Alğaşqy Soqqy

ALĞAŞQY SOQQY
LEON ATAİDYŊ JŪMYSY
ATLANTİKA QORĞANYNYŊ PANASYNDA
TAMAŞA AQSARY ŞAŞ
ARPA ÜSTINDE
QAUYPTY TÜN
DİuPİuİ SERT İeTEDI...
SAİaSİ BİuRONYŊ QARARY
JYLTYR AQ QYŞTAN QALANĞAN FASAD
TÜNDE JŪRT NE JAİYNDA QYİaLDAİDY
“ERNEST TAQSYRDYŊ" MENŞIKTI ÜİI
NOEL QART PEN KIŞKENTAİ QAŞQYN
EKI JOLDAS
„AMERİKANDYQTAR - AMERİKAĞA!"
DİuKEN HANYMNYŊ MASQARA BOLUY
ÄJIBİKE MARTANYŊ VİZİTI
BIR ÖMIRDIŊ BASTALUY
GİTAR

ALĞAŞQY SOQQY
Birinşi kitap
Audarğan Baqytjan Isqaqov
JAŊBYR
– Qaraşy, qasqaiyp bara jatqanyn qaraşy, qazir batyp ketedi!.. Qairan,
kemeşigimiz-ai...
– Özi şūrq tesik i̇eken, basqa bir närseden jasau kerek i̇edi...
Edenniŋ keneresinen asa aqqan lai su köbeie tüsip, būryşta jürelerinen
otyrğan kişkene balalardyŋ aldyna şağyn iırim jasap jai ğana iıriledi. Tot
basqan gutalin sauyty tolqynnyŋ küşine bir minuttai batyl qarysady da, biraq
birte-birte bäseŋdei su ala bastaidy.
Kişkentai i̇eki bala da tört jastar şamasynda. İerkek bala öziniŋ qyz joldasyna
ülken közderin tige qaraidy: kedei balalardyŋ közderi tap osyndai qyzyl i̇etti,
aqyldy keledi, tipti, oiyn üstinde de közderinen külki ūşqyny baiqalmaidy.
Qyzdyŋ şaşy bir türli kisi taŋyrqarlyqtai tipti aqsary da i̇emes, ağaryŋqylau
kelgen jip-jiŋişke, sip-sirek, arasynan kirleu sūrğylt terisi beine bir möldir suly
būlaqtyŋ qūmait tübi sekildenip körinedi.
Qyz basyn bir jağyna qisaita jağympazdana sūraidy:
– Sen qağazdan keme jasai alasyŋ ba?
– Bizde qağaz joq qoi. Qolymnan ūstaşy, men ony qazir ūstap alaiyn.
– Senin qolyŋ auru ğoi, ony suğa maluğa bolmaidy.
Bala taisalmai şalşyqtyŋ üstine i̇eŋkeiedi. Balanyn on qoly bilegine deiin
tūp-tūtas kir-kir bintpen taŋuly. Ol mysyqtyŋ jaŋa tuğan balasyndai ikemsiz
qimyldaidy, jaraly qolymen qaŋyltyr sauytty iterip ony suğa batyryp
jiberdi.
– Suğa ketti! Oŋbağan! Ūsta meni, qazir alyp şyğaiyn özin.
– Ūstamaimyn. Ūstağym kelmeidi
– Nege ūstağyŋ kelmeidi?
Öitkeni qorqamyn... Seniŋ auruyŋ jūğyp jürer. IIIüberegiŋ solaiymen kir-kir.
Onda äligi aiuandar... mikrobtar... onda mikrobtar köp....
– Mine aqymaq! Būl jūqpaly i̇emes qoi.
Degenmen qyz şağyn denesimen tügel qimyldap keri şeginedi.
– Qatty auyra ma? Qalai?
Bala auruyn i̇elemeitindei iyğyn qağady.
– Tek öte küidirip barady. Jaranyŋ ülkendigin qaraşy, mine... Qandai ülken!
Qyz qos sausağymen ğana i̇eptep onyŋ jaraly qolyn ūstaidy – köruge äues-aq.
Biraq, ne paida, — zäresi ūşyp barady.
– Anau ülken tüireuişti qolyŋa tūp-tura qadai qoiğan ba?
Bala kökiregin täkapparlana köterip, i̇elirip söilei jöneledi:
– İa, keremet qatty auyrady! Mine seniŋ meni ūstağyŋ kelmeidi, sondyqtan suğa
qolymdy maluğa tura keledi, öitsem onan da qattyraq auyrady. Barlyğy da senin
kesiriŋnen – bäribir men būl kemeşikti ūstap alamyn. Sonymen, qolymnan ūstağyŋ
kelmeidi ğoi?
Qyz onyŋ taŋuly qolynan köz aiyrmai biraz oilanyp tūrady da, tüimeşiktei
domalaq mūrnyn bir türli qyzyq qyp, tyrjita tüsedi:
– Joq, ūstağym kelmeidi.
– Jaraidy i̇endeşe.
Bala jaraly qolyn suğa malğan bolady.
Öziŋ aşuly, jaman bala i̇ekensiŋ!
Biraq bala tipti aşuly i̇emes. Qyzdyŋ közine jas kelip jylaiyn dep tūrğanyn
körip ornynan tūrady:
Jaraidy, men ony aiağymmen aidap äkelemin, qara da tūr.
Balanyŋ aiağyndağy köŋdenip qatyp qalğan ülken bylğary bäteŋke, ol jürgen
mezgilde aiağyn qajap keremet auyrtatyn, sondyqtan da tompiğan tobyğynyŋ
ainalasy qyp-qyzyl bop ketken. Aiağyn suğa malyp, bala şalşyqqa batqan
«kemeşikti» tauyp aluğa äbigerlenip i̇eden taqtasyn tabanymen syipai bastady.
– İşa-ai, qandai suyq i̇edi! Bylai i̇etkenim būrynğydan da jaman, i̇endi meniŋ aiaq
kiımim su bop qaldy. Jaraidy, basqa birdeŋe qarastyraiyq.
– Sen i̇eseigende kim bolasyŋ, doker bolasyŋ ba, älde teŋizşi bolasyŋ ba?
Bala qaidam degendei iyğyn qağady.
– Doktor bolamyn. Doktordyŋ kim i̇ekenin bilemisiŋ? Ol adam i̇emdeidi, onyŋ ölmes
qamyn oilaidy...
– Bombadan jaralanğandardy doktor bäribir jazyp şyğara almaidy...
– Äne, kişkene gidroplandy qaraşy, bizge özi qalqyp keledi.
Endi i̇eden taqtaiynyŋ arasyndağy jaryqşany boilai nağyz kişkene özenşe
ağyp, birine biri aiqasqan i̇eki sireŋkeni ağyzyp äkele jatyr.
– Mynanyŋ ne bolatynyn bilemisiŋ? Süŋguir qaiyqtardyŋ bazasy bolady.
Bala sudyŋ üstine alasa oryndyq qūiady da, su onyŋ astynan älgi sireŋkelerdi
ağyzyp ötedi.
– Kördiŋ be, kördiŋ be?
Qyz şattana külip, alaqanyn şapaqtaidy.
– Su qalai köbeigen!
– Būl tasqyn ğoi, tüsinbei tūrmysyŋ?
Ol i̇endi öziniŋ oilap tapqanyna quanyp tür! Üp-ülken tamşy «bazadan» amanesen i̇etip ketken «gidroplannyŋ» tap üstine tamğan i̇edi, sireŋkeler ajyrasyp i̇ekeui
eki jaqqa qarai qalqyp kete berdi.
– İendi mūnda da jaŋbyr jauğanyn qaraşy.
– Ätteŋ būl jerde jel soqpaidy i̇eken. Äitpese biz jelkendi kemeşik jasap alar
edik, solai i̇emes pe?
Ol i̇endi ūrtyn toltyra bar küşimen sireŋkelerge qarai üredi.
– Äkel, özin köseumen ilip alaiyq.
Ekeui do köseu izdep peş jaqqa qarai būrylady.
Tek sonda ğana balalar qandai oqiğanyŋ bolğanyn tüsinedi.
– Su qalai köbeigen! Qazir bükil üidi qaptap ketedi.
Su sarqyrap, būrynğydai koridordan ağyp jatyr; üidiŋ i̇eden taqtaiy şirip
tömen tüsiŋkiregen būryşy köl-kösir bop ketken. Töbeden de su tamşylap tūr.
Ülken-ülken tamşylar jiı-jiı tamşylaidy, beine bir nöserden soŋ ağaştyŋ
japyraqtarynan şaşyrap tūrğandai. Terezeni örşelene tyrsyldatqan jaŋbyr
äinekten terezeniŋ işki jağyna bilinbei ötken siiäqty. Sol jerde jatqan bir şüide
jip pen äjesi keter aldynda qaldyryp ketken bir tilim qatqan nan sulanyp
qalypty.
– Qaraşy, qūrğaq jer qalmapty!
Zildei-zildei sūrğylt tartqan tamşylar möp-möldir bolyp töbede irkilip
tūrady da, tereze maŋyna, joğaryğa ilingen ülken tordyŋ oiystau tübine tyrs i̇etip
tüsedi.
– Qūsyŋ qaida seniŋ? – deidi qyz kenetten. – Ol da suğa batyp ketti me? Özi nege
körinbeidi? Nege sairamaidy?
– Bizde i̇endi qūs joq.
Bala tömen qarap, qyp-qyzyl bop ketedi.
– Ol qaida?
Bala basyn kötermesten küleiin dep yŋğailanğan i̇edi, biraq i̇erini qisaiyp, közine
döŋgelenip jas keledi de, kişkene, näzik äinek şar jarylğandai ol lezde joq bop
ketedi,
– Sen onyŋ bir jerin auyrtqansyŋ ğoi, ä?
– Mazalamai jaiyŋa otyrşy.
Bala qasyndağy qyzdan teris ainalyp ketedi.
Qyldai jip-jiŋişke bop ireŋdep aqqan su elektr symyn boilai tüsedi de, onan
abajursyz elektr lampoçkasynyŋ üstine şyğa keledi.
Osy mezgilde irgeles koridorda bir bak su tögilgendei kenetten bükil i̇edendi
solaiymen su qaptaidy da, ştorm tolqynyndai yzğarly, qatty jel barakqa i̇enedi.
– Mari!
– Apa!
Balalar qorqyp ketedi. Körşiles üiden oryndyqtar men kereuetti dürildetip
süiretip jürgenderdiŋ dabyry i̇estiledi. Biraq, onyŋ şuy kenetten basyla qalady
da, malmandai su bolğan kebisterin süiretken bir äiel bölmege jügirip kiredi. Äiel
jyrtyq qara beldemşesin būrai syqqanda, onyŋ suy jan-jaqqa şaşyraidy. Ol
köneleu kökirekşesiniŋ jeŋderi şyntağyna deiin japqan qyp-qyzyl qoldaryn
jedel sürtip keledi. İeki közi däl balalarğa ūnaityndai üp-ülken, al qastarynyŋ
üstinde suyqqa qaramastan būrşaq-būrşaq ter möldirei qalypty,
– Qūdai-au, mynau üide bizdegiden de jaman ğoi!
– Tek jaŋa ğana su köbeiip üidi qaptap ketti. Ağara bastağan bir şoq şaşy
äieldiŋ közine tüsip, bögei beredi. Ol bir uys topyraqty qalai nemqūraidy silkip
tastağandai bolsa, şaşyn da sondai qimylmen keri silkip tastaidy.
– Al, balalar, qimyldamai tynyş otyryŋdar! Balalardy ol äli qūrğaq
būryştağy stolğa katar otyrğyzyp, özi dalada ne bop jatqanyn bilgisi kep
koridordy kesip ötip köşege şyqqan i̇edi, keşikpei-aq bölmedegilerge onyŋ dausy
estildi:
– Leon, öziŋiz aqylyŋyzdan adasqansyz ba? Bäse, sudy bizge qarai ağyzyp jatqan
siz i̇ekensiz ğoi!
Jalaŋaş, aryqtau kelgen şal, bügilgen arqasyn jaŋbyrdyŋ ötine berip
tolqynmen küresip jatyr, – qirağan qol arbanyŋ taqtailary men qaidağy bir i̇eskiqūsqy şüberekterdi bir jerge üiip, qalanyŋ biık jağynan
baraqtarğa qarsy aqqan sudyŋ jolyn bögeuge ärekettenip jatyr. Sirä, ol i̇esiginiŋ
aldyn tasqyn sudan bögep qaluğa bel bailağan bolsa kerek.
– Ne deisiŋ? Nege meniŋ kesirimnen? — şal aşulanyp qaldy. Toŋğannan iegi dirdir i̇etedi, beti men qysqalai qyrqqan aq şaşynan sorğalap su ağyp tür.
– Şyrağym, kilikpei jaiyŋa tūr, şamasy, seniŋşe, bizdi su basqany jaqsy ğoi?
Onan da öziŋ de qarap tūrmağanyŋ jön bolar.
– İesuas şal-au! Bizde synyq taqtai da joq qoi.
– Menen al, men bögep boldym. — Taqtaidy ala sala şal ony Marige qarai
süirei jöneldi.
– Mine qatyn degen osy! Aiqai, şu, al, nege būlai isteitinderi belgisiz. Qane,
bylai tūr, – dep Leon taqtaidy aparyp i̇esik aldyndağy las jerge sūqty. – Dereu
beldemşeŋdi şeşip al da, ony qattyraq būrap tesikke tyq, sonda su bylai aqpaidy!
Men qazir öz üiimniŋ aldyna topyraq üieiin. Sodan soŋ sağan kaityp oralamyn.
Aqymaq şal dep sampyldauyn qaraşy....
Toŋğannan onyŋ tirsekteri dir-dir i̇etedi. İendi ol moinyn işine tartyp, öziniŋ
bögetine qarai bükireŋdei ala jöneldi.
Al, qyldai jiŋişke su koridordy boilap äli ağyp jatyr. Dauyldyŋ kürsili ana
jerden de, myna jerden de, şyqqan adam dauystaryn basa, jūmysşylar
poselkesiniŋ üstine töndi. Mūhit jap-jaqyn, basy-aiağy i̇elu-aq metrdei jerde, körjer, qiqym-siqym üiindisinen äri tiıp tūr. Aspannan şelektep qūiğan jauyndy
ğana nöser deuge bola qoimady, alaida, jel teŋizdiŋ suyn qabatymen köterip alyp,
taqtaidan qalastyra salğan aianyşty laşyqtardy demimen silkindire, poselkeniŋ
üstine töŋkere salatyndai bolyp körinedi. Qirağan äinekterdiŋ şyŋyldağan dausy
estiledi. Mūnda dauyl är uaqyt apat ala keletin. Ainala örşelene tüsken tasqyn;
tek jalğyz iakorlyq biteng siiäqty, aibyndy alyptai sutartqyş mūnarağa ğana
örşelengen tilsiz jau timei itim bara jatqandai. Onyŋ özi qazir qamal tärizdi bop,
poselkeniŋ işinen oqşau bölinip, aiqyn körinip tür. Degenmen, jel qualap qalağa
qarai bet alğan qalyŋ qara jaŋbyrdan ony da aiyru qiyn. Tek jalğyz sol mūnara
ğana Atlantika mūhitynyŋ aldynda, bükil Batys aldynda bas iıp keri şegingisi
kelmegendei; ysqyra soqqan jel aidağan jaŋbyr üi töbesin japqandai säl uaqyt
bürkei tüsedi de, sodan soŋ kenet qaq. bölinip, su tozaŋynan jaralğan tamaşa aqşa
būlttai bytyrai tüsedi.
Mari keri qarai jügirip ala jöneldi. Öz üiine soqpastan, kişkene balalardy köre
ketu üşin sol betimen körşisiniŋ asüiine kirip barsa, olar osy äbigerdiŋ barlyğyn
qyzyq körip stol üstinde qozğalmastan typ-tynyş otyr i̇eken. Mari zildei auyr
ağaş legen alyp keldi.
– Al balalar, bermen keliŋder.
Ol balalardyŋ ärqaisysyna bir-bir kastriulden ūstata berdi.
– Meniŋ ne istep jatqanymdy körip tūrsyŋdar ma? Kömektesiŋder.
Ol üşeui asüidiŋ müiisinde jarqyrap jaiylyp jatqan sudy legenge qUia
bastady.
Esiktiŋ kire berisinde Leon qarttyŋ küreginiŋ dürsili i̇estildi — oz uädesi
boiynşa ol böget jasap bolysymen qaityp oralğan bolatyn.
Legen tolğan mezgilde Mari aiğai saldy:
– Leon, mynda keliŋiz. Mynağan jalğyz özimniŋ älim jetetin i̇emes.
– Neğylğan mazasyz äiel i̇ediŋ, özin! Allatağala jūrttyŋ barlyğyn sendei
jarata körmesin, — dep Leon küŋkildei tüsti de, degenmen körşi äieldiŋ dauystap
şaqyrğanyna asyğa jürdi.
Ol i̇ekeui ap-auyr legenniŋ qūlaqtarynan ūstap köterdi de, äreŋ degende jer
üiindiniŋ arğy betine alyp jürdi.
Qarysa soqqan qatty jel jerge alyp ūrğandai, midai i̇ezilgen balşyqtyŋ
üstinen jürgen būlardyŋ aiaqtary taiğanaqtai beredi; aqyrynda olar toqtady.
– Būl ne i̇etken täŋir atqan tün i̇edi! – deidi Leon küŋkildei söilep. – İeger biz
ekeumiz mynany osy arağa töge salsaq, onda Jejenniŋ üiin solaiymen su qaptap
ketedi. Onan da ärirek aparyp bak işine tögelik.
Olai isteu tek aituğa ğana oŋai bolar, – şynynda, jaŋbyr osyndai kūiyp
tūrğanda suğa toly legendi qalai alyp jüresin, ony tağy da on metr jerge qalai
aparasyŋ?
Būlar äzer degende demderin alyp, sulanyp jyltyrağan beti-qoldaryn
sürtpesten koridorğa kelip i̇engen kezde, jaŋbyr kenet basyla qaldy. Jeldiŋ
akyrğy qarqyny, qūrğaq şüberekpen sürtkendei, auany qūrğatyp jiberdi. İendi ğana
kenet paida bola qalğan tynyştyqty būza adamdardyŋ söileskeni, sudyŋ
sarqyrağany, ağaş tabandy başmaqtardyŋ sart-sūrt i̇etken dybysy i̇estile bastady.
Laşyqtyŋ töbesi de auyr jükten arylğandai jeŋildenip qaldy.
Tynys aşylyp, dem alu oŋailandy. Alaida aua syzdana tüsti. Teŋiz üstinde
aspan būlttan arylyp, şaidai aşyldy.
– Jaqsy boldy-au, aqyry jetken i̇ekensiŋ! – dedi Mari. – Balalar, sol otyrğan
jerlerinen qozğalmaŋdar!
Baraqqa üsti-basy malmandai su bolğan bir jas äiel jügirip keldi. Ol äudem
jerden-aq Marige aiqailai söilep:
– Seni üide bolmas dep zärem ketken i̇edi.
– Bäri retteldi, Poletta, renjime, biz özimiz-aq istep bitirdik.
– Apa!
Bala qūşağyn jazyp, şeşesine qarai tūra jügirdi.
– Mağan jaqyndamai tūra tūr. Sen qūrğaqsyŋ, al meniŋ üstim malmandai su. Keri
qait.
Eki äiel koridorğa kirgende Poletta bäseŋ dauyspen:
– Mūnda birdeme bop qala ma dep qorqyp, jaŋbyr bastalğannan-aq üige qarai
jügirgen i̇edim. Qazirdiŋ özinde de äreŋ. tūrmyn, – dedi.
Su qaptağan asüidi körip, Poletta i̇eŋirep qūia berdi:
– Mari, Mari! Netken sūmdyq! İendi qalai kün köremiz? Aqylmen boljap bolar is
emes qoi mynau!
– Älgide, üidiŋ işin adam şoşyrlyq şypyldağan su qaptap ketkende körseŋ i̇edi,
qazir bizdiŋ biraz tazartqanymyz ğoi būl, - dedi Mari.
– Barlyğy da qūlap jatyr. Qabyrğağa qaraşy öziŋ! Tereze japqyş şe, ol
nemenege ūqsaidy i̇eken! Kalendar da solaiymen sulanypty, biraz betteri
jyrtylypty. Üi dymqyl üŋgirge ūqsaidy. Netken baqytsyz i̇edim, Mari! Bir jaqsy
jeri äiteuir su i̇eden astyna ağyp ketip jatyr.
– Ağyp jatqany ras. Biraq ol su qaida ağyp jatyr deseŋşi? Barlyq su meniŋ
üiime ağyp jatyr, nanbasaŋ baryp kör öziŋ.
Maridiŋ asüiiniŋ i̇edeninde de tesik bar i̇eken, biraq ol naq ortada bop şyqty.
Ädette ony alaqandai i̇eski linoleumimen jaba salatyn-dy. Mari sol qaqpaqty
joğary köterdi.
– Qaraşy, öziŋ.
Edenniŋ astynda qara maidai qap-qara su sapyrylysyp jatyr i̇eken.
– Jaŋbyr jaua bastasa boldy, barlyq lai su osylai qarai ağady. Sonan soŋ
qalai qylsaq da mūryn jarğan jaman iısten qūtyla almaisyŋ. Sen mūny būrynsoŋdy baiqamap pa i̇ediŋ? Maridiŋ üiinin iısi jaman dep i̇eşuaqytta da aitpap pa
ediŋ? Şynynda da sūmdyq... Qaraşy, bizdiŋ üige är tūstan ağyp kelip jatyr.
