şamasy juyq mañda tüsine de
qoimas. Şyn məninde qalada əzirge tūraqtysy nemister, ras, olardyñ da
qajyry qaita bastağan; qalada mūrtyn qyrğyzyp tastağan jylmyñ tülki
getman (jūmbaq maior fon Şrattyñ moinynan jaralanğanyn i̇erteñgilik
azyn-aulaq adamdar ğana bildi); qalada mərtebeli kinəz Belorukov; qalada
orys qalalarynyñ anasyn qorğau üşin jasaqtar qūryp jatqan general
Kartuzov bar delinedi. Qalada qalai bolğanmen de ştabtardyñ
telefondary şyldyrlap, əndetip jatady (ştabtardağynyñ köbi tañnan
beri qaşa bastağanyn əli i̇eşkim bilmeidi), qalada əzir pogondylar qalyñ.
Qalada “Petliura” degen söz birden aşu-yza tuğyzady, onyñ üstine
“Habarlar” gazetiniñ bügingi nömirinde alabülik Peterburg jurnalisteri
ony keleke qylypty. Qalada bosyp kadetter jür, al Karavaevtardyñ
saiajailarynda būlbūldai ysqyryp türli tüsti şlyk atty əskerleri
qamşy bezep, sol qanattan oñ jaqqa şabandoz gaidamaktar jele-jortyp
i̇enip keledi. İeger olar bes şaqyrym jerde atoi salyp jürse, getman nesine
senedi? Olardyñ ysqyryğy būnyñ jüregin ūşyrmai qaitedi! Ūşyrğanda
qandai!.. Bəlkim, getmanğa nemister bolysatyn şyğar? Olai bolsa
nemister Fastov stansasyna - nemisşe qyrylğan mūrttarğa nege
nemqūraidy qarap küledi de qūiady, nemene, olar dəl qasynan eşeloneşelon bolyp Petliura bölimderiniñ qalağa ötip jatqanyn körmei me?!
Mümkin, olardy yñ-şyñsyz qalağa jiberu jöninde Petliuramen kelisim de
bar bolar. Onda aq ofitser zeñbirekteri atasynyñ basyna oq ata ma
Petliurağa!
Joq, qalada on törtinşi jeltoqsan küni kündiz ne bolyp, ne qoiğanyn
i̇eşkim tüsinbeidi.
Ştab telefondary şyldyrlap-şyldyrlap şarşady ma, barğan saiyn
şyldyry sirei berdi, sirei berdi...
Sirei, sirei kelip, drrrr! - dep toqtauğa ainaldy. Tağy bir şyldyr:
-

Tiu...

-

Senderde ne bolyp jatyr?

-

Tiu...

-

Polkovnikke patron jiberiñder...

-

Qaisysyna?

-

Stepanovqa...

-

İvanovqa.

-

Antonovqa!

-

Stratonovqa!..

- Donğa... Donğa tartyñdar, bauyrlar... solai attanğandaryñ jön
bolar... Əitpese bizden i̇eşteñe şyğar türi joq...
-

Tiu...

-

Al, anau ştat sūmyrailaryn şeşesine!..

-

Donğa!..

Şyldyr sirei, sirei kelip, tüske taman müldem azaidy.
Qala töñireginde gürsil birese anda, birese mūnda küşeiip ketedi de, sosyn
tyna qalady... Alaida qala tüske deiin qalypty tirligine tən ömir sürip
jatty. Dükender aşyq bolyp, sauda toqtağan joq. Tabanjoldarmen
ağylğan ötken-ketkenderdiñ oiynda i̇eşteñe joq siiäqty, i̇esikter sartyldap,
şiqyldap tramvailar jürip jür.
Mine i̇endi tüs əletinde Peçerskiden i̇esirik sazyn pulemet bastady. Peçersk
jazyğy üdei soqqan gürsildi darytpai, ol qalanyñ ortalyğyna ūşty.
Keşiriñiz, būl müldem taiap qaldy degen söz be? Sonda ne bolğany? Ötkenketkender toqtai qap auağa mūrnyn tosyp iıskeidi. Jüris-tūrys
tabanjoldarda birden siredi.
Būl ne? Kimder?
-

Arrrrrrrrrrrr-pa-pa-pa! Pa! Pa! Pa! rrrrrrrrrrrrrrr!!

-

Kim būl?

- Kimi nesi? Nemene, qaiyrymdy adam, kim i̇ekenin siz bilmeisiz be? Ol
polkovnik Bolbotun ğoi.
Məs-sağan, Petliurağa qarsy bas kötergen kerek bolsa!
Polkovnik Bolbotun polkovnik Toropetstiñ kürmeui qiyn bas ştabtyq oiboljamynan zerigip, oqiğany nedəuir tezdetuge bel budy. Bolbotunnyñ
şabandozdary qiyr tüstiktegi zirattyñ arjağynda, qar basyp qatyp
jatqan kieli Dneprge taiaq tastam jerde toñyp jaurap tūrğan-dy.
Bolbotunnyñ özi de əbden toñdy. Mine sosyn Bolbotun bişigin kökke
köterip, onyñ atty polky sol jaqtan üş-üşten qatar tüzip, jolmen
şūbap, qala ieligin beldeulep jatqan tösemge taqap keldi. Būl arada i̇eşkim
polkovnik Bolbotundy qarsy alğan joq. Onyñ alty pulemeti ūlyp
bergende, güril tömengi Teliçka alqabyn tügel silkintti. Bir sətte-aq
Bolbotun temirjol jelisin kesip tastap, temirjol köpiriniñ jebesinen i̇endi
ğana ötken jolauşylar poiyzyn toqtatty, ol qalağa məskeulikter men
peterburgtyqtardyñ küili əielderi men jündes itteri bar jaña legin
əkele jatyr i̇edi. Poiyzdağylardyñ müldem i̇esi şyğyp ketti, biraq būl
sətte Bolbotunnyñ ittermen itşilep jürer mūrşasy joq bolatyn. I
Qaladan, Tauarlydan şyqqan bos tauar poiyzdary II Qalağa tartty.
Jolauşylar poiyzyn manevrlyq parovozdar ysqyrtyp, Bolbotunnyñ
oqtary Sviatotroitskaia köşesindegi üilerdiñ şatyryna būrşaq bolyp
jaudy. Söitip qalağa kirip, Bolbotun köşe boilap tarta berdi, i̇eş kedergi
körmei əskeri uçilişege bet tüzedi, külli qysqa köşelerge attyly
barlauşylar jiberdi. Bolbotun tek soğylğan Nikolai kolonnalyq
uçilişesinde ğana qarsylyqqa tap boldy. Mūnda ony bəz-bir tizbedegi
sirek oğymen pulemet qarsy aldy. Bolbotunnyñ basty vzvodynyñ birinşi
jüzdiginde Butsenko degen kazak oqqa ūşyp, bes adam jaralandy, i̇eki attyñ
aiağy syndy. Bolbotun az-kem bögeldi. Nege i̇ekeni belgisiz, oğan qarsy bəzbir
küşter bar siiäqty körindi. Al şyn məninde oğan iunkerlerden kök
şapandy otyz adam jəne tört ofitser ğana pulemetpen səlem bergen i̇edi.
Bolbotunnyñ adamdary būiryq boiynşa jata-jata qap, asyğys-üsigis
qorğanyp, iunkerlermen atys bastady. Peçersk gürsilge toldy, jañğyryq
qabyrğalarğa soqty, al Million köşesinde aiqas aqqūmandai qainady.
Ol sət Bolbotunnyñ ospadarlyğy qaladan öz körinisin tapty.
İelizaveta, Vinograd jəne Levaşov köşelerinde temir perdeler gürsildei
bastady. Köñildi dükender közden aiyryldy. Tabanjoldar birden bos
qaldy. Aulaşylar əbjildikpen qaqpalardy japty.
Qalanyñ ortalyğyndağy körinis te būdan kem i̇emes, oiynşyq qorazdardyñ
barlyq ştabta üni öşti.
Batareiädan divizion ştabyna telefon şalady. Būl ne pəle, i̇eşkim jauap
qatpaidy! Jasaqtan komandaşynyñ ştabyna habarlassa, jauap qatqan
bireu qaidağy joq tükke tūrğysyz birdeñeni bylşyldaidy.
-

Sizdiñ ofitserler pogonymen jür me?

-

Al, ne bolyp qalypty?

-

Ti-u...

-

Ti-u...

-

Al, ne bolyp qalypty?

-

Ti-u...

Köşelerde Bolbotun, Bolbotun, Bolbotun, Bolbotun... dep qaqsapty da
qalypty bəri.
Būnyñ basqa bireu i̇emes, tura Bolbotun i̇ekenin qaidan biledi? Qaidan
biletini belgisiz, biraq ta biledi. Bəlkim, mine mynadan bilgen de bolar:
tüske tarmasa köşedegi jaiaular men aşyqauyzdardyñ arasynda ədettegi
qalalyqtarğa ūqsas bireuler señseñ jağaly pəlte kiıp jürgeni anyq.
Özderi ötkelekten ötkendei, jürisi jiti. Mūrttaryn jauynqūrt qūsatyp,
tura Lebed-İurçiktiñ suretin-degidei salbyratyp jibergen. Özderi
iunkerler men kadetterdi, altyn pogondy ofitserlerdi közimen işip-jep,
qaida barsa da ūzatyp salady. Kübir-kübir sybyrlasady.
-

Anau Bolbotun osynda kelgen be?!

Ony olar i̇eşqandai qysylmai, ökinbei aitady. Közderinen “Dañqyñ
artsyn!” degen sözdi aiqyn oquğa bolatyndai.
- Da-dañ-qyñ as-syn, da-dañ-qyñ art-syn! - dep Peçerskiniñ töbeleri
jañğyryğady.
Jol-jönekei tükke tūrğysyz sybys şyqty:
-

Bolbotun - ūly kinəz Nikolai Aleksandroviçtiñ özi i̇eken.

-

Kerisinşe: Bolbotun - ūly kinəz Nikolai Nikolaeviç.

-

Bolbotun - jai ğana Bolbotun.

-

Jebireilerdiñ qyrğyny bolady.

-

Kerisinşe: olar qyzyl banttylarmen birge.

-

Odan da üiiñe qarai jügir.

-

Bolbotun Petliurağa qarsy.

-

Kerisinşe: ol bolşevikterge jaq.

-

Müldem kerisinşe: ol patşany jaqtaidy, tek ofitserlersiz patşany.
-

Getman qaşyp ketti dei me?

- Qalaişa? Oipyrai, şyn ba? Şyn ba özi? Qalaişa? Oipyrai şyn
ba?
-

Ti-u, ti-u. Ti-u.

Bolbotunnyñ jüzbasy Galanba bastağan barlauy. Million köşesimen
jürdi, köşede birde-bir tiri jan bolğan joq. Kenet bir podezd aşyldy da
atqūiryqty tört salt gaidamakqa qarsy anau-mynau da i̇emes, ataqty
podriadçik İakov Grigoreviç Feldman jügirip şyqty. Mūnda mynandai
gəp bolyp jatqanda jügirip şyğatyndai jyndanğan ba İakov Grigoreviç?
Şynynda da, İakov Grigoreviçtiñ türi jyndanğanğa ūqsai ma, qalai?
Mysyq börki jelkesine tüsip, pəltesiniñ öñiri aiqara aşyq. Közi alaqjūlaq.
İakov Grigoreviç Feldmannyñ i̇esi şyğatyndai da sebebi bar i̇edi. Əskeri
uçilişede gürsili bastalysymen-aq jap-jaryq jatynjaida qatty yñqyl
i̇estildi. Yñqyl qaitalandy da tyna qaldy.
- Oi, - dep yñqylğa i̇eleñ i̇etken İakov Grigoreviç terezege köz tastap i̇edi,
syrtta jağdai öte jaisyz i̇ekenin añğardy. Ainala gürs-gürs, biraq jan
joq.
Al yñqyl bolsa üdep, İakov Grigoreviçtiñ jüregin pyşaqpen
tilgilegendei boldy. Onyñ şeşesi bükireigen kempir jatynjaidan
syğalap aiğai saldy:
-

Mişa! Bilesiñ be sen? Boldy!

İakov Grigoreviç oişa bir-aq maqsatqa ūmtyldy - Million köşesiniñ
būryşynda alañqaida bir üi tūruşy i̇edi, onyñ qabyrğa-synda altynmen
jazylyp, qazir tot şalğan: “Kindik şeşe İe.T.Şadurskaia” degen jarnama
bar-tyn.
Million köşesi köldeneñ bolğanymen nedəuir qauipti de, Peçera
alañynan Kiev i̇eñisine qarai ne bolsa da boilai soğady.
Tek əiteuir ötip kete alsa boldy. Tek qana... Közi badyraiyp, börki
jelkesine tüsip, qabyrğalarğa jabysyp İakov Grigoreviç Feldman jan
ūşyryp-aq keledi.
-

Toqtai qalğyn! Qaida barasyñ?

Galanba i̇erden i̇eñkeiip töne tüsti. Feldmannyñ közi şarasy-nan şyğyp,
öñi qap-qara bop ketti. Janarynda gaidamaktardyñ oqaly jasyl
qūiryqtary būlğañdaidy.
- Men, pan myrza, beibit tūrğynmyn. Əielim bosanyp jatyr. Kindik
şeşege baruym kerek?
- Kindik şeşege deisiñ be? Onda qabyrğağa jabysyp jymysqyp
jürgeniñ ne, jöit neme?
-

Pan myrza, men...

Saltqamşy jylandai ireleñdep mysyq jağany orap, moiyndy osyp ötti.
Tozaq otyndai soqqynyñ orny udai aşydy. Feldman-nyñ şybyn jany
şyrqyrady. Qaraiğan öñi appaq şölmektei quaryp ketti, qūiryqtardyñ
arasynan əieliniñ jüzi i̇elestedi.
-

Qūjattaryñ!

Feldman qūjattar salynğan əmiiänyn suyrdy, aşyp jiberip, birinşi
paraqty aldy da qalşyldap ketti, osy arada ğana i̇esine tüsti, qūdaia,
qaltasyna ne salyp şyqqan! Qūdai-au, ne büldirdiñ? Sağan ne bolğan, İakov
Grigoreviç? Alaida jatynjaidan tolğat-qan əieliñniñ yñqylyn i̇esitip,
üiden ata şyqqanda mūndai ūsaq-tüiekti i̇este tūtasyñ ba? O, albasty
basqyr, Feldman! Galanba qūjatqa əp-sətte bas saldy. Bar bolğany mör
basylğan bir paraq qana qağaz, al osy qağaz Feldmannyñ ajaly boldy.
“Osy qūjatty ūsynuşy Feldman İakov Grigoreviç myrzağa qala
gornizonynyñ brondy bölimderin jabdyqtau isi jöninde qaladan i̇erkin
şyğyp, i̇erkin kiruine, sondai-aq tüngi sağat 12-den keiin qalada jüriptūruyna rūqsat i̇etiledi.
Jabdyqtau böliminiñ bastyğy general-maior İllarionov. Adiutantporuçik Leşinskii”.
Feldman general Kartuzovqa şoşqa maiyn, zeñbirekter üşin jağarmaivazelin jetkizip berip tūrğan.
Qūdaia, bir ğalamat jasai gör!
-

Jüzbasy pan, būl ol qūjat i̇emes! Keşiriñiz!..

- Joq, tap sonyñ özi! - dedi jynperidei myrs i̇etip Galanba, -köziñdi
alaqtatyp qapa bolma, özimiz de oqimyz, sauatymyz bar.
Qūdaia! Ğalamatyñdy jasai gör. Onbir myñ karbovanets bar... Bərin de
alyñdar. Tek qana janymdy aman qaldyryñdar! Ömir ber! Şmanisroel!
Ol ömir bermedi.
Bir jaqsysy, Feldman oñai ölimmen qaza tapty. Jüzbasy Galanbanyñ
uaqyty joq bolatyn. Sondyqtan Feldmannyñ basyn qylyşty bir-aq
siltep qyrqyp tüsti.

9
Polkovnik Bolbotun jeti kazagynan ölidei aiyrylyp, toğyzyn jaraly
i̇etip, jeti atyn omaqa asyryp Peçera alañynan Reznikov köşesine deiin
jarty şaqyrym jürip, tağy da toqtady. Osy arada şegine soğysqan
iunkerler qataryna tyñ küş kelip qosyldy. Onyñ işinde bir bronevik
boldy. İebedeisiz, mūnaralary bar sūr tasbaqa Məskeu köşesimen jylji
otyryp, Peçerskini nysanağa alyp, qūiryqty jūldyzdaryn üş dürkin (üş
diuimdik) atqanda qu japyraqtardyñ susylyndai ğana ün şyqty.
Bolbotun lezde abdyrap qaldy, atşylary attaryn köldeneñ köşege əketip,
polk i̇eptep Peçera alañyna qarai şeginip tizbek jasap, şep qūryp jatty.
Būl da bir jekpe-jektiñ özinşe bir türi. Tasbaqa Məskeu köşesin bekitip
tastap, ara-tūra bir gürs i̇etip qūiady. Onyñ dausyna Suvorov köşesiniñ
sağasynan budağymen tyrsyldatyp sirek jauap qatady. Onda Peçera
alañynan yğysqan Bolbotunnyñ polky oq astynda, qar üstinde jatyr.
Olarğa jərdem bermek qosymşa küştiñ kelui de qyzyq:
-

Dr-r-r-r-r-r-r...

-

Birinşi jasaq pa?

-

İə, tyñdap tūrmyn.

-

İeki ofitser rotasyn dereu Peçerskige beriñder.

-

Qūp bolady. Drrrrr... Ti... ti... ti... ti...

Söitip Peçerskige on tört ofitser, üş iunker, bir student, bir kadet, bir
möltek teatr ərtisi keldi.
Əttegene-ai! Jalğyz sirek tizbek, ərine, jetkiliksiz. Jərdemge kelgen bir
tasbaqa ne bitire qoisyn. Osyndai tasbaqalardyñ i̇eñ qūryğanda törteui
kelui kerek i̇edi. Olar kelgen jağdaida polkovnik Bolbotunnyñ Peçerskiden
tabanyn jaltyrataryn kəmil senimmen aituğa bolady. Alaida olar
kelmedi ğoi.
Kelmeuiniñ mynandai sebebi bar: getmannyñ tamaşa tört maşinadan
tūratyn brondy diviziony i̇ekinşi maşinanyñ komandiri retinde kelgen
anau-mynau i̇emes, ataqty praporşik, 1917 jyldyñ mamyrynda Georgii
kreşin Aleksandr Fedoroviç Kerenskiidiñ öz qolynan alğan Mihail
Semenoviç Şpolianskiidiñ qolyna tüsti.
Mihail Semenoviç İevgenii Oneginge meilinşe ūqsas qaratory, qyrynyp
jüretin, maqpaldai bakenbardy bar jigit bolatyn. Mihail Semenoviç
Sankt-Peterburgtan kele salysymen-aq bükil qalağa birden tanymal
boldy. Onyñ dañqy “Prah” klubynda “Saturn tamşylary” atty öziniñ töl
öleñderin tamyljyta tamaşa oquymen, aqyndardy keremet
ūiymdastyryp, qalalyq “Magnitnyi Triolet” poetikalyq ordeniniñ
törağasy boluymen dəuirlei tüsti. Onyñ üstine Mihail Semenoviç
tañdaiynan şañ şyqqan teñdesi joq şeşen bolatyn, oğan qosa əskeri
maşinalardy jete meñgerip qana qoimai, azamattyq atalatyn temir
kölikterdiñ tilin de bes sausağyndai biletin. Ol az deseñiz opera
teatrynyñ bişisi Musia Fordty öz qarjysymen ūstap, jigit retinde atyn
i̇eşkimge aitpaityn tağy da bir bikeşti mañynan şyğarmağan. Aqşasy
qisapsyz köp bolğandyqtan “Magnitnyi Triolettiñ” müşelerine i̇eş
kirbiñsiz qaryzğa köptep ülestirip tūrğan;
aq şarap qana işken,
qūmar oinyn oinağan,
“Suğa şomylğan venetsian bikeş” suretin satyp alğan, tünde Kreşatnikte
tūrğan, i̇erteñgilik “Bilboke” kafesinde auqattanğan, kündiz tañdauly
meimanhana “Kontinentaldağy” öziniñ jaily nömirinde bolğan, keşkisin
“Prahqa” barğan, kün şyğar aldynda jazyp jatqan “Gogoldegi
sūñğylalyq” atty ğylymi i̇eñbegine otyrğan.
Getman qalasy merziminen üş sağat būryn qūlady, oğan sebepker atap
aitqanda Mihail Stepanoviç boldy. Öitkeni ol 1918 jyldyñ i̇ekinşi
jeltoqsanynda “Prahta” otyryp, Stepanov, Şeper, Slonyh pen
Çerelişinge (“Magnitnyi Triolettiñ” bir basşysy) bylai dep
məlimdegeni bar:
- Barlyğy da sūmyrailar. Getmanyñ da, Petliurañ da jeksū-ryn. Al
Petliura onyñ üstine baryp tūrğan būzaqy, sodyrly soiqan. Əitkenmen,
i̇eñ bastysy būl da i̇emes. Men zerigip kettim, sebebi köpten beri bomba
tastağan joq i̇edim.
“Prahtağy” aqysyn ol özi tölegen keşki astan keiin qūndyz jağaly
qymbat işik kigen Mihail Semenoviçti “Magnitnyi Triolettiñ” törteui
jəne besinşi bolyp i̇eltiri laq jağasy bar pəlte kigen bireu şyğaryp
saldy. Būl turaly Şpolianskiige belgilisi mynau, birinşiden ol merez
auruymen syrqattanady, i̇ekinşiden, ol qūdaiğa qarsy öleñder jazady,
olardyñ keibirin ədebi bailanystary bar Mihail Semenoviç Məskeu
jinaqta-rynyñ bərine i̇engizgen, üşinşiden, ol kitaphanaşynyñ balasy,
familiiäsy - Rusakov.
Merezi bar adam Kreşatnikte elektr şamynyñ tübinde köz jasyn i̇eltiri
jağasyna tögip, Şpolianskiidiñ qūndyz jeñinen ūstap tūryp jylap bylai
dedi:
- Şpolianskii, osy qaladağy men siiäqty irip-şirip jürgen-derdiñ
işindegi i̇eñ sauy əri küştisi sen ğanasyñ. Seniñ jaqsy i̇ekeniñ sondai, tipti
İevgenii Oneginge sūmdyq ūqsastyğyñdy da keşiruge bolady. Beri qara,
Şpolianskii... Oneginge ūqsau onşa jaras-paidy. Seniñ densaulyğyñ asa
myqty. Seniñ kökeiiñdi tesken asyl qūrt joq, al bolğanda seni bizdiñ
zamannyñ şyn mənindegi asa körnekti tūlğasy jasar i̇edi... Mine, men iripşirip baramyn, sony maqtan tūtamyn... Seniñ deniñ sau, būranda siiäqty
küştisiñ, sondyqtan qajet jeriñe baryp būraluyñ kerek! Biıkke qarai
baryp būral... Mine, solai...
Onymen de qoimai merez mūny qalai jasau kerek i̇ekenin de körsetti.
Fonar diñgegin qūşaqtai alyp, şynynda da ony ainala būratylyp, boiy
birtürli ūzaryp, jylandai ireleñdedi. Olardyñ qasynan qyzyl, jasyl,
aq, qara bas kiım kigen quyrşaqtai ədemi jezökşeler ötip bara jatyp,
būranda tanysyna:
-

İıskelep toidyñ ba, şeşeñniñ... - dep aiğai saldy.

Zeñbirekter öte alystan atyp jatyr, al Mihail Semenoviç elektr
jaryğymen ūşqan qardyñ astynda İevgenii Oneginge şynynda da qatty
ūqsaidy i̇eken.
- Bar, ūiyqta, - dedi ol būranda-merezge, ol özine qarap jötelmesin dep
betin səl būryp, - bar dep. - Ol i̇eltirili pəlteniñ omyrauynan sausağynyñ
ūşymen səl nūqydy. Qara būdyrly qolğap qyrylğan şeviotqa tidi, al
syrqattyñ közi əinektenip ketipti. Taidy-au əiteuir. Mihail Semenoviç
arbakeşti şaqyryp alyp, “Malo-Provalnaiağa” dep aiğailady da, solai
tartty, al laq jağaly teñsetilip öziniñ İetegine jaiau jöneldi.
Tünde İetektegi kitaphanaşy pəterinde ainanyñ aldynda beluaryna deiin
jalañaş, qolyna şyrağdan ūstağan i̇eltiri jağanyñ iesi tūrdy. Közinde
saitandai ürei atoilap, qoldary dirildep, i̇erinderi balanyñ i̇ernindei
şorşyp sozmerez söilep tūr:
- Qūdaiym-ai, qūdai-au, qūdaiym meniñ! Mynau sūmdyq qoi, sūmdyq.
Ah, keşiqūrğyr-ai! Men ğoi, baqytsyzbyn. Menimen birge Şeier de boldy
ğoi, oğan i̇eşteñe jūqqan joq, din aman, sap-sau, öitkeni ol baqytty jan.
İeregiskende baryp sol Lelkany jairatyp salsam ba i̇eken? Biraq onda
qandai mən bar? Onyñ mənisin kim mağan dūrystap tüsindirip bere alady?
O, təñir-au, təñiri... Men əli jiyrma törtte ğanamyn, biraz şarua tyndyrar
i̇edim ğoi, tyndyrar i̇edim. İendi on bes jyl öter, bəlkim odan da az, i̇eki
janarym i̇eki jaqqa qarap, aiağym bügilip, öñim būzylyp, auzyma ne tüsse
sony şatyp, şirip bitken dymqyl ölik bolam da qalam ğoi.
Beluarğa deiin jalañaş tyriğan aryq dene şañy sürtilmegen ainadan
būldyrap, joğary köterilgen qoldağy şyrağdan arqyly keude tūsyndağy
jūldyzdai tarmaqtanğan börtpeler körindi. Köz jasy aurudyñ betin juyp,
damylsyz sorğalap, tūla boiy qalşyldap, şaiqalyp tūr.
- Mağan atylyp ölu kerek. Alaida oğan küşim joq, ony senen jasyryp,
ötirik aityp qaitemin, qūdaiym-au? Sağan ötirik aityp qaida baramyn,
i̇eles beinem?
Ol kişkentai ğana əiel jazu üsteliniñ tartpasynan tym naşar sūr qağazğa
basylğan jūp-jūqa kitapty alyp şyqqan. Onyñ tysyna qyzyl
qariptermen bylai dep jazylypty:
Fantomister –
Futurister
M.Şpolianskiidits,
B. Fridmannyts,
VŞarkeviçtits,
İ.Rusakovtyits
Öletsderi
Məskeu, 1918.
Beişara auru kitaptyñ on üşinşi betin aşyp, tanys joldardy kördi.
İv.Rusakov!
QŪDAİDYÑ APANY
Aspanda kösilip Bualdyr sai jatyr.
Öz maiyna i̇esirip,
Aiu bop qūdai jatyr.
Tabanyn sorğyzbai,
Apanda soq ony.
Degenin bolğyzbai
Jaipañdar töreni.
Qūdaidyñ qaharyn Qarsy alar jarağym –
Kərli üni atanyñ,
Batasy ananyñ.
-

Ah-a-ah, - dep tisin qairap, auyr kürsindi auru.
-

Ah, - dep qaitalady aiyqpas azap üstinde.

Ol bet-auzyn tyrjityp, kenet öleñi bar betine bir tükirdi de, kitapty
i̇edenge laqtyryp tastady da, tizerlep otyra qap ūsaq kreştermen qoly
qaltyrai şoqynyp, tağzym i̇etip salqyn mañdaiyn şañdy parketke tigizip,
közin tünere tūnjyrağan terezege qadap ğibadat qyla bastady:
- Qūdai-tağala-au, meni aiap, mynandai pasyq sözder jazğanym üşin
keşire gör. Alaida sen nege mūnşa qatalsyñ? Nege? Meni ne üşin
jazalağanyñdy jaqsy bilemin. O, qandai sūmdyq jaza berdiñ sen mağan?!
Nanbasañ, meniñ deneme qaraşy. Düniedegi qasiettiniñ bərimen,
qymbattynyñ bərimen, anam marqūmnyñ aruağymen ant i̇eteiin - men
jetkilikti-aq jazalandym. İendi sağan senemin. Janymmen de, tənimmen de,
miymnyñ ərbir talşyğymen senemin. Sengendikten tek öziñe ğana
jüginemin, öitkeni būl jaryq jalğanda mağan kömektese alatyn basqa
i̇eşkim joq. Öziñnen özge i̇eşkimnen ümit kütpeimin. Meni keşirip, dəridərmek mağan jərdemdesetindei jasaşy. Kezinde seni joq degenim üşin
keşir meni, i̇eger öziñ bolmasañ men qazir i̇eşteñeden ümiti joq beişara
qotyraş it bop jürer i̇edim ğoi. Sondai-aq sen meniñ mūñ-zarymdy i̇estip,
keşirer, jazyp şyğar dep senemin. Al men düniede sen bolğan soñ ğana
adam bop, əldi bop otyrmyn, sondyqtan kez kelgen uaqytta öziñe jüginip,
mūñymdy şağamyn. O təñiri, apiyn işip, mas bop otyryp jazğan i̇esirik te
pasyq sözderimdi ūmytyp, i̇emdep şyğarşy meni. Irip-şiruime jol
bermeşi, qaitadan saliqaly adam bolatynyma sert i̇etemin. Quatymdy
küşeitip, apiynnan araşalap al, ruhymnyñ osaldyğynan qūtqar, Mihail
Semenoviç Şpolians-kiiden qūtqar meni!..
Şyrağdannyñ balauyzy i̇erip bitti, bölme suydy, tañ aldynda aurudyñ
terisin ūsaq qabyrşyqtar jauypty, sondyqtan aurudyñ köñili i̇edəuir
sergip qaldy.
Mihail Semenoviç Şpolianskii tünniñ qalğanyn Kişi Provalnaia
köşesindegi töbesi alasa ülken bölmede ötkizdi, ondağy köne surette uaqyt
tozdyrğan qyrqynşy jyldardyñ zerli nyşan-dary kömeski tartqan.
Mihail Semenoviç penjeksiz, bir ğana aq zefir jeidemen otyrdy, ras
jeideniñ syrtynda omyrau oiyğy keñ, səndi qara jileti bar. Şağyn
oryndyqqa jaiğasyp ol jüzi quqyl tartqan aqqūba əielmen əñgimelesip,
mynadai sözder aitty:
- Al, İuliiä, men mynağan bekem bel bailadym - i̇endi əlgi jeksūryn
getmannyñ brondy divizionyna qyzmetke kirisemin.
Osydan jarty sağat būryn ləzzatqūmar Oneginniñ süiüinen silesi qatyp,
sūr tübit şalyğa qymtanyp otyrğan əiel oğan bylai jauap qatty.
- Men seni i̇eşqaşan tüsinbegenime jəne josparlaryñdy zerdelei
almaitynyma öte-möte ökinemin.
Mihail Stepanoviç oryndyqtyñ aldyndağy kişkentai üstel-den hoş
iısti koniak qūiylğan qypşa bel römkeni alyp, tartyp jiberdi de:
-

Tüsinuiñniñ de qajeti joq, - dedi.

Osy əñgimeden keiin i̇eki kün ötkende Mihail Semenoviç özgerip tülep
saldy. Basyna tsilindrdiñ ornyna ofitserlik kokardasy bar əskeri
furajke kidi, qūndyz işiktiñ ornyna ūzyndyğy tizege jetpeitin qysqa ton
kiıp, iyğyna umajdalğan, tüsi baiqatpaityn pogon taqty. Qolyna
“Gugenotalardağy” Marsel siiäqty auzy keñ qolğap kiıp, aiağyna getra
sūqty. Mihail Semenoviç bastan-aiaq maşina maiyn jağyp ap (tipti
betine de), küieleş bop jürdi.
Bir ret, atap aitqanda, toğyzynşy jeltoqsanda i̇eki maşina qalanyñ
tübinde ūrysqa kirdi, atap aitu kerek, tabys tötenşe boldy. Olar tas
jolmen jiyrma şaqyrymdai jyljyp, olardyñ üş diuimdik soqqysynan
jəne pulemet yrylynan Petliura tizbegi tūra qaşty. Praporşik
Straşkeviç, törtinşi maşinanyñ komandiri, qyzyl şyraily qajyr iesi,
tört maşinany tügel birden iske qossa, osylar-aq qalany qorğap qalar i̇edi
dep Mihail Semenoviçke ant-su işti. Būl əñgime toğyzy küni keşkisin
bolğan i̇edi, al on biri küni Şurdyñ, Kopylevtyñ jəne basqalardyñ
(nysanaşylar, i̇eki şofer jəne mehanik) tobynda divizion boiynşa
kezekşi Şpolianskii ymyrtta bylai dedi:
- Sender bilesiñder me, dostar, sözdiñ şynyna kelsek, ülken məsele
mynau: biz osy getmandy qorğap dūrys jasap jürmiz be? Biz onyñ
qolyndağy qymbat ta qaterli oiynşyq siiäqtymyz. Osynyñ kömegimen ol
qara tünek ornatpaq. Kim bilsin, bəlkim Petliuranyñ getmanmen qaqtyğysy
tarihi tūrğydan qajettilik te şyğar, osy qaqtyğystan üşinşi tarihi
küş tuuy tiıs, mümkin birden-bir dūrysy da sol bolar.
Tyñdauşylar Mihail Semenoviçti, “Prah” klubyndağydai, suyrylğan
şeşendigi üşin qaster tūtyp, qadirleidi.
-

Ol qandai küş? - dep sūrady i̇eşki aiaq Kopylov yñqyldap.

Aqyldy dembelşe sary Şur qulana közin qysyp, sūhbattastaryna əldeqaidağy teristik-şyğysty ymdady. Top tağy da az-kem
əñgimelesti de, tarady. On i̇ekinşi jeltoqsanda osy tatu qauym Mihail
Semenoviçpen avtomobil saraiynyñ syrtynda əñgime-lesti. Əñgimeniñ
arqauy ne bolğany belgisiz, onyñ i̇esesine on törtinşi jeltoqsannyñ
qarsañynda divizion sarailarynda Şur, Kopylov jəne tañqy tanau
Petruhin kezekşi bolğan kezde qolynda qağazğa oralğan ülken paketi bar
Mihail Semenoviçtiñ kelgeni aiqyn. Qarauyl Şur jeksūryn şam kömeski
qyzaryp tūrğan saraiğa ony kirgizip jiberdi, al Kopylov qapşyq paketke
tūrpaiylau köz qysyp:
-

Qant pa? - dep sūrady.

-

Ögu, - dep jauap qatty Mihail Semenoviç.

Saraidağy şamnyñ jaryğy maşinalarğa tüsirilip, alañdağy Mihail
Semenoviçtiñ közindei mehanikpen birge qarudy i̇erteñgi qimylğa əzirlesip
jürgendei boldy.
Daiyndyq sebebi: divizion komandiri kapitan Pleşkonyñ “on törtinşi
jeltoqsanda i̇erteñgi sağat segizde tört maşinamen Peçerskige qarsy şyğu
kerek” degen qağazy.
Mihail Semenoviç pen mehaniktiñ maşinalardy i̇erteñgi ūrysqa əzirleu
jönindegi bilek biriktirgen küş-jigeri birtürli tüsiniksiz nətije berdi.
Osy qarsañda ğana sap-sau maşinalar (törtinşisi Straşkeviçtiñ
basqaruymen ūrysta jürgen) on törtinşi jeltoqsan küni i̇erteñgilik sal
auruy soqqandai orynda-rynan jylji almai qaldy. Olarğa ne bolğanyn
i̇eşkim bile alğan joq. Bəzbirdeñe jiklerlerine tūryp qap, doñğalaq
soraptarymen qanşa ürlese de i̇eşteñe şyqpady. Tañerteñ üş maşinanyñ
ainalasynda fonarlar jarqyldağan əbiger bastaldy. Kapitan Pleşkoda
öñ joq, tüs joq, qasyndağylarğa qasqyrşa qarap, mehanikti talap i̇etti.
Apattyñ basy osy boldy. Mehanik ūşty-küidi joq. Barlyq i̇erejege
qaramastan onyñ divizionda adresi de joq bop şyqty. Aiaq astynan
mehanik börtpe süzekpen auyryp qalypty degen sybys tarady. Būl sağat
segiz i̇edi, al segiz jarymda kapitan Pleşkoğa i̇ekinşi soqqy tidi. Tüngi
sağat törttegi maşinalarmen əureden keiin Şur jürgizetin mototsikletpen
bir jaqqa ketken praporşik Şpolianskii qaityp oralmady. Jalğyz
qaitqan Şur jaisyz uaqiğa aitty. Mototsikletka əueli Joğarğy
Teliçnağa soğypty, sonda Şur praporşik Şpolianskiidi albaty oisyz
qimyldardan saqtandyrğan i̇eken, ol aqylğa baqpapty. Airyqşa
öjettigimen bükil divizionğa belgili atalmyş Şpolianskii Şurdy
qaldyryp, qolyna karabin men granat ūstap jalğyz özi jeti qarañğy tünde
temirjol jelileri jaqqa barlauğa ketipti. Ūzamai Şur atystardy i̇estigen.
Ol Teliçkağa tūra ūmtylğan dūşpannyñ aldyñğy legi Şpolianskiidi
qarsy alyp, ərine, teñdessiz aiqasta praporşiktiñ mert bolğanyna
senimdi. Bir-aq sağat küt degenine qaramastan praporşikti Şur i̇eki sağat
tosypty, sodan soñ özin de, qazynanyñ №8175 mototsikletkasyn da qaterge
duşar i̇etpes üşin divizionğa oralypty.
Şurdyñ əñgimesinen keiin kapitan Pleşko būrynğysynan da bozaryp
ketti. Getman men general Kartuzovtyñ ştabynan telefon qūstary qaitaqaita şyqylyqtap, maşinalardyñ dereu şyğuyn talap i̇etti. Sağat
toğyzda törtinşi maşinamen şepten qyzyl şyraily entuziast
Straşkeviç oraldy, onyñ betindegi qyzyldyñ bir bölegi divizion
komandiriniñ jüzine auysty. Entuziast maşinasyn Peçerskige bağyttady
da, būryn aityl-ğandai Suvorov köşesin jauyp tastady.
Sağat onda Pleşkonyñ bozaruy qaz-qalpynda qaldy. Iz-tüzsiz i̇eki
nysanaşy, i̇eki şofer jəne bir pulemetşi joğalyp ketti. Maşinalardy
ornynan qozğau jönindegi əreketterden i̇eş nətije şyqpady. Kapitan
Pleşkonyñ būiryğymen mototsikletkamen ketken Şur şepten oralğan
joq. Mototsikletkanyñ qaitpağany tüsinikti ğoi, öz-özinen ol iesiz qaityp
oralady! Telefondağy qūstar ses körsetip, qorqytuğa ainaldy. Kün
şyğyp jaryq bolğan saiyn divizionda da ğajaiyptar köbeie tüsti.
Artillerister Duvan men Maltsev jəne i̇eki pulemetşi izim-ğaiym boldy.
Maşinalar bir jūmbaq, tastandy keiipke i̇endi, olardyñ mañynda əlde bir
somyndar men kiltter, şelekter jatty.
Al tüste, tüs kezinde diviziiä komandiri kapitan Pleşkonyñ özi de joq
boldy.
10
Sūmdyq alas-küles, auys-küiisti, birese aiaqasty əskeri, birese
ordinaretsterdiñ keluine bailanysty qarbalasty, birese ştab
jəşikteriniñ tolassyz şyldyryn polkovnik Nai-Turstyñ bölimi tüstikte
Qyzyl Traktirden Serebriankağa deiin, tüstik Batysta Post-Volynskiige
deiingi aralyqta Qala tübindegi kürtik qarda oppalap, üiindilerdi basa
jürip bastan keşirdi. On törtinşi jeltoqsannyñ keşi būl bölimdi qalağa,
qysqa köşede, əinekteri jartylai qirap, qañyrap qalğan qazarmağa
qaitaryp əkeldi.
Polkovnik Nai-Turstyñ bölimi birtürli bölek bölim boldy. Ony
körgenderdiñ bəri jauyngerleriniñ bəri pima kiıp alğanyn baiqap,
tañdanar i̇edi. Soñğy üş təuliktiñ basynda onyñ qūramynda jüz i̇eludei
iunker men üş praporşik boldy.
Jeltoqsannyñ alğaşqy künderi birinşi jasaqtyñ bastyğy general-maior
Blohinge orta boily, qaratory, mūntazdai bop qyrynğan, közi mūñly
polkovniktik gusar pogonyn tağynğan bir sardar kelip, özin būrynğy
Belgrad gusar polkynyñ i̇ekinşi eskadronynyñ būrynğy eskadron
komandiri polkovnik Nai-Turspyn dep tanystyrdy. Onyñ mūñly közi
sylti basatyn, naşar soldat şinelin kigen, qyryla bastağan georgii
lentasy bar polkovnikti körgen ərkimge Nai-Turstyñ bastan keşkenderin
zeiin qoiyp tyñda dep tūrğandai i̇edi. General-maior Blohin Naimen qysqa
qaiyrylğan əñgimeden keiin oğan jasaqtyñ i̇ekinşi bölimin qūrudy jəne ol
şaruany on üşinşi jeltoqsanğa deiin tyndyrudy tapsyrdy. Bölim
jasaqtau keremet şapşañ jürgizilip, onynşy jeltoqsanda aiaqtaldy da,
sözge jalpy meilinşe sarañ Nai-Turs ştab qūstary jan-jaqtan miyn
şūqyp, diñkesin qūrtqan general-maior Blohinge qysqaşa ğana baian i̇etti.
Nai-Turs qūramdağy jüz i̇elu adamğa tabanda papaha men pima berilse,
iunkerlerimen qazirden bastap aiqasqa attanuğa əzir i̇ekenin, al atalğan
kiımsiz soğysuğa bolmaitynyn məlimdedi. Kekeşteu bolsa da, oiy aiqyn
polkovniktiñ tilegin tyñdap general Blohin taban auzynda jabdyqtau
bölimine qağaz jazyp berdi, biraq oğan būl qağazben bir aptadan būryn
i̇eşteñe ala almaitynyn, öitkeni jabdyqtau bölimderinde tükke tūrğysyz
yrdu-dyrdu, qarbalas, tərtipsizdik köp i̇ekenin i̇eskertti. Kekeşteu Nai-Turs
qağazdy alyp, öz ədetinşe sol jaq miyğyn bülk i̇etkizip, basyn oñğa da,
solğa da būrmai (öitkeni ol jaralanğanda moiyn omyrtqasy taiyp ketip
būryla almaityn, büiirden birdeñege qarağysy kelse bükil denesimen ğana
būrylatyn), general-maiordyñ kabinetinen şyğyp ketti. Jasaqtyñ Lvov
köşesindegi jaiynan Nai-Turs on iunkerdi (nege i̇ekeni belgisiz,
vintovkalarymen) özine i̇ertip i̇eki qosaiaq arbamen jabdyqtau bölimine bet
tüzedi.
Bulvarno-Kudriavskaia köşesindegi tamaşa bir jekejaiğa ornalasqan
jabdyqtau böliminde Reseidiñ kartasy men Aleksandra Fedorovnanyñ
sonau Qyzyl Kreş zamanynan qalğan sureti ilingen jaily kabinette
polkovnik Nai-Tursty kişkentai, jüzi bal-būl janyp tūratyn, üstindegi
sūr tujurkasynan şyğyp tūrğan appaq jeidesi özin Aleksandr II-niñ
ministri Miliutinge meilinşe ūqsas i̇etken general-leitenant Makuşin
qarsy aldy.
Telefonnan basyn köterip general balşyqtan jasalğan ysqyrğyştyñ
ünindei bala dausymen Naidan:
-

Sizge ne kerek i̇edi, polkovnik? - dep sūrady.

- Qazir ūrysqa attanamyz; - dedi qysqa qaiyryp jauabyn Nai, - dereu
i̇eki jüz adamğa pima men papaha beruiñizdi sūraimyn.
- Imm, - dedi general i̇ernin soryp, qolyndağy Naidyñ talap qağazyn
umajdap, - körip tūrsyz ğoi, polkovnik, bügin bere almaimyz. Bügin
bölimderdi jabdyqtaudyñ kestesin jasaimyz. Üş künnen keiin kisi
jiberuiñizdi ötinemin. Jəne mūndai mölşerde bəribir bere almaimyn.
Ol Nai-Turdyñ qağazyn körnekti jerge jalañaş əiel beinesindegi
presstiñ astyna qoidy.
- Pima deimin, - dedi i̇enjar ünmen Nai, sosyn közin mūrnynyñ ūşyna
qiystyryp, onyñ i̇etiginiñ tūmsyğyna qadaldy.
-

Qalai? - dep tüsinbei qalğan general, polkovnikke tañdana qarady.

-

Taban auzynda pima beriñiz.
-

Būl ne? Qalai? - dep general közin şaqyraitty.

Nai i̇esikke būrylyp, ony səl aşty da jekejaidyñ jyly dəlizine aiğai
saldy.
-

İei, vzvod!

General i̇endi şyn bozardy, nazaryn Naidan telefon tūtqasyna audardy,
odan būryştağy qūdai ananyñ ikonasyna qarady, sosyn qaitadan Naidyñ
jüzine tesildi.
Dəlizde sartyldap, dürsildep, alekseev iunkerleri künqağarynyñ qyzyl
jiegi men myltyq süñgileri i̇esikten jalt-jūlt i̇ete qaldy. General köpsigen
mamyqtaqtan köterilgisi keldi.
-

Men mūndai talapty tūñğyş i̇estip tūrmyn. Būl degeniñ bülik qoi...

- Jazyñyz talap qağazdy, joğary mərtebeli, - dedi Nai, - Bizde uaqyt
joq, bir sağattan keiin attanu kerek. Dūşpan tura qalanyñ tübinde tūr
deidi.
-

Qalaişa? Būl ne özi?..

-

Tezirek, - dedi Nai bəzbir azaly dauyspen.

G i̇eneral basyn iyğyna salyp, közin bajyraityp əieldiñ astyndağy
qağazdy aldy da, qaltyrağan qolymen siiäny şaşyratyp būryşyna
“Berilsin!” dep aiğyzdai saldy.
- Pimalardy tieñder. Tezirek! - dedi Nai qağazdy alyp, jeñiniñ
qaiyrmasyna tyğyp jatyp, kilemdi taptap tūrğan iunkerlerge.
İunkerler tarpyldatyp, tasyrlatyp şyğa bastady da, Nai bögelip qaldy.
General qyp-qyzyl bolyp oğan bylai dedi:
- Men qazir ştab komandaşysyna telefon soğyp, sizde əskeri sotqa
beru jöninde is qozğaimyn. Mynau jasağanyñyz ne, özi?..
- Telefondap qarañyz, - dedi Nai silekeiin jūtyp, - tek aryzdanyp
köriñiz. Kəne, janyñyz jai tabuy üşin baiqap köri-ñizşi. - Ol auzy aşyq
tapanşaqaptan körinip tūrğan altyata-rynyñ sabynan ūstady. Generaldyñ
beti börtip, tili bailandy.
- Soqşy kəne, aqymaq şal, - dep kenet Nai şyn köñilden, -men seni
mynau tapanşamen basyñnan tyrs i̇etkizsem, aiağyñnyñ qaida qalğanyn
bilmessiñ.
General mamyqtaqqa qaita otyrdy. Moiny şalbarlanyp qyp-qyzyl
bolğanymen, jüzi sūrqailyğynan jazğan joq. Nai būryldy da, şyğyp
ketti.
General birneşe minöt bylğary mamyqtaqta ünsiz otyrdy da, sosyn
ikonağa şoqynyp, telefon tūtqasyn aldy, qūlağyna apardy da añyryp,
aşynadai til qatqan “stansa...” degen sözdi i̇estidi, kütpegen jerde köz
aldynan kekeş gusardyñ mūñly közin tüisinip, tūtqany ornyna qoiyp,
terezege qarady. Aulada saraidyñ qara i̇esiginen sūr pimalardyñ
tüiinşegin şyğaryp əbiger bop jürgen iunkerlerdi kördi. Kaptenarmustyñ
soldat əlpeti əbden abyrjyp, tütigip qaraiyp ketken. Onyñ qolynda qağaz
jür. Nai aiağyn alşaityp qosaiaq arbanyñ qasynda soğan qarap tūr.
General əlsiz qolymen üstelden jaña gazetti alyp, jaidy da, birinşi
betinen mynany oqydy:
“İrpeniiä özeninde dūşpannyñ Sviatoşinoğa ötuge tyrysqan legimen
qaqtyğys boldy...”.
Oqydy da gazetti laqtyra salyp, özine-özi dauystap:
-

Meni osyğan əkep kiliktirgen künge de, sağatqa da lağynet!.. - dedi.
İesik aşyldy da, jabdyqtau bastyğynyñ kömekşisi, qūiryqsyz küzenge
ūqsas kapitan kirdi. Ol qyp-qyzyl bop şalbarlanğan generaldyñ moinyna
tesile qarady da, til qatty:
-

Baiandauğa rūqsat i̇etiñiz, general myrza.

- Beri qarañyz, Vladimir Fedoroviç, - dep sözin böldi alqynyp, közin
mūñaia alaqtatqan general, - men özimdi naşar sezinip otyrmyn, qanym
tasydy ma... qaidam... qazir üige ketemin, marhabat i̇etip mūnda öziñiz bilik
jasai beriñiz.
- Qūp bolady, - dedi sūqtana qarap küzen, - qalai jasa dep būiyrasyz?
Törtinşi jasaq pen tau attylary pima sūratyp jatyr. Siz i̇eki jüz jūp
bosat dep ökim beripsiz.
- İə, iə! - dep dausyn soza jauap qatty general. - İə, men ökim i̇etkenmin.
Men özim! Mūrsat berdim. Olarda i̇erekşe jağdai! Qazir ūrysqa attandy.
İə, şepterge tartady. İə!!
Küzenniñ közinde əuestik ottary ūşqyndady.
-

Barlyğy tört jüz jūp qana...

- Oğan men ne isteiin? Aitşy, kəne? - dep qyryldai aiqailady general.
- Solardy men bosanyp tabam ba? Pima tuamyn ba? Tuamyn ba? Sūratyp
jatyr. - Beriñiz, beriñiz bərin!
Bes minötten keiin general Makuşindi arbakeşpen üiine jöneltti.
On üşinen on törtine qarağan tüni Brest-Litva köşesindegi qazarmalarğa
jan kirdi. Daladai daliğan zalda elektr şamy terezeler arasyndağy
qabyrğada janyp tūr (iunkerler kündiz fonarlar men diñgekterge örmelep
bəz-bir symdar tartyp jürgen-di). Jüz i̇elu vintovka atağaştarda tizile
qalğan, iunkerler jinap tazalanbağan narlarğa kiımşeñ jata ketti. NaiTurs aiağy şoinaq üsteldiñ basynda otyr. Üsteldiñ üstinde qaldyq nannyñ
qyrtys-tary, suyp qalğan botqa qaldyğy bar kətelökter qalğan, olarğa
qosa oqqaltalar men oqşantailar jatyr. Solardyñ üstine polkovnik
qalanyñ şūbarala kartasyn jaidy. Kişkentai ğana as üi şamy jaryğyn
şimai-şataq syzylğan qağazğa tüsirdi, onda Dnepr tarmaqtanğan,
japyraqsyz kök ağaş bolyp körinedi.
Tüngi sağat i̇ekiler şamasynda Naidy ūiqy qysa bastady. Ol mūrnyn
tartyp, birneşe ret əlde birdeñeni dūrystap körgisi kelgendei kartağa
mañdaiyn soğyp ala jazdady. Aqyry ol baiau dauystady:
-

İunker?!

- Men mūnda, polkovnik myrza, - dep ün qatty i̇esik auzynan iunker,
sosyn pimasymen baipañdap şamğa jaqyndady.
- Qazir men jatamyn, - dedi Nai, - al sender meni üş sağattan keiin
ūiatyñdar. İeger telefonogramma kelse, praporşik Jarovty ūiatasyñdar,
meni ūiatu-ūiatpaudy ol onyñ mazmūnyna qarai şeşedi.
İeşqandai telefonogramma bolğan joq... Jalpy būl tüni ştab Naidyñ
jasağyn mazalamady. Olar kün şyğar aldynda üş pulemetpen, üş qosaiaq
arbamen şyğyp, jolğa tüsti. Şettegi tam üiler tügel ölip qalğan tərizdi.
Alaida olar keñ dañğyl Poli-tehnika köşesine şyqqanda qozğalystyñ
üstinen tüsti. İerteñgi alaköbede saldyrlap jük arbalar şañ berip,
jekelegen sūr papa-halar qydyryp jürdi. Būlardyñ bəri keri, qalağa
qaityp barady, sonda da Naidyñ bölimi olardy ainalyp ötti. Baiau bolsa
da, tañ dūrys atyp, jaryq dūrys tüsti, qazynalyq saiajailardyñ baqtarynan, dal-dal tas joldan tūman köterilip, tez tarqady.
Künniñ osy şyğysynan bastap kündizgi sağat üşke deiin Nai
Politehnikalyq jebede boldy, öitkeni kündiz törtinşi qosaiaq arbamen
būnyñ bailanysyndağy iunker kelip, oğan qaryndaşpen jazylğan qağaz
əkep bergen, ondağy nūsqau mynadai:
“Politehnikalyq tas joldy küzetu kerek, dūşpan töbe körsetken
jağdaida şaiqasu şart”.
Būl dūşpandy Nai alğaş kündizgi sağat üşte kördi. Sol mezgil-de sol qol
jaqtan bir qiyrda əskeri mekemeniñ qar basqan alañy-nan qisapsyz köp
saltattylar körindi. Būl kədimgi polkovnik Kozyr-Leşko bolatyn, ol
polkovnik Toropetstyñ dispozitsiiä-syna səikes jebege i̇enip, sony boilai
otyryp qalanyñ jüregine ötuge tiıs-tin. Bylaiynşa, Kozyr-Leşko
Politehnikalyq jebege jetkenşe i̇eşqandai qarsylyq körgen joq.
Sondyqtan qalağa şabuyl da jasamai, oğan jeñimpazdai jairañdap,
arqasyn keñge salyp kirgen. Öitkeni artta arqa süieitin öz polky men
polkovnik Sosnenkonyñ atty gaidamaktar kureni, kök diviziiänyñ i̇eki
polky, seçe streletsteriniñ polky jəne alty batareiä ökşelep keledi.
Alañda attylar töbe körsetkende zeñbirek bytyralary tyrnaşa tym
biıkten jarylyp qar qylaulatqaly tūrğan aspan qoinauyn küñirentti.
Atty nükteler bir taspağa jinalyp, tas joldyñ ūzyna boiyn basyp alyp,
qara-qūrasy köbeiip, salyp ūryp Nai-Tursqa jetti. İunkerlerdiñ
tizbeginde bekitpelerdiñ satyry i̇estildi. Nai ysqyrğyşyn suyryp ap,
qūlaq jarardai ysqyryp, aiğai saldy:
-

Tura atty əskerdi nysanağa alyp,.. dürkirete... at!

Sūrqai saptyñ tizbesinen ūşqyn atylyp, iunkerler Kozyrdi
alğaşqy dürkin oqpen osyp ötti. Osydan keiin üş mərte aspannan
Politehnikalyq instituttyñ qabyrğasyna deiingi aralyqty qaq aiyryp
oq boratty, oinağan najağaimen qoiyndasyp Nai-Turstyñ batalony
jəne atty. Attylardyñ qara taspasy alysta üzilip, bytyrap, tas joldan
ğaiyp boldy.
Mine, dəl osy mezette Naiğa birdeñe boldy. Şynyn aitqanda, jasaqta
birde-bir adam Naidyñ qoryqqanyn, üreili qalpyn i̇eşqaşan körgen i̇emes.
Al būl arada iunkerlerge Nai aspannan qaterli birdeñe baiqağandai,
nemese alystan əldene i̇estigendei bolyp körindi... Bir sözben aitqanda,
Nai qalağa qaituğa būiryq berdi. Bir vzvod qaitqandardy bürkemeleu üşin
gürsildi üdetip, jebe jaqty atqylady. Olar qalağa kirgende baryp, özderi
keri jügirdi. Osylai olar qūlap-sürinip, ūly joldy jañğyryqpen ūiatyp,
qaşan jebe tünde özderi bolğan Brest-Litva köşesimen qiylysqanğa deiin
i̇eki şaqyrymdai jügirdi. Köldeneñ köşeniñ məşpirti bitipti, i̇eş jerde tiri
jan joq.
Osy arada Nai üş iunkerdi bölip ap būiryq berdi olarğa:
- Jügirip Polevaia men Borşagovskaia köşesine baryp, bizdiñ
bölimderdiñ qaida i̇ekenin, olarğa ne bolğanyn biliñder. İeger jük arbalary
men qos doñğalaqtyñ, nemese bəz-bir qozğalys qūralyn, bet-betimen
bytyrap şegingenderdi körseñder - ūstañdar. Qarsylasqan jağdaida
qarumen qorqytyñdar, oğan könbese qarudy tikelei qoldanyñdar.
İunkerler keiin, solğa qarai jügirip, közden ğaiyp boldy, al aldan
jasaqqa əldeqandai oq jaudyrdy. Olar şatyrlardy tarsyldatyp, jiılei
tüsti, tizbekten bir iunker i̇etbetinen qūlady, qany qardy būiap. Odan keiin
ahylap i̇ekinşisi şalqasynan tüsti. Naidyñ tizbegi jaiylyp, jebeni
nysanağa alyp, guildete atyp, jer astynan şyğa kelgendei dūşpannyñ
qatar tüzgen qara noqattaryna oq jaudyrdy. Jaralanğan iunkerlerdi
köterip, jarasyn aq dəkemen tañyp otyrdy. Naidyñ beti bülkildep,
alystağy şepterdi şolu üşin moinyn sozyp, bükil denesimen qaita-qaita
būryldy. Onyñ jüzinen jibergen iunkerlerin tyqyrşi kütkeni belgili i̇edi.
Aqyry olar da qasqyr quğan tağydai alqynyp, pysqyryp, yşqynyp əreñ
jetti-au. Naidyñ işi sūmdanyp, tüsi özgerip, tünerip ketti. Birinşi iunker
Naiğa jügirip kelip, alqyna:
- Polkovnik myrza, bizdiñ bölimderden i̇eşkim Şuliavkada ğana i̇emes,
jalpy i̇eş jerde joq, - dedi i̇entigin əreñ basyp. - Bizdiñ tylymyzda
pulemet atyp jatyr, dūşpannyñ atty əskeri qazir ğana qalağa kirgendei
bolyp Şuliavkany basyp anadaidan ötti.
İunkerdiñ sözin sol zamat Naidyñ qūlaq jarğan ysqyryğy kömip ketti.
Üş qosaiaq arba qaharly qaruymen Brest-Litva köşesine ata şyğyp,
ainala oqty bir seuip ötip, odan Fonar köşesi arqyly zyrlap,
okoptarmen tartty. Qosaiaq arbalarmen i̇eki jaraly, on bes qaruly, deni sau
iunkerler men üş pulemettiñ bərin əketti. Odan artyğyn ala almady. Al
Nai-Turs tizbekterge betimen būrylyp, kekeştene zirkildep iunkerler
būryn-soñdy i̇estimegen oğaş komanda berdi.
Lvov köşesindegi būrynğy qazarmanyñ qabyrğasy jyrym-jyrym, biraq
ot jaqsy jağylğan ystyq bölmesinde birinşi jasaqtyñ üşinşi bölimi,
tabany kürektei jiyrma segiz adam zaryğyp, zerigip otyrğan-dy. Būl
zaryğudağy i̇eñ qyzyğy osy zerikkenderdiñ komandiri kədimgi özimizdiñ
Nikolka Turbin boluy i̇edi. Bölim komandiri ştabs-kapitan Bezrukov pen
onyñ i̇eki kömekşisi praporşikter tañerteñ ştabqa ketip, sodan oralğan
joq. Qalğandarynyñ i̇eñ ülkeni i̇efreitor Nikolka qazarmany ərli-berli
aralap, keide telefonğa kelip qarap qoiyp jürgen-di.
Osylai jürgende sağat üş te boldy. İunkerlerdiñ jüzine zeriguden aqyry
mūñ Uialady.
Tura sağat üşte dala telefony şyldyrady.
-

Būl jasaqtyñ üşinşi bölimi me?