Bölmeniŋ işin jinalğan sudan şaqqa dep tazarttym, keruetterdi basqa orynğa
qoiuğa tura keldi... Üiiŋe baryp kiımiŋdi almastyr, Poletta, äitpese suyq tiıp
syrqattanyp qalarsyŋ.
– Al, i̇endi men kettim, – dedi Leon qart. – İendi meŋiŋ sağan keregim joq bolar?
– Mari, – dedi Poletta, – sen ne i̇etken jaqsy adam i̇ediŋ!
– O ne degeniŋ, Poletta... Sen de men üşin solai ister i̇ediŋ ğoi
– Mari, mende süt bar. Komitet bergen i̇edi. Sonyŋ jartysyn alsaişy, tym
bolmasa körsetken jaqsylyğyŋnyŋ qaruy qaitsyn.
– Raqmet, quana-quana alamyn, – dedi Mari, özin köp ügittete qoimai. Sol kezde
qyzynyŋ betine qarap, onyŋ nūry ketken közin kördi de, i̇ezu tartyp külimsiredi:
– Al, mağan beretin i̇eşteŋeŋ joq pa? – dep sūrady Leon. Bälkim, bir şegim temeki
tabylar? Qaiyr tilep tūrğanym joq – meniŋ de i̇eŋbegim siŋdi, nanbasaŋ Maridan
sūra.
– Joq, Leon, temekim joq. Bälkim Anride bolar, – ony bilmeimin, öitkeni ol
temeki salatyn qūtysyn üide qaldyrmaidy. Onan öziŋiz sūraŋyz. Järdem aqşamdy
alysymen sizge bir stakan araq işkizemin, süt te äkelem...
Poletta qariiäğa qarap meiirimdene külimsiregen i̇edi, ol qysylğannan ağarğan
mūrtyn syipai bastady.
Endeşe, qoş, aman bol. — Onyŋa da rahmet, kettim, äitpese üide kempirim jatyr,
bälkim, ol i̇esalaŋ meni bir jerde jas äieldermen oinap jür dep oilap qalar! — dedi
ol.
Būl jaqtyŋ i̇erkekteriniŋ ärbir söilemge «esalaŋ» degen sözdi qosuy, «ärine»
nemese «demek», «tüsinip tūrmysyŋ» degen sözderdi jiı qaitalauy ädetke ainalyp
ketken bolatyn.
Qariiä şyğyp ketken soŋ Poletta basqa bölmesine barğan i̇edi, — ğajap!
Tasqynnan aman qalğan i̇eken—qūp-qūrğaq! Süitip ol sol bölmede qaita kiıne
bastady. İeŋ äueli ol şüberekpen iyğyn sürtken i̇edi, biraq şüberek birden sulanyp,
boiyna su tartpai tek syrği beredi.
– Mari, jaŋbyrdyŋ qandai suyq bolğanyn bilemisiŋ! Sirä, i̇erteŋ qar jauatyn
şyğar!
Paletta, jūqa qabyrğanyŋ ar jağynda körşi äieldiŋ älde ne istep jatqanyn
estidi, sirä ol qaitadan üi jinauğa kirisken bolar.
– Jağatyn otynyŋ bar ma? – dedi Mari dauystap.
Paletta oğan jauap qaiyrmady. Sol jalaŋaş küiinde iyğyna şälini jamyla
saldy da, i̇ekinşi bölmege jügirip şyqty.
– İestip tūrmysyŋ, Mari, sen i̇eşteŋe bilemisiŋ, joq pa? – Fabienna apai – älgi i̇eski
qamal janyndağy ravelinde jalğyz tūratyn kempir şe, i̇esiŋde me... – i̇endeşe bügin
taŋerteŋ sonyŋ öliginiŋ üstinen şyğypty degendi i̇estidim. Jaurap ölipti. Sen
eşteŋe i̇estigen joqpysyŋ? Üiinde bir tüiir de nan joq i̇eken? Tek kereuet, şkaf,
kişkene peş qana qalypty. Al ol şkaftyŋ taqtasyn birinen soŋ biriŋ syndyryp,
böstektiŋ qauyrsynyn jūlyp jağumen bolğan i̇eken. Qaraşy, jūrttyŋ qalai
tūratynyn! Mari! Mūndai ömir qaşan biter i̇eken? Qaşan jeŋilirek bolar i̇eken?..
IIoletta qaitadan jylap qūia berdi, sonda Mari ony i̇ebedeisiz qūşaqtady. İersi
bolsa da ol tözip tūra almai. Polettanyŋ dymqyl şaşyn süidi. Poletta äli japjas uyzdai ğoi, qaiyrşylyqqa äli üirene qoiğan joq.
– Kofe jylytyp bereiin, işemisiŋ? – dep sūrady Mari. Mende keşegiden qalğan
kofe bar.
– İeger öziŋe qiyn bolmasa, meiliŋ, – dedi Poletta oğan. – Üstime jylyraq birdeme
jamylyp keleiin. Balalar, ot basynda otyryŋdar. Toŋyp qalğan joqpysyŋ, ūlym?
– Apa, sauytyŋ joq pa? Tek tesik bolmasyn, keme jasap oinauymyzğa kerek!
Asüide barlyğy da tärtipke keldi. Tek kei kezde ğana töbeden keş qalğan tamşy
äli de tamyp qūiady. Al i̇edenniŋ taqtailary arasynan jailap bu şyğyp jatyr.
Poletta selt i̇ete tüsti. İeger tünde aiaz bola qalsa, olardyŋ jaman üii ne qorğan
bolady.
LEON ATAİDYŊ JŪMYSY
Tösekte, öliktei sūlağan Meli kempir, nūry söngen janaryn töbege qadağan küii
qybyr i̇etpesten, közine. jas almai jylap jatyr; kenetten i̇esik aşylyp
tabaldyryqtyŋ aldynda Leon şaly köringende de ol būrylyp qarağan joq. Ol
jylytu üşin i̇eki qolyn aiqastyryp tösine basyp, sausaqtaryn qoltyğynyŋ astyna
tyqty.
– Küni boiy jalğyz özim osylai jatamyn da qūiamyn!
Leon äieliniŋ sözin bölip tastady:
– Seniŋşe, üidi tizeden su alyp bara jatqanda men sirä seniŋ qasyŋda otyra
beruge tiıspin ğoi. Meniŋ sudy basqa jaqqa ağyzuym kerek pe osy, älde joq pa?
– Sen tağy da kün boiy joq bop kettiŋ ğoi!
– Jūrtqa kömektesuim kerek ne, älde joq pa? Poletta sağan bir staqan süt äkep
berse, sen odan bastartpaityn bolarsyŋ, ä? Onyŋ üiin su basyp ketipti.
Kempir sözin doğara qoidy. Leon onyŋ qasyna bardy.
– Jarar, jarar, jylama, i̇esalaŋ. İeger men taŋ atqannan kün batqanşa senin
qasyŋda otyratyn bolsam, biz i̇ekeumiz qalai kün körer i̇edik, ä?
Ol äueli Melidiŋ maŋdaiynan, sodan soŋ temekiniŋ japyrağyndai qurağan
mortyldaq aq şaşynan sipady.
– İendi tynşydyŋ ba?
– Tüsinseŋşi äueli, men küni boiy japadan-jalğyz, tyrp i̇etpesten jatamyn da
qūiamyn. Sondyqtan da basyma är türli oi keledi.
– Ärine, tüsinemin, biraq kün köru kerek qoi. Üide otyramyn dep aştan öluge
bolmas. Sen meni tyŋdaşy, şynymdy aitsam üi işi men üşin köşeden de suyq, tym
dymqyl. Sen tösekte jatyrsyŋ, sağan bir i̇esepten jyly da. Al men bağanadai
qaqiiämyn da jüremin, suyq süiegimnen ötedi,tipti tamyrymnyŋ, da qany qatyp
qalğandai. Köşede i̇en bolmasa olai-bylai jürip, jylynyp tiri i̇ekenimdi sezinemin
ğoi... Ot jağyp senin kiımiŋdi almastyru kerek i̇eken-au, kirlep ketipsiŋ. Jejenge
baryp bir şelek kömir sūrap äkelsem be i̇eken, būğan qalai qaraisyŋ?
Leon ädettegidei i̇eki qolyn körpeniŋ astyna tyqqan i̇edi, jyrtyq körpe
dymqyldyqtan äri zildei, äri ylğal i̇eken.
– Qaraşy, bügin qalai jyly, ä?
Ol körpeniŋ astynan sipalağan boiy Melidiŋ iyğyn, tauyp aldy da, öziniŋ
toqyp qalğan sausaqtaryn onyŋ qimylsyz jatqan qoly men süiegi şodyraiğan aş
büiiriniŋ arasyna jiberdi. Tösektiŋ astynan käri adamnyŋ köpten beri juylmağan
täniniŋ auyr iısi müŋkip, mūryn jaryp barady; ne de bolsa äiteuir jyly iıs. Leon
jüresinen otyrğysy kelgendei tösektiŋ janyna kelip öte tömen i̇eŋkeidi, betin
äieliniŋ maŋdaiyna taqady:
– İetiŋ qandai yssy! Öziŋe qyzu tüsken joq pa i̇eken?
– Leon, üsti-basyŋ su i̇eken ğoi! Auyryp qalyp jürme.
– Jejenge baryp azğana kömir sūrap köreiin, bälkim, odan birdeme tabylar.
Azyraq jatyp jylynyp alar i̇edim, biraq küni boiy tekke jata beruge bola ma,
auruym joq qoi.
– Sonda da azğana jatyp demal. Biraz jeŋildenip, sergip qalasyŋ. Şeşinbei-aq
qoi, qajeti joq. Tek şapanyŋdy ğana şeşe salsaişy.
Leon jyrtyq körpe men i̇eski böstektiŋ jyluyna i̇elikpei tūra almady. Ol
üstindegi şapanyn şeşip tastady da, kereuettiŋ bas jağyna ildi. Şapanyn äueli
stol üstine tastaiyn dep oqtalğan i̇edi, biraq. uaqytynda tejendi. Stol sondai
şirigen i̇edi, tipti jaŋbyr jauyp tūrğanda ony barmağymen itere salsaŋ bolğany —
suy şyrq i̇ete tüsedi. Müktenip ketken siiäqty, taqtaiyn bassaŋ bolğany, qūrty
şyğa keletindei körinip, zäreŋ ūşady. Böstektiŋ däl ortasyndağy tömen
şögiŋkiregen jyp-jyly jerge jatyp şalym demin alsyn dep oilağan Meli irge
jaqqa qarai yğysa tüsti. Kempir küni boiy sūlap jatady da qūiady, tösekti şöktirip
jibergen, qu süiek bolsa da özinşe salmağy bar i̇emes pe? Leon älgi oipaŋdau jerge
syrğyp ketti de, sereiip äieliniŋ, qasyna jatty. Sodan soŋ ol da naq äielindei tymtyrys bola qalyp, töbege köz jiberip biraz jatty da, auyr kürsindi:
– Ne degenmen mūndai ömir, ömir i̇emes!
Sonan soŋ kenet tipti Melige de būrylmastan, oily közin üidiŋ sūr tüsti
töbesinen audarmai:
– Fabienna qaitys bolypty... bügin tünde, – dedi.
– Olai bolsa meniŋ de kezegim kelgen i̇eken ğoi. İendi bizdiŋ tobymyzdan qalğan
jalğyz menmin.
– Qaidağy topty aitasyŋ?
– Ūmytyp qaldyŋ ba? Älgi bizdiŋ' Fabienna, Jiuli jäne Frederika bärimiz birge
jüretin top şe... Biz ajyramas dostar atalğan i̇edik qoi.
– Oiyŋa äldeqaidağylar tüse beredi i̇eken!... Onda sen on beske kelip pe i̇ediŋ? Osy
künge deiin sen, oqtyn-oqtyn jas şağyŋdy da i̇esiŋe tüsiredi i̇ekensiŋ ğoi, ä?
– Öziŋ mendei tösek tartyp jatyp alsaŋ, barlyğyn da i̇esiŋe tüsirer i̇ediŋ. Adam
oiğa i̇elikkende özin özi ūmytady. Meniŋ basqa ister jūmysym joq qoi – sondyqtan
da ötken-ketken oiyma tüse beredi. Biraq türme siiäqty osy böstekten i̇eşqaida da
ūzap kete almaisyŋ, äitse de ylajdap boiyŋdy sergitkiŋ keledi: i̇ekeumiz ädepki
jüre bastağanda seniŋ mysyğyn meni tyrnap alğany i̇esiŋde me? Men sonda senin
şalyŋdikine i̇ekinşi ret kelgen bolatynmyn. Äkeŋ mysyqty teŋizge tastaimyn
degen, biraq men aiap, bermegem. Sen porttan qaityp kelgende meniŋ barlyq
sausağymdy süigen i̇ediŋ, sol i̇esiŋde me?
– Sen aitqasyn, demek, solai bolğany ğoi, — dedi Leon küŋkildep:
– Kei kezde täulik boiy qimyldamai jatqandyqtan aiağyŋnyŋ jany ketip ağaş
tärizdi bop qalady, tipti öz aiağym dei almaisyŋ. Sonda meniŋ közime neniŋ keletinin
bilemisiŋ — älgi i̇ekeumiz şalğyn üstinde ötkizgen tün i̇esinde de, joq pa? Ne deisiŋ?
Meiram kezi i̇edi ğoi, biz küni boiy jügirumen bolyp keş boiy biledik, burgundiiä
şarabyn iştik. Şarşağanym sonşalyq aiağymdy basa almai qaldym. Sonda sen meni
üige deiin köterip kaittyŋ. Sondağy aidy aitsaişy, ai bolğanda qandai ai i̇edi,
esinde me?
– Bū da jaraidy, seniŋ oiyŋa ylği jaqsy ister ğana tüsedi i̇eken!
– Joq, ylği olai bola bermeidi. Jaman oqiğalar da i̇esime jiı tüsip tūrady...
Fabienna aqyrğy künine deiin özin özi jaqsy ūstady. Ömiri auyrğan joq. Neden öldi
eken baiğūs?
Suyqqa toŋyp ölipti. Taŋerteŋ öliginiŋ üstinen şyqqandar siresip qatyp qalğan
eken deidi.
– Ol ğapyl ketti, bälkim ūiqtap jatyp ta ölip ketken bolar. Fabienna ömiriniŋ
aqyrğy künine deiin tösek tartyp jatqan joq, qalai bolğanmen özi jürip-tūratyn.
Al meniŋ jatqanym mynau, i̇eşteŋe körmeimin, i̇eşteŋe i̇estimeimin, meniŋ osynym da
tirşilik pe?
– Jüretin i̇edi deimisiŋ? Äi, bişara kempirim-ai! İeki jyldyŋ işinde sen ömirden
artta qalğan i̇ekensiŋ ğoi, i̇eşteŋeni de bilmeisiŋ. İeger sen qazir mūndağy şaldardyŋ
qalai kün köretinin biler bolsaŋ! Jağdai künnen künge naşarlap barady. Barlyğy
da tübirinen şirip jatyr — älem de,adamdar da. Basqa baraktarda ne bop jatqanyn
körseŋ, äsirese bügingidei jaŋbyrly künderde. Bizdiŋ üi äli jaman i̇emes, amaldap
tözuge bolady. Fabienna qandai kölge tüsken i̇edi deseŋşi! Ras, jüruden qalğan joq,
biraq onyŋ qalai jürgenin, qaida barğanyn oilaşy, aiağy oğan qandai qyzmet i̇etti
deşi? Kün saiyn taŋ säriden tūryp ap juyndy-şaşyndynyŋ arasyn şarlap,
tastandylardy aqtaru üşin kyzmet i̇etetin. Sorly i̇eşkimniŋ közine tüspeuge
tyrysatyn i̇edi.
– Fabienna ömir boiy örkökirek bolyp ötti.
Qartaiğanda da sondai boldy. Tastandylardy aqtaruy da, ashananyŋ aldynda
qaiyrşylarmen qatar tūryp, kemtarlarğa arnalğan sorpadan tatpaiyn
degendiginen bolatyn. Ras, kei kezde ol ashanağa baryp ta qalatyn i̇edi. Barğanda
onyŋ neden Uialatynyn tüsinbei-aq qoidym. Barsaq, bizde ne kinä bar, bizdiŋ neden
Uialuymyz tiıs, şaitan atsyn olardy! Al i̇endi ol osy ashananyŋ i̇esigine bir büiirlep
kiretin-di, i̇esalaŋ! Onyŋ symnan tūtqa salğan ülken konserv sauyty boluşy i̇edi;
aspaz soğan sorpa qūiyp berse bolğany, Fabienna öziniŋ laşyğyna qarai ilbi
basyp jöneletin-di. Üiine jetkenşe sorpasy suyp ta ketedi... degenmen ol jūrttyŋ
közinşe jylylai işkenşe, oŋaşada otyryp suyq küiinde işeiin dep oilaityn
bolar. Üstindegi köilegi päre-päre bolatyn, al basyna tartyp jürgeni onşa toza
qoimağan, äli berik qara oramal i̇edi - sol oramaldy tartyp şyqqanda onyŋ. türi tap
būrynğydai bolyp ketetin, būryn onyŋ qandai bolğany i̇esiŋde ğoi?
– Fabienna jaqsy adam i̇edi. Dansar hanymnyŋ mektebinde oqyğandardyŋ bäri de
ony şeksiz süietin. Sabaqty bir ret oqyp şyqsa-aq boldy, müdirtpei jauap beretindi. Tipti taŋ qalatynbyz. Pianinoda oinaudy i̇eşkimnen üirenbei-aq, sausaqtary
klavişağa tiıp ketse qalağan ändi oryndap şyğatyn. Özi sondai zerek i̇edi. Än
salğany qandai deseişi! Ändi qalai salatyny i̇esinde me? Tabandylyğy qandai i̇edi!
Öziniŋ Filiberin mektepte jürgende-aq taŋdap alğan bolatyn, sonda Fabiennanyŋ
on jasqa da tolmağan kezi i̇edi. Aqyry degenine jetti. Öziniŋ süigenine ie boldy.
– Biraq ūzaq tūra almady ğoi.
– Sonda da...
Ol on besinşi jyly qaitys boldy. İeki balasynyn i̇ekeuinen de hat-habar joq.
Qaida jür i̇eken, olar? Ölip qaldy ma? Türmede otyr ma? Älde habar-oşarsyz joq
bop ketti me i̇eken? Äiteuir sorlyğa oz ömirin jalğyzdyqpen ötkizuge tura keldi.
– Degenmen, on jyl bolsa da baqytty tūrdy.
– Al i̇endi, sen meni baqytty i̇ete almadyŋ deseişi.
– Leon, bizdiŋ mäselemiz basqa ğoi. Biz ömirimizdi jaqsy ötkizdik.
– İe, demek, biz i̇endeşe bükil düniedegi i̇en baqytsyz adam i̇emes i̇ekenbiz ğoi!
Qysylyp-qymtyrylyp degendei... Keide bir körşiŋe qyzmet i̇etesiŋ, keide basqa
bireuine bolysasyŋ. Al, qaiyr sūrauğa men baspas i̇edim. Jejen de bizge qarasyp
tūrady. Ony şliuzdiŋ janynda sudan alyp şyqqanymda men oğan qaiyrymdy is
etkenmin, ol sol jaqsylyqty i̇esinen şyğarmaidy...
– Leon, qar jauyp ketkenin qaraşy!
– İeh, jetpei tūrğany sol i̇edi! Tūryp, tysta ne bolyp jatqanyn körip keleiinşi.
– Sen meni juyndyryp, kiım auystyru kerek deisiŋ, olai i̇etetin bolğanyŋda
tezdetuin kerek i̇edi, menen jaman iıs şyğatynyn özim de sezip jatyrmyn. Monah
äieldi nege şaqyrmaisyŋ? Mağan qandai qyrsyq aurudyŋ jabysqanyn öziŋ de
körip tūrsyŋ ğoi. Mümkin ol birdeme biletin şyğar, kömekteser i̇edi.
Leonnyŋ, aşulanğany sonşa, tösekten syrğyp tüse jazdady.
– Sen yntyğuly sol bir monah äielderiŋ mağan jerip boldy, – dep ol dürligip
ketti.
– Sonda da äjibike Marta meni jaqsylap juyndyrady. Al sağan odan keler
eşqandai ziiän joq.
– Qalai qisaŋdaidy deseŋşi özderi! Olardyŋ barlyğy da aq nietti adamdardy
aldauğa beiimdelgen. Olar ärbir oryndy, orynsyz jağdailardy paidalanyp
qaludy oilaidy. Būl jerde bireuge sybyr i̇etse, basqa jerde - tağy bireudi tabady.
– İendi menimen äbigerlenuden i̇eşnärse şyqpaitynyn bilesiŋ ğoi... bir ğana
äjibike kelip ketip jüredi, älgi alasa boily, juantyqtau kelgen äiel i̇esinde me? Men
ol turaly i̇eşqandai jaman söz i̇estigem joq. Bälkim ol senen de asqan kommunist
şyğar!