-

İə.

-

Telefonğa komandirdi ber.

-

Söilep tūrğan kim?

-

Ştabtan...

-

Komandir ştabtan qaitqan joq.

-

Söilep tūrğan kim?

-

Unter-ofitser Turbin.

-

Ülkeni siz be?

-

Dəl solai.

-

Dereu komandañdy şaiqasqa şyğar.

Söitip, Nikolka jiyrma segiz adamdy köşemen alyp tartty.
Aleksei Vasileviç kündizgi sağat i̇ekige deiin tUiaq serippei ūiyqtady.
Üstine suyq su qūiyp jibergendei ūianyp, üstel üstindegi sağatqa qarasa,
on minötsiz i̇eki bolyp qapty, ərli-berli bölmesinde sendetildi. Dereu
pimasyn kiıp, qaltalaryn aqtaryp, birese onysyn, birese mūnysyn
ūmytyp, aqyry, siriñke, portsigar, oramal siiäqtylaryn alyp, i̇eki
oqşantaiymen braunigin beline bailap, şinelin tyğyzyraq belbeulendi,
sosyn i̇esine birdeñe tüsip özgere qaldy - biraq būl oğan qorqaqtyq,
masqaralyq bolyp körinse de üstel tartpasynan öziniñ azamattyq
dərigerlik töl-qūjatyn aldy. Ony qolynda audarystyryp tūrdy da,
özimen ala ketpek boldy, dəl osy kezde İelena şaqyryp qaldy da, ony
üstel üstinde ūmytyp ketti.
- Beri qara, İelena, - dedi Turbin beldigin qysa tüsip: jüregi jağymsyz
bir sezik sekemnen şanşyp, mynau dağaradai qañyrağan ülken pəterde
İelena Aniutamen jalğyz qalady-au degen oi janyn azaptady. Ketpeuge
jəne bolmaidy. Biraq mağan i̇eşteñe bola qoimas dep topşylağan abzal.
Divizion qalanyñ şetinen əri şyqpaidy, al men qauipsizdeu bir jerdi
tabarmyn, qūdai-tağala Nikolkany da saqtar, bəlkim. İestuimşe bügin
i̇erteñgilik jağdai i̇eptep şielenisken siiäqty, mümkin Petliurany toitaryp
türip şyğarmyz. Jaraidy, qoş, qoş i̇endi...
Qañyrap qalğan qonaqjaida İelena jalğyz pianinodan Aleksei
kabinetiniñ i̇esigine deiin keldi, ədettegidei jinalmağan bölmede
Valentinnyñ türli tüsti sureti körindi. Onyñ aiağy astynda parket
syqyrlaidy. Baqytsyzdyğy öñinen bilinip tūr.
Öziniñ qisyq köşesi men Vladimir köşesiniñ būryşynan Turbin arbakeş
jaldady. Ol keliskenimen de, mūrnyn tūnjyrai bir tartyp, būl öñirde
joq soma sūrady, odan i̇endi tüspesi körinip tūr. Turbin tisin bir
şyqyrlatyp şanağa otyrdy da mūrajai jaqqa jöneldi. Aiaz bolsa aqyryp
tūr.
Aleksei Vasileviçtiñ köñili meilinşe qobaljuly. Kele jatyp jekelegen
pulemet atysyna qūlaq türedi, ol öziniñ jarylys-marylysymen
Politehnikalyq instituty jaqtan vokzal bağytynda şyqqan siiäqty.
Turbin būnyñ ne bildiretinin oilady (Bolbotunnyñ kündizgi kelgenin
Turbin ūiyqtap jatyp sezbegen), basyn şaiqap, taban joldarğa qarady.
Olarda qarbalas, qorqynyşty bolsa da, qozğalys bar i̇eken.
-

Toqta... t-t-toq... - dedi masañ dauys.

-

Būl ne degeniñ? - dep sūrady aşuly Turbin.

Arbakeştiñ delbeni qatty tartqany sondai, şalqaiyp baryp
Turbinniñ tizesine qūlai jazdady. Qyp-qyzyl beti dolyrğan bireu
terteden ūstap şaiqatylyp delbege jarmasyp, sol arqyly otyrğyşqa
tyrmysty. İlengen qysqa tonynan umajdalğan praporşik pogony
körinedi. Bir arşyn jerden Turbinniñ qolqasyn sasyğan spirt pen
piiäzdyñ iısi qapty. Praporşiktiñ qolynda vintovka būlğaqtaidy.
- Bū... Bū... Būryl, - dedi qyp-qyzyl mas, - jo-jolauşyny tüsir... “Jolauşy” degen söz qyzylğa külkili körindi me, ol keñk-keñk i̇etti.
- Būny ne dep bilemiz? - dedi aşuly Turbin. - Kim kele jatqanyn körmei
tūrsyñ ba? Men şaqyru punktine bara jatyr-myn. Arbakeşti jaiyna
qaldyr. Al, tart!
- Joq, qozğalma... - dep qorqyta söiledi qyzyl, sosyn ğana közin
jypylyqtatyp Turbinniñ pogonyn kördi. - Ə, doktor, jaraidy birge... men
de otyraiyn.
-

Bizdiñ jolymyz bir i̇emes... Qozğal!

-

Ke... keşiriñiz...

-

Qozğal deimin!

Arbakeş basyn iyğyna sūğyp alyp, delbeni qağyp qalğysy keldi de,
sosyn biraq oiynan taidy, būrylyp qyzylğa yzalana əri üreilene köz
qiyğyn tastady. Alaida ol kenet özi qaldy, öitkeni bos arbakeşti közi
şaldy. Bos arbakeş qaramai ketip qalğysy kelip i̇edi, ülgermedi. Qyzyl
vintovkasyn qos qoldap köterip, ses tanytty. Arbakeş tūrğan ornynda
qatty da qaldy, al qyzyl yqylyq atyp, sürinip-qabynyp soğan tartty.
-

Būny bilgende besjüzge de barmas i̇edim, - dep yzalana būrq i̇etti
arbakeş məstegin sauyrynan qamşymen şyp i̇etkizip, - jon arqañnan atady
da ketedi, sosyn odan ne alasyñ?
Turbin tūnjyrap ündemedi.
“Mine sūmyrai... osyndailar barlyq istiñ berekesin ketirip, masqara i̇etedi”
dep oilady ol.
Opera teatrynyñ qiylysynda qarbalas pen qozğalys qainap jatyr i̇eken.
Tura tramvai jolynyñ ortasynda qara şineli men nauşnigi bar jaurağan
iunker men sūr şineldi serigi küzetken pulemet tūr qasqaiyp. Ötkenketkender taban jolda masa qūsap üimelep, oğan əuestene köz tastaidy.
Būryştağy dərihanağa jetip mūrajai köringen jerden Turbin arbakeşti
jiberdi.
- Qosa tüsu kerek, joğary mərtebelim, - dep yzalana tabandap tūryp
aldy arbakeş, - bilsem bar ğoi, barmas i̇em. Körip tūrsyz ğoi ne bop
jatqanyn!
-

Boldy.

-

Balalardy būğan ne üşin kiliktirgen... - degen əiel dausy i̇estildi.

Tek osy arada ğana Turbin mūrajai mañyndağy qaruly tobyrdy kördi. Ol
jaiqalyp, qalyñdap bara jatqan tərizdi. Şinelderdiñ i̇etegi arasynan
tabanjolda tūrğan pulemetter būldyrap körinedi. Sol sət Peçerskiden bir
pulemet i̇eksimdei toqyldata jöneldi.
Vra... vra... vra... vra... vra... vra... vra... vra...
“Şamasy, tükke tūrğysyz birdeñeler bolyp jatyr-au”, - dep abyrji
oilady da Turbin jebei basyp, qiylys arqyly mūrajaiğa bet tüzedi.
“Keşigip qalğanym ba?.. Qandai janjal... Meni qaşyp ketti dep oilaidy
ğoi...”
Praporşikter, iunkerler, kadetter, öte sirek kezdesetin soldattar
mūrajaidyñ daladai podezinde, Aleksandr gimnaziiä-syna şyğatyn
büiirdegi qirağan qaqpanyñ mañynda qūjynap, əbigerge tüsip jügirip jür.
İesiktiñ ülken əinekteri minöt saiyn dirildeidi, i̇esiktiñ özi de küñirenedi,
mūrajaidyñ mañdaişasynda altynmen jazylğan “Orys halqynyñ ağartu
igiligine” degen söz köz tartyp tūratyn appaq ğimaratyna iıni tüsip
üreilengen qaruly iunkerler jügirip kirip jatyr.
- Qūdaia! - dep Turbinniñ dausy i̇eriksiz şyğyp ketti. - Olar ketip
qalypty ğoi.
Zeñbirekter Turbinge ünsiz telmiredi, iesiz dalada qalğan olar
jalğyzsyrap keşegi ornynda tūr.
“İeşteñege tüsinsem būiyrmasyn... Būl ne bildiredi, özi!”
Ne üşin i̇ekenin özi de bilmei alañ arqyly Turbin zeñbirekterge jügirdi.
Olar jaqyndağan saiyn biıktep Turbinge qaharlana qarady. Mine,
şetkisi. Turbin onyñ qasyna toqtap qatty da qaldy: onyñ qūlpy joq qoi.
Şapşañ, jügirip alañdy kesip ötti de köşege şyqty. Mūnda tobyr tipten
qyz-qyz qainaidy, köp dauys qosylyp birden aiğailaidy, myltyq
süñgileri qolda sekirip anadaidan körinedi.
- Kartuzovty kütu kerek! Məsele sonda! - dep saldy bir tolqyğan ündi
dauys. Bəz-bir praporşik Turbinniñ jolyn kesip ötti, al onyñ arqasynan
üzeñgisi salpyldağan sary i̇ertoqym kördi.
-

Poliak legionyna beru kerek.

-

Al ol qaida?

-

Ony saitanyñ bile me?
-

Barlyğy mūrajaiğa barady! Mūrajaiğa.

-

Donğa tartu kerek.

Praporşik kenet toqtai qalyp i̇ertoqymdy tabanjolğa tastai saldy.
- Ketsinşi əri saitannyñ sapalağyna. Meili bəri qūrysyn, -dep
barqyrady ol, - ai, ştabtağylar!
Bəz-bireuge jūdyryğymen aibat şegip, ol bir jaqqa tūra tartty.
“Apat... İendi tüsindim... Al sūmdyq mine osynda - zaiyry olar jaiau ketken.
İə, iə, iə... Sözsiz solai. Şamasy Petliura tūtqiyl-dan tarpa bas salğan
boldy. At joq, sondyqtan olar vintovkasyn alyp, zeñbirekti tastap jaiau
ketken. A, qūdaiym-ai... Anjuğa qarai qaşu kerek... Mümkin, sodan birdeñe
bilermin... Tipti onda bireu-mireu qalğan da şyğar?”
Turbin ainala əbigerdiñ arasynan atyp şyğyp, qaityp i̇eşteñege de nazar
audarmai, keri opera teatryna qarai jügirdi. Jeldiñ qūrğaq i̇ekpini teatrdy
orağan asfalt soqpaqtarmen zyr-ğyp, teatr qabyrğasyndağy jartylai
jyrtylğan jarnamalardy jelpildetti. Qara terezeli büiirdegi podezdiñ
tūsyna ilingen ol jarnama “Karmendiki” bolatyn. Karmendiki.
Mine Anjudyñ dükeni. Terezelerde zeñbirek te, altyn pogondar da joq.
Terezelerden dirildep teñselgen ottai qaltyldağan jaryq közge
şalynady. Ört pe? Turbinniñ qolynda i̇esik syñğyrlağanmen aşylmaidy.
Turbin ony mazasyzdana qaqty, tağy da qaqty. Sūrğylt sūlba i̇esik
terezesinen jylt i̇etip, aşty da, Turbin dükenge kirdi. Turbin abdyrap
beitanys pendege tesile qarady. Onyñ üstinde studentterdiñ qara şineli,
basyndağy ədettegi adamdar kietin qara küie tüsken qūlaqşyn töbesinde
tūr. Jüzi sūmdyq tanys, biraq birdeñemen keskinsizdendirip büldirgen
siiäqty. Peş bəz-bir qağazdardyñ parağyn jalmap, gürildep janyp jatyr.
İeden şaşylğan qağazdan körinbeidi. Əlgi adam Turbindi kirgizgenmen
i̇eşteñe de aitpai, taban auzynda peşke ūmtylyp, aldyna baryp jüresinen
otyra qaldy da, qyzyl jalqyn onyñ jüzinde oinady.
“Malyşev pa? İə, polkovnik Malyşev”, - dep Turbin tanydy.
Polkovniktiñ mūrty joq i̇eken, tep-tegis qyp qyrğan kökşil orny ğana
qalypty.
Malyşev qūlaşyn keñ sermep, i̇edendegi qağazdardy qūşaqtap aldy da
peşke tyqty.
“Aga...a”
-

Būl ne? Bitkeni me? - dep baiau sūrady Turbin.

- Bitkeni, - dep qysqa jauap qaiyrğan polkovnik atyp tūryp, üsteline
ūmtylyp, ony közimen mūqiiät şolyp, birneşe mərte tartpalardy
tarsyldatyp, olardy suyryp, salyp, qaita alyp, şapşañ i̇eñkeidi de,
qağazdardyñ soñğy budasyn əkep peşke tyqty. Sodan keiin ğana ol
Turbinge būrylyp jai ğana mysqyldap:
Soğysyp kördik, i̇endi jetedi! - dedi. Sosyn qoinyna qolyn salyp
əmiiänyn aldy da, ondağy qūjattaryn tekserdi. Arasynan bir qağazdy alyp
törtke bölip peşke tastady. Sol mezette Turbin oğan qadala qarady.
Polkovnik Malyşev dəl qazir i̇eşkimge de ūqsamaityn i̇edi. Turbinniñ
aldynda nedəuir tolyq student, qyzğylt i̇erni isingen əuesqoi akter ğana
tūrdy.
- Doktorsyz ba? Sizdiki ne? - dep Malyşev mazasyzdanyp Turbinniñ
iyğyn nūsqady. - Tezirek sypyryñyz. Siz ne istep jürsiz? Qaidan
keldiñiz? Nemene, i̇eşteñe bilmeisiz be?
-

Men keşigip qaldym, polkovnik, - dedi Turbin.

Malyşev köñildene jymidy. Sosyn izinşe jüzinen külki ğaiyp
boldy, ol kinəli sezinip, mazasyzdana basyn şaiqap til qatty:
- Ai, seni-ai, qūdaiym-au, sizdi Uiatqa qaldyrğan myna men. Sizge dəl osy
sağatty belgiledim ğoi... Şamasy, kündiz üiden şyqpağan boluyñyz kerek.
Qazir ol turaly aitudyñ qajeti joq. Bir sözben aitqanda, tezirek pogondy
sypyryñyz da qaşyñyz, jasyryny-ñyzşy.
-

Ne bop qaldy? Məsele nede özi, qūdai aqyna aityñyzşy.

- Məsele deisiz be? - dep mysqyldai qaita sūrady Malyşev. - Məsele
mynada: Petliura qalağa kirdi. Qazir Peçerskide, tipti Kreşatnikke kelip
qalmasa. Qala alyndy - Malyşev kenet tisin qairap, közin alaqtatty,
sosyn kütpegen jerde əuesqoi akter i̇emes, būrynğy Malyşevtiñ özi bolyp
söz bastady - Ştabtar bizdi satyp ketti. Əli tañerteñ ğana tarau kerek i̇edi.
Men əiteuir bir jaqsy adamdardyñ arqasynda bərin tünde-aq bilip
alğanmyn, sonyñ arqasynda diviziondy tünde taratyp ülgerdim. Doktor,
oilanyp jatatyn uaqyt joq, pogondy sypyryñyz.
-

...al onda, mūrajaida, mūrajaida şe... Malyşev tünerip ketti.

- Qatysy joq onyñ, - dep yzalana jauap qatty ol, - qatysy joq! İendi
qaityp mağan i̇eşteñeniñ qatysy joq. Men əlginde ğana sonda bolyp aiğai
sap i̇eskerttim, taraularyn ötindim. Odan artyq ne istei alamyn.
Özimdeginiñ barlyğyn qūtqardym. Qyrğynğa jibergenim joq. Masqara
boluğa jūmsağanym joq! - Malyşev kenet şydamsyzdanyp aiğailai
bastady, şamasy işine syima-ğannyñ bərin i̇endi bükpei aqtara salğysy
kelgen syñaiy bar. -Ai, generaldar ma! - Ol jūdyryğyn tüiip bəz-bireuge
aibat şekti. Jüzi küreñitip ketti.
Malyşev bir silkinip, birden tyndy.
- Al i̇endi, doktor, tartyñyz! Qoş bolyñyz! Qaşyñyz! Tek köşege
şyqpai, myna jerden jasyryn i̇esikten şyğyp, aulalatyp jügiriñiz. Ol
əzir aşyq. Tezirek!
Malyşev i̇esi şyğyp tūrğan Turbinniñ qolyn qysty da, kilt būrylyp,
qorşaudyñ syrtyndağy qarañğy üñgirge jyp berip kirip ketti. Düken işi
birden qūlaqqa ūrğan tanadai boldy. Köşede pulemet te tyndy.
Turbin jalğyz qaldy. Peşte qağazdar janyp jatyr. Ol Malyşevtiñ
aiğaiyna qaramastan, i̇esikke əreñ basyp keldi. Ilgişti sipap jürip japty
da, ilgegin saldy, sosyn peşke oraldy. Aiğaiğa qaramastan Turbin
asyqpai sylbyr qimyldady, aiağy bəseñ, oiy qasañ. Qaltyldağan ot
qağazdy jalmap bolyp, peştiñ jalyndap tūrğan qabyrğasy jai ğana
qyzaryp, düken birden küñgirt tartty. Sūrqai köleñkemen söreler
qabyrğalarğa jabysty. Turbin olardy közben baiau şolyp ötip, madam
Anju əli künge deiin iısi əlsiz bolsa da jūpar sasidy ğoi, dep oilady.
Turbinniñ oi-pikiri jüiesiz bir tüiinge oşarylyp, biraz uaqyt mağynasyz
meñireiip, mūrtyn qyryp tastağan polkovnik ketken jaqqa telmirdi.
Sosyn tynyştyqta oiyn birtindep suyrtpaqtai bastady. Odan əueli i̇eñ
basty aiqyn, aişyqty qiqym - Petliura şyqty. Peturra, Peturra, - dep
əlsiz ğana qaitalady. Turbin, sosyn kimge külgenin özi de bilmei myrs i̇etti.
Aralyq qabyrğada tūrğan ainanyñ aldyna keldi, beti şañ-tozañnan
körinbeidi.
Qağaz janyp bitti, ottyñ soñğy tili keleke i̇etkendei jylt i̇etip i̇edenge kep
tüsti de, birden öşti. Düken işi qarañğylandy.
- Petliura degenimiz tūrpaiylyq, tağylyq... Şyn məninde būl qūryp
bitken i̇el, - dep miñgirledi Turbin qarañğy düken işinde, sosyn ile i̇esin
jinap aldy. - Men neğyp otyrmyn qiiälilanyp? Mūnda basa-köktep kirip
keluleri mümkin ğoi?
Osy arada ol keter aldyndağy Malyşev qūsap sendetilip jürdi de
pogondaryn sypyra bastady. Jipteri sögilip, qolyna kömes-kilene
bastağan i̇eki kümis pogon tüsti, köilek pen şinelde olardyñ öñbegen orny
qaldy. Turbin pogondarğa qarap, audarystyryp otyrdy da i̇eskertkiş
retinde qaltasyna sūqty, sosyn mūnyñ qauipti i̇ekenin oilap, otqa jağyp
jiberuge bel budy. Örtelgen materialda kemdik joq i̇edi, Malyşev külli
qūjattardy otqa jaqty. Būl da i̇edennen bir buda jibek matany jinap ap
pogon-darmen birge peşke tyqty da ot qoidy, söitip madam Anjudyñ üii
qaita jandandy. Jalynda kümis jolaqtar būratylyp, köbiktei kebip,
qoñyrqai tartyp büristi de qaldy...
Turbinniñ basynda i̇esikti qaitpek kerek degen asa məndi məsele tudy.
Ilgeşegimen qaldyru kerek pe, əlde aşyq qaldyru kerek pe? Kenet
i̇eriktilerden özi siiäqty qalyp qoiğan bireu jasyrynar jer tappai jügirip
kelse şe! Turbin ilgişti ağytty. Sosyn tölqūjat degen oi basyn qatyrdy.
Ol bir qaltasyn qarady, i̇ekinşisin aqtardy - joq. Janynda joq bop
şyqty. Üide ūmyt qaldyrsa kerek, janjal degeniñ osy. Kenet olarğa tap
bolsañ? Üstiñdegiñ - sūr şinel! Kimsiñ dep sūraidy ğoi. Doktormyn
deseñ, kəne, dəlelde ony! Ah, osy ūmytşaqtyq saitan-ai!
“Tezirek!” dep sybyrlady iştei bir dauys.
Turbin i̇endi oilanyp bas auyrtpai Malyşev ketken jolmen dükenniñ
tükpirine qoidy da ketti, kişkentai i̇esik arqyly qarañğy dəlizge, odan
jasyryn i̇esikpen aulağa şyqty.

11
Telefondağy dauysqa bağynyp unter-ofitser Turbin Nikolai jiyrma
segiz adam iunkerlerdi külli qalany köktei ötip, aitylğan bağytpen alyp
jürdi. Būl bağyt Turbindi iunkerlerimen müldem tiri jan joq köşe
qiylysyna alyp keldi. İeşqandai tirlik nyşany joq, onyñ i̇esesine
sartyl-gürsil jetip artylady. Ainala - aspanda da, şatyrlarda da,
qabyrğalarda da kürkiregen pulemet.
Teginde dūşpan osynda boluy kerek, öitkeni būl telefondağy dauys
nūsqağan aqyrğy, aqtyq punkt. Alaida i̇eşqandai dūşpan əzir közge tüsken
joq, Nikolai az-kem abyrjyp qaldy - odan əri ne isteu kerek dep.
İunkerleri i̇eptep bozaryñqy, biraq barlyğy da öz komandiri siiäqty öjet,
qarly köşede barlyğy tizbek qūryp jata-jata qalysty, al pulemetşi
İvaşin tabanjoldyñ jieginde pulemetiniñ qasynda jüresinen otyra
ketti. İunkerler jerden basyn səl köterip, odan əri ne bolaryn kütip
saqtana qiyrğa köz tastady.
Olardyñ basşysy məndi oilarğa şym batyp, tipti jüdep, bozaryp ketti.
Jolbasşyny i̇eñ aldymen qiylysta bağanağy dauys dəptetkennen
i̇eşteñeniñ de bolmauy qairan qaldyrdy. Osy qiylysta Nikolka jasaqtyñ
üşinşi tobyn ornynan basyp, solardy “nyğaituy” kerek bolatyn.
İeşqandai jasaq bolmai şyqty. Özderi tügili, izderi de joq.
İekinşiden, Nikolkany əskeri pulemetterdiñ bytyry aldan ğana i̇emes,
soldan da, tipti keide arttan da şyğyp qalatyny tañdan-dyrdy.
Üşinşiden, ol üreilenuden qoryqty, sondyqtan özin “Qorqynyşty i̇emes
pe?” - “Joq qorqynyşty i̇emes” degen sözdermen tekserip synap otyrdy.
Nikolka öziniñ öjet, batyl i̇ekenine köz jetkizgen saiyn bozara tüsti.
Maqtanyş sezim tipti ony öltirse, muzykamen qasterlep jerleidi degenge
deiin audy. Ol op-oñai: köşemen oqaly tabyt jüzip barady delik,
tabyttağy ūrysta opat bolğan unter-ofitser Turbin, balğyn balauyz jüzdi
jastyñ qyrşynynan qiyluy obal-aq, ökiniştisi qazir kreş berilmeidi
ğoi, əitpese keudesinde georgii lentaly kreş jatar i̇edi ğoi. Qaqpanyñ
aldyndağy qatyn-qalaş bir-birinen “Kimdi jerleuge apara jatyr?” dep
sūraidy ğoi. “Unter-ofitser Turbindi” dep jauap beredi. - “Ah, qandai
sūlu jigit...” dep kürsinedi bireuleri. Əne muzyka bar ğoi, bilseñizder
ūrysta ölu qasterli. Tek qana azapqa tüspeseñ bolğany. Muzyka men
marapat lentasy jönindegi qiiäl telefon dausyna baqpai, köringisi
kelmegen dūşpandy kütu sətine qaita ər berdi.
- Osy arada tosatyn bolamyz, - dedi Nikolka iunkerlerge dausyn
senimdirek şyğaruğa tyrysyp, alaida ol onşa senimdi i̇estilgen joq,
öitkeni ainaladağynyñ bəri oilağandai i̇emes, tükke tūrğysyz birdeñeler
i̇edi. Jasağy qaida? Dūşpan qaida? Qyzyq, olar tylda atqylap jatqan joq
pa?
Jolbasşy öz jerimen kütkenine de jetti. Qiylystan Brest-Litva
jebesine tüsiretin köldeneñ, köşede kütpegen jerde atys üdep, şolaq
köşe jantalasa jügirgen sūr kiımdilerge toldy da ketti. Olar tura
Nikolkanyñ iunkerlerine qarai janūşyryp keledi, vintovkalary
soraiyp, jan-jaqqa būlğañdaidy.
“Ainalyp soqty ma?” - degen oi Nikolkanyñ basynda sumañ i̇ete qaldy, ol
alasūryp qandai būiryq bererin bilmei dal boldy. Alaida i̇endi bir sətte
ol keibir jügirgenderdiñ iyğynan altyn daqty közi şalyp, būlardyñ
özderi i̇ekenin tüsindi.
Qatty jügirip tanauratqan ūzyn boily, auyr salmaqty konstantinov
iunkerleri kenet toqtai qalyp, bir tizerlep otyra ketip, kelgen jağyna
şolaq köşeni boilai i̇eki dürkin oq jaudyrdy. Sosyn atyp tūryp,
vintovkalaryn laqtyra tastap qiylys arqyly Nikolkanyñ jasağyn
janai ötip tūra qaşty. Jolai pogondaryn jūlyp, oqqapşyqtary men
belbeulerin taptauryn qarğa laqtyryp ketti. Boişañ, aq sūr, deneli iunker
Nikolkamen qatarlasa berip, onyñ jasağyna basyn būryp alqyna, qatty
aiqai saldy:
- Qaşyñdar, bizben birge qaşyñdar! Mümkindiginşe özderiñdi
saqtañdar.
“Olar ne istep barady, özi?” - dep oilady sileiip tūryp Nikolka.
Jiyrma şaqty adamy bar konstantinovtyqtar qiylystan qarusyz ata
şyğyp, köldeneñ fonar şolaq köşesinde jan-jaqqa şaşyrap, bir bölegi
alğaş köringen ülken qaqpağa qoiyp ketti. Temir i̇esikter sūmdyq
tarsyldap, nəl tabandar düñk-düñk i̇etti. Kelesi top tağy bir qaqpağa kirdi.
Beseui ğana qalyp i̇edi, olar da janūşyra jügirip, tura fonar köşesimen
zymyrai otyryp, köz ūşynda ğaiyp boldy.
Nikolkanyñ tizbektegi iunkerleri abyrjyp köterile bastady. Nikolkanyñ
i̇esi şyğyp ketti, alaida sol sətte-aq özin-özi bilep: “mine batyr bolatyn
mezet osy”, - dep oilap şyryldağan dausymen aiğai saldy:
-

Tūruğa əreket i̇etpeñder! Əmirge qūlaq asu kerek!

Aqyry qiylysqa qaşqandardyñ aqyrğysy şyqty, onyñ iyğynda öñe
bastağan altyn pogony bar i̇eken. Nikolka qyrağy közin qadap, onyñ birinşi
jasaqtyñ i̇ekinşi bölimşesiniñ komandiri polkovnik Nai-Turs i̇ekenin
birden tanydy.
- Polkovnik myrza! - dep sasqalaqtai, sonymen qatar quana aiqailap,
oğan qarsy ūmtyldy Nikolka. - İunkerleriñiz üreilenip qaşyp barady.
Tap osy arada ğalamat gəp boldy. Nai-Turs frantsuz jaiau əskerleri siiäqty
şineliniñ i̇etegin i̇eki büiirine beldikpen türip ap taptalğan köşe
qiylysyna jügirip şyqty. Umajdalğan furaşkesi jelkesinde jür, ony
ieginiñ astyndağy belbeuşe ğana ūstap qalğan. Nai-Turstyñ oñ qolynda
tapanşa, aşyq qalğan kobura onyñ jambasyn soğyp jür. Köpten
qyrynbağan onyñ tügi tikireigen beti sūsty, közi mūrnynyñ ūşyna
qaişylanyp tūr, i̇endi jaqynnan onyñ iyğyndağy gusar iregi aiqyn
körinedi. Nai-Turs bir-aq qarğyp Nikolkağa taqap keldi de, bos sol qolyn
siltep onyñ əueli sol jaq, sosyn oñ jaq pogonyn jūlyp aldy. Şiratylğan myqty jipter byrt-byrt üzildi, jəne oñ jaq pogon şineldiñ
matasymen birge jūlyndy. Şeñgelinde şyr ainalğan Nikolka NaiTurstyñ qoly keremet myqty i̇ekenine köz jetkizdi. Nikolka onyñ bir
siltegeninde jūmsaq birdeñege otyra ketip i̇edi, onysy astynan ökirip atyp
tūrdy, būl pulemetşi İvaşin bolyp şyqty. Sodan soñ ainala añ-tañ
bolğan iunkerlerdiñ jüzi jady-rap, barlyq jospardyñ külli kökke ūşty.
Sol sət Nikolkanyñ jyndanyp ketpegeniniñ jalğyz-aq sebebi polkovnik
Nai-Turstyñ öktem qimyly i̇edi. Polkovnik berekesi ketken vzvodqa
betimen būrylyp būiryqty ədetten tys, būryn onşa baiqalmağan
kekeştenui köp ünmen yñyrana berdi:
- İunkerler! Tyñdañdar meniñ būiryğymdy: pogondaryñdy,
kokardalaryñdy sypyryñdar, oqqaltalaryñ men qarularyñdy tastañdar.
Fonar köşesimen japsarlas aulalar arqyly Razezd köşesine tüsip
i̇etekke tartyñdar! İetekke! Jol-jönekei qūjat-taryñdy jyrtyp, boi
tasalañdar, tarañdar, joldağynyñ barly-ğyn özderiñmen i̇erte ketiñder.
Sosyn tapanşasyn siltep, Nai-Turs atty əsker kerneii siiäqty
sañqyldady:
- Fonar boiymen! Tek qana Fonar boiymen tartyñdar! Üidi-üileriñe
tarap, özderiñdi aman saqtañdar! Ürys bitti! Jöneliñder! Jügiriñder!
Birneşe sekönt boiy vzvod özine-özi kele almady. Sosyn iunker-ler appaq
şölmektei bop bozaryp ketti. İvaşin Nikolkanyñ köz aldynda pogonyn
sypyrdy, oqşantailar qarğa laqtyryldy, vintovkalar tabanjoldyñ
mūzynda syrğanap bara jatty. İendi jarty minöt ötkende köşe
qiylysynda patron salğan sömkeler, beldikter, əlde bireudiñ tüte-tütesi
şyqqan furaşkesi şaşylyp qaldy. Fonar köşesin boilap, Razezd
köşesine ūştasatyn aulalarğa kirip iunkerler bet-betine ydyrady.
Nai-Turs bir siltep tapanşasyn qabyna saldy, tabanjoldağy pulemetke
jügirip kep, bügilip jüresinen otyra qap, onyñ tūmsy-ğyn özi jügirip
kelgen jaqqa būryp, lentasyn tüzedi. Nikolkağa sol otyrğan qalpynda
būrylyp qūtyryna aiğai saldy:
-

Qūlağyñ kereñ bolğan ba? Qaş!

Nikolkanyñ işi-bauyrynda birtürli masañ küi köterilip, zamat auzy
qūrğap qaldy.
- Ketkim kelmeidi, polkovnik myrza, - dep biiäzy ünmen jauap qatqan ol
jüresinen otyra qalyp lentany qos qoldap ūstap pulemetke sabaqtady.
Nai-Turs jasağynyñ qaldyğy qaşyp kelgen jaqtan anadaida tūtqiyldan
birneşe atty qara şapqylap şyğa keldi. Qarañğyda astyndağy attary
oiqastap, bilep kele jatqandai körinedi, qoldarynda jüzi jalt-jūlt
i̇etken qylyş. Nai-Turs tūtqany qozğap qalyp i̇edi, pulemet “ar-ra-paa” dep gürs i̇etti de tyndy, sosyn qaita gürsildep, ūzaq kürkiredi. Üilerdiñ
barlyq şatyr-lary oñnan da, soldan da şatyrlai teñseldi. Attyly
qaralarğa tağy da birneşeui kelip qosyldy, alaida bireuin sosyn ürikken
aty ala qaşyp bir üidiñ terezesine aparyp soqty, i̇ekinşi at aryndap,
aspanğa şapşyğanda boiy üidiñ i̇ekinşi qabatyna jetti, birneşe salt atty
jalpy ğaiyp boldy. Sosyn qalğan attylar da jer jūtqandai iz-tüssiz
joiyldy.
Nai-Turs qolyn jaiyp, jūdyryğymen aspanğa aibat şekti, közi
jaltyldap aiğai saldy:
-

Jigitterge obal boldy! Jigitter! Ştab saiqaldary-ai! Arampezder!
Tağy da Nikolkağa būrylyp atty əsker kerneiiniñ jiñişke dausyna ūqsas
ünmen sañq i̇etti.
-

Qaş deimin, aqymaq bala! Qaş deimin janyñ barynda!

Ol nazaryn artqy jaqqa audaryp iunkerlerdiñ qarasyn öşirgenine köz
jetkizdi, sosyn janaryn qiyrğa, Brest-Litva jebesimen qaptaldas köşege
qadap yzalana yşqynyp dauystap jiberdi:
-

Ah, saitan-ai!!

Nikolka odan keiin būrylyp alysta, əli alysta Kadet köşe-sinde solğan,
qar basqan bulvarda qarauytqan saptar paida bolyp, jabysyp jerge jata
bastağanyn kördi. Sosyn Nai-Turs pen Nikolkanyñ töbesindegi, Fonar
köşesiniñ būryşyndağy: “Tis dərigeri Verta İakovlevna Prints-Metall”
degen jazuy bar jarnama synyp, əinekteri qaqpanyñ syrtyna qarai
şaşyldy. Nikolka tabanjoldan sylaq kesekterin kördi. Olar şorşyp,
sekirip jatyr. Anau alystağy saptar men mynau sylaq kesekterin qalai
tüsinuge bolady degendei, Nikolka polkovnik Nai-Tursqa sūrana qarady.
Polkovnik Nai-Turstyñ da olarğa közqarasy birtürli oğaş i̇edi. Ol bir
aiağymen sekirip, i̇ekinşi aiağyn siltep vals bilegendei döñgelenip, tisin
qairap, baldağydai orynsyz jymidy. Sosyn polkovnik Nai-Turs
Nikolkanyñ aiağynyñ astyna qisaia ketkendei boldy. Nikolkanyñ miyn
qara tūman qaptap, tūmşalap alğan tərizdi, ol jüresinen otyra qalyp,
kütpegen jerde işi alau-jalau bolyp, köz jasynsyz kemseñdep,
polkovnikti iyğynan tartyp tūrğyzuğa tyrysty. Sol sət ol polkovniktiñ
sol jaq jeñinen qan ağa bastağanyn, közi aspanğa qarap baqşiyp qalğanyn
kördi.
-

Polkovnik myrza, polkovnik...

- Unter-tser, - dedi əreñ söilep Nai-Turs, sol sət qan onyñ auzynan da
ketip, iegin judy, üni tamşylai şyğyp, ər söz saiyn əlsirei berdi, batyrlyqty qoi, saitanyña kerek pe... Men ölip baramyn... Kişi
Provalnaia...
Qaityp ol i̇eşteñe baiandağysy kelmedi. Astyñğy jaq süiegi qozğala
bastady. Tura üş ret selkildep, qaqalğandai boldy da, sosyn müldem
tyndy. Polkovnik ūn salğan ülken qaptai ap-auyr bop ketti.
“Osylai öle me özi?” - dep oilandy Nikolka. - Joq, būlai boluy mümkin
i̇emes. Əlginde ğana tiri i̇edi ğoi. Körip tūrğanyñdai, ūrysta ölu qaterli
i̇emes. Mağan, nege i̇ekeni belgisiz, oq timeidi...”.
Töbeden i̇ekinşi mərte “Tis...dəriger” - degen jarnamanyñ qaldyğy
şaiqatylyp, əinekteri jaryldy. “Bəlkim, ol jai ğana talyp jatqan
şyğar?” - dep sasqanda əntek oilağan Nikolka polkovnikti tartqylady.
Biraq ony köterudiñ i̇eşqandai mümkindigi joq i̇edi. “Qorqynyşty i̇emes pe?
- dep oilady Nikolka, sosyn keremet qorqynyşty i̇ekenin sezindi.
“Nelikten? Neden būl?” -dep oilady da Nikolka tabanda üreidiñ qaiğy
men jalğyzdyqtan tuğanyn tüsindi, i̇eger qazir polkovnik Nai-Turs aiağynan
tik tūrsa būl qaiğy bolmas i̇edi, demek qorqynyş ta köñilge Uialamas i̇edi.
Alaida polkovnik Nai-Turs qimylsyz jatyr, i̇endi ol būiryq bere
almaidy, jeñinde qannan nedəuir şalşyq paida bolğanyna da köñil
audarmaidy, qabyrğadan əlsin-əli qūlap jerde üzilip jatqan sylaqpen de
isi joq. Nikolkany müldem jalğyz qalğan soñ da ürei bilep aldy.
Büiirden şauyp ötip jatqan salt attylar da joq i̇endi, biraq barlyğy
Nikolkağa qarsy siiäqty, öitkeni ol jalğyz, japadan-jalğyz qaldy ğoi.
Sol jalğyzdyğy da qudy Nikolkany qiylystan. Ol sol qolymen ğana
qarmanyp bauyrymen jyljyp keledi, al oñ qolyna Nai-Turstyñ
tapanşasyn qysyp ūstap alğan. İeñ ülken ürei i̇endi būryşqa i̇eki qadam
qalğanda tuady. Mine qazir aiağyna oq tise, jylji da almai qalady, sonda
petliuraşylar tapap ötip, qylyşpen bir-aq şabady. Jatqanyñda şauyp
jiberse, odan qorqynyşty ne bar... Tapanşada 1 oq bolsa men de atamyn
ğoi... Mine, nebary birjarym qadam qaldy... Sozylu, ūmtylu kerek, bir...
mine Nikolka qabyrğanyñ syrtynda, Fonar köşesine şyqty.
“Ğalamat, oq timegeni sūmdyq ğalamat. Būdan artyq ğajaiyp bola ma! Būl
i̇endi qūdai-tağalanyñ öz ğalamaty, - dep oilady Nikolka tūryp jatyp, mine, būl ğajaiyp. Ğajaiypty i̇endi özim kördim. Al qazir İelena ne boldy
i̇eken? Aleksei qaida? Pogondy jūlyp tastau apat bolğanynyñ belgisi
i̇ekeni aiqyn”.
Moiny qarğa malynyp Nikolka atyp tūrdy da, tapanşany şineliniñ
qaltasyna salyp, şolaq köşemen qūstai ūşty. Oñ qol jaqtan alğaşqy
qaqpa körindi üñireiip. Nikolka syqyrlağan kişkene qaqpadan zyp berip
qaidağy bir qūlazyğan aulağa jügirip şyqty, onda i̇eki sarai tūr i̇eken, oñ
jaqtağysy qyzyl kirpişten qalanğan da, sol jaqtağysy jai ğana
tekşelep otyn qūiatyn lapas. Əri ötetin jol osy i̇ekeuiniñ arasynda bolu
kerek dep oilağan ol taiğanaqtap soğan qoiyp ketip i̇edi, tūlyp kigen kisige
tap boldy. Jiren saqaldynyñ syqiğan közinen öşpendilik ūşqyndaidy.
Señseñ börikti pūşyq mūryn nağyz Neronnyñ özi. Ol bir i̇ermek oiyn
tapqandai Nikolkany sol qolymen qapsyra qūşaqtap alyp, oñ qolymen
onyñ sol qolyn artyna qaiyryp jatyr. Nikolkanyñ bir sət sasyp i̇esi
şyğyp ketti. “Qūdaia! Ol mağan tarpa bas saldy, demek jek köredi!...
Petliuraşy şyğar...”
- Ah, sen oñbağan! - dep qyryldai qyşqyrdy jiren saqal. -Qaida
barasyñ? Toqta! - Sosyn kenet baibalap qūia berdi: Ūsta, ūsta! İunkerlerdi
ūsta! Pogondaryn jūlyp tastapty. Jeksū-ryndar, sūmyraidyñ
sūmpaiylary, tanymasyn dep oilağan ğoi, ūstañdar!
Nikolkany basynan qara baqaiyna deiin jyn buğandai boldy. Ol kilt
tömen otyra qaldy, şineliniñ arty sögilip ketkenin birden sezdi,
tabiğatynan tys küşpen jalt būrylyp jirenniñ qolynan sytylyp
şyqty. Bir sət onyñ özin köre almai qaldy, baqsa syrtyna şyğyp ketipti,
sosyn būrylyp qap, ony qaita kördi. Jiren saqalda i̇eşqandai qaru joq
i̇eken, ol əskeri i̇emes, aula sypyruşy bolyp şyqty. Nikolkanyñ aşuy
basyla qap, közindegi qyzyl perde ysyrylyp, tötenşe senimmen almasty.
Jel men aiaz Nikolkanyñ ystyq auzyna qatarlasa lap qoidy, öitkeni ol
bölti-rikşe tisin saqyldatyp aqsiyp tūr i̇edi. Nikolka: “Tek patrony bolsa
sūr jylandy jairatyp salaiyn”, - degen oimen qolyn tapanşamen
qaltasynan suyrdy. Onyñ dausynyñ jat əri üreili bolğany sondai, ol öz
ünin özi tanymai qaldy.
-

Atyp öltirem, sūrjylan! - dep qyryldady Nikolka sausa-ğymen
tapanşanyñ şürippesin izdep, sosyn ile qalai atatynyn ūmytyp qalğanyn
sezdi. Jiren-sary aulaşy Nikolkanyñ qaruly i̇ekenin körip zəresi ūşyp,
asyp-sasyp tizerlep otyra qaldy, tañğajaiyp bir küşpen tabanda
Neronnan jylanğa ainalyp şyğa keldi.
-

A, joğary mərtebelim! Jo-jo... sizdiñ...

Jalynğanyna qaramastan Nikolka atyp ta tastaityn i̇edi, biraq tapanşa
yrqyna könbedi. “Myna qyrsyqty qaraşy, oğyn alyp tastalypty!” degen oi Nikolkanyñ basynda qūiyndai ūitqydy. Mynau jez saqaldyñ
arandai auzyn jabu üşin ne isterin bilmei, töbelesqoi qoraz qūsap,
aulaşynyñ üstine mine tüsip, atylyp ketse özin mert qylatynyna qaramai,
tapanşanyñ tūtqasymen ony auyzdan perip jiberdi. Sonymen Nikolkanyñ
yza-kegi izim-qaiym boldy. Aulaşy da aiağynan atyp tūryp, Nikolka kirgen
kişi qaqpadan tūra qaşty. Aulaşynyñ zəresi zər tübine ketip, ökiruge de,
baqyruğa da şamasy kelmedi, sürinip-qabynyp, taiğa-naqtap artyna bir
qarağanda saqalynyñ jartysy qyzyl siiäqta-nyp körindi.
Sosyn ol da qarasyn batyrdy. Nikolka saraidyñ janymen tömen qarai
tartty, al Razezd qaqpasyna kelgende qatty ökindi. Ərine, keşigip qapty.
Tūzaqqa özi kep tüskeni me!? Qūdaia, neğyp atpai jatyr? Som būrandama
men qūlypty ol bosqa tartqylady.
Nai-Turstyñ iunkerleri ötisimen jiren saqal aulaşy razezd qaqpasyn
bekitip alypty, i̇endi Nikolkanyñ aldynda ötkel bermes böget, ūstaityn
tūldyry joq tas jabyq temir qabyrğa tūr. Nikolka būrylyp, meilinşe
alasaryp ketken būltty aspanğa qarady, kenet közine aralyq qabyrğadağy
jeñil qara basqyş tüsti, ol tört qabatty üidiñ şatyryna deiin jetedi
i̇eken. “Osyğan şyqsam ba i̇eken?” dep oilady ol, sol sətte oğan tülen
türtkendei bir alaşabyr körinis i̇elestedi: Nat Pikkerton, üstinde sary
beşpet, betinde qyzyl maskasy, osyndai basqyşpen şyğyp bara jatyr.
“İei, Nat Pikkerton, Amerika... mine, men örmelep şyğamyn ba, aulaşy
körse, zamat petliuraşylardy şaqyrady. Ol Neronnan şyğady, satyp
keteri haq... Men onyñ tisin syndyrdym i̇emes pe... Ony keşirmeidi ğoi!”
Tura solai bop şyqty. Fonar köşesine şyğatyn qaqpanyñ astynan
Nikolka aulaşynyñ bireudi baibalamdap şaqyrğan: “Mynda, mynda kel!”
degen dausyn i̇estidi. Ile at dübiri şyqty. Nikolka Petliuranyñ atty əskeri
osy qanattan qalağa kirgenin tüsindi. Qazir ol Fonar şolaq köşesinde
jür. Nai-Turstyñ Fonar köşesi jaqqa qaityp oralma degeni osy i̇eken
ğoi.
Mūnyñ bərin ol körşi üidiñ qabyrğasynyñ tübinde saraiğa qatarlastyra
üiilgen otyn tekşeleriniñ üstinde topşylady, biraq būl arağa kep
qalğany i̇esinde joq. Mūz qatqan bölender aiaq astynda syrğyp, Nikolka
şalqalaqtap baryp qūlap ketti, şalba-ryn jyrtyp aldy, əiteuir
tyrmysyp qabyrğağa jetti, sonda ğana saraidyñ naqpa-naq əlginde özi
qaşyp şyqqandai i̇ekenin baiqady. Ūqsastyğy sondai, qalyñ tondy jiren
Neron şyğa kele me dep kütti. Əiteuir i̇eşkim köringen joq. Işi-bauyry
tömen tartyp, beli üzilip, Nikolka jerge otyra qaldy, sol sət qolynda
oinatyp jürgen tapanşasy gürs i̇etip atylyp ketti. Nikolka tañ-tamaşa
boldy, sosyn ğana onyñ saqtandyrğyşy būryn jabyq bolğanyn, əlginde
sekirip jürip qozğap alğanyn ūqty. Basuyna atuynyñ döp kelgenin
körmeisiñ be.
Saitan-ai, mūnda da Razezd köşesine şyğatyn qaqpa jabyq. Demek, tağy
da qabyrğağa örmeleu kerek boldy ğoi. Biraq bir ətte-gen-aiy
jañağyndağydai üigen otyn joq. Nikolka saqtanğyşyn jauyp,
tapanşany qaltasyna saldy. Sosyn synğan kirpişterdiñ üiindisine
şyğyp, odan masa qūsap tik qabyrğağa örmeledi, tyrysyp tyrbanyp,
aiağynyñ ūşyn beibit jağdaida teñge de kirmeitin tesikterge saluğa tura
keldi. Baqaiynyñ tyrnağy synyp qanap qaldy, qabyrğağa tyrnatty. Oğan
qarnymen jabysyp tūryp, artta birinşi auladan Neronnyñ qūlaq
tūndyrar ysqyryğyn i̇estidi, al mynau üşinşi aulada qarañğy terezeden,
i̇ekinşi qabattağy bir əieldiñ üreiden būzylyp ketken öñi körindi de joq
boldy. İekinşi qabattan ol sətti qūlady, tura kürtiktiñ üstine tüsti,
degenmen onyñ moiny qaiyrylyp, basynda birdeñe jarylğandai boldy.
Basy dyñyldap, qūlağy şuyldap, közinen ot jarq i̇etti. Nikolka tura
qaqpağa ūmtyldy.
Myna qyrsyqty qara! Ol da jabyq, tübi tüskir! Əiteuir qaqpasy örnekti
tortemir i̇eken. Nikolka ört söndiruşi siiäqty soğan örmelep asyp tüsti de
tūra Razezd köşesine şyqty. Körmeisiñ be, ol qañyrap qalğan, bir jan
joq.
“Şirek minöt alqynymdy basaiyn, əitpese jüregim jarylyp ketip
jürer”, - dep oilağan Nikolka auany qarbyta jūtty. “İə... qūjattar bar
i̇eken ğoi...” Nikolka jeidesiniñ qaltasynan mai-lanğan kuəlikterdiñ bir
budasyn aldy da, jyrtyp-jyrtyp laqtyryp jiberdi, olar japalaqtağan
qarğa ūqsap ūşty. Artta əlgi köşe qiylysy jağynan, Nai-Tursty
qaldyryp ketken tūstan pulemet gürsildedi, oğan Nikolkanyñ aldyñğy
jağynan pulemetter men zeñbirek zirkili jauap qatty. Qalany basyp
alğany ğoi. Qalada ūrys. Alap apat. Nikolka i̇entigin basa almai, üstibasyndağy qardy qağyp jür. Tapanşany tastasa ma i̇eken? Joq, ölse de
aiyrylmaidy odan. Bəlkim, aman ötip keter, öitkeni olar barlyq jerde
birdei boluy mümkin i̇emes qoi. Al tapanşa Nai-Turstyñ i̇eskertkişi i̇emes
pe?!
Auyr tynystap, aiağynyñ nedəuir əlsiregenin, saldyrap bos qalğanyn
sezip, köktaiğaq Razezd köşesimen jügirip otyryp, odan i̇etekke ketetin
Luboçnitsk jəne qalağa qarai i̇eñisteitin Lonsk köşeleri bölinip şyğatyn
tūsqa jetti. Būl jerden kölkigen qan men qi, laqtyryp tastağan i̇eki
vintovka jəne kök student furaşkesin kördi. Nikolka papahasyn
laqtyryp tastap, basyna sony kidi. Ol i̇eptep tarlau i̇eken, būğan i̇edireigen,
ūsqynsyz azamattyñ keipin berdi. Gimnaziiädan quylğan bəz-bir jalañaiaq
bolyp şyğa kelgen Nikolka būryştan abailap Lonsk köşesine qarap i̇edi,
közine alystan aty oinaqşyğan, basynda kökjolaqty papahasy bar salt
atty tüsti. Onda bir şu şyğyp, myltyq atylğan siiäqty. Sondyqtan ol
Luboçnitskimen tartty. Tiri jandy ol osynda kördi. Bir əiel qarama-qarsy
tabanjolda jügirip bara jatty, basynda qara qauyrsyn tağylğan qalpağy,
qolynda sūr azyq qaltasy bar, qaltadan aşuly qoraz basyn şyğaryp
moinyn sozyp bükil köşege “Peturra, Peturra” dep qyşqyryp barady.
Kelinşektiñ sol qolyndağy qağaz qapşyqtan tabanjolğa səbiz jəne
tögildi. Kelinşek oibai sap jylap, qabyrğağa qarai ūmtyldy. Qūiyndai
ūitqyp bir toğyşar şyğa keldi de, jan-jağyna qarap şoqynyp, aiğai
saldy.
-

Təñirim İisus! Volodka, Volodka! Petliura kele jatyr!

Luboçnitsk köşesiniñ aiağynda köpşilik i̇ersili-qarsyly sapyrylysyp,
əbigerge tüsip, qaqpalarğa qarai jügirip jatty. Qara pəlteli bir kisi
qoryqqanynan zəresi ūşyp, qaqpağa ūmtyldy, öz taiağyn tortemirge tyğyp,
ortasynan mort üzdi.
Al uaqyt bolsa zymyrap ötip jatyr, ötip jatyr, baqsa, ymyrt ta üiirilip
qapty, sondyqtan Nikolka Luboçnitskiden Volskii i̇eñisine jügirip
şyqqanda elektr fonary da jarq i̇etip, şyjyldai bastady. Düñgişekte
perde jelp i̇etip, “saban ūntağy” degen alabajaq qorapşalardy közden əpsətte tasalady. Arbakeş şanamen olardy būryşqa būryla berip kürtikke
audara tastady da, məstegin aiamai qamşylap tūra tartty. Nikolkanyñ
mañynda üş podezdi tört qabatty üi teñseldi, üş podezdiñ de i̇esikteri
syndy, itbalyq jağaly bireu Nikolkanyñ janyna zu i̇ete qap qaqpa jaqqa
qarap ökirdi:
-

Petr! Petr! İesiñ auğan ba seniñ? Jap! Jap deimin qaqpany!

Podezde i̇esik kürs i̇etti, qarañğy baspaldaqta şaryldağan bir əiel dausy
i̇estildi.
-

Petliura kele jatyr. Petliura!

Nai-Turs nūsqağan qūtqarar i̇etekke Nikolka dendep kirgen saiyn
janūşyryp jügirgen, əbigerge tüsip, köşede i̇ersili-qarsyly sandalğan
halyq köbeiip ketti, degenmen ürei azaidy, zyrlağan halyq bir bağytqa
ğana lyqsymai, qarsy da jürip, sapyrylysyp jatty.
İetekke dəl tüser jerdegi sūrtasty üidiñ podezinen sūr şi-neldi, aq
pogonyna altynmen “V” dep jazylğan bir kadet jigit mardymsi şyqty.
Mūrny tüimedei domalanyp qalğan közi jan-jağyn jiti şolğan onyñ
iyğynda üp-ülken vintovka. Ötken-ketken sasyp-pysyp qaruly kadetke
üreilene qarap, tūra qaşty. Kadet bolsa tabanjolda tabandap tūryp,
joğarğy qaladağy atysqa qūlaq türdi, mañğazsynğan, barlauşylyq
beiilmen, mūrnyn köterip, bir jaqqa jönelgisi kelgen syñai tanytty.
Nikolka bağytyn kilt üzip, taban joldy kese qozğalyp, kadetti keudesimen
toqtatyp kübir i̇etti:
-

Myltyqty tastañyz da, dereu jasyrynyñyz.

Kadetsymaq qorqyp ketip, dir i̇ete qaldy da, keri şegindi, sosyn aibat şegip
myltyğyna jarmasty. Nikolka synnan ötken i̇eski təsilmen ony keudesinen
itermelep, itermelep, podezge kirgizdi de, i̇eki i̇esiktiñ arasynda oğan aqyl
berdi.
- Sizge aityp tūrmyn ğoi, jasyryn dep. Men İunkermin. Apat bastaldy.
Petliura qalany aldy.
- Alğany qalai? - dep kadet auzyn aşyp añ-tañ boldy. Onyñ sol
jağynda bir tisi joq i̇eken.
- Qalai boluşy i̇edi, basyp aldy, - dep jauap qatty Nikolka, sosyn
joğarğy qala jağyna qolyn siltep: - İestiısiñ be? Ana jaqtyñ köşelerinde
Petliuranyñ atty əskeri jür. Basymdy solardan əreñ alyp qaştym.
Üiiñizge jügirip, vintovkany jasyryñyz. Jūrttyñ bərin i̇eskertiñiz.
Kadet miz baqpai tūryp qaldy. Nikolka ony sol miz qaqpai jaurağan
qalpynda podezge tastap, ketip qaldy, öitkeni ol i̇eşteñe
tüsinbegendikten, onymen təjikelesip tūratyn uaqyt qaida.
İetekte aitarlyqtai ürei joq i̇eken, onyñ i̇esesine əbigerden aiaq alyp jüre
almaisyñ. Ərli-berli jürgender jebei basyp, moinyn jiı sozyp, tyñ
tyñdaidy, əsirese aspaz əielder podezd ben qaqpağa sūr jeleñin
arqasynan tastai salyp şyğa keledi. Joğarğy qaladan pulemetşilerdiñ
i̇ekpindei soğuy tolastar i̇emes. Biraq jeltoqsannyñ on törtinşi
jūldyzynyñ myna qaraköleñke sətinde əiteuir i̇eşqaidan, alystan da,
jaqynnan da zeñbirek dausy i̇estilgen joq.
Nikolkanyñ joly ūzaq boldy. Ol i̇etekti kesip ötkenşe aiazdy köşelerdi
ymyrt tūmşalap aldy da, əbiger men ürei səl bəseñdedi, oğan fonardyñ
jaryğyna tüsip jatqan japalaq jūmsaq qar da sebep boldy. Qardyñ sirek
sebeti arasynan ottar jyltyrap, düñgirşekter men dükender təp-təuir
jarqyrap tūrdy, biraq bəri i̇emes, olardyñ arasynda soqyr qalğandary da
bar. Köbine jaryq qapalaqtağan qarmen joğary jaqty jarqyratatyn
tərizdi. Nikolka öz köşesiniñ, qūlama Alekseev i̇eñisiniñ basyna kelgende
mynadai köriniske tap boldy: №7 üidiñ qaqpasynda toqyma sūr kürte men
şlem kigen i̇eki i̇er bala əlginde ğana qolşanamen syrğanap i̇eñiske tüsip
qaitypty. Olardyñ şar siiäqty domalanğan kişkentai bireui üsti-basy
qar-qar bolyp, qarqyldap külip otyr. İekinşisi jasy səl ülken jūqa,
sabyrlysy arqandağy tüiinşekterdi şeşip jatyr. Qaqpada tūlyp kigen
jigit qolymen mūrnyn şūqylap tūr. Atys i̇estile bastady. Oty joğaryda
ər-ər jerden ūşqyndady.
- Vaska, Vaska, men qūiryğymdy jəşikke qalai soğyp aldym? - dep
dauystady kişkentaiy.
“Qaperinde i̇eşteñe joq, syrğanaq teuip jür ənşeiin”, - dep tañdanğan
Nikolka jetkinşekten aialai tūryp, mynany sūrady:
-

Aitşy kəne, anau joğaryda atyp jatqany ne?

Jetkinşek sausağyn mūrnynan alyp, mūrnynan söiledi:
-

Bizdiki ofitsersymaqty soğyp jatyr.

Nikolka oğan qabağynyñ astymen qarap, qolymen i̇eriksiz qaltasyndağy
tapanşasyn sipap qoidy. Ülken bala aşulana til qatty:
- Ofitserlerdiñ sazaiyn tartqyzyp jatyr. Olardyñ özine de sol kerek.
Bar qalağa segiz jüz adam ğana, al olar bosqa sandatylyp jürdi. Mine,
Petliura da jetti, al onyñ əskeri million.
Ol būrylyp, qolşanany süirei tartty.
Sarğyş perde birden ysyryldy, ol aiban men kişkentai asüidiñ arasynda
bolatyn būl. Sağat tyñq-töñk soğyp tūr.
-

Aleksei oraldy ma? - dep sūrady Nikolka İelenadan.

-

Joq, - dedi de ol jylap jiberdi.

Qarañğy. Bükil pəter qarañğy. Asüide ğana şam bar... Aniuta şyntağyn
üstelge qoiyp jylap otyr. Ərine, Aleksei Vasileviç-ti izdep...
İelenanyñ jatynjaiyndağy peşte otyn alaulap janyp jatyr. Peş
qaqpasynyñ sañylaularynan tüsken i̇edendegi ot köleñkesiniñ özi üidi biraz
jylytyp tūrğandai. İelena oryndyqta iegine jūdyryğyn tirep Alekseidi
oilap jylap, onyñ tizesinde ottyñ qyzyl köleñkesine aiağyn qaişylai
salyp Nikolka otyr.
Bolbotun... polkovnik. Şeglovtarda bügin kündiz ony anau-mynau i̇emes ūly
kinə siz Mihail Aleksandroviçtiñ özi desti. Jalpy mūndağy
qaraköleñkede ottyñ jaryğynda toryğu ğana. Alekseidi oilap jylaudyñ
qajeti ne? Jylaudan keler kömek joq, ərine... Ony öltirip tastady.
Barlyğy aiqyn. Olar tūtqynğa almaidy. Kelmegeni divizionmen birge
qolğa tüsti degen söz, al qolğa tüskender öltiriledi. Qorqynyştysy sol
Petliurada sai-dyñ tasyndai sūryptalğan segiz jüz myñ əsker bar deidi.
Bizdi aldap, tura ajalğa aidady.
Al mynandai sūmdyq üreili armiiä qaidan şyqty? Aiazdy tūmannan,
inedei şanyşqan kögildir-küñgirt auadan toqylyp şyqty ma? Oi, sūmdyq
i̇el ğoi Ukraina! Tūman da tūman, ruhy būlyñğyr... tūman-dy...
İelena tūryp qolyn sozdy.
- Nemisterdi qarğys atsyn! Lağynet jausyn olarğa. İeger olardy qūdai
jazalap, sazaiyn tarttyrmasa, onda da ədildik bolmağany. Būl üşin
olardyñ jauap bermeui mümkin be? Jauap beredi olar. Olar da biz qūsap
azap tartady, qaiğy şegedi.
Osy sözderdi ol qarğağandai i̇etip şegelei aitty. Onyñ jüzinde, moinynda
qyzğylt səule oinady, mūñly közi qap-qara öşpendilikpen būialdy.
Nikolka aiağyn taltaityp, mynandai aiğaidan toryğyp, mūñaiyp qaldy.
- Mümkin ol əli tiri şyğar? - dep qysyla sūrady ol. - Qalai degenmen
de, dəriger ğoi... Tipti ūstap alğan künniñ özinde tūtqynğa əketui yqtimal,
öltirmeitin şyğar.
- Mysyq jeitin bolady onda, biz qūsap birin-biri öltiredi ğoi, - dedi
İelena üni i̇endi şyğyp, otqa öşige sausağymen aibat şegip.
“Əi... Bolbotunnyñ ūly kinəz boluy mümkin i̇emes. Segiz jüz myñ əsker
boluy da mümkin i̇emes, tipti ony million dep qūiady. Degenmen, bəri
tūmandy da küməndi, sūmdyq zilmauyr şaq basqa tüsip tūr ğoi. Aqyrynda
Talberg aqyldy bop şyqty, der uağynda ketip qaldy. İedende onyñ
köleñkesi bileidi. Osyndai da bir beibit tynyş künder, tamaşa i̇elder
bolğan joq pa i̇edi. Məselen, Parij ben qalpağynda beineler bar, Liudovik
te, Klopen Trulefu de i̇etpettei i̇eñbektep osyndai otta jylynyp i̇edi ğoi.
Tipti ol qaiyrşyğa da jaqsy bolğan. Al i̇endi əlgi jiren aulaşydai
aramza, pasyq jylan i̇eşqaşan i̇eş jerde bolmağan şyğar, nağyz Neron.
Ərine, bizdi bəri de jek köredi, biraq anau ma, baryp tūrğan şiböri. Arttan
kelip qol qaiyratynyn qaitersiñ!”
... Mine, terezeniñ syrtynan zeñbirekter gümpildedi. Nikolka atyp tūryp,
əri-beri jügirdi.
-

Sen i̇estidiñ be, i̇estiısiñ be, i̇estip tūrsyñ ba?

Bəlkim, būl nemister şyğar? Mümkin, odaqtastar kömekke kelgen bolar.
Əitpese olar qalany alğan soñ atpasqa kerek i̇edi ğoi.
İelena qolyn keudesine aiqastyra salyp bylai dedi.
- Nikol, men seni bəribir jibermeimin. Jibermeimin dedim,
jibermeimin. İeşqaida şyqpauyñdy jalynyp tūryp ötinemin. İesiñnen
adaspa.
- Men tek Aleksei şirkeuine ğana jetip, sol aradan qarap, tyñdap qana
kelemin. Odan külli qala körinedi i̇emes pe.
- İeger sen mynandai syn sağatta meni jalğyz qaldyruğa qisañ-jaqsy,
bar.
Nikolka qysylyp qaldy.
-

Onda men aulağa ğana şyğyp, tyñdaiynşy.

-

Olai bolsa men de baramyn.

- Lenoçka, i̇eger Aleksei oralyp qalsa, basty i̇esikten qoñyrau i̇esti
almai qalamyz ğoi.
-

İə, i̇esti almaimyz. Onda sen kinəli bolasyñ.

- Jaraidy, onda Lenoçka, albardan əri attap baspaimyn dep söz
bereiin.
-

Şyn söziñ be?

-

Şyn sözim.

- Sen i̇esik auzynan əri şyqpaisyñ. Tauğa da örmelemeitin bolasyñ.
Aulada ğana tūrasyñ. Solai ğoi.
-

Şyn sözim.

-

Onda bar.

1918 jyldyñ on törtinşi jeltoqsanynda qalyñ qar jauyp, qalany basyp
qaldy. Al əlgi oğaş, kütpegen zeñbirekter keşki sağat toğyzda atty. Olar
nebary şirek sağattai ğana atqylady.
Qar Nikolkanyñ jağasynyñ syrtynda i̇erip ketip jatty, ol qarly tauğa
şyğuğa degen qūmarlyğymen arpalysty. Odan İetekti ğana i̇emes, qalanyñ
joğarğy bölegin, seminariiäny, biık üilerdegi myñ san ottardy, töbelerdi,
olardağy jatağan üilerdi, olardyñ jymyñdağan terezelerin köruge bolar
i̇edi. Alaida şyn sözin bergen soñ, ony i̇eşbir adamnyñ būzuyna bolmaidy,
öitkeni uəde būzyp, būl jalğanda jüruge bolmaidy. Nikolka dəl osylai
topşylaidy. Ərbir qaharly, alystağy kürsilden keiin ol baiau ğana
şoqynyp tūrdy.
Alaida zeñbirekterdiñ de üni öşti.
“Būl bizdiñ zeñbirekter boldy”, - dep oilady qapalanğan Nikolka. İesik
auzynan oralyp kele jatyp ol Şeglovtardyñ terezesine qarady. Kişi
üidiñ terezesine aq perde ūstalğan i̇eken, odan Mariiä Petrovnanyñ
Petkany qalai şomyldyryp jatqany körinip tūr. Astauda jalañaş
otyrğan Petka közine sabyn kirip jylap otyr. Mariiä Petrovna onyñ
basyna köpirme ysqyşty syğyp tūr. Jipte iş kiımder iluli i̇eken, onyñ
üstinde ərli-berli jürip, i̇eñkeigen Mariiä Petrovnanyñ köleñkesi qaraiady.
Nikolkağa Şeglovtardyñ üii jaily, jyly bop körindi, al būl bolsa,
tüimesi ağytuly şinelmen toñyp tūr.
Qalanyñ segiz şaqyrymdai jerdegi ieliginde, qalyñ qardyñ arasynda
küzetşi tastap ketken, qar i̇esik-terezeni tügel basyp qalğan küzethanada
ştabs-kapitan otyrdy. Üsteldiñ üstinde nannyñ qyrtysy jatyr, dala
telefonynyñ jəşigi tūr, onyñ qasynda büiiri şyğyñqy əinegi küieleş
şam bar. Peştiñ oty janyp boluğa jaqyn. Üstinde jağasy ülken şineli
bar, üşkir mūrny ūzyn kapitan şapaty ğana kisi. Sol qolymen şymşyp,
nannyñ qyrtysyn syndyryp, sol qolymen telefonnyñ tüimesin basyp
qūiady. Alaida telefon ölip qalğandai sileiip til qatpaidy.
Kapitannyñ ainalasynda bes şaqyrymdai jerde tünek pen tütegen
borannan basqa i̇eşteñe joq. Sosynğy bary kürtik qar.
Tağy bir basyp körip, ştabs-kapitan telefondy jaiyna qaldyrdy. Keşki
sağat toğyz şamasynda ol mūrnyn tartyp, nege i̇ekeni belgisiz, özimen-özi
dauystap söilesti.
İesimnen adasarmyn. Şyn məninde atylyp qaluym kerek i̇edi. - Dəl osy
sət onyñ sözine jauap bergendei telefon əndetip qūia berdi.
-

Būl altynşy batareiä ma? - dep sūrady alystağy dauys.

-

İə, iə, - dep quanyp ketti kapitan.

Şalğaidağy tolğanğan dauys öte quanyşty əri i̇eksim şyqty:
Dereu şatqalğa qarai oq jaudyryñdar... - Şalğaidağy bei-tanys
sūhbatker sym arqyly baqadai baqyldaidy, - qūiyndata ūryñdar... Dauysty üzip jiberdi. - Mende mynadai əser bar... -Osymen dauys qaita
üzildi.
İə, tyñdap tūrmyn, tyñdap tūrmyn, - dedi tisin qairap, telefonğa
yzalana aiqailap. Sosyn ūzaq ünsizdik boldy.
Men atysty bastai almaimyn ğoi, - dedi kapitan trubkağa, öziniñ
dalağa aityp tūrğanyn tamaşa sezgenmen, aitpai jəne tūra almady. Meniñ qyzmetkerlerimniñ bəri, üş praporşik qaşyp ketti. Batareiäda men
jalğyz qaldym. Osyny postqa jetkiziñizşi.
Ştabs-kapitan tağy da bir sağat otyryp, sosyn ğana şyqty. Boran
būrqap, tütep tūr. Tüksigen üreili tört zeñbirekti qar basyp qalypty,
auyzdary men qūlyptaryna mūzdai süñgi bailanypty. Ainala orai soqqan
borannyñ yzğarly uili astynda kapitan soqyr adamdai sipalady. Solai
ūzaq sipalaqtap jürip qarly tünekte alğaşqy qūlypty tapty. Ony
küzethananyñ syrtyndağy qūdyqqa tastap jibergisi kelip tūrdy da
ainydy, sosyn üige kirdi. Tağy da üş ret şyğyp, qūlyptardy sypyryp,
olardy i̇edenniñ astyndağy kartop salatyn orğa tyqty. Sosyn aldyn ala
şamdy öşirip, tünekke süñgidi de ketti. Qarğa oppalap i̇eşteñe körinbeitin
qarañğylyqta ol i̇eki sağattai jürip, qalağa aparatyn tas jolğa taban
iliktirdi. Tas jolda kömeski janğan fonarlar körinedi. Sol fonarlardyñ
alğaşqysynyñ tübinde ony basyndağy börikteriniñ qūiryğy bar attylar
öltirip, i̇etigi men sağatyn sypyryp aldy.
Əlgi küzethanadağy dauys odan batysqa qarai alty şaqyrym jerdegi
jertölede qaita şyqty.
- Şatqalğa qarai dereu oq jaudyryñdar. Meniñ baiqauyma qarağanda,
dūşpan sizder men bizdiñ aramyzdan qalağa ötken tərizdi.
- Tyñdap tūrsyzdar ma, tyñdap tūrsyzdar ma? - dep jauap qatty
jertöleden.
-

Postan biliñizder... - dep dauys üzilip ketti.

Mūny i̇estimei əlgi dauys trubkadan qaita baqyldady.
- Qaşyp bara jatqandar men attylardy atyñdar! Sosyn ün müldem
üzildi.
Jertöleden tūlyp kigen üş ofitser men üş iunker şyqty. Törtinşi
ofitser men i̇eki iunker zeñbirektiñ qasynda boran öşirgisi kelgen
fonardyñ tübinde tūrğan bolatyn. Bes minötten keiin zeñbirekter
selkildep, qarañğylyqty sūmdyq soqqylai bastady. Quatty gürsilimen
olar ainala töñirektegi on bes şaqyrym jerdi jañğyryqtyryp, Alekseev
i̇eñisindegi №13 üige deiin jetti. Qūdaia, bere gör...
Attyly jüzdik boranda ainalyp, qarañğyda art jaqtan fonarğa şyğa
kelip, barlyq iunkerler men tört ofitserdi şauyp öltirdi. Jertölede
telefonnyñ qasynda qalğan komandir oğyn öz auzyna atty.
Komandirdiñ soñğy sözi mynau boldy:
-

Ştabtyñ sūmyraiy, bolşevikterdi öte jaqsy tüsinemin.

Nikolka tünde öziniñ būryştağy bölmesinde i̇esigine ülken kreş salyp,
onyñ astyna bəkimen oiyp, “p.Turs.14-jelt.1918j. kündizgi s.4” dep jazdy.
Jazataiym petliuroşylar kelip tintu jürgizse, bilmesin dep “Nai”
degendi qūpiiälyq üşin qosqan joq.
Qoñyrau syñğyryn jiberip almas üşin ūiyqtağysy kelmedi. Qabyrğany
tyqyldatyp İelenağa:
-

Sen ūiyqta, men ūiyqtamaimyn, - dedi.

Sosyn ol tabanda kereuette kiımmen jatyp ölgen adamdai qatyp ūiyqtap
qaldy. İelena bolsa, tañ atqanşa köz şyrymyn almai, qoñyrau qağylmas
pa i̇eken dep, qūlaq türip, kütumen boldy. Alaida i̇eşqandai qoñyrau
soğylğan joq, ağasy Aleksei oralmady.
Şarşap talyp tityqtağan adamğa ūiyqtau kerek, sağat on bir boldy, al ol
ūiyqtai beredi. Ūiyqtağanda da özinşe ūiyqtaidy, baiqap körşi.
İetigi böget, beldigi qabyrğasyna batyp, jeidesiniñ jağasy qysyp
qylqyndyryp jatyr, qūbyjyq tabanyn tirep keudesine minip alğan.
Nikolka şalqasynan tüsip, basy salbyrap ketken. Beti küreñitip,
keñirdeginen ysqyryq şyğady. Ysqyryp qoryldap jatyr. Qar men bir
qaidağy joq örmek tory... Təiiri alğyr əlgi tor ainala orap tastağan! İeñ
bastysy - osynau örmekşi torynan qalai qūtylu, qarğys atqyr barğan
saiyn ūlğaiyp, betine jaqyn-dap keledi. Tügel tūmşalap orap tastasa, ol
tordan şyğyp kör. Örmek tordyñ syrtynda tap-taza qar, ūşy-qiyry joq,
baitaq bir jazyqqa jeterliktei.
Tūnşyğyp ölmei tūrğanda osy qarğa şyğyp alu kerek, öitkeni bəzbireudiñ dausy: “Nikol!” dep ah ūratyn siiäqty. Osy arada oi jügirtip
köriñizşi, bir öjet qūs əlgi torğa tüsip, tūmsyğymen toqyldatyp jatyr
delik... Ti-ti-tiki, tiki, tiki. Diu. Di-u! Tiki. Tfu, saitan! Onyñ, özi
körinbeidi. Biraq əlde qaidan ysqyrudan tanbaidy, tağy bireu öz
tağdyryna nazalanyp jylaityn syñaily, tağy da tanys dauys: “Nik!
Nik! Nikol!”
- İeh! - dep aiğai salyp Nikolka tordy jyrtyp, ürpe-türpe bolyp
azaptalğan, belinde qañyltyr belgisi bar ol biraz məñgirip otyrdy.
Sarğyş şaşty bireu ūzaq jūlqylağandai tesireiip tūr.
-

Kim? Kim? Kim? - dep üreilene sūrady i̇eşteñege tüsinbegen Nikolka.

- Kim! Kim, kim, kim, kim, kim, iə, iə, iə! Di-ti, Fi-u! Diuh! -dep jauap
berdi örmek tor, al jasqa bulyqqan qasiretti ün:
-

İə, aşynasymen! - dedi.

Nikolka qoryqqanynan qabyrğağa jabysyp, i̇eleske tap boldy. İelestiñ
üstinde qoñyr beşpent, būtynda galife şalbar, aiağynda şabandozdardyñ
sary qaiyrmasyndai i̇etigi bar. Közi tūnjyr, mūñly jəne qazandai basynan
tereñnen üñireiip körinetin tərizdi, şaşy qysqa qyrqylğan. Söz joq ol
jas boluy kerek, bet terisi kərtemisteu, i̇eski öñdi, sūrqai, tisteri sarğyş
əri qisyq. Qolynda qara oramal jabylğan ülken torköz ben tasqa basylğan
kögildir hat...
“Men əli ūianbağam i̇eken ğoi”, - dep topşylağan Nikolka qolyn qozğaltyp,
ony örnek tor siiäqty jūlyp tastamaq bolyp i̇edi sausağymen tiken symdy
türtip, qatty auyrtyp aldy. Qara torközde sol sət bir qūs talpynyp,
qiqyldap, şiqyldap, ysqyrdy kep.
- Nikolka! - dep əldeqaida alystan mazasyzdanğan İelenanyñ dausy
talyp jetti.
“Təñirim İisus, - dep oilady Nikolka, - joq, men ūianyp i̇edim ğoi, sonda
birden i̇esim auysyp ketkeni me, mūnyñ neden i̇ekenin bilemin - əskeri
şarşap-şaldyğudyñ saldary da. Qūdaiym-au!
Jəne qaidağy joqty köremin,.. al sausağyma ne boldy? Qūdaia, Aleksei
oralğan joq... ah, iə... ol oralğan joq... öltirip tastağan ğoi, oi-oi-oi!”.
- Aşynammen anau divanda otyryp, oğan öleñ oqyp berip i̇em ğoi, - dedi
i̇elestiñ qasiretti üni.
İeles i̇esikke, şamasy, bəz-bir oqyrmanğa būrylğandai boldy da, sosyn
basy-güldi Nikolkağa talpyndy.
- İə, dəl osy divanda... İendi olar otyryp, süiisedi... men jigittik jasap,
oilanbai qol qūia salğan jetpis bes myñ vekseldiñ buy olardy şydatpai
jürgen. Men jigit bolyp tuğanmyn, solai bolyp qalamyn qaşanda. Meili
süiise bersin!
“O, şyn ğoi şyn”, - dep oilady Nikolka. Közi şarasynan şyğyp, arqasy
mūzdap ketti.
- Aitqandai, keşirim ötinemin, - dedi i̇eles, barğan saiyn bualdyr,
ūiqyly jağdaidan nağyz jandy denege ainalyp, -zaiyry, sizge bəri birdei
aiqyn bolmasa kerek. Sondyqtan mynau hatty tapsyrğanym jön bolar
deimin - sizge. Bərin osy tüsindiretin bolady. Men jigit retinde özimniñ
masqara bolğanymdy i̇eşkimnen de jasyrmaimyn.
Osyny aityp beitanys Nikolkağa hatty tapsyrdy. Müldem asyp-sasyp
Nikolka ony alyp, i̇ernin qimyldatyp oqi bastady, aidaqtatyp tolqi
otyryp iri jazylğan qoltañba. Aiy da küni de qoiylmağan aspandai
kögildir jūqa qağazda bylai jazylğan:
“Ainalaiyn, süiikti Lenoçka! Men sizdiñ izgi jüregiñizdi bilemin,
sondyqtan mūny tikelei sizdiñ öziñizge joldap otyrmyn. Aitqandai, men
sizge jedelhat jibergenmin, ol sizge bərin aituğa tiıs, meniñ beişara
balaqanym Lariosik sūmdyq soqqyğa ūryndy, sony kötere almai ma ol
dep ūzaq uaqyt qorqyp jürdim. Osydan bir jyl būryn üilengen süiikti
Rubtsovasy jiyrylğan jylan bolyp şyqty. Sondyqtan ony öz
qamqorlyğyñyzğa alyp, janyn jylytyñyzşy, ol sizdiñ qolyñyzdan
keluşi i̇edi ğoi. Ony ūstauğa ketetin qarjyny mūqiiät audaryp tūramyn.
Jitomir oğan jekkörinişti bolyp ketti, onysyn men tolyq tüsinemin.
Əitkenmen, būdan artyq i̇eşteñe de jazbaimyn - men tym tolqulymyn,
sanitarlyq poiyz qazir jüredi, öziñizge ol bərin de aitady. Sizdi jəne
Serejany qatty qūşyp süiemin!”
Hattyñ aiağynda tüsiniksiz aibaq-saibaq qol tūrdy.
- Men özimmen qūs ala şyğyp i̇edim, - dedi beitanys bir kürsinip, - qūs
degeniñ adamnyñ i̇eñ jaqsy dosy ğoi. Köpşilik ony üidegi basy artyq
birdeñege sanaidy, al men bir-aq nərseni atap öter i̇edim - qūs degeniñ
jalpy i̇eşkimge jamandyq jasamaidy.
Osy soñğy sözi Nikolkağa öte-möte ūnady. İendi i̇eşteñeni de i̇ejiktep
tüsingisi kelmei, ol Uiala tüsiniksiz hatpen qasyn sipap, aiağyn kereuetten
tüsirip “Mūnyñ aty-jönin sūrau yñğaisyz-au? Tañğajaiyp oqiğa...” dep
oilady.
-

Mynauyñyz qanar būlbūl ma? - dep sūrady ol.

- Bolğanda qandai! - dep mardymsi jauap qatty beitanys. Bylaişa
aitqanda, būl qanar būlbūl da i̇emes, nağyz sanduğaştyñ özi jəne atalyğy.
Mūndailar mende Jitomirde on bes i̇edi. Men ony şeşeme əkelgemin, sol
kisi asyrasyn.
Al mynau oñbağan olardyñ bəriniñ basyn būrap tastaityn bolğan soñ
özimmen birge alyp jürmin. Ol qūstardy jek köredi. Əzirşe sizdiñ jazu
üsteliñizdiñ üstine qūia tūruğa rūqsat i̇etiñiz.
-

Qalauyñyz bilsin, - dep jauap qatty Nikolka. - Siz Jitomirdensiz be?

- İə, ərine, - dep jauap berdi beitanys, - jəne bir qyzyğy, men mūnda
sizdiñ bauyryñyzben tura bir mezgilde keldim.
-

Qandai bauyr?

- Qandai bauyry ne? Sizdiñ bauyryñyz menimen birge keldi, -dep jauap
qatty tañdanğan beitanys.
- Qandai bauyr? - dep jylarman bop aiğailap jiberdi Nikolka. - Ol
Jitomirden kele jatqan qandai bauyr?!
-

Sizdiñ ağañyz...
Qonaqjaidan İelenanyñ aiqaiy aiqyn i̇estildi:
“Nikolka! Nikolka! İllarion Larionyç! Ony i̇endi ūiatyñyz! Ūiyqtauy
jetti, ūiatyñyz!”
-

Triki, fit, fit, tirki! - dep ūzaq tamyljydy qūs üni.

Nikolka kögildir hatty tüsirip ap, kitap bölme arqyly ashanağa oqtai
ūşty, keldi de qolyn jaiyp qatty da qaldy.
Aleksei Turbin basqa bireudiñ astary jyrtyq qara pəltesimen, qara
şalbarymen sağattyñ tübindegi divanda sūlyq jatyr. Onyñ öñi
kögeriñkirep bozğylt tartqan, tisteri qarysyp qalğan. İelena sonyñ
töñireginde şyr ainalyp jür, halatynyñ öñiri aşylyp ketken, qara
şūlyğy men işköileginiñ şilteri körinip jür. Ol birese ağasynyñ tös
tüimesin, birese qolyn ūstap “Nikol! Nikol!” dep şyryldaidy.
Arağa üş minöt salyp Nikol jelkesine tüsken student furaşkesimen,
deleñdegen sūr şinelimen jügirip, qatty yrsyldap Alekseev i̇eñisimen
jügirip kele jatty. “Əgarki ol bolmasa qaittim? Sary qaiyrmaly i̇etiktiñ
hikaiasy mine sonda bolady. Al Kuritskiidi şaqyruğa bolmaityny aidan
anyq... Mysyq pen myşyq... kit pen kot...” Onyñ basynda bir qūs qūlaq
jarğandai ğyp - kiti kot, kiti kot! - dep toqyldatyp tūrğandai körindi.
İendi bir sağat ötkende ashananyñ i̇edeninde qyzyl sūiyq su toly legen
tūrdy, jyrtylğan qyzyl dəkeniñ tüiinşegi men synğan ydystyñ appaq
jaryqşaqtary şaşylyp jatty, sary qaiyrmaly beitanys bufetten
staqan alamyn dep tüsirip alğan ydys qoi şamasy. Sol jaryqşaqty
şyqyrlatyp beri ərli-berli jügirip jür.
Turbin būrynğydai kögildir i̇emes, bozaryp jastyqta şalqa-synan jatyr.
İesi i̇endi kirip, birdeñe aitqysy keldi, biraq bilegin türip alğan syna
saqaldy, altyn saqaldy doktor oğan i̇eñkeiip, qan jūqqan qolyn dəkemen
sürte tūryp:
-

Ündemeñiz, əriptes, - dedi.

Közi atyzdai bop ketken appaq şüberektei Aniuta men şaşy ūipa-tūipa,
aqsary İelena Turbindi köterip, qanğa būialğan jeñi jyrtylğan jeidesin
şeşuge kiristi.
- Sizder jeñdi odan əri tiliñder, i̇endi aiaityn i̇eşteñesi qalğan joq, - dedi
syna saqal.
Turbinniñ jeidesin qaişymen qiğylap, aryq sarğyş şekesi men tañyp
tastalğan sol qolyn jalañaştap üstinen qiqymdap şeşip aldy, bilektiñ
i̇eki jağyna salyp, syrtynan dəkemen orağan jañğyrşaqtyñ joğarğy jəne
astyñğy jağy körinip tūrdy. Nikolka tizerlep tūryp, tüimesin abailai
ağytyp Turbinniñ şalbaryn şeşip aldy.
- Tügel şeşindiriñder de birden tösekke salyñdar, - dedi syna saqal
gürildegen dauyspen. Aniuta onyñ qolyna qūmyramen su qūiyp tūrdy da,
sabyn köpirşigi legenge tüsip jatty. Beitanys abyr-sabyr men əbigerge
aralaspai, birese synğan tərelkege qarap qyzaraqtap, birese qinalğan,
jeleñiniñ öñiri müldem aşylyp ketken İelenağa qarap, aulağyraq tūrdy.
Beitanystyñ közi jasaurap ketipti.
Turbindi ashanadan ol bölmesine apardy, beitanys būğan qatysyp,
Alekseidiñ tizesiniñ astynan ūstap, aiağyn alyp jürdi.
Qonaqjaida İelena dərigerge aqşa ūsyndy. Ol onyñ qolyn keri iterdi.
- Būl ne qylğanyñyz, qūdai-au, - dedi ol, - dərigerden aqşa alamyn ba?
Būl arada odan da mañyzdy məsele bolyp tūr. Şyn məninde mūny
gospitalğa jatqyzu kerek...
-

Bolmaidy, - degen Turbinniñ əlsiz dausy şyqty. - Bolmaidy gospit...

-

Ündemeñiz, əriptes, - dep ün qatty doktor, - biz būny sizsiz de atqara
alamyz. İə, ərine, özim de tüsinemin. Qazir qalada ne bolyp, ne qoiyp
jatqanyn saitanyñ bile me... - Ol tereze jaqqa iek qaqty. - Imm, əlbette
onyki dūrys: bolmaidy... Jaraidy, onda ne, üide-aq... Bügin keşkisin
kelemin.
-

Būl qaterli me, doktor? - dedi mazasyzdanğan İelena.

Doktor bəz-bir jaltyrağan sarğyş parkette diagnoz jazylyp tūrğandai
i̇edenge qadaldy, da keñk i̇etip, sosyn saqalyn būrap bylai dedi:
- Süiegi aman... Imm... iri tamyrlary zaqymdalmağan... jüikesi de solai...
Biraq iriñdeu bolady... Jarağa şinel jüniniñ qylşyqtary tüsipti...
Qyzuy... Oilarynyñ tüsinuge qiyn üzikterin auzynan əreñ şyğaryp,
doktor dausyn köterip, senimmen söiledi. - Tolyq tynyştyq...
Taqa qinalyp bara jatsa morfii, ony keşkisin özim bürkermin. Sūiyq
işsin... iə, sorpa beriñizder... Tek köp söilespesin...
- Doktor, doktor, men sizden öte bir ötinerim... ol i̇eşkimge aita
körmeñder dep sūrağan i̇edi...
Doktor İelenağa köziniñ qiyğymen küməndana qarap, tereñ kürsinip,
tūnjyrai būrq i̇etti.
-

İə, mūny men bilemin... Tek istiñ beti auyp ketip jürmese bolğany?..

İelena tek sabyrmen kürsinip, qolyn jaidy.
- Jaraidy, - dep būrq i̇etken doktor aiudai bir büiirlep, aldyñğy
bölmeniñ i̇esiginen ötti.
ÜŞINŞI BÖLIM
12
Turbinnyñ kişkentai jatynjaiyndağy əinekti aibanğa şyğatyn i̇eki
terezesiniñ qoñyr perdeleri tüsirildi. Bölmeni qarañğylyq basyp, odan tek
İelenanyñ basy ğana ağarañdady. Oğan jauap retinde jastyqtağy appaq daq
- Turbinniñ beti men moiny körindi. Ştepselden tartylğan ötkizgiş sym
jylandai ireleñdep oryndyqqa jetip, qalpaqşasy bar qyzğylt şam
janyp, kündizdiñ özin tünge ainaldyryp jiberdi. Turbin İelenağa i̇esikti
jap degen belgi berdi.
-

Aniutağa qazirden bastap i̇eskertip qoi, auzyna ie bolsyn...

-

Bilemin ğoi, bilemin... Sen köp söileme, Aleşa.

- Özim de bilemin... Jai aqyryn ğana. Ai, i̇eger qolymnan aiyrylsam, ne
bolamyn!.
- O ne degeniñ, Aleşa... ündemei jat... Ol kelinşektiñ pəltesi əzir bizde
bolady ğoi?
- İə, iə Nikolka ony süirei tartyp jürmesin. Al köşede ne bop
jatqanyn bilesiñ ğoi...
İestiısiñ be? Jalpy ony, qūdai üşin i̇eşqaida jiberme.
- Qūdai sol kelinşektiñ denin sau qylsyn, - dedi şyn köñilden
i̇eljiregen İelena, - ömirde qaiyrymdy adamdar joq dep kim aitar...
Jaralynyñ jüzine bolmaşy qyzyl jügirdi, janary appaq alasa töbege
tireldi, sosyn ony İelenağa audaryp, qabağyn kirjitip sūraq qoidy:
-

İə, keşir, al anau qazan basyñ kim?

İelena qyzğylt səulege i̇eñkeiip iyğyn qiqañ i̇etkizdi.
- Bilseñ bar ğoi, ol seniñ aldyñda artyq-kemi joq i̇eki-aq minöt būryn
keldi. Serejanyñ Jitomirdegi jieni. Sen Surjinskii degendi i̇estigen
bolarsyñ... Larion ğoi... Əlgi ataqty Lariosik.
-

Al?..

- Al bolsa, sol bizge hatpen kelip otyr. Özderiniñ bəz-bir qaiğy-qasireti
bar ma, qalai? İendi ğana mən-jaiyn baiandai bastap i̇edi, seni alyp keldi.
-

Qaidağy bir qūs deseişi, qandai i̇ekenin qūdaiyñ, bilsin...

İelenanyñ közinde əri külki, əri ürei qatar oinap, tösekke i̇eñkeidi.
- Qūsyñ ne? Ol bizde tūra tūruğa sūranyp otyr. Ne isterimdi bilmei, dal
bolyp otyrmyn.
-

Tūruğa deidi?..

- İə, solai... Tek ündemei, qozğalmai jat, ötinemin senen Aleşa...
Anasy jalynyp, hat jazyp jatyr, əlgi atalmyş Lariosik jan degendegi
jalğyz medeti körinedi onyñ... Al men ömirimde būl Lariosiktei
keñkelesti körgenim joq. Osy üidegi alğaşqy qadamyn ol ydys
syndyrudan bastady. Kök servizdi tügel qūrtty, tek i̇eki-aq tərelkesi
qaldy.
-

Al minekei. Ne isteu kerek i̇ekenin men de bilmeimin.

Qyzğylt köleñkeden kübir-sybyr ūzaq i̇estilip tūrdy.
Olardan bölek, i̇esikter men qalyñ perdelerdiñ ar jağynda
Nikolka men kütpegen qonaqtyñ qatqyl dausy şyğyp jatty. İelena
Alekseidiñ qolyn ysqylap, az söile dep jalyndy. Ashanadan syldyrgüldir i̇estildi - Būl əbigerge tüsip, kök servizdiñ synyğyn sypyryp jürgen
Aniutanyñ əreketi. Aqyry məsele sybyrmen şeşildi. Qazir qalada ne
bolyp jatqanyn i̇eşkim bilmeitin kezeñde aqşa joq dep, bölmelerdi alyp
qoiuy mümkin, al Lariosik üşin tölep tūratyn kisi bar, sondyqtan ony
qaldyru kerek. Biraq Turbindardyñ tūrmys saltyn, tərtibin qatañ
saqtaudy qadap aitqan abzal.
İeger qūsyn üide ūstau yñğaisyz bolsa, ony şyğaryp jiberip, iesin
qaldyrğan jön bolar. Servizge keletin bolsa, ony ornyna sal deuge
İelenanyñ auzy barmaidy, öitse ol baryp tūrğan toğyşarlyq, qaraulyq
bolar i̇edi, sondyqtan servizdi ūmytqan dūrys. Lariosikti kitap bölmege
ornalastyryp, oğan serippeli böstegi bar kereuet pen kişkentai üstel qoiu
qajet.
İelena ashanağa şyqty. Lariosik basyn salbyratyp, qapaly küide, bir
kezde bufette tizilip tūratyn on i̇eki tərelkeniñ ornyna qarap tūr.
Tūnjyrağan kögildir közi qapa-mūñğa toly. Nikolka Lariosikke qaramaqarsy tūryp, bəz-bir sözge qūlaq türip, auzyn aşyp qalğan. Nikolkanyñ
közi keremet qūmarlyqpen şarasynan şyğyp ketken.
- Jitomirde bylğary joq, - dedi apalaqtap Lariosik, -tüsinesiñ be,
atymen joq. Men kiıp üirengen bylğaryny i̇emge tappaisyñ. İetikşilerge
men qanşa aqşa sūrasañdar da tauyp ber dep tipti jar salyp i̇edim, biraq
joq, taba almady. Sondyqtan mynany mise tūtuğa tura keldi.
İelenany körip Lariosik bozaryp ketti, bir ornynda typyr-şyp, tömen
qarap, közi onyñ jeleñiniñ zümirat zerine tüsti de, tilge keldi.
- İelena Vasilevna, mine qazir dükenderge baryp, ūrandata jar
salamyn, bügin keşke serviziñiz ornynda bolady. Əzir özim de ne
aitarymdy bilmei tūrmyn. Sizdiñ aldyñyzda qalai ğafulyq ötinsem i̇eken?
Serviz üşin meni öltirse de bolar i̇edi. Men sūmdyq baqytsyz, joly
bolmaityn janmyn, - dep ol Nikolkağa. - Mine, men qazir dükenge ketemin,
- dedi İelenağa.
- Men sizden öte-möte ötinemin, düken degendi qoiyñyz, i̇eşqaida da
barmañyz, onyñ üstine olardyñ bəri jabyq. Jəne marhabat i̇etiñiz, siz
bizdiñ qalada ne bolyp jatqanyn qalaişa bilmeisiz?
- Qalaişa bilmeimin! - dep Lariosiktiñ dausy şyğyp ketti. -Öziñiz
jedelhattan bilip otyrğandai, men sanitarlyq poiyzben kelgen joqpyn
ba?!
- Ol qandai jedelhat? - dep sūrady İelena. - Biz i̇eşqandai jedelhat
alğanymyz joq.
- Qalaişa? - dep Lariosik auzyn añqaityp aşty da qaldy. -Alğan
joqsyzdar ma? A-ga! Özim de sony baiqap i̇edim, - dep ol Nikolkağa
būryldy, - siz nege mağan nege sonşalyq tañdana qaradyñyz... alaida
keşiriñiz... Mamam sizge alpys üş sözden tūratyn jedelhat jibergen
bolatyn.
- A...A... Alpys üş söz! - dep qairan qaldy Nikolka. - Qandai ökinişti!
Biraq jedelhat degender qazir naşar jüredi ğoi. Anyğyn aitqanda müldem
jürmeidi.
- İendi qalai boldy? - dep ökindi Lariosik. - Sizderde tūra tūruğa rūqsat
i̇etesiz be? - Ol dərmensiz jautañdap, onyñ közinen Turbindardyñ ortasy
qatty ūnağany, i̇eşqaida ketkisi kelmeitini birden körindi.
- Barlyğy da oñğaryldy, - dep İelena iltipatpen bas izedi, -biz kelistik.
Osynda qalyp, ornalasa beriñiz. Körip otyrsyz ğoi, bizdegi
baqytsyzdyqty.
Lariosik būrynğydan beter qamyqty. Jas irkilip, köziniñ aldy bualdyr
tartty.
- İelena Vasilevna! - dedi quanyş sezimin jasyra almai. - Ne isteimin
deseñiz de men sizdiñ i̇erkiñizdemin. Bilseñiz bar ğoi, men üş-tört tün
qatarynan ūiyqtamai jüre beremin.
-

Raqmet, zor raqmet.

- Al i̇endi, - dep Lariosik Nikolkağa qarady, - sizden qaişy sūrauyma
bolar ma i̇eken?
Tañdanu men qyzyğudan örekpip tūrğan Nikolka bir jaqqa jügirip ketti de,
qaişy ūstap oraldy. Lariosik beşpetiniñ tüi-mesin ainaldyra bastady,
közin jypylyqtatyp sosyn tağy da Nikolkağa qarady:
-

Aitqandai, kinəlimin, bir minötke sizdiñ bölmeñizge bola ma?

Nikolkanyñ bölmesinde Lariosik beşpetin şeşip, jeidesiniñ
meiilinşe kir i̇ekenin körip, qolyna qaişy alyp beşpetiniñ bürtiktelgen
qara astaryn sögip, odan aqşanyñ jasyl-sary qalyñ tüiinşegin suyryp
aldy. Ol tüiinşekti mardymsi basyp ashanağa alyp keldi de, İelenanyñ
aldyna üsteldiñ üstine söilei tūryp qoidy:
- Mine, İelena Vasilevna, meni asyrauyñyz üşin aqşany qazir ötkizip
qoiuğa rūqsat i̇etiñiz.
- Sonşalyq asyğudyñ qajeti ne? - dep sūrady qyzaryp ketken İelena, mūny keiin de beruge bolatyn i̇edi ğoi.
Lariosik qyzu qarsylyq bildirdi!
- Jo-joq, İelena Vasilevna, siz tipten, ötinemin qazir qabyldap alyñyz.
Keşirersiz, mynadai qiyn-qystau kezde aqşa qaşanda öte-möte qajet,
mūny men jaqsy tüsinemin! - Ol paketti aşyp i̇edi, işinen bəz-bir əieldiñ
sureti tüsti. Lariosik lyp i̇etip köterip aldy da, ony qaltasyna saldy. Aqşanyñ sizde bolğany dūrys. Mağan ne kerek deisiz? Papiros pen qūsqa
azyq satyp alar tiyn-teben bolsa jetip jatyr.
İelena bir sət Alekseidiñ jarasyn ūmytyp, közinde süikimdi bir ūşqyn
oinady, oğan Lariosiktiñ qimyly oryndy da ūnamdy bolyp körindi.
“Ol men alğaş oilağandai keñkeles keşe i̇emes i̇eken, - dep oilady ol, sypaiy da adal, tek qana əpendileu me, qalai. Servizge söz joq işim
aşidy”.
“Mynauyñ qyzyq adam ğoi”, - dep oilady Nikolka. Lariosiktiñ ğajaiyp
kelisi onyñ köñilinen mūñly oilardy ysyryp tastady.
- Mūnda segiz myñ, - dedi Lariosik piiäzben quyrğan jūmyrt-qağa ūqsas
pəşkeni qozğap, - i̇eger ol az bolsa, qazir-aq qosymşa jazyp beremin.
- Joq, joq, jaqsy, ony keiin körermiz, - dep jauap qatty İelena. - Siz,
mine, mynany tyñdañyz: qazir Aniutanyñ vannağa ot jağuyn sūraimyn, siz
tabanda şomylyp alyñyz. Al aityñyzşy, siz qalai keldiñiz, qalai ğana
jettiñiz, tüsinsem būiyrmasyn? - İelena aqşany büktep, jeleñiniñ ülken
qaltasyna jasyrdy.
Lariosiktiñ közi bastan keşirgenin i̇eske tüsirgende üreige tolyp ketti.
- Būl bir üreili tüs! - dep dauystap jiberdi ol qolyn dūğağa ūiyğan
katoliktei aiqastyryp, - Men ğoi, toğyz kün... joq, kinəlimin, on ba?...
keşiriñiz... jeksenbi, jəne düisenbi bar... Jitomirden tabany kürektei on
bir kün jürip keldim ğoi.
-

On bir kün! - dep aiğailap jiberdi Nikolka.

-

Kördiñ be? - dedi nege i̇ekeni belgisiz İelenağa qarap kinəla-ğandai.

- İə, on bir... Şyqqanda poiyz getmandiki bolatyn, al jolda
petliuranikine ainaldy. Mine bir stansağa keldik, qūdai-au, aty qalai i̇edi,
ūmyttym... Jaraidy bəri bir ğoi... sol arada, oilap qara, meni atyp
tastamaq boldy. Əlgi qūiryq bailağan petliura-şylar sap i̇ete qaldy.
-

Qūiryğy kök pe? - dep sūrady Nikolka əuestigi ūianyp.

- Qyzyl... iə qyzyl... tüsiñder dep aiqailady. Qazir senderdi şetiñnen
atamyz deidi. Olar meni sanitarlyq poiyzda jasy-rynğan ofitser dep
oilapty. Al meniki jai ğana jeñ ūşynan jalğasu... anamnyñ doktor
Kuritskiimen tanystyğy.
- Kuritskiimen be? - dep sañq i̇etti mağynasy köp dauyspen Nikolka. Solai de, mysyq pen myşyq qoi, bilemiz ony kit pen kot.
-

Kiti, kot, kiti, kot, - dep i̇esiktiñ syrtynan qyşqyryp jiberdi qūs.
- İə, sol kisimen... ol bizge Jitomirge poiyz alyp keldi... Qūdaiym-au!
Men osy arada qūdaiğa qūlşylyq qyla bastadym. Barlyğy bitken i̇eken ğoi
dep oiladym. Al bilesizder me, sonda meni myna qūs qūtqardy. Men ofitser
i̇emespin deimin. Men qūsbegi ğalymmyn dep, qūsty körsettim. Sol sət,
bilseñizder bar ğoi, meni jelkeden bir soğyp, ardan bezgen neme onymen de
qoimai, tart jöniñe, saitannyñ qūsbegisi, deidi. Mūndai qanypezerdi
körgeniñ bar ma! Jigit i̇esebinde men ony öltirer i̇edim, biraq özderiñiz de
tüsinesizder ğoi...
- İele... - degen əlsiz dausy şyqty jatynjaidan Turbinnyñ. İelena
şapşañ būrylyp, əñgimeni aiağyna deiin tyñdamai, tūra jügirdi.
On besinşi jeltoqsanda küntizbe boiynşa kün Uiasyna kündizgi sağat üş
jarymda qonady. Sondyqtan pəterde üşten bastap qarañğylyq iektei
bastaidy. Alaida İelenanyñ jüzinde kündizgi sağat üştiñ özinde sağat tili
i̇eñ tömenge tüsip, bes jarymdy körsetip tūrğandai i̇edi. İeki til de miyqtan
əjim bolyp syzylyp, auyzdy ainala kelip iekke tüsken. Közinde onyñ
qasiret bastalyp, baqytsyzdyqqa qarsy küzetetin bekemdik paida boldy.
Nikolkanyñ jüzi tikendi i̇ebedeisiz jiyrma minötsiz sağat birdi körsetip
tūrğan sebebi onyñ basynda “Malo-Provalnaia...” degen sözden tuyp
bytysqan bir şataq bar i̇edi. Keşe ūrys jürgen köşe qiylysynda qaza
tapqan jauyngerdiñ auzynan şyqqan osy sözdiñ mağynasyn taiau künderi
şeşu kerek i̇edi.
Berekesizdik pen qiyndyq Turbindar ömirine kökten tüskendei mañyzdy,
jūmbaq ta qyzyq Lariosiktiñ keluinen tudy, sosyn ony sūmdyq alapat
oqiğa - Petliuranyñ qalany aluy üdete tüsti. Bilip qoiyñyzdar: sol baiağy
qala. İendi onda ne bolyp, ne qūiady - ol jağy adam aqyly üşin qanşa
jetilgen bolsa da mi jetpeitin tüsiniksiz jūmbaq bop qalmaq. Keşe adam
aitqysyz alapat apat bolğany aidan aiqyn - bizderdikiniñ bərin qapylysta
ornynan basyp, qyryp saldy. Olardyñ qany sözsiz aspandy būiaidy - būl
bir. Qylmysker generaldar men ştab mūrtmerezderine ölim laiyq - būl
i̇eki. Alaida qorqynyşpen qatar jūrtty şyn məninde i̇endi ne bolar i̇eken
degen məsele de alañdatady. Būl qaladağy jeti jüz myñ adam jūmbaq
tūlğalardyñ, Petliura degen i̇esiminiñ özi ürei tuğyzatyn soiqandardyñ
qolastynda qalai ömir süredi. Petliurañ kim özi? Əi, mūnyñ bəri i̇eñ basty
qandy oqiğalar tūrğanda keiingi kezekke ysyrylady ğoi. İeh, dünie-ai...
sūmdyq üreili zattar şyğyp jatyr ğoi, ony aitpasa da bilesizder. Ras,
naqty belgili şteñe joq, biraq bərinen būryn Myşlaevskiidi de,
Karasty da bitti dep sanağan dūrys şyğar.
Nikolka taiğanaq maily üstelde şalğy oraqpen mūz uatyp otyr. Mūz
sytyr i̇etip synady da nemese oraqtan taiyp ketip, bükil asüidi su qylady.
Nikolkanyñ suyqtan sausaqtary siresip qatyp qaldy. Kümis qaqpaly ydys
qolynyñ astynda jəne jatyr mūzymen.
- Malo... Provalnaia... - dep jybyrlaidy Nikolkanyñ i̇erni, al miynda
Nai-Turstyñ, jiren Neronnyñ jəne Myşlaevskiidiñ beineleri i̇eles
beredi. Jyryq i̇etek şinel kietin soñğynyñ beinesi oiğa tüskende ystyq
peştiñ qasynda aunaqşyp, qaiğyly tüs körip, abyrjyp jatqan Aniutanyñ
bet-pişini köz aldyna keledi. Uaqyt jiyrma bes minötsiz sağat birdi
aiqyndai körsetui onyñ janyn jep, şerin uşyqtyrdy. Türli tüsti
közderi bütin be i̇eken? Şporyn “dren...dren” dep şyldyratyp, alşañ
basyp jürgen dürsili i̇endi qaitalanar ma i̇eken...
-

Mūzdy əkel, - dedi İelena asüidiñ i̇esigin aşyp.

- Qazir, qazir, - dep asyğys ün qatqan Nikolka ydystyñ qaqpağyn
bekitip, tūra jügirdi.
- Aniuta, ainalaiyn, - dedi İelena, - baiqa, Aleksei Vasileviç
jaralanyp jatyr dep i̇eşkimge tisiñnen şyğarma, būl olarğa qarsy
soğysty ğoi, bilip qoisa pəle bolady.
- Men tüsinemin ğoi, İelena Vasilevna. O ne degeniñiz! - Aniuta
şarasynan şyqqan üreili közimen İelenağa qarady. - Qalada ne hikmet
bolyp jatyr, kök-təñiri-au! Myna Boriçev Tokynda kele jatsam, i̇etikterin
sypyryp alğan i̇ekeu ölip jatyr. Qan, qaida barsañ qan!... Ainala halyq,
ündemei qarap tūr. Bilmeitin bireu i̇eki ofitserdi öltirdi, deidi...
Beişaralar jatyr bas kiımsiz... Meniñ aiağym təltirektep ketti, tūra
qaştym, sebetimdi laqtyryp kete jazdadym...
Aniutanyñ iyğy səl dirildep, birdeñeni i̇esine aldy ma, qolyn-dağy taba
tabanda qisaiyp, i̇edenge qūlap ketuge səl qaldy.
-

Tynyş, tynyş, qūdai üşin, - dedi şyjalaqtap İelena qolyn sozyp.