– Äldeneni ottama! Jümysşylarğa jağynğaly jürgen top ta solai degen
bolatyn. Qūr qylmyiğanymen şynynda olar kim? Sūmyrai! Olardy basqaşa
atauğa bolmaidy. Sen, sen siiäqtylardyŋ bäriŋ ūzyn şapandylarğa senip
üigensiŋder, al olardyŋ bastyqtary ärtürli spiskoptar men arhiepiskoptar sol
senimdi paidalanyp, jūrtty äldilep, olardyŋ közin būiaidy: töziŋder, tuysqandar,
qūdai senderdi qaiyrşylyqpen synaidy, deidi olar.
– Osynyŋ barlyğyn sen öziŋniŋ gazetiŋnen oqyp bildiŋ be?
Leon aşuğa bulyğyp, malmandai su şapanyn kie almai bir orynda qaqşiyp tūr.
Jyrtyq astaryna kirgen qolyn qaita suyryp ala almağandyğynan bos jeŋi
salbyrai qalğan
– İa, oqyp bildim. Gazette qalai jazylsa, solai aitu aitu kerek dep bilemin, seniŋ
älgi siqyrlaryŋ ne deidi deseişi, olardyŋ qūrandarynan jattağanyn taqpaqtap
sudyrlatyp aityp şyqqannan göri...
Porttan sirenanyŋ ūlyğan dauysy şyqty; qarlyğa ysqyrğan.dauys äreŋ
degende aspanğa köterildi de, biraq ä degenşe, öziniŋ bar salmağymen tömendei
baryp, jerge qūldilap tüsken siiäqty.
– Senin, budilnigiŋ tağy da dūrys jürmei qalypty On minut artta. Tüs bop
qalğan i̇eken, balalardy alyp qaitu kerek.
Leon köşege şyğady. Sūrğylt tartqan aspannan qalyŋ japalaq qar birkelki
jauyp tūr. Las şalşyq sulardyŋ betimen jaŋa ğana jauyp ötken jaŋbyrdan
sulanğan üi töbelerine tüsse bolğany, qar dereu i̇erip joq bolady. Tipti, aspanda
qarğa toly tor iluli tūrğandai. Japalaq. kar i̇eş dybyssyz ğana biryŋğai jauyp
tūr. Zäulim sutartqyşy bar keiipsiz poselke birte-birte joğary köterilip, aspandap
bara jatqan tärizdi. Qariiä kişkene şūŋqyrlar men. taiaz orlardyŋ. arasymen jürip
otyryp, i̇endi ğana betine jūqa mūz qata bastağan qaqtardy orala ötip keledi. Ol
basyn, joğary kötere kigen jağasyna tyğa tüsedi. Teŋiz furajkasynyŋ qūlağyn
tömen tüsirip jibergen. Mūrny men qabağyn üsitip almau üşin, betin tyrjita tüsip,
ūrtyn auağa toltyryp alyp ürine beredi.
Osyndai myibalşyqtyŋ arasynda kele jatqan onyŋ aldynan kenetten
velosiped tepken bireu şyqty.
Leon dereu joldan būryldy da, şöp ösken qatqyl jerge baryp tūrdy.
– Kün jaqsy ma i̇eken, Leon?
– Odan da sen jūmystyq jaiyn aitsaŋşy? Ne boldy? Iliktiŋ be?
– Iligu qaida! Baiağy on bes - jiyrmadai ğana adam aldy! Bolğanynyŋ özi jalğyz
parohod i̇edi.
Porttan dokerler qaityp keledi. Bügin olardyŋ. köbi. äueli, tüske deiingi
uaqytyn parohodty kütumen, keiin jūmyssyzdar tizimine belgi soqtyru üşin
kezekterin kütumen jürip kündi bos ötkizdi.
Leon Jejenniŋ. laşyğynyŋ janynan ötip bara jatqanda, onyŋ i̇esigin aşty da
işine üŋildi.
– Jejen, men balalardy qarsy aluğa bara jatyrmyn. Sodan keiin sağan soğa
ketermin. İeger kömiriŋ bolsa bir şelek kömir sūraiyn dep i̇edim.
– Kömir bar. Balyq ta tabylady. Soğa ket, kütem.
– Maqūl, soğa ketermin.
Jejen i̇esik aldyna şyğyp, qariiäny kepke deiin köz qarasymen şyğaryp saldy.
Jejenniŋ jasy jetpis beste, al Leon seksenge kelip qalğan. Jas dokerler oqtynoqtyn Jejenge öz kezekterin berip tūrady. Mūndai kezderde bir-eki kün jūmysqa
kranşynyŋ kömekşisi bolyp jaldanady. Sondyqtan da ol i̇eptep kün kerip keledi.
Qartaisa da qajyp şaldyqtym dep tūrmaidy, tyrysyp-aq bağady. Ölermen.
Jük maşinalary men jeŋil maşinalar i̇ersili-qarsyly zymyrap jürip jatqan
keşe, bükil poselkeni qaq jaryp ötip, beton töselgen şossege baryp tireledi.
Şosseniŋ i̇eki jaq betinde qirap qalğan üiler, är jerde qalai bolsa solai üiilgen
tastar men betondalğan üi töbeleriniŋ synyqtarynyŋ üiindileri, temir-
tersekterdiŋ qaldyqtary körinedi — būlar 1943 jyly «ūşatyn qamaldar» opat
qylğan i̇eki jūmysşylar qalaşyğynyŋ qaldyqtary. Şosseni kesip ötuden būryn
Leon abailap jan-jağyna qarap alady da, tek sodan soq ğana joldyŋ arğy betine
qarai zytyp ala jöneledi. Osy aradan i̇eki biık jardyŋ arasyn qualap tar jol
bastalady. Būl ara qalanyŋ ortalyq köşesinen de göri las. Qariiä on metrdei jürip
or basyna toqtady. Balalar mektepten osy aramen qaitady. Leon olardy kün saiyn
osy jerde, birinşi qaiyrylysta kütip alady. Asyğa basyp, üilerine qaityp kele
jatqan balalar men qyzdar bül jerden oğan anyq körinedi. Qariiä olardyŋ
barlyğyn tanidy, tipti i̇esimderine deiin biledi; būdan bes jyl būryn Rollandtyŋ
bir balasyn osy şosseniŋ boiynda äskeri maşina basyp ketkennen beri, beisembi,
jeksembi jäne kanikul künderinen basqa uaqyttarda Leon qariiä osynda, däl
kezekşi bolyp kelgendei, künine i̇eki ret keledi. Leonğa būl jöninde i̇eşkim i̇eşteŋe
demese de, būl is onyŋ ainymas ädetine ainalyp ketken. Al, jūmysşylar
poselkesinde oqityn balalar az i̇emes, ärbir baraktan keminde i̇ekeu-üşeui tabylady.
Leon taiağyn aibynmen joğary köterip belgi berip, olardy şosseniŋ janyna
toqtatady da, bärin tegis jinap, şosseniŋ i̇ekinşi jağyna ötuge qolaily kezendi
kütedi, öitkeni,şynyna kelgende, onyŋ özi de maşinadan ölerdei qorqatyn-dy. Säl
saiabyr bola qalğanda ol şosseniŋ ortasynda tūryp alady da, taiağyn aiağynyŋ
arasyna qysyp tūryp, i̇eki qolyn siltei, dauystap:
– Ötiŋder, i̇esalaŋdar!Tez, tez ötiŋder! — dep balalarğa komanda bere bastaidy.
III.
ATLANTİKA QORĞANYNYŊ
PANASYNDA
Ärine, Leon atai jaqsy adam, biraq onyŋ ylği taiağyn ala jügiretini nesi? Demek,
eger onyŋ aitqanyn tyŋdamasaŋ, ol salyp qaludan taiynbaidy ğoi? Pol,
Gittonnyŋ asyrap alğan üş balasynyn işindegi i̇en ülkeni, bügin ol joldastarynyŋ
soŋynda qalyp, ädettegidei suyqty da, kardy da i̇elemei jürip otyryp, oiğa şomğan
bolatyn. Bala tezirek jürsin degen oimen Leon oğan taiağyn oqtağan-dy. Pol birden
til ala qoimağanmen, artynan zauqy bolmasa da şosseden jügirip ötken bolatyn.
Şynymen Leon atai ony sabar ma i̇edi?
Pol on birde. Ömirde kezdesetin närselerdiŋ köbi oğan ğajap körinedi. Ol özine
özi ondağan sūraq qoiyp, ärqaisysyn şeşuge tyrysady. Ras, Pol Gittondardy ata
jaqsy köredi, olar Poldiŋ i̇esi kire bastağanynan köp būryn-aq onyŋ tuğan ataanasyndai bolyp ketken. Ol, Gittondar öziniŋ tuğan ata-anasy i̇emes i̇ekenin,
Klodetta men kişkene Jannyŋ özine biri tuğan ini, biri tuğan qaryndas i̇emes, özindei
asyrandy i̇ekenderin qaşan, kimnen i̇estigenin de bilmeidi. Degenmen, kei kezde
tūmandai būldyrağan alys, biraq öte tätti bala şağy onyŋ i̇esine tüsedi; mūndai şaq
özi düniege kelgennen keiingi alğaşqy ailarda tuğan, anasy äldilep älpeştegende
ğana bolğan siiäqty körindi. İa, bälkim sonda ğana tätti balalyq şaq bolar, mümkin
bül oi qate şyğar? Älde sol ana Gitton äjeniŋ özi me i̇eken? Pol ony bilmeidi.
Osyndai bilmestik, senbestik jazylmaityn jaradai onyŋ oiynan ketpeidi;
sondyqtan da onyŋ balğyn balalyq süiispendiginde toqtam joq; osydan ba, äiteuir
ol qyz siiäqty sezimtal-aq: bireu säl ğana köz alartsa ia bolmasa Leon atai taiağyn
oqtalsa bolğany tūnjyrap, kektene qalady...
Onyŋ köz aldynda Gittonnyŋ üiine şaqyrmağan qonaqtai joqşylyq i̇ene
bastady, biraq Pol öziniŋ barlyq küşimen, barlyq balalyq tänimen qarsylasyp
oğan iılmeuge tyrysty. Ol joqşylyqtan qorqyp, qabyldağysy kelmei, oğan: –
Joq! – degen bolatyn. Joqşylyqty öte jek körgeni siiäqty ol i̇eşuaqytta da
eşkimdi öte jaqsy körgen i̇emes. Jan türşiktirerlik aştyq sezimi odam bir sağatqa da
arylmaityn. Qanşa aitqanmen Pol i̇eresek bala ğoi, ol özderinin basyna töngen
jalğyz ğana aştyq qauip i̇emes i̇ekenin tüsindi. Būdan bir jyl būryn oktiabr aiynda,
mektepte oqu bastalğanda-aq Pol mūnyŋ bärine tüsingen bolatyn. Bir ret mektep
direktory äŋgimelesu üşin Gittonğa äkesin şaqyrudy būiyrdy. Sodan keiin ol
dokerge saltanatty türde i̇eger onyŋ ūly, iağni balasy, ärine, aldağy uaqytta da
üzdiksiz oqityn bolsa, adam bolyp şyğatynyn aitty... Oqu bastalğannan beri Pol
sabaq ülgiruden i̇ekinşi orynda bolatyn; birinşi oryndağy oquşy Poldiŋ
airylmas dosy, doktordyŋ balasy Pero bolatyn.
Älgi äŋgimelesuden keiin jağdaidyŋ ne bolğanyn sezu onşa qiyn i̇emes i̇edi; üiine
qaityp kelisimen Gitton äkei birdeme jaiynda äueli şeşeimen sybyrlasty
söilesti is, artynan peştiŋ janynda, Poldi aldyna alyp otyrğan küii oğan
ömirinde istemegen meirimdilik körsetti. Äkesi Polğa jas toly közimen qarap otyr,
sirä, işinen: »Men yrzamyn, öte. yrzamyn, i̇eger sen meniŋ tuğan balam bolsaŋ, jäne
de senin tūrmysyn bizdikinen göri säl täuirirek bolsa, qalai quanar i̇edim» — dep te
oilaityn bolu kerek. Ol sonda-aq Polge öte auyr kün tuğanyn tüsindirip, balam,
biraq biz i̇eptep būdan da qūtylyp şyğarmyz, degen bolatyn. Qūtyluyn qūtylamyzau, i̇eger Mol alda da būrynğysyndai jaqsy oqityn bolsa, Gitton äkei qolynan
kelgenin aiamai, balasynyŋ oqi tüsuine jağdai jasauğa tyrysady. Äjesi i̇emtihan
turaly da, stipendiiä turaly da äŋgimeledi. Osy keş onyŋ dotqa köşip kelgennen
beri birinşi ret jadyrağany, köŋildengeni i̇edi. Tipti apaidy bige i̇eriksiz şyğaryp
özi ändetip ysqyrumen boldy:
Al, jigitim, Pol dostym,
Tağy da bir küi, dostym.
Pol mūnyŋ bärine tüsingen joq. Degenmen, ol Gitton äkeidiŋ zimpara qağazdai
qatty saqal qaptağan iegin qūşyrlana süidi. Al, i̇endi qazir, biylğy oqu mäselesi
şeşiletin kez taiağanda Gitton äkei oqudy alda da soza beru jöninde äŋgimeleudi
qoidy. Būl joly Pol bärine tüsindi, ol i̇endi i̇eşteŋeni de sūramau kerek i̇ekenine
deiin tüsindi. Oqytuşyda da ün joq. Al, Pol būrynğysyndai, öziniŋ birinşi
oryndağy dosy Perodan keiingi i̇ekinşi ornynda kele jatty. Sirä, äkesi oilağandai
auyr künderden tez qūtyla qoiu oŋai bolmasa kerek.
Pol barlyq küşin salyp qaiyrşylyqtan qaşyp qūtyludyŋ jağdaiyn oilap
baqty. Künnen künge ol dotqa kaitarda köŋilsizdene tüsip, äreŋ jürdi. İeger kün
jaqsy bolsa, teŋiz jağasyna baryp qydyrudyŋ amalyn tabar i̇edi nemese qaşyp
keter i̇edi. Biraq qalai bolğanmen qystyŋ küni üide otyruğa tura keledi, tek
jeksembi, beisembi künderi ğana Pero şaqyrğandyqtan dosynyŋ köŋilin qimai
sonyŋ üiine qydyratyn-dy. Onda ärqaşan, kişkentai ğana qaraŋğy bölmede
qabyldau kütken, jaqsy kiım kigen, bozarğan jüdeu jüzdi adamdar otyratyn.
Bölmede qabyldau kütip otyratyndar joq kezde Pol qūmarlana qaraityn sūlu
sureti bar qalyŋ kitaptardy būlar oqyğan bolyp, betterin damylsyz audarady.
Mūnda qolyn künine kem degende jüz ret juatyn, tar, tik jağaly aq halatyn
üstinen tastamaityn, sondyqtan da onyŋ beti onan basym döŋgelek bolyp ajarly,
süikimdi körinetin Perdiŋ äjesi de jüretin. Bastapqy kezde Pol i̇eşteŋege tie
almauşy i̇edi. Ol özin mūnda aiağannan şaqyrady, şaqyratyn ärine Pero i̇emes,
doktor men onyŋ äieli bolar, öitkeni ne degenmen Pero i̇ekeumiz qatar ösken qūrby,
dospyz ğoi, dep oilaityn. Ol birte-birte doktordikine üirenip, būlardan Uialmaityn
bolyp aldy. Būlar ony aiağandyğynan i̇emes, Peromen i̇ekeui birin biri jaqsy
köretindikten şaqyratyn, tipti kei kezde tüski tamaqqa da qaldyryp qūiatyn-dy.
Pol doktordikinde öz üiindei i̇erkin jüretin. İendi olar mūnyŋ aldyna pirojnoe
men konfet qoiğanda ol būrynğydai Uialyp, aldyŋğy i̇eki tisimen ğana tistep
jemeitin boldy. Tek ony bir-aq närse qynjyltty, äjesi tärelkege ne salsa sony
talğamai jep qūia bermeitin Perodan ony bir-aq närse aiyratyn i̇edi, ol – auyzyna
as salğan saiyn: «Būnym qalai, bir tüiir bolsa da Klodetta men Janğa aparyp
beruim kerek i̇edi-au» dep oilaityn i̇edi. Süitip ol jūrttyŋ közin ala berip qaltasyna
ne konfet, ne alma salyp alatyn da, işip otyrğandar körip qaldy ma dep
äbigerlenetin. Ärine, osyndai minutterde Pol özin Peromen teŋ i̇ekenmin dep
eseptemeitin... oğan bir türli jat, qaiğyly sezim tap bolatyn. Degenmen mūndai
köŋildi beisembiler men jeksembiler, aqyldy Peromen dostyq, i̇ekeuiniŋ birlesip
oilağan josparlary — osynyn barlyğy da dottyŋ mäŋgilik küngirt qaraŋğysyna
sondai ūqsamaityn i̇edi.
...Eger Leon atai Polge tie qalsa, tipti oğan säl ğana qolyn tigizse de, būl onan
öşin alar i̇edi! Pol oğan bir uys saz ne tas laqtyrar i̇edi. Sodan soŋ Gitton äkei
Leonğa baryp, oğan kisiniŋ balalaryna tiuşi bolma der i̇edi! Biraq Leon atai ondai
tipti aşuşaŋ i̇emes bolu kerek. Taiaq oqtalğany da jai änşeiin jany aşyğan bolar.
IIol dottyŋ. i̇esigin aşqanda suğa pisken kartoptyŋ üirenşikti iısin birden sezdi.
Tüski tamaq daiarlanğan i̇eken. Ony äzirleu de qiyn i̇emes i̇edi. Kişkentai Janğa
qaimağy alynğan jarty stakan kögildir-sūrğylt süt beriletin, biraq Gitton äkeige
şarap qoiylmaityn. Stoldyŋ tap ortasynda syra şölmegi tūr, biraq oğan su,
kädimgi qara su qūiylypty.
Köp keşikpei Gitton äkei de keldi. Ol velosipedin dottyŋ, töbesine qalai
şyğaryp qoiğanyna deiin i̇estiledi. İeŋ ğajaby — töbe qap-qalyŋ, betonynyŋ
qalyŋdyğy i̇eki metrdei boluy mümkin, süite tūra keide onyŋ işinde otyrğandarğa
jai dybystyŋ özi de i̇estilip tūrady...
Äkei i̇esik aldyndağy ülken qaqtan attap ötip, köŋildene söiledi:
– Bizdiŋ dottan olar keremet ūtyldy! Qazir barak bitkenniŋ barlyğyn su basyp
ketti. Bizde asa jaqsy bolmağanmen äiteuir qūrğaq, solai i̇emes pe?
– Solaiy solai-au. Tek i̇esik aldynyŋ balşyğy myi bop i̇ezilip ketti. Biraq, sen
ony tazartasyŋ ğoi, ä?
– Ärine, oğan alaŋ bolma. İesik aldyn arşyğanda onan jüz i̇ese köp balşyqty
tazartqanbyz. Oğan qarağanda būl ne... tükke de tūrmaidy!...
İesiz qalğan dotty tūrğyn üige ainaldyru üşin Gitton äkeidiŋ köp i̇erlik
istegenin aşyp aitu kerek. Biraq ony mūndai iske moiyndatqan — qaiyrşylyq
bolatyn. Onan basqa amal qalmady. Dotqa köşuden būryn Gittonnyŋ semiasy bir
sūmpaiy laşyqta tūrğan i̇edi; onyŋ tek şatyr taianyşy men tört büiirindegi
qaptalğan bağanasy ğana ağaş bolatyn... Biraq, ol nemenemen qaptalğan i̇edi deseŋşi?
Tolmen. Tereze degeni auyzğa alarlyq i̇emes i̇edi, tek i̇esiktiŋ joğarğy jağynda
äinektelgen jiŋişke ğana tesik bolatyn. Biraq taza auanyŋ moldyğyn joqqa
şyğaru künä bolar i̇edi — tesik bitkenniŋ barlyğynan jel uleitin de tūratyn.Mine,
bir tamaşa küni Gittonnyŋ üii dauyldyŋ oiynyna ainaldy. Dauyl ä degennen-aq
bir bölek toldi jūlyp äketti. Sonan şirek sağattai qūiyp tūrğan jaŋbyrda älgi
toldi, qirap qalğan rul siiäqty, şyr ainaldyrdy, söitip tūrğanda ony jūlyp ap
ūşyryp äketti. Äke-şeşesi üide joq i̇edi. Äuelgi toldi dauyl ūşyryp äketkende
balalar biraz jeŋildenip, boilaryn jazyp qaldy, öitkeni toldi jelpildetip,
oinaqşyğan jel bükil laşyqty solqyldatyp, ūşyryp jiberetindei bolyp tūrğan.
Dauyl olardyŋ kişkene üiin typ-tipyl joq qylyp, äldeqaida ūşyryp äketkisi
kelgendei, beine bir ülken bosağan tiske ūqsatyp bir olai, bir bylai örşeleneörşelene solqyldatty da tūrdy. Sonan keiin i̇ekinşi bölek toldi ūşyryp alyp
ketti. Odan soŋ tömengi jağy şegeleuli tūrğan üşinşi bölek tol. jūlyndy da, bir
minuttai jelpildep tūryp, alğaşqy tolderdiŋ ūşqan jağyna ūşyp ala jöneldi.