Lariosiktiñ sary sūr öñinde sağat tili kündizgi üşti, küş-quattyñ i̇eñ
köterilgen tūsy on i̇eki bolyp tūrdy. İeki til de talma-tüste, bir-birine
jabysyp, semserdiñ ūşy qūsap, joğary şanşy-lyp tūrdy. Būnyñ būlai
bolu sebebi - nəzik jüreginiñ silikpesin şyğarğan Jitomirdegi apattan
keiin, onbir künge sozylğan sanitarlyq poiyzdağy sūmdyq saiahattan
keiin, jantürşigerlik küşti tüisikterden soñ Turbindardyñ tūraqjaiy
Lariosikke tötenşe ūnağan-dy. Nesimen ūnağanyn Lariosik əzir
tüsindirip bere almaidy, öitkeni ony özi de əli aiqyndağan joq.
Oğan İelena aru airyqşa qūrmet pen iltipatqa laiyq körindi. Nikolka da
qatty ūnady. Sony atap ötkisi kelip Nikolka Aleksei-diñ bölmesine əlsinəli kirip-şyğuyn doğarğan kezde onyñ serippeli bir kisilik kereuetti kitap
bölmege kirgizip, ornalastyruyna qol ūşyn berip, kömek körsetti.
- Jüziñiz öte aşyq i̇eken, özine tartyp tūrady kisini, - dep sypaiy ğana
söilegen Lariosik onyñ aşyq jüzine tesile qarai-myn dep saldyr-küldir
i̇etken kereuetti jaiyp jürip i̇eki jarmanyñ arasyna onyñ sausağyn qysyp
alğanyn da baiqamapty. Qolynyñ qatty auyrğany sondai, Nikolka qatty
baqyryp jiberip, onyñ dausyna susyldap İelena jetip keldi.
Nikolka bar küş-jigerin salyp, i̇endi baqyrmauğa tyrysyp i̇edi, közinen jas
öz-özinen monşaqtap qūia berdi. İelena men Lariosik jazylğan avtomatty
kereuettiñ jarmasyn i̇eki jaqqa ūzaq jūlqylap, kögergen sausaqty əreñ
şyğardy. Qysylğan sausaq janşylyp, qantalap şyqqanyn körgende
Lariosiktiñ özi jylap jibere jazdady.
- Qūdaiym-ai! - dedi ol nazalanyp öziniñ onsyz da qapaly jüzin odan
saiyn özgertip. - Mağan ne bolğan özi? Jolym bir bolmai-aq qoidy!..
Qalai, qatty auyryp tūr ma? Qūdai aqyna keşiriñiz meni!
Nikolka ünsiz asüige ūmtyldy, onda Aniuta onyñ nūsqauymen qolyna
krannan mūzdai su jiberdi.
Jaiyluynyñ ailaly təsili bar kereuetti jazyp bolğan soñ qarasa,
Nikolkanyñ qolyna töngen qater joq i̇eken. Kitaptardy körgende
Lariosikti tağy bir jağymdy da ünsiz quanyş bilep aldy. Onda qūstarğa
degen əuestik pen qūmarlyqtan basqa kitapqa degen qūştarlyq bolatyn. Al
mynau köpsöreli aşyq şkəptarda tyğyz tizilip qymbat qazyna tūr ğoi.
Tört qabyrğanyñ törteuinen de qyzyl, jasyl, altynmen jazylğan, sary
tysty, qara papkaly kitaptar Lariosikke qarap tūrğandai. Kereuet
baiağyda jaiylyp, tösek salynyp, onyñ janyna oryndyq qoiylyp,
arqasyna oramal ilinip, otyrğyşynda i̇erkekke qajet zattar sabynsalğyş,
papiros, siriñke, sağat jatsa da, tylsym əieldiñ sureti baiağyda-aq öz
ornyn tapsa da, Lariosik jan-tənimen kitap əlemine süñgip, qabyrğa toly
kitaptardyñ ainalasynda saiahat jasap kelip jüresinen otyra qap, tömengi
qatardağy tyñ dünielerdi közimen işip-jep, tüpteulerine tañyrqap,
qaisysyn - “Pikvin klubynyñ ölgennen keiingi jazbalaryn” ba, əlde
“1871 jylğy Orys habarşysyn” ba -qaisysyn tezirek qolğa alaryn
bilmei dal boldy.
Alaida tūrğynjaiğa iñir qarañğylyğymen birge uaiym-qaiğy da tönip
kele jatqandai i̇edi. Sondyqtan sağat on i̇eki dürkin soqpady, tilşeleri
qaraly tuğa oralğan semserdei jaltyrap ünsiz tūrdy.
Azağa kinəli, Turbindardyñ şañ basqan köne jaiyna bauyr basqan barlyq
adamdardyñ ömir sağatyndağy ala-qūlalyqqa kinəli jiñişke synap
taiaqşasy boldy. Sağat üşte ol Turbinnyñ jatynjaiynda 39,6 gradusty
körsetti. İelena bozaryp ketip, ony silkip tastağysy keldi, biraq Turbin
basyn būryp, közin tikireitip: “Körset” dep qadala aitty. İelena ünsiz həm
yryqsyz termometrdi ūstatty. Turbin köz salyp, auyr əri tereñ kürsindi.
Bes sağat boiy ol basyna suyq sūr qapşyqty basyp jatty, ūsaq mūz sol
qapşyqta i̇erip, suğa ainaldy. Beti qyzyl şyr ainalyp, közi jaltyldai
bastady, özi sūlulanyp ketti.
- Otyz toğyz da alty... keremet, - dedi ol ara-tūra jarylyp, kebersigen
i̇ernin jalap qoiyp. - So-lai de... Barlyğy boluy mümkin ... Alaida, qalai
bolğan künde de, təjiribege nükte qoiyldy jəne ūzaqqa. Tek qana qoldy
saqtau kerek ... əitpese qolsyz qandai küş...
- Aleşa, ündemeşi, ötinemin, - dep jalyndy İelena, körpesin tüzep,
iyğyn qymtap... Turbin közin jauyp, tas bop ündemei qaldy. Joğarydağy
jaradan, sol jaq qoltyqtyñ astyna bükil denege inedei şanyşqan qūrğaq
qyzu tarady. Arakidik ol bükil keudeni toltyryp, basty tūmandandyrdy,
biraq aiağy ūnamsyz mūzdai berdi. Keşkisin bar jerde şamdar janyp,
ümitsizdik pen üreiden İelena, Nikolka jəne Lariosiktiñ tüski asynyñ
mezgili baiağyda-aq ötip ketti, siqyrlap qoiğandai keulep isip, kürt ösip
qyzu 40,2 gradusqa bardy. İendi qyzğylt jatynjaida ürei men uaiym
aiaqastynan i̇erip, jaiyla bastady. Körpege tüsken sūr kesek qūsap kelgen
şer-mūñ i̇endi audağy baldyrdai tartylğan sary pernelerge ainaldy.
Joğaryda ğoi sol jaq qoltyqtyñ astyndağy syzdağan auru jūlqynuyn
qoiyp, azyraq qozğalatyn boldy. Deneniñ ystyğy toñumen almasty.
Kökirekti küidirgen şyrağdan keide ökpeni tesetin mūz pyşaqqa ainalady.
Ondaida Turbin basyn şaiqap, qapşyqty laqtyryp, körpemen
qymtanady. Jaranyñ költildegen qapşyğynan qotarylyp, azapqa salğany
sonşalyq jaraly əlsiz ğana əldekimge şağynyp, aianyşty sözder aitady
i̇eriksiz. Mūz pyşaq joğalyp, ornyn küidirgiş şyrağdanğa bergende,
ystyq bükil deneni şarpyp, aq japqyşty da, körpeniñ astyndağy tar
üñgirdi de qainatyp jibergende jaraly “su” sūrady. Birese Nikolkanyñ,
birese Lariosiktiñ, birese İelenanyñ jüzi mūnarta körinip, tösekke
i̇eñkeiip, qūlaq türedi. Barlyğynyñ közi bir-birine sūmdyq ūqsap, alaryp
ketken, qabaq qatuly. Nikolkanyñ sağat tili tura İelenaniki siiäqty bekem
jyljyp tura bes jarymdy körsetti. Nikolka əlsin-əli ashanağa bardy nege i̇ekeni belgisiz, sol keşte jaryq kömeskileu boldy, alañdap ol sağatqa
qarai berdi. “Tonkrh... tonkrh” sağat ta qyryldap, aşuly körindi.
Birdeñeden saqtandyratyn syñaiy da bar siiäqty, tili sumañdağan birese
toğyzdy, birese toğyz on besti, birese toğyz jarymdy körsetedi.
- İeh, i̇eh, - dep kürsingen Nikolka ūiqyly masa siiäqty sende-tilip,
ashanadan auyzüi arqyly Aleşanyñ jatynjaiynyñ qasynan qonaqjaiğa
ötti, odan kabinetke kirdi, aq perdeni ysyryp, balkon i̇esigi arqyly köşege
qarady... “Qyzyq qyp, dəriger birdeñeden qorqyp kelmei qalsa şe...” - dep
oilady ol. Köşe qisyq, qūlama, soñğy künderge qarağanda bos körinip i̇edi,
degenmen būrynğydai tym qorqynyşty i̇emes. Sirek jürse de ara-tūra
arbakeş şanalarynyñ syqyry i̇estilip tūrady. Biraq öte sirek ... Əlbette,
baryp alyp keluge tura keler dep topşylady Nikolka, jəne İelenany oğan
qalai köndiruin oilady.
- İeger on jarymğa deiin kelmeitin bolsa, Larion Larionoviç-pen men
özim baramyn, al sen Aleşanyñ qasynda küzetip qalasyñ. Ündemeşi,
ötinemin... Tüsinseñşi, seniñ türiñ tura iunkerdiki. Al Lariosikke
Alekseidiñ pəltesin kigizemin. Əielmen jürgen oğan tiıspeidi.
Larion əbigerge tüsip, basyn bəigege tiguge, jalğyz baruğa tilek bildirdi de
qarapaiym pəlte kiiüge ketti.
Mūz pyşaq müldem joğaldy, ystyq üdei tüsti - süzektiñ nyşany bilindi,
ystyq janyn qūiar bolmağanda oğan onşa aiqyn i̇emes, Turbindar ömirine
müldem jat adamnyñ sūlbasy i̇elestedi. Onyñ kiımi de sūr siiäqty.
- Al, sen bilesiñ be, şamasy ol aunap tūrğan siiäqty ma, qalai? Sūrğylt
sekildi me? - Kenet Turbin naqpa-naq, qatañ til qatyp, İelenağa tesile
qarady. - Būl ūnamsyz ... Jalpy, şyn məninde qūs atauly ūnamaidy. Ony
zat qūiatyn bölmege şyğaru kerek. Jyly jerde i̇esi kirer.
- O ne degeniñ, Aleşa! - dep şyğyp ketken İelena ağasyna i̇eñkeiip,
osynyñ jüzinen i̇esken ystyq lepti öz betinen sezdi. -Qūsyñ ne? Qandai
qūs?
Lariosik qyzmetşiniñ qara pəltesin kigende daliyp bükir bolyp körindi,
sary qaiyrmasy şalbarynyñ balağymen jabyldy. Ol qorqyp, közi
alaqtap ketti. Aiağyn ūşynan tepe-teñ basyp, jatynjaidan auyz üi
arqyly ashanağa jügirip baryp, odan kitap bölme arqyly Nikolkanikine
būrylyp, onda qolyn qatañ sermep, jazu üsteliniñ üstinde torda tūrğan
qūsqa jem tastady... Biraq būnysy artyq boldy, qūs baiağydan beri
ūiyqtap jatyr i̇eken. Qanatyna basyn jyğyp būryşqa jabysyp,
mazasyzdyq degen qaperinde joq tym-tyrys. Lariosik kitap bölmeniñ
i̇esigin taqap jauyp, ashanağa şyqty.
- Iñğaisyz, boldy-au... oh, yñğaisyz, - dep mazasyzdandy Turbin.
Būryşqa qarap. - Bekerge attym ony... sen qūlaq sal... Ol sau qolyn
körpeniñ astynan şyğaruğa ainaldy. - İeñ təuir təsil şaqyryp alyp, i̇esuas
qūsap alasūryp jürgeniñ ne? - dep sūrau kerek i̇edi. Ərine, kinəni men öz
moinyma alamyn. Barlyğy qūrydy, aqymaqtyq...
- İə, iə, - dep auyr kürsindi Nikolka, İelenanyñ basy salbyrap ketti.
Turbin mazasyzdanyp, ornynan tūrğysy keldi, alaida auru üdep, ol qatty
yñqyldap, yzalana söiledi:
-

Onda əketiñder!..

- Bəlkim, ony asüige şyğararmyz? Qūsty ma, aitqandai, men ony
syrtynan jauyp qoidym, ol i̇endi ündemeidi, - dep abyrji sybyrlady
Lariosik İelenağa.
İelena qolyn siltep: “Joq, joq, ol i̇emes...” - dedi, Nikolka batyl basyp
ashanağa şyqty. Şaşy ürpiıp ketken, ol sağatqa qarady, onğa jaqyndap
qalypty. Alañdağan Aniuta i̇esikten ashanağa şyqty.
-

Ne, Aleksei Vasileviç qalai? - dep sūrady.

-

Sandyraqtap jatyr, - dep jauap berdi Nikolka tereñ kürsinip.

-

Ah, qūdaiym-ai! - dep kübirledi Aniuta, - doktor neğyp kelmei jatyr?

Nikolka oğan bir qarady da, jatynjaiğa oraldy. Ol İelenanyñ qūlağyna
jabysyp, aitqanyna köndiruge tyrysty.
- İerik öziñizde, men dərigerge kettim. İeger ol joq bolsa, basqasyn izdeu
kerek. Sağat on boldy. Köşede typ-tynyş.
- On jarymğa deiin tosa tūr, - dep basyn şaiqap, qolyn oramalmen
qymtap, İelena sybyrlai jauap qatty, - basqa dəriger şaqyrtu yñğaisyz
ğoi. Men bilsem, osynyñ özi keledi.
Zildei i̇ebedeisiz juan zeñbirek sağat on birge jetken kezde aiadai
jatynjaiğa əkep ornatylğandai boldy. Būl ne i̇ekenin kim bilsin!
Onymen birge tūru müldem oiğa syimaidy. Ömir süru mümkin i̇emes
onymen, auyr temir şabaqtardyñ arasymen doğaşa iılip, i̇ekinşi oñ jaq
doñğalaqqa qağylyp-soğylyp ötu kerek, onyñ üstine zattaryñ bar, ol
zattardyñ sol qolğa üie salynğany qanşama. Solar qoldy jerge tartyp,
qoltyqty sögip barady. Zeñbirekti alu mümkin i̇emes, ökim boiynşa bükil
pəter zeñbirekke ainalyp ketti. Topas polkovnik Malyşev te, doñğalaqtan
syğalap jürgen zeiinsiz İelena da būl aradan zeñbirekti əketuge, tym
bolmasa auru adamdy basqa orynğa, i̇eşqandai motor joq səl jaily jerge
auystyruğa i̇eşqandai əreket jasamaidy. Qarğys atqyr, zildei auyr,
mūzdai suyq myna pəleniñ özi pəterdi qora ğyp jiberdi ğoi, tura bir keruen
sarai dersiñ, i̇esikte damyl joq, qoñyrau qaita-qaita syldyrlaidy...
kelim-ketim köbeiip barady. Döñbektei dobal polkovnik Malyşev
qūlaqşyn kiıp, altyn pogon tağyp jylt i̇etip, bir qūşaq qağaz əkeldi.
Turbin oğan aiğai salyp i̇edi, tabanda ol zeñbirektiñ apandai auzyna kirip
ketti de, odan birbettigi jöninen əbiger, zerdesiz, aqymaq Nikolkağa
ainalyp şyqty. Nikolka oğan susyn berdi, tek suyq su i̇emes, fontannyñ
atqylap tūrğan, kəströldiñ iısi bar jyly suyn qūidy.
-

Fu, əket mynau sasyğyñdy,... toqtat, - dep miñgirledi Turbin.

Nikolka qoryqty da, qasyn da kerdi, sonda da tabandap tūryp
aldy, moiymady. İelena əldeneşe ret basy artyq, qara Lariosikke
ainalyp ketti. Serejanyñ sol jieninen aqsary İelenağa ainalyp,
sausağyn mūnyñ mañdaiyna jügirtti, biraq būdan jeñildik az boldy.
Ədette jyly, i̇epti, jūmsaq bolatyn İelenanyñ qoly i̇endi tyrnauyş qūsap
ūzynnan kösip, qajetsiz nərseniñ bərin istep, kisiniñ beiqūt ömirin ulap,
qarğys atqan qoradağy qoimağa ūqsatyp jiberdi. Oq tigen Turbinniñ
jonarqasynan soğylğan taiaqtyñ sebepkeri İelena bolmauy i̇ekitalai. Ol az
bolğandai sol taiaqtyñ bir basyna otyryp alğan joq pa, sonyñ salmağymen
taiaq baiau, biraq birkelki ainalyp tūrdy... Syptalğan taiaq basy-köziñe tiıp,
boi kötertpei jatsa, ömir sürip kör! Jo-joq, joq, olarğa şydap
bolmaidy! Turbin qatty aiğailap şaqyrmaqşy i̇edi, biraq dausy aqyryn
şyqty:
-

İuliiä!

Alaida İuliiä qyrqynşy jyldar suretindegi altyn epoletimen
i̇ertegiliktegi bölmesinen şyqpady, auru adamnyñ şaqyruyna qūlaq
aspady. İeger altyn közildirikti, tabandy da meiilinşe bilgir juan
kelmegende, Turbindardyñ özi qūsap jatynjaiğa kirip, pəterde i̇ersiliqarsyli jüre bastağan anau sūrğylt sūlba beişara auru adamnyñ
jüikesinde oinap əbden zyqysyn şyğaratyn i̇edi. Juannyñ keluine orai
jatynjaiğa tağy bir jaryq qosyldy - köne qara şamdalğa tağy bir şyraq
qoiyldy. Şyraq birese üstel üstinde jyltyrady, birese Turbinniñ
ainalasynda jürdi, qabyr-ğada onyñ üstinde jarbiyp ūsqynsyz
Lariosiktiñ köleñkesi qalqydy, aumağan qanaty qyrqylğan jarqanat
siiäqty ol. Şyraq balauyzy balqyp qisaia bastady. Şağyn jatynjai
iodtyñ, spirttiñ, efirdiñ, iısine toldy. Üsteldiñ üsti nikeldengen
tysynda ottar oinağan qorapşalar men rojdestvo qaryndai jyltyrağan
teatr maqtasynan körinbeidi. Turbinge altyn közildirikti juan jyp-jyly
qolymen şipasy ğalamat ukoldy sau qolyna saldy, birneşe minöt
ötkennen keiin ony mazalağan sūrğylt sūlbalar da sap tyiyldy.
Zeñbirekter aibanğa jyljy-tyldy jəne tügel perde tūtylğan əinek
arqyly ötkizgende onyñ üñireigen auzy i̇eşteñeni qiratqan joq. İerkin
tynystauğa mümkindik tudy, öitkeni dağaradai doñğalaqtar ketip, arasynan
iılip-bügilip jüru toqtady. Şyrağdan sönip, qabyrğadan kömirdei qapqara tūrpaiy Larion, Lariosik Surjanskii, kədimgi Jitomirden kelgen
qonaq joğaldy, al Nikolkanyñ bet pişininen būrynğy yza qylar qiqarlyq
öşip, ornyn oilylyq basypty. Altyn qoldy juannyñ biregei öneri
arqasynda sağat tiliniñ de aiyrmaşylyğy joiylyp, dittegen uaqytty
körsetti. Ashanadağy sağat Liudovik HGU-niñ ğajaiyp galldarynyñ
quyrşaq qorğanyn-dağy mūnara qoñyrauyndai “Bom!” dep bir soqty. Tün
ortasy... qūlaq sal... tün ortasynyñ qoñyrauy saqtandyra soğady, bəzbireudiñ balta-naizasynyñ kümis syñğyry süikimdi-aq. Sağattağy
oiynşyq qarauyldar da minöt tilimen birge qozğalyp, adamzat
tynyştyğy men zəu-zatyn saqtap, adam qolynan şyqqannyñ bərin qorğap
tūrğandai körinedi. Şyn məninde adam öz oşağy men öz otanyn saqtau
üşin soğysady ğoi, basqa üşin qandy aiqasqa baruğa əste bolmaidy.
Özimşil, minezi kidi, biraq meiilinşe tartymdy əiel İuliiä da tek
tynyştyq oşyğyna ğana keluge peiil. Ol keldi de, aiağynda qara şūlyq,
qaiyrmasy i̇eltiri qara botigi kirpiş baspaldaqta jalt i̇etip, onyñ asyğys
qadamyna Liudovik XIV aspandai kögildir baqta öz dañqyna mas bolyp köl
jağasynda qara marjan arular arasynda raqattanyp jatatyn surettiñ
tūsynan frantsuzdyñ bi küiin şertken qoñyrau jauap qatty.
Tün ortasynda Nikolka asa mañyzdy, ərine özindik bir şaruany qolyna
aldy. İeñ aldymen ol, dymqyl şüberekpen kelip Saardam Şeberdiñ
keudesine şūqşidy da, lezde myna sözder joiyldy:
Jasasyn Resei...
Jasasyn patşalyq!
Soq Petliurany!
Sosyn Lariosiktiñ qyzu qatysuymen būdan da mañyzdy jūmystar
jürgizildi. Turbinniñ jazu üstelinen Aleşanyñ brauningi, i̇eki oqsauyt pen
onyñ bir qorap patrondary alyndy. Nikolka ony tekserip, jeti patronnyñ
altauyn ağasy bir jerde atqanyna köz jetkizdi.
- Keremet... - dep kübirledi Nikolka.
Ərine, Lariosiktiñ satqyn bop şyğuy jöninde söz boluğa tiıs i̇emes.
Jalpy ziiäly adam i̇eşqandai jağdaida da Petliura jağynda boluy mümkin
i̇emes, ol jetpis bes myñnyñ, vekseline qol qoiyp, alpys üş sözden
tūratyn jedelhat jiberip jürgen jan qaidan ony qoldasyn... Maşina
maiymen jəne kərəsinmen Nai-Turstyñ tapanşasy men Aleşkanyñ
brauningi jaqsylap tūryp mailandy. Nikolka siiäqty Lariosik te jeñin
türip olardy mailap, kara-melden bosağan ūzynşa temir jəşikke saludan
jan aiağan joq. Jūmys tym asyğys boldy, öitkeni revoliutsiiäğa qatysy
bar ərbir saliqaly adamğa kez kelgen biliktiñ tūsynda tintu bolatyny, ol
qysta tüngi i̇eki otyzda bastalyp, tañğy sağat alty on beste, al jazda tüngi
sağat on i̇ekide bastalyp, tañğy sağat törtte bitetini belgili. Əitkenmen
jūmys sozylyp ketti, oğan Lariosiktiñ əues-qoilyğy sebep boldy, ol
Kolt jüiesindegi on oqtyq tapanşanyñ qūrylysymen tanysyp otyryp,
oqsauytty tūtqağa teris salyp qoiypty, ony şyğaryp alu üşin qanşa
küş jūmsauğa, qanşa mai şyğyndauğa tura keldi. Odan tys tağy bir
kütpegen kedergi kezdesti: tapanşalar men Alekseidiñ jəne Nikolkanyñ
pogon-dary, şevron men mūrager Alekseidiñ sureti salynğan qorapşa,
işinen parafin qağazdar destelenip, syrtynan elektr ötkizbeitin jelimdi
taspamen şandyp, tüiinşek jasağan qorapşa terezeniñ jeldetkişine
syimai əlek qyldy.
Məsele mynada bolatyn: jasyrğasyn jasyrğandai ğyp jasyru kerek!
Jūrttyñ bəri Vasilisa siiäqty naqūrys i̇emes qoi. Qalai tyğu kerek i̇ekenin
Nikolka kündiz-aq oilastyryp qoiğan. №13 üidiñ qabyrğasy körşi on
birinşi üidiñ qabyrğasyna tipten taqau keledi, arasy bir arşynğa da
jetpeidi. On üşinşi üiden būl qabyrğağa nebary üş-aq tereze qaraidy,
bireui Nikolkanyñ jatynjaiynan da, i̇ekeui kitap bölmeden şyğady,
müldem qajetsiz. Bəribir jaryq tüspeidi. Tömende kişkentai soqyr tereze
jəne bar, tortemirmen qorşap tastalğan ol Vasilisanyñ zat qoima-synan
şyğady. Köz aldyñyzğa keltirip köriñizşi, bir arşynnan aspaityn
keremet añğar, körşi üidiñ qabyrğasy tūtas bolğan-dyqtan aula jaqtan
kezdeisoq bala bolmasa, basqalar būl tūsqa köz de salmaidy. Bala küninde
Nikolkanyñ qaraqşylardy oinap jürip, synğan kirpiş üiindisine sürineqabyna jürip osyğan şyqqany bar, sodan on üşinşi üidiñ qabyrğasynda
sonau şatyrğa deiin baratyn birqatar som şegeler bary i̇esinde jaqsy
saqtalğan. Şamasy, on birinşi üi bolmai tūrğanda būl arada temir saty
bolsa kerek, üi salğanda saty alyp tastalyp, som şegeler qalyp qoiğan.
Bügin keşkisin ol qolyn şyğaryp qarap i̇edi, sipalap jatpai-aq som şegeni
birden tapty. Ol jağy i̇endi aiqyn. Al üş qabat şpagatpen aiqyş-ūiqyş
buylğan, mynau qorapşanyñ jeldetkişten ötpegeni qiyn boldy.
- Bəri aiqyn, i̇endi tek terezeni qoparu kerek, - dedi Nikolka tömengi
jaqtaudan tüsip jatyp. Lariosik Nikolkanyñ aqyly men tapqyrlyğyna
tənti boldy da, terezeni qoparyp aluğa kiristi. Būl qiyn-qystau jūmys
jarty sağatqa sozyldy, isingen ramalar yryqqa köne qoimady. Aqyry,
aldymen terezeniñ oñ jaq böligin, sosyn i̇ekinşisin aşty, alaida onyñ
Lariosik jaq əinegine ireleñdegen syzat tüsti.
-

Jaryqty söndir! - dep əmir i̇etti Nikolka.

Jaryq sönip sūmdyq aiaz bölmege lap qoidy.
Nikolka mūzdap tūrğan qap-qara keñistikke beluarynan kirip, tüiinşekti
joğarğy ilmegimen som şegege ildi. Qorapşa i̇eki arşyndai şpagatpen
jaqsy ilindi. Köşeden ony baiqau i̇eşbir mümkin i̇emes, öitkeni on üşinşi
üidiñ qabyrğasy köşege tik būryş jasalmai qyryn tūr jəne sol tūsqa
tömendegi tigin şeber-hanasynyñ jarnamasy qağylğan. Ony tek sañylauğa
tikelei kirgen adam ğana baiqauy mümkin. Alaida oğan köktemge deiin tiri
pende bas sūqpaidy, sebebi auladan syrğyğan qar oğan üiilip, qalyñ kürtik
bolyp jatyr, al köşe jaqta tamaşa albar bar. İeñ bastysy ony tereze
aşpai-aq baqylap tūruğa bolady, jeldetkişten qolyñdy sūqsañ-aq
şpagatqa tiedi.
Tamaşa!
Jaryq qaita jandy, Aniutadan küzde qalğan tereze sylağyn tauyp alyp,
ony qaita jūmsartyp Nikolka tereze əineginiñ ainalasyn sylady da
tastady. Tipti jazataiym bireu qorapşany baiqai qalğan künniñ özinde de
jauap əzir: “Keşiriñiz. Mynau kimniñ qorapşasy Ah, tapanşalar ma...
mūragerdi qara....Būlai da bolady i̇eken-au. Kim qoiğanyn körgen de, bilgen
de i̇emespin. Saitanyñ bilsin kimdiki i̇ekenin! Şatyrdan tüsip ilip jürgen
ğoi bireu.! Ainala qūjynağan halyq qaisyn kinəlarsyñ... Solai de. Biz
beibit jandarmyz, i̇eşqandai mūragerdiñ qajeti joq...!” dep azarda bezer
bolasyñ.
-

Ğajap jasaldy, qūdai aqyna şyn aitamyn, - dedi Lariosik.

Qalai ğajap bolmasyn zat qolyñnyñ astynda tūr, sonymen birge pəterden
tys jerde.
Tüngi sağat üş boldy. Zaiyry, bügin tün i̇eşkim de kele qoimas.
Qaljyrağan İelena qabağy tüsiñkirep ashanağa şyqty. Ony Nikolka
auystyruy kerek. Ol üşten altyğa deiin, al altydan toğyzğa deiin
Lariosik küzetuge tiıs aurudy.
Sybyrlap söilesti:
- Demek süzek bop şyqty, - dedi İelena, - i̇esteriñde bolsyn, bügin Vanda
jügirip kelip ketti, Aleksei Vasileviçke ne bolğan dep sūrady. Mümkin
süzek bolar dep i̇edim, tegi senbedi-au deimin, közi bir ornynda tūrmai
jügirip ketti. Qalai i̇ekenimizdi, bizderdikiniñ qaida bolğanyn, jaraqat
alğan-almağanyn bərin-bərin sūrady. Jaraqat turaly jūmğan
auyzdaryñdy aşpañdar.
- Jo-jo-joq, - dep Nikolka qolyn da siltedi. - Vasilisa būl jalğanda
joq sujürek birdeñe bola qalğan jağdaida ol kez kelgenge auzynda bardy
ottauy yqtimal, özin qorğaştau üşin Aleksei jaralanyp jatyr dep aita
salady.
-

Işmerez deseişi, - dedi Lariosik, - būl sūmpaiylyq!

Közsiz tūmannyñ işinde jatyr. Turbin ukoldan keiin jüzi
müldem jaibaraqattanyp, öñi aiqyndalyp, bet pişini aişyq-taldy.
Qanynda tynyştandyratyn u jügirip, küzet ötkerdi. Sūrğylt sūlbalar öz
üiindegidei taltañdaudy doğaryp, öz şarua-symen ketken siiäqty,
zeñbirekterdi basy bütin əketipti. İeger tipti bögde bireu kelgen künde de, ol
özin ədepti ūstap, Turbindar pəterinde orny bar adamdarğa qūrmetpen
qaraityn siiäqtandy. Birde polkovnik Malyşev keldi, mamyqtaqta otyryp
ol barlyğy jaqsy, jaqsylyqqa qarai bet alyp kelemiz degen syñaimen
jymiyp küldi, būrynğydai yzalana zirkildegen joq, bölmeni qağazben de
toltyryp tastağan joq. Ras, ol qağazdardy örtedi, biraq Turbinniñ
diplomyna, anasynyñ suretine tiıspedi jəne örtegende de qağazdardy
spirttiñ kögildir otyna sypaiylap jaqty. Jalpy mūndai ot adamdy
tynyştandyrady, öitkeni odan keiin ukol salynady. Madam Anokudyñ
janyna qoñyrau jiı soğylady.
- Bryn... - dedi Turbin qasyndağy mamyqtaqta otyrğan adamğa
qoñyraudyñ ünin qaitalau nietimen, al ol orynda kezekpen birge Nikolka,
birde monğol közdi beitanys (ukoldyñ arqasynda şataq şyğaruğa
batpady), birde qaltyrağan aqbas Maksim otyratyn.
- Bryn... - deidi jaraly sypaiy ğana, sosyn qozğalğan köleñkeden
oişa suretter salady, onysy azapty qiyn bop bastalady da keremet
quanyşpen, ülken ümitpen aiaqtalady.
Sağat zyrlap, tilşe ainalyp, ūzyny on i̇ekini qysqasy besti körsetkende
myzğyma qalğu bastaldy. Turbin sirek qozğalyp, jūmylğan közin aşyp,
tüsiniksizdeu birdeñeler aitty.
- Satymen be, satymen jete almaimyn, əlsirep baramyn, qūlaimyn. Al
onyñ aiağy aiağyna jūqpaidy... boiy da... qarda jüruge yñğaily... Iz
qaldyryñdar... qasqyrlar... Brryn... brryn...

13
“Bryn” degen syñğyrdy Turbin soñğy ret madam Anjudyñ ətir iısi
añqyğan dükeniniñ jasyryn i̇esiginen şyğyp qaşyp bara jatqanda i̇estigen.
Əiteuir qoñyrau syñğyr i̇etti. Qazir ğana bireu dükenge kirgen bolar.
Bəlkim, ol da Turbin siiäqty tobynan qalyp qoiyp adasyp jürgen bireu
şyğar, əlde bireudiñ tüp izinen qalmai jürgen quğynşy ma? Qalai
bolğanymen de, dükenge i̇endi oralu mümkin i̇emes. Batyrlyq būl arada
müldem artyq.
Taiğanaq basqyştar Turbindi auladan bir-aq şyğardy. Osy arada ol atys
müldem jaqyn jerde, Kreşatnikke yldilap tüsetin köşelerdiñ birinde,
tipti Mūrajaidyñ özinde satyrlap jatqandai sezindi. Sonda ğana ol
qarañğy dükende qaidağy-jaidağy oiğa berilip köp uaqytyn zaia jibirgenin
tüsindi, asyğu kerek dep Malyşevtiñ i̇eskertkeni dūrys i̇eken? Jüregi
üreilene soqty onyñ.
Jan-jağyn şolyp Turbin Anju madamdy panalatqan üidiñ ūzyn da
qisapsyz biık sary qalasy dağaradai aulağa tiıp tūrğa-nyna, al ol
aulanyñ alasa albarlaryna deiin temirjol basqarma-synyñ körşi ieligin
bölip tastaitynyna köz jetkizdi. Turbin közin süze qarap, ainalasyn tağy
bir şoldy da bos aulany köktei ötip, tura əlgi alasa qabyrğağa qarai
tartty. Sol arqyly ol basqar-manyñ qarsysyndağy aulağa tüsti.
Basqarmanyñ jamau-jasqauly aulasy tym-aq jüdeu körindi, sodan-aq bükil
basqarmada i̇eş tirlik joğy baiqaldy. Üige ūzynnan tartylğan
dañğyrlağan kümbezdiñ astymen asfalt jol arqyly doktor köşege
şyqty. Qarsy-syndağy üidiñ mūnarasyndağy köne sağat tura törtti
körsetip tūr. İeptep köz bailana bastady. Köşe qañyrap müldem bos
qalğan. Əlde bir sezik aidap kele jatqan Turbin tūnjyrai qarap, joğaryğa i̇emes, tömen qarai qar üiilgen seldir saiabaqtağy Altyn qaqpany
betke alyp qozğaldy. Jalğyz qara pəlteli jaiau ğana Turbinge qarsy
üreili pişinmen jügirip kele jatty da, jasyrynyp qaldy.
Qañyrağan bos köşe jalpy üreili əser i̇etedi, onyñ üstine tösiñniñ astyn
tyrnalap, bir sekem-sezik janyñdy jeidi.
Batymsyzdyqqa boi aldyrmas üşin yzalana betin tyrjitty - bəri bir
jüru kerek, üige əuemen tüse almaisyñ - Turbin osylai şeşip şineliniñ
jağasyn köterip, ilgeri jyljydy.
Osy oraida ol keide adamdy qapa qylatyn zeñbirekterdiñ tūtqildan ünsiz
qalğan tūsyna tap keldi. Soñğy i̇eki apta boiy ainalany silkintip gürsildep
tūrğan ajdahalardyñ üni öşip, i̇endi aspan da tynşi qalğan tərizdi.
Turbinge qazir Altyn qaqpadan būrylyp, odan əri Sofiiä şirkeuin sağalap,
aqyryn ğana şolaq köşelermen Alekseev i̇eñisine tüsip öz üiine şyğuğa
bolatyn i̇edi. İeger osylai jasasa, Turbinniñ ömiri basqa arnada keter i̇edi,
biraq ol ony istegen joq. Taudağy qūz basynan tömenge qarauğa məjbür
i̇etetin bir tylsym küş bar... Keide sol suyqqa süireidi, orğa jyğady.
Sondai bir küş ony mūrajaiğa tartty da tūrdy. Alystan bolsa da onda ne
bolyp jatqanyn körgisi keldi. Sondyqtan būrylyp ketudiñ ornyna Turbin
artyq on qadam jasap, Vladimir köşesine şyqty. Sol sət iştei bir ürei,
Malyşevtyñ dausyna ūqsas bir ün: “Zyt!” dedi. Turbin basyn oñğa būryp,
mūrajaiğa qarady. Tünerip tūrğan mūnaranyñ appaq büiirin közi şalyp
qana ülgerdi, arjaqtan bir qara sūlbalar qaptap i̇eşteñe körsetpedi.
“Tüstiñ-au”, - dedi kökireginde Malyşevtyñ aiqyn dausy.
Sosyn Turbinniñ ömirinen birneşe sekönt üzilip tüskendei boldy da, ol
uaqytta ne bolyp, ne qoiğanyn özi de bilgen joq. Ol özin Vladimir
köşesindegi būryşta, basy iyğyna salbyrap, tek aiağy ğana “Markizğa”
kəmpit dükeni bar Prorez būryşyna dedektetip əkele jatqanyn sezdi.
“Kəne, kəne, kəne, tağy da...” - dep samai tamyrynda qan solq-solq soğady.
Artta tağy da səl-səl tynyştyq bolsa ğoi.
Pyşaqtyñ jüzine ainalyp nemese qabyrğağa jabysa qaluğa bolar ma i̇edi?
Kə-ne... Alaida tynyştyq tas-talqan boldy, ony būzğan qaşyp qūtyla
almaityn qyrsyq.
- Toqta! - dep qyryldap aiğai saldy mūzdap ketken arqa tūstan
Turbinge.
“Solai de” - degen söz şyğyp ketti kökirekten.
-

Toqta! - dep sūstylau qaitalady əlgi dauys.

Turbin jalt qarap, tabanda toqtai qoidy, ondağy oiy tərtipke bağynatyn
beibit tūrğyn bolyp körinu i̇edi. Öz şaruammen bara jatyrmyn dei salu
ğoi, baiağy... Tynşyma qaldyr demek tağy da... Quğynşy önbes qadamdai
jerde asyğys myltyğyn kezedi. Doktordyñ būrylyp qarauy-aq mūñ i̇eken,
quğynşynyñ közindegi tañdanys örşi tüsti. Turbin onyñ moñğoldyq
qiyq közin baiqap qaldy. Onyñ serigi myltyqtyñ bekitpesin tartyp ta
ülgerdi. Alğaşqy quğynşynyñ jüzindegi tañdanys zymiiän quanyşqa
ainaldy.
- Töi! - aiğailap jiberdi ol. - Baiqaisyñ ba, Petro, ofitser. -Onyñ türi
jol-jönekei aiaq-astynan qūian körgen añşyğa ūqsap ketti.
“Būl qalai? Būlarğa qaidan belgili?” - degen oi Turbinniñ basyn balğamen
ūrğandai dyñyldatty.
İekinşisiniñ myltyğy anadaida ülkendigi teñgedei ğana qara tesik bolyp
körindi. Sosyn Turbin özin Vladimir köşesinde zulağan jebege ainalyp
ketkendei sezindi, biraq pimasy böget bolyp keledi. Töbesinen de,
syrtynan da oq ysqyryp, auany tilip jatyr.
Adamdy aqyldy qasqyrğa ainaldyru üşin oq astynda qusañ jetip jatyr;
ədette qajeti joq alañ aqylğa syn sağatta şyn məninde jyrtqyştyñ
sezimi bitedi. Kişi Provalnaia köşesiniñ būryşynda quğynnan qasqyrşa
jaltaryp Turbin əlgi qara tesiktiñ döp-döñgelek bolyp ot bürkip kele
jatqanyn baiqady da, qarqynyn üdetip, Kişi Provalnaiağa qaita
būrylyp, bes minöttiñ işinde öz ömirin qaterden i̇eki ret aman alyp qaldy.
Sezigi aitady: qyr soñynan qalmai, ökşelei quyp kele jatqandardyñ,
toqtar türleri joq, quyp jetui sözsiz, jetse-aq öltiredi. Öltiretin sebebi būl tūra qaşty, qaltasynda i̇eşqandai qūjaty joq, onyñ i̇esesine
tapanşasy bar, şineli sūr; öltiretin sebebi - qaşqanda bir qūtylady,
üşinşide tūtylady. Mine, sol üşinşisi kədik. Būl qadym zamannan qaterli.
Demek, əli de jarym minöt bar, ərine, sosyn pimanyñ özi-aq tübine
jetedi. Barlyğy aiqyn, al olai bolsa, ürei degen bükil deneni boilap, aiaq
arqyly jerden bir-aq şyqpaq. Alaida aiaq arqyly mūzdai su bop yza-kek
oralyp, jügirip kele jatqanda auyzdan qainağan su bop aqtaryldy.
Jügirip kele jatyp Turbin i̇endi dəl qasqyrşa alaia qarady. İeki sūr, onyñ
soñynan üşinşi bireu Vladimir būry-şynan şyğa keldi. Üşeui oqtaryn
jarysa jarqyldatty. Turbin, jügirisin səl bəseñdetip, tisin şyqyrlatyp
olardy közdemei üş dürkin atty. Qaitadan qarqyn qosyp jügirip bara
jatyp ol qarsy aldynan kömeskileu jalt i̇etken qabyrğanyñ tübindegi
suağar tūrbanyñ qasynan nəzik bir qara köleñkeni kördi. Sol sət ol sol jaq
qoltyğyn bireu ağaş qysqaşpen qysyp jūlqylap jatqandai sezindi,
sonyñ saldarynan denesi jügirgende bir jağyna qarai qisaia berdi. Sonda
da ol tağy toqtap, asyqpai quğynşylar jaqqa üş oq jiberdi de, altynşy
atysta kilt kidirdi.
“Jetinşisi - özime. Sap-sary İelenka men Nikolka. Ərine azaptaityn
bolady. Pogondardy qiyp alady. Jetinşisin özine jūmsaidyi”.
Bir büiirlei ūmtylyp, oğaş birdeñe sezdi, tapanşa oñ qoldy tartsa, sol
jaq qoly öz-özinen auyrlap barady. Jalpy i̇endi toqtau kerek. Bəri bir aua
joq, odan əri i̇eşteñe şyqpaidy. Əitkenmen ol əlemdegi i̇eñ qiiäl köşeniñ
būrylysyna jetip, jalt būryldy da, boiy səl jeñildep, az ğana
jailandy. Odan əri ümit joq: tor-temir tars bekituli, alyptyñ qaqpasy
jabyq, əne, bəri tasemen...
Onyñ i̇esine bir i̇esersoq köñildi maqal tüsti: “Tüsetin oryn tūrğanda, küş
jūmsap onşa qinalma”.
Mine, dəl osy arada ğajaiyptyñ syn sağatynda ol ony baqtağy
ağaştardyñ qarly örnegi tüsip tūrğan qabyrğadan ūşyratty. Ol sol
qabyrğağa jartylai batyp, qolyn būlğap, üreiden ülkeiip ketken közi
jarqyl qağyp şyr-şyr i̇etedi.
-

Ofitser! Mynda! Mynda...

Səl taiğanaq pimamen Turbin ystyq aua toly parşa-parşa auzymen
demalyp, qūtqaruşy qolğa baiau ūmtylyp, onyñ izimen qara ağaş
qabyrğadağy kişkene qaqpanyñ tar sañylauyna süñgidi de ketti. Barlyğy
birden özgerdi. Kişkene qaqpa qara kigen əieldiñ qolymen qabyrğağa
jabysyp, şappasy sart i̇etti. Əieldiñ közi Turbinniñ közinen bir-aq
şyqty. Moiyldai qara közden ol batyrlyqty, qareketti oqydy.
- Beri jügiriñiz. Soñymnan jügiriñiz, - dep sybyrlağan əiel tar kirpiş
soqpaqpen jügire jöneldi. Sol qol jaqta sarailardyñ qabyrğasy
qarauytyp, əiel osy jerden būryldy. Oñ qol jaqta i̇ertegidegidei appaq
köp qabatty baq. Alasa albar iek astynda tūr, kelinşek i̇ekinşi bir kişi
i̇esikke kirdi. Turbin alqynyp soñynan i̇erdi. Ol qaqpany japqanda köz
aldynan onyñ qara şūlyq kigen toq baltyry körinip, i̇etegi səl jelbirep,
əsem aiaq ony kirpiş satymen joğary ala jöneldi. Turbinniñ saq qūlağyna
olardyñ soñynan jügirip, köz jazyp qalğan quğynşylardyñ düsiri keldi.
Mine... mine, olar būrylystan asyp ketti, jantalasyp mūny izdep jür.
“Qūtqarsa igi i̇edi, qūtqara alsa, jarar i̇edi, - dep oilady Turbin, - biraq
jete almaspyn şamasy... jüregim meniñ”. Kenet ol satynyñ i̇eñ soñynda
sol tizesimen, sol qolymen qūlap tüsti. Töñirek səl-pəl ainalyp ketkendei
boldy. Kelinşek i̇eñkeiip Turbinniñ oñ jaq qolynyñ astynan ūstady...
- Tağy... tağy da i̇eptep! - dep şyryldağan kelinşek qaltyrağan sol
qolymen üşinşi kişi qaqpany aşty, sürinip-qabynğan Turbindy qolymen
tartyp, alleiämen tartty. “Qas qylğandai... şytyrmanyn qaraşy”, - dep
oilady i̇esi bualdyrlanğan Turbin appaq baqtan bir-aq şyqqanyn baiqap,
əiteuir qaterli Provalnaiadan şalğai biıkte tūrğanyn sezgendei. Özin
əiel süirelep jürgenin de, sol jaq büiiri yssy bolğanymen, bükil tūla
boiyn suyq jailap ketkenin, mūzdai jüregi əzer soğyp tūrğanyn sezetin
sekildi. “Būl qūtqaruyn qūtqarar-au, sol aqyr soñy bolyp jürmese
jaraidy ğoi... aiaq əlsirep barady...”. Serigül. Qyz müsindi, qozğalmaityn
serigül ağaştarynyñ qar jamylğan əsem şoğy būldyrai körinedi. İesik
pen i̇eskilikti auyz üidiñ əinekti fonaryn da qar basyp qalypty. Tağy da
kilt şyldyry i̇estildi. Əiel osy uaqyttyñ bərinde onyñ qasynda, oñ jaq
büiirinde süiep jürdi, Turbin de bar küşin salyp şamğa ūmtyldy. Sosyn
kilt i̇ekinşi qaitara syñğyr i̇etkende i̇eski iısi bar tūrğynjaidyñ tünegi
qarsy aldy. Qarañğyda töbeden bir kömeski səule bilindi, aiaqty i̇eden solğa
qarai tartty. Közdiñ aldynan kütpegen uly-jasyl otty ūşqyn solğa
qarai jalt i̇etip, tünektiñ işinde jürek birden jai tapqandai boldy...
Kömeski de üreili jaryqtan altyn şapaqtar şaşyraityn siiäqty. Jandy
suyq qoiynğa kirip, sonyñ arqasynda tağy da aua köbeidi, al sol jaq
jeñniñ jağdaiy şetin, jansyz bir dymqyl keulep barady. “Bar gəp, mine,
osynda tūr. Men jaraly i̇ekenmin ğoi”. Turbin i̇edende jatqanyn tüsindi,
basy bir qatty jaisyz birdeñege tiıp jatyr. Köz aldynan altyn
qalpaqşalar tizilip i̇edi, onysy sandyq siiäqtandy. Sondai suyq, dem ala
almaisyz... Būl basyna su qūiyp, betine su şaşyp jatqanynan i̇eken.
- Qūdai üşin, - dedi kökirekten şyqqan əlsiz dauys töbesinen tönip, jūtyñyz, jūtyñyz. Tynys alyp jatyrsyz ba, özi? İendi ne isteu kerek?
Staqan tisine tiıp, Turbin sylq i̇etkizip mūzdai suyq sudy jūtyp jiberdi.
İendi ol sary şaştyñ būramasy men qap-qara közderdi jaqynnan kördi.
Jüresinen otyrğan əiel staqandy i̇edenge qoiyp, jelkeden maida
qūşaqtap, Turbindi köteruge yñğailandy.
“Jürek degen bar ğoi? - dep oilady ol. - Şamasy, janym kire bastady,
bəlkim, qanym onşa köp te i̇emes şyğar... Biraq küresu kerek”. Jürek soğyp
jatyr, biraq diril köp, onyñ şeksiz tini ara-tūra tüiilip qalatyn tərizdi,
əlden soñ Turbin tilge keldi.
- Joq. Nemen bolsa da barlyğyn sypyryp tastañyz da, tabanda
şiratpamen tas qyp tañyp tastañyz... - dedi əlsiz ğana.
Kelinşek tüsinuge tyrysyp, közin bajyraitty, sosyn ne isteu keregin seze
qap şkəpqa ūmtylyp, odan qyruar material alyp şyqty.
Turbin i̇ernin tistep, “Uh, i̇edende daq şamaly i̇eken, baqytqa qarai qan az
aqqan bolu kerek” dep oilady.
Kelinşektiñ kömegimen tyrysyp-tyrmysyp şinelin şeşti de, basynyñ
ainalğanyna qaramai səl otyrdy. Kelinşek onyñ beşpentin şeşe
bastady.
-

Q-qaişy, - dedi Turbin.

Osy sözdiñ özin aitu qiyn soqty, aua jetpedi. Kelinşek qara jibek i̇etegin
jelpildetip jügirip ketti de, i̇esik aldynda öziniñ börki men işigin şeşip
tastady. Oralysymen jüresinen otyra qap, qaişymen qannan kebersip
mailanğan jeñdi azaptanyp əreñ sögip alyp, Turbindi bir bosatty. Al
jeideni şeşu qiynğa tüsken joq. Sol jaq jeñi əbden qan siñip, küreñ
qyzyl bop ketipti, qoly bilegi men büiiri de solai qyzaryp, qantalap tūr.
İedenge de qan tamdy.
-

Tezirek jyrtyñyz...

Jeide pərşalanyp tüsti de, jüzi bop-boz Turbin qanğa būialyp beluaryna
deiin jalañaş qaldy. Ömir sürgisi kelip, i̇ekinşi ret qūlauyna jol bermes
üşin ol tisin şyqyrlatyp, oñ qolymen sol iyğyn silkiledi de, sosyn
tisinen syzdyqtatyp:
- Təubə qūd... süiegi aman i̇eken... - dedi. Jeideni jyrtyñyz nemese Bint
tabyñyz.
- Bint bar, - dep quanğanynan kelinşek aiğailap jiberdi. Ketip qalyp
ilezde binttiñ paketin jolai jyrtyp oraldy. - Jəne i̇eşkim, i̇eşkim de
joq... Men jalğyzbyn.
Ol jüresinen qaita otyrdy. Turbin jarasyna qarady. Jara degeni
qolynyñ joğarğy jağyndağy denemen ūştasar tūstağy kişigirim tesik
i̇eken. Sodan jylap qan ağyp tūr.
- Artta bar ma i̇eken? - dep üzdik-sozdyq, qysqa qaiyryp sūrady, ömir
ruhyn oisyz saqtağysy kelip.
-

Bar, - dedi üreilene jauap berip.

-

Joğaryraq tañyñyz... sonda qūtqarasyz.

Būryn bastan keşpegen auru paida boldy, köz aldynan birine-biri
tirkesken jasyl-şarlar şūbalyp, auyz üi jaqqa qarai bilep bara jatty.
Turbin tömengi i̇ernin tistedi.
Kelinşek jarany tañyp, būl tisimen, oñ qolymen kömektesip, jaradan
joğary iyqtan qoldy qysyp orap bailap tastady. Qan tabanda
tyiylady...
Əiel ony ornynan bylai köterdi: ol tizesinen tūryp, oñ qolyn iyğyna
saldy da, kelinşek onyñ tūruyna kömektesip, əlsiz qaltyrağan aiağynan tik
tūrğyzdy da, bar denesimen süiep, ilgeri jyljydy. Turbin ainala
qarañğy tünekke tūnyp tūrğan tym alasa i̇ertelikti bölmege kirdi. Kelinşek
ony jūmsaq, şañ basqan birdeñege otyrğyzyp, qolynyñ astynda büiirde
tūrğan şie qyzyl oramal tūtqan şamdy jağyp jiberdi. Turbin barqyttyñ
örnegine, qabyrğadağy ramanyñ işinen qos öñirli sürtiktiñ şeti men
altyndatqan epoletti baiqap qaldy. Turbinğa qolyn sozyp, tolqyğannan
auyr tynystap kelinşek bylai dedi:
-

Mende koniak bar... Bəlkim qajeti bolar? Koniakqa qalaisyz?

-

Dereu əkeliñiz, - dep jauap qatty ol.

Koniak kömektesken siiäqty, əiteuir Turbinğa solai körindi, i̇endi
ölmeimin, iyqty müjip, jep jatqan auruğa şydauğa bolady dep oilady.
Əiel tizerlei tūryp, dəkemen onyñ qolyndağy jarany tañyp, i̇eñkeie
tüsip pimasyn şeşip aldy. Sosyn jastyq pen būrynğy hoş iısi ketpegen
keremet güldestesi bar ūzyn japon halatyn alyp keldi.
-

Jatyñyz, - dedi ol.

Til qatpai jatty, kelinşek oğan halatty jauyp, üstinen körpemen
qymtady, özi şağyn divannyñ qasynda tūryp, onyñ jüzine köz saldy.
- Siz... siz bar ğoi, tamaşa əielsiz, - dedi Turbin. Az ünsizdikten keiin. Əzir küşim ornyna kelgenşe, azyraq jata tūraiyn, köterilgen soñ üige
ketemin. Mazañyzdy alğanyma tağy da şydai tūryñyz.
Onyñ köñiline ürei men toryğu tyrnağyn saldy: “İelena ne boldy i̇eken?
Qūdaia, qūdaia... Nikolka şe? Nikolka ne üşin mert boldy? Bəlkim qaza
tapqan bolar...”
Kelinşek salpynşaqty perde ūstalğan terezeni ünsiz nūsqady. Doktor
alystan atylyp jatqan myltyq dausyn aiqyn i̇estidi.
-

Sizdi qazir-aq öltirip tastaidy, oğan sene beriñiz, - dedi kelinşek.

- Onda... sizdiñ obalyñyzğa qalamyn ba dep qorqamyn. Kenet kelip qalsa
tapanşa... qan... anda şinel, - dep ol kebersigen i̇ernin jalady. Əieldiñ
jüzinen qorqynyş baiqaldy. Oilanyp qaldy.
- Joq, - dedi kelinşek batyldanyp, - joq, i̇eger tapqan bolsa, olar
baiağyda-aq osynda keletin i̇edi. Biz üş baqtan ötip keldik. Al anau kuə
dünielerdi qazirden jinastyru kerek.
Ol izinşe sudyñ syldyryn, matalardyñ susylyn, şkəptardyñ sartylyn
i̇estidi.
Kelinşek i̇eki sausağymen tūtqasynan qysyp ystyq birdeñe ūstağandai
brauninkti alyp kelip:
- Özi oqtauly ma i̇edi? - dep körpeniñ astynan sau qolyn şyğaryp,
Turbin saqtandyrğyşty sipap:
- Batyl alyp jüre beriñiz. Tek tūtqasynan ūstasañyz boldy, -dep jauap
qatty.
Kelinşek tağy da oralyp, qysyla tūryp bylai dedi:
- İeger olar kelip qalğandai bolsa... Siz reituzyñyzdy da şeşuiñiz
kerek... Siz jatasyz da, men olarğa auru küieuim deimin...
Ol tyjyrynyp, betin tyrjityp, tüimelerin ağyta bastady. Kelinşek
batyl basyp keldi de, tizerlei qap, körpeniñ astynan reituzdy şeşip-ap
alyp ketti. Sodan ol ūzaq körinbedi. Būl kezde ol arkany kördi. Şyn
məninde būl i̇eki bölme i̇edi. Töbesi tym alasa, boişañ adam aiağynyñ ūşynan
basyp qolyn sozsa, töbege jetetini sözsiz. Arkadan əri tükpir qarañğy,
sonda da i̇eski pianinonyñ büiirindegi lagy jaltyrap tūr, tağy da
birdeñeler jyltyraidy, şamasy fikus güli bolsa kerek. Közine tağy da
ramadağy epolettiñ şeti tüsti.
Qūdaia, qandai i̇eskilik!.. Onyñ epoletin qadap qoiypty. Şam-daldağy mai
şamnyñ, tynyş mazdağan jaryğy. Tynyştyq bar i̇edi ğoi, i̇endi ony da
öltirdi, ötken jyldar qaityp oralmaidy. Artta tağy da kişkentai alasa
terezeleri bar, büiirde tağy bireui tūr. Būl netken jūmbaq üi. Kelinşek
bolsa jalğyz. Kim özi? Qūtqardy... Biraq tynyştyq joq. Ana jaqta atyp
jatyr...
Kelinşek bir qūşaq otyn alyp kep, tasyrlatyp ony peştiñ quysyna
tastady.
- Siz ne istep jürsiz? Onyñ keregi qanşa? - dep sūrady ol şyn
nietimen.
- Bəribir de ot jağuym kerek qoi, - dep jauap berdi kelinşek, al közinde
səl ğana külki jylt i̇etti, - men özim jağamyn ğoi...
- Beri keliñizşi, - dedi aqyryn ğana ötinip Turbin. - Aitaiyn degenim,
mağan jasağan jaqsylyğyñyz üşin alğys ta aitpappyn ğoi. Syilar da
i̇eşteñem joq... ol qolyn sozyp onyñ sausaqtaryn ūstady, kelinşek
tartynbai jaqyndai tüsti de, ol onyñ i̇etsiz qolynyñ syrtynan i̇eki ret
süidi. Kelinşektiñ jüzi jylyp, ürei köleñkesi jelge ūşqandai boldy, sol
sət onyñ közinen ədetten tys sūlulyq jarq i̇etti.
- İeger siz bolmasañyz, - dep jalğastyrdy sözin Turbin, - meni sözsiz
öltirip tastar i̇edi.
- Ərine, - dep qostady kelinşek, - ərine... Al bylaiynşa siz bireuin
ğana öltirdiñiz...
Turbin basyn köterdi.
-

Men öltirdim be? - dep sūrady ol qaitadan əlsizdik pen bas ainaluyn
sezip.
- İə, - dedi ol iltipatpen basyn iıp, sosyn Turbinğa əuestik-pen
üreilene qarady. - Uh, qandai qorqynyşty deseñşi... olar meniñ özimdi de
atyp tastai jazdady ğoi. - Kelinşek dirildep ketti.
-

Qalai öltirdim sonda?

- Al, iə... Olar atyp şyqty, siz ata bastadyñyz, aldyñğysy mūrttai
ūşty... Bəlkim, jaralanğan şyğar. Oi, siz öjetsiz... Men i̇esim auyp qūlap
qalarmyn dep oilap i̇edim. Siz jügire jürip atystyñyz, olarğa oq
jaudyrasyz da, qaita qaşasyz... Zaiyry, kapitan bolarsyz?
- Siz meni nelikten ofitser dep oiladyñyz? Mağan nege “ofi-tser” dep
aiğailadyñyz?
Kelinşektiñ közi jalt i̇ete qaldy.
- Meniñşe, papahyñyzda kokarda bolsa, solai oilamai qaitedi. Sonşa
batyrsynudyñ qajeti qanşa i̇edi? - Barlyğyn jūlyp tastağanda, kokardany
ūmytyp ketippin. İə, ofitsermin, - dedi ol. - Men əskeri dərigermin. Meniñ
aty-jönim Aleksei Vasileviç Turbin... İendi öziñizdiñ kim i̇ekeniñizdi
biluge mūrsat i̇etiñiz.
-

Men - İuliiä Aleksandrovna Reisspin.

-

Nege jalğyzsyz?

Kelinşek qymsyna, közin basqa jaqqa qaratyp jauap qaiyrdy.
- Meniñ küieuim qazir joq. Ol bir jaqqa ketken. Onyñ, anasy da solai.
Men jalğyzbyn... Mūnda suyp ketti... Qazir ot jağamyn.
Peşte otyn lapyldap jandy, sonymen birge būnyñ basy da lypyldap,
qatty auyra bastady. Jara əzir saiabyr, bar auru kelip basqa oşaryldy.
Sol jaq samaidan bastalyp, sodan i̇eñbekti basyp jelkeni qysty. Sol jaq
qabağynyñ üstinen bəz-bir tamyr tartylyp, barlyq jaqqa sūmdyq aurudy
saqina qūsatyp taratyp jatqan syqyldy. Reiss peştiñ aldynda tizerlep
tūryp, otty köseumen qozğap qūiady. Azap şegip, közin bir aşyp, bir jūmyp
jatyp Turbin ystyqtan qolymen qorğanyp, keiin silkigen basty kördi,
şaşynyñ tüsi aiqyn i̇emes, birese otqa şağylyp külgin, birese altyndai
jarqyrağan sary bolyp körinedi. Al qasy kömirdei qara da, közi
moiyldai. Qyrynan qarağanda anau qoñqaq mūrnymen köriktige jatar,
jatpasy belgisiz. Közinde de ne baryn ajyrata almaisyñ. Şamasy, ürei,
beimazalyq, tipti bəlkim kinərat ta bar şyğar... İə kinərat.
Ol osylai otyrğanda ystyq tolqyny ön boiyn şarpyp ğajaiyp
tartymdy bolyp körinedi. İeñ bastysy - qūtqaruşy.
Tüngi sağat birazğa barğanda peştiñ ystyğy basylyp, būnyñ qoly men
basynda ystyq bastaldy. Bəz-bireu qyzdyrylğan ystyq şegeni i̇eñbegine
būrai qağyp miyn talqandap jatqan tərizdi... “Meniñ ystyğym köterilip
ketti, - dep qūr ğana ünsiz qaitalady. Turbin özin köndiru üşin: - Tañerteñ
tūryp, üige jetip alu kerek...” Şege midy ğana talqandap qoimai, İelena
turaly da, üi men Petliura turaly da oidy tas-talqan i̇etkendei. Oğan
barlyğy da bəribir siiäqtandy. Petura... Petura Jalğyz-aq oiy - bas
auruynyñ basyluy.
Tün ortasynda Reiss i̇eltirimen ədiptelgen jūmsaq kebispen, osynda kelip,
onyñ qasynda otyrdy. Turbin onyñ moinyna qolyn qaita orap kişkentai
bölmede jürip kördi. Osynyñ aldynda kelinşek küşin jinap batyldanyp
oğan:
- Siz tūra alsañyz tūryñyz. Mağan i̇eşqandai da köñil bölmeñiz. Men
sizge kömekteseiin. Sosyn müldem jatasyz... Al, halyñyz kelmese...
Ol birden jauap qatty:
-

Joq, baramyn... tek qana siz kömektesiñiz.
Kelinşek ony osynau tylsym üidiñ kişkentai i̇esigine jetelep əkeldi de,
sol jolmen qaita alyp keldi. Tisin saqyldatyp, qalşyldap toñyp
jatqaly jatyp, basynyñ auruy səl basylğan ol:
- Ant i̇eteiin, sizdiñ būl jaqsylyğyñyzdy ūmytpaspyn... Baryp
ūiyqtañyz... - dedi.
- Ündemeñiz men sizdiñ basyñyzdy sipaimyn, - dep jauap qatty
kelinşek.
Sosyn bastyñ barlyq auruy aqtarylyp, samaidan ağyp onyñ jūmsaq
alaqanyna qūiylyp, sol arqyly onyñ ön boiyn boilap, qalyñ kilem
töselgen i̇edenge sarqyp, maiyp bolğandai. Syzdağan aurudyñ ornyna bükil
denege birkelki, jürek jylytar tətti jalyn jaiyldy. Qoly ūiyp,
şoiyndai auyr tartty, sondyqtan ony ol qozğalta almady, tek közin
jūmyp, ystyqtyñ yrqyna berildi. Osylai qanşa jatqanyn, ərine, ol aita
almas i̇edi, bəlkim bes minöt, bolmasa birneşe sağat jatqan şyğar. Biraq
qalai bolğan-men de dəl osylai ot qūşağynda məñgi jatuğa bolatyndai
körindi. Qasynda otyrğan jandy şoşytyp almas üşin közin aqyryn ğana
aşqanda ol būrynğy köriniske tap boldy: qyzyl qalpaqşanyñ astyndağy
şam birkelki əlsiz janyp tūr. Beibit jaryğyn tögip tūr, ūiqysyz əiel
qyrynan qarap otyr. İernin balaşa būrtityp terezege qarap qalğan.
Ystyqtan i̇erip qozğalğan Turbin oğan ūmtyldy.
- Beri mağan i̇eñkeiiñizşi, - dedi ol. Dausy əlsiz bolsa da asqaq. Kelinşek
oğan būryldy, közinde üreili saqtyq bar, köleñkesi tereñdei tüsken.
Turbin oñ qolyn onyñ moinyna orai salyp, özine tartty da, i̇erninen süiip
aldy. Oğan özi tətti de salqyn birdeñege tap bolğandai körindi. Kelinşek
Turbinniñ qylyğyna tañdandağan joq. Tek betine synai qarady da qoidy.
Sosyn til qatty:
- Oh, ystyğyñyz qandai küşti. İendi biz ne isteimiz. Doktor şaqyru
kerek, biraq ony qalai jasaimyz?
- Qajeti joq, - dep aqyryn jauap qatty Turbin, - doktor kerek i̇emes.
İerteñ köterilip, üige baramyn.
- Men siz naşarlap qala ma dep sondai qorqamyn, - dep sybyrlady
kelinşek. - Onda men nemen kömek bere alamyn? Qaityp ağyp jatqan joq
pa? - dep ol ün-tünsiz tañylğan qoldy aşpady.
-

Joq, siz qoryqpañyz, mağan i̇eşteñe de bolmaidy. Baryp ūiyqtañyz.

- Barmaimyn, - dep kelinşek onyñ qolyn sipady, - Ystyq küşti-aq, dep tağy qaitalady.
Ol şydai almai kelinşekti qaita qūşaqtap özine tartty. Kelinşek
qarsylasqan joq. Ol ony müldem i̇eñkeiip, keudesine qūlağanşa tartty
özine. Sol sət ol syrqattyñ ystyğynan özgeşe jandy da aiqyn tən
jyluyn sezdi.
- Qozğalmai, jai jatyñyz, - dep sybyrlady kelinşek, - al men sizdiñ
basyñyzdy sipaimyn.
Kelinşek onymen qatar sozylyp jatty da, ol onyñ tizesiniñ tüiiskenin
sezdi. Kelinşek qolymen onyñ samaiynan bastap şaşyna deiin sipady.
Jaralyğa būl sondai ūnap, ol tek qana ūiyqtap ketpesem i̇eken dep oilady.
Qas qylğandai ol ūiyqtap qaldy. Jəne de tətti ūiqyğa şomyp, birkelki
jaqsy ūiyqtady. Ūianğanda ol ystyq özende qaiyqpen jüzip jürgenin,
aurudyñ izim-qaiym bolğanyn bildi, al terezeniñ syrtynda tün baiau
ağaryp, aqtañdaqtana tüsti. Üidiñ işinde ğana i̇emes, sonymen birge bükil
qalada, aidai əlemde tolyq tynyştyq siiäqty. Şynydai sirek-kök jaryq
perdeniñ sañylauynan syğa-laidy. Jylynğan mūñly əiel Turbinniñ
qasynda ūiyqtap jatyr. Ol da ūiyqtap ketti.
Tañerteñgi sağat toğyz şamasynda iesiz qalğan Kişi Proval-naia
köşesinde kezdeisoq arbakeş i̇eki jolauşyny mingizip aldy -bireui
qarapaiym qyzmetker kiımindegi appaq şölmektei i̇er adam da, i̇ekinşisi
əiel. Əiel jeñinen ūstap alğan i̇erkekti abailai süiemeldep Alekseev
i̇eñisine alyp keldi. İeñiste qozğalys joq i̇eken. Tek №13 üidiñ podezinde
ğana qolynda şamadany men kileti bar oğaş meimandy jaña ğana tüsirgen
arbakeş tūrdy.
14
Olar tabyldy. Şyğyn bolğan i̇eşqaisysy da joq, tabylğanda jəne keler
künniñ keşinde keldi bəri.
“Ol”, - degen ün şyğyp ketti Aniutanyñ kökireginen, jüregi Lariosiktiñ
qūsyndai sekirdi. Turbindar asüiiniñ qar basyp qalğan terezesin aula
jaqtan kelip abailai qaqty. Aniuta terezege jabysa qap, onyñ betine
qarady. Sonyñ dəl özi, tek mūrty joq... Sol ... Aniuta qara şaşyn i̇eki
qolymen sipap, senektiñ i̇esigin aşty, senekten qarly aulağa şyqty.
Şyqsa Myşlaevskii tap qasynda tūr. İeltiri jağaly student pəltesi,
basynda furaşke, mūrty ğaiyp bolğan... Alaida közin senektiñ qara
köleñkesinde de anyq aiyruğa bolady. Oñ jaq közi oraldyñ asyl tasy
siiäqty jasyl ūşqyn atady da, sol közi kədimgi qara, boiy tek alasaryp
ketken tərizdi.
Aniuta qaltyrağan qolymen ilmekti saldy da, aula körinbei qaldy, al
Myşlaevskiidiñ pəltesi Aniutany orap ap asüidiñ jaryğy körinbei
qaldy. Qyzdyñ qūlağyna öte-möte tanys dauys:
Səlemet pe, Aniutoçka... Sağan suyq tiıp qalady ğoi... Al asüide
i̇eşkim joq pa, Aniuta? - dep sybyrlady.
İeşkim joq, - dedi, nege i̇ekeni belgisiz Aniuta da sybyrlai söilep ne
aitaryn bilmei. “Süiip jatyr, i̇erni ülbirep ketipti”, -dep tətti bir
sağynyşty i̇eske alğan qyz sybyrlap: - Viktor Viktoroviç ... jiberiñiz ...
İelenağa ... - dedi üzdige.
Būl arada İelenanyñ keregi ne ... - dep kinəlai sybyrlady iıssu men
şylym sasyğan dauys, - Viktor Viktroviç, jiberiñiz, aiğai salamyn,
qūdai bar ğoi, - dep üzdige söilegen Aniuta Myşlaevskiidiñ moinynan
qūşaqtady, - bizde qasiret - Aleksei Vasileviç jaralanyp jatyr...
Əbjylan jemin zamat qūia berdi.
-

Jaralanğany qalai? Al Nikol şe?!

-

Nikol aman-sau, al Aleksei Vasileviçti jaralap ketipti.

Asüidiñ i̇esiginen bir jolaq jaryq tüsti.
Ashanada Myşlaevskiidi körip, İelena jylap bylai dedi:
Vitka, sen tirimisiñ, əiteuir... Qūdaiğa təube... Al bizde mine... - Ol
solqyldai öksip Turbinniñ i̇esigin nūsqady. - Qyryq bolyp jatyr, jarasy
jaman.
Adal anam-au, ne deidi! - dep şoşyp ketken Myşlaevskii furaşkesin
jelkesine syrğytty.
Qalaişa ol oqqa tap bolyp jür?
Ol üsteldegi qūtylarğa üñilip, bəz-bir jarqyldağan qorapşany qarap
tūrğan kisige būrylyp:
-

Doktor, sizden biluge rūqsat i̇etiñizşi... - dedi.

Ökinişke orai, joq, - dep jauap qatty mūñly da kömeski dauys, doktor i̇emespin. Tanysuğa rūqsat i̇etiñiz: Larion Surjanskii.
Qonaqjai. Aldyñğy bölmege şyğar i̇esik jabyq əri qalyñ perdesi de
tüsiruli, öitkeni mūndağy u-şu dauystar Turbinge jetpeui kerek. Onyñ
jatynjaiynan altyn pensneli syna saqal men i̇ekinşi jasyraq qyrynğan
bireu, aqyry aqbas qariiä, auyr işik pen būiar börkin kigen aqyldy
professor, Turbinniñ öz ūstazy jaña ğana şyqty. İelena olardy şyğaryp
saldy da, jüzi sazaryp ketti. Aitqandary - süzek, süzek... jəne arty jaqsy
i̇emesten asqan joq.
-

Jara öz aldyna, oğan börtpe süzek qosylğan. Synap bağany -qyryq,
tağy üstemesi bar... jəne “İuliiä” dep qūiady... Jatynjaida qyp-qyzyl
jalyn. Tynyştyq, sol tynyştyqta saty turaly sandyraq, “Br-ryn
degen qoñyrau.
- Armysyñdar, mərtebeli pan myrzalar! - dedi kekesini aralas kübirmen
aiağyn taq i̇etkizip Myşlaevskii. Narttai qyzyl Şervinskii köziniñ
qiyğymen qaraidy. Qara kəstömi denesine qūiyp qoiğandai i̇eken, köbelek
galstuk taqqan aq jeidesi tamaşa, aiağynda laktalğan bəteñke.
“Kramsköi operalyq studiiäsynyñ artisi” degen kuəligi qaltasynda jür.
Siz nelikten pogonsyz jürsiz? - dep ukrainşa sözin jalğastyrdy.
Myşlaevskii - Vladimir köşesinde orys jalauy jelbirep tūr... İeki
diviziiä senegaldyqtar Odessa aila-ğynda jatyr, senegaldyñ üiküşikteri
de sonda deidi... Baryñdar Ukrainağa ofitser myrzalar, əskeri bölimder
jasaqtañdar... analarymyzdyñ aiaq basqan jeri üşin!...
- Qaradan qarap mağan tiıskeniñ ne seniñ?... - dep şamdanyp qaldy
Şervinskii. - Nemene, bərine men kinəlimin be? Meniñ özimdi de öltirip
tastauğa şaq qaldy. Ştabtan men bəriniñ i̇eñ soñynda tura tal tüste
şyqtym, ol Peçerskiden dūşpannyñ qūramalary köringen kez.
- Sen - batyr i̇ekensiñ, - dedi Myşlaevskii, - alaida joğary mərtebeli
bas qolbasşy bəriñnen būryn ketkenine i̇eş kümənim joq. Tura mərtebesi
biık pan getmanğa ūqsağan şyğar, şeşeñdi ūraiyn... Özimdi olar qauipsiz
jerin tapqan şyğar degen ümitpen aldarqatamyn da. Otanğa olardyñ ömiri
kerek qoi. Aitqandai, sen mağan olardyñ, atap aitqanda, qazir qaida jürip
jatqanyn nūsqap jibere almaisyñ ba?
-

Sağan onyñ ne keregi bar?

- Nege keregin aitaiyn. - Myşlaevskii oñ jūdyryğyn jūmyp, sol
qolynyñ alaqanyna ūryp tūryp: - İeger meniñ qolyma sol mərtebeli
taqsyrlar, jaqsy men jaisañ dep jürgender tüsse bar ğoi, bireuin sol
aiağynan alyp, i̇ekinşisin oñ aiağynan ūstap, bas-taryn joldyñ jiek tasyna
qaşan qūşyrym qanğanşa ūrar i̇edim. Al senderdiñ ştab
aramtamaqtaryñdy şetinen əjethanağa süñgitu kerek.
Şervinskii qyzaryp ketti.
-

Əitkenmen, abai bolsañşy, auzyñdy bağyp söile, ötinemin... dedi ol.

- Degenmen, ştab qyzmetkerlerin aldymen tastap ketken kinəzdiñ özi i̇ekenin
i̇este tūt. İeki adiudanty özimen birge ketti de, qalğandary tağdyrdyñ
təlkeginde qala berdi.
- Sen bilesiñ be, qazir bizdiñ myñdağan adamnyñ aştan-aş mūrajaida
otyrğanyn. Əiteuir qoldarynda birer pulemet bar. Petliuraşylar olardy
qandalaşa qyrady ğoi. Polkovnik Naidy qalai öltirgenin bilesiñ be?...
Birden-bir berispegen qaharman i̇edi...
- Mağan jarmasa bermei, doğar i̇endi!.. - dep şynymen şamda-nyp aiğai
saldy Şervinskii. Dausyñdy nege sonşa köteresiñ?... Men de öziñ
siiäqty ofitsermin!
- Jaraidy, myrzalar, tastañdar, - dep Myşlaevskii men
Şervinskiidiñ arasyna Karas tüsti, - tükke tūrmaityn əñgime. Şynynda
da, seniñ būğan tiısetin ne jöniñ bar... Tastaiyq, būdan i̇eşteñe de
şyqpaidy...
- Tynyş, tynyş, - dep mūñaia sybyrlady Nikolka, - bəri oğan i̇estilip
tūr.
Myşlaevskii qysylyp qybyjyqtap qaldy.
- Jaraidy, renjime, Bariton. Meniki jai ğoi. Öziñ de bərin tüsinip
otyrsyñ..
-

Nedəuir oğaş...

- Marhabat, myrzalar, aqyryn... - Nikolka saqtyqpen irkilip, aiağymen
i̇edendi tyqyldatty. Barlyğy qūlaq türe qaldy. Tömendegi Vasilisanyñ,
qatty bəlkim qarqyldai külgen bolar, qatty külgeni kübirlep jetti.
Külkige jauap retinde Vanda quana sañğyrlap birdeñe aitty. Sosyn dauys
sap bolyp, birazdan keiin qaita dañğyrlai jöneldi.
- Al, būl qairan qalarlyq nərse, - dedi sözine biraz mağyna berip
Nikolka. - Vasilisada qonaqtar bar... Mynadai uaqytta qonaq şaqyru
degendi qalai tüsinuge bolady!? Nağyz aqyrzaman.
-

İə, Vasilisalaryñ bir tip, - dedi Myşlaevskii.

...Būl talma tüstiñ kezinde bolğan i̇edi, būl kezde Turbin morfii sepkennen
keiin ūiyqtap jatqan da, İelena onyñ tösegi janynda mamyqtaqta otyrğandy. Qonaqjaida əskeri keñes boldy.
Barlyğy osynda qonyp qaluğa bel bailady.
Birinşiden, tünde jaqsy qūjattyñ özimen jüru de qauipti. İekinşiden, üide
qara-qūranyñ bolğany İelenağa da jaqsy... kömek kerek bolyp qala ma,
qaitedi. Al i̇eñ bastysy, mynandai uaqytta üide omalyp otyrğannan
qonaqta jürgen jaqsy. Onyñ üstine qazir isteitin de i̇eş şarua joq. Al
karta oinauğa bolady.
-

Siz oinaisyz ba? - dep sūrady Lariosikten Myşlaevskii.

Lariosik qyzaryp ketti, qysylğanynan oiyndağysyn aqtara saldy, kart
oinaudy, onyñ işinde vintti biletinin, biraq öte-möte naşar oinaitynyn
aityp aqtaldy. Tek Jitomirde bir salyq inspektordyñ jasağanyndai,
oinai bilmeisiñ, dep ūryspasa bolğany. Ol jaqta qasiret şekti, myna
jerde jany tülep, köñili köterilip keledi, bəri İelena Vasilevnanyñ
arqasy, keremet ğajap jan ğoi, pəterinde jailylyğymen qatar i̇erekşe
jylylyq bar, bükil terezelerge qūrylğan sarğyş perdelerdiñ özi ne
tūrady, sonyñ arqasynda öziñdi səl de bolsa, basqa dünieden aulağyraq
sezinesiñ... Al basqa dünie, syrtqy əlem bylyq, qandy, mağynasyz i̇ekenine
kelisesiñ ğoi...
- Sizden biluge bolar ma i̇eken, öleñ jazbaisyz ba? - dep sūrady
Myşlaevskii Lariosiktiñ jüzine tesile qarap.
-

Jazamyn, - dedi qyzaraqtap sypaiy ğana jauap qatyp Lariosik.

-

Solai deñiz... Keşiriñiz, söziñizdi bölgenim üşin!...

- Bylaişa aitqanyñyzda mağyna şamaly... Jaraidy, əñgimeñizdi
jalğastyra beriñiz.
- İə, mağynasy şamaly, al bizdiñ jaraly janymyz osyndai sarğyş
perdelerden tynyştyq añsaidy.
- Al, tynyştyq degenge keletin bolsaq bar ğoi, sizdiñ Jitomirde
qandai i̇ekenin bilmeimin, al mūnda, būl qalada, əlbette siz ony taba
almaisyz... Sen şötkeñdi sulaşy, əitpese tym şañdatyp jiberdiñ.
Şyraqtar bar ma? Teñdesi joq. Mūndai jağdaida biz sizdi şyğuşyğa
jazamyz... Beseu bolyp oinau i̇eñ tynyş oiyn...
-

Nikolka da marqūm qūsap oinaidy, - dep söz qystyrdy Qaras.

- Öi, o ne degeniñ, Fedia. Ötken joly peştiñ tübinde kim oinap i̇edi?
Renosqa sen öziñ bardyñ ğoi. Nege bireudi küstənalaisyñ?
-

Alabülik Petliuranyñ, sarqynşağy...

- Atap aitqanda, sarğyş perdeniñ işinde ömir süru kerek. Nege i̇ekeni
belgisiz, aqyndarğa bəri küledi ğoi.
- Bir qūdai jar bolsyn... Siz nege meniñ sūrağymdy teris jağynan
qabyldadyñyz? Aqyndarğa qarsy meniñ i̇eşteñem joq. Ras, men ony
oqymaimyn...
- Basqa kitaptardy oqyp ta jarytqanyñ şamaly ğoi, artil-leristerdiñ
jarğysy men rim qūqyğynyñ alğaşqy on bes beti bolmasa... On altynşy
betke kelgende soğys bastaldy da, bəri tastaldy deseişi.
- Ötirik aityp otyr, tyñdamañyz... Sizdiñ aty-jöniñiz - Larion
İvanoviç i̇emes pe i̇edi?
Lariosik öziniñ Larion Larionoviç i̇ekenin baiandap, oğan osy qauymnyñ
ūnaitynyn, mūnyñ qauym da i̇emes, tūtas bir tatu otbasy i̇ekenin, mūny
əkesiniñ atyn qospai, jai ğana “Larion” dep aitudy tileitinin aitty...
Ərine, onda da i̇eşkim qarsy bolmasa ğana.
- Bylaiynşa, əp-əsem jigit... - dep sybyrlady Şervinskiige ūstamdy
Karas.
- Olai bolsa onda jaqynyraq tanysaiyq... Tosyrqaityn ne bar...
Bilgiñiz kelse, ol ötirik aitady.
- “Soğys pen beibitşilikti” oqyğanmyn. Nağyz kitap dep, mine, osyny
ait...Aiağyna deiin oqyp şyqtym jəne raqattana oqydym. Nege deisiñ ğoi?
Mūny anau-mynau jalañaiaq i̇emes, artilleriiä ofitseriniñ özi jazyp otyr.
Bizde ondyq. Siz menimensiz be... Korol Şervinskiimen... Nikolka, sen
şyq
- Tek qana sizder mağan qūdai aqyna ūryspañyzdar, - dep ötindi
küigelektene qap Lariosik.
- Oi, o ne degeniñiz sizdiñ! Nemene, biz bəz-bir papuastarmyz ba? Sizdiñ
kartañyz körinip otyr. Jitomirde əlgi qarğys atqyr qazymyr inspektor
ūrsyp, öziñizdi jerqorqaq qyp tastapty ğoi... Bizde qatañ maqam
qabyldanğan.
-

Keşiriñizder, o jağyna qapa bolmañyzdar, - dep ün qatty Şervinskii.

- İeki qarğa... İə artilleriiä poruçigi graf Lev Tolstoi jazuşy bolğan
ğoi... Əskeri qyzmetin tastap ketkeni-aq ökinişti... generalğa da jetetin
i̇edi... Aitqandai, onsyz da onyñ ieligi bolğan ğoi... Zerikkennen roman
jazuğa da bolatyn şyğar... alty ai qys ne bitiredi... İen ielikte būl opoñai. Közirsiz-aq.
-

Üş qiyq, - dep qysyla aitty Lariosik.

-

Pas, - dep ün qatty Karaev.

- Sizdiki ne? Siz tamaşa oinaisyz. Sizdi ūryspai, maqtau kerek. Al i̇eger
üş qiyq bolsa, onda biz tört qarğa deimiz. İelikke men özim de quana-quana
barar i̇edim...
-

Tört qiyq, - dep söz qosty Nikolka Lariosiktiñ kartasyna qarap.

-

Tört bolsa, men pas.

-

Pas.
Şyrağdannyñ qaltyrağan jaryğynda, şylymnyñ tütini arasynda
Lariosik tağy da aluğa ketti.
Myşlaevskii myltyqtan patron suyrğandai bir-birden karta laqtyrdy.
- Qarğadan k-kişisi, - dedi ol əmir berip, sosyn Lariosikti maqtady, jaraisyñ jigit.
Myşlaevskiidiñ qolynan kartalar üieñki japyrağyndai ünsiz ūşty.
Şervinskii jinaqy laqtyrdy. Karas qoly jürmei tars i̇etkizip tastady.
Lariosik kürsinip alyp kuəlik körsetkendei, aqyryn ğana qoidy.
-

“Papa-mama”, körgenbiz mūndaidy, - dedi Karas.

Myşlaevskii kenet qyp-qyzyl bolyp, kartty üstelge laqtyryp jiberip,
közin Lariosikke jep qūiardai i̇ejireitip şañq i̇etti.
- Qandai ğana jyn qağyp sen meniñ damamdy soğyp jiberdiñ? Ə,
Larion?!
- Keremet! Ga-ga-ga, - dep yzalandyra məz boldy Karas, -birsiz qaldy
degen osy!
Jasyl üsteldiñ basynda sūmdyq aiğai-şu bastaldy, şyraq-tardyñ ot tili
şaiqalyp ketti. Nikolka ysyldap, qolyn siltep, i̇esikti taqai jauyp,
porterin tüsirdi.
- Men Fedor Nikolaeviçta korol bar i̇eken dep oilağan i̇edim, - dep
öliktei bozaryp əreñ söiledi Lariosik.
- Qalaişa olai oilauğa bolady... - dep Myşlaevskii aiğailamauğa
tyrysty, sondyqtan onyñ tamağynan qyryl ğana şyğyp, ony būrynğydan
beter sūsty i̇etip jiberdi, - ony sen öz qolyñmen satyp alyp, mağan jiberip
i̇ediñ ğoi. Solai i̇emes pe? Al myna jürisiñdi saitanym bilsin! - dep
Myşlaevskii otyrğandarğa ainala būrylyp, - al būl degeniñ... Ol
tynyştyq izdeidi. Al bir-birisiz otyrmyz - tynyştyğymyz osy ma?
Sanauly oiyn ğoi! Basyña bir salmaq salyp körmediñ be, būl sağan öleñ
i̇emes.
-

Toqtai tūr. Bəlkim, Karas...

- Bəlkimiñ ne? Bos sözden basqa i̇eşteñe de bolmaidy. Keşiriñiz, taqsyr,
sizdiñ Jitomirde osylai oinaityn şyğar. Biraq ol oiynnyñ ne i̇ekenin
saitan ğana biletin bolar!... Siz şamdanbañyz, Puşkin men Lermontov
öleñ jazuyn jazğanymen, dəl mynadai önerdi i̇eşqaşan jasamağan şyğar,
nemese mysal üşin, Nadson.
- Tynyştal sen. Nemene, sonşa tarpa bas salyp. Ondai-ondai kimde
bolmaidy.
- Osylai bolaryn bilip i̇em-au, - dep miñgirledi Lariosik... -Meniñ-aq
jolym bolmaidy.
-

Toqta. Tt...

Sol-aq i̇eken birden tynyştyq ornady. Alysta köptegen i̇esiktiñ ar jağynda
asüide qoñyrau bezildedi. Bəri ünsiz tyna qaldy. Ökşelerdiñ tyqyly
i̇estildi, i̇esikter aşylyp Aniuta kirdi. İelena-nyñ basy aldyñğy bölmede
qyltidy. Myşlaevskii üsteldiñ şūğa-syn jūdyryqtap tūryp:
-

İerterek siiäqty ma, qalai? - dedi.

- İə, i̇erterek, - dedi özin tintu jürgizu jöninen bilgir maman sanaityn
Nikolka.
-

Aşaiyn ba? - dep sūrady mazasyzdanyp Aniuta.

- Joq, Anna Timofeevna, - dep jauap qatty Myşlaevskii, -şydai
tūryñyz. - Iñqyldap ol mamyqtaqtan köterildi, - jalpy i̇esikti i̇endi men
aşaiyn, sizder əure bolmañyzdar.
-

Birge baramyz, - dedi Karas.

-

Jaraidy, - dep bastady Myşlaevskii, sosyn birden tūtas vzvodtyñ
aldynda tūrğandai qarady, - Sonymen i̇endi. Ana jaqta bəri orynşa...
Doktordiki - börtpe, süzek, tağy basqalar... Lena sen - medbike... Karas sen
mūnda studentke jaraisyñ. Jatynjai jaqqa bara ber. Onda şprits
birdeñe bar şyğar, sony ūsta. Biz köbirekpiz. Ol oqa i̇emes.
Qoñyrau degbirsiz qaitalandy, Aniuta qaita oralyp, bəri būrynğydan da
baisaldana qaldy.
- Ülgeremiz, - dedi Myşlaevskii şalbarynyñ artqy qalta-synan
oiynşyq siiäqty kişkentai qara tapanşany suyryp.
- Mine, mūnyñ beker, - dedi küreñitip Şervinskii, - men sağan tañmyn.
Sen səl abai bolsañ qaitedi. Myna qylyğyñmen köşede qalai jürgensiñ?
- Oğan alañdama, - dep baisaldy da sypaiy jauap qatty Myşlaevskii,
- retin keltiremiz. ¥sta mynany, Nikolka, jasy-ryn i̇esikte nemese
jeldetkişte oina. İeger Petliuranyñ şadiiär-lary kelse, keiin tauyp
alatyndai ğyp. Qymbat zat, özimmen Varşavadan kele jatyr... Öziñde
barlyğy dūrys pa?
- Oğan qam jeme, - qatañ əri asqaq jauap qatty tapanşany ala tūryp
maman Nikolka.
- Sonymen, - dep Myşlaevskii Şervinskiidiñ keudesinen türtip bylai
dedi: - Ənşi, qonaqqa kelgensiñ, Karas - medik, Nikolka - bauyry,
Lariosik - pəterde tūratyn student. Kuəligiñ bar ma?
- Meniñ tölqūjatym patşa zamanyniki, - dedi bozaryp Lariosik, - al
studenttik biletim Harkovtiki.
-

Patşalyğyñdy qūrt, studenttigiñdi körset.

Lariosik i̇esiktiñ perdesinen ūstap tūrdy da, jügirip ketti.
- Basqalary tükke tūrmaidy, əielder... dedi sözin jalğastyryp
Myşlaevskii, - al i̇endi kuəlik bəriñde bar ğoi? Qaltalaryñda artyq
i̇eşteñe joq pa?.. İei, Larion?.. Odan sūraşy, qaruy joq pa i̇eken?
-

İei, Larion! - dep dauystady Nikolka ashanada. - Qaruyñ bar ma?

-

Joq, joq qūdai saqtasyn, - dep əldeqaidan ün qatty Lariosik.

Qoñyrau qaitalandy, ūzaq, degbirsiz, tynbai şyryldady.
- Al, qoldai gör təñirim, - dep Myşlaevskii qozğaldy da, Karas
Turbinniñ jatynjaiyna kirip ketti.
-

Karttan taratyp qoisañdar i̇edi, - dedi de Şervinskii şyraqty ürledi.

Turbindardyñ pəterine kiretin üş i̇esik bar. Birinşisi aldyñğy bölmeden
baspaldaqqa şyğady, i̇ekinşisi əinekti, Turbindardyñ menşikti ieligimen
ūlasyp jatyr. Tömende əinekti i̇esiktiñ syrtynda qarañğy basty i̇esik, oğan
bir büiirden Lisoviçterdiñ i̇esigi şyğady, al dəliz soñğy köşege şyğatyn
i̇esikti tūiyqtaidy.
İesik tarsyldap jatyr, tömende Myşlaevskii:
-

Būl kim? - dep aiqailady.

Joğaryda tu syrtynan baspaldaqtağy bireulerdiñ sūlbasyn sezdi būl. İesik
syrtyndağy dauys bəseñ şyryldap:
- Qoñyraudy qağasyñ, qağasyñ kep... Talberg -Turbin osynda ma? Oğan
jedelhat bar... Aşyñyz...
“Solai de”, - Myşlaevskiidiñ basynda jylt i̇etti de, ol auru adamdai-aq
jöteldi. Bir sūlba baspaldaqtan ğaiyp boldy. Myşlaevskii boltty
saqtana aşyp, kiltti būrap şynjyryn qaldyryp i̇esikti aşty.
-

Jedelhatty beriñiz, - dedi i̇esikke bir büiirlei tūryp, beine bir ony
kölegeilegendei. Sūr qolğapty qol oğan kişkentai konvertti ūsyndy.
Qairan qalğan Myşlaevskii onyñ şynynda da jedelhat i̇ekenin kördi.
-

Qolyñyzdy qoiyñyz, - dedi yzaly ün i̇esik syrtynan.

Myşlaevskii köz jügirtip, onyñ köşede jalğyz ğana tūrğanyn baiqady.
- Aniuta, Aniuta, - dep bronhittan taban auzynda aiyğyp şiraq
dauystady.
Aniutanyñ ornyna oğan Karas jügirip keldi. Şarşydan jyrtyp berilgen
bir japyraq qağazğa Myşlaevskii “Tur” dep syzyp, Karasqa sybyrlady:
-

Jiyrma besiñ bolsa, bere ğoi...

İesik sartyldap... jabyldy.
İesteri şyqqan Myşlaevskii men Karas joğaryğa köterildi. Barlyğy
tügel jinaldy. İelena törtküldi aşyp, oiynda i̇eşteñe joq oqi bastady:
“Lariosikke sūmdyq baqytsyzdyq tap boldy. Operetkanyñ akteri
Lipskii...”
- Qūdaiym-ai, - dep aiğailap jiberdi qyzaryp ketken Lariosik, - būl
anam ba!
- Alpys üş söz, - dep tañdana ah ūrdy Nikolka - qaraşy, ainala tügel
jazylğan.
- O, təñiri! - dep dauystap jiberdi İelena. - Būl ne özi? Ah, dauystap
oqyğanym üşin keşiriñiz, Larion. Ol jaiynda men müldem ūmytyp
ketippin.
-

Būl ne özi? - dep sūrady Myşlaevskii.
- Ony əieli tastap ketken, - dep sybyrlady onyñ qūlağyna Nikolka, dau-damai sodan...
Taudan qūlağan tastai tarsyldağan taqyl əinekti i̇esikti syndyra jazdap
pəterge kirdi. Aniuta şyñğyryp jiberdi. İelena bozaryp ketti. Tarsyldyñ
sūmdyq üreili, odağai bolğany sonşalyq, miz baqpaityn Myşlaevskiidiñ
öñi būzylyp ketti.
Şervinskii İelenany süiemeldedi, özi de bop-boz... Turbinnyñ
jatynjaiynan yñqyl i̇estildi.
-

İesik... - dep şyr i̇ete qaldy İelena.

Strategiiälyq josparynan jañylyp baspaldaqpen Myşlaev-skii tömen
jügirdi, onyñ soñyna Karas pen Şervinskii tartty, olardan zəresi zər
tübine ketken Lariosik te qalğan joq.
-

Būl i̇endi jaman, - dep miñgirledi Myşlaevskii.

Əinekti i̇esiktiñ syrtynda jalğyz sūlba i̇ersili-qarsyly jügirip, tarsyl
üzildi.
-

Kim būl? - dep gürildedi qoimadağy siiäqty Myşlaevskii.

- Qūdai üşin! Qūdai üşin... Aşyñyzdar, Lisoviçpin, men, Lisoviç! dep aiğailady sūlba. - Lisoviç, men Lisoviçpin.
Vasilisağa sūmdyq qorqynyşty. Qyzğylt qasqalyğymen şağylyp
tūratyn şaşy ürpiıp ketken. Galstugy bir büiirde jür, penjeginiñ i̇etegi
synğan şkəptiñ i̇esigindei salbyrap ketken. Közi jyndy adamdikindei
oisyz da tūnjyr. Ol soñğy satyda tūryp, kenet teñselip baryp
Myşlaevskiidiñ qolyna qūlady. Myşlaevskii ony əreñ ūstap qaldy, özi
baspaldaqta otyryp abdyrai aiğai saldy:
-

Karas! Su...
15
Keşqūrym bolatyn. Uaqyt sağat on birge baryp qalğan. Oqiğalarğa orai
kisi az jüretin köşe ədettegisinen əldeqaida būryn qañyrap bos qalğan-dy.
Qyrbyqtap qar jauyp tūr, onyñ ūlpasy terezeniñ syrtynda birkelki
qalyqtap, tabanjol jiegindegi aq qarağannyñ būtağyna qonyp jatyr.
Jazda Turbindardyñ terezesin qarañğylap tūratyn qarağandar öziniñ qar
salpynşaqtarymen būrynğydan da mülgi tüsken.
Tüs əletinen bastalğan süikimsiz keş jürekti soryp, jaman-şylyqqa
ūryndyrmaq pa, qalai. Elektr nege belgisiz jaryğyn jartylai ğana berip
tūr, Vanda tüste mimen azyqtandyrğan i̇edi. Mi degeniñ naşar tağam, al
ony Vandanyñ əzirleuinde tipti auyzğa saluğa bolmaidy. Midyñ aldynda
sorpa bolğan, Vanda oğan ösimdik maiyn qūiğan-dy, tūnjyrağan Vasilisa
sondyqtan da üstel basynan tük işpegendei bolyp tūrdy. Keşkisin qyruar
qarbalas tirlik jəne barlyğy jaisyz, auyr şarualar qaumalady. Ashanada
as üsteli töñkerilip, siraqtary kökke qarap qapty, Lebed-İurçiktiñ
pəşkesi i̇edende jatyr.
-

Sen aqymaq, - dedi Vasilisa əieline.

Vandanyñ öñi būzylyp, şabalanyp şyğa keldi.
- Seniñ ynsapsyz oñbağan i̇ekeniñdi baiağyda-aq bilgenmin. Soñğy kezdegi
jüris-tūrysyñ men tərtibiñe gerkules diñgegi de jetpei qaldy.
Vasilisa ony yzalağannan qiğaştai kep betine bar qūlaşymen perip kep
jiberip, bufettiñ bir būryşyna sart i̇etip soğylatyndai i̇etkisi-aq keldi.
Onymen de qoimai, tağy da tömpeştep tyriğan qu süiek myna tiri
aruaqtyñ üni əbden öşip, jeñilgenin moiyn-dağanşa soqsam ba i̇eken dep
kijindi. İendi qaitsyn, Vasilisa sorly sory qainap, əbden tityqtap bitti,
i̇erteden qara keşke deiin ögizdei ökirip jūmys isteidi, sondyqtan üi
işinde özin syilasa, tyñdasa i̇eken deidi. Alaida tisin şyqyrlatyp
Vasilisa özin ūstai bildi, Vandağa tarpa bas salyp tapap tastaudyñ
qauipsiz i̇emes i̇ekenin sezdi.
- Men qalai aitsam, solai jasa, - dedi tisiniñ arasynan syzdyq-tata
söilep Vasilisa, - tüsinseñşi bufetti ornynan jyljytuy mümkin ğoi,
sonda ne boldy deseişi? Al mynau i̇eşkimniñ de oiyna kelmeidi. Qalada
barlyğy osylai jasaityn körinedi.
Vanda oğan bağynyp, i̇ekeulep iske kiristi - üsteldiñ işki jağyna qağaz
aqşalardy knopkamen qadap, tize bastady.
Ūzamai üsteldiñ işki beti güldenip, arnaiy jasalğan jibek kilemnen aumai
qaldy.
-

Yñğaisyz i̇eken, - dedi Vanda, - qağaz kajet, üsteldi audaru kerek.

- Audarğyñ kelse audar, qolyñ üzilip tüsip qalğan joq qoi, -dep
qyryldai jauap qatty Vasilisa, - barlyğynan aiyrylğanşa üsteldi
töñkerip qoiğan dūrys. Qalada ne bolyp jatqanyn i̇estidiñ ğoi. Būlar
bolşevikterden de jaman. Jappai tintu jürip jatyr, qaida da
ofitserlerdi izdeitin körinedi.
Keşki sağat on birde Vanda asüiden samauyr əkelip, pəterdegi jaryq
ataulyny tügel söndirdi. Bufetten qatqan nannyñ qapşyğy men jasyl
syrdyñ bir basyn alyp şyqty. Üsteldiñ üstinde salbyrağan üş Uialy
liustranyñ bireuiniñ ğana şamy janyp, köşede qyzğylt jaryq
jyltyraidy.
Vasilisa ofitser bölkesiniñ bir turamyn şainap otyr, al jasyl syr
jynyna tiıp ony jylarman qyldy, bəz-bir alyp-jūlyp bara jatqan tis
auruy siiäqty. Ərbir kesegin tistegende şaşylatyn jürek ainytar ūntaq
auyzdan ağyp penjektiñ omyrauy men galstukty bylğaidy. Öz janyn
azapqa nege salyp otyrğanyn tüsinbei, Vasilisa qabağynyñ astymen
küisep otyrğan Vandağa qarap qūiady.
- Osylardyñ bəri kez kelgen jerden su jūqpai şyğa keletinine tañ
qalamyn, - dedi Vanda nazaryn töbege audaryp, - būl joly bireui öletin
şyğar dep oilap i̇edim. Joq, barlyğy aman oraldy. Qazir pəteri toly
ofitserler.
Basqa uaqyt bolsa, Vandanyñ sözi Vasilisağa i̇eşqandai əser i̇etpes i̇edi, al
qazir jany uaiym-qaiğy men örtenip tūrğanda, joğarydağylar tözuge
bolmaityn jeksūryndar bop körindi.
- Men sağan tañdanamyn, - dep jauap qatty ol köñili būzylmas üşin
közin basqa jaqqa audaryp, - şyn məninde olardyñ dūrys jasap otyrğanyn
sen jaqsy bilesiñ ğoi. Qalany anau sūmyrai-lardan (Vasilisa dausyn
bəseñdetip) bireu bolmasa bireu qorğauy kerek qoi... Jəne sen olar oñai
qūtyldy dep oilaisyñ... Meniñ oiymşa, ol...
Vanda süzile qarap, basyn izedi.
- Men özim, özim-aq sony birden boljağanmyn... Ərine, ol jaralanyp
jatyr...
- Mine, demek, quanatyndai i̇eşteñe joq - sen bolsañ, “su jūqpaidy, su
jūqpaidy” deisiñ.
Vanda i̇ernin jalady.
- Men oğan quanyp tūrğanym joq, qalai aman qalady dedim ğoi, al i̇endi
men myna qyzyqty bilgim keledi, qūdai basqa bermesin, i̇eger bireuler kelip
senen üi komitetiniñ törağasy retinde mynau joğarydağylardyñ kimder
dep sūrai qalsa ne deisiz. Olar Getmanda bolyp pa i̇edi? Oğan ne jauap
aitasyñ?
Vasilisa qabağyn tüiip, köziniñ qiyğymen qarady.
- Ol doktor dep aituğa bolady ğoi... Tüptep kelgende, men qaidan
bilemin, onyñ qaidan i̇ekenin?
-

Mine, məseleniñ özi sol qaidan i̇ekeninde ğoi...

Osyny aitqan kezde aldyñğy üiden qoñyrau şyldyrlady. Vasilisa
bozaryp ketip, Vanda taramys moinyn būrdy.
Vasilisa mūrnyn bir tartyp, oryndyqtan atyp tūryp, bylai dedi:
- Bilesiñ be meniñ ne oilağanymdy? Bəlkim, jügirip baryp Turbindardy
osynda şaqyryp kelermin?
Vanda jauap qaitaryp ülgermei, qoñyrau sol sət qaita bezildedi.
- Ah, qūdaiym-ai, - dep üreilene miñgirledi Vasilisa, - joq, baryp kelu
kerek.
Vanda üreilene qarap, onyñ soñynan qozğaldy. Pəterdiñ ortaq dəlizge
şyğatyn i̇esigin aşty. Vasilisa dəlizge şyqty, suyq betke ūrdy,
qorqynyştan ataştai bolğan közi alaiyp, Vandanyñ sopaq jüzi körindi.
Onyñ tas töbesinen jaltyrağan şaraşyqtağy elektr qoñyrau şyldyrap
tūryp aldy.
Bir sət Vasilisanyñ oiy Turbindardyñ əinekti i̇esigin taqyl-datuğa ketti bireui birden şyğa qalsa, onşa qorqynyşty bolmas i̇edi dep topşylady.
Sonda da ony isteuge batpady. Kenet bireui “Sen nege tarsyldatasyñ, ə?
Nemene, birdeñeden qorqasyñ ba?” dep dürse qūia berse qaitedi. Onyñ
üstine būl olar i̇emes şyğar degen bir əlsiz oi tağy da qylañ berdi...
-

Kim... būl? - dep əreñ əlsiz ğana sūrady Vasilisa.
Taban auzynda kilt tesiginen Vasilisanyñ kindik tūsyna qarlyğyñqy
dauys dybys berdi, al Vandanyñ töbesinen qoñyrau tağy da bezildedi.
-

Ah, qūda... - dep ah ūrdy Vanda.

Vasilisa siresip qalğan qolymen boltty būrap, ilmekti aşyp, şynjyrdy
qalai sypyrğanyn özi de bilmei qaldy.
-

Şapşañdat... - dedi tesiktegi dökir dauys.

Köşedegi qarañğylyq Vasilisağa sūrğylt aspannyñ bir pūşpağy bolyp
körindi de, qarağannyñ şeti bolyp, ūlpa qarymen qarady. İesikten nebary
üşeu ğana kirdi, biraq Vasilisağa olar əldeqaida köp bolyp körindi.
-

Biluge mūrsat i̇etiñizder... qandai sebeppen jürsizder?

- Tintu jürgizemiz, - dep jauap qatty qasqyrdai arsyldağan dauyspen
aldyñğy jəne salğan bette-aq Vasilisağa töne tüsti. Dəliz aşylyp, jaryq
tüskende syğalağan Vandanyñ beti meiilinşe opalanğany añğaryldy.
- Onda qalaularyñyz bilsin, keşiriñizder, - degen Vasilisanyñ dausy
qūmyğa küñgirlei şyqty, - mümkin mandattaryñyz bar şyğar? Men,
bylaiynşa, beibit tūrğynmyn... mağan nege kelgenderiñizdi tüsinbeimin.
Mende i̇eşteñe, - Vasilisa osy arada ukrainşa birdeñe aitqysy kep, - joq,
nema, - dedi.
-

Al, ony körermiz, - dedi alğaşqy alpamsa.

İesikten i̇engenderdiñ i̇ekpinimen Vasilisa ūiqydağydai qimyldap, olardy
tüsinde körip otyrğandai sezindi. Birinşi kirgen kisideginiñ bəri, nege i̇ekeni
belgisiz, qasqyrdiki bolyp körindi Vasilisağa. Beti sopaq, közi tereñnen
jyltiğan kişkentai, jüzi sūp-sūr, mūrty tikireiip, ūstara timegen samaiy
keuip qalğan aidalğan jer siiäqty, közin de qyzyq qaişylaityndai,
qabağynyñ astymen süze qaraidy, mynau aiadai tar jerdiñ özinde
qorbañdap, qar men şöpke jaralğan ğana tirşilik iesi i̇ekenin añğartyp
qaldy. Onyñ tili de birtürli, orys pen ukrain sözderin aralastyryp qate
söileidi. Mūndai til İetekte, Dnepr jağasynda bolyp jüretin qala
tūrğyndaryna tanys, olar ony jazda ailaqtyñ jükşyğyrlary şyr
ainalyp ysqyrğan kezde, alba-jūlba adamdar kemelerden qarbyz tüsiretin
şaqta i̇estidi. Qasqyrdyñ basynda papaha, oğan japyraqşa zeroqamen
japsyrylğan kök şüberek bir jağyna qisaiyp tūr.
İekinşisi - bir dəu. Boiymen Vasilisanyñ aldyñğy bölmesiniñ töbesin
tireidi. Ol əielderdiñ şat jüzin i̇elestetetindei tolyq qyzyl şyraily,
jap-jas, beti jyp-jyltyr, əli mūrty da tebindemegen. Onyñ basyndağy
qūlağyn qaraküie şūryq-şūryq tesken şlyk, üstinde sūr şinel, tabiği
i̇emes kip-kişkentai aiağynda sūmdyq i̇eski aiaqkiım.
Üşinşisi i̇eki tanauyn da jegi jegen pūşyq mūryn, jyryq i̇erni tigilgen,
jyrym-jyrym. Basynda qyzyl jiekti, kokardanyñ orny bar i̇eski ofitser
furajkesi, üstinde jasyl tartqan jez tüimeli qos öñirli köne soldat
mundiri, qazynalyq sūr şūlyq kigen aiağynda şabata, ony qara
şalbarynyñ balağy tipti jappaidy da. Onyñ jüzi şam jaryğynda i̇eki
tüsti-balauyz-sary jəne külgin bolyp körinedi, közi tūnjyrap yzaly
körinedi.
-

Köremiz, köremiz tintip, - dep qaitalady qasqyr, - mandat ta bar.

Osyny aityp ol şalbarynyñ qaltasyna qol salyp, umajdalğan qağazdy
alyp şyğyp, Vasilisanyñ betine türtti. Onyñ bir közi Vasilisanyñ
jüregine qadalyp, i̇ekinşi sol jaq qylilauy bir ornynda tūrmai,
auyzüidegi sandyqtardy tesip barady.
Tört büktelgen ştampyly qağazda “1-Seçe kureniniñ ştaby” degen jazu
tūr. Odan keiin siiä qaryndaşpen arbita aidaqtatyp: “Alekseev i̇eñisi
boiyndağy №13 üidiñ tūrğyny Vasilii Lisoviç-tyñ üiinde tintu jürgizu
jükteledi, qarsylyq jasasa atylady. Ştab bastyğy Protsenko Adiutant
Miklun” dep jazylğan. Sol jaq tömengi būryşta anyq körinbeitin kök
mör tūr.
Vasilisanyñ közinde tüsqağazdyñ jasyl güldesteleri būlañ qaqty da,
qasqyr qağazdy qaita jūlyp alğan kezde tilge keldi:
-

Rūqsat, qalaularyñyz bilsin, biraq mende i̇eşteñe joq.

Qasqyr qaltasynan maşina maiymen mailanğan qara brauningin alyp
Vasilisağa bağyttady.
Vanda “Ah!” dep aqyryn şar i̇ete qaldy. Maşina maiynan jyltyrağan ūpūzyn brauning beti byt-şyttyñ qolynda da tūrdy. Vasilisa tizesi bügilip
səl şögip, i̇eñsesi tüsip ketti. Elektr jaryğy, nege i̇ekeni belgisiz,
quanğandai jarqyrap ketti.
-

Pəterde kim bar? - dep qyryldai sūrady qasqyr, - uaqyt joq.

Dəu dereu sandyqty qorapşa qūsatyp audara saldy, al beti byt-şyt
peşke zyp berdi. Tapanşa jasyrylyp, jūdyryğymen ol qabyrğany
soqty, ūrğylap peştiñ japqyşyn aşyp, kişkentai qaqpaqşadan jylu
lebi i̇esti.
-

Qaru bar ma? - dep sūrady qasqyr.

-

Qaidağy qaru, aiai köriñizder, şyn aityp tūrmyn...

-

Bizde ondai joq, - dep bir demmen rastady ony Vandanyñ köleñkesi.

- Dūrysy, öziñ aitqyn, əitpese, körip tūrsyñ ğoi, atylasyñ, -dep
sespen sendire aitty qasqyr.
-

Qūdai-au... ol qaidan keledi?

Kabinette jasyl şam jandy da, suretten Aleksandr II şoiyn jany
küizelip əlgi üşeuge qarady. Kabinettiñ jasyl aiasynda Vasilisa ömirinde
tūñğyş ret bas ainalyp talyqsyp ketudiñ ne i̇ekenin bildi. Üşeui de
əudegennen-aq tüsqağazdardy timiskileuge kiristi. Dəu oiynşyq qūsatyp,
kitaptardy buda-budasymen laq-tyra bastady, alty qol qabyrğalardy
syipalai jürip tyqyl-datuğa kiristi... Tüp... top dep tūnşyğa ün qatty
qabyrğa. Oilama-ğan jerde qūpiiä qoimanyñ qañyltyry “tük” dep syr
berip qoidy. Qasqyr közderge quanyş oinap şyğa keldi.
- Men ne aityp i̇edim? - dep kübir i̇etti ol ünsiz ğana. Dəu mamyqtaqtyñ
bylğarysyn jyrta-myrta oğan aiağymen şyğyp, töbege deiin köterildi,
onyñ qolynan birdeñe sypyrylyp, syqyrlap, sausağynyñ arasynda
synyp, aqyry ol qañyltyrdy jūlyp aldy. Būialğan qağaz paket qasqyrdyñ
qolyna tüsti. Vasilisa teñselip baryp qabyrğağa süiendi. Qasqyr basyn
şaiqap öli men tiriniñ arasyndağy Vasilisağa qarap ūzaq tūrdy.
- Seniñ mūnyñ ne, sūmpaiy, - dedi ol aşynyp, - i̇endi qalai? Joq, joq
dep azar da bezer bolyp i̇ediñ, qanşyqtyñ qūiyrşyğy. Joq dep bezektep,
aqşany tağy qabyrğağa japsyrasyñ, ə? Seni öltiru kerek bolady!
-

O ne degeniñiz? - dep şar i̇ete qaldy Vanda.

Vasilisağa aiaq astynan oğaş birdeñe tap boldy, sonyñ saldarynan ol
kenet qalşyldai küldi kep, külkisi jəne sūmdyq, öitkeni onyñ kögildir
közinde ürei oinaqşyp, i̇erni men mūrny jəne beti ğana küldi.
- Myrzalar, aiai köriñizder, biz qaidan bileiik, i̇eşqandai dekret bolğan
joq. Mūndağylar keibir bank qağazdary men ūsaq-tüiek zattar... Aqşa az...
Mañdai termen tabylğan ğoi... Qazir bəribir patşa aqşasy jürmeitin
bolğan joq pa?
Vasilisa söilei tūryp, qasqyrğa qarap qūiady, beine-bir ol sūmdyq
tañdanys tuğyzğandai.
- Seni tūtqyndau kerek i̇edi, - dep i̇eskerte aitty da, qasqyr paketti bir sart
i̇etkizip, jyrtyq şineliniñ tüpsiz qaltasyna süñgite saldy. - İendi, jigitter,
jəşikterge kirisiñder.
Vasilisanyñ özi aşyp bergen jəşikten buda-buda qağazdar, mörler,
suretter, qalamdar, portsigarlar qaptap şyqty. Qağaz-dar jasyl kilem
men üsteldiñ qyzyl şūğasyna şağylyp, suyldap i̇edenge jaiyldy. Jyryq
sebetti töñkerip tastady. Qonaqjaida qabyrğalardy köñilsiz tyqyldatqan
boldy. Dəu kilemdi jūlyp alyp, i̇edenge taptap i̇edi, odan parkette küidirip
basqandai iz qaldy. Tünge qarai elektr şamdary jarqyrai janyp,
ainalağa köñildi nūr sebezdep, gramofonnyñ gülderi jaltyrap ketti.
Vasilisa aiağyn tarpyldatyp üşeudiñ soñynan salpyldap i̇erdi de jürdi.
Ony bir selqos sabyrlylyq bilep, oiy oramdy örbip jatqandai körindi.
Jatynjaida tūtqiyldan opyr-topyr boldy da qaldy, ainaly şkəptan
körpeler men aqjapqyştar syrğyp tüsip, matrats töñkerilip, asty üstine
şyqty. Kenet dəu toqtai qap, tömenge köz tastap jainap ketti. Audaryptöñkerilgen kereuettiñ astynda Vasilisanyñ sujaña şevron bəteñkesi
laktelgen tūmsyğy jaltyrap menmūndalap jatyr i̇eken. Dəu myrs i̇etip,
qysyla Vasilisağa qarady.
- Jaqsy bəteñke i̇eken, - dedi ol jiñişke dausy şiqyldai şyğyp, bəlkim, ol meniñ aiağyma şaq kep qalar.
Vasilisa qandai jauap qaitararyn oilanyp bolğanşa dəu i̇eñkeiip,
bəteñkeni qolyna alyp, sipap ta ülgerdi. Vasilisa dir i̇ete qaldy.
-

Būl taza bylğary, myrzalar, - dedi ol özi de ne aitqanyn añdamai.

Qasqyr oğan jalt būryldy, aqi közinde aşy yza ūşqyny jarq i̇etti.
- Öşir üniñdi, jeksūryn, - dedi ol tūnjyrai. - Öşir üniñdi! -dep
qaitalady aiaq astynan şamdanyp. - Sen bizge atyp tastamağanymyz üşin
qaita raqmet ait, qazynasyn jasyrğan ūry men būzyqqa aiauşylyq joq.
Sen bylq i̇etpe, - dedi appaq şölmektei bop bozaryp ketken Vasilisağa
tepsinip, közinen zərli ūşqyn şaşyp. - Dünie-mülikti jinap, betiñdi
sartabaqtai i̇etip, şoşqadai semirip sender otyrğanda qaiyrymdy
jandardyñ şoqpyt kiıp jürgenin köresiñder me? Qaraşy, onyñ aiağy üsip,
ūltarylğan i̇eski aiaq kiımmen jyrtyq şinel kiıp okopta jatqanda, sender
grammofon oinatyp, şəliıp pəterde otyrasyñdar. U-ui, şeşeñdi... - dep
kijingen onyñ oiynda Vasilisany qūlaq-şekeden perip jiberu bar i̇edi,
biraq qolyn tartyp aldy. Öitkeni “Sizdiki ne?..” dep Vandanyñ jandausy
şyqty. Qasqyr bir körmege təp-təuir Vasilisany soğyp jiberuge batpai,
tek jūdyryğymen keudesinen nūqydy. Öñ-tüs joq Vasilisa teñselip ketip,
kökiregi qapa-şerge tolyp, qatty jūdyryqtan keudesiniñ auyrğanyn sezdi.
“Revoliutsiiä degeniñ mine osy, - dep oilady ol öziniñ qyzğylt mañdaily
jinaqy basymen, - aitary joq. Būlardyñ bərin şetinen darğa asu kerek
i̇edi, i̇endi keş...”
- Vasilko, aiağyña kiıp al, - dedi dəuge qasqyr jyly şyraimen qarap.
Anau serippeli matrasqa jaiğasyp, i̇eski aiaq kiımin sypyryp tastady.
Bəteñke köpirgen sūr şūlyqpen syimady, tym qalyñ boldy. “Kazakqa
noski tauyp ber”, - dep qasqyr Vandağa alaia qarady. Əiel zamatta
jüresinen otyra qap sary şkəptiñ tartpasynan kerek zatty aldy da berdi.
Dəu baqailary qyp-qyzyl aiağyn aşyp, sūr şūlyqty sypyryp tastady da
jaña noskidi kiıp aldy. Sonda da aiağy bəteñkege əreñ syidy, sol jağynyñ
bauy üzilip te ketti. Balaşa quanyp, jymiğan dəu ony da jalğap bailap
alyp, ornynan tūrdy. Sol sət üidegi bes adamnyñ onsyz da şiryqqan
qarym-qatynasynda birdeñe byrt i̇etip üzilip ketkendei boldy. Izderin
bağyp, biriniñ soñynan biri jürgen olardyñ arasynda qarapaiymdyq
ornady. Jyryq dəudiñ aiağyndağy bəteñkeni körip, Vasilisanyñ şegede
iluli tūrğan şalbaryna bas saldy. Qoljuğyştyñ qasynda iluli tūrğan
şalbaryn alğanğa birdeñe dei me i̇eken dep qasqyr Vasilisağa tağy da
küməndana qarady.
Biraq Vasilisa da, Vanda da i̇eşteñe aitqan joq, i̇ekeuiniñ de jüzi bozaryp,
közderi ataştai bop ketken tek. Jatynjai dükenderdiñ daiyn kiımder
üiilgen būryşyna ūqsap qaldy. Jyryq alabajaq alba-jūlba jalğyz
dambalmen ğana qalyp, şalbardy jaryqqa ūstap qarap tūrdy.
- Qymbat būiym, şeviot... - dep myñqyldağan ol kök mamyqtaqqa
otyryp, şalbardy kie bastady. Qasqyr kir jeidesin Vasilisanyñ sūr
penjagine auystyrdy jəne onyñ qaltasynan bəz-bir qağazdar suyryp,
“Myna qağazdaryñdy öziñ al, myrza, bəlkim keregi bar şyğar” dep
Vasilisağa berdi. Üstel üstinen globus taqylettes, tsifralary qalyñ ğyp
qaramen rimşe jazyl-ğan şyny sağatty aldy.
Qasqyr şinelin kigende onyñ qoinyndağy sağattyñ qalai jürip
tyqyldağany i̇estilip tūrdy.
- Sağat qajet zat. Sağatsyz qolyñ joq siiäqtysyñ, - dedi jyryqqa
qasqyr, Vasilisağa qatysty būrynğysynan jūmsaryp, - tünde qarap,
uaqyttyñ qanşa i̇ekenin bilu teñdesi joq nərse.
Sosyn qaita qozğalyp, jatynjai arqyly kabinetke keldi. Vasilisa men
Vanda artynda qatar jürip otyrdy. Kabinette qasqyr közin qaişylap,
birdeñe oilap qaldy da, Vasilisağa:
- Myrza, siz bizge qolhat beriñiz, - dedi, bəz-bir oi mazasyn ketirip tūrğan
syñaily, qabağy tüiilip, mañdaiy qyrtystanyp ketti.
-

Qalaişa? - dep kübir i̇etti Vasilisa.