Jel ony şalqalağan küiinde ūşyryp alyp ketti de, aqyry sutartqyş mūnaranyŋ
qabyrğasyna jalp i̇etkizip, afişa siiäqtandyryp japsyra saldy. Sonan keiin
barlyğy qaitadan bastaldy. Jel kişkene üidiŋ tiulderiniŋ birinen soŋ birin
artişoktyŋ qabyğyndai jūlyp äketti de tūrdy. Birte-birte bölmeniŋ işine künniŋ
közi tügel tüsip, būl baqytsyzdyq jağdaiyn aiqyndai berdi. Äsirese, Gittondardyŋ
jaman-jäutik tösekteri köp ziiändandy. Balalar jūrtty kömekke şaqyruğa bata
almady. Äli de bolsa jel soqqan jaqta kişkene tol qalğan i̇eken, balalar sony
panalap tyğylyp otyrdy. Degenmen köp ūzamai bas panalaityn da jer qalmady.
Tek tömengi jaqtan qaqqan birneşe taqtai men üidiŋ i̇eş paidasy joq aŋyraiğan
süldesi ğana qaldy. Soqqan jel men jauğan jaŋbyr būlardan toqtausyz öte beredi.
Janağy jel ūşyryp äketken tolder qağylğan börenelerdiŋ kei jerinde äli de
toldiŋ qabat-qabat qalyŋ, al kei jerinde jūqa qalyŋdylary beine jalbajūlbasy şyqqan bloknottyŋ tübine ūqsap jelbireidi. Osy oirany şyqqan jerde
böstekter men salam oryndyqtar, üstelderdiŋ üstine ağyl-tegil su ağyp jatyr. Tap
küzdi küni mekteptiŋ äinekterin juğandai, ainaly şkaftyŋ betin jaŋbyr şaiyp
tur. Joğaryda saŋyrauqūlaq siiäqty şoşaiğan karton tebe äli tür, öitkeni ne
bolaryn kim biledi dep saqtanğan Gitton äkei, alğaşqy ştormda-aq jūlyp
äketpesin dep töbege oqta-tekte i̇eki üş tastan tastai beretin İendi, qabyrğasy
bolmağan soŋ töbesiniŋ qajeti qanşa? Onyŋ üstine älgi tastar jel soqqan saiyn
qimyldaidy da, qazir tüsip ketip balalardy i̇ezip tastaityndai körinedi.
Balalar bolyp jatqan būl uaqiğağa sasa qoiğan joq. Äke-şeşesi üige qaityp
kelgende aŋ-taŋ bop melşiıp, äueli ne bolyp qalğanyna tüsine almai bezerip tūrdy
da qaldy. Öitkeni osy mezgilde dauyl da tynyştalğan bolatyn. Aua jelsiz typtynyq i̇edi. Kün jai ğana teŋizdiŋ arğy jağyna i̇eŋkeiip bara jatqan kezdi. Kögildir
aspanda öziniŋ dirildegen jūdyryqtai denesimen kök aspannyŋ şeksiz biıktigin
körsetkendei bolğan boztorğai bir orynda ūşyp tūr. Batyp bara jatqan künniŋ
jūmsaq säuleleri tüsip tūrğan osy bir kezde, qirap jatqan laşyq tipti oiğa
syimaityndai bolyp körindi.
Mine sonda Gitton äkei dotqa oryndy şabuyl jasady. Dot solaiymen kömilip
qalğan bolatyn-dy. Jer betinde şağyn döŋgelek alaŋ siiäqty töbesi ğana körinetin.
Ony dokerlerdiŋ balalary «üi» i̇etip oinaityn i̇edi. Bireu būryn būl jerde i̇esik pen
jer betine şyğatyn i̇eki metrlik tsementtelgen jol jäne baspaldaq bolğanyn öte
oryndy i̇eske saldy. Äueli körşileri i̇esik aldyn arşuğa bolysty,—ne degenmen, i̇eŋ
kerektisi i̇esik qoi, al qalğan jailylyqty küte tūruğa da bolady, solai i̇emes
pe?Dottan i̇eki-üş jüz taçkedei balşyq şyğarylyp tastaldy. İesik aldy tez
arşyldy. Biraq dotqa aparatyn jol-koridordy da biıktigi i̇eki metrdei topyraq
basyp qalğany anyqtaldy; sonan ol da arşylyp alyndy, artynan qoldaryna
fonar alyp, jūrt dotqa kirdi. Onyŋ işi sondai suyq, äri dymqyl i̇eken, tipti
jūrttyŋ köbi onda tūruğa bola ma i̇eken dep kümändanyp qaldy. İeŋ jaqsysy, kire
beris i̇esik pen atysqa arnalğan biık tesikti äbden arşyp alğanda, bärinen būryn,
onan ary saz topyraqty bir metrdei jerge aparyp, ony yldilap üiin tastağanda,
ainalasy arşylğan dotqa jaryq i̇endi, sonda dymqyl qabyrğalary sudan kepken
mezgilde dot olardyŋ būrynğy karton üilerinen göri jaryğyraq i̇ekeni baiqaldy.
Biraq mūnda da keremet sasyq bop şyqty.Kei kezde, ärine, teŋiz üşin kelgen
adamdar men osy qalağa jazdyŋ küni jinalyp ap teŋiz jağasyna şatyr qūryp
jatatyn turisterdiŋ mūnda soğa jüretinderin aitpağannyŋ özinde, dot kömilmesten
būryn onyŋ bükil poselkege nege kerek bolğany belgili ğoi... Gitton äkei javeldi
aiağan joq dotqa bötelkelep tögumen boldy. Sonda, älgi tastai bolyp qatqan
näjisterdiŋ barlyğy qalai köpirşip, küldiredi deseŋşi, al i̇endi onyŋ üstine sony
qyryp bir jerge üiip, artynan mūrnyŋdy basyp jürip kürekpen syrtqa şyğaryp
tasuğa tura keldi. Ol bylai tūrsyn, qabyrğağa jazğan jazularmen olarğa tüsinik.
retinde salğan suretter biraz azaptandyrdy. İeŋ aqyry bormen jazğan jazudyŋ özin
öşiru oŋai bolmai şyqty. Keibir ädepsiz suretter tipti öşiruge kelmedi. Öitkeni
olardy betonnan qūiğan qabyrğağa şegemen kerip jazypty. Ondailardyŋ
qaisysyn şkaf, mebelmen, qaisysyn kereuetpen qalqalap qoiuğa tura keldi. Biraq
qaitken künde de mūnyn özi jel men jaŋbyrdan artyq i̇edi! Dotqa jaman-jäutik
närseleriniŋ barlyğyn tasyp apardy. Äiteuir üitip-büitip ornalasqan boldy.
Qabyrğağa qadağan tūtqalarğa Gitton äkei polka ornatty, al keibireulerine tipti
taqtai ile saldy. Ol i̇esik te qūryp, tipti ağaş ramkaly äinek qondyrğan nağyz
tereze de jasady, ramkany atuğa arnalğan tesikke ornatyp, tsementpen sylady,
süitip terezeniŋ özi äri myqty, äri jaqsy bop şyqty. Onyŋ üstine i̇erli-zaiypty
Gittondar üilerin äsemdeudi de jek körmeidi i̇eken... İeger olardyŋ nağyz üii
bolatyn kün tua qalsa, ony jaqsylap jabdyqtai alatyndaryna kümändanuğa
bolmaityn körinedi! Olar üidi jaryqpen qamtamasyz i̇etude de avtomobil
akkumuliatoryn paidalanyp, jüzege asyrdy. Ärine, ony jiı-jiı küş aldyryp tūru
kerek, ol bylai tūrsyn, onyŋ özi solğyn, küŋgirt jaryq beretin, degenmen,
jaryqtyŋ aty jaryq qoi; Gitton äkei tağy bir sondai akkumuliatordy
paidalanyp, bir kezde özinin dotyn radiolandyrudan da ümit üzgen joq.
– Bir joqşylyqtan i̇ekinşi joqşylyqqa ūşyraudan qūtylmadyq, – dei beretin
Gitton äkei. – Anau üiimizdiŋ qabyrğasy joq i̇edi. Al mynau üiimizge i̇eşqandai
jeldiŋ kire alatyn türi joq. İendi Atlantika qorğany kimge qajet bolsa — ondai
ötinişin bizge joldasyn!
Bastapqy künderi biraz oqys jağdailar da boldy. Bir küni politsiiä qyzmetşileri
men qaidağy bir qoldaryna portfel ūstağan myrzalar keldi... Sizderdiŋ mūnda
kiruge pravolaryŋyz joq i̇edi...
– Qandai pravo kerek i̇edi? Siz neni pravo dep bilesiz, bizge sony aityŋyzşy? Ol
bylai tūrsyn, dottyŋ da i̇eşkimge keregi joq. Ol nemenege jaraityn i̇edi? Ärine,
tazalap tärtipke keltirilgen soŋ ol jūrttyŋ barlyğyna da kerek bola qalğan ğoi.
Endeşe jaraidy, sizder qazir körersizder! İeki basqyştan bir-aq, attap, Gitton
syrtqa jügirip şyqty da, i̇eŋ biık balşyq üiindiniŋ töbesine şyğyp ap, i̇eki qolyn
sermep bar dauysymen aiqailap jiberdi. Tap sol kezde tüs bolğan i̇edi. Port jaqtan
sol küni jūmys tappağan dokerler kaityp kele jatqan bolatyn. Olar jügirip kelip
Gittondy qorşap alyp tūra qaldy. «Demek, sizderge salsa, jūrt aşyq dalada
jauyn-şaşynnyŋ astynda jatsyn deisizder ğoi, şamasy? Ondailarğa qaida bar
deisizder?»
– Degenmen dottyŋ iesi teŋiz ministrligi ğoi, – dedi politsiiä qyzmetkerleriniŋ
bireui tūryp.
– Men üi aqysyn töleuden bastartyp tūrğanym joq qoi, — dedi Gitton
aiqailap.
Ol älgidei degen soŋ olardyŋ ketuden basqa lajy bolmady. Dokerlerdi yza
kernep, būlqan-talqan boldy. Al, çinovnikter sasqanynan birine-biri jaltaqtap
qarai berdi. İesin bar da i̇eliŋdi tap degendei, keri şeginetin uaqyt jetken joq pa?
Eger olar özderiniŋ aitqandarynan i.taimasa, taiaq jeuleri de aidan anyq i̇edi.
– İerteŋ, – dedi Anri, – osylaryŋyzdyŋ barlyğy gazetke basylyp şyğarylady.
Oğan kümändanbaŋyz. – Al Gitton äkei aşuyn basyp tūra almai portfel ūstağan
myrzanyŋ tüimesinen ūstai aldy da, aşumen būrap-būrap jiberdi.
– Tynda, meirimdi dostym! – Meniŋ ūramdy sen ala ğoi, rahym i̇et. Tek aldyŋa
qūiatyn jalğyz ğana şartym bar. Sen osynda tūratyn bolasyŋ, al men seniŋ üiiŋe
köşem, i̇esalaŋ. Jarai ma?
Qysqasyn aitqanda, çinovnikter ketip qaldy. Sonan kaityp olar qarasyn
körsetpedi. Degenmen, köp ūzamai Gittondarğa qağaz keldi. Onda üi üşin aqşa
alynbaidy, biraq üi qojasyna dottyŋ ainalasyndağy jerdi paidalanğany üşin
toqsan saiyn belgili mölşerde aqşa tölep tūrudy ūsynğan.
Sonymen üi mäselesi bir jaiğa keldi. Terezelerdiŋ ainalasyn balşyqtan tağy
da biraz arşyğan i̇edi, i̇endi bölmeden tip-tike mūhit körinetin boldy, al sol qol jaqta
pliaj dep atalğan jer körinedi, onda qyzyl kirpişpen jabylğan, töbelerine deiin
bau qorşağan daçalar salynğan i̇eken. Körinis köŋilge ūnamdy bop şyqty.
Tek jaman jeri, jaŋbyr jauğanda ainala midai i̇ezilip, balşyq şögip tömen
tüsedi de, bügingidei tereze men baspaldaqty basyp qalady.
– Ärine men barlyğyn tärtipke tez keltirem, – deidi Gitton äkei.
– Nemene, bügin tağy da jūmys bolmady ma?
Sonda Gitton til qatpai äieliniŋ betine qarady. Onysy – äieliniŋ mūndai
sūraqty ne maqsatpen bergenin bilgisi kelgeni i̇edi. Äieli ündemei tömen qarai berdi.
– Men sağan kinä tağaiyn dep sūrağanym joq qoi, – dep qosyp qoidy ol.
– Joq, jūmys bolmady, — dedi Gitton. – Osy kepildigimizden qanşa qaldy?
– Meniŋşe bes künge, äri barsa bir jetige jeter.
Gitton doker. "Ol jūmyssyz qalğan kezde oğan JJOB dan künine üş jüz i̇elu
franktan i̇eŋbekaqy tölep tūrady, biraq jarty jylda i̇elu künnen artyqqa
tölemeidi. Qazir barlyq qor tausyluğa jaqyndağan bolatyn.
Äieli kastriuldiŋ qaqpağyn köterdi.
– Mine, bar qalğany osy. Onyŋ üstine teginnen-tegin tauyqtarymyzdan airylyp
qaldyq....
– Tağy da, sen tauyqtaryŋdy auzyŋa aldyŋ-au!
Gitton äieline aqyra jazdağan i̇edi, biraq ol özin-özi toqtatty... Stol janynda
şydap tamaq kütken üş bala otyr, olar äkesinen köz aiyrmaidy; äsirese Pol oğan
üŋile qalypty.
– Jarar, – dedi Gitton, – bolary boldy. Ol jaiynda biraz äŋgime bolğan ğoi. Äzin
oilap körşi, öitpesek biz aqşany qaidan alatyn i̇edik?
– Qaidan alatynymyzdy bilmeimin, biraq qalai degende de tegin ketti, işim
aşidy...
Bastaryna qazirgidei joqşylyq tüspei tūrğanda, basqa dokerlerdiŋ
barlyğyndai Gittondar da qūs asyrağan bolatyn. Jem degen mol bolatyn; tüsirip,
tiep jürgende şaşylğan dändi qai uaqytta bolsa da birneşe kilogramdai terip
aluğa bolatyn i̇edi. Dottyŋ ainalasynda Gittonnyŋ alpys şaqty tauyğy, tipti
birneşe üiregi de jaiylyp jüretin. Biraq būdan jarty jyl būryn, kepildi
eŋbekaqy tausyla bastağan mezgilde, Klodetta tösek tartyp qatty naukastanyp
qaldy. Däri-därmek aluğa aqşa kerek boldy. Sol kezde bas-aiağy jiyrma şaqty
tauyq qana qalğan i̇edi. Qalğanynyŋ barlyğyn soiyp jep qoiğan-dy; äueli olardy
är türli i̇etip pisirip jürdi, biraq keiinnen işine tük salmai qūr i̇ettiŋ özin asatyn
boldy. Äiteuir qatyq bolarlyq i̇etti solai qūrtty. Ūzaq uaqyt tauyq i̇etin jegennen
Gitton üiiniŋ adamdary qūs näsiliniŋ qaisysyn körse de loqsyp jiberetin i̇edi. Sonda
Gitton äkei tauyq bitkenniŋ barlyğyn dükenşige kötere satyp jiberdi; ärine ol
būlardyŋ mūqtajdyğyn paidalanbai qalğan joq, bas-aiağy alty myŋnan sol asatyn
frankti äreŋ töledi: ol aqşa baiağyda bitken.
Mäŋgi būlai bola bermes, — dedi Gitton äkei aşumen.
Ol stol ainalasynda typ-tynyş qana, özderine tiısti qatyqsyz kartopty kütip
otyrğan üş balasyna qarady. Būl künderi üide mai da ada bolğan i̇edi. Olardy özinen
tuğan baladan kem körmeitini Gittonğa onan saiyn auyr soqty... Öte-möte ol Poldi
aiady, bügin onyŋ selsoq otyrğany da közge ap-aiqyn körinedi.
IV
TAMAŞA AQSARY ŞAŞ
Tüs jaqyndağan saiyn i̇endi qaityp i̇eşteŋeni özgertuge bolmaitynyna
Jorjettanyŋ közi jete bastady. Budilnikke tek közi tüsse bolğany jüregi syzdap
auyryp ketedi; onyŋ auyrğany tap su betine tüsken köpirşiktei bükil denege
jaiylady. Neden i̇ekeni belgisiz, sonda qoldary da qaltyrai bastaityn i̇edi. Sol küni
taŋerteŋ qyzyn jolğa äzirlep jürgeninde qoly tigen närselerdiŋ parlyğy da:
qyzdyŋ işkiımi, mektep qūraldary, tis tazalaityn şetkasy men pastasy, olardan
da basqa zattary. jük bop artylğandai, kenetten taŋ qalarlyqtai zildei bop
auyrlap ketti. Biraq Jorjettanyŋ özi äzirşe tek bükil denesine paida bolğan, tap
bezgek ūstağandai bir türli kömeski i̇ebdeisizdikti ğana sezdi. Jüruge birneşe sağat
qana qaldy. Sonda da, kenetten, äli i̇eşteŋe şeşilmegendei, äzir aiyrylyspai tūra
tūruğa bolatyndai körine bastady. Biraq ötip bara jatqan minuttardyŋ ärqaisysy,
qaiğysyna oz ülesin qosa berdi. Mektepke keter aldynda inileri men siŋlileri
tösekten äli tūrmağan Jinettamen qoştasty. Qyzdyŋ tūrğysy kelgen i̇edi, biraq
oğan şeşesi:
– Äli ūiyqtai tūr! Jol jürer aldynda jaqsylap demalyp alu kerek. Jeti sağat
vagonda bolu – oiynşyq i̇emes. Äli şarşaisyŋ, — dep aiqai saldy.
Balalar külip apasyn jūlqylai bastady.
Qalai da bolsa sen mağan Rojdestvoğa arnap syilyq äkel, – dedi Jerar aiqailap
esikten şyğa bergende. • Äkelesiŋ ğoi, aitşy?
Jinetta külip jiberdi, ol bolaşaq saiahatty quanyşpen kütken i̇edi. Al i̇endi bala
öziniŋ tuğan üiinen ketuge quansa da, anağa tipten oŋai i̇emes...
Balalar mektepke ketti de, üi işine kenet ūzaq meŋireu tynyştyq, ornady.
Būlar üide üşeui-aq qalğan i̇edi: şeşesi, tym-tyrys, ūiqtauğa tyrysqan, biraq
tösekte jatyp döŋbekşi bergen Jinetta jäne asüiden kişi ūlynyŋ syryldap .dem
alğany men aqyryn ğana yŋqyldağan dybysy i̇estildi. Ol basqa balalardyŋ aiqaişu kötergenine qaramastan, tap peştiŋ qasyna, būryşqa taman qoiğan üş
oryndyqtan qūrastyrylğan tösekte jatyp ūiyqtai berdi. Sol nauqas ūly jatqan
asüiden jolauşy jüretin ülken qyzy jatqan bölmege aiağynyŋ ūşynan basyp qana
kirip, çemodan ornyna paidalanylyp jürgen kögerşin salatyn korzinağa
Jorjetta qyzynyŋ būiymdaryn salyp jatyr. Toqyma korzina qalai jaman
syqyrlaidy. Būl korzina olardyŋ qolyna būdan üş jyl būryn tüsken bolatyn;
Jorjettanyŋ üiinde päterde tūrğan şahter balasynan qalğan; demalys kezinde
äke-şeşesi kelip balany alyp ketken i̇edi, Jorjetta ony sonan qaityp körgen joq,
tek anda-sanda ğana hat alysyp tūratyn. Mine i̇endi sodan i̇eskertkişke osy korzina
qaldy. Degenmen öz balaŋdy kisige bergennen de, kisi balasyn asyrap alğan jaqsy
ğoi...
Kenet Jinetta ūianyp ketti de, tösek üstinde tūryp otyrdy.
– Apa! – dep şaqyrdy ol anasyn.
– Nemene?
– Apa, sen osyndamysyŋ?
– Ärine, osyndamyn, älde i̇estimeimisiŋ?
– Ana-au, men keremet jaqsy tüs kördim! Ana jaqta jür i̇ekenmin deimin. Ūiansam,
qaida i̇ekenimdi bilmeimin.
Jorjetta qyzynyŋ qasyna jügirip bardy, balanyn körgen tüsi birdemeni
özgerte alatyndai, onyŋ jüreginde kenet kömeski ümit paida boldy...
– Al, onda qalai i̇eken? Jaqsy ma?
– Öte, öte jaqsy i̇eken. Apa, sen mağan kelip tūramysyŋ?
– Ärine, – dep Jorjetta ötirikti batyl aitty.
Kişkentai bala apasynyŋ dausynan ūianyp ketti. Onyŋ tösekte jatqanyn körip,
bala aŋ-taŋ bop:
– Sen de naukastanyp qalğanbysyŋ, ä? – dep sūrady.
Qyzdy üide aqyrğy ret şomyldyruğa arnalğan bir bak su ot üstinde tūr; baktyŋ
qalaiy tübi qyzudan oqta-tekte sytyrlap qūiady. Köşeden jeldiŋ azynağan dausy
estiledi. Dauyl bastaldy.
– Qazir auladan alaşa äkelip, şelekti şolanğa qūiamyn da, köjek torynyŋ üstine
kleenka jabamyn, – dep tüsindirdi oğan Jorjetta. – Demek, sağan syrtqa şyğudyŋ
qajeti joq. İapyrai, osyndai küni saparğa şyğuyŋ kelispedi-au.
Üi işinde de, köşede de barlyğy jym-jyrt bola qaldy. Şeşesi Jinettanyŋ
etin ysqylap jua bastady. Kişkene kirpiş asüidiŋ işi yp yssy. Tyrdai jalaŋaş
qyz legen işinde tūr. Inisi teris ainalyp qabyrğağa qarap jatyr. Qanşa aitqanmen
Jinetta qazir on i̇eki jasqa şyqty. Şeşesi äsirese Jinettanyŋ şaşyna nazaryn
köbirek audardy; qaşanda ol i̇eŋ aldymen onyŋ basyn juatyn, öitkeni qyzynyŋ
şekesine tūlymdana tüsken tamaşa aqsary şaşy bolatyn. Mūndai şaş i̇en sändi
kiımderden kem i̇emes. Ätteŋ, üide «kök sabyn» ğana bar i̇eken. Osyndai sabynmen
juyp şaştyŋ, kirin ketire alamysyŋ, onan mynadai näzik, jibektei jūmsaq
şaştyŋ qiylyp, kömeskilenip ketui yqtimal.
– Apa, auyrttyŋ ğoi!
– Qazir bolam, qyzym, tek şaşyndy tağy bir ret jaqsylap şaiyp jibereiin,
sabyny ketetin türi joq!
Jorjetta oilağan oiyn dauystap aitpady.
«Mine, men ūzaq uaqytqa airylysar aldynda Jinettany aqyrğy ret
juyndyryp jatyrmyn». Bälkim ol sondyqtan da asyğa qoimağan bolu kerek, özi de
ony sezbegen şyğar,äiteuir tağy da birneşe ret qyzynyŋ şaşyn şaiyp, syğyp
iriktei, syipai beredi.
Kenetten.japalaq qar jauyp ketti. Juynyp bolğannan keiin Jinettanyŋ qypqyzyl bop jyltyrap tūrğan denesin sürtuge kezek kelgende ğana juylğan
oramalyn aulada, juan symğa ilip qoiğan jerinde ūmytyp ketkeni Jorjettanyŋ
esine tüsti. Ol i̇endi solaiymen cylanyp qalğan bolu kerek.Şeşesi qyzyn, toŋyp
qalmas üşin aljapqyşynyŋ ūşymen sürtti de, özi oramal äkeluge aulağa şyğyp
ketti - asyğu kerek, aspannyŋ türi jaman, qardyŋ keşke deiin jauuy mümkin.
Jorjetta qandai ūmytşaq bolyp ketken, bügin özi barlyq isti oilamai istep jür.
Asüidiŋ i̇esigin aşqanda ol ädettegidei qatty syqyr i̇ete tüsti, sonda Jorjetta selt
ete qaldy, qoryqqannan jüregi tulap keudesine syimai ketti: bir kezde aulanyŋ
būryşynan birdeme şyğa keldi, äuelgi kezde onyŋ, ne i̇ekenine tüsine almai da qaldy
– bügin onyŋ oiynyŋ bäri şatysyp ketken; baqsa, käri töbet büginde işine juyndy
tögip jürgen synyq astaudyŋ işin tūmsyğymen jalap jatyr i̇eken, — ötken aidan
beri qaladan ony tazartuğa adam kelmeidi, sondyqtan özderiniŋ aparyp tögulerine
tura keletin şyğar. Östip byqyrsidy da jatady. Biraq bir minutten keiin ol özinin
üreilengenin ūmytyp ketti – kişkene saraidyŋ janynda körpe ornyna qūraqqa
oralğan Jinettanyŋ şüberek quyrşağy malmandai su bolyp jerde jatyr i̇eken...
Ony da osy arada ūmytyp ketipti. Ğajap, üi töbesi men jerge tüsken yŋğaida-aq i̇erip
jatqan kar, quyrşaqtyŋ şaşynyŋ arasynda i̇erimei jatyr. Bälkim ony i̇endi jinap
aludyŋ da qajeti bola qoimas. Degenmen Jorjetta quyrşaqty jerden köterip
aldy da, qatty silkip-silkip, terezeniŋ kar tüspeitin şyğyŋqy jerine aparyp
qoidy. Ūmyt qalğan oramal äli qata qoimağan i̇eken, biraq toŋazyp biraz auyrlanyp
qalypty.
– Apa, nege keşiktiŋ? Sürtşi meni, toŋyp qaldym.
– Solai i̇eken-au!.. – Jorjetta qyzyn sondai qatty oilağan i̇eken, aqyrynda tipti
ony ūmytyp ta ketipti. Parijde oğan qalai bolar i̇eken? Şynynda Jinettany
qazirdiŋ özinde-aq mūnda joq, olarmen birge tūrmaidy deuge bolady.
Nauqas bala oryndyq, üstinde jatyp, döŋbekşi bastady.
– Senderge qarai būrylyp jatuğa bola ma mağan, älde joq pa?
Baiağy oisyz küiinde Jorjetta qyzyn kiındirdi – keşegi keşten-aq ol äli kiiüge
bolatyn işkiımi men syrt köilegin äzirlep qoiğan bolatyn. Soŋğy jyldary
Jinettanyŋ boiy keremet östi, biraq juandamağanmen, süiegi tolyŋqyrağan i̇edi.
Kiım bitkenniŋ barlyğy da tarylyp qalğan, tüimeleri «etimen» üzilip, beldigi
joğarylap ketken, şolaq iubkasynyŋ i̇eteginen suyqqa toŋğannan qyzarğan tizesi
körinedi. Äsirese paltonyŋ iyğy qysyp barady, joğarğy tüimesi saluğa kelmeidi.
Äitkenmen barlyq närsesiniŋ tap-taza i̇ekendigine, ädemilep jamalğanyna, jaqsy
ütiktelgenine kepil boluğa bolatyn i̇edi.
Biraq Jorjetta barlyğynyn mänine tek i̇endi sağat op i̇ekini soqqanda da ğana
tüsindi. İendi bas-aiağy şirek sağat qana uaqyt qaldy. Öte az. Uaqyttyŋ azdyğy
sondai, tipti i̇eşqandai ümit joq. Qyzyna öziniŋ öŋin körsetpes üşin, Jorjetta odan
tez teris ainalyp ketti. Özinen özi közine jas kele berdi, ony toqtatuğa şama joq,
öitkeni ol mūnyŋ i̇erkinen de, özinen de basym. Jorjettanyŋ i̇erteŋgi as äzirleuge de
äli kelmedi. Ol tek plitağa keşegiden qalğan kofeni nanmen işe salsaq ta bolar
degendei qūia saldy. Kelisim boiynşa jürer aldynda qyz Jorjben birge
tamaqtanatyn bolğan. Jorj, deputat -kommunist, ol Jinettany Parijge aparyp
saluğa uäde bergen. Bir mūğalim äiel jūmyssyz dokerdiŋ on i̇ekilerge kelgen qyzyn
uaqytşa asyrap ala tūramyn degen i̇eken, sondyqtan būl qyzdy sol kisiniŋ üiine
jetkizip salmaqşy bolğan. Ne deseŋizder de, balasy baratyn üidi balanyŋ ataanasy taŋdai alğan joq, ony älgi tanymaityn parijdikter özderinşe şeşti.
Ärine, o kisilerge Jorj sengen soŋ, Jorjetta da senedi ğoi, degenmen bäribir būl
analyq sezimge syimaityn oi i̇edi... sirä ol üide qyzğa jaman bola qoimas... biraq, kim
biledi, küni būryn oğan kepildik beruge bolmaidy. Qalai bolğan künde de Jorjetta
qyzyn köp uaqytqa asyrap almaqşy bolğan süikimdi äielge, alystağy dosyna,
jasyryn ūstağan, qatty analyq qyzğanşaqtyğyn bildirmei tūra almaitynyn
äuelden-aq sezgen bolatyn.
Jorjetta Liusenniŋ qaityp kelgenin i̇estigende, dälirek aitqanda, velosipedin
şolanğa äkep qoiğanyn i̇estip, ol qatty siŋbirip tastady da, közin sürtip i̇erin
sabyrly türmen qarsy aldy; biraq i̇eri söz bastap, tipti onymen qaljyŋdağysy
kelgendei de boldy.
– Al, qoştasyp boldyŋdar ma, qalai?
– Taŋerteŋnen beri i̇eri de sondai köŋilsiz oi oilağanyn Jorjetta birden tüsine
qaldy. Liusenniŋ qaljyŋynyŋ i̇ersi şyqqany sondai, ol i̇erin oilap, öziniŋ
qaiğysyn ūmytqandai boldy. Sonan Jorjetta i̇eriniŋ betine üŋile qarady. Otyz
jyl otasqanda ol i̇eriniŋ mūndai türin körmegen i̇edi, zäresi ūşyp ketti – tüsi
jabyrqaŋqy, beti men auzynyŋ ainalasy börtinip isip ketken.
Liusen de äieline qarady. Äieliniŋ tipti tükke tūrmaityndai bolsa da, onan bir
auyz söz kütip tūrğanyn sezdi. Sonda i̇ekeui de biraz jeŋildenip qalady.
– Mūnyŋ şaşyna nege bant bailadyŋ? Bälkim Parijde. qazir mūndai närseni
bailamaityn şyğar?..
– İendeşe alyp tastaiyn ba?..
Qyz basyn şūlğyp ony maqūldağanyn bildirdi.
– Qaraşy öziŋ, onsyz-aq kelisip tūr, äri sūlulau da. Äkesi qyzynyŋ jelkesine
tüsip būiralanğan tamaşa şaşyn alaqanymen basyp tūrdy, süieldi qolynyŋ
sausaqtary arasynan künniŋ säulesi tüsti, altyndai jarqyrağan bidaidyŋ dänin
sauyldatyp qūiğandai,mynanyŋ özi ülken bailyq qoi!
Ol qyzyn bauyryna tartty da, ony qatty süiip aldy.
– Paltoŋnyŋ tüimesin ağyt. Äli uaqyt bar. Äitpese köşege şyqqanda toŋyp
qalasyŋ.
– Anridi ūstauğa bolmas, – dep şeşesi äŋgimege qosyldy. – Ol Jinettany
Jorjdikine velosipedpen aparyp tastauğa uäde bergen i̇edi. Al i̇endi, qoştasalyq...
Üi işi jym-jyrt bola qaldy. İeşkim ne aitaryn bilmeidi, aiyrylysar uaqyt
jaqyndap keledi. Birer minut işinde Anri kelip qalady; onyŋ kelgenin būlar
velosipediniŋ ruli qabyrğağa soqqan dybystan i̇estidi.
Liusen äieline qarap, sözin qaitalap aitty:
– Al, uaqyt jetti. Amal joq. Osylai bolu kerek... Bizge osylai istemesek
bolmaidy, qatyn.
Liusen Jorjettany köpten beri būlai atamağan i̇edi. Ol i̇ekeui birine-biri ün
qatpastan qarap qaldy. Ne deitini bar, äsirese balanyŋ közinşe? Ras, Jinetta
ülkenderdiŋ äŋgimesine üirengen bolatyn, būlar onan tym soz jasyra qoimaityn
edi. Kişkene qyzğa ömirdi jalğan madaqtaudyŋ qajeti ne? İerkek balanyn qaitadan
közi ilinip ketti. Ol küni boiy ūiyqtaityn da jatatyn... Özi sondai älsiz bolatyn.
Biraq ūiqtap jatsa, äiteuir jany qinalmaidy ğoi. Ata-anasynyŋ jüikeleri qūryp,
qazir olar ne istep, ne qūiaryn bilmeidi. Alda ne bolary da belgisiz. Qalai Liusen
tez qartaiyp qalğan. Ol būryn jiı-jiı: «Jasym i̇elu birge keldi, qyzym,
qartaiğanymda mağan süieu bolasyŋ», — dei beretin i̇edi. İendi kenetten ornynan
ūşyp tūra keldi. Jorjetta auzyna tüsken sözdi aita saldy.
– Nelli qağaz alypty. Symdy qiyp jiberemiz dep jazypty, öitkeni elektr üşin
aqşa tölenbegen i̇eken. Bir jetiden keiin jaryqsyz qalamyz.
– Körip tūrsyŋ ğoi bäriniŋ qalai kelgenin.
– İeşqandai tamaq daiarlai almadym.
– Oqasy joq, bügin i̇eşteŋe i̇etpes.
Liusen qaitadan ornyna otyrdy da, qyzyn özine qarai tartty.
Meni tyŋda, Jinetta. Onda seniŋ i̇elkaŋ bolady. Seni barlyğyn bilsin deimin,
qyzym, bizdiŋ i̇elka jasardai älimiz joq.
– Aitpa, papa, aitpa, özim de tüsinip tūrmyn ğoi, keregi joq, — deidi qyz. Äkesi
Jinettanyŋ iyğynan alyp, oğan alğys aitaiyn degendei, säl ğana silkip qoidy;
sonan tağy da onyŋ, şaşyna qolyn tigizip, sausaqtary arasynan monşaq
ötkizgendei onymen köŋilsiz oinai bastady.
– Şaşyndy ūmytpa, kün saiyn taŋerteŋ taraqpen tarap tūr, – dedi şeşesi, –
sonda şaşyŋ būrynğysynan da ädemi bop ketedi.
Liusen qarq-qarq küldi.
– Sen bizde nağyz saiahatşynyŋ özisiŋ, dūrys qoi? Frantsiiäny köresiŋ.
– Süitip tūrğanda oğan bir jaŋa oi kele qaldy. Sonymen ol Jorjettağa qarağan
küiinde, qaitalap bylai dedi:
– Frantsiiäny.
– İe, Jinetta, şynyn aitqanda, mūnda auyr künder... Seniŋ jasyŋda aş bolğan
kelispeidi.
Mūndai sözdi auyzdan şyğaru qiyn i̇edi. Biraq Liusen qyzyna barlyğyn bastanaiaq aityp şyğuğa mindettimin dep i̇esepteidi; oğan barlyğyn tüsinu kerek. Bala öz
üiinen nege ketkeniniŋ sebebin bilmei ketuge bolmaidy, äitpese onyŋ ne oilaryn
kim biledi.
– Kartop ta öte azaidy, – dep Jorjetta i̇erin qoldap ketti. – İeki künge jeterjetpes qana qaldy...
Liusen özin yza kernep ketkendikten zildei jūdyryğymen stoldy qoiyp qaldy.
Biraq aşusyz ūrdy, üitkeni aşu degen – üstirtin sezim.
– Kün saiyn men analardyŋ qoimalarynyŋ qasynan ötemin... Jüzdegen tonna
būrşaqtyŋ qūr änşeiin jatqanyna törtinşi jylğa ainaldy. Şiri de bastady,
egeuqūiryqtar jep jatyr. Çiliden selitramen qosa būrşaq jibergen i̇eken.
Būrşaqtyŋ köptigi sondai, tipti qaida qūiaryn bilmeitin körinedi. Al i̇endi qazir
būrşaq būzylğandyqtan ony küzetudi de qoidy. Kögergennen iıstenip bara jatyr
deidi. Vinegret jasauğa äli jarar i̇edi, jua men būryş qossa i̇eşteŋe i̇etpeidi ğoi,
biraq köp jatqan būrşaq pispeidi, qainauğa da kelmeidi. İekinşi qoimada – astyq
jatyr, ol köpten beri jatqan körinedi. Al, üşinşi qoimada qant saqtauly tūr i̇eken,
qanşa i̇ekenin bilip bolar i̇emes... bügin mūndai jaŋbyrda barlyğy i̇erip ketken şyğar,
esik astynan sirop ağyp jatqan bolar... Degenmen, qant basqa mekemeniki, äskerge
arnalğan qordan... Meili. Mūndai haldiŋ qanşağa sozylaryn äli köre jatarmyz.
Bügin üstiŋ qandai taza, Jinetta, ülkendermen ibaly bol, qyzym. Täkapparlanuşy
bolma, jūrttyŋ sağan qairymdylyq körsetkenimen paidalanba, tüsindiŋ ğoi?
Biraq qyz bala oğan jauap berip ülgire almady, öitkeni bola qalğan tynyştyqta
Anridiŋ velosipedin qabyrğağa süiegeni i̇estildi. Sonda Liusen men Jorjetta birden
oryndarynan ūşyp tūra keldi. Äkesi köziniŋ jasyna ie bola almady. Ol aşulana
ernin tistei berdi. Qyz da ata-anasyna qarağyştap qobalji bastady da, birdeme
kütkendei jaltaqtap, birese şeşesine, birese äkesine qarai berdi, tap osy mezgilge
deiin oğan barlyğy da op-oŋai köringen i̇edi. Ne jūbataiyn dedi me, ne süiemeldeiin
dedi me, äiteuir Liusen äielin iyğynan qūşaqtady — mūndaida ne bolary belgisiz
ğoi.
– Jol şyqqan jalğyz sen i̇emessiŋ, Jinetta. «Deppa» kezinde i̇eluden asa bala
ketken i̇edi, barlyğy da aman-esen kaityp keldi. Ony öziŋ bilesiŋ. Olardy qalai
mäpeledi deseişi – tap hannyŋ balalaryndai qūrmettep, bastaryna köteripti!
Sol kezde bölmege Anri kirip keldi.
– Jylamaŋyz, Jorjetta, — dedi ol, – Jorj ol üidi öte jaqsy biledi. Partiiäda
bolmasa da, özderi i̇ete jaqsy adamdar.
Liusen Jorjettanyŋ art jağynda tūryp, onyŋ iyğynan qatty qysty da, oğan
bildirmei Anrige – asyq, köp kidirme degendei ym qaqty.
– İestip tūrmysyŋ, – dedi Liusen äieline qarap, – Anri da sony aitady.
– Al i̇endi attanu kerek, – dedi Anri. – Äitpese poezd jürgenşe tamaq işip ülgire
almaimyz.
Peş tübinde jatqan nauqas bala osy kezde kenet ūianyp ketti. Ol aŋ-taŋ bop
jylaiyn dep oilanyp i̇edi, biraq şeşesiniŋ jylap tūrğanyn körip bata almady.
– Būl ne? – dep sūrady ol.
Liusen Jinettany bauyryna qysyp, onyŋ i̇eki betinen birdei tez-tez süiip aldy
da, i̇ebdeisizdenip qyzynyŋ aqsary şaşyna i̇ernin tigizdi. Ainalada ne bop, ne qoiyp
jatqanyn tüsinuden qalğan Jorjettanyŋ qolynan qyzyn äreŋ bosatyp aldy. Anri
korzinkany jük qūiatyn jerge jalma-jan bailap saldy, bağytyna qarai onyŋ
janynda rezinke beldigi bar i̇eken. Sonan ol Jinettany velosipediniŋ ramasyna
otyrğyzyp, biraz qaljyŋdap ta:
– Parijge baratyn jolauşylar, oryndaryŋa otyryŋdar!.. – dep qoidy.
Şeşesiniŋ jylağanyn körgende Jinetta ne isterin bilmei müldem sasyp qaldy.
Endi ol sapar şegudiŋ qyzyqtyğyna kümändana bastady. Anri Liusenge qarağan i̇edi,
ol tağy da oğan ym qaqty. Biraq on metrdei şyqqan soŋ, Jinetta ramanyŋ üstinde
būlqynyp, i̇eŋirep qūia berdi. Şeşesi aşy dauyspen aiğailap jiberdi. Ol bylai
tūrsyn, tipti Liusenniŋ özi de säl uaqyt i̇esinen adasyp qaldy. Sol mezette ne
bolğanyn soŋynan ol özi de tüsindire almady. Mūndaida adam buynyp, ölip qaluğa
da barady. Perzentin äketip bara jatqan adamnyŋ artynan quğysy kelgendei ol
alğa qarai i̇eki kadam basty. Degenmen, Anridiŋ artynan aiqailağan joq, onyŋ
keudesinde birdemesi üzilip ketkendei boldy.
– Amal barma. Osylai istegen dūrys bolar...
Baraktardan jūrt şyğa keldi. Körşi äielder Jorjettanyŋ qasyna kelip oğan
kömekteskileri, ony jūbatqylary kelgen i̇edi, nege i̇ekenin özi de bilmei, Liusen
qolyn bir-aq siltedi: «Kerek i̇emes, rahmet».
– Jür, keteiik, – dedi ol Jorjettağa, – tezirek keteiik. Jūrt körmei-aq, qoisyn...
Jür!
Jorjetta i̇eŋiregen küiinde, stol üstine i̇etpetinen tüsip jylap aldy. Degenmen
öziniŋ iyğyn qatty qysqan Liusenniŋ sausaqtarynyŋ kenet bosaŋsyğandaryn
sezgen mezgilde abyrjyp ketken ol, basyn köterip aldy da onyŋ betine qarady.
Liusen myqty adam bolatyn, bälkim bükil portta ondai i̇eki adam da tabyla qoimas
edi, biraq qazir onyŋ öŋi qaşyp, bop-boz bop ketti.
– Liusen!
Eger Jorjetta öziniŋ Liuseniniŋ qandai tabandy kisi i̇ekenin bilmese ol mūnan da
jaman qoryqqan bolar i̇edi. Būl i̇endi i̇erinin ülken jūdyryğyn ündemei tüiip
tūrğanyn kördi. Mūnyŋ bilui boiynşa tartystyŋ özi de būlşyq i̇ettiŋ qaruynan
bilinuşi i̇edi, tipti özimen tartysqan künde de solai bolatyn.
– Liusen!
Liusen ün qatpai, oğan tek közin audardy. Sonda özi tastai qatyp qalğandai tiptik tūrğan i̇edi. Qazir onyŋ barlyq küşi öziniŋ köz qarasynda boldy. Köp jyl boiy
otasqanda Jorjetta Liusenniŋ közine jas alğanyn bügin birinşi ret kördi.