-

Bizge zattaryñdy bergeniñ turaly qolhat, - dep tüsindirdi qasqyr.

Vasilisanyñ tüsi būzylyp, qūlaq-şekesine deiin qyzaryp ketti.
- Biraq qalai... Men öz... ( Ol: “Men qalai tağy da qolhat beremin” dep
aiğai salğysy keldi, biraq auzynan būl sözder i̇emes, basqasy şyqty) sizdiñ
öziñiz qol qoiyp beruiñiz kerek i̇edi ğoi...
- Oi, seniñ joqtauyñdy bir-aq asyru kerek i̇eken, - yzalana-oilana jauap
qatyp qasqyr, - ittei ğyp sabau kerek i̇edi. U-u, qanişer...
Bilemin seniñ ne oilaitynyñdy. Bilemin. İeger bilikteriñ qaityp kelse,
bizdi şybyndai qyrar i̇ediñder. U-u, senimen oñai kelispei-tinimiz körinip
tūr. Jigitter, kəne ony qabyrğağa qoiyñdar. Öi, sazaiyn bereiin bir.
Terisine syimai aşulanğan ol Vasilisany qabyrğağa tyqsyryp,
alqymynan syğyp jibergende ol qyzaryp ketti.
- Ai! - dep üreilene şyñğyryp jibergen Vanda qasqyrdyñ qolyna
jarmasty. - Sizdiki ne? Aiap keşire köriñiz... Vasia, jaz, jazsaişy...
Qasqyr injenerdiñ keñirdegin bosatty da, serippeniñ üstinde tūrğandai
i̇ekinşi jaqqa yrşyp tüsti. Vasilisa mamyqtaqqa qalai otyryp qalğanyn
özi de añğarğan joq. Qoly dir-dir i̇etedi. Bloknot-tyñ bir parağyn ajyratyp
alyp qalamyn siiäğa matyrdy. Tynyş-tyq ornady, sol tynyştyqta
qasqyrdyñ qaltasyndağy şyny globustyñ qalai tyq-tyq i̇etkeni i̇estilip
tūrdy.
- Qalai jazu kerek? - dep sūrady Vasilisa əlsiz qyryldañ-qyrağan
ünmen.
Qasqyr oilana qalyp, közin jypylyqtatty.
- Jaz... seçe kureni ştabynyñ ökimimen... Mynadai, mynadai zattardy
tūtas tapsyrdym... dep jaz... sanyn körset, razmerine deiin...
- Razmeri deidi... - dep şañq i̇ete qalyp Vasilisa tabanda auzyn jiyp
ala qoidy.
- ...Tintkende tapsyrdym. İeşqandai qūiar kinəm joq... sondyqtan
qolymdy qūiamyn.
Osy arada Vasilisa batyldyğynyñ soñğy sarqyndysyn jinap, közin
basqa jaqqa būryp:
-

Kimge berildi dep jazaiyn? - dep sūrady.

Qasqyr Vasilisağa küməndana qarady, biraq zyğyrdany qainap tūrğanyn
bildirmei, kürsinumen tyndy.
- Jaz: Bütin qalpynda Nemoliaka (ol oilanyp jyryqqa qarady) ...
Kirpatyi jəne ataman Uragan aldy dep jaz.
Vasilisa qağazğa közi kilegeilene qarap onyñ aitqanyn jazdy. Talap
i̇etkenin jazyp, qolynyñ ornyna qaltyldap “Vasilisa” dep, qağazdy
qasqyrğa ūsyndy. Ol paraqşany alyp, oğan şūqşiiä qarady.
Sol kezde alystan joğarydağy baspaldaqta əinekti i̇esik sartyldap,
bireulerdiñ aiaq dürsili i̇estilip, Myşlaevskiidiñ gürildegen dausy şyqty.
Qasqyrdyñ öñi kilt özgerip, küreñitip ketti. Serikteri de qipaqtap qaldy.
Qasqyr sazara qalyp, aqyryn ğana: “şa” dep aiqai saldy. Qaltasynan
brauningin alyp, Vasilisağa kezep, ol qapalanyp jymiğan boldy. İesiktiñ
syrtynda dəlizde aiaq tyrpyly, dauystar i̇estildi. Sosyn bolttyñ qalai
tarsyldap, i̇esiktiñ jabylğany bilindi. Jügirgen dybystar şyğyp,
i̇erlerdiñ külkisi keldi qūlaqqa. Osydan keiin əinekti i̇esik tağy da sart i̇etip
sap bolğan qadamdar joğary qarai örlep, barlyğy tyndy. Jyryq
aldyñğy bölmege şyğyp, i̇esikke qūlağyn tösep, tyñ tyñdady. Ol oralğan
soñ qasqyrmen köp mağynaly köz almasyp, barlyğy qysylyp-qymtyryla
auyzüige şyqty. Aldyñğy bölmede dəu tar bəteñkedegi bəşpailaryn
qimyldatyp:
-

Suyq bolady-au, - dedi.

Ol Vasilisanyñ galoşyn da kiıp aldy.
Qasqyr Vasilisağa būrylyp közi alaqtap jūmsaq ünmen til qatty:
- Sizge, myrza, tağy bir... Bizdiñ sizderde bolğanymyz jöninde tis
jarmaisyz. İeger biz jaiynda bəz-bireuge şağymdanatyn bolsañyz,
jigitterimiz joqtauyñyzdy bir-aq asyrady. Tañ atqanşa pəteriñizden
şyqpaisyz, ol üşin qatañ jazalanasyz...
-

Keşirim sūraimyz, - pūşyq mūryn jyryq myñqyldağan dauyspen.

Qyzyl şyraily dəu i̇eşteñe aitqan joq, tek Vasilisağa qymsyna qarap,
jaltyrağan galoşyna quanyp, köz qiyğyn salyp qūiady. Vasilisanyñ
i̇esiginen şyğyp, dəliz arqyly olar syrtqy i̇esikke bettedi, nege i̇ekeni
belgisiz, aiağynyñ ūşymen basyp, birin-biri itermelei ūmtyldy syrtqa
olar. Ysyrmalar sartyldap, qara aspan tūnjyrai tüsti, Vasilisa da
toñğan qolymen bolttardy bekitti, basy ainalyp, qas pen közdiñ arasynda
ol tüs körip tūrğandai sezindi özin. Tabanda jüregi aiağynyñ basyna tüsip,
sosyn jiı-jiı dürsildedi. Auyz üide Vanda öksip jylady. Ol sandyqqa
qūlap, basyn qabyrğağa soğyp ap, betin jas juyp ketti.
- Qūdai-au! Būl ne özi? Qūdai-au, qūdai! Vasia! Tapaidyñ tal tüsinde, būl
ne sūmdyq? Ne bolyp barady būl dünie...
Vasilisa onyñ aldynda japyraqtai qaltyrady, öñi əbden būzylyp
ketken.
- Vasia, - dep şaryldady Vanda, - sen bilesiñ be... Būl i̇eşqandai ştab ta,
polk ta i̇emes. Vasia! Būlar banditterdiñ özi!
- Men özim, özim de tüsindim, - dep miñgirledi Vasilisa ökinişpen qolyn
jaiyp.
- Təñir-au! - dep yşqyndy Vanda. - Tezirek jügiru kerek, taban auzynda,
taban auzynda habarlau kerek, ūstasyn olardy. Ūstau kerek! Aspan
əmirşisi! Külli nərsemizdi qūrtty! Bərin, bərin tonap ketti ğoi. Tym qūrsa
bəz-bireu, bəz-bireu qol ūşyn berse şe... Ə! - Ol dirildep-qalşyldap,
sandyqtan syrğyp, i̇edenge tüsip, i̇eki qolymen betin basty. Şaşy
jalbyrap, keudeşesiniñ artqy tüimesi ağytylyp ketken.
-

Qaida, qaida baru kerek? - dep sūrady Vasilisa.

- Qūdaiym-au, ştabqa, bastyğyna barmaisyñ ba? Aryz beru kerek.
Tezirek. Būl ne basynğandyq!?
Vasilisa bir ornynda jybyrlap tūrdy da, kenet i̇esikke tūra jügirdi. Ol
şyny bögetke soğyp, saldyr-küldir i̇etkizdi.
Şervinskii men İelenadan basqasynyñ bəri Vasilisanyñ pəterine
topyrlady. Bop-boz bolyp Lariosik i̇esiktiñ auzynda tūr. Myşlaevskii
aiaqtaryn alşaityp beiməlim kelermender qaldyryp ketken i̇eski aiaq kiım
men şoqpyttarğa qarap tūrdy da, Vasilisağa būryldy.
- Joğaldy dep jazyñyz. Būlar banditter. Özderiñizdiñ tiri
qalğandaryñyz üşin qūdaiğa təube deñiz. Şynyn aitqanda, men sizderdiñ
oñai qūtylğandaryñyzğa tañğalyp tūrmyn.
-

Qūdaia, olar bizge ne istemedi deisiñ! - dep şyryldady Vanda.

-

Olar meni öltiremiz dep qorqytty.

- Qaita öltirmegenine raqmet. Būndaidy ömirimde birinşi ret körip
otyrmyn.
-

Taza, iz tastalmai jasalğan, - dep aqyryn ğana qostady Karas.

- İendi ne isteimiz?.. - dep qalşiiä tūryp sūrady Vasilisa. -Tūra jügirip
aryzdanu kerek pe?.. Qaida aryzdanamyn? Qūdai üşin, Viktor Viktoroviç,
aqyl beriñizşi.
- İeşqaida da aryzdanuyñyzğa aqyl bermes i̇edim, - dedi ol. -Birinşiden,
olardy ūstai almaidy, būl bir deñiz. - Ol ūzyn sausağyn bükti. İekinşiden..
-

Vasia, i̇esiñde me, olar şağymdansañ-aq öltiremiz dep i̇edi ğoi...

- Jaraidy, ol qoqan-loqqysy tükke tūrmaidy. - Myşlaevskii qabyğyn
tüidi. - İeşkim de öltirmeidi, biraq olardy ūstai almaidy deimin, ūstauğa
da i̇eşkim şyqpaidy, i̇ekinşi, - dep ol i̇ekinşi sausağyn bükti, - sizge ne
əketkenin de jazu kerek qoi, aituyñyzşa, alğandary patşa aqşasy... Al
i̇endi, siz olardyñ əlgi ştabyna şağymdanğanda osyny aitsañyz, i̇ekinşi ret
tintu jürgizbesine kim kepil!?
-

Ol mümkin, əbden mümkin, - dep rastady bilgir maman Nikolka.
Talyp qalğanda su qūiyp tiriltip alyp, əbden silesi qatqan
Vasilisanyñ basy salbyrap ketti. Vanda mañdaişağa jabysyp, aqyryn
jylap, jūrttyñ bəriniñ köñili būzyldy. Lariosik i̇esik auzynda auyr
kürsinip, tūnjyr közin telmirtti.
-

Mine, ərkimniñ öz qaiğysy bar, - dep kübirledi ol.

-

Olar nemen qarulanypty? - dep sūrady Nikolka.

- Qūdaiym-au! İekeuinde tapanşa, al üşinşisinde... Vasia, üşinşisinde
i̇eşteñe bolğan joq qoi?
-

İekeuinde tapanşa, - dep əlsiz ğana rastady Vasilisa.

-

Qandai tapanşa i̇eken? - dep iskerlikpen bilgisi keldi Nikolkanyñ.

- Ol jağyn men bilmeimin ğoi, - dep kürsine jauap qatty Vasilisa, olardyñ sistemasyn qaidan aiyraiyn. Bireui ülken qara, i̇ekinşisi
kişkentai şynjyrly, ol da qara.
-

Şynjyr bau, - dep kürsindi Vanda.

Nikolka qabağyn tüiip Vasilisağa qūs qūsap qyrynan qarady. Ol ornynda
typyrşyp, sosyn baiyzdamai qozğalyp, şalt qimyldap i̇esikke bardy.
Lariosik salpañdap onyñ soñynan i̇erdi. Nikolkanyñ bölmesinen
şynynyñ syñğyry i̇estilip, onyñ kökiregi qars aiyrylyp, jylağanynda
Lariosik ashanağa da jetken joq i̇edi. Ol tura Nikolkanyñ bölmesine
tartty. Bölmeniñ şamy jarqyrap janyp tūr, aşyq jeldetkişten suyq
kelip tūr, əinekte Nikolka terezeniñ jaqtauynan taiyp ketkende tizesi
tigen üñireigen ülken tesik. Nikolkanyñ közi bir ornynda tūrmaidy.
- Qalaişa? - dep baj i̇etken Lariosik qolyn jaiyp, - Mynau baryp
tūrğan siqyrşylyq qoi!
Nikolka bölmeden jūlqyna şyğyp, kitap bölme, asüi arqyly i̇esi şyğa
“Nikol, Nikol, baskiımsiz qaida barasyñ? Təñirim-au, tağy da ne bolyp
qaldy?...” dep şyryldağan Aniutanyñ qasynan ata jöneldi. Senek arqyly
aulağa jügire şyqty. Aniuta şoqynyp senektiñ ilmegin salyp, asüige
jügirdi de, terezeden üñildi, alaida Nikolka qas qağymda közden ğaiyp
boldy.
Ol solğa kilt būrylyp, tömen jügirip, qabyrğalar arasyndağy üñgirge
kiretin joldy jauyp tūrğan kürtiktiñ aldyna kep toqtady. Kürtiktiñ
mūrty da būzylmapty. “İeşteñe tüsinsem būiyrmasyn”, - dep ökine
miñgirledi Nikolka, sosyn batyldanyp kürtikke ūmtyldy. Özin ol
tūnşyğyp ketetindei sezindi. Ol qardy ūzaq qopardy, pysqyrdy, tüşkirdi,
tükirdi, aqyry qarly bögetti būzdy. Söitip üsti-basy appaq qar bolyp
şatqal üñgirge kirdi de, joğaryğa qarady. Joğarydan öz bölmesiniñ qaterli
terezesi tübindegi şoqparbastanyp tūrğan som şegelerdi izdedi, olar tūr,
biraq qorapşa joq.
Bəlkim, ilgegi üzilip tüsip qalğan şyğar degen aqtyq ümitpen Nikolka
əlsin-əlsin qūlap, tizesin jyrtyp synğan kirpişterdi sipalap, ainala
izdep qorapşany tappady.
Osy arada Nikolkanyñ basyna jaryq tüsti. “A-a” dep aiğailap jibergen
ol şatqal üñgirdi köşe jaqtan jauyp tūratyn albarğa qarai i̇etpettep
jatty. Jer bauyrlap jetip, albardy qolymen türtip körse, taqtailardyñ
arasy aşylyp, qap-qara tesik qap-qara köşege qarap tūr. Bəri de tüsinikti
boldy. Olar üñgirge aparatyn taqtailardy kesip, osy aradan zat qoimasy
arqyly Vasilisağa tikelei tüsudi oilastyrsa kerek, biraq terezeniñ
tortemirine tap bolğan da.
Üsti-basy appaq Nikolka asüige ünsiz kirdi.
-

Təñiri-au, kel səl tazalap jibereiin, - dep şyr i̇ete qaldy Aniuta.

- Qūdai üşin, menen aulaq jürşi, - dep Nikolka bölmelerge ötti, siresip
qatyp qalğan qolyn şalbaryna üikep, - Larion, meniñ mūrnymdy bet
qylşy, - dedi Larionğa qarap. Ol közin jypylyqtatty da, sosyn ony keñ
aşyp:
-

Seniki ne, Nikolka? Osynşalyq ökinişke boi aldyryp, opynuğa
bolama i̇eken? - dep ol qolymen Nikolkanyñ arqasynan qysyla qaqty jəne
jeñimen onyñ qaryn sypyrdy.
- Aleşa qūdai jarylqap jazylyp şyqsa, basymdy jūlyp alatyny
bylai tūrsyn, - dep jalğastyrdy Nikolka, - al i̇eñ bastysy... Nai-Turstyñ
tapanşasy ketti.!? Odan da meniñ özimdi öltirse i̇edi, qūdai aqyna!..
Vasilisany mazaq qyp kelekelegenim üşin meni qūdai jazalady. Vasilisa
da aianyşty, əlgi sūmpaiylar ony sol tapanşalarmen qorqytyp, zəresin
ūşyrğan ğoi. Biraq ony i̇eşqandai tapanşasyz-aq aitqanğa köndirip,
aidauğa jürgizuge bolatyn i̇edi ğoi. İeh...
Mine, qandai uaqiğa deseişi. Larion, qağazdy al, terezeni jelimdeimiz.
Tünde üngir-añğardan şege, balta jəne balğasymen Nikolka,
Myşlaevskii jəne Lariosik şyqty. Añğar qysqa taqtailarmen tas qyp
şegelep tastaldy. Nikolka yzalanyp ūzyn şegelerdiñ ūşyn syrtqa
şyğyp sostiyp tūratyndai i̇etip qaqty. Səl keiinirek aibanda şyraq alyp
jürdi, sosyn suyq zat qoimasy arqyly Nikolka, Myşlaevskii jəne
Lariosik şatyrdyñ astyndağy şarbaqqa şyqty. Pəterdiñ üstindegi
şarbaqta olar tarpyldap barlyq jerdi aralady, i̇eñkeiip jyly
mūrjalardyñ, jaiğan kirlerdiñ arasymen jürip, dauys i̇estilip tūratyn
terezeni tars jauyp bekitip tastady.
Vasilisa şarbaqqa şyğyp jürgenderge qyzyğyp, oğan özi de qosylyp,
arqalyq börenelerdiñ arasymen jürip Myşlaevskiidiñ barlyq qareketin
qostady.
- Bizge i̇eşteñe bildirmegeniñiz qandai ökinişti, jabyq i̇esik arqyly bizge
Vanda Mihailovnany jibere qoiuyñyz kerek i̇edi, -dedi Nikolka,
şyrağynan mai tamyp jürip.
- Bauyrym, ony i̇endi qazbalai berme, - dep ün qatty Myşlaevskii, olar pəterge kelip kirgen soñ-aq, şarua bitti dei ber, dostym. Sen olar
qorğanbaidy dep oilaisyñ ba? Qorğanğanda qandai! Sen pəterge kirem
degenşe qarnyña oq kirş i̇ete qalatyn i̇edi. Marqūm bop kete barasyñ. Solai
i̇endi. Al olarğa jol bermeu - būl basqa məsele.
- İesiktiñ syrtynan atyp-aq jaiyñdy tabamyz dep qorqytty ğoi,
Viktor Viktoroviç, - dep jylarman boldy Vasilisa.
- İeşqaşan da atpaityn i̇edi ğoi, - dedi balğany sartyldatyp soğyp
jatyp Myşlaevskii, - i̇eşqandai da jağdaida. Bükil köşeni börliktirip
jyny bar deisiz be!
Keiinirek Karas tünde Lisoviçterdiñ pəterinde Liudovik XIV qūsap
masairap jatty. Oğan mynandai əñgime sebep boldy:
-

O ne degeniñiz, bügin olar kelmeidi! - dedi Myşlaevskii.

- Joq, joq, joq, - dep jarysa bezektedi Vanda men Vasilisa, -öziñizdiñ
nemese Feodor Nikolaeviçtiñ bizde boluyn jalynyp sūraimyz!.. Sizderge
onyñ ne qiyndyğy bar. Vanda Mihailovna jaqsylap tūryp şaimen
syilaidy sizderdi. Jaily orynğa jatqyzamyz. İerteñ de bizde
bolularyñyzdy ötinemiz. Əitpese, üide i̇erkeksiz qiyn i̇eken.
-

Men müldem ūiyqtai almaimyn, - dep rastady i̇eriniñ sözin Vasilisa.

-

Bar onda, Karaev, - dedi Myşlaevskii.

Sonyñ nətijesinde i̇endi Karas masairap jatyr. Mi men ösimdik maiyna
pisirgen sorpa Vasilisanyñ öz əieline jūqtyrğan sarañdyğynyñ
jiırkenişti derti bolatyn. Al şyn məninde būl pəterdiñ qoinauynda tek
Vandağa ğana aian asyl qazyna jasyry-nyp jatatyn. Ashananyñ üsteline
marinadtalğan qozyqūiryq qūtysy, būzau i̇eti, şie qainatpasy, Şustovtyñ
ataqty qoñyrauly koniagy qoiyldy. Karas, Vanda Mihailovna üşin de
römke qoiyluyn talap i̇etip, oğan da koniak qūidy.
-

Toltyrmai, ortaşa ğana qūiyñyz, - dep şyjalaqtady.

Vasilisa Karasqa bağynyp, qolyn jelpine siltep bir römkeni qağyp
saldy.
- Vasia, sen işimdiktiñ öziñe ziiändy i̇ekenin ūmytqan joqsyñ ba? - dep
nazdana söiledi Vanda.
Karastyñ koniaktan i̇eşkimge de ziiän kelmeitinin, ony qany azdarğa sütke
qosyp ta beretinin baiandağan bedeldi tüsindir-mesinen keiin Vasilisa tağy
bir römkeni qylq i̇etkizdi de, beti qyzaryp, mañdaiyna şyp-şyp ter
şyqty. Karas bes römke işip, köñili köterilip, biraz jelpinip qaldy.
Vandağa qarai otyryp: “İeger dūrys tamaq işip səl tolyssa, onşa siyqsyz
da əiel i̇emes” dep oilap qoidy.
Sosyn Karas, Lisoviçter pəteriniñ jaiğasuyn maqtap, Turbindar
pəterine qoñyrau jetkizudiñ josparyn talqylady: bireuin asüiden,
i̇ekinşisin auyzüiden ornatu kerek dedi. Sonda səl birdeñe bolsa, joğaryda
qoñyrau soğylady. Jügirip şyğyp Myşlaevskii i̇esikti aşa qūiady - mine,
būl müldem basqa məsele.
Karas pəterdi meilinşe maqtady: jaily, jihazdaluy da jaqsy, tek bir
ğana kemşiligi - salqyn.
Tünde Vasilisa otyn əkep, qonaqjaidyñ peşin özi jaqty. Karas şeşinip
tahtada tamaşa i̇eki aqjapqyştyñ arasynda jatyp, özin jaqsy, jaily
sezindi. Vasilisa jeideşeñ şalbaryn aspa belbeumen kiıp keldi de, onyñ
qasyndağy mamyqtaqqa otyryp söz bastady:
- Ūiqym keler i̇emes bilseñiz, öziñizben azyn-aulaq əñgimelesuge mūrsat
i̇etiñiz.
Peş janyp boldy. Vasilisa sabasyna tüsip domalanyp mamyqtaqta
kürsinip qoiyp, söilep otyr:
- Mine qalai, Fedor Nikolaeviç. Tabandy i̇eñbekpen tabyl-ğannyñ bəri
bir keşte zorlyqpen qaidağy bir sūmpaiylardyñ qaltasyna köşti... Siz
revoliutsiiäny men joqqa şyğaryp otyr dep oilamañyz, o joq, osynyñ
bərine əkep jürgen tarihi sebep-saldardy öte jaqsy bilemin.
Vasilisanyñ jüzinde jəne aspa belbeuiniñ qystyrmasynda qyzğylt nūr
oinady. Karas koniaktyñ ğajap əserinen buyny bosap qalği bastady,
sonda da jüzinde sypailyğyn saqtap, tyñdap otyrğandai syñai tanytuğa
tyrysty.
- Alaida öziñiz de kelisetin şyğarsyz, bizde Resei siiäqty sözsiz meşeu
qalğan i̇elde revoliutsiiänyñ özi pugaçevşyldyqqa ainalyp barady. Əitpese
mynau jasalyp jatqandar ne... Biz nebary i̇eki jyldyñ işinde barlyq
tiregimizden aiyryldyq, zañ degeniñ, adam men azamattyñ bolmaşy
qūqyğyn qorğau degeniñ, atymen joq. Ağylşyndar aitady:
- M-me, ağylşyndar... olar, ərine, - dep miñgirledi Karas, mynau
ūiqynyñ mamyq qabyrğasy özin Vaslilisadan bölip bara jatqanyn sezip.
- Al mūnda qandai “seniñ üiiñ - seniñ qorğanyñ” bola alady. Öziñniñ
menşikti pəteriñde jeti qūlyppen jabylyp otyrsañ da, bügin bizdiñ üide
bolyp ketkendei ūry-qarylar basa köktep kirip, dünie-mülkiñdi tonap,
tipti öziñdi öltirip ketpeske i̇eş kepildik joq.
- Kepildik degen i̇esiktiñ qoñyrauy men terezeniñ qaqpasy i̇emes pe, - dep
ūiqyly ünmen sətsizdeu jauap qatty Karas.
- Jo-joq, Fedor Nikolaeviç! Joq, məsele qoñyrauda bolyp tūrğan joq
qoi, jarqynym. İeşqandai qoñyrau i̇endi adamdardyñ janyna Uia salğan
qūldyrap qūlau men irip-şirudi toqtata almaidy. Keşiriñiz, qoñyrau - jeke
şarua, onyñ synyp bülinui əbden mümkin, al qoğam...
-

Synsa tüzeimiz, - dep jauap qatty balqyp otyrğan Karas.

- Al i̇endi bükil ömirdi qoñyrauğa qūruğa bolmaidy ğoi, tapanşağa da bar
tirlikti tirep qūia almaisyñ. Məsele mūnda i̇emes. Men bolğan oqiğany ğana
arqau i̇etip jalpy aityp otyrmyn. Məsele i̇eñ bastysy - jekemenşikke
degen qūrmettiñ joiyluynda bolyp otyr. Al olai bolsa, is bitti, bərimiz
de qūrydyq dei ber. Men tabiğatymnan ūstamdy demokratpyn jəne
halyqtyñ qainağan ortasynan şyqqanmyn. Meniñ əkem temirjolda
qarapaiym desiatnik boldy. Osynda öziñiz körip otyrğannyñ bəri, bügin
əlgi alaiaqtar sypyryp ketkenniñ bəri tek qana mynau meniñ qolymmen
jasalyp, jinalğan dünieler. Jəne seniñiz, men i̇eşqaşan i̇eski tərtipke
tistei qabysyp aiyrylmai, sonyñ küzetinde tūrğan adam i̇emespin,
kerisinşe sizge qūpiiämdy aşyp qūiaiyn, men kadetpin, alaida qazir
barlyğy qaida baryp saiyp jatqanyn öz közimmen körip otyrğanda mende
bir qaterli senim paida boldy, oğan qarağanda bizdi qūtqaratyn bir-aq küş
bar... - Əldeqaidan jūmsaq qūndaqtyñ arasynan Karastyñ qūlağyna: Patşalyq. Samo-derjavie, - degen söz keledi. - İə... köz aldyña keltiruge
ğana bolatyn i̇eñ zūlym diktatura... Samoderjavie...
“Ök şatastyrğan-aq i̇eken ony, - dep oilady ūiqyly-ūiau Karas. - M-da,
samoderjavie degeniñ ailaker qudyñ quy”
-

İehe-imm... - dedi maqtamen bulyğyp.

- Ah, du-du-du-du, - dep sodan keiin qorylğa basty dersiñ -ah, du-du-dudu... Ai, du-du... - dep i̇endigi jerde ol ūiqysyrap söiledi. - Ai, du-du, istiñ
mūndai mənisi ūzaqqa sozylady dep olar beker oilaidy, ai du-du-du, köp
jyldar dep taqyldaidy. Joq i̇endi! Köptegen jyldar i̇endi jalğaspaidy,
olai oilaudyñ özi külkili bolar i̇edi...
- İvangorod qorğany, - dep kütpegen jerden marqūm papahaly
komendant Vasilisanyñ sözin bölgen sekildi, - köptegen jyldar!
-

Ardagan da , Kars ta, - dep rastaidy tūman arasynan Karas.

-

Köptegen jyldar!

Vasilisanyñ sirek iltipatty külkisi alystan talyp jetti.
- Köptegen jyldar! - degen şat dauystar Karaevtyñ basynda
əndetkendei.

16
Köptegen jyldar, köptegen
Ötti de ketti əttegen... -
dep Tolmaşevskiidiñ ataqty hory toğyz bas dauyspen əueletti.
K-ö-öp-te-gen j-yl-dar... dep ony hrustaldai möldir nəzik dauystar ilip əketti.
Köptegen, köptegen, köptegen... dep sapronağa şaşyrağan hor üni kümbezdiñ özine jetkizip kümbirletip
jiberdi.
-

Qara, qaraşy! Petliuranyñ özi...

-

Qaraşy, İvan...

-

Öi, aqymaq... Petliura qazir alğa kep ülgerdi.

Hordağy jüzdegen bastar birinen-biri asyp, birin-biri basyp qara būiaumen
suretter salynğan i̇ejelgi bağandardyñ arasyndağy örnekti qanat qūsap iın
tiresedi. Şyrainalyp, tolqyp, birin-biri kimelep qanatqa şyğyp
şirkeudiñ tüpsiz tükpirine köz tastauğa tyrysady, biraq myñdağan bastar
sary alma qūsap tyğyz üş qabat qatarymen i̇eşteñe körseter i̇emes. Tüpsiz
tūñğiyqtağy myñdağan bastardyñ tolqyny, olardyñ üstinde qalqyğan ter
men bu, örmelei şumaqtalyp syzylğan tütin, jüzdegen şyraqtardyñ iısi,
şynjyrly auyr şamdaldardyñ ysy bas ainaldyryp, jürek ainytady.
Sūrğylt-kök qoiu mūnar syryldap, şyğyrşyqtardy bauyrlap, Sofiiä
soborynyñ özi siiäqty tūnjyrağan qoñyr metaldan būrap, örnektep, oiulap
jasağan patşa qaqpasyn kölegeilep tūr. Şyrağdandardağy şyraqtardyñ
ot qūiryğy şytynap, jalaulap, tütin jibi qūsap joğary ūşady. Olarğa
aua jetpeitin siiäqty. Mihrabtyñ ainalasynda adam aitqysyz abyrsabyr. Mihrabtyñ büiirindegi i̇esikterinen altyn rizalar şaşy-lyp,
islandiiänyñ orarilary qalyqtady. Döñgelek qatyrğylardan külgin tüsti
taqiiädai kamilavkalar şyğyp, qabyrğalardan teñsetilip əskeri tular
tüsti. Protodiiäkon Serebriakovtyñ güjil-degen kərli dausy qalyñ ortada
barqyraidy. Bassyz, qolsyz, jon arqasymen ğana tobyrdyñ töbesinde
qalyqtağan riza sosyn topqa süñgip ketip, maqta şapannyñ bir jeñin alyp
şyqty. Torközdi oramaldar būlğanyp jentekke ainaldy.
- Arkadii əkei, betiñizdi qattyraq qymtañyz, əitpese aiaz aqyryp tūr,
mūrsat berseñiz, kömekteseiin. Əskeri tular i̇esikterde jeñilgenderdiñ
jalauyndai iılip, qoñyrqai jüzder men qūpiiä altyn jazular qalqyp,
qūiryğymen i̇eden sypyryp bara jatty.
-

Isyrylyñdar...

-

Taqsyr-au, qaida ysyrylamyz?

-

Mank! Taptap ketedi.

- Ol kim turaly? (Güjildegen sybyr). Ukrain halyq respubli-kasyna
ma?
-

Əi, ony saitanym bilsin (sybyr).

-

Kim pop bolmasa, sol taqsyr...

-

Abailañyz...

- Köptegen jyldar!!! - dep şyrqağan hor külli sobor kümbezin
kümbirletip jiberdi. Narttai qyzyl juan Tolmaşevskii balauyz sūiyq
şyrağdanyn öşirip, kamertonyn qaltasyna saldy.
Baqaişağyna deiin altyn oqaly qoñyr kəstömge malynğan hor aqsary
bastary qasqa mañdaidai jaltyrai jaiqalyp, jiñişke dauystylar da,
keñirdegi soraiğandary, gürildegen atjaqtylary da tünere tūnjyrağan
hordan tarap, ydyrap jan-jaqqa ağylyp jatty. Olardy körip qalğysy
kelip, barlyq i̇esikten lap qoiyp, birin-biri basa janşyp i̇entelegen, ulapşulanğan halyqta qisap joq.
Qosymşa i̇esikten tisi auyrğan adamdai jağyn tañyp alğan közderi alaqtap
abyrjyğan öleñşiler, jasandy oiynşyq qatyrğy kök qalpaqtylar
şyqty topyrlap. Kafedraldyq sobordyñ bas imamy, şilbigen kişkentai
kisi. Arkadii əkei basyndağy torközdi sūr oramaldyñ üstinen ūşqyn
şaşqan mitra kiıp tasqyn tobyrdyñ işinde jügirip jüzdi de jürdi.
Əkeidiñ közi toryğuly, saqaly dir-dir i̇etedi.
-

Kreş joryğy bolady. Tart, Mitka.

-

Aqyryn, i̇ei! Qaida kimelep barasyz? Poptardy taptap ketesiñder...

-

Taptalsa, joly oñ bolsyn, jöni sol...

-

Pravoslaviiälyqtar! Balany basyp kettiñder...

-

Tükke tüsinip tūrğanym joq.

- İeger tükke tüsinbeseñder, üileriñe qaityñdar, būl arada sender
bitiretin i̇eşteñe joq.
-

Əmiiänymdy tilip alyp ketipti!!!

- Toqtai tūryñdarşy, olar sotsialister i̇emes pe. Dūrys aityp tūrmyn
ba? İendeşe būl jerge poptardyñ ne qajeti bar?
-

Qarañdarşy, ənekei.

- Poptarğa tek kökala qağaz körsetiñder, olar saitanğa da dūğa oqyp,
dəuir ainaldyryp beredi.
- Dəl qazir osy betpen bazar baryp, jöitterdiñ dükenderin talqandasa
ğoi. Kezeñi kelip-aq tūr...
-

Men senderdiñ pikiriñe qosylmaimyn.

-

Əieldi qylqyndyryp jatyr, əieldi tūnşyqtyryp...

-

Ga-a-a-a... Ga-a-a-a...

Bağan syrtyndağy büiirdegi keñistikten saty-saty, iın tiresken hordan
būryluğa da, bylq i̇etuge de bolmai, i̇esikke döñgelenip əreñ ötesiñ. Qai
ğasyrdiki i̇ekeni belgisiz, toq baltyrly qoñyr şapandy saiqymazaqtar
sybyzğy tartyp, köne suretter oiyp salynğan qabyrğalardyñ tübinde
bilep jür. Külli şyğar joldarğa deiin üimelegen jūrt kömirtegi gazymen
əreñ tynystap, tütinge şaşalyp tūrsa da tyrp i̇etpeidi. Qalyñ tobyrdyñ
arasynda auyrsyna şaryldağan əiel dauystary i̇estilip qalady.
Qara kaşneli qala ūrylary qapysyz jūmys istep, tüidektelgen jūrttyñ
jūmsaq denesiniñ arasynan i̇epti qoldaryn i̇erki bilgenşe sumañdatady.
Myñdağan aiaqtar tyrpyldap, kübir-kübir, sybyr-sybyr.
-

Təñiri qūdaiym-ai...

-

İisus Hristos-au... Aspan təñiri, anaşym...

-

Kelgenime ökinemin. Ne bolyp jatqanyn kördiñder ğoi?

-

Seni, sūmyrai, talap, taptap ketse i̇eken...

- Sağatym, ainalaiyndar, kümis sağat, bauyrlar, keşe ğana satyp alyp
i̇edim..
-

Jahannamnyñ tübine jitirdi deseişi...

- Əkeleriñ qandai tilde qyzmet atqaryp i̇edi, myna sözderiñe tüsinsem
būiyrmasyn.
-

Qūdai tilinde söilegen, tətei.

- Qaityp məskeulikterşe bylşyldamaiyq dep köne tilde köpirip
jatyrmyz.
- Būl ne degen söz, keşiriñiz, sonda qalai? İendi pravoslaviiälyq tuğan
tilimizde de söileuge bolmağany ma?
-

Syrğamdy tüp ornymen jūlyp əketti. Qūlağymnyñ jartysy joq...

- Kazaktar-au, bolşevikterdi ūstañdar! Şpion! Bolşevik-terdiñ
jansyzy!
-

Resei i̇emes būl sağan, ūnamasa tai.

- Oh, qūdaiym-ai, qūiryğyn qara şūbatylğan... Oqalaryna qaraşy,
Marusia.
-

Jynymdy ūstatpaşy... mağan onyñ...

-

Əielderge jaman, ərine.

- Barlyğymyzğa da jaqsy bolyp tūrğan joq qoi, şeşei. Barşa halyqqa
jaman bolyp tūr tötenşe. Köziñ közine tüsse, oiyp alğysy keledi, tüge.
Nemenege qūtyrasyñ, qūdai qarğağyr.
-

Ket! Reseiiñe bar! Ukrainadan ket!

- İvan İvanoviç, qazir osy arağa politsiiä küzeti kele qalsa ğoi,
i̇esteriñde me, merekeni qūr jibermeuşi i̇edi ğoi olar... Eh, ho,ho.
- Senderge tek qanyşer Nikolaidy ber. Bilemiz, senderdiñ bastaryñda
qandai oilar baryn biz jaqsy bilemiz.
- Bailanyspai, Hristos üşin menen aulaq jürşi. Men sağan tiısip
tūrğanym joq qoi.
-

Təñiri-au, tezirek şyqsaq i̇eken mynau tūzaqtan... Dūrys aua jūtatyn.

-

Oğan jetpei, öletin şyğarmyn.

Şyğatyn bas i̇esikke topyrlağan tobyr lyqsyp tolqyp, birin-biri iterip,
bas kiımderinen aiyrylyp, şoqynyp, syrtqa tezirek şyğuğa jantalasty.
İekinşi büiirdegi i̇esikke kimelegen jūrt i̇eki əinekti syndyryp,
altyndatqan kümis ramalar üñireiip, hor şyğatyn i̇esikten de qūn ketti.
Qap-qara laida altyn daqtar jüzip bara jatqandai imam təjder men
əskeri tular jaltyraidy nöpir tolqynda.
Qytymyr qatty aiaz bolatyn. Qalanyñ üsti kökala tütin. Myñdağan
tabandar taptağan şirkeu aulasy syqyr-syqyr i̇etedi. Suyq auadan aiaz demi
i̇esip, mūnaranyñ basy mūnartyp tūr. Basty mūnarada zil batpan Sofiiä
qoñyrauy kümbirleidi, beine bir mynau yrdu-dyrdudy düñgirimen basyp
tastağysy keletin syqyldy. Kişkentai qoñyraular əuen-sazsyz
beibereket dañ-ğyrlap tek qana şu köterip jatyr. Qaptal kigen diiü-peri
mūna-ranyñ basyna şyğyp alyp bağzyda qiyq köz tatarlardy qarsy
alğandağydai kişkentai qoñyraulardy şynjyrlauly ittei
şabalandyryp tūrğanğa ūqsaidy. Aiaz saqyldap şañytyp tūr. Köñildi
balqytyp, qaita suytyp, təubege keltirip, tirkeu aulasyn-dağy qaraqūrym
halyqty bir qauyzğa syiğyzğandai.
Qūdaidyñ qūldary aqyrğan aiazğa qaramastan pisken asqabaqtai qasqasy
bar, dudyrağan būirasy bar, jalbyrağan jalqyn şaştylary bar kileñ
jalañ bastar tas soqpaqty boilai türikşe maldasyn qūryp, köne sofiiä
mūnarasynyñ tūsynda myñqyldağan ünmen ən sap otyrdy.
Soqyr jyrşylar əuenimen jüregiñdi jūlqylap, o düniedegi Sūmdyq sot
turaly jyrlaidy, al kərtözdary töñkerilip aldynda jatyr, odan
büktelgen karbovanetster men ūstalğan tiyndar jyltyraidy.
Zamanaqyr şyn-aq taiap qalğan ba?
Qaitedi jūrt Tozaq soty bolğanda...
Jürek şymşityn sūmdyq ünder syqyrlağan auada qalqyp, ony sary tisti
Banduralar syzylyp, jerden jebep tūr.
- Ağalar men iniler, apa-qaryndastar, meniñ myna beişara küiime nazar
audaryñyzdarşy. Hristos üşin birdeñe beriñder, mağan qaiyrymdaryñ
sol bolady.
-

Alañğa jügireiik, Fedor Petroviç, əitpese keşigip qalamyz.

-

Ğibadat bastalady.

-

Kreş joryğy.

- Ukrain halyq armiiäsynyñ revoliutsiiälyq qarudy toitaryp, jeñiske
jetui üşin ğibadat qylu kerek.
-

Keşiriñiz, jeñis pen toitarysyñ ne? Jeñgen joqpyz ba?

-

Əli de jeñetin bolamyz.

-

Joryq bolady.

-

Qaida joryq jasamaqpyz?

-

Məskeuge.

-

Qai Məskeuge.

-

Kədimgi Məskeudiñ özine.

-

Oğan qol qysqa.

- Siz ne dediñiz? Ne degeniñizdi, kəne, qaitalañyzşy! Jigitter, mynanyñ
ne aityp tūrğanyn tyñdañdarşy.
-

Men i̇eşteñe de aitqanym joq.

-

¥sta, ūsta ony, ūryny ūsta!!!

-

Jügir, Marusia, qaqpaq arqyly tart, būl aradan öte almaimyz.
Petliura alañda deidi. Petliurany körip qalaiyq.
-

İesuas, Petliura şirkeude ğoi.

-

Öziñ i̇esuas. Ol aqboz atqa minip jüredi dep i̇edi ğoi.

- Petliuranyñ dañqy arta bersin! Ukrain halyq respublika-synyñ
dañqy artsyn!!!
- Don...don...don... Don-don-don. Tirli-bom-bom. Don-bom-bom, - dep
qoñyraular qūtyryna soqty.
- Jetimderge köz qyryn salyñyzdar, pravoslaviiä azamattary,
qaiyrymdy adamdar... Zağip soqyrlarğa... Beişaralarğa kömekte-siñder.
Şalbarynyñ artyn qara bylğarymen jamağan jarty qoñyz siiäqty aiağy
joq qaiyrşy qolğapty qolymen taptalğan qardy tyrnalap, aiaqtardyñ
arasymen jyljyp jür. Kemtarlar men kembağaldar tizelerindegi
jaralaryn qasaqana körsetip, basyn selkildetip, soqyr bolyp körinui
üşin közin alartyp, ağyn körsetedi.
Janyñdy jyrtyp, jüregiñdi syzdatyp, qaiyrşylyqty, ümitsizdikti,
aldap-arbaudy, daladağy jol tappai adasuşylyqty i̇eske tüsirip, panasyz
qūstai şyryldağan, doñğalaqtai syqyr-lağan, qarğys aitqan jyr
qoinauynda öksip-jylap ūlyğan bir jūrt.
- Keri qait, jetimek, alysqa ketip adasasyñ... Şaşy dudyrağan, denesi
qaltyrağan şüikedei kempirler sausaqtary saldyrağan taramys qolyn
alğa jaiyp, ölerdegi sözin aitady:
-

Körerge köz kerek sūlu jigit! Qūdai sağan myqty densaulyq bersin!

-

Bikeş, beişara kempirdi, baqytsyz jetimdi aiai kör!

- Ainalaiyn qaraqtarym, jaratqan təñirim şarapatynan tys tastamas
senderdi...
Qūlaqty ükili taqiiä kigen, taipaq taban qimal şapandylar, señseñ börikti
i̇erkekter, qyzyl şyraily qyzdar, kokardanyñ izin şañ basqan
otstavkadağy şeneunikter, sarqaryn tartqan i̇egde əielder, jyltyñdağan
balalar, töbesi qyzyl, jasyl, kök, külgin tüsti, qūiryq taqqan oqaly
börikteri altyn, kümis tüstes jippen kestelengen şineldi kazaktar
şirkeu aulasynda qara teñizdei tolqyndap, i̇esikterden tasqyndap jaña lek
kelip jatyr, kelip jatyr. Aua jañaşa ruhpen tynystap, kreş joryğy tyñ
küşpen tolyğyp, qaita qūrylyp, beldigin bekem buyndy, tərtip boiynşa
şen-şenimen qatar tüzgen torköz oramal tartqan jalañ bastar, imam
təjder. Şəkirt poptardyñ küdireigen jaldai şaştary, sopylardyñ pəs
taqiiälary, saby altyn üşkir kreşter, Hrist-qūtqaruşy men səbi
qūşaqtağan qūdai-ananyñ jalaulary, altynmen aptap, qyzyl küreñ
būiaumen slavian ərpimen jazylğan matalar köz tūndyrady.
Birese jylan bauyr sūr būlt qala boilai köşip, birese köne köşelermen
buryl tolqyndy lai özen tasyp bara jatqandai Petliuranyñ qisapsyz
qoly i̇ejelgi Sofiiä alañyna ağylyp barady.
Kök şapandy, kök töbeli i̇eltiri börikterin qisaita kigen galiçtyqtar
keledi. Jalañ qylyştardyñ arasynda qisaiğan i̇eki tüsti prapor kerneili
orkestrdiñ soñynda qalyqtap, olardyñ artynda qardy birkelki syqyrlata
basyp nemis şūğasynan bolsa da jaqsy kiıngen sarbazdar sapy
kümpildetip kele jatyr. Birinşi batalonnan keiin ūzyn qara şapan kiıp,
belin belbeumen qynağan bastarynda legeni bar lek myltyq süñgilerin
qamystai samsatyp qoñyr būlttai tüiilip paradqa kirdi.
Seçe streletsteriniñ tozğan sūrqai polktary qisapsyz köp küşpen keledi.
Gaidamaktardyñ jaiau kurenderi birinen soñ biri tizbektelip,
batalondardyñ arasynan aituly polk, kuren, rota komandirleri i̇er
üstinde attaryn biletip, jalt-jūlt i̇etedi. Jeñisti, dabyldy, batyl
marştar türli tüsti özende altynmen arqyraidy.
Jaiau saptardan keiin jeñil jelip, i̇erde şoqaqtap atty polktar ötti.
Tañdanğan halyqtyñ közin altyn oqaly kök, jasyl jəne qyzyl tysty
papahalaryn şalqaita kigender audardy. Büldirgisin oñ qolğa ilip alğan
naizalar inedei sumañdaidy. Qyl jalauğa tağylğan monşaqtar attylar
sapynyñ ortasynda syñğyrlap, komandirlerdiñ kernei üninen ürikken
attary alğa qarai ala tartady. Şar siiäqty domalaq, juantyq, tym köñildi
Bolbotun aiazğa jarqyrağan alasa mañdaiy men tyrsiğan tolyq betin tösep
kurenniñ aldynda keledi. Qandy közin qaişylap, auyzdyğyn qarş-qarş
şainap köbik şaşqan jiren bedeu aryndap aspanğa atylyp, altypūttyq
Bolbotundy bir silkip aldy, qyndağy qisyq qylyş būlğañdap, polkovnik
şporyn bieniñ büiirine aqyryn ğana qadap qoidy.
Starşindar bolsa i̇eger bizbenen,
Bauyrymyz biz olardyñ izdegen! dep jele jortyp jelpine əndetedi i̇erjürek gaidamaktar türli tüsti
jalauşalary jelbirep. Oq tesken jalqyn-sary tulary jelkildep, sypaiy
qūiqyljyp, üidei at mingen qiyq mūrt qara, polkovnik Kozyr-Leşkonyñ
polki ötti. Polkovnik tünerip, közin qaişylap astyndağy aiğyrdy
qamşylap sauyrdan tartyp-tartyp jiberdi. Polkovniktiñ aşuly bolatyn
da reti bar i̇edi
- NaiTurstyñ Brest-Litva jebesindegi dürkirete jaudyrğan oğy biraz
adamyn jausa-typ salyp, alañğa i̇endi sany siregen sappen kele jatyr.
Kozyrden keiin i̇eşkimnen soqqy körmegen getman Mazepa atyndağy
qarateñizdik atty öjet kureni keldi. Poltava tübinde imperator Petrdi
joiyp jibere jazdağan dañqty getmannyñ altyn əriptermen jazylğan
i̇esimi kögildir jibekte jarqyraidy.
Üilerdiñ sūrğylt, sary qabyrğalaryn halyq būlt bolyp jauyp ketti,
jūrt kimelep, jəşikterge şyğyp, balalar tyrbañ-dap fonarlarğa
örmeledi, aşa ağaştarğa otyryp aldy, şatyr-larda jügirip, uralap
aiğailady, ysqyrdy, əiteuir damyl-tynym tapqan joq.
- Dañqyñ artsyn! Dañqyñ assyn! - dep aiğailady jūrt taban
joldardan.
Balkondar men terezelerdiñ əinekterine betin japsyryp üimelegen jūrt
qanşama.
Arbakeşter tepe-teñdik saqtap şanalarynyñ otyrğyşyna şyğyp
qamşylaryn üiirip qūiady.
-

Bandy dep i̇edi ğoi. Məs-sağan bandy. Jūrt uralap jatyr!

- Dañqy artsyn! Petliuranyñ dañqy artsyn! Bizdiñ Batkonyñ dañqy
artsyn!
-

Ur-ra...

-

Mania, qaraşy, qaraşy əne... Petliuranyñ özi sūr atta. Qandai sūlu...

-

O ne degeniñiz, madam, ol polkovnik qoi.

-

Ah, qalaişa? Al onda Petliura qaida?

-

Petliura saraida Odessadan kelgen frantsuz i̇elşilerin qabyldap otyr.

-

O ne degeniñiz, i̇esiñizden jañylğansyz ba? Qaidağy i̇elşiler?

- Petr Vasileviç, Petliura Parijde deidi ğoi (sybyrlap), kördiñiz
ğoi, ə?
-

Mine, sağan bandy... Million əskeri bar.

- Petliura qaida özi? Qaraqtarym, qaida deimin Petliura? Bir közben
bolsa da qarauğa mümkindik beriñderşi özine.
-

Hanym, Petliura qazir alañda parad qabyldap tūr.

- Joq, olai i̇emes, Petliura odaq jöninde kelisimge kelu üşin
prezidentpen jolyqqaly Berlinde jür.
- Qandai prezident ol? Sender, ağaiyn, arandatatyn ösek-aiañ nege
taratasyñdar?
- Kördiñder me, kördiñder me, mynanyñ mañyzdanuyn... Ol jaña ğana
Rylskii köşesimen alty at jekken küimemen ötti. Alty at deimin...
-

Kinə menen, biraq olar arhiereilerge sene me?

- Men senedi-senbeidi dep aita almaimyn... Aitarym - onyñ ketkeni,
basqa da i̇eşteñe i̇emes. Derekti özderiñ taldap talqylap köriñder...
- Şyn derek qazir poptardyñ kimge qyzmet i̇etip jürgeninde bop tūr
ğoi...
-

Poptarmen myqtap söilesu kerek...

-

Petliura, Petliura, Petliura, Petliura, Petliura...

Sūmdyq auyr doñğalaqtar dañğyrlap, jəşikter saldyrlap, on
atty kurenniñ artynan taspadai tartylyp şegi joq artilleriiä keledi.
Topar tūmsyq juan mortirlerdi süirep, jiñişke gaubi-tsalardy syrğytyp,
jəşikterde otyrğan köñildi de küili, mar-dymsyğan qyzmetşilerdi qosa
tartyp, bappen basyp beibit jük attary keledi aiañdap. Soza tartyp kele
jatqan toq attardyñ köbi iri, myqty, arasynda jūmysqa ysylğan, buaz
bürgedei tyrsiğan şarua məstekteri de bar. Zeñbirekterdi sekirtip atty-tau
batareiäsy jaujürek şabandozdardyñ ortasynda jeñil saldyrlap keledi.
- İeh...i̇eh... Mine, sağan onbes myñ... Bizge ne üşin ötirik aitqan? Onbes...
kileñ bandit... irip-şirigender... Qūdaia, sanyna jetpeisiñ. Onyñ üstine
batareiä... tağy, tağy...
Tobyr Nikolkany da biraz i̇ezdi, qūs tūmsyğyn student şineliniñ jağasyna
tyqqan ol aqyry qabyrğanyñ tekşesine şyğyp, sonda ornyqty. Bəz-bir
köñildi, aiağynda pimasy bar kelinşek tekşede būrynnan tūr i̇eken,
Nikolkağa quana ün qatty:
- Menen ūstañyz, myrza bala, al men kirpişten ūstaimyn, əitpese qūlap
ketemiz.
- Raqmet, - dedi köñilsiz Nikolka qyrau qatqan jağanyñ işinen mūrnyn
bir tartyp, - men mine ilmekten ūstaimyn.
- Petliuranyñ özi qaida? - dedi sözge əues kelinşek, - oi, Petliurany
körgim keledi. Aituğa qarağanda, sipattauğa til jetpeitin sūlu deidi ğoi.
- İə, - dep myñqyldady i̇eki oilylau Nikolka señseñ jağasyna
tūmsyğyn tyğyp, - aityp söz jetpeidi. Tağy da batareiä... Mine saitan...
Al, al bar ğoi i̇endi men bərin tüsindim.
- Ol şamasy osy aradan avtomobilmen ötken boluy kerek... Siz körgen
joqsyz ba?
- Ol Vannetsiiäda, - dep jauap berdi tabyttağydai kebir ünmen Nikolka
i̇etiktiñ işindegi başpailaryn qimyldatyp. Qai saitan qystap pima
kimedim i̇eken. Mine, aiaz əkeñdi tanytatyn.
-

Qara, qaraşy əne Petliura!

-

Qaidağy Petliura, ol vartanyñ bastyğy.

- Petliuranyñ Belaia Tserkovta rezidentsiiäsy bar deidi. İendi Belaia
Tserkov astana bolady ğoi.
-

Al sonda olar qalağa kelmei me, dep sūrauğa mūrsat i̇etiñizşi?

-

Öz uaqytynda keledi.

-

Solai, solai, solai deñiz...

Syldyr-syldyr, syldyr... Türik barabandarynyñ dañğyry Sofiiä
alañynan ūzai bastady, ol köşede ambrazuradağy pulemetterimen qahar
tögip, tört mūnaraly bronevik tairañdap jür. Biraq olardyñ işinde
qyzyl şyraily entuziast Straşkeviç joq bolatyn. Osy uaqytqa deiin
qyzyl şyraiy satpaq bozğa ainalyp Straşkeviç Peçerskide qimylsyz,
Mariinsk bağynyñ qaqpasynyñ tura syrtynda jatyr. Mañdaiy men
qūlağy syrtynda qany qatyp qalğan tesik bar. Jalañ aiağy qardyñ astynan
köstiıp şyğyp, əinektengen közimen üieñkiniñ jalañaş būtalary arqyly
aspanğa qarap qalğan. Ainala typ-tynyş, baqta tiri pende joq, köşege de
töbe körsetkender sirek, köne Sofiiänyñ muzykasy mūnda jetpeidi,
sondyqtan entuziasty qozğap jatqan da, betin japqan da jan bolmady.
Bronevikter tobyrdy qaq jaryp ötti de guildep qara aspanda qaraiyp
gürzisin ūstap Bogdan Hmelnitskii teristik-şyğysty nūsqap tūrğan tas
tūğyrğa qarai tartty. Qoñyrau üni qoiu maily tolqynmen qarly
jotalardy kezip, şatyrlardy jañğyryqtyryp, qalyñ jūrttyñ arasy
baraban qaita-qaita dañğyrlaidy, quanyş-tan i̇elirip alğan balalar qola
Bogdannyñ atynyñ tUiağy tübine şyğyp ketken. Köşede şynjyry
sartyldap jük maşinalary alañdy betke ap ketip barady, üstinde türli
tüsti plakattar ūstağan bylğary beşpentti jigitter, basyna bidai
masağynan döñgelek şaşbastyrğyş salyp alğan qyzdar baiau bolsa da
birkelki əndetip keledi.
Dəl sol kezde Rylskii köldeneñ köşesinen gürs i̇etken bir dürkin atys
i̇estildi. Tobyrdağy əielder qūiyndai şyr ainalyp şyñğyryp qūia berdi.
Bəz-bireu:
-

Oi, saqta qūdai! - dep baqyra bezdi.