– Liusen, – dedi ol aqyryn ğana. – Meni tyŋdaşy, Liusen...
Jorjetta bir jağynan äiel, bir jağynan ana bolğandyqtan i̇endi öz qamyn
oilağan joq. Qazir barlyq nazaryn Liusenge salu kerek. Liusenniŋ i̇erni dir-dir
etedi. Ol aqyrynda äreŋ dep til qatty:
– Qyzymmen aiyrylysqanym mağan öte batyp tūr, i̇erkek bola tūryp balaşağamdy asyrai almağanym onan da qiyn soğady. uiat-ai, bül masqara ğoi,
Jorjetta..
– Olai deme, Liusen! Demal, qazir balalar mektepten qaityp keledi. Sezip
qalulary mümkin.
Nauqas bala qaitadan ūiqtap qaldy.
– Qandai qaiğy, – dedi de, Jorjetta kilt qūia qoidy, öitkeni mektepten qaitqan
ūly i̇esikti aşyp, üige kirip kele jatyr i̇edi.
V.
ARPA ÜSTINDE
– Sen osy nege uaiymdai beresiŋ? Jūmysyŋ bar ğoi, iste de jüre ber!
Ainala sondai aiqai-şu, dauystap söilespese i̇eşteŋe i̇estiler i̇emes; onda da tez
aiqailap bir auyz söz aitasyŋ da, salamnyŋ dämi qalatyn sūr şannan saqtanu üşin
auzyŋdy tez jaba qūiasyŋ. Maşina tielip bolğandağy qysqa üzilis mezgilinde ğana
jaiymen söilesuge bolady...
Şynyn aitqanda Jak Diupiüiden mūndai qatty söz kütken i̇emes i̇edi; Ol Diupiüidi
kommunist dep oilağan bolatyn. Tipti oğan közi de jetken-di. Sondyqtan da ol
Diupiüidiŋ pikirin biluge asyq boldy. Al i̇endi ol i̇eşteŋeni dūrystap tüsindirmei-aq
qapyl kesip tastady.– Äi! Abai bol, jan-jağyŋa qarağaisyŋ!
Diupiüi Jakqa däl kezinde i̇eskertti — onyŋ tas töbesinen tot basqan auyr temir
qauğa tönip qalğan i̇eken. Jak tez şeginip ketti. Şynyna kelgende, susymaly
astyqqa tizeden batyp tūrğanda tez qimyldau qiyn: aiağyŋa jük bailap qoiğandai
äreŋ qimyldaisyŋ. Joğarydan qūlağan qauğa Jaktyŋ tap qasynan tüsti.
Jak özimen birge qauğa tiep jatqan üş joldasyna bildirmei ğana köz jiberip
aldy. Olar ony syqaqtap jai külip qoiğandai körindi. Ärine, qoryqqannan jalt
bergen kisiniŋ türi közge toğanaq körine qoimaidy. Biraq nege Diupiüi «sonda da»
dedi? Kelemejdegeni i̇emes pe? Jūrttyŋ barlyğynyŋ da oğan aşuly i̇ekeni anyq.
Bälkim osynyŋ barlyğyna quystanyp jürgen onyŋ özi bolar... Degenmen soŋğy
künderi osy oi oğan maza bermei-aq qoidy. Onyŋ Diupiüimen söileskisi kelgeni de
sol i̇edi.
Olar törteui triumniŋ būryşynda sondai ğajap, taŋğalarlyq qimylmen
kürekterin birkelki köterip biık qauğağa astyq tiep jatty. Järmeŋkelik küştiler,
köşpeli tsirktiŋ şatyryn tigu üşin balğalaryn üiirip jerge qazyq qaqqanyndai,
birinen soŋ biri kürekterin sermep i.atyr. Qarsy būryştağy i̇ekinşi qauğa üiilgen
astyqtyŋ ortasyna, nemese ädeii adamdy izdegendei şet jağyna tüsedi, onan
lyqyldata tielgen astyqty jan-jaqqa şaşa jai ğana joğarğy köteriledi.
– Abai bol!
– Äi, joğarydağy! Istep tūrğanyŋ ne, öziŋniŋ?
Toqta, qauğa orta jolda toqtap qaldy. Ol ūzaq ainalyp, üiirilip bardy da öziniŋ
toğyz tonnalyq salmağymen köldeneŋ ağaşqa soqty. Oi äidik i̇eken. Onyŋ
soğylğandağy dauysy ülken. kemeniŋ tükpir-tükpirine i̇estildi. Qisaiğan qauğadan
astyq i̇eŋ keminde jiyrma kürektei tögilgen boluy kerek. Kranşynyŋ bū ne
qylğany? Bir sağattyŋ işinde tört ret osylai istedi. Sonyŋ kesirinen bir jūmysty
eki ret isteimiz be? Bara-bara ol tipti qauğany üstimizge töŋkere salar. Onyŋ nesi
ketedi deisiŋ! «Äi, öziŋe būlai jūmys isteudi kim üiretken?» Kranşy oğan ündemei
— nemene, meniŋ jazyğym ne deisiŋder? – degendei iyğyn qaqty. Būğan özinin
kinäli i̇emes i̇ekendigin aŋğartu üşin signalşyğa qarai ymdady. Bälkim, barlyq bülik
sonan şyğyp tūr degisi kelgen bolu kerek. Signalşy şal ony körip qalyp, aşudan
küp-küreŋ bop qyzaryp ketip kranşyğa jūdyryğyn tüidi. Ata, qanşalyq aibat
qylsaŋ da, myna türiŋnen kim qorqar deisiŋ? Qaitesiŋ, tittei birdeme deseŋ, jūrt
töbelesuden taiynbaidy, tūrmystyŋ özi öte qiyn bop ketkeni-au.
Qojalar syğyp barady, ant atsyn olardy, bir tyiyn paida tapqyzbaidy,
jūmys normasyn da köbeitken, i̇endi onan äri köbeiter jeri de qalmady. Būl jöninde
olar taŋerteŋ käsipşiler odağynyŋ sekretary Robermen keŋesken-di; jükşiler
Roberdi palubada toqtatyp onyŋ pikirin sūrağan bolatyn. Ol säl oilanyp tūryp
bylai degen: «Qosymşa tabys bylai tūrsyn, sender normany da oryndai
almaisyŋdar, büite berseŋder tyriyp qalularynda dau joq. Oilanu kerek,
jigitter». Al i̇endi tap osyndai halde jürgende mynau qisyq qoldan astyqty şaşyp
jatqanyn qaitersiŋ...
Tiurmniŋ ortasynda jūmys istep jürgen törteuine degenmen jeŋildeu soqty. Al,
Jak istegen jerde astyq onşa köp qalmağan i̇edi. Tek kürekpen ğana küreuge tura
keledi. Analardyŋ astyğy äli birtalai. Asyqpai qauğany jantaityp qoiyp, arpany
qalai bosa solai qolmen, töspen, tizemen alğa qarai iteruge bolady. Bir-aq
minuttiŋ işinde lyqyldap tolyp şyğady. Barlyq jūmysty japyra istep jatqan
solar i̇edi, onysyna da raqmet. Al, Jaktyŋ törttigi syrttan qarağanda, analardyŋ
kömekşileri syiaqty, jer sypyryp qana jürgendei. Şynyn aitqanda birinşi
törttik sazaiyn tartty, ondai jūmysqa jūrttyŋ barlyğy birdei töze bermeidi.
Demek, onda kei kezde beluardan dän işine batyp ketesiŋ ğoi. Sovajonğa ne bolğan,
qaraşy, özine: bükil denesin, qanyn şyğara tyrnap tastapty, keşke deiin sybağasy
beriledi i̇eken. Keibir dokerler arpağa jaqyndasa bolğany, bükil denelerine qotyr
qaptai ketedi, terisiniŋ qyrtysy saiyn jara... Arpany körgenniŋ' özinen-aq ūşynyp
auyra beredi; tiurmge tüsse bolğany dereu bükil denesi duyldap ketedi. Mūny tek
dokerler ğana tüsine alady. Jaktyŋ hali jaqsy, oğan i̇eşteŋe jūqpaidy. Al, Lebua
keşe i̇en akyrğy ret baiqap körmekşi bolğan i̇edi, biraq salğannan jaramai şyqty.
Onyŋ densaulyğy myqty siiäqty i̇edi.. Sovajon de jūmys isteuge tyrysady. Būl aida
ol öte az istedi. Onyŋ jūmys kartoçkasynda belgi joqtyŋ qasy. Desiatnik kemeni
aralap jürip kei kezde Sovajonğa qarap: jūmys qalai degendei, basyp şūlğyp
qūiady. Sovajon älsiregen qolyn äldendirgisi kelgendei tistenedi de, qolyn būlğap
jauap qaiyrady — i̇eptep jürip jatqan jaiym bar. Tipti onyŋ külimsiregisi
kelgendei jymiyp qūiady. Adamnyŋ basynan keşirmeitini bar ma?
Mine, sondyqtan oilanuğa tūra keledi. Jūrt jūmysqa mūqtaj, al qojalar
solardyŋ mūqtajdyğyn paidalanyp qaluğa tyrysady. Būryn tap osyndai uaqiğa
bola qalsa, jūrttyŋ barlyğy da jūmystaryn tastap bytyrap keter i̇edi. Al, qazir
aştyq, balalary bar, kei kezde äielderi de būlardyŋ jūmyssyz otyrmağanyn täuir
köredi. Mūndaida on qaitara oilanbasqa bolar ma? Mysaly, barlyğynan būryn
Jaktyŋ özi-aq küregin arpağa sūğyp: — Jeter, ketemin! — der i̇edi. Biraq būlai istei
qoiu oŋai i̇emes. Qazir Jak basqalardan göri täuirleu tūrady ğoi. Soŋğy i̇eki jeti
qaiyrly boldy. Jyl boiy mūndai joly bolyp körmegen i̇edi. Biraq osynyn özinin
bir kiltifany bar. Osyndai jol bola berudiŋ özi bir türli küdikti, şataq. Jaktyŋ
özi de ylği: – Osynym dūrys pa, joq pa? — degen oiğa kele beredi. Osy turaly basqa
adamdardan sūraiyn degen i̇edi. Biraq, Diupiüidiŋ de ūrsyp tastağany osynyŋ
kesirinen i̇emes pe i̇eken, basqa adamdar da oğan qyryn qaraidy... İendeşe, onyŋ joly
bolğan saiyn, basqalardy küdiktendire beretin bolu kerek.
Jakty keiite beretin de osyndailar. İeger qazir oğan bireu-mireu i̇eŋ bolmasa bir
auyz söz aita qalsa, Jak jaqsylap jauap bere alar i̇edi, onda kümäniŋiz bolmasyn.
Ondaiğa ol keşirim jasamaidy. Onyŋ minezi sondai... Bireu birdeme dese bolğany,
lepire soqqan tolqyndai qany qainap ketedi... «isteudi özim de bilem, mağan i̇eşkim
üiretpei-aq qoisyn». Mūndai baqyttan onyŋ özi de jerip jür! İendeşe, mūny
körgende jūrt jaman közderimen atpai-aq qoisyn. Şynynda da nege joridy i̇eken?
Bir minutten keiin onyŋ aşuy basyldy. İendi ol öz joldastaryna keiimeidi, tek
özin ğana kinälaidy. Özinen özi jauap talap i̇etedi... Özinin kim i̇ekeni jaily bireuden
jauap alğandai özin özi ilip-şalyp, baspalai tüsedi de, i̇esep sūraidy — meili
barlyğy aiqyn bolsyn.
Qar aralas jaŋbyr jauyp tūrğan mezgilde jel toqtağan siiäqty i̇edi, biraq ol
qazir keŋ jazyqta qaitadan köterilip, üdei tüsti. Jel i̇endi keri oralğanda qoja
siiäqty bükil kemeni aralap ötedi de, öziniŋ, jūmyssyz bos jürgeni üşin jaza retinde
būlttardy quyp, aspan aidynyn tilimen jalap ötkendei. Kei kezde ol ūlyğan
küiinde tiurmge ūşyp kiredi de, arpanyŋ üiindisi men dokerlerdiŋ betterin dymqyl
oramaldyŋ şetimen sürtkendei jalam ötedi. Qyzğan astyqtyŋ alai-düleiin
şyğardy; jükşilerdiŋ betterine birese mūzdai suyq lep soqtyryp, birese qaitadan
olardyŋ üstine qalyŋ jyly şandy jaba salady. Bir minuttei qysqa uaqytqa ğana
ornağan tynyştyqta joğaryda, maçtanyŋ, teŋselip tūrğan türli saimandardyŋ
üstinde, şyldyrlauyq birdemelerdi qağa qatty qūiyndatyp ala jönegeni i̇estildi;
şağalalardy şyr köbelek ainaldyrdy; sonda olar tünergen aspanda onan saiyn
appaq bop körinedi. Üreileri ūşqan kūstar jelden jeŋiletinderin bilse de, teŋizde
kidirip, sol üiirimen, jaqyndap kele jatqan ülken dauyldan panalaityndai
keşeuildei tüsedi.
Jaktyŋ i̇eŋ aldymen aqyldasqan adamy Dekuan i̇edi. Bälkim Jaktyŋ tüsinui
boiynşa, onyŋ taŋdağan adamy onşa dūrys bola qoimağan şyğar. Būl uaqiğa
aldyŋğy küni bolğan-dy, sonda ol bir köŋilsiz jağdaidy aşqan i̇edi. Jak Dekuanmen
köpten, mektepte oqyğannan beri aiyrylmas dos bolatyn-dy. Biraq soŋğy kezderde
ekeuiniŋ arasy biraz suytqan bolatyn... Jūrttyŋ barlyğyn joqşylyq keŋirdekten
alyp qysqan kezde, Dekuan öziniŋ älsizdigin körsetip, oğan töze almady. Ol işkilikke
salyndy, äieline de dörekilik jasap, sabağan kezderi de boldy. Şynyna kelgende
äkelinin de onan asqan jeri şamaly i̇edi. İekeui de balalaryn qarausyz tastap ketti.
Jūmyssyzdyq, ūzaqqa sozyldy. Mine Dekuan sonda qūldyrap sala berdi. Qazirdiŋ
özinde de oğan jūmys bere bastağanmen, ol işu men basqa isterin qoimady. Jaktyŋ
äz uaiymy da jetkilikti i̇edi. Onyŋ basqa adamnyŋ qamyn oilağysy kele qoiğan joq,
degenmen aldynğy küni ol öziniŋ dosyn şamalap baiqap köruge bel bailady.
– Osy biz i̇ekeuimizdi öte jiı jūmysqa ala beretinderi nesi i̇eken?
– Nemene, älde sen onan ziiän kördiŋ be? Alaida biz i̇ekeumizdiŋ. i̇enbegimiz siŋgen
bolu kerek.
Tap sonda, özderin i̇eki jeti ūdaiy «Saharin» atalğan Medar degen desiatnik qana
jūmysqa alyp jürgeni Jaktyŋ i̇esine tüsti. Al sol Medardy dokerler onşa ūnata
qoimaityn.
– Basqa jūrt ne oilap qalar i̇eken? Olardy i̇eşuaqytta da jaldamaidy ğoi: üş
jüz dokerdiŋ işinen, i̇eki jüzi ğana aiyna bir jetidei jūmys isteidi.
– Onda seniŋ ne jūmysyŋ bar? Takelajnikterdi de.jūmysqa alady, biraq i̇eşkim
de olarğa qarsy söilemeidi ğoi...
Takelajnikterdiŋ joly basqa, olardy atam zamannan beri jūmysqa ala beredi,
tipti ol ädetke de ainalyp ketken. Jūrttyŋ barlyğy birdei olardyŋ jūmysyn
istei almaidy. Olar şetinen auyr jükke üirengen şombaldar. Sondyqtan alady
olardy jūmysqa. Meili, onda bizdiŋ isimiz qanşa. Keide olardy da jazğyryp qūiady.
Jūrtty kezekpen jūmysqa alsyn, ylği bir adamdar istei bermeitin bolsyn, – deidi.
– Sen ösekten qorqasyŋ ba? Adamnan qorqamysyŋ, al sirä kommunisterden zäreŋ
ūşatyn şyğar?
Jak öziniŋ būrynğy dosyna köziniŋ qiyğyn bir saldy da pälen dep ündegen joq.
Ol jūrtty jikke bölgendi i»te jaqtyrtpaityn-dy. Kommunist bolsyn, bolmasyn –
barlyğymyz da dokermiz ğoi. Ol özine özi: i̇eger adamdy küştep igilikti is istetetin
bolsaŋ, ondai adamnyŋ asa qūndy bolmağany,—dep oilai beretin i̇edi. Dekuannyŋ
osy «Sen qorqasyn!...» dep bylşyldai beretini nesi? Kommunisterden qorqu degen
ne özi? Mūnyŋ törkini basqa ğoi.
Tiurmniŋ osy jağyndağy astyqty solaiymen tüsirip bop, dokerler qaitadan
arpa tieu üşin böten jerge köşti. Mūnda jūmys oŋailau. Biraq öte oŋai i̇emes... Jel
qatty soğa qoimağanmen şaŋ, jeterlik. Arpa bip-biık bop üiilip jatyr. Greifer,
baqa tärizdi auzyn aŋqaityp aşyp astyqty işine qylğyp alady da, arpanyŋ
auysqanyn jerge sudai şaşa joğary köteriledi. Tiurm jandanğandai. «Baqamen»
qazylğan arnauly şūŋqyrğa astyq qūiylyp jatyr. Ol syranyŋ sary köbigindei
şüpildep i̇erneuinen asyp jatady da, sonan birazdan soŋ tynyştalady. Tek
greiferden asqan arpa tögilgen jerlerde ğana kişkene fontandar atyp şyğa
keledi.
– Qaqbas şal jan aiamai äbigerlenip jatqanda, bes minut bolsa da tynyğyp
alaiyq, – deidi Diupiüi, bükil triumdi ainala jasalğan jiŋişke jappanyŋ
astyndağy astyqtyŋ üstine kerilip qūlai ketip, ony körgen jūrttyŋ barlyğy da
solai isteidi.
– Mūnda «baqa» jūmys isteitindikten i̇eŋbekaqy az tölenedi i̇eken dep jür ğoi, –
deidi Sovajon.
– Ony äli köre jatarmyz! İeler i̇eşteŋe de tölemese quanar i̇edi. Olardan osy
greiferge kelemiz dep sūrağan kim bar. Olai bolatyn bolsa bizdi basqa jūmysqa
audarsyn... Qasynba, äitpese onan saiyn üdep ketedi....
Soŋğy sözder i̇eki qolyn yşqyryna tyğyp, qarnyn tyrnai bastağan Sovajonğa
aitylğan i̇edi. Ol bir masqara qylyq istep jatqanda ūstalğandai qasynuyn tez qūia
qūiady da, teris qarap aunap tüsti. Duyldatyp bara jatqan tūla boiyn qasymauğa
şydai almai jūdyryğyn tüiip, bürise jata berdi.
– Küni i̇erteŋ bükil üi işime qotyr jūqtyrady i̇ekem, – dedi ol küŋkildei söilep. –
Qaşan da köretin künimiz osy!
Jak äŋgimeni özin oilandyrğan mäselege birden audaruğa bata almai, alystan
orağyta bastady.
– Ne deseŋ o de, biraq, adam bir ai bos otyrsa, jūmysqa onşa yntasy bolmaidy
eken. Büite berse tipti i̇eşqandai mamandyğyŋ joq adamdai, öziŋniŋ doker i̇ekeniŋdi
ūmytatyn şyğarsyŋ.
Diupiüi Jaktyŋ betine äuestene qarady. Oğan qarsy soz aitqysy kelgen i̇edi,
biraq Anridiŋ ösieti i̇esine tüsip, uaqytynda qūia qoidy. «Eger onyŋ äŋgimesin qazir
kesip tastasam, Anridiŋ mağan sen öte qatty ketken i̇ekensiŋ deui anyq... «Ras, onyŋ,
mäselesi onşa oŋai i̇emes,—deui mümkin Anri mağan, – biraq äzirge Jakti kinälauğa
bizdiŋ ne dälelimiz bar...» Sondyqtan Diupiüi ornynan batyl tūra keldi de, qolyn
qaltasyna salğan küii är sözin jūmbaqtap söilei bastady.
– Mūndai äŋgimesymaqtardan meniŋ bir jerge barğym kelip ketti.
Ol trapqa qarai betteidi, biraq Jak onyŋ artynan ile-şala jürip, kişkene
köpirdiŋ janyna barğanda quyp jetedi. Dymqyl jel tasyğan sudai i̇ekeuiniŋ arasyn
böle i̇esip tür.
– Sen mağan ne de bolsa birnärse deşi, Diupiüi, — dep bastaidy Jak; sonda onyŋ
dausynan aşu belgisi aŋğarylady, — meniŋ ornymda bolsaŋ sen ne ister i̇ediŋ,
aitşy?
– Seniŋ qandai ornyŋda bolsam? — dep sūraidy Diupiüi, uaqyt ūtu üşin.
– Sen meni öte jaqsy tüsinesiŋ. Menen qaşuyŋ jaramaidy.
– Jūrttyŋ barlyğyna birdei jäne olardyŋ kez kelgenine sene beruge
bolmaitynyn bilmeimisiŋ?
Sonda Jak küp-küreŋ bop qyzaryp ketedi, biraq özin basa qūiady.
– Öziŋe menen ne kerek? – deidi Diupiüi äŋgimesin soza tüsip.—Jūmys bergen soŋ,
ala ber, äŋgime onda i̇emes, inişek. İeŋ bastysy, nege olar ylği seni ğana taŋdap
jaldap alady, basqalardan göri sağan jūmysty jiı berip tūrady, osynyŋ sebebin
bilu kerek.
– Meni de oilandyratyn osy. Biraq men ol üşin i̇eşqandai äreket jasağam joq,
būğan senuiŋe bolady.
– Men sağan senemin, — deidi Diupiüi, biraq dausyna qarağanda onyŋ senbeitini
baiqalady. — Sende ümitteri bolğan soŋ jaldap alatyn şyğar. Alaida men özim
senen i̇eşteŋeni de qyzğanbaimyn...
– Al ,basqa jūrt şe? — dep Jak onyŋ sözin bölip .jiberdi...
Ol i̇ekeui köpirşiktiŋ şetine jetti. Talasty onşa tereŋdetpes üşin, Diupiüi
äŋgimeni oiynğa ainaldyruğa tyrysty.
– Öziŋ körip tūrsyŋ ğoi, mūnda menen kinä joq. Bylai tūr, künädan aulaq, jel
qatty i̇eken!... kim biledi...— Diupiüidiŋ külgisi keldi. Biraq onymen Jaktyŋ
qaljyŋdasatyn türi körinbeidi.
– Sonymen, şamasy sen mağan senbeisiŋ ğoi?
Jaktyŋ myna sözi namysyna tigen Diupiüi onyŋ sözin kenet bölip jiberdi:
– Tynda, ardaqty dosym, sen osy öziŋniŋ sūraqtaryŋmen menen aulaq jürip
jaiyma qaldyrşy, senen ötinetinim osy. Men sağan aqyl aitaiyn dep jürgenim
joq. Ol öz isiŋ! Men osy aidyŋ işinde bügin ğana bastapqy ret jūmysqa şyğyp
tūrmyn, al seni üş jeti ūdaiymen .jūmysqa jaldap jür. Tüsinseŋ, jeke basym sağan
jamandyq oilamaimyn. İendi mende senin neŋ bar? Mūnyŋ üstine men seni tağy
aiauym da kerek pe!
Diupiüidiŋ sözinen aşu i̇emes, kamyğu seziledi. Jak ta ony sezip qaldy. Olar i̇endi
köpirşeniŋ üstine şyqqan i̇edi, sol zamatta i̇ekeuin de qalyŋ būlttai qaptağan şaŋ
basyp ketti: auzyn aŋyraityp aşqan greifer bos astyq maşinasyna astyq tiep
jatyr i̇eken.
Endi olarğa arpany greiferge taqap jinauğa tura keldi, Jak pen Diupiüi
jūmysty katar istep jürdi. Ol i̇ekeuiniŋ kürekteri qūiylmaly astyqty kürep
jürgende birine biri tüiise beredi. İekeuinde de ün joq. Jaktyŋ Diuşiüige degen aşuy
tez basyldy. İendi ol tağy da öz-özinen qinala bastady. Ras, onyŋ özi i̇eşqandai
äreket jasağan i̇emes, biraq desiatnik nege ylği mūny ğana jūmysqa ala beredi?
Mūnyn sebebi bolu kerek qoi. Qandai sebep i̇eken?Mine osyny bilu kerek. Östip Jak
özinin. kökeiinde taudai bolyp üiilgen ülken astyq üimesin kürekpen audaryp
jürgendei boldy. Vetnamğa jiberemiz degen parohodty tietemiz degende
basqalarmen birge onan būl da bas tartqan bolatyn, i̇endeşe mäsele mūnda i̇emes. Ol
ereuilderdiŋ barlyğyna da katysqan bolatyn, i̇eŋ soŋyna deiin tözetin i̇edi. Basqa
dokerlerdei ol da jalpy i̇eŋbek käsipşilik odağynyŋ müşesi. Ras, ol kommunister
partiiäsyna müşe i̇emes, biraq basqa i̇eşqandai partiiäğa da qatysy joq. Partiiäda
joq jalğyz ol i̇emes. Degenmen onyŋ kommunist i̇emes i̇ekendigi de bastyqtarğa belgili,
bälkim, lağnattardyŋ iş tartyp jürgenderi osydan da şyğar. Onyŋ küregi
Diupiüidiŋ küregimen tağy da tüiisip qaldy. «Olardyŋ sende ümiti bar» — dedi jana
ğana Diupiüi. Jak özinin ötken ömiriniŋ de i̇eşqandai jaman jağyn taba almady.
Būryn qalai bolğan i̇edi? Äkesi sotsialist partiiäsynyŋ müşesi bolğan. Sondyqtan
.Jak ta 1936 jyly sotsialistik jastar ūiymyna kirgen bolatyn. Söitip jaŋsaq
jolğa tüskeni anyq, biraq jūrttyŋ bärine, ärkimge minut saiyn qatelestim dep antsu işe beruge bolmaidy. Al tegi myna qojalar sotsialist boldy-aq, ondailar
özderiniŋ kömekşisi dep oilaityn bolsa kerek. Alaida būnyŋ Jakqa qatysy qanşa.
Parijdegiler ärtürli ministrler bolsa, ne osyndağy mer Gujon men onyŋ RGTF1
dan sailanğan orynbasary jaiynda äŋgime bölek — ärine olardyŋ aramdyq
isteuleri mümkin, tipti onda söz joq, biraq ondai aramdyq isteitin bül i̇emes. Jak
sotsialist partiiäsyna müşe i̇emes, ondai partiiänyŋ özi qaida? Ne bolsa da älgi
sūmpaiylar, mümkin sondyqtan odan ümittenetin şyğar. Amal ne, mäsele aidan anyq
bolu üşin aşyqtan aşyq dauystap bir närse deuge tura keledi... Ashanada ma, älde
«Keŋirdegiŋdi jibit»dep atalatyn ataqty syrahanada ma, äiteuir jūrttyŋ közine
tüsetin jerde bir närse deu kerek. Dūrys! Al, Dekuan özin nege olai ūstaidy i̇eken?
Aldyŋğy küni Jaktyŋ onan i̇estigen äŋgimesi soŋğy kezde kop oilandyrğan
mäseleden sondai qaşyq. Dekuan turaly kümändanuğa bolmaidy, ol özine
barlyğynyŋ jaily bolğanyna öte riza. Biraq Dekuan onyŋ dosy i̇ekenin jūrttyŋ
barlyğy biledi ğoi. Sondyqtan da jūrt Jak ta quanyşty dep oilatyn bolu kerek,
kim bilsin, bälkim osy laqapty taratyp jürgen Dekuannyŋ özi şyğar. Jaraidy!
Olai bolatyn bolsa, Dekuandy Jak oŋaşa şyğaryp alady da, aiqai-ūiqaisyz
öziniŋ kim i̇ekenin aitady, kimmen istes i̇ekenin Dekuan bilip qoisyn.
Tereŋ oiğa şomğan Jak arpany kürekpen jinap jürip greiferge jol beru üşin
ädettegişe şetke,şyğyp tūra qalady da, qaitadan jükşilerdiŋ aiaq kiımderine kire
voronkağa qarai aqqan dänderdi qaitadan jinai bastaidy. Mūndağy toqtamsyz
birkelki qimyl, dän men oidyŋ şyr ainalğany jūrttyŋ barlyğyn bilep alğan
bolatyn.
«Mümkin olardyŋ sende ümiti bar şyğar». Toqtai tūr, ötken ömirdiŋ mini joq
siiäqty, al i̇endi keleşekte ne bolar i̇eken? Abaisyzda könip, dūzaqqa tüsip qalsam şe?
Joq, olai bola qoimas, bala i̇emespin ğoi. Al, degenmen... Qazir Jak o jaiynda tipti
eşteŋe de oilağysy kelmeidi. İeger i̇erteŋ Vetnamğa jiberetin kemeni tiete qalsyn
delik, ärine sen onan bastartasyŋ, tap osy küiinde qalasyn ğoi. Aramdyqqa
baspaitynyŋ anyq. Al i̇eger... Ne Diupiüi, ne basqa bireu qatty söz aitsa, sağan
«qaiyryn qylğany» jaily i̇eskerte qalsa, sen sonda mynadai mineziŋmen ne ister
ediŋ? Tap bügingi künniŋ özinde-aq sen Diupiüige i̇eki ret soqtyqtyŋ, nege olai i̇etesiŋ?
Öitkeni sen kekşilsiŋ, joldastaryŋ seni sūmpaiy qojanyŋ qūiyrşyğy dep
eseptemei me i̇eken dep oilaisyŋ. Özin qylmysty, alapes adam siiäqty jūrttan
oqşau jürsiŋ, öitkeni bügingi jağdaida batyldyğyn jetip jūmys istediŋ.
Joldastaryŋ baqylap jürgen joq pa degen oimen artyna jaltaqtap qarai beresiŋ.
Myna jeksūrynğa qaraŋdarşy! — Būl bügin tağy da jūmys aldy, — dep jür me
olar? Qazir triumde sen, jigitim, öziŋniŋ qaraiğan köleŋkeŋnen qorqasyŋ, ylğyi
joğaryğa, palubağa qarai beresiŋ, jūmys istep jatqanyŋdy tağy bireu körip tūr ma
degen oimen öziŋdi öziŋ aiypty sanaisyŋ. Al senin mineziŋdei minezben.... Al sen
öziŋdi aqtap, lağanattardyŋ jağyna şyğyp ketu üşin osy künge deiin Diupiüi men
basqa kisilerdi öziŋniŋ jauyŋ dep şyğarmağanyŋ qyzyq-aq. Kenetten Jak selt i̇ete
tüsti. Joq, jetti, aulaq! Degenmen o jöninde sen oilap ta qūiasyŋ ğoi, bauyrym!..
– Osyndai küni sen öziŋ qalai terlegensiŋ? — dep sūraidy Diupiüi.
Jak i̇eşteŋe dep jauap qaiyrmai, özinin i̇eski kürtesiniŋ jeŋimen betin sürtip,
terin bükil betine jağyp aldy.
– Öziŋniŋ oramalyŋ joq pa, nemene? — dedi Diupiüi, qaltasynan ülken ala
şüberekti alyp jatyp.
Jak:
– Rahmet, – deidi de, onyŋ oramalyn alyp, betin bir aq sürtedi.
Diupiüidiŋ qaitse de äŋgimeni kaita bastağysy keldi. Biraq, oramal sätti syltau
bolmai şyqty. Degenmen bül oilamağan jerden boldy. Qalai bolğany da tüsinikti.
Diupiüidiŋ i̇esine tağy da Anri tüsti. «Qaiyrymdy bolu kerek... Qazir jūrttyŋ
barlyğyna da oŋai i̇emes i̇ekenin ūmytpau kerek. Tüsindirgen jön... Ärine saq bol, bir
sūrqiiäny jaqsy adam i̇eken dep soğylyp qalma! Biraq ondai sūmpaiylar öte köp
emes. İeger büge-şigesine tüsinbei teris isti salğannan tejemese keide kisini teris
jolğa tüsiruge bolady», — deitin ol. Bül sözder Anridiŋ nağyz syry, tipti özi
osyğan qalyptanyp ketkendigi sondai, kei kezde adamdy mezi de qylady. Degenmen
onyŋ aitqany dūrys i̇ekenin sezesiŋ.
Bir minut üzilis. Sirä jük maşinağa birdeme bop qalğan şyğar. Bül joly
Diupiüidiŋ özi Jakty oqşau şyğaryp äketti. Qazir ol i̇ekeui nağyz tuysqan i̇ekenderin
sezip tur, manağy i̇egestiŋ özi i̇ekeuin jaqyndatqan siiäqty.
– Tynda, Jak, – deidi Diupiüi, — men seni i̇eşteŋege zorlağym kelmeidi. Ne isteuiŋ
kerek i̇ekenin özin oila.
– Mine, qaiyrşylyq degen osy,—deidi Jak dauystap. — Öziŋdi jūmysqa
tağaiyndasa qyzaryp Uialasyŋ, öitkeni basqa kisiler jūmyssyz otyr.
Diupiüi qaitadan müdirip qaldy. Degenmen onyŋ ornyna öziŋ bolsaŋ Jakqa ne
aitar i̇ediŋ? Söitip Diupiüi auzyna tüsken sözdi aita saldy:
– Mine sol qaiyrşylyqty paidalanyp bizdi qarmaqtaryna tüsirgileri keledi.
Abai bol.
Dūrysyna kelgende, aitylatyn soz bül i̇emes i̇edi. Būl onşa köŋil
toltyrarlyqtai söz i̇emes i̇ekendigin Diupiüidiŋ özi de tüsinip tür. Degenmen būl söz
köp närseni Jaktyŋ i̇esine tüsirdi. Mūqtajdyq degen būl üşin—oz äieli, Fransinasy
sekildi. Mūnyŋ közinşe ol i̇eşuaqytta jylamaidy, şyŋdala tüsedi. İekeui mūnan besaq jyl būryn otasqan bolatyn. Fransina äli jap-jas. Būlardyŋ i̇eki balasy bir ūl,
bir qyzy bar, i̇ekeui de äp-ädemi. Qazir ol tağy da i̇ekiqabat, üşinşi bala kütip jür.
Öziniŋ jükti i̇ekenin Fransina jūmyssyzdyqtyŋ nağyz auyr künderi bildi. Būdan bir
jeti būryn ülken ūlyn Turğa jöneltken bolatyn. Sondağy jüzim i̇egetin bireu
jūmyssyz dokerdiŋ balasyn asyrap alar i̇edim degen i̇eken, bala sol kisiniŋ üiine
ketken i̇edi. Qyzğa köpten beri süt satyp alynğan joq, Tūrmys ne istetkizbeidi! Onyŋ
emizdik kigizgen müiiz sauytyna suğa i̇ezilgen pisken kartop salyp beruge tura keledi.
Sol keşte ol i̇ekeui birine biri söz de aitqan joq, biraq sonda da i̇ekeuiniŋ arasynda öte
qauipti mäsele jaiynda äŋgime bolğan-dy. Jak oğan aqyl aita almady. Biraq
denesine tağy bir jana ömir bitken Fransinanyŋ qazir ne oilap otyrğanyn ol
jaqsy bildi. Qazir onyŋ işindegi näsildiŋ bir tüiir qan i̇ekenin, ony lezde joq qyp
jiberuge bolatynyn ol jaqsy bildi, biraq oğan jauapty i̇ekenin sezgendikten ne
isterin bilmei özinin äŋki-täŋkisi şyqty. Qazirdiŋ özinde osy i̇esine tüskende Jaktyŋ
tūla boiy şimirkenip.ketedi. İerli-zaiypty i̇ekeui ündemei ğana otyr. Al, qyzy
būlardyŋ aiağynyŋ astynda, i̇edende oinap jür. Qyz özinin qoldan jasalğan şüberek
quyrşağyn mäpelep, süie beredi, qyzdyŋ onysy Fransinany nazar audartady i̇eken
dep Jak qoryqsa da onyŋ qolynan quyrşaqty aluğa bata almady. Keş typ-tynyş,
mülgip tūrğandai, tek teŋiz jaqtan kei kezde bakennyŋ iakor bailağan
şynjyrynyŋ birkelki köŋilsiz şyldyry i̇estiledi. Fransina özin özi bilei almai,
kenetten aqyryn ğana .jylai bastady. Onyŋ mölt-mölt tamğan köz jasy özinen özi
qimyldağandai, inelerin jedel şanşyp otyrğan toqymasyna, qoldaryna tamyp
kete beredi. Bar oiy tek toqylyp bolyp qalğan kişkene bas kiımdi tezirek bitiru,
eger ony i̇eki sausağymen kerse öziniŋ kimge arnalğany da bilinip tūr. Jak sonda
äielin qūşaqtap qatty qysqan i̇edi, ol i̇eriniŋ bauyryna qysyla tüsip, köz jasyn
tyimai, i̇eŋirep qūia bergen-di, birte-birte onyŋ öksigi bäseŋsi bastaidy.
Diupiüidiŋ oiy da basqa jaqta i̇edi. Osyndai ömirden öte oişyl, zer salğyş bop
ketesiŋ. Jak i̇endi gallereiäny tirep tūrğan bolat bağannan köz aiyrmaidy, onyŋ
betinde üşkir jiekti tesik bar i̇eken. Sirä soğys kezinde keme oq. nemese bombanyŋ
astynda qalsa kerek. İeger onyŋ qasynan abailamai ötseŋ, şeti qanjardai ötkir
qauypty ilgişekke soğyp mertigip qaluğa bolady. Arpanyŋ üstinen jürip bara
jatqan adam taiyp ketse ol onyŋ iyğyn ne basyn tilip ketedi...
Eŋ qauiptisi – joqşylyq i̇eşteŋeni aiamaityny.
Aştyq pen suyq bylai tūrsyn... Qaiyrşylyq degen opasyz qaida barsaŋ da qyr
soŋyŋnan qalmai andyp jüredi, öziŋniŋ de, i̇eŋ jaqyndaryŋnyŋ da jüreginiŋ i̇eŋ taza,
eŋ qūpiiä jeriŋe kirip alady, seniŋ i̇eziŋniŋ i̇eŋ qymbat, i̇eŋ jaqsy körgeniŋdi jäbirlep
zaqymdaidy. Barlyğyn bylğaidy. Onyŋ Fransinasy kei kezde qobaljyp, Anri
Leruanyŋ äieli Polettanyŋ aqylyn tyŋdamai, älgi Dekuannyŋ äieli Liuske i̇eredi,
aşyp aitqanda būl äieldi Jaktyŋ özi jaqtyrmaidy.
Älgi bir oi onyŋ i̇esinen şyqpai qoidy.. Jak bolat tirekten kezin aiyrmaidy.
Endi qalğany — özin özi azaptau ğana siiäqty.
– Diupiüi! Osy qamsyzdandyrudyŋ aqşasyn alyp şyqsam qaiter i̇edi?
Soŋğy kezde tapqan i̇eki jetilik i̇eŋbekaqymen biraz uaqyt kün köruge bolady.
Qamsyzdandyru aqşasyn soğy jarty ailyq i̇eŋbekaqy i̇esebinen töleidi ğoi. Sonda
joldastardyŋ i̇eşqaisysy da ony ala közimen atpas i̇edi... Bälkim olar tüsiner de.
Ūjdansyz deidi? Jūrtty qaiyrşylyq haline jetkizu — ūjdandy bolyp pa?
Mūndai uaqiğany Diupiüi jaqtyrmaidy. Jak alaqtap jan-jağyna qarağyştağan
edi, bül jerde i̇ekeuinen basqa i̇eşkim joq i̇eken; sonan soŋ ol qaltasynan bäkisin
suyryp aldy da:
– Diupiüi, mağan bir jaqsylyq istep jiberşi, – deidi.
Ol şyntağynan joğaryraqtan rim tsifry siiäqty belgi saldy. Bolat ilgişektiŋ
keskinine ūqsas bolu üşin osylai kesuge bolady degendei, Jak bolat ilgişek jaqqa
qaraidy.
Diupiüi Jakqa iyğynyŋ üstinen qarap, teris ainalyp ketuge äzir i̇edi. Onysy,
ärine, jaradan da, qannan da qoryqqandyqtan i̇emes, portta ne körmedi deisiŋ. Oqys
uaqiğasyz kün ötpeidi, joldasynyŋ qolyn qysyp tūrğanynda onyŋ jūlynğan
sausağynyŋ ornyn öte jiı sezesiŋ, biraq ol basqa äŋgime. Al i̇eger Jak ūryndyruşy
bop şyqsa şe? Jasau qiyn i̇emes, seniŋşe kömek beru qajet bolsa, ol üşin tübinde
bükil partiiäny aiyptaulary mümkin.
Diupiüi kelisimin bermei basyn şaiqap teris ainalyp ketti. Biraq bir bäleniŋ
bolatynyn sezgendei kenet būrylyp jalt qarady.
– Jak!
Ol tek Jaktyŋ i̇esik qiratqandağydai jaŋağy tesiktiŋ ötkir şetine bar küşimen
qūlağanyn ğana baiqap qaldy. Jeŋi jyrtylyp qalypty, qan atyp şyqty.
– Uh, janymai, auyryp barady!—dep Jak jarasyn qolymen basa älsiz dauyspen
sarnap ketti.
Dokerler Diupiüidiŋ dauysyn i̇estip, ne bop qalğanyn bilu üşin tez jyinalyp
qaldy. Sonan olar desiatnikti şaqyrtty.
— Onyŋ qalai qūlap, tirekke soqqanyn men öz közimmen kördim, — dedi Diupiüi.
Ol üiindiniŋ üstinen taiyp qulady. Baiqau kerek, jigitter, mynanyŋ özi solaiymen
tot basqan närse ğoi.
Degenmen ol appaq şölmektei bop ketken Jaktyŋ qoltyğynan alyp oğan
aqyryn ğana sybyrlaidy:
– Bas sauğalau sağan jaraspaidy. Jak onyŋ söziniŋ mağynasyna jöndi tüsine
qoimady. Degenmen Diupiüidiŋ özi de älgi aitqan söziniŋ mağynasyn oŋailyqpen
tüsindire almağan bolar i̇edi.
Tek jūmysqa jaldanbau üşin ğana mūndai iske bel bailağany keremet i̇eken! Jak
jalqau adam i̇emes. Kimdi aitsaŋ sony ait, biraq Jak jūmysty öte jaqsy köredi, ol
janyn sala isteidi.
Joldastary onyŋ kürtesin şeşip jatyr, päre-päresi şyğyp jyrtylğan köilegi
onyŋ jarasyna jabysyp qalypty.
– Suyqta jarasy asqynbasa jarar i̇edi.
– Öziniŋ denesin keremet tilip ketken i̇eken! İyğyndağy ülken jaradan qolyn
boilap aqqan qan saulap ağyp tür.
Arpa üiindisine tüsken qyzyl daq ūlğaiyp barady. Söitip i̇eşteŋeni sezbeitin
toğyşar jaibaraqat otyryp işetin syrağa kei kezde osylai bir tamşy adam qany
qosylyp kete beredi.
VI
QAUYPTY TÜN
Pol äli qaitqan joq.
Balşyq üŋgirdiŋ tübinde jasyrynğan dottyŋ işi i̇erte qaraŋğylanatyny ras.
Alaida ol baiağyda üide bolu kerek i̇edi. Dekabrdegi iŋirdiŋ qaraköleŋkesi jerge
töselip, barlyq tükpirlerde de qoiulana bastady. Jaryqtyŋ soŋğy şağylysy tek
mūhit jaqtan ğana körinedi. Bügin ol typ-tynyş, suyqqa būiyğyp qalğyp
ketkendei, qyzğylttau-sūrğylt tartqan, kök jiekten asyp kün oğan
būrynğysyndai, su tübinde ğana säule şaşyp tūrğandai. Mektepte oqu sağat törtte
bitedi. Sirä Pol joldan doktor balasynyŋ üiine soqqan şyğar. «Alaida käzir kün
jaz i̇emes, .dop oilaidy Janna Gitton, — balany beker keşiktiredi... Jolda ne
bolaryn kim biledi». Janna beton baspaldaqpen syrtqa birneşe ret köterilip,
qaraŋğyğa köz jiberip, biraz qarağyştağan i̇edi, biraq jerge töŋkerile tüsken
aspannan basqa i̇eşteŋeni köre almady, tek kaharlana kürsingen mūhittyŋ dybysyn
ğana i̇estidi.
Eki kişi bala, Klodetta men Jan ündemei ğana tamaq işip otyr. Olar şeşesiniŋ
syrtqa nege jiı şyğa beretinine, nege onyŋ ärbir on minut saiyn i̇esikti aşyp, üige
suyq kirgize beretinine tan qalady. Poldiŋ qaida joğalyp ketkenine olar tüsine
almai-aq qoidy. Janna ol i̇ekeuiniŋ müdirip şatasqan jauabynan i̇eşteŋe küte
almady... Dotqa qaityp kirgen saiyn Janna işinde ağaş byqsyp janyp jatqan
peştiŋ tübine jetip baratyn-dy, biraq jüregin mūzdatqan qorqynyştyq ūlğaia
tüskeni siiäqty, tolquy da ūlğaia tusti, ol jylyna almady.
Aqyrynda Gitton keldi, biraq oğan velosipedinen tüsuge de mūrsa bermei, Janna
doktordikine jiberdi.
– Tek olarmen ibaly bol, — dedi ol.
Gitton bir kezde Poldi ala qaitu üşin doktordikine barğan da bolatyn.
Degandar jaqsy adamdar, biraq onda i̇ekinşi ret yqlassyz barasyŋ. Doktordan
şyqqanyŋda oğan aqşa töleu kerek siiäqty bolady da tūrady. Degenmen kim bilsin,
bälkim Gitton doktordikinen qūralaqan şyqpai, qanjyğasyna birdemeni ile keter.
Mūndai ülken üilerge oqtyn-oqtyn jūmysşy kerek bop tūrady ğoi... Mümkin olar
Gittonğa jūmys ūsynar... ärine, ol i̇eşqandai qaiyr-sadaqa almaidy. Gitton, öte
arşyl kisi, balasynyŋ doktordikinde jiı bolğany oğan qandai eser i̇eter i̇eken dep
talai oilağan bolatyn. İeŋ bastysy i̇eşqandai qaiyr-sadaqa almau. Ärine ol özi
olarğa i̇eşteŋe dep aita qoimaidy... Özderi ūsynsa onda äŋgime basqa... İeger olardyŋ
jūmystaryn istei beruge kelisimin berse, onysy tipti balalardyŋ dostyğyn
paidalanaiyn degeni i̇emes. İeger men doktordy şaqyrsam, oğan aqy töler i̇edim ğoi?
Mūnda da solai... 'bäri bir... dūrysy i̇ekeui birdei deuge bolady...
– Joq, ol bizdikinde i̇emes. Biz ony bügin körgen joqpyz.
Aq kiım kigen alasa boily äiel qaraŋğy koridorğa būrylyp aiğai salady.
– Pero!
– Qazir!
Bala baspaldaqtan qarğyp temen tüspekşi, doktordyŋ äieli Gittonğa:
– Kün keş bolyp qaldy ğoi! – deidi.
– İa, – dep jauap qaiyrady Gitton, — ne qylarymdy özim de bilmei tūrmyn.
– Bälkim bizge Pero birdeme aitar. Poldiŋ qaida i̇ekenin bilmeimisiŋ?
Gittondy körgende, birdemeni biletindei, öziniŋ kinäsin sezgendei tüsi būzylyp,
Pero sūrlanyp ketti.
– Joq, bilmeimin, – dedi ol, – mektepten şyqqanymyzda men onyŋ qaida ketip
qalğanyn baiqamadym.
– Edmon! – dep dauystap doktordyŋ äieli i̇erin şaqyrdy da, qaitadan Gittonğa
qarai būryldy. — Işke kiriŋiz. Şynynda da ğajap i̇eken. Qazir men i̇erimmen söilesip
koreiin.
– Äurelenbei-aq qoiyŋyz, — dep Gitton oğan tez jauap kaitardy. — Özim
izdeimin. Olai-būlai bolyp ketui mümkin, ony öziŋiz tüsinesiz ğoi...
Osy kezde doktor Degan äieliniŋ şaqyrğanyna jetip kelgen i̇edi. Degan ūzyn
boily, tolyq kisi, qatty, i̇erkin söileidi. İen aldymen ol Gittonnyŋ qolynan şap
berip ūstai aldy da, ony aldyŋğy üige i̇eriksiz süirep kirgizdi.
– Bermen keliŋizşi öziŋiz! – İeger siz gripp jūqtyryp ap, onyŋ üstine koridordy
suytyp jiberseŋiz, onda öte jaman bolady.
Būlar tipti täkappar adam bolmauy kerek, basqalardai menmensimeidi. Alaida
aqşalary az i̇emes şyğar.... koridordyŋ qabyrğalaryna deiin faians plitkalarymen
qaptalğan.
– Pol joğalyp ketipti, — deidi doktordyŋ äieli i̇erine tüsinik berip. — Ol bügin
mektepten üiine kelmepti.
Doktor:
– İeŋ aldymen şam jaq, – dedi de, būiryğyn äieliniŋ oryndauyna qaramai,
şamdy özi jaqty.
– Būl jaiynda öziŋiz ne oilaisyz? — dep bastağan i̇edi doktor, küdiktengendei
Gittonnyŋ közine qadala qarap. Şynynda da ol Poldiŋ äkesin ömirinde i̇ekinşi retaq körip otyr.
Biraq Gittonnyŋ ängimelesuge mūrşasy joq i̇edi, sondyqtan ol kilt būryldy da
esikke qarai jüre berdi, aşyluy qiyn qūlyptyŋ aldynda ol säl kidirip qaldy da,
esikti aşty...
– Men de izdesemin.
– Qaida barmaqsyz?
– Bilmeimin.
Politsiiäğa habarlau kerek.
Doktordyŋ köŋilin aulau üşin Gitton basyn izep keliskendei boldy... qazir oğan
keregi tek bir-aq närse — osy aradan qalaida tezirek ketu.
– Mümkin meniŋ sizge keregim bolar?..
– Rahmet, — deidi Gitton dauystap, baspaldaqtan tömen tüsip bara jatyp, — köp
rahmet!
Ol velosipedine minip ap sutartqyş jaqqa qarai yzğyta jöneldi, biraq äueli sol
jaqqa baruy kerek pe, älde joq pa — ony tipti oilamağan i̇edi.
Pol doktordikinde bolmağan soŋ, demek is qiynğa ainalğany. İendi i̇eşqandai
küdik bolmau kerek. Bügin Poldiŋ közi qandai taŋğalarlyq bolğany Gittonnyŋ
esine tüsedi. Ol sol kezdiŋ özinde-aq birdemeni isteuge niettengen bolu kerek.
Balanyn i̇eşkimdikine barmağany i̇endi aidan anyq. Qaidağy bir baqytsyzdyq jağdai
tuyp qalğan şyğar, onyŋ oiyna ne kelgenin kim biledi;. Pol Gittonnyŋ tumağan
balasy bolğandyqtan da, būl uaqiğa oğan öte auyr soqqany aiqyn. Qamqorlyq
sovette bolatyn ūnamsyz äŋgimeler jaiynda Gitton jöndi qaiğyra da qoiğan joq.
Özi tärbielep otyrğan balalardyŋ qamyn Gittonnan artyq kim oilaidy deisiŋ?
Öziŋnen tuğan balalardan göri, ol asyrap alğan balalary üşin özin jauaptyraq
köredi. Bül arada ol jaqsy körip qana qoimai. aiaidy da, aiaityny sondai, özderin
keremet i̇erkeletetin i̇edi.
Politsiiäğa habarlau kerek bolar ma i̇eken? Gitton toqtaidy; i̇eski markaly
velosipedtiŋ jürisi onşa i̇emes, sondyqtan aiaqpen jer tirep toktatuğa tura keledi.
Būryn qalai i̇esine kelmegen?.. Qarsy jaqqa qarai jüru kerek... Al, jaraidy, sonda
komissarğa habarlady deiik. Būdan ne tüsedi? Tek şataq äŋgime tuyp basyŋ pälege
qalady. Komissarğa isi tüsken kezderde Gitton onan jaqsylyq köre qoimağan i̇edi —
onyŋ tek dotqa köşkendegi qylyğyn i̇eske alu da jetedi. Komissar mazaqtap, onyŋ
dotyn «Gittonnyŋ qorajaiy» deitin. Süitken adam qalai kömek beruşi i̇edi. Ärine
politsiiäğa habarla dep aqyl aitqan doktor, biraq ol osynyŋ barlyğyn biledi
deimisiŋ? Qanşa asyqqanmen de politsiiänyŋ aty politsiiä. Ol bizge kömek beru üşin
jaralmağan dep, keminde on ret aitqan bolatyn Anri. Tyŋşylarğa tittei de
senbeu kerek. Poldi jiekten izdep, pristan bitkenniŋ barlyğyn qarap şyqqan
dūrys, i̇eger bireu-mireumen aqyldasqan künde de, komissardan göri Anrimen
aqyldasqan jön. Onyŋ adamşylyğy bar.
– Jolyŋyz boldy, — dedi Poletta, — Anri bügin üide. Änşeiinde är küni onyŋ
jiylystan qoly bosamaidy ğoi...
Anri stolğa şyğyp aiyrğyş lentamen elektr symyn orap otyr i̇eken.
– Üidiŋ işi dymqyl bolğan soŋ, symdardy kün saiyn tekserip tūrmasa bolmaidy,
— dep Anri oğan tüsindirdi de, jerge qarğyp tüsip, öte asyğys jürgennen i̇entigin
basa almai i̇esik aldynda ünsiz tūrğan Gittonğa qarady. — Şam jaqqanyŋda, ūşqyn
ūşady. Kei kezde qolyŋ tiıp ketse bolğany, tūla boiyŋdy qūrystyryp jiberedi.
Janym, dostym-au, öziŋe ne bolğan, tipti türiŋ qaşyp ketipti ğoi?
Gitton oğan barlyq oqiğany baian i̇etti.
– Qalai deisiŋ, politsiiäğa habarlağan dūrys pa, älde joq pa? Özim i̇eŋ äueli
senimen aqyldasqandy maqūl kördim...
Bälkim, Gitton baiqa, i̇eŋ aldymen sağan keldim degendei Anridi azdap maqtağysy
da kelgen şyğar.
– Joq, būl istiŋ mäni bölek, — dep Anri oğan qarsy keldi. — Ärine baru qajet.
Bül is tap solardyŋ tikelei mindetterine jatady. Qūr änşeiin tekke aqşa ala
bermesin de. Degenmen i̇eŋ aldymen balany izdestiru jağyn ūiymdastyru kerek.
– Men jiek jaqqa baramyn, — dedi Gitton, — äueli qaiyrdyŋ on jağyn oralyp
ötip pliajğa deiin baramyn.
– Al, i̇endeşe men qazir jūrtty jinaimyn, — dedi Anri. — Qanşa aitqanmen
mūnda i̇eki pristan men kanal bar, aldymen solardy qarap şyğamyz. Jolda
kezdesken adamdardyŋ barlyğynan da sūra, balany körmedi me i̇eken.
Dotty qasynan öte. bergende, Gitton velosipedinen tüse qaldy da, ony i̇esik
aldyna tastap, Poldiŋ äli kelgen, kelmegenin bilu üşin tömen tüsti. Būl joly ol
änşeiin äzin özi jūbatu üşin ğana sūrağan i̇edi. Janna üide aljapqyşymen betin
bürkep, i̇eŋirep jylap otyr i̇eken.
– Onyŋ Peronikinde i̇emes i̇ekenin bilgen i̇edim, — dedi ol. Jaman qorqyp otyrmyn.
Jaŋa Klodetta aitty, tüs kezinde mektepke baruğa äzirlenip jatqanda Pol ony
ädettegisinen de qatty süiipti. Bizdikinde sirä jağdaiy jaman bolğan bolu kerek,
Marsel...
– Men teŋiz jaqqa baramyn, — dedi Gitton dauystap. — İeger kelgiŋ kelse sonda
kel. Fonardy men ala ketem.
Gitton bül üiden şyqqan mezgilde Anri özinin şegede iluli tūrğan bylğary
paltosyn ala jürgendi.
– Qalai bolğanyn körip tūrmysyŋ, bügingi keşti senimen ötkizeiin degen i̇em,
biraq ne paida...
– Mūndaiğa men äbden üirenip boldym,—dep jauap qaiyrdy oğan Poletta. –
Qajet bolsa bara ber.
– Sen barlyğyna tüsinesiŋ, sonyŋ jaqsy, — dedi Anri, äielin qūşaqtap säl
uaqyt ony bauyryna qysyp tūryp,— qandai süikimdi adamsyŋ öziŋ.
Anri jolşybai birneşe üige kirip şyqty. Jaŋalyq bükil poselkany tikesinen
tik tūrğyzdy, ata-ana bitkenniŋ barlyğyn... Jūrt jan-jaqqa tarap, üilerine keşigip
kaityp kele jatqan adamdardyŋ bärinen sūrastyrdy. Būlardyŋ soryna qarai, tün
tastai qaraŋğy i̇edi. Oqtyn-oqtyn i̇ekpindete jel soğady, al i̇endi jel basylğan
mezgilde, alysta aiqailağan bireudiŋ dausy i̇estilgendei bolady... Jūrttyŋ bir
bölegi balyqşylar pristanyna qarai ketti, basqalary qūrğaq doktar men
şliuzderdi, süŋguir qaiyqtar bazasy men şliuz kameralaryn tegis qarap şyqpaqşy
boldy; birneşe adam kanaldyŋ jağasyn qualai jürdi. Jūrttyŋ ärqaisysy jeke
basyna onşa sene qoiğan joq, ärkim öziniŋ myŋnan bir ümiti ğana bar i̇ekenin oilady.
Biraq ne alda, ne onan göri ärmenirekte ketip bara jatqandardyŋ bireui ony tauyp
aluy mümkin, barlyğy birlesip tabady ğoi.
Qolyna fonaryn ūstap Gitton jiekti boilap jaimen bara jatyr, tipti ornynan
qozğalmaityn siiäqty. Jiekte şaşylyp jatqan tas bitkenderdiŋ barlyğyn
ūludyŋ qabyqtary men ustritsalar basyp ketken būl jerlermen kündizdiŋ özinde
jüru oŋai i̇emes. Al, qazir fonardyŋ jaryğynda, jerge tastardyŋ qoiu, qara
köleŋkesi tüsip jatyr, sondyqtan Gitton mūzdai suyq su toly şūŋqyrlarğa Tüsip
kete beredi. Onyŋ tobyqtarynyŋ barlyğy da qajalyp qaldy. Yza kernep äbden
toryqqannan, äri suyqtan ol jylauğa äzir.
Biık qaşy onan port pen poselkanyŋ jaryğyn jasyryp tūr: bir qalypty
ainalyp qara aspanğa aqşyl jülge jaryğyn taratqan maiaktyŋ özi de körinbeidi.
Gavandağy qaiyrlardy belgilegen fonarlar da közge tüspeidi. Gittonğa alyp
mūhittyŋ uhiline toly kez türtkisiz qaraŋğylyq özin basqan siiäqty körinedi: ol
endi qai jağy su, qai jağy qūrğaq jer i̇ekenin bilmeidi. Birer minutten keiin tasqyn
bastalu kerek... Äzir bağyty özgere qoimağan jel ğana onyŋ bağytyn bildirip tur.
Tek jalğyz sol jel ğana qorğanyş. Qorğanyş bolğanda da naşar, älsiz — ol şeksiz
kölbegen mūzdai sudan qalai qorğap jetistirsin! Özinşe sudan alystap bara
jatyrmyn dep oilağan Gitton ūsaq qairaq tastardyŋ üstinen jai ğana syldyrlap
ötip, tap aiaq astynan şylp i̇etken su dybysyn i̇estigende, i̇endi tip-tike suğa qarai
kele jatqanyn sezdi. Jel qualap jol izdegennen göri bağytyn osyndai dybysqa
qarai beiimdegen dūrysyraq bolatyn i̇edi. Mūnyŋ üstine onyŋ qolynda fonari bar.
Alaida Gitton tasqyn özin jiekten bölip ketedi i̇eken dep qoryqty. Dereu keri
oraldy. Al i̇endi mūnda Jannanyŋ jalğyz özi fonarsyz kelse qaitedi. İeger mūny
baiqap qalyp dauystasa jaqsy... Tipti bala osynda delik, biraq i̇eger ol özi belgi
bergisi kelmese, bäribir ony tabu mümkin i̇emes. Fonar qaraŋğyda bas-aiağy birneşe
ğana metr jerdi jyltyratyp kömeski jaryq şaşady, o jaryqtyŋ özin de adamnyŋ
taŋqalarlyqtai köleŋkesi jauyp alğan. Al, i̇eger Poldi su basyp qalsa şe? Olai
bolsa, bül keş qaldy. Tasqyn bastalğan mezgilde jel jiek jaqtan soqqan bolatyn;
demek, su balany alysqa alyp ketti. Gitton öziniŋ jalğyzdyğyn sezedi. Onyŋ
aiğailağysy keledi, biraq ol ünin şyğarmaidy. İeger Pol qaşyp ketken bolsa, onda
ol bäribir dybys bermeidi. Degenmen mūndai katerli jalğyzdyq Gittondy janşyp
barady. Ol aiğailaidy — öziniŋ dausyn i̇estu üşin aiğailaidy, biraq dausyna jauap
qaitady i̇eken degen ümiti joq.
– Po-ol. Pol-au!
Onyŋ alğaşqy dausyn jel jūtyp ketti. Mūhittyŋ jai gürili i̇ekinşi dausyn da
op-oŋai jūtyp, ony ä degennen-aq üzip jiberdi...
Biraq tap sol kezde Gitton alystan, süŋguir qaiyq bazasy jağynan jauap bergen
öte näzik dauystardy i̇estidi, ile-şala qaşy jaqtan da dauys i̇estile bastady. IIoldi
tapqam i̇eken degen oi mūny biraz jeŋildendirip tastady. İendi ol tastan tasqa sekirip
jügirip barady. Özine-özi dauystap söilesip keledi. İendi tüngi sūrapyl teŋiz
qaterinen qūtylady i̇ekenmin degen oi kelgende jüregin quanyş bileidi. Aiaq
astynda ūludyŋ qabyqtary sytyr-sytyr i̇etedi; ol taiyp ketip tizelei qūlaidy,
sol kezde fonarynyŋ äinegi synyp, jel lezde şamnyŋ näzik jalynymen jekpejek küreske tüsedi. Qūlağanyna keiüli Gitton tura salady da öziniŋ tizesi men qolyn
ylğaldağan qan i̇ekenin, ie tūzdy su i̇ekenin aiyra almağan küii dauys şyqqan jaqqa
qarai jügire jöneldi.
Qaşynyŋ üstine şyqqan ol, i̇endi toŋazyğan şöp pen tolyp jatqan käkir-şükir
jiyndyny basa, jinalğan jūrttyŋ dausy şyqqan poselkege qarai jügirip keledi...
Ol keşikpei-aq öziniŋ köŋili qaityp, tüŋiletinin i̇endi ğana bildi. Bar kinä onyŋ öz
dauysynan i̇eken. Sol süieginen jel qaryp ötken küii üş büktelgen Gitton süŋguir
qaiyqtar bazasyna äreŋ jetti. Mūnda balany izdei şyqqan adamdardyŋ barlyğy
da jinalğan i̇