Bireudiñ qyryldağan jaryqşaq dausy i̇estildi.
Men bilemin, olardy ūstau kerek. Ofitser olar. Ofitserler deimin.
Ofitserler. Pogondarymen körgenmin olardy.
Alañğa şyğudy kütip tūrğan Rada atyndağy onynşy kurenniñ vzvodynan
jigitter jalma-jan jügire şyğyp bireuge ūmtylyp, tobyrğa qoidy da
ketti. Əielder u-şu boldy. Qolyna jarmasqan-darğa kapitan Pleşko baiau
ğana aqyryn tüsindirgisi keldi:
Men ofitser i̇emespin. Tipti de olai i̇emes. Oilağandaryñdai kisiñ men
i̇emes. Senderdiki ne? Men bank qyzmetşisimin.
Onymen qatar tūrğan aqkiımdi bireudi tağy da ūstady, biraq ol qolda
būlqynğanmen, tis jarğan joq.
Sosyn jyrtylğan qaptan ağylğan dəndei bolyp, birin-biri kimelep
bastyrmalata jöñkidi kep jūrt. Üreii ūşqan halyq i̇esi şyğa qaşty. Əlgi
ara əp-sətte tazaryp, appaq alañqaida jalğyz-aq daq - bireudiñ basynan
ūşyp ketken malaqaiy qaldy. Şolaq köşede qylyş jarq i̇etip, tapanşa
tars i̇etti de, üş mərte özinen-özi tanğan Pleşko əuesqoilylyğy üşin
ömirin qūrban qyldy. Ol Sofiiä şirkeui üiiniñ saiabağynda i̇eki qoly i̇eki
jağyna jaiylyp şalqasynan tüsti de, i̇ekinşi ündemes onyñ aiağyn qūşyp,
betin tabanjolğa berip i̇etbetinen qūlady. Sol sət alañnyñ būryşynan
tərelkeler dañğyrlap, halyq qaita qaptap, ulap-şulai jöneldi de, orkestr
kümbirlep qūia berdi.
“Tügin qaldyrma!” degen öktem ün qūlaq kesti. Oqaly qūi-ryqtary
jaltyrap Radanyñ atty kureni sap-sabymen qozğaldy.
Müldem tūtqil mūnaralardyñ arasyndağy sūrğylt körinis jyrtylyp,
bualdyr mūnardyñ arasynan kenet kün körindi. Kün bolğanda da mūndai
ülken əri taza qan siiäqty qyp-qyzyl kündi Ukrainada būryn-soñdy i̇eşkim
körgen i̇emes. Būlt perdesi arasynan jarqyrağan qyzyl şardan qatqan qan
men iriñ jolaqtary taramdandy. Kün Sofiiä soborynyñ bas mūnarasyn
qanğa būiap, odan alañğa ğalamat köleñke tüsip, sol köleñkeden Bogdan
i̇eskertkişi külgin tartyp, sapyrylysqan halyq tobyry qaraiğan üstine
qaraiyp, qalyñdap, qaraqūrymdana tüsti. Satymen jartasqa köterilgen
sūr kiımdi, belderin qynai buynğan bireuler körindi, olar myltyqtyñ
süñgisimen qara granitten közge ūrğan jazulardy öşiruge tyrysty. Alaida
olarynan tük şyqpai, süñgilerimen syrğanap, tastan taiyp tüsti.
Qūiğytyp bara jatqan Bogdan atyn jalt būryp, tUiağyna jarmasqan
sotqarlardan sytylyp, ūşyp ketkisi kelgendei körindi. Onyñ beti tura
qyzyl şarğa qarap, aibar şaşyp, kürzisimen būrynğyşa qiiän alysty
meñzedi.
Dəl osy kezde Bogdannyñ qarsy aldynda gürjildei ağylğan jūrttyñ
üstinde, qatyp qalğan fontannyñ taiğanaq tabaqşala-rynyñ arasynan kisi
qoly köterildi. Onyñ üstinde i̇eltiri jağaly qara pəlte, aiazğa qaramastan
bas kiımin şeşip, qolyna ūstap alğan. Alañ būrynğysynşa guildep,
qūmyrsqanyñ ileuindei qyz-qyz qainaidy, alaida Sofiiänyñ qoñyrau
mūnarasy tynğan, muzyka da aiazdy köşelermen jan-jaqqa mañypty.
Fontannyñ i̇etegine de ūlan-ğaiyr tobyr jinalyp qaldy.
-

Petka, Petka! Mynau kötergenderi kim?

-

Petliura bolar.

-

Petliura söz söileidi.

-

Ne sandalyp tūrsyñdar. Būl qarapaiym şeşen...

-

Marusia, şeşen deidi. Qara, qaraşy əne...

-

Deklaratsiiä jariiälaidy...

-

Joq, ony Universal oqityn bolady.

-

Jasasyn azat Ukraina!

Köterilgen adam şabyttana jypyrlağan myñdağan bastardyñ üstinen
künniñ döñgelek araiy qan qyzyl altyn būiauymen kreşterdi aptap tūrğan
tūsqa köz tastap, qolyn siltei, aqyryn ğana aiğailap qaldy.
-

Halyqtyñ dañqy artsyn!

-

Petliura... Petliura.

-

İə, qaidağy Petliura? Sender de aitady i̇ekensiñder!

-

Petliura örmelep fontanğa şyğuşy ma i̇edi?

-

Petliura Harkovte.

-

Petliura əlginde ğana saraiğa banketke bet alğan.

-

Ötirik soqpa, i̇eşqandai da banket bolmaidy.

- Halyqtyñ dañqy artsyn! - dep qaitalady əlgi adam sol sət sary
şaşynyñ bir tūlym yrşyp mañdaiyna tüsti.
-

Tynyş!

Aqsary kisiniñ dausy nyğaiyp, tasyr-tūsyr men aiaq syqy-rynan, guil men
tasqynnyñ, baraban dañğyrynyñ arasynan aiqyn i̇estildi.
-

Petliurany kördiñder me?
-

Körmegende qalai, təñiri-au, jaña ğana.

-

Ah, qandai baqytty əielsiz! Qandai i̇eken özi? Qandai, ə?

- Mūrty qara, sapary Vilgelmdikindei joğary qarai şiratylğan,
basynda şlemi bar. Izdeseñ, ol əne deimin, qaraşy, Mariiä Fedorovna,
qapy qalma, qara - əne kele jatyr...
- Siz nege arandatasyz meni! Ol qalanyñ ört söndiru komanda-synyñ
bastyğy i̇emes pe!
-

Hanym, Petliura Belgiiäda.

-

Belgiiäğa ne üşin ketken ol?

-

Odaqtastarmen odaq jaiyn orailastyrmaq.

-

Joq, olai i̇emes. Əlginde ğana ol ekskortpen Dumağa ketti.

-

Ne deidi?

-

Ant beredi...

-

Ol ant bere me?

-

Nege? Qaita oğan ant bermeuşi me i̇edi?

-

Al oğan ant bergenşe, meniñ ölgenim artyq (sybyr).

-

Sizge ant berudiñ qajeti de joq... Əielderge timeidi.

-

Jöitterge tiısedi, ol anyq...

-

Ofitserlerdi de oñdyrmaidy. Barlyğynyñ işek-qarnyn aqtarady.

-

Pomeşikterdi de söitedi. Joiylsyn!!

-

Tynyş!

Aqsary kisi bəz-bir sūmdyq qaiğy-mūñmen, biraq batyldyqpen közi ūşqyn
ata kündi nūsqady.
- Osy tūrğan qalyñ qauym, bauyrlar men joldastar, - dep bastady ol. Kazaktardyñ: “Starşindar bolsa i̇eger bizbenen, bauyrymyz biz olardyñ
izdegen” deitin öleñinde aitylğandai, bizben birge bolyñdar! Bəriñ de
bizben birge bolyñdar! - dep əlgi kisi bas kiımimen qyzyl banty alyp
tolqyndai alaulağan keudesin soqty, - bizben birge! Əlgi aitqan
starşinder bəri de halyqtan şyqqan, sonymen bite-qainasqan, sodan
tudy, birge öledi. Olar qalany qorşağanda kök mūz, aq qarda bizben birge
bolyp, birge toñyp, qalany jan aiamai i̇erlikpen qorğap qaldy, sonyñ
aiğağyndai alqyzyl jalau anau alyptardyñ töbesinde jelbirep tūr.
-

Ura!

-

Qandai qyzyl? Mynau ne aityp tūr. Jalqyn sary i̇emes pe bizdiki.

-

Bolşaktardyñ da tuy qyzyl.

-

Tynyş! Dañqy artsyn!

-

Əi, mynau oñbağanyñ ukrain tilinde jylmaidy ğoi...

- Joldastar! Sizderdiñ aldaryñyzda qazir jaña mindet tūr, ol - jaña
təuelsiz Respublikany köterip, külli i̇eñbekşi qauym üşin nyğaitu, i̇endigi
jerde jūmysşylar men diqandar öziniñ janyn qiyp qorğağan, qanyn
tögip suarğan tuğan jerine özi ie boluğa, özi bileuge haqyly!
-

Dūrys. Dañqy artsyn!

-

Sen i̇estip tūrsyñ ba, “joldastar” deidi bizdi, ğaj-jap...

-

Ty-nyş.

- Sondyqtan da, qymbatty azamattar, halyq jeñisiniñ osynau quanyşty
sətinde ant i̇eteiik, - degen şeşenniñ közi jainap, barğan saiyn jelpinip,
qolyn aspanğa jaidy, onyñ sözinde ukrain sözderi barğan saiyn azaia tüsti,
əzir anau azattyqtyñ belgisi -qyzyl tu bükil dünie i̇eñbekşileriniñ
töbesinde jelbiregenşe qoldan qaru tastamasqa ant i̇eteiik.
-

Ura!Ura!Ura! İnter...

-

Vaska, öşir üniñdi. Sen ne, jyndanğansyñ ba?

-

Şur, sizdiki ne, tynyştal!

- Qūdai aqyna, Mihail Semenoviç, şydai alatyn i̇emespin -ūian...
qarğyspen qarylğan...
Qap-qara onegin saqal qalyñ qūndyz jağağa kömilip, tobyrdyñ arasynda
qysylyp-qymtyrylyp, alğa i̇entelep kele jatqan şabytty jeztañdaidyñ
közi jeltoqsannyñ on törtine qarağan tünde opat bolğan Şpolianskiidiñ
közinen keremet aumaityn i̇edi. Sary qolğapty qoly sozylyp, Şurdyñ
qolyn qysty.
- Jaraidy, jaraidy, i̇endi aitpaimyn, - dedi Şur közimen aqsary kisini
aimalap.
Kenet kün söndi, Sofiiä men onyñ mūnaralaryna köleñke tüsti; Bogdannyñ
da jüzi, əlgi adamnyñ da jüzi aiqyn aişyqtandy. Mañdaiynda sary
tūlymy jelpildegeni anyq körindi.
Ol bolsa, özin-özi bilep, aldyñğy qatarda tūrğan jūrtty jəne baurap:
- Jūmysşylardyñ, şarualar men kazak deputattarynyñ Keñesteri
məñgi jasai bersin! Jasasyn... - dep aiğai saldy.
-

G a-a. G-a-a-a, - dep duyldady tobyr.

- ... Jūmysşylardyñ, şarualar men qyzyl əsker deputattarynyñ
Keñesteri. Barlyq i̇elderdiñ proletarlary, birigiñder! - Ur-ra! -dep
dauystady basqa jerden. Kenet sapyrylys bastalyp ketti.
-

Qalai? Qalai? Ne deidi?! Dañqy artsyn!!

Artqy qatarlarda birneşe i̇erkek jəne bir jiñişke dauys “Jer-leñizder
meni ölsem...” dep əndetip qūia berdi.
- Ūstañdar ony! Ūstañdar! - dep aiğailady yzaly, jaryqşaq, jylauyq
i̇erkek dausy. - Ūstañdar! Būl arandatu. Bolşevik! Moskal. Ūsta. Onyñ
ne aitqanyn sender i̇estidiñder ğoi...
Bəz-bireudiñ qoly aua qarmady. Şeşen büiirge jalt berdi de onyñ izi öşti,
qarny körinbedi, sosyn börkin bastyra kigen basy közden ğaiyp boldy.
- Ūstañdar! - dep birinşige i̇ekinşi jiñişke dauys ün qosty. -Ol jalğan
şeşen. Ūstañdar ony, jigitter, ūstap alyñdarşy, tuğandar.
- Ga, ga, ga. Toqta! Kim? Kimdi ūstadyñdar? Kimdi deimin? Təiiri-ai,
i̇eşkimdi de ūstamapty!
Jiñişke dauystyñ iesi alğa fontanğa qarai ūmtylyp, taiğanap jürgen
ülken balyqty ūstağandai qimyl jasady. Alaida pəruei-siz Şur şolaq
ton men qūlaqşynyn bastyryp alyp, onyñ aldyn keskestep: “Ūsta!” dep
kenet barq i̇etti.
-

Toqta, tuystar, sağatymdy sypyryp ketti.

Bəz-bir əieldiñ aiağyn basyp ketip, ol jan dausy şyğa şaryl-dap:
-

Kimniñ sağaty? Qaida? Ötirik aitasyñ, qūtylmaisyñ, - dep bezektedi.

Jiñişke dauystyny syrtynan bireu kelip beldiginen ūstady da, sol sət
ülken bir suyq alaqan ony auzy-mūrnyn ala bir jarym qadaq auyr
şapalaqpen sart i̇etkizdi.
- Uh! - dep aiqailağan jiñişke ündi öliktei bozaryp ketip, baskiımsiz
jalañbas qalğanyn sezdi. Sol sətinde i̇ekinşi şapalaq oğan tozaq otyndai
tağy tiıp, bəz-bireu aspan-kökti jañğyryq-tyryp:
-

Mine, ūrynyñ özi, baukespe, ittiñ ğana balasy. Soq özin!!

- Senderdiki ne?! - dep şyryldady jiñişke dauysty. - Meni ūrğandaryñ
ne?! Ol men i̇emes. Men i̇emes deimin. Anau bolşevikti ūstau kerek! O-o! ökirdi ol...
Fontannyñ tap janyndağy tobyrdyñ būrandasy şyr ainalyp, bireu
soğylyp, bireu ökirip, halyqty byj-tyj qyldy, i̇eñ bastysy - şeşen izimğaiyp joq boldy. Joq bolğanda da jūrttyñ bərin siqyrlağandai, tura jer
astyna tüsip ketkendei iz-tozsyz ketti. İırilgen jūrttyñ arasynan bireudi
ūstap əkep i̇edi, jalğan şeşen qara kiımdi jandai bolsa, mynauyñ
papahamen atyp şyqty. Üş minötten soñ iırilgen jūrt öz-özinen tarap,
jalpy keris bolmağandai, sözge əues tobyr jaña şeşendi fontannyñ
şetine özderi şyğaryp, onyñ sözin tyñdauğa jan-jaqtan i̇entelep, ortağa
toptasty, sonyñ özinde de olardyñ ūzyn sany i̇eki myñğa taqap qaldy.
Şağyn baudyñ aldyndağy aq köşede əuesqoi halyq tarağan əskerdiñ
artynan tağy da qabyndap, külkişil Şur şydamai jügirip kelgen boida
tabanjolğa otyra qalyp:
- Oi, külkimniñ kelgeni-ai, - dep işin basyp al kep külsin. Külki auzynan
tasqyndai ağytylyp, auzyndağy appaq tisteri jaltyrai körindi, külkiden ittei bop ölip baramyn. Ony qalai soqty deseişi o təñirim
İisuse!
- Omalyp köp otyrmañyz, Şur, - dedi serigi qūndyz jağaly beitanys,
özi marqūm əigili praporşik, “Magnitnyi Triolet” törağasy
Şpolianskiiden i̇eki tamşy sudai-aq ajyratqysyz.
-

Qazir, qazir, - dedi Şur jūlqyna tūryp jatyp.

- Mihail Semenoviç, papiros beriñizşi, - dedi Şurdyñ i̇ekinşi serigi,
qara pəlteli ūzyn boily kisi. Papağyn jelkesine ysyryp, sary şaşynyñ
tūlymy qabağyna tüsti. Ol alqyna demalyp, i̇entigin əreñ basyp, aiazda
ystyqtağandai qolymen betin jelpidi.
- Nemene? Japa şektik pe? - dep sypaiy ğana sūrady beitanys iş
tartyp, sosyn pəltesiniñ i̇etegin türip, qaltasynan kişkentai altyn
porttsigar şyğaryp, aqsaryğa müştiksiz tartatyn nemis papirosyn
ūsyndy; ol siriñkeniñ otyna qolyn qalqan i̇etip ūstap, temekisin tūtatty da,
bir soryp.
-

Uh! Uh! - dep tütinin işke tartty.
Sosyn üşeui de şapşañ qozğalyp, būryştan əri būrylyp, közden ğaiyp
boldy.
Alañnan şolaq köşege şapşañ basyp i̇eki student şyqty. Bireui
kişkentai, pysyq, ūqypty, aiağyndağy galoşy jaltyrap tūr. İekinşisi
ūzyn boily, keñ iyqty, sirağy da ūzyn, bir attağanda bir sajyndy bir-aq
alady.
İekeuiniñ de jağalary furaşkeleriniñ jiegine deiin köterilgen, al
ūzynnyñ tipti qyrynğan bet-auzyna deiin kaşnemen qymtalğan, aiazdan
qorğanğany da. İekeui de əmir berilgendei bastaryn bir jaqqa bir mezgilde
būryp, kapitan Pleşkonyñ məiitin kördi, onyñ aiaq jağynda betin basqa
jaqqa berip, aiağy sereigen i̇ekinşi bireu jatyr, ləm-mim dep til qatpai,
i̇ekeui öte şyqty.
Sosyn Rylskiiden studentter Jitomir köşesine būrylğanda ūzyn
boily kişkentaiğa būrylyp, qarlyğyñqy jiñişke dauyspen bylai dedi:
-

Kördiñ be əlgilerdi? Kördiñ be dep sūrap tūrmyn ğoi men senen.

Kişkentai i̇eş jauap qatqan joq, biraq aiaq astynan tisi auyryp qalğandai
titirkenip, yñyrsydy da qoidy.
- Ölgenimşe ūmytpaspyn olardy, - dedi sözin jalğap arşyndai
adymdağan ūzyn, - i̇esimnen ketpes.
Kişkentai onyñ soñynan ünsiz kele jatty.
- Raqmet, üiretip şyğardy. Al, i̇eger birde bolmasa birde mağan əlgi
kəzzap... getman kezdesetin bolsa, - kaşneniñ astynan qyryldap, - ony bar
ğoi... - dedi ūzyn osy arada üş qabat qyp bir sybap aldy da, sonymen
tyndy. Ülken Jitomir köşesine şyqty, i̇ekeuiniñ jolyn biraq i̇eski
qalanyñ mūnaraly uçaskesine ketip bara jatqan şeru bögedi. Şyn məninde
oğan alañnan barar jol tura da töte bolatyn, biraq Vladimir köşesin
paradtan əli ketip ülgermegen atty əskerler jauyp, barlyğy siiäqty
ainalyp jüruge tura keldi.
Şerudiñ aldy qaptağan balalar. Olar jügirip oinap, sekirip, ysqyryp ta
qūiady. Sosyn taptalğan köşeniñ jieginde ürei men uaiymnan közi
būlaulağan, jyrtylğan beşpentiniñ tüimesi salynbağan, baskiımsiz bir
adam keledi. Beti qan josa, közinen jas parlaidy. Jalañ tös auzyn arandai
aşyp, əbden qarlyqqan jiñişke dauyspen aiğai salyp, orys pen ukrain
sözderin aralastyra söiledi:
- Senderdiñ büituge qūqylaryñ joq! Men belgili ukrain aqynymyn.
Familiiäm - Gorbalaz. Men ukrain poeziiäsynyñ antologiiäsyn jazğan
adammyn. Men Radanyñ törağasy men ministrge şağymdanamyn.
Mynalaryña i̇endi til jetpeidi.
- Üryñdar aramzany, qalta ūrysyn! - dep aiqailady bireuler
tabanjoldan.
- Men be, - dep yşqyna aiğailap jan-jağyna alara qarady qan-josa
kisi, - men arandatuşy bolşevikti ūstaiyn dep əreket i̇etip i̇edim.
-

Ne, ne deisiñ? - dep güjildesti tabanjoldağylar.

-

Kimdi ūstamaq i̇edim deidi?

-

Petliurağa qastyq jasağandy.

-

Pəli?!

-

İttiñ balasy, bizdiñ Batkony atqan ba?

-

Al būl ukraindyq qoi.

- Ukraindyq i̇emes, sūmyrai būl, - dep barqyldady bir juan dauys, əmiiändy kesip əketti.
-

F-iuh, - dep öşpendilikpen ysqyrdy balalar.

-

Būl ne özi? Qandai qūqyqtaryñ bar būğan?

-

Arandatuşy bolşevik ūstaldy. Ölimtikti taban auzynda öltiru kerek
i̇edi.
Qanjalağannyñ artynda tolqyğan tobyr i̇erip keledi, arasynda altyn
oqaly qūiryğy bar papahalar men i̇eki myltyq jylt i̇etip qalady. Türli
tüsti beldikpen bekem buynğan bireu qanjalağanmen qatar keledi,
qasyndağy ara-tūra yşqyna aiğailağanda jūdy-ryqpen jelkeden tüiip
jiberedi, sonda ūstalmaityndy ūstaimyn dep əlek bolğan beibaq tūtqyn
tyna qalyp, artynan ünsiz i̇eñirep jylaidy.
İeki student şerudi ötkizip jiberdi. Şeru ūzañqyrağan kezde ūzyn
kişkentaidy qoltyğynyñ astynan alyp tabalağan ünmen kübirledi.
- Oğan sol kerek, solai soqqany sauap bolğan. Al sağan bir-aq nərse
aitaiyn, Karas, bolşevikter jaraidy. Arymmen ant i̇eteiin olar jigitaq. Mine, jūmysty istegen soñ osylai isteu kerek. Kördiñ ğoi, şeşendi
qalai jitirip jibergenin? Batyl-aq. Olardy batyldyğy men öjettigi üşin
jaqsy köremin, şeşeñdi...
Kişkentai aqyryn ğana bylai dedi:
-

İeger i̇endi işpesek, asylyp öluge bolady.

- Mūnyñ pikir-aq. Jaqsy pikir, - dedi ūzyn boily ony qostap. - Sende
qanşa bar?
-

İeki jüz.

-

Mende jüz i̇elu. Tamarağa kirip bir jarymyn bir-aq alaiyq...

-

Jabyq qoi.

-

Aşady.

İekeui Vladimir köşesine būryldy da, syrtynda “Ūsaq-tüiek sauda” degen jarnamasy bar i̇eki qabatty üige jetti, onyñ qasynda “PogrebTamaranyñ qūlpysaraiy” degen jazu tağy tūr.
Basqyşpen tömen süñgip i̇ekeui de abailai i̇eki qabat əinek i̇esikti qaqty.

17
Otbasynyñ töbesinen tüsken tastai bolğan soñğy oqiğalardan
şyrmatylyp şyğa almai üş kün boiy janyn jegen kökeitesti
maqsatyna, qar üstinde jantəsilim i̇etkeli sereiip jatyp basşysynyñ
aitqan sözine bailanysty maqsatyna Nikolka bügin jetti. Ol üşin oğan
paradtyñ aldynda qala qydyryp, onşaqty adresti aqtap şyğuğa tura
keldi. Osy jügiriste Nikolka əldeneşe ret küder üzip, qūlap sürinip,
jyğylyp tūryp damyl körmei, aqyry oiyndağysyn oryndady.
Litva köşesiniñ i̇eñ şetindegi bir kişkentai üiden ol jasaqtyñ birinşi
bölimşesiniñ bir adamyn izdep tauyp, odan Naidyñ adresin, özi men
əkesiniñ atyn bildi.
Nikolka Sofiiä alañyn kesip ötu üşin i̇eki sağat boiy buyrqanğan halyq
tolqynymen arpalysty. Alaida alañdy köktei ötu degen müldem oiğa
syimaidy i̇eken. Sondyqtan quatty qysqyştyñ auzynan sytylyp,
alğaşqy şyqqan jeri - Mihailov monastyrine qaityp oralu üşin
tabandatqan jarty sağatyn joğaltty jaurağan Nikolka. Odan
Kostelnaiany boilai otyryp, ülken şeñber jasap Nikolka tömen
Kreşatnikke tüsip, odan tömengi joldarmen Malo-Provalnaiany tabuğa
tyrysty. Biraq būl mümkin bolmai şyqty. Kostelnaiamen de qūjynağan
jylandai ireleñdep paradqa əskerler qaptap kele jatty. Amal joq,
Nikolka būrynğysynan da ülken ainalym jasap, japadan jalğyz
Vladimir tauyna şyğyp ketti. Trassalar men alleiälardy boilai jügirip,
qardan qalanğan appaq qabyrğalardyñ arasynda ilgeri ūmtyldy. Qary
azdau alañqailarğa da tap boldy. Terrasa-lardan qar teñiziniñ aidynynda
qarsy aldan taudağy Patşa bağy körinip tūrdy, odan əri solğa qarai
qystyñ tolyq tynyştyğynda Dnepr özeniniñ ar jağynda Çernigov
jazyğy jatyr.
Beibit tirlik, tolyq tynyştyq degeniñ mine, osy, biraq Nikolkağa damyl-
tynym qaida. Qarmen alysyp, terrasadan soñ terrasa asyp, arakidik qary
taptalğan jerlerge tap bolyp, tauda bireuler qysta da qydyrady i̇eken-au
dep tañdandy da.
Aqyry alleiämen tömen tüsip Nikolka i̇erkin tynystady, Kreşatnikte
əiteuir əsker joq i̇eken, soğan şükirşilik qyp izdegen jerine qarai tartty.
“Malo-Provalnaia, 21”. Nikolkanyñ tapqan adresi osy. Jazylmağan būl
adres Nikolkanyñ miyna şegelenip qaldy.
Nikolka tolqyp, qatty qysyldy. “Kimnen dūrysyraq sūrağan jön?
İeşteñe de belgili i̇emes...” Baqtyñ birinşi qabatynda tūrğan qosalqy üidiñ
qoñyrauyn şaldy. Ūzaq uaqyt i̇eşkim ün qatqan joq, aqyry aiaq dybysy
bilinip, i̇esik şynjyrymen səl aşyldy. Pensne kigen əiel jüzi körindi de,
auyz üidiñ tüneginen qatañ sūraq i̇estildi:
-

Sizge ne kerek?

-

Biluge mūrsat i̇etiñiz... Nai-Turs osynda tūra ma?

Əiel jüzi müldem sazaryp tūnjyrap ketti de, tek közəinegi ğana
jaltyrady.
-

Mūnda i̇eşqandai da Turs joq, - dedi əiel bəseñ ünmen.

Nikolka qyzaryp ketti, qysylyp, nedəuir qinaldy...
-

Būl besinşi pəter i̇emes pe...

- Al bolsa şe... - dep beiilsiz küməndana jauap qatty əiel, -siz ne
keregin aitsañyzşy.
-

Mağan Turs osynda tūrady dep i̇edi...

Əiel jüzin molyraq şyğaryp, Nikolkanyñ artynda basqa i̇eşkim joq pa
i̇eken degendei közin baq jaqqa jügirtti... Nikolka ony i̇endi tolyq kördi,
būğağyna da közi tüsti.
-

Sizge özi ne kerek? Mağan aityñyzşy.

Nikolka kürsinip, jan-jağyna qarap alyp, bylai dedi:
-

Men Feliks Feliksoviç jaiynda aitpaqşy i̇edim... odan habarym bar.

Əieldiñ jüzi kilt özgerdi. Közin jypylyqtatyp:
-

Siz kimsiz? - dep sūrady.

-

Osy arada tūra tūryñyz, - dep i̇esikti japty, aiaq dybysy da basyldy.

Jarty minöt öter-ötpeste ökşe tyqyldap, i̇esik müldem aşylyp, Nikolka
işke kirdi.
Qonaqjaidan aldyñğy bölmege jaryq tüsip, Nikolka tükti mamyqtaqtyñ
şetin şalyp, sosyn pensneli əieldi kördi. Nikolka furaşkesin şeşken
sətte qarsy aldynan jüziniñ əri taia bastağan alasa boily aşañ i̇ekinşi
əiel şyğa keldi. Jüzindegi keibir bolar-bolmas, onşa anyq ta i̇emes
sipattardan, bəlkim şaşynyñ tüsinen bolar, Nikolka Naiğa bir ūqsastyq
tauyp, anasy i̇eken ğoi dep topşylady da, qalai habarlaryn bilmei, üreii
ūşty... Bəibişe oğan jarqyrağan nazaryn tike qadap, Nikolka būrynğydan
beter abdyrady.
-

Al, aityñyz i̇endi, kəne... - dep tike söiledi ana.

Nikolka bas kiımin umajdap, əielge qaimyğa qarap:
-

Men...men, - dep miñgirledi.
Aşañ əiel - ana Nikolkağa qara közimen ata qarap, jek körgendei zeki
söilep, onyñ dausy Nikolkanyñ syrtynan şyqqandai, i̇esiktiñ əinegine
jañğyryqty:
-

Feliks ölgen be?!

Ol jūdyryğyn tüiip Nikolkanyñ qarsy aldynan sermep ötip, aiğai
saldy.
-

Öltiripti ğoi... İrina, i̇estimisiñ, Feliksti mert i̇etipti!

Nikolkanyñ köz aldy qarauytyp ketti üreiden. - “Apyrau, men i̇eşteñe
aitqan joqpyn ğoi... qūdaia!” - dep qatty qysyldy. Pensneli tolyq əiel
Nikolkanyñ artynan i̇esigin jauyp, tez, tez basyp, aşañ bəibişege
ūmtyldy, ony iyğynan qūşaqtap, jūbata bastady:
- Jaraidy, Maria Frantsevna, sabyr qyl i̇endi, jarqynym... -Sosyn
Nikolkağa i̇eñkeiip: - Bəlkim, olai i̇emes şyğar? Təñiri-au... Siz aityñyzşy,
özi ... Qalaişa ol?...
Nikolka būğan i̇eşteñe aita almady... Tek aşyna alğa qarap, tağy da
mamyqtaqtyñ şetin kördi.
- Tynyştal, Maria Frantsevna, tynyştal, jarqynym... Qūdai üşin...
İestip qalady... Qūdaidyñ əmiri ğoi... - dep qalbalaqtady juan.
Nai-Turstyñ şeşesi şalqalai qūlap oibai saldy.
- Tört jyl! Tört jyl boldy ğoi men kütkeli. Əli de kütip i̇em, əli de...
Kütemin! - Osy arada Nikolkanyñ syrtynan jas qyz kelip, şeşesine
ūmtyldy. Nikolkanyñ oğan kömektesui kerek i̇edi oğan, anasyn süieuine,
alaida qatty bulyğyp tūrğan ol özin-özi ūstai almai, ökirip jylap jiberdi
jəne toqtai almady.
Terezelerdiñ perdesi jabyq, qonaqjai qaraköleñke, qūlaqqa ūrğan tanadai
ünsiz tynyştyq, tynyştyqtyñ özinen ūnamsyz dəri iısi şyğatyn tərizdi.
Qyz terezeden beri būrylyp Nikolkanyñ qasyna keldi. Nikolka
mamyqtaqtan köterildi, qolynda mynandai sūmdyq jağdaida da ajyrai
almai qoiğan furaşkesi. Qaryndas zamat qara tūlymyn tüzep, auzyn
jiyp:
-

Ol qalai qaitys boldy? - dep sūrady.

- Ol qaza tapty, - dep jauap qatty Nikolka öziniñ bar jaqsy dausymen, bilseñiz bar ğoi, ol i̇erlerşe qaharmandyqpen qaza tapty... Nağyz batyr...
İunkerlerdiñ bərin der kezinde keri quyp ülgerdi, i̇eñ soñğy sətte, onyñ özi,
- dep əñgimelep tūryp Nikolka jylap jiberdi, - onyñ özi olardy qalqan
bop oqtan qorğady. Onymen birge meni de mert i̇ete jazdady. - Biz... tek
i̇ekeumiz ğana qaldyq, ol meni de qudy, ūrysty, al özi pulemetpen oq
jaudyrdy... Jan-jaqtan attylar qaptap ketti, biz qorşauda qalyp, tūzaqqa
tüsken i̇ekenbiz. Barlyq jaqtan qysyp keledi.
-

Ol kenet oğan oq tiıp, jaralandy ma?

- Joq, - dep batyl jauap qatty Nikolka, sosyn kir oramalymen közin,
auzyn, mūrnyn sürtti, - joq ony öltirip ketti. Ony özim közimmen kördim,
qolymmen ūstadym. Oq basyna jəne keudesine tiıpti.
Qonaqjai būrynğydan da qarañğylana tüsti, körşi bölmeden i̇eş dybys
i̇estilgen joq, öitkeni Maria Fedorovna jylap-jylap basylsa kerek,
mūnda üş adam ğana kübirlesip otyr: Naidyñ qaryndasy İrina, əlgi
pensneli juan əiel, pəterdiñ qojaiymy Lidiiä Pavlovna, sosyn
Nikolkanyñ özi.
- Meniñ özimmen aqşam joq, - dep sybyrlady Nikolka, - qajet bolsa,
qazir jügirip baryp alyp kelemin, sonda baramyz.
-

Aqşany men qazir beremin, - dep gürildedi Lidiiä Pavlovna,
- aqşa degen ne təiiri, tek sender onda, qūdai üşin, jerine
jetkiziñizder. İrina anaña tis jarma, qaida, ne üşin baratyn-daryñdy
aituşy bolma. Men özim jalpy ne isterimdi bilmeimin...
- Men onymen birge baramyn, - dep sybyrlady İrina, - biz oilağanğa
qol jetkizemiz. Siz ol qazarmalarda jatyr, ony köru üşin rūqsat degen
joqsyz ba.
-

İə, iə... Būl jaqsy bolar i̇edi, jaqsy...

Juan izinşe körşi bölmege jügirip, odan onyñ sybyrlağan, anany
sendiruge tyrysqan dausy i̇estildi.
- Maria Frantsevna, qūdai üşin jatyñyzşy... Qazir olar baryp, bərin
bilip keledi. Əlgi iunker ol kazarmada jatyr dep otyr.
- Narda ma?... - dep sūrady tağy da Nikolkağa jekköretindei i̇estilgen
əlgi dauys.
- O, ne degeniñiz, Maria Frantsevna, şağyn şirkeude, kazarma-nyñ
şirkeuinde jatyr deidi...
-

Bəlkim, köşeniñ qiylysynda itter müjip jatqan şyğar.

- Ah, Maria Frantsevna, qaidağy joqty aitpañyzşy... Tynyş qana
jatyñyz, jalynyp sūraimyn sizden...
-

Mama soñğy üş künde müldem i̇esinen aljasqandai bop ketti...

- dep sybyrlağan Naidyñ qaryndasy bağynbaityn tūlymyn qaita keri
serpip, Nikolkadan əri əlde birdeñeni qarady, - degenmen i̇endi bəri de bos
söz.
-

Men de solarmen baramyn, - degen dauys şyqty körşi bölmeden.

Qyz tabanda türşigip jügirip ketti.
- Mama, mama, sen barmaisyñ. Sen bara almaisyñ. İeger sen baratyn
bolsañ, iunker kömektesuden bas tartady. Ony tūtqynğa aluy yqtimal.
Jat, jatşy, men ötinemin senen...
- Əi, İrina, İrina, İrina, - dep küñirendi körşi bölmeden, -öltirip
ketti ğoi, ony öltirip, al seniki ne būl? Sen ğoi, İrina... Feliksti öltirgen
soñ, i̇endi ne istei alamyn? Öltirdi ğoi, öltirdi. Qarda jatyr-au... Sony
oilaisyñ ba sen... - İeñirep, öksip-öksip jylau qaita bastaldy, kereuet
syqyrlady, qojaiymnyñ dausy şyqty.
-

Tüu, Maria Frantsevna, oi, beişara şydasañyzşy, şydañyz...

- Ai, təñiri-ai, təñiri, - dep jas qyz qonaqjai arqyly jügirip ketti.
Ökiniş pen üreidi birdei sezgen Nikolka ūnjyrğasy tüsip: “Al taba
almasañ, qasirettiñ kökesi sonda bolar” dep oiğa batty.
Aqyrğan aiazğa qaramastan sūmdyq auyr iıs añqyp tūrğan sūmdyq üreili
i̇esiktiñ aldynda Nikolka toqtap, til qatty:
- Bəlkim siz osynda tūra tūrarsyz... Əitpese onda sondai iıs, sizge
jaman əser i̇etui mümkin. İrina əueli jasyl i̇esikke, sosyn Nikolkağa qarap,
jauabyn bir-aq aitty:
-

Joq, men sizben birge baramyn.

Nikolka auyr i̇esikti tūtqasynan jūlqi tartyp, olar işke kirdi. Alğaşqy
bette qarañğy i̇edi. Sosyn bos tūrğan kiım ilgişterdiñ tausylmaityn tizbek
qatary būldyrap körindi. Joğaryda kömeski janğan şam iluli tūr.
Nikolka alañdap öziniñ serigine köz tastap i̇edi, ol i̇eşteñeni i̇eleñ qylmai
qatar attap kele jatyr, tek jüzi bozaryñqy, qabağy qatyñqy, qabağy
tüiilgende ol Nikolkanyñ i̇esine Nai-Tursty tüsirdi, degenmen ūqsastyq
ötkinşi ğana siiäqty. Naidyñ bet pişini myzğymaityn temir sekildi
qarapaiym da aibyndy bolatyn, al mynau sūlu, kədimgi orys aruy, tipti
şeteldik tərizdi. Ürip auyzğa salğandai tamaşa qyz.
Nikolka qoryqqan iıs barlyq jerde bar i̇eken. İeden de sasyp tūr,
qabyrğalar da, ağaş kiım ilgişke deiin sasyp tūr. Būl iıstiñ sūmdyqtyğy
sondai, tipti ony köruge bolatyn siiäqty. Qabyrğalar maily, jylbysqy
siiäqty, kiımilgişter jyltyrap tūr, i̇eden mai-mai, aua tyğyz öleksi iısi
şyğady. Əitkenmen, iıstiñ özine tez üirenip ketedi i̇ekensiñ, jan-jağyña
qaramasañ, i̇eşteñe oilamasañ boldy tek. İeñ bastysy oilamau, əitpese
jürek ainudyñ ne i̇ekenin qazir-aq köresiz. Pəlte kigen bir student jalt
i̇etti de, joq boldy. Sol jaqtağy kiım ilgiştiñ syrtynan i̇esik aşylyp,
i̇etikti kisi şyqty. Nikolka oğan bir qarady da közin tez taidyryp əketti,
öitkeni onyñ penjegin körgisi kelmedi. Penjegi de kiım ilgiş siiäqty
jyltyrap tūr i̇eken, qoly da solai.
-

Sizderge ne kerek? - dep qatañ sūrady əlgi adam.

- Biz şaruamen keldik, - dedi Nikolka, - bizge meñgeruşi kerek i̇edi...
Ölgen kisini tabuymyz qajet. Şamasy, ol osynda.
- Qai ölgendi aityp tūrsyñ? - dep sūrady ol Nikolkağa qabağynyñ
astynan qarap.
-

Osynda üş kün būryn köşede öltirip ketti...

- Aga, demek, iunker nemese ofitser boldy ğoi... Gaidamaktar da tüsken.
Al ol kim?
Nikolka Nai-Tur ofitser dep aityp saluğa jüreksindi de, bylaişa:
-

İə, ony da öltirip ketti, - dei saldy.

- Ol getman əskerge şaqyrğan ofitser - Nai-Turs, - dep İrina i̇etikti
kisige jaqyndady. Zaiyry oğan Nai-Turstyñ kim i̇ekeni bəri-bir bolsa
kerek, İrinağa qyrynan qarap, jötkirinip, i̇edenge bir tükirip tastap jauap
qatty:
- Mūndaida ne isteu kerek i̇ekenin bilmeimin, jūmys aiaqtaldy, zaldarda
i̇eşkim qalğan joq. Basqa küzetşiler ketip qaldy. Izdeu qiyn. Öte qiyn.
Biraz məiitterdi tömengi qoimağa köşirgen. Qiyn, öte-möte qiyn...
İrina Nai sömkesin aşyp, qağaz aqşa aldy da küzetşige ūsyndy. Küzetşi
adal jan bop şyğyp, būdan bas tarta ma dep qoryqqan Nikolka būrylyp
ketti. Biraq küzetşi bas tartqan joq.
- Raqmet, bikeş, - dep jany kirip ketti, - tabuğa bolady. Tek qana rūqsat
kerek. İeger professor mūrsat berse, məiitti aluğa bolady.
-

Al, professor qaida? - dep sūrady Nikolka.

-

Olar osynda, tek qoly bos i̇emes. Men bilmeimin... Baian i̇eteiin be?

- Qalauyñyz bilsin, ötinemin, oğan qazir-aq baian i̇etiñizşi, - dep sūrady
Nikolka, - men ölgen kisini birden tanimyn...
- Baian i̇etuge bolady, - dep küzetşi olardy bastai jöneldi. Olar
baspaldaqpen dəlizge köterildi, mūndağy iıs tipti sūmdyq i̇eken. Sosyn
dəlizben solğa būryldy, būl arada iıs bəseñ, əri jaryq, öitkeni būl tūs
əinek şatyrly körinedi. Mūndağy oñ jaqtağy da, sol jaqtağy da i̇esikter
appaq. Küzetşi solardyñ birine toqtap, i̇esik qaqty da baskiımin alyp işke
kirdi.
Dəliz typ-tynyş, şatyr arqyly səule sebezdep tūr. Būryşta ərirek
birdeñe aqtañdaqtana bastady. Küzetşi şyğyp:
-

Mūnda kiriñizder, - dedi.

Nikolka sonda kirdi, odan İrina Nai da qalğan joq... Nikolka furajkesin
alyp, əu degennen tolqyndağan perdeniñ qara daqtaryna közi tüsti, daladai
bölmedegi bir uys ötkir jaryq nazaryn audaryp, jalt qarasa, şamnyñ
tübinde beti əjimdi, qoşqar tūmsyq qara saqal otyr i̇eken. Sosyn i̇eñsesi
tüsken ol qabyrğalardy şola bastady, ainala ūzynnan-ūzaq jaltyrağan
şkəptar, olardan öñkei bir kemtar müsinder i̇elesteidi, qytaidyñ kədimgi
qoşqyl sary qorqynyşty oiynşyqtary siiäqty birdeñeler. Odan ərirek
bylğary aljapqyş salyp, qara qolğap kigen ūzyn boily adam körindi. Ol
zeñbirek siiäqty ainasymen altyndai jarqyrap şam jaryğynyñ astynda
mikroskoptar tūrğan üstelge i̇eñkeiip tūr i̇eken.
-

Sizderge ne kerek? - dep sūrady professor.
Nikolka şarşañqy jüzinen saqaldynyñ professor i̇ekenin tanydy, al anau
ūzyn boily onyñ bəz-bir kömekşisi bolu kerek.
Nikolka jötkirinip, əli de şamnan şyqqan birtürli būralğan ötkir
jaryqtan, temekiden sarğaiyp ketken sausaqtardan, professordyñ
aldynda jatqan sūmdyq zattar - adamnyñ taramys-pen tigilgen moiny men
ieginen, jyltyrağan ilmekter men qaişylardan köz ala almai tūr.
- Sizder tuysqandary bolasyzdar ma? - dep sūrady professor.
Şarşañqy jüzi men saqalyna səikes dausy bəseñ şyqty. Ol basyn
köterip, közin süzip İrina Naidyñ işigine, botiyna qarady.
- Men onyñ qaryndasymyn, - dedi Nai professordyñ aldynda
jatqandarğa köz salmauğa tyrysyp.
- Mine, körip tūrsyñ ğoi, Sergei Nikolaeviç, būl məseleniñ qiyn
i̇ekenin. Būl jəne birinşi oqiğa i̇emes... Bəlkim, ol bizde i̇emes te şyğar. Qara
jūmysşy jaiyna da məiitterdi tasyp i̇edi ğoi!?
-

Mümkin, - dep ün qatty ūzyn, bir aspapty basqa jaqqa laqtyra salyp.

-

Fedor! - dep aiğailady professor...

-

Joq, siz onda ma...

-

Onda sizge bolmaidy...

-

Men özim... - dedi Nikolka qipaqtap...

- Sabyr saqtañyz, bikeş, - dep nyğarlai tüsti küzetşi. - Osy arada
kütuge bolady.
Nikolka küzetşini aulağyraq alyp ketip, qolyna i̇eki kögala qağaz qystyrdy
da, bikeşti bir taza oryndyqqa jaiğastyruyn sūrady. Ol tūtatuly
mahorqasyn sora jürip, jasyl şam men qañqa süiek tūrğan jerden
yñqyldap oryndyq alyp keldi.
-

Siz medik i̇emessiz ğoi, myrzabala? Medikter birden üirenip ketedi, -
dep ol ülken i̇esikti aşyp elektr ajyratqyşty basty. Əinek töbedegi şar
jandy. Bölmeden sasyq iıs añqydy. Ağarañdap qatar-qatar tsink üstelder
tūr. Olardyñ bəri bos, əldeqaida şūñğylşağa tasyrlap su qūiylyp
jatyr. Aiaq astynda tas i̇eden tasyrlaidy. Mūndağy iısten zapy bolğan
Nikolka i̇eşteñe oilamauğa tyrysyp keledi. Küzetşi i̇ekeui qarsydağy i̇esik
arqyly müldem qarañğy dəlizge şyqty, küzetşi kişkentai şamdy jaqty
da, səl-pəl ilgeri jürdi. Küzetşi auyr ysyrmany jyljytyp, şoiyn i̇esikti
aşty da, ajyratqyşty qaita basty. Nikolkanyñ betine suyq ūrdy, qara
bölmeniñ būryştarynda töbege deiin tirelgen üp-ülken tsilindrler tūr,
olardyñ işi tolğan kisi i̇eti, terileriniñ qiqymy, ūntaqtalğan süiek, synğan
sausaqtardyñ syimağany syrtqa şyğyp qalğan. Nikolka silekeiin jūtyp,
teris ainaldy da, küzetşi:
-

İıske mynany, myrzabala, - dep qūty ūsyndy.

Nikolka közin jūmyp, tanauyn jarğan iısti qūşyrlana tartty - kədimgi
müsətir qūtydağy. ¥iqyly-ūiau siiäqty Nikolka közin qysyp Fedordyñ
trubkasyndağy jyltyrağan otty kördi, mahor-qanyñ tūtanğan tətti iısin
sezdi. Fedor lift torynyñ qūlpymen nedəuir əurelendi, ony əreñ aşyp
Nikolka i̇ekeui platformağa tūrdy. Fedor tūtqasyn tartyp qalyp i̇edi,
platforma şiqyldap tömen tartty. Tömennen mūzdai suyq soğyp tūr.
Platforma toqtady. Dağaradai ülken qoimağa kirdi. Nikolka ömiri
körmegen-derine közi būldyrai qarady. Qat-qabat üiilgen otyn siiäqty
biriniñ üstine birin jalañaş tizip tastai bergen adam denelerinen şyqqan
iıs müsətirge de qaramastan qolqany atyp, kisini qaradai tūnşyq-tyrady
i̇eken. Aiaqtary siresip, nemese tizeleri bügilip, siraqtary şyğyp jatyr.
Əielderdiñ şaşy qobyrap, moinyna oralyp, omyraulary basylyp, tösi
kögerip köz tastauğa qinaltady.
- Al i̇endi būlardy audarystyramyz, siz dūrystap qarap tūryñyz, - dedi
küzetşi i̇eñkeiip. Ol bir əieldiñ məiitin aiağynan ūstap tartyp i̇edi, ol mai
jaqqandai syrğyp sart i̇etip i̇edenge tüsti. Nikolkağa ol keremet sūlu,
jabysqaq körindi. Közi aşylyp qalğan i̇eken, tura Fedorğa qarap
jatqandai. Nikolka ony orai tüsken qyp-qyzyl tyrtyqtan közin əreñ
audardy. Onyñ jüregi loblyp, basy ainaldy, sonda mynau tau-töbe ölikti
tügel audaryp şyğuğa tura kele me, degen oi zəresin ūşyrdy.
- Keregi joq. Toqta, - dedi aqyryn ğana Fedorğa, sosyn qūtyny
qaltasyna saldy, - ol əne jatyr, taptym. Əne üstinde jatyr. Ənekei,
deimin.
Fedor sol sət taiğanap ketpes üşin tepe-teñdikti saqtai qozğaldy da NaiTursty basynan ūstap, jūlqi tartty. Naidyñ qarnynda jalpiğan, keñ
bökseli əiel jatyr i̇eken, jelkesinde şaşyn basqan arzan taraq jür.
Fedor ony jedel jūlyp alyp, aljapqyşynyñ qaltasyna süñgitip jiberdi
de, Naidy qoltyğynan aldy. Onyñ basy salbyrap, qyrynbağan üşkir iegi
kökke qarap, bir qoly syrğyp tüsti.
Naidy Fedor əieldi laqtyrğandai silkilemei qoltyğynyñ astynan ūstap,
bosap ketken denesin iıltip, beri būrğanda aiağy i̇eden syzyp, beti Nikolkağa
qarady.
-

Siz qarañyz - osy ma, özi? Əiteuir qate bolmasyn, - dedi küzetşi.

Nikolka Naidyñ közine tura qarady. Aşylyp qalğan, əinektenip ketken
közde i̇eşbir mağyna joq. Sol jaq samaiy i̇eptep kögergeni baiqalady, al
keudesi men qarnynda qoşqyl üp-ülken daq körinedi, şamasy qatyp qalğan
qan bolsa kerek.
-

Sol, - dedi Nikolka.

Fedor ony qoltyğynyñ astynan ūstağan qalpy platformağa kirgizip,
Nikolkanyñ aiağynyñ astyna tastady. Ölik qolyn jaiyp, iegi tağy da
aspanğa şanşyldy. Fedor özi şyğyp, tūtqany qozğap jiberip i̇edi,
platforma joğary tartty.
Sol tüni şirkeude Naiğa Nikolka oilağan rəsiminiñ barlyğy jasaldy.
Bozbalanyñ köñili ornyna tüsip, ar-ojdany mazala-maityn boldy, biraq
qabağy qatyñqy, jüregi şerli i̇edi. Anato-miiälyq teatrdyñ janyndağy
şağyn jalañaş, köñilsiz şirkeu de jarqyrap ketti. Būryştağy belgisiz
bireudiñ beti jabylğan tabyty da, süikimsiz, üreili jat marqūm da Naidyñ
tynyştyğyn būza alğan joq. Tabytta Naidyñ özi de nedəuir köñildenip,
quanyp jatqandai körindi.
Razy bolğan, sözuar küzetşiler jaqsylap juyndyrğan Nai būl. Tap-taza,
pogonsyz frenç kiıp jatqan Nai būl. Üş ottyñ astynda mañdaiynda şir
jarqyrap jatqan Nai būl. İeñ bastysy Nikolka jeideniñ astyna suyq,
jylbysqy keudesine öz qolymen dūrystap qoiğan georgii lentasy bar Nai
būl.
Kempir ana, keiuana qaltyrağan basyn üş ottan Nikolkağa būryp, alğys
aitty:
-

Balam meniñ. Al, i̇endi sağan myñ da bir raqmet!

Osy sözden köñili būzylyp, qaita jylağan Nikolka şirkeuden qarğa
şyqty. Anatomiiälyq teatrdyñ töñiregin tügel tün basqan, aula appaq qar,
aspanda kreştelgen jūldyzdar, ūzyna tartylğan qūs joly.
18
Jiyrma i̇ekinşi jeltoqsan küni Turbin ajal auzynda jatty. Būl kün
būlyñğyrlau boldy, tek aldağy rojdestvonyñ i̇eki küniniñ bolaşaq
jarqylynyñ əserimen ğana aqşyl tartyp tūrdy. Sol jarqyl əsirese bilek
biriktirip Aniuta, Nikolka jəne Lariosik ainadai ğyp ysqylap tazartqan
i̇edenniñ parketinen de közge ūryp tūrdy. Rojdestvonyñ legi sondai-aq
Aniutanyñ ūqypty qolymen jaltyrata tazartylğan şamdaldardyñ
syrtynan da i̇esip tūrdy. Aqyry, qarağai iısi añqyp, aşyq pernelerdiñ
üstinde məñgi ūmyt qalğan türli tüsti Valentinniñ tūsyndağy būryşty da
jasyl jelek jadyratty...
Qaryndasym üşin men...
Talma tüstiñ şamasynda Turbin bölmesiniñ i̇esiginen sylbyr basyp İelena
şyqty da, tym-tyrys bop Karas, Myşlaevskii jəne Lariosik otyrğan
ashana arqyly ötip ketti. Ol ötkende türinen şoşyp, i̇eşqaisy da
qozğalğan joq. İelena öz bölmesiniñ i̇esigin jauyp aldy da, soñynan auyr
perdeler izinşe būrynğy qalpyna keldi.
Myşlaevskii qozğalaqtap qaldy.
- Mine, - dep bastady ol qarlyğyñqy ünmen, - komandir barlyğyn japjaqsy jasap, ol Aleşany sətsiz ornalastyrdy...
Karas pen Lariosik oğan i̇eşteñe alyp-qosqan joq Lariosik közin
jypylyqtatyp, betine qyzğylt köleñke şyğa keldi.
- İe... saitan, - dedi tağy da Myşlaevskii, sosyn ornynan tūryp ketip,
teñselip i̇esikke bardy, sosyn batylsyzdanyp toqtady, qaityp kelip
İelenanyñ i̇esigin meñzedi, - beri qarañdar, jigitter, anda qarap abai
bolyñdar... Əitpese...
Ol tyrpyldap, kitap bölmesine şyqty da, sonda aiaq dybysy basyldy.
Biraz uaqyttan keiin onyñ dausy şyqty jəne Nikolkanyñ bölmesinen jan
syzdatar bir oğaş ün i̇estildi.
- Nikol jylap jatyr, - dedi toryqqan ünmen Lariosik, sosyn bir
kürsinip alyp, aiağyn ūşynan basyp İelenanyñ i̇esigine keldi, i̇eñkeiip
kilttiñ tesiginen üñildi, biraq i̇eşteñe köre almady. Dərmensizdenip
Karasqa qarap, birdeñe sūrağandai ünsiz ym qaqty. Karas i̇esikke kelip
qipaqtap tūrdy da, sosyn tyrnağynyñ ūşymen birneşe ret baiau
tyqyldatyp, aqyryn ğana:
-

İelena Vasilevna, a İelena Vasilevna... - dedi.

- Ah, sizder qoryqpañyzdar, - degen İelenanyñ basyñqy dausy keldi
i̇esiktiñ arjağynan, - kirmei-aq qoiyñyzdar.
Karas sergip qaldy, Lariosik te bir serpildi. İekeui de öz oryndaryna Saardam peşiniñ aldyndağy oryndyqtarğa kep jaiğasyp tynyştaldy.
Turbindarğa jəne olarmen tyğyz bailanystylarğa Alekseidiñ bölmesinde
isteitin i̇eşteñe de joq i̇edi. Onda kirgen üş i̇erkekten keiin bylai da jer
tar bolatyn. Olar sol baiağy altyn közildirikti aiu, i̇ekinşisi mūntazdai
qyrynğan sūñğaq boily dərigerden göri gvardiiä ūlanyna ūqsas jas, sosyn
soñğy üşinşisi aqbas professor. Onyñ öneri oğan, jalpy Turbindardyñ
otbasyna on altynşy jeltoqsanda osynda kelgen künnen bastap qapaly
habar əkelgen. Ol barlyğyn birden tüsinip, sonda-aq Turbinnyñ süzek
i̇ekenin aitqan. Sodan bastap sol jaq qoldağy qoltyqty tesip ötken jara
i̇ekinşi kezeñge ysyrylğan. Ol osydan bir sağat būryn ğana İelenamen
qonaqjaiğa şyğyp, kelinşektiñ tilimen ğana i̇emes, kilegeilengen közimen
de, jarylyp ketken i̇ernimen de, jalbyrap tūrğan tūlymymen de qoiğan
tabandy saualyna ümit az dep jauap bergen, sosyn İelenanyñ közine asqan
təjiribeli, sondyqtan jūrttyñ bərin aiaityn közimen qarap “tym az” dep
qaitalağan. Barşağa, sonyñ işinde İelenağa da belgili, būl i̇eşqandai ümit
joq degen söz, demek Turbin öledi. Osydan keiin İelena ağasynyñ
jatynjaiyna kirip, onyñ betine qarap ūzaq tūrdy, sol arada öziniñ de
i̇eşqandai ümit joq i̇ekenine közi əbden jetti. Aqbas, qaiyrymdy qariiänyñ
önerin meñgermei-aq, doktor Aleksei Turbinnyñ öletinin biluge bolatyn
i̇edi.
Ol əli de denesiniñ qyzuy basylmai jatyr, biraq ystyğy būrynğydai
i̇emes, əne-mine tüsip ketui de mümkin. Öñi būrynğydan da bozaryp, balauyz
tüsine i̇ene bastady, mūrny quşiyp, onyñ qyrynan bəz-bir ümitsizdiktiñ
belgisi baiqalady. İelenanyñ aiağy mūzdap, mynau iriñ men kamparanyñ iısi
qolqany qapqan auada qapa bop, közi tūmantty. Biraq onysy tez tarady.
Turbinnyñ keudesinde birdeñe tas bolyp tyğylyp tūryp qalğandai,
ysqyryp tynystaidy, şyqyrlağan tisteriniñ arasynan kökiregine
jylbysqy aua əreñ-əreñ ötedi. Onyñ i̇esi köpten beri joq, közi jaudyrap
qarağanymen töñireginde ne bolyp jatqanyn müldem bilmeidi. İelena soğan
qarap əli tūr. Professor ony qolynan tartyp, qūlağyna sybyrlady:
-

Siz bara beriñiz, İelena Vasilevna, biz bərin de özimiz jasaimyz.

İelena aitqanğa könip, tabanda şyqty. Biraq professor qaityp i̇eşteñe de
istegen joq.
Ol halatyn şeşip, dymqyl maqtaly domalaqpen qolyn sürtip, Turbinniñ
jüzine tağy bir üñildi. İerni men mūrnyndağy kögildir köleñke qoiulanyp
barady i̇eken.
- Ümit joq, - dep tipten aqyryn aityp, qyrynyp jüretin jigittiñ
qūlağyna sybyrlady: - doktor Brodoviç, siz aurudyñ qasynda qalyñyz.
-

Kamfara i̇egu kerek pe? - dep sūrady Brodoviç sybyrlap.

-

İə, iə, iə.

-

Şpritstep pe?

- Joq, - dep terezege qarap oilanyp qaldy, - üş gramyn birden beru
kerek jəne jiırek.
- Az-kem oilanyp bylai dedi: - Aqyry qasiretpen tynğandai jağdaida
siz mağan klinikağa telefon soğyñyz. - Būl sözderdi tūman men sandyraq
arasynda jatqan Turbin əldeqalai i̇estip qalmasyn dep tipten aqyryn
sybyrlap aitty. - Ondai jağdai bolmasa, dərisim bite sala birden kelemin.
Turbindar özderi özi bolğaly jylma jyl üilerinde jiyrma törtinşi
jeltoqsan küni şamdardyñ bəri jağylyp qonaqjaida jyly ottarymen
jasyl şyrşanyñ būtaqtary jarqyrap qūia beretin. Alaida i̇endi qasköi
oqtyñ jarasy, qylqyndyra qyryldağan süzek barlyğyn bytystyryp,
joldan taidyryp, tirlikti taqymdap, şamdaldyñ jaryğyna da əser i̇etti.
İelena ashananyñ i̇esigin jauyp, kereuet qasyndağy sandyqşağa kelip, odan
siriñke alyp, oryndyqqa şyğyp, i̇ejelgi ikonanyñ aldyna ilingen
şynjyrly auyr şamdalğa ot tūtatty. Ot laulap janyp jylynğanda
qūdai-ananyñ qara tory jüzindegi şir altyndai jarqyrap, közi meiirim
şuaqqa toldy. Bir jağyna qisaiğan basy İelenağa qarağandai boldy.
Terezelerdiñ i̇eki şarşysynda da jeltoqsannyñ appaq ünsiz küni syğalap
tūrdy, būryşta qaltyldağan ot tili mereke aldyndağy keşti merziminen
būryn bastağandai boldy. İelena oryndyqtan tüsip, iyğyndağy oramaldy
silkip tastap, tizerlep otyra qaldy. Kilemniñ şetinen türip, jaltyr
parketten özine oryn bosatyp, ünsiz ğana iılip təjim i̇etti.
Ashanağa Myşlaevskii, onyñ artynan közi isiñki Nikolka ötti. Olar
Turbinniñ bölmesinde bolyp qaitty. Nikolka ashanağa oralğan soñ
sūhbattastaryna:
-

Ölim auzynda jatyr... - dedi auany qūnyğa jūtyp.

- Mağan mynadai oi keldi, - dep söz bastady Myşlaevskii, -pop
şaqyrtsaq qaitedi? A, Nikol? Qaitkenmen de onyñ jaratqan ieden
keşirim ötinui kerek qoi.
- Lenağa aitu kerek, - dedi şoşyp ketken Nikolka, - onsyz bolmaidy
ğoi. Tağy da onyñ özimen birdeñe bolyp qap jürse qaitemiz...
-

Al doktor ne aitady? - dep sūrady Karas.

-

Təiiri, būl arada aitatyn ne bar. İendi aitatyn i̇eşteñe qalğan joq.
Olar mazasyzdanyp ürpiıse ūzaq sybyrlasty, appaq şölmektei közi
tūmantqan Lariosiktiñ kürsingeni i̇estilip tūrdy. Doktor Brodoviçke olar
tağy da baryp qaitty. Ol aldyñğy bölmege şyğyp şylym tartyp tūryp,
būl jantəsilim aldyndağy jantalas, jalpy popty şaqyruğa bolady, oğan
qazir onyñ bəri bir, öitkeni onyñ i̇es-tüsi joq, sondyqtan dūğa oqyğannyñ
ziiäny bolmaidy, -dep sybyrlady.
-

Təubege keludiñ artyqşylyğy joq deisiz ğoi...

Olar sybyrlasyp, sybyrlasyp, biraq əzirşe bir şeşimge kele almady,
İelenanyñ i̇esigin tyqyldatyp i̇edi, ol arjaqtan baiau ğana “əzir bara
tūryñdar... özim şyğamyn...” dep jauap qatty.
Amal joq, olar ketti.
İelena tizerlei tağzym i̇ete otyryp, köz janary aiqyn, qarauyt-qan öñine
altyn təji jarasqan qūdai-ananyñ beinesine qolyn sozyp, qabağynyñ
astynan jalbaryna qarap ūzaq kübirledi.
- Qasiretti üiip-tögip birden köp jiberdiñ-au, araşaşy-ana. Osylai
otbasyn bir-aq jylda jaipap salaiyn dep pe i̇ediñ? Ne üşin?.. Ne
jazyğymyz bar i̇edi?.. Anamyzdy aldyñyz, meniñ küieuim joq, i̇endi
bolmaidy da, ony tüsinemin. İendi qazir tipten jaqsy tüsinemin. Al i̇endi
ülkenimizdi alyp keteiin dep jatyrsyñ. Ne üşin?.. Nikolka i̇ekeumiz ğana
qalyp, qaityp kün köremiz. Qaraşy, ainalada ne bolyp jatqanyn, qaraşy
sen... Araşaşy-ana, qalai ğana ara tüsip, janyñ aşymaidy?.. Bəlkim,
adamdar bizdiñ özimiz jaman şyğarmyz, biraq sonşalyq aiausyz jazalauğa
bola ma?
Ol qaita tağzym i̇etip, i̇edenge basyn qūlşyna tigizip, bir şoqynyp alyp,
qolyn qaita jaiyp, jalbaryna bastady:
- Bar ümit öziñizde ğana, pəktiñ pəgi perizat, öziñizde ğana. Öz ūlyñdy
aiap, ğajaiybyñdy jiber dep qūdai-tağaladan ötinşi.
İelenanyñ kübiri qūştarlyqqa ūlasyp, ara-tūra sözden jañylsa da
damylsyz tasqyndap qūiyldy da jatty. Ol i̇edenge barğan saiyn köp
jyğylyp, taraqtyñ astynan şyğyp közine tüsken tūlymyn keri serpip,
basyn jiı silkip tastap otyrdy. Tereze şarşylarynan kün ğaiyp bolyp,
aqsūñqar da közden būlbūl ūşty, kündizgi sağat üştegi qoñyrau üni de
i̇estilmei öte şyqty, kenet qaratory perizattyñ araşa tüsui arqasynda
i̇eşkimge de i̇estirtpei İelenağa öziniñ şaqyrğany keldi. Ol aşylğan
qabirdiñ qasynda müldem qaita tirilip, jadyrap, jalañ aiaq tūrdy.
İelenanyñ keudesi keremet keñip, samaiyna qyzğylt daq jügirdi, közi
jaryqqa şyp-şyp tolyp, kökiregine köz jasynsyz öksik kepteldi. Ol
mañdaiymen de, samaiymen de i̇edenge jabysyp, jan-tənimen otqa
ūmtylyp, tizesiniñ astyndağy i̇edenniñ qattylyğyn da sezgen joq. Ot
ūlğaiyp təjdiñ astyndağy qaratory jüzge jan bitkendei bolyp,
janarymen İelenadan barğan saiyn jaña tyñ sözder tartqandai boldy.
İesik pen terezelerdiñ syrtynda qūlaqqa ūrğan tanadai tynyştyq ornady,
kün sūmdyq tez qarañğylandy, i̇eles tağy da bir körindi - aspan kümbeziniñ
əinek səulesi, bəz-bir būryn körmegen qyzyl-sary qūm kesekter, maily
ağaştar, məñgilik tynyştyğymen jəne salqyndyğymen jürekti
tebirentken şirkeu keldi köz aldyna.
- Araşaşy-ana, - dep miñgirledi ot işinde İelena, - ötinşi odan. Ol əne
tūr. Sūrau, sağan ne tūrady. Bizdi aiasañşy. Aiai gör. Seniñ küniñ, seniñ
meiramyñ kele jatyr. Bəlkim, ol igi, izgi birdeñeler jasar, künəmiz üşin
öziñe jalbarynamyz. Meili Sergei qaityp kelmei-aq qoisyn... Alğyñ
keldi me - aldyñ ony, al mynau ağamdy ölimmen jazalai körme... Bizdiñ
bərimiz qanymyzben kinəlimiz, biraq sen jazalama. Jazalai körme. Ol əke,
əke ol...
Ot bölşektene bastady, onyñ bir şūbatylğan səulesi ūzynnan ūzaq
sozylyp, İelenanyñ közine kep tireldi. Osy arada onyñ i̇esirik közi altyn
jeleñmen zerlengen beineniñ i̇erni betinen ajyrap tüskenin şalyp qaldy,
közi būryn-soñdy bilmegen üreige tolyp, quanyş jüregin jyrtyp, ol
i̇edenge jabysyp jatyp aldy.
Bükil pəterdi i̇eskek jeldei ürei kernep, aiağynyñ ūşymen basyp ashana
arqyly bireu jügirip ötti. Tağy bireu i̇esikti tyrnalap “İelena... İelena...
İelena...” dedi. İelena alaqanynyñ syrtymen suyq, taiğaq mañdaiyn sürtip,
tūlymyn serpip tastap, qarsy aldyna soqyrşa qarap, ornynan köterildi,
jarqyrağan būryşqa qaityp köz salmai, bolattai bekem jürekpen i̇esikke
bettedi. İesik rūqsatty kütpei-aq özinen-özi aşylyp, Nikol perdeniñ
jaqtauşasynan şyğa keldi. İelenany körip Nikolkanyñ közi
qoryqqanynan şarasynan şyğyp ketti, oğan aua jetpei qaldy.
- Sen bilesiñ ğoi, İelena... sen qoryqpa... qoryqpa deimin... anda barşy...
mamasy...
Terlegen qolda maiysqan balauyz siiäqty öñi bop-boz doktor Aleksei
Turbin tyrnağy alynbağan süiekti qolyn körpeniñ astynda serpip tastap,
üşkir iegin köterip jatyr. Bükil denesi jylbysqy termen balqyp, semip
qalğan keudesi köriktei köterilip, jeidesiniñ omyrauyn teuip tūr. Ol
basyn tömen qaratyp, iegin tösine tiredi, sarğaiyp ketken tisterin
ajyratyp, közin səl ğana aşty. Onda əli tūman men sandyraq perdesi
tolyq ysyryl-mağanmen, sañylau aşylyp, qara köleñkeniñ arasynan
jaryq syğalady. Öte əlsiz, qyryldağan jiñişke dauyspen ol til qatty:
-

Dağdarys pa, Brodoviç. Nemene... tiri qalamyn ba?.. A-ga.

Karas qaltyrağan qolymen şam ūstap tūr, ol umajdalğan tösekke,
tüiinşektelgen aqjapqyşqa, onyñ sūrğylt bükte-sinderine jaryq tüsirdi.
Qyrynğan dəriger batymsyzdau qolymen bilektiñ qalğan i̇etin şymşyp,
Turbinniñ qolyna kişkentai şpritstiñ inesin sūqty. Dərigerdiñ
mañdaiynan şyp-şyp ter şyqty. Ol əri tolqydy, əri qairan qaldy.

19
Peturra. Onyñ qaladağy ömiri qyryq jeti-aq kün boldy. Ol künder
Turbindardyñ töbesinen qar men mūzğa qūrsaulanyp, 1919 jyldyñ
būrqasyndy qañtary bop ötti de, alaqanşyq borandy aqpanğa ūlasty.
İekinşi aqpan küni Turbinder pəterinde şaşy taqyrlap alynğan, basynda
qara jibek taqiiäsy bar bir adam jürdi. Būl ölip tirilgen Turbinnyñ özi
i̇edi. Ol kürt özgerip ketti. Betinde, auzynyñ ainalasynda i̇eki qatpar
məñgilik qaldy, tüsi balauyzdai sarğyş, közi şüñireiip, kögildir köleñkesi
köbeiip, tūnjyrap külmeitin bolyp aldy.
Qonaqjaida Turbin būdan qyryq jeti kün būrynğydai, əinekke jabysyp,
syrtqa qūlaq türdi, onda terezelerden jyly ūşqyndar şaşyrap, qar
tüsip, opera üni şalqyp, əldeqaida qiyrda aqyryn düñk i̇etken zeñbirek
dausy. Qabağyn qatal qyrjityp, denesiniñ bar salmağyn taiaqqa salğan
Turbin köşege köz tastady. Ol künniñ közbūiauşydai bildirtpei köp
ūzağanyn, əinektiñ arjağynda qapalaqtap qar jauyp, būrqasyn bolyp
tūrğanyna qaramastan jaryqtyñ molaia tüskenin kördi.
Jibek taqiiäly basta aiqyn da aduyn, quanyşy joq oilar ağyndady. Basy
iyqtağy basqa bireudiñ bos qorapşasyndai qañyrap, jeñildenip
ketkendei, oilardyñ bəri onyñ işinen şyqpai, syrtynan kelip jatqandai
körindi, osyny jəne özi qalaityn da sekildendi. Turbin terezeniñ aldynda
jalğyz tūrğanyna quanyp, syrttan köz almady...
“Peturra... Bügin tünde, būdan keş i̇emes, barlyğy jüzege asady, Peturra
qaityp bolmaidy... Al jalpy ol bolyp pa i̇edi, özi?... Əlde osynyñ bəri
meniñ tüsim be? Əi, neğaibyl-au, tek tekseruge bolmaidy ony. Lariosik
öte əsem jigit i̇eken. Onyñ otbasyna bögeti joq, qaita qajet. Kütiskeni üşin
oğan alğys aitu kerek i̇edi. Al Şervinskii şe? Oi, ony saitanyñ bile me...
Əiel degender bir sor. Söz joq, İelena onymen şatasady, ol şübəsiz... Al
onda ne jaqsylyq tūr? Tek əiteuir dausy bolmasa? Dauys degeni ğajap
i̇endi, biraq ol dauysty bylai da tyñdauğa bolady ğoi, ol üşin nekege
tūrudyñ ne qajeti bar... Jaraidy, onda tūrğan məndi i̇eşteñe joq. Al sonda
mañyzdysy ne? İə, əlgi Şervinskii aitady, olar papahasynda qyzyl
jūldyzy barlarmen birgemiz dep. Zaiyry, qalada ürei ūşyratyndai
sūmdyq birdeñe bolady. O iə... Onsyz da bügin tünde... Əlbette, qazir
keruen tasyğan kölikter köşede ağylyp jatqan şyğar... Onyñ üstine men
kündiz baruym kerek... Aparyp bereiin. Bryn. Ūsta! Men kisi öltirgen
qūny-kermin. Joq, men ony ūrysta atyp öltirdim. Nemese atyp tüsir-dim...
Ol kelinşek kimmen tūrady i̇eken, ə? Küieui qaida? Bryn. Malyşev. Qazir
ol qaida? Jer jūtqandai joğaldy ğoi. Al Maksim şe... Aleksandr
birinşi?”
Osylai ağyndap bara jatqan oilardy qoñyrau syñğyry būzdy. Pəterde
Aniutadan basqa i̇eşkim bolmaityn, barlyğy kün jaryqta şarualaryn
jaiğap alğaly qalağa ketken.
-

İeger i̇emdeluşi bolsa, qabylda Aniuta.

-

Jaqsy, Aleksei Vasileviç.

Bireu Aniutanyñ izimen baspaldaqtan köterilip keledi, aldyñğy bölmede
i̇eşki terisinen tigilgen pəltesin şeşip, qonaqjaiğa kirdi.
-

Keliñiz, - dedi Turbin.

Mamyqtaqtan aryq, sary öñdi, sūr beşpetti jas jigit köterildi. Közi
kilegeilenip, bir nükteden aumaityn körinedi. Aq halat kigen Turbin
ysyrylyp, onyñ kabinetke kiruine jol berdi.
-

Kəne, otyryñyz. Qandai qyzmet körsete alamyn sizge?

- Meniñ auruym - merez, - dedi kelermen qyryldañqy ünmen, sosyn
Turbinge tike, əri tūnjyrai qarady.
-

Būryn i̇emdelmep pe i̇ediñiz?

-

Biraq naşar, anda-sanda bir. İemniñ kömegi az boldy.

-

Sizdi mağan kim jiberdi?

-

Aleksandr əkei.

-

Siz ne, onymen tanys pa i̇ediñiz?...

- Men oğan baryp təubeme kelip, təuep i̇etkenmin, əulie aqsaqaldyñ
əñgimesi mağan ruhani jeñildik berdi, dətke quat boldy, - dep baiandady
kelermen aspanğa qarai otyryp. - Mağan i̇emdeludiñ qajeti joq siiäqty i̇edi...
özim solai topşylağanmyn. Qūdaidyñ özi sūmdyq künəm üşin arnaiy
jibergen nəubetti tözimdilikpen köterip, barlyq synyn bastan keşireiin
dep i̇edim, imam meniñ oiymnyñ dūrys i̇emesin dəleldep, tüsindirip berdi.
Men onyñ aitqanyna könip, kelip tūrmyn.
Turbin i̇eñ aldymen i̇emdeluşiniñ qaraşyğyna meilinşe mūqiiät üñilip, bir
bastan refleksterin zerttei bastady. İeşki i̇eltirisi iesiniñ qaraşyğy
qasiretten qaraiyp ketkeni bolmasa, dūrys bolyp şyqty.
- Sizge mynany aitar i̇edim, - dedi Turbin balğasyn laqtyryp tastap, adam retinde tegi siz dinşil boluyñyz kerek.
- İə, men kündiz-tüni qūdai turaly oilap, soğan tabynyp, ğibadat
qylamyn. Meniñ jüginetinim de, jügiretinim de jalğyz sol ğana.
- Ərine, onyñyz öte jaqsy, - dep ün qatty közin onyñ közinen aiyrmai
Turbin, - oğan men de qūrmetpen qaraimyn, əitkenmen osy bastan i̇eskertip
qūiaiyn, i̇em alyp jürgen keziñizde qūdai turaly ūdaiy oilauyñyzdy
doğara tūruğa tura keledi. Məsele mynada: sizdiñ senimiñizdiñ
özgermeuşilik ideiäsyna ūlasyp ketetin türi bar. Sizdiñ jağdaiyñyzda ol
zararly. Sizge aua, qimyl, ūiqy kerek.
-

Tüni boiy men ğibadat qyp şyğamyn.

- Joq, ol ədetten arylu kerek. Minəjat uaqytyn azaitqan abzal. Ol
sizdi tityqtatyp tastaidy, al sizge tynyştyq kerek.
Auru aitqanğa ūiyp, közin tömen saldy.
Turbinniñ aldynda jalañaş tūrğan ol tekserudiñ bərine bağyndy.
-

Kokain iıskeuşi me i̇ediñiz?

- Men boi aldyrğan kesel men kesapattyñ işinde ol da bolatyn. İendi
joq.
“Saitan bile me būny... kenet bir baukespe bop şyğyp... ədeii istep jürgen
şyğar; auyzüidegi tondardy jymqyryp jürmesin, qarap qoiu kerek i̇eken”.
Turbin balğasynyñ sabymen aurudyñ keudesin syzdy. Appaq belgi birden
qyzylğa ainaldy.
- Dini məselelerimen şūğyldanudy toqtañyz. Jalpy jüike jūqartar
auyr oilarğa barmañyz. İendi kiınseñiz de bolady. İerteñgi künnen bastap
sizge synap sebe bastaimyn, bir aptadan soñ ony qUiamyn.
-

Maqūl, doktor.

-

Kokain qabyldauğa bolmaidy, işuge bolmaidy. Əielderge jəne...

- Əiel men udan aulaqtağanmyn. Qasköi jandardan da irgemdi aulaq
salamyn, - dedi auru jeidesiniñ tüimesin salyp jatyp. -Meniñ ömirimdegi
zūlym dana, qūdaiğa qarsylardyñ jarşysy jyn-perilerdiñ qalasyna
ketip qalğan.
- Kökem-au, olai deuge bolmaidy, - dep ah ūrdy Turbin, - myna
türiñizben jüike aurulary i̇emhanasyna da tüsersiz. Qūdaiğa qarsy dep
aityp otyrğanyñyz kim, kim özi?
- Men solardyñ əri basşysy, əri jarşysy Mihail Semenoviç
Şpolianskii, jylan köz qara saqal turaly aityp otyrmyn. Ol
antihristardyñ patşalyğy Məskeuge ketti. Onda dabyl qağyp, osy qalağa
tūrğyndarynyñ künəsi üşin jazalauğa jendetterdi qaptatyp alyp kelmek.
Kədimgi qadym zamannyñ Sodamy men Gommorasy siiäqty...
- Siz sonda bolşevikterdi jendet dep otyrsyz ğoi. Oğan kelisemin.
Əitkenmen de, olai aituğa bolmaidy... Siz brom işetin bolasyz. Ashana
qasyğymen künine üş ret...
- Ol özi jas. Al onyñ zalymdyğy myñ jasağan dəuperiden de asyp
tüsedi. Əielderdi jezökşelikke beiimdep, jetkinşekterdi būzyqtyqqa
baulaidy, dabyl qaqqanda künəkarlardyñ qara-qūrym qolynan əskeri
kerneidei dabyldatady. Saiyn dalada da onyñ soñynan i̇ergen
saitandardyñ sūlbasy körinedi.
-

Trotskii ma?
- İə, ol onyñ qabyldağan aty ğana. Al şyn i̇esimi jebireilerşe
Avvaddon, grekşe Apollon, tūnşyqtyruşy degen mağynany bildiredi.
- Şynyn aitamyn, siz mūñdaiyñyzdy doğarmasañyz, baiqañyz... sizdi
əsire əuestik auruy meñdei bastapty..
- Joq, doktor, men sap-saumyn. Doktor, mynau qasietti i̇eñbegiñiz üşin
qanşa alasyz?
- Keşiriñiz, adym attağan saiyn sizdiñ auzyñyzdan “qasietti” - degen söz
şyğady i̇eken. Men öz i̇eñbegimnen i̇eşqandai qasiettilikti de, əulielikti de
körip otyrğanym joq. Barlyğy siiäqty i̇emdegen merzimime aqy alamyn.
İeger mende i̇emdeletin bolsañyz, kepilaqy tastap ketiñiz.
-

Öte jaqsy.

Beşpentiniñ tüimesin ağyta bastady.
- Bəlkim, aqşañyz az bolar, - dep būrq i̇etti Turbin onyñ qyrylğan
tizesine qarap.
-

Joq, doktor, aqşa tabylady. Siz adamzatqa öziñizşe jərdemdesesiz.

- Keide onym öte sətti de bolady. Ötinerim-bromdy uaqytyly qabyldap
otyryñyz.
- Tolyq jeñildikti biz anau jaqta ğana alamyz ğoi, qūrmetti doktor, dep auru appaq töbeni körsetti. - Al əzir barlyğymyzdy da synaq kütip tūr,
ony biz əzir körgenimiz joq. Syn sağat jəne tez arada tuady.
- Al söziñizge qūldyq! Ondai syndy bir basyma jeterliktei-aq keştim
ğoi.
- Təubeden jañyluğa bolmaidy, doktor, oi, bolmaidy, - dep miñgirledi
auru i̇eşki i̇eltirisin üstine japsyryp jatyp, - öitkeni üşinşi perişte
tostağanyn sudyñ közine töñkere salğanda qainar qan bolyp ketipti deuşi
i̇edi ğoi.
“Osyny bəz-bir jerde i̇estigenim bar. Oi, ərine, poppen sūhbattasyp, biraz
jaidyñ basyn şalğanymyz bar i̇edi-au. Mine, birine-biri sai kelip tūr - būl
da tamaşa ğoi”
- Qadai aityp, berer aqylym - Apokalipsisti azyraq oqyñyz. Qaitalap
aitam, ol sizge ziiändy. Bas iiüdi boryş sanaimyn. İerteñ sağat altyda
kütemin. Aniuta, şyğaryp sal, ötinemin.
- Mynany qabyldauğa qarsylyğyñyz bolmas... Ömirimdi ajaldan
araşalap qalğan janda menen de bir belgi bolsyn deimin, būl meniñ
marqūm anamnyñ bilezigi i̇edi...
- Almaimyn... Mūnyñyz ne... Qajeti qanşa... - dep Reiss Turbinnan
qolymen qorğanyp i̇edi, oilağanyn oryndap, onyñ appaq bilegine qoldan
soğylğan som kümis qara bilekti bolmai saldy. Odan kelinşektiñ qoly
ərlenip, Reiss būrynğysynan da sūlulanyp ketkendei körindi... Tipti iñir
qarañğysynyñ özinde onyñ jüzi qalai qyzyl şyrailanğany baiqalyp
tūrdy.
Turbin şydai almai, oñ qolymen onyñ moinynan qūşaqtap, özine tartyp,
betinen süiip-süiip aldy. Sol sət taiağy qolynan şyğyp ketip, üsteldiñ
sirağyna tiıp tasyrlap i̇edenge tüsti.
- Baryñyz... - dep sybyrlady Reiss, - uaqyt boldy... Uaqyt keş...
köşede kölikter kütip tūr. Baiqañyz, olar öziñizge tiısip jürmesin.
- Siz mağan sondai süikimdisiz, - dep kübirledi Turbin. - Sizge tağy da
keluime mūrsat beriñiz.
-

Kelip tūryñyz.

- Aityñyzşy, siz nege jalğyz tūrasyz, ana üsteldiñ üstindegi suret
kimdiki? Qara bakenbardy bar?
-

Ol meniñ nemere bauyrym... - dep jauap qatqan Reiss jerge qarady.

-

Familiiäsy kim?

-

Onyñ sizge qajeti qanşa?

-

Siz meni qūtqardyñyz ğoi... Al meniñ bilgim keldi.
- Qūtqaruyn qūtqardym, biluge de haqyñyz bar. Ony Şpolianskii dep
ataidy.
Turbinniñ jüreginiñ tübinde birdeñe dir i̇ete qaldy.
-

Ol osynda ma?

-

Joq, Məskeuge ketken... Qandai əuesqoi i̇ediñiz!

Turbin onyñ qara saqaly men qara közine ūzaq tesildi... Janyn jegen
süikimsiz bir sezim köñilinen köpke deiin ketpedi. “Magnitnyi Triolet”
törağasynyñ mañdai men i̇ernin qanşa şüiile zerttegenmen, i̇eşteñe
aiqyndai almady. Jarşy dedi əlgi i̇eşki i̇eltirisinen işik kigen beibaq...
Janymdy mazalap, jüregimdi jūlmalap jatqan ne? Jendetter deidi...
Onda meniñ ne jūmysym bar? Mağan bəribir i̇emes pe! Tek mynau oqşau,
tynyş, altyn epoletti suret tūrğan üige tağy da soqsam boldy ğoi.
-

Baryñyz. Uaqyt boldy.

-

Nikol? Senbisiñ?

Ağaly-inililer tylsym baqtyñ tömengi tekşesinde basqa bir üidiñ aldynda
betpe-bet tüiisip qaldy. Nege i̇ekeni belgisiz, Nikolka ūrlyq üstinde
ūstalğandai qysylyp qaldy.
- Ə men be, Aleşa, Nai-Turstardikine bardym, - dedi apalaqtap, onyñ
türi alma ūrlap ūstalğan adamğa ūqsap ketti.
-

Nesi, bar, izgilikti is. Onyñ şeşesi bar ma i̇eken?

-

Baiqaisyñ ba, Aleşa, tağy qaryndasy da bar körinedi... Jalpy...

Turbin Nikolkağa köziniñ qiyğymen qarady da, qaityp sūraq qoiyp
qinamady. Jarty joldy bauyrlar ünsiz jürip ötti. Sosyn ünsizdikti
Turbin būzdy.
- Bauyrym, Peturranyñ bizdi Malo-Provalnaia köşesine deiin
laqtyrğany körinip tūr. Al i̇endi? Jaraidy, amal neşik, kelip tūramyz.
Nikolka mynau jūmbaq sözderge keremet yntamen zeiin qoiyp, öz
kezeginde sūrağyn da berip ülgerdi.
- Al sen de bəz-bireuge baryp jürsiñ be? Osy Malo-Provalnaiada ma ol
da?
- Ugə, - dep jauap qatqan Turbin pəltesiniñ jağasyn köterip, betin soğan
jasyrğan boiy üige jetkenşe ləm-mim dep til qatqan joq.
Osynau mañyzdy da tarihi küni Turbindarda barlyğy -Myşlaevskii men
Karas ta, Şervinskii de birge tüstendi. Būl jaraly Turbin jatyp
qalğannan bergi alğaşqy ortaq as i̇edi. Barlyğy da būrynğyşa boldy, tek
jetispegeni bir ğana nərse-üstel üstinde tūnjyrağan aptap rauşan joq i̇edi,
öitkeni “Markiza” kəmpit sauyty synyp, būl töñirekten ketkenine köp
bolğan, qaida tynym tauyp jatqanyn kim bilsin, bəlkim madam Anjumen
belgisiz qiyrda tabysqan şyğar.
Auzyn aşyp bəri Şervinskiidi tyñdady, tipti asüiden kelip Aniuta da
i̇esikke süienip tūrdy.
- Əlgi jūldyz degenderi qandai i̇eken, özi? - dep tūnjyrai sūrady
Myşlaevskii.
- Kokarda siiäqty kişkentai besqyrly, - dedi Şervinskii, papahalaryna tağady. Qara būlttai qaptap keledi deidi ğoi. Teginde, tün
ortasynda osynda bolatyn körinedi.
-

Mūndai dəldik qaidan şyqqan: tün ortasy deidi...

Alaida Şervinskiidiñ jauap beruiniñ səti tüsken joq, öitkeni qoñyrau
qağyp pəterge Vasilisa kirip keldi.
Oñyna da, solyna da iılip, iltipatpen qol qysysyp, əsirese Karasqa
jyly qarap, i̇etigin syqyrlatyp Vasilisa tura pianinoğa bardy. İelena
kündei külimdep oğan qolyn sozdy, Vasilisa bir-aq yrğyp onyñ qolyna
jabysty. “Nelikten i̇ekenin kim bilsin, Vasilisa aqşasyn aldyrğannan beri
symbattanyp ketti, - dep oilady da Nikolka arğy jağyn pəlsəpalap ketti,
- bəlkim, ajarly boluyna aqşa böget jasaityn şyğar. Mine, osynda
otyrğan aqşasy joqtardyñ bəri ədemi”.
Vasilisa şaidy qalamady. Joq dep, iltipatpen alğys aitty. Öte, öte
jaqsy. Qazirgidei alasapyran kezeñge qaramastan sizderge bəri sondai
səndi de jaily, dep qūiady. İe...he... dep şyn nietpen alğys aitady. Vanda
Mihailovnağa derevniadan siñlisi kelgen i̇eken, sondyqtan ol taban auzynda
üiine oraluy kerek. Ol İelena Vasilevnanyñ atyna kelgen hatty
tapsyryp ketkeli ğana kiripti. Əlginde i̇esikke şegelengen jəşikti aşsa hat
jatyr. Sony tapsyryp, tağzym i̇etudi boryş sanapty. Vasilisa bezektep
qoş aitysty.
“Hat şetelden be? Qalaişa? Mūndai da hat bolady i̇eken-au. Konvertti
qolyña alsañ-aq boldy, işinde ne baryn birden bilesiñ. Al būl qalai
kelgen? İeşbir hat jürmeuşi i̇edi ğoi. Tipten Jitomirden qalağa hatty
kinəratpen jöneltesiñ. Bizde qalaişa osy barlyğy oraşolaq, i̇endi özi
jabaiylanyp bara ma? Qolaisyzdyq özi sol poiyzben keletin siiäqty.
Əitpese hat sol poiyzdyñ özimen dūrys kelmei joğalyp ketedi ğoi. Al
mynau aman jetipti. Biraq oğan alañdamañdar, mūndai hattar jetedi jəne
iesin de tabady. Var... Varşava. Varşava. Biraq jazu Talbergtiki i̇emes.
Jürek qalai süikimsiz soğady deseişi!”
Şamnyñ abajury bolsa da, İelenanyñ jatynjaiy özine jaqyn körinbedi,
bəz-bireu tükti jibekti jūlyp alyp, ötkir səule közine ūrğandai, şaşynyñ
astan-kesteni şyqty. İelenanyñ öñi būzylyp ketti, oiuly ramada tūrğan
anasynyñ qartañ tartqan jüzine ūqsady. İerni diril qaqty, biraq ūsqynsyz
qatpar tüsken joq. Miyğyn qozğaltty. Jyrtylğan konvertten şyqqan bir
paraq sūr qağaz bir şökim jaryqtyñ astynda jatty.
...Seniñ küieuiñnen ajyrasqanyñdy osynda jaña ğana bildim.
Ostroumovtar Sergei İvanoviçti i̇elşilikte köripti - ol Gertster-diñ
otbasymen birge Parijge jürgeli jatyr i̇eken, ol Lida Gertske üilenbekşi
deidi, mynau yrdu-dyrduda barlyğy qalai oñai jasalady deseişi. Seniñ
birge ketpegeniñe ökinemin men. Mūjyq-tardyñ tabanynda qalğan
barlyğyñdy aiaimyn. Osynda gazetterde Petliura qalağa şabuyl jasaidy
dep jür. Biz nemisterdiñ ony jibermeitinine senemiz.
İelenanyñ basynda Nikolkanyñ marşy qabyrğa men i̇esikten köktei ötip özözinen sekirip, dañğyrlağandai boldy. Al i̇esikti Liudovik XIV sureti tars
bekitip tūrğan bolatyn. Qolyndağy lentamen əşekeilengen taiağyn üiirip
Liudovik külgendei boldy. İesikti taiağynyñ basymen tyqyldatyp Turbin
kirdi. Qaryndasyna köziniñ qiyğymen qarap:
-

Talbergten be? - dep sūrady.

İelena tis jarğan joq, ol Uialdy əri myna habar auyr soqty. Alaida izinşe
özin-özi bilep alyp, paraqşany Turbinge qarai ysyryp, “Oliadan,
Varşavadan jazypty” dedi. Turbin közin mūqiiät jügirtip, hatty aiağyna
deiin oqyp şyqty da, basyn-dağysyn qaita qaitalady.
“Qymbatty Lenoçka, jeter-jetpesin bilmeimin...”
Onyñ jüzinde əraluan būiaular oinady. Bylaişa jalpy tüsi sarğyş,
jaqtyñ būlşyq i̇eti qyzğylt, közi kökten qarağa ainalyp ketken.
- Qolyma tüsse, bet-auyzdan raqattana bir soğar i̇edim-au, -dep tisin
şyqyrlatty.
-

Kimdi? - dep İelena köz jasy irkilip tūrğan mūrnyn tartty.

- Özimdi degenim ğoi, - dedi doktor Turbin Uiattan ölerdei bop, - seniñ
anda onymen süiiskeniñ üşin.
İelena taban astynda jylap jiberdi.
-

Sen mağan bir jaqsylyq jasaşy, - dedi Turbin, - atasyna nəlet, myna
bireudi üstel üstinen alyp tastaşy, - dep ol taiaqtyñ basymen suretti
türtti. İelena kemseñdep jürip suretti alyp Turbinge berdi. Turbin qas
qaqqanşa bolmai ramadağy Sergei İvanoviçtiñ suretin jūlyp alyp
japyraqtap jyrtty da tastady. İelena əielderşe i̇eñirep jylap, i̇eki iyğy
selkildep basyn ağasynyñ krahmaldanğan keudesine basty. Ol köziniñ
qiyğymen üreilene aldynda altyn torda şağyn şam janyp tūrğan qoñyr
ikonağa qarady.
“Mine ğibadat qyldyq, jalbaryndyq... şart qoidyq... ne laj bar basqa...
şamdanba, qūdai-ana, şamdanba”, - dedi iştei oilanyp dinge senetin
İelena. Turbin şoşyp ketti:
- Tynyştal, tynyş, analar i̇estise ne jaqsylyq?
Biraq qonaqjaidağylar i̇estigen joq. Pianino Nikolkanyñ sausağy astynda
“İeki basty samūryq” marşyn oinap, külki ğana i̇estildi.

20
¥lyq jyl bolatyn, İsa paiğambardyñ tuğan künimen tirkese kelgen 1918
jyl qaterli i̇edi, al 1919 jyl odan da sūmdyq boldy.
Aqpannyñ i̇ekisinen üşine qarağan tünde Dneprdiñ üstinen tartylğan
Şynjyrly köpirdiñ auzynda bet-auzy isip kögerip, qyzaryp ketken qara
pəlteli bir kisini i̇eki jigit qarda süirelep kele jatty, kurenniñ jany
olarmen qatarlasa jügirip jatqan adamdy basynan şampolmen soğyp
keledi. Ər soqqy saiyn basy şaiqatylyp, qanğa batqan baiğūstyñ
aiğailauğa dərmeni joq tek uhilei beredi. Jyrym-jyrym bolğan pəltege
şampol tigen saiyn:
-

Uh,... a... - degen ğana ün şyğady.

-

Ə, jöitterdiñ silimtigi! - dep qyryldai aiqailaidy kuren pany. -
Üiindige aparyp atyp tastau kerek. Körsetemin men sağan qarañğy
būryştarda qalai sumañdaudy! Körsetemin men sağan, üiilgen otynnyñ
artynda sen ne bitirdiñ, ə? Şpion!
Alaida qan-josa kisi terisine syimai aşulanğan kuren panyna i̇eş jauap
qaitarğan joq. Sosyn kurenbasy alğa jügirip şyqty da, jaltyldağan
temir taiaqtan jaltaryp, i̇eki jigit i̇eki jaqqa ytty. Kuren pany soqqyny
i̇eseptemedi me, şampoldy tura basqa tigizdi. “Uh” deuge de şamasy kelmei,
tek yñq i̇etti ol... Qolyn būryp basyn şaiqady da, tizerlegen qalpy qūlap
tüsti, i̇ekinşi qolyn keñ sermep, taptalğan qarly topyraqty köbirek
uystağysy kelgendei jer tyrnady. Bügilgen sausaqtarymen kir qardy
şeñgeldedi. Sosyn qoiu qara şalşyqta dirildep, birer ret tUiaq seripti, de
tyndy.
Sūlap jatqan jannyñ üstinen elektr şamy ysyldap, köpirdiñ auzynda
ony basyna qūiryq qadağan gaidamaktar abyrjyp töñirektep jürdi, al
joğaryda jūldyzdary jymyñdağan qara aspan i̇eşteñege de miz baqqan
joq.
Jatqan kisi jan tapsyrğan sətte qaladan tömen Slobodkanyñ üstinde kenet
Mars jūldyzy mūzdağan şyrqau biıkte jarylyp, ot şaşyp, qūlaq
tūndyra şatyrlady.
Jūldyzdan keiin Dneprdiñ arğy betindegi qap-qara qiyr, kədimgi Məskeuge
barar jaqtağy şetsiz-şeksiz qyrda kün kürki-rep, ūzaq jarqyldap tūryp
aldy. Sol kezde i̇ekinşi jūldyz tömennen, qarğa bökken üilerdiñ şatyry
üstinen soqty.
Köpirdiñ auzynda topyrlap tūrğan gaidamaktar diviziiäsy tabanda
qozğalyp, qalağa qaşty, sodan qala arqyly əri asyp, tabanyn məñgi
jaltyratty.
Kök diviziiänyñ izimen qasqyr bülkekke salyp, jaurağan attarymen
Kozyr-Leşkonyñ kureni ötti, bəz-bir asüi sekektep bilep,.. sosyn
i̇eşqaşan i̇eşqaida bolmağandai iz-toz joq joiylyp ketti. Köpirdiñ
üñireigen auzynda tek qara kigen jebireidiñ suyğan məiiti men şöptiñ
qyrqyndysy jəne attyñ tezegi ğana qaldy.
Peturranyñ añyz i̇emes, şyn məninde bolğanyn tek osy məiit qana
kuəlandyrdy... Oğan dzyn... tren... gitara, türik, Bronnaia-dağy qūrsaulap
qoiğan fonardy, oqtan tüsken jaralardy, ūlyğan qasqyrlardy, qarañğy
tünder men aqyrğan aiazdy... qossañyz ol ömirde şyn bolğan bop şyğa
keledi. İağni, bolğan.
Kiris, Grits, jūmysqa
Deseñ qabağy tyrysqan...
Oñai jolyn oljanyñ
Tapqan şapqyn ūrystan...
Nege ondailar boldy i̇eken? Ony i̇eşkim de aita almaida. Al olardyñ
tökken qanynyñ öteuin kim tölemek?
Joq. İeşkim de tölemeidi.
Jai ğana qar i̇erip, qaulap Ukrainanyñ kök şalğyny şyğyp, jer būrymyn
öredi, jaiqalyp jasyl i̇egin ösip, saiyn dalada ystyq samal i̇esedi, sonda
qannyñ izi de qalmaidy. Qyzyl dalada qyzyl qannan arzan joq, ony i̇eşkim
de satyp almaidy.
İeşkim de.
... Keşten beri Saardamnyñ örnekti peşi jaqsy jağylyp, ystyq bop tūr,
tün ortasyna deiin qyzuy qaitqan joq, biraq Saardam şeberge jazylğan
jazular juylyp ketip, jalğyz-aq: “Len... men Aidağa bilet aldym...”
degen ğana söz qalypty.
Alekseev i̇eñisindegi aq generaldyñ appaq börkin kigen üi baiağy-dan jyly
ūiqy qūşağynda jatyr. Ūiqy şirkin perdeni terbep, köleñke bop
teñseledi.
Terezeniñ syrtynda jeñimpazsyğan ysqaiaq qystyñ jüzi balbūl jainap
jer betimen jüzip barady. Jūldyzdar oinap, birese jiyrylady, birese
jaiylady, əsirese aspannyñ şyrqau biıginde qyp-qyzyl bop, besbūryşty
Mars jūldyzy tūrdy.
Jyly bölmelerdi ūiqy iektedi.
Turbin öziniñ jatynjaiynda ūiyqtap, ūiqy onyñ töbesinen juyp
tazartqan surettei töndi. Vestibiul şaiqalyp, jyljy-ğandai bolyp
Aleksandr I peşke divizionnyñ tizimin jağyp jatty... tüsinde. İuliiä ötti
soñymnan i̇er degendei ym qağa külip, bir köleñkeler jügirip “Ūsta! Ūsta”
dep aiğai salady.
Ünsiz atysyp, olardan Turbin qaşyp qūtylğysy keledi, alaida aiağy
Malo-Provalnaia köşesine jabysyp, tüsinde ol opat bolypty. Ol
yñqyldap ūiandy, qūlağyna qonaqjai jaqtan Myşlaevskiidiñ qoryly,
Karas pen Lariosiktiñ baiau ysqyryğy kitap bölmeden keldi.
Mañdaiynyñ terin sürtip, i̇esi kirdi, əlsiz ğana jymiyp, sağatyna qarady.
Sağat üş i̇eken.
- Şamasy, ketken bolar... Peturra... Qaityp i̇endi i̇eşkim i̇eşqaşan da
bolmaidy.
Ol qaitadan ūiyqtap ketti.
Tün öz küşinde tūr. Tañğa oiysa bastasa da, qyryn berer i̇emes, qalyñ
qarğa kömilgen üi qalyñ ūiqyda. Tityqtap şarşağan Vasilisa suyq
körpeni aryq denesimen əreñ jylytyp jatyr. Vasilisa qolapaisyz,
qyñyr tüs kördi. İeşqandai da revoliutsiiä bolmağan körinedi, barlyğy
tükke tūrmaityn şatylbai. Tüsinde Vasilisanyñ basyna küməndi,
tūraqsyzdau baqyt qonğan i̇eken deidi. Jaz bolsa kerek, Vasilisa baqşa
satyp alypty. Oğan baptap tūryp kökönis ösiripti. Köşetter köñildi
şyrmauyqtarğa oralyp, jasyl tüiin tastap, arasynan tompiyp qiiär
syğalaidy. Vasilisa kenep şalbarmen baqşada tūryp qarnyn sipap
baiyp bara jatqan süikimdi künge qaraidy i̇eken.
Sol arada oğan tartyp alynğan globus siiäqty döñgelek sağaty tüsine i̇endi.
Sağatty qimai işi udai aşysa da, külimdep kün ūmyttyryp jiberdi.
Osy bir op-oñdy sətte qaidağy bir domalanğan qyzğylt torailar baqşağa
qoiyp ketip, talpaq tanaularymen köşetterdi al qazsyn. Topyraq aspanğa
fontanşa atty. Vasilisa jerden taiaq alyp torailardy quaiyn dese,
əlgiler sūmdyq qorqynyşty i̇eken, aqsiğan azulary ürei şaşady. Onymen
de qoimai, olar Vasilisanyñ üstine sekire bastady. Sekirgende de bir
arşyn köterildi, baqsa işterinde serippe bar körinedi. Vasilisa tüsinde
ökirip tūryp jylady. Büiirdegi i̇esiktiñ qara jaqtauyn jūlyp alyp siltep
i̇edi, əlgiler jer jūtqandai ğaiyp boldy. Vasilisanyñ köz aldynan
qarañğy, dymqyldau jatynjaiy qalqyp jüre berdi.
Tün öz küşinde tūr. Del-sal ūiqy qalanyñ üstinen qūstai qalyqtai ötip,
Vladimir kreşin ainalyp baryp Dneprdiñ arjağynda tünniñ qalyñyna
süñgip, odan temir doğany boilai jürdi. Darnitsa stansasyna deiin jüzip
baryp, sonda kidirdi. Üşinşi jolda bronepoiyz tūr. Tas qyp
doñğalaqtaryna deiin alañqaiğa qysyp brondap tastağan. Parovoz
siqyrly şambal-darymen qarauytyp, büiirinen ot ūşqyndary şaşyrap,
rels-terge sebezdep, bir qyrynan qarağanda qazandyğynyñ kömeii şoqqa
ainalğan kömirge toly i̇eken degen oi tuyndatady. Ol baiau da aiar
qyryldap, büiirdegi qabyrğalarynan birdeñe tamyp, topar tūmsyğy ünsiz
ğana Dnepr jağasyndağy toğaiğa şüiirildi. Soñğy alañnan onyñ apandai
auzy qarakök aspanğa qarap on i̇eki şaqy-rymdai şalğaidağy tüngi kreşke
bağyttaldy.
Stansa üreiden demin işine tartty. Mañdaiy tünekti ysyryp, keşegi
gürilden zapy bolğan közden sarğyş ot jyltyrady. Tañ aldyndağy
mezgilge qaramastan platformadağy əbiger saiabyrlar i̇emes. Telegraftyñ
alasa sary barağynyñ üş terezesinde şam jarqyrap, əinekten üş
apparattyñ tyq-tyq soqqany i̇estilip tūrdy. Bet qaratpaityn aiazğa
qaramastan platformalarda i̇ersili-qarsyly jügiris, kelte tondy,
şineldi, qara buşlagty kisiler. Bronepoiyzdan aulağyraq nemese
artynda ūilyğyp tūrğandardyñ kübiri, əskeri bölimşeniñ jyly
vagonynyñ i̇esik sartyly basylar i̇emes.
Al parovoz ben vagonnyñ birinşi temir korpusymen qatar tūrğan
bronepoiyzda üstinde ūzyn şineli, aiağynda jyrtyq pimasy, basynda
şoşaq jalbağaiy bar bireu i̇ersili-qarsyly teñselip jürdi de qoidy.
Qolynda şarşağan ananyñ balasyn aialağanyndai məpelegen vintovkasy
bar, onymen qatar relsterdiñ arasynda jaryğy sarañ fonar ūstağan,
myltyğynyñ süñgisi şoşaiğan tağy da bir köleñke jür. Būl kisi keremet
qaljyrady, əri jan tözbestei bop jaurady. Onyñ kögerip saldyrap qalğan
qoldary jeñiniñ jyrtyğyn tyrmalap pana izdedi. Aq seisep pen
şaşaqtyñ arasyndağy küləparanyñ arasynan köringen köntik üsigen auyz,
qyrau qatqan ūzyn kirpik közi de dūrystap körsetpeidi. Al būl közderge
ūiqy tyğylyp, mūñ Uialap, kögildir i̇ekenin de baiqatpaidy.
Keudesinde əiteuir jany bar pende süñgisin şoşañdatyp, bar oilağany
kezektiñ aiazdy sağatta tez ötip, jazadan beter mynau qatybas jerden ketip,
qūdaiy ystyqpen tūrbalary tynystap tūrğan işke kirip, eşelondy
jyltyp tar kereuetke ūzynnan tüsip bir kösilip jatu. Kisi men köleñke
brondy büiirdiñ otty ūşqynynan əskeri jəşiktiñ qaraköleñke
qabyrğasyn boilap “Bronepoiyz Proletarii” degen qara jazuy bar jerge
jetti.
Köleñke birde ösip, birde bügilip, tek küləparasynyñ töbesi şoşaiudan
tanbai, qara süñgimen qar syzyp jür. Fonardyñ kögildir jaryğy kisiniñ
syrt jağynda jyltyraidy. İeki kögildir ai jyltpai, yza qylyp
platformada tūr. Kisi jylynatyn otty ər jerden-aq izdep jür, biraq
tapqan joq, başpailaryn jylytudan ümitin üzip, olardy qozğap qoiyp,
Slabodanyñ töbesinde alda aspanda jylmyñdap tūrğan Mars jūldyzyna
köz tikti. Jūldyz jany bardai jiyrylyp, jazylyp tūrğan tura
besbūryş. Köz aiyrmağan kisi million şaqyrym jyraqta tūrsa da
qyzğylt jandy jūldyzdan aiyrylar i̇emes. Ara-tūra jalyğyp
vintovkasynyñ dümin qarğa qoiyp, qas qağym sət qalğyp ketedi, biraq būl
myzğudan bronepoiyz i̇eşqaida ketetin i̇emes, jūrttyñ u-şuy da basylatyn
i̇emes. Tüsinde būryn körmegen kök kümbezi ösip şyğypty. Tügel qyzylğa
oranyp, jany bardai jarqyrağan Marstyñ qūşağynda şalqidy. Adam
jany əp-sətte baqytqa toldy. Beitanys, tüsiniksiz bir salt atty şyğa
kelip, jyly şyrai tanytyp būğan jaqyndap keledi. Teginde bronepoiyz
tüsinde müldem talqan bolyp, onyñ ornyna qar astynda qalğan Kişi
Çugry derevniasy ösip şyqqan siiäqty. Ol özi Çugrdyñ şetinde tūr da, oğan
körşisi əri jerlesi qarsy kele jatyr.
- Jilin, senbisiñ? - dedi ünsiz, i̇eriksiz adam miy, sol sət kökiregindegi
qaharly küzetşi dauys keudeden üş söz şyğardy:
-

Küzet... qarauyl...

Kisi müldem adam qolynan kelmeitin küş-jigermen vintovkasyn jerden
alyp qolyna sekirtti de, teñsetilip aiağyn jerden əreñ jūlyp ap qaita
jürdi.
Ilgeri-keiin. Ilgeri-keiin. Tüstegi kök kümbezi közden būlbūl ūşty, aiazdy
əlem kök jibekke aspandy qaita kiındirdi. Zeñbirektiñ qap-qara apatty
tūmsyğy şūrq-şūrq tesken kök jüzi qaita bütindeldi. Qyzyl şyraily
Şolpan jymyñdap, fonardyñ kögildir aiynan kisiniñ keudesinde jauap
jūldyz jyltyrady. Ol kişkentai bolğanymen, besbūryşty i̇eken.
Mazasy ketken mülgigen ūiqy onda soqty, mynda soqty. Dneprdi boilai
ūşty. Öli ailaqtardy basyp, ūşyp kep i̇etekke qūlady. Onda ottar
baiağyda-aq söngen i̇eken. Barlyğy ūiyqtap jatyr. Tek Volyniskaia
köşesinde üş qabatty tas üidegi kitapha-naşynyñ pəterinde, arzan
meimanhananyñ arzan kömirindei tar bölmede büiirli şyny qalpağy bar
şamnyñ aldynda közi kök Rusakov qana ūiau otyr. Rusakovtyñ aldynda
sary bylğary tysty auyr kitap jatyr, joldardy boilap köz baiau, biraq
saltanatty jyljidy.
“Men de təñiriniñ aldyndağy ölilerdi, kişiler men ūlylardy kördim, onda
da kitaptar aşylyp jatty, ömir kitaby atty özge kitap ta aşyldy;
ölgender öz əreketterine orai kitaptarda jazyl-ğan bap boiynşa
aiyptaldy.
Sonda teñiz özinde bolğan ölgenderdi, ajal men tozaq özindegi ölgenderdi
berdi, olardyñ bəri jasağan qylmysyna səikes sottalğandar
……………………………………………………….....
……… jəne ömir kitabyna jazylmağandar birden ot köline
tastaldy………………………….
Men jəne jaña aspan men jaña jerdi kördim, öitkeni būrynğy aspan men
būrynğy jer i̇endi joq”.
Onyñ qairan qaldyrar kitapty oquyna orai aqyl-oiy tünekti qaq jarğan
semserdei jarqyrady.
Ol üşin auru men uaiymnyñ i̇eşqandai məni qalmağan siiäqty bop körindi.
Ormanda qurap ūmyt qalğan būtaqtyñ qabyğyndai dert dalada qaldy. Ol
ğasyrlardyñ tüpsiz kök mūnaryn, myñjyldyqtardyñ dəlizin kördi.
Üreidi, qūlaqkesti qūldyqty, talaq i̇etip, dana tirlikke süisine qarady.
Jüregine əlem ornap, sol əlemde ol: “... közinen ūştym olardyñ, ölim i̇endi
bolmaidy, jylap-syqtau, ah ūru, auru qoñsy qonbaidy, ötkenmen ketti bar
qaiğy” degen sözderdi aituğa jetti.
... Ymyrt üiirilip, qaraköleñke poruçik Şervinskiidiñ İelenağa jolyn
aşty. Onyñ isiñki közinen külki ūşqyndaidy.
- Men dəuperi, - dedi ol ökşesin taq i̇etkizip, - al i̇endi oralmaidy ol
Talberg - men sizge ən salyp beremin.
Ol qaltasynan üp-ülken japyraqşa jūldyz alyp, ony sol jaq keudesine
qadady. Üiqy tūmany torlap, onyñ quqyl jüzi quyr-şaqtai əp-ədemi bop
ketti. Ol ədettegidei i̇emes, jürek qylyn şerte şyrqady.
-

Ömir süru kerek, ömir süruge tiıspiz!!

-

Al ajal jetse öluge de tiıspiz... - dep əndete Nikolka da bölmege kirdi.

Onyñ qolynda gitara, al bükil moiny qan, mañdaiynda ikonkamen birge
sary şir. İelena izinşe ol öledi i̇eken dep oilap, i̇eñirep qūia berdi, tün
işinde öz dausynan aiğailap ūiandy.
- Nikolka, o, Nikolka?
Jəne ūzaq öksip, tünniñ byldyryna qūlaq türdi. Al tün bolsa,
baiağysynşa jürip jür.
İeñ aqyrynda Petka Şeglov kişkentai üide tüs kördi.
Petka kişkentai bolatyn, sondyqtan bolşevikterge de, Petliurağa da,
Dəuperige de ynta audarğan joq. Sol sebepti tüsi qarapaiym, kədimgi
künniñ şaryndai qarapaiym həm quanyşty boldy.
Petka keñ baitaq jasyl şabyndyqta kele jatyr i̇eken deidi, şalğynda
bir onyñ özinen ülken şar jatady. Tüsinde ülkender jügiru kerek bolsa
aiağyn mi-batpaqtan suyryp ala almai, jantalasyp jerge jabysyp jatyp
alady ğoi. Balalardyñ bolsa aiağy jeñil, jüirik keledi. Petka almas
şarğa əpsətte jetti, quanyşty külkiden şaşalyp, şarğa bas saldy. Şar
Petkağa jalt-jūlt i̇etken monşaq ūşqyndar şaşty. Tüstiñ bar bolğany
osy. Raqattanyp qanağat tapqan ol tünde qarqyldap külip jiberdi. Ony
köñildenip peştiñ quysyndağy şyryldauyq şegirtke qoldady. Petka
basqa da jeñil, şat tüster kördi, şegirtke oğan qol soqqandai şyryldap
əndetti de jatty, söitip şelektiñ syrtyndağy būryşta otbasynyñ
quanyşyn qolpaştady.
Soñğy tün de şeşek atty. Onyñ i̇ekinşi jartysynda zilmauyr kögildir
mūnar aiyğyp, əlemdi tūmşalağan təñirdiñ perdesi ysyrylyp, aspan şypşyp jūldyzğa toldy. Teginde olar şeksiz şyrqau biıkte kögildir perdeniñ
arjağynda patşa qaqpasynda küzette tūrsa kerek. Mihrabta samsata ot
jağyp özderi ürker bop üiirilip, kreş bop taramdanyp, şarşy bop
tūiyqtalyp, töñiregine jaryq tüsirgen tərizdi.
Qan jūtqan künəkar qarly jerden Dneprdiñ üstine tūnjyrağan qūzar
biıkke tün ortasyndağy Vladimir kreşi köterildi. Qiyrdan qarağanda
onyñ köldeneñ qanattary ğaiyp bop, tik janşylğan-darymen qosylyp,
kreş i̇emes, qaharly semserge ainalyp ketken-dei körindi.
Alaida ol qaterli i̇emes. Bəri de öledi. Zar-mūñ da, azap-qaiğy da, qandy
maidan da, aştyq pen tapşylyq ta, joqşylyq jūt ta ūmyt bolady.
Semser joiylady, al mine mynau jūldyzdar qalady, onda jer betinde
bizdiñ de tənimizden de, isimizden de tük qalmai köleñkesine deiin ötedi.
Būny bilmeitin birde-bir adam joq. Nelikten biz osyğan nazar audarğymyz
kelmeidi. Nelikten, ə?
1923-1924 jyldar.
Məskeu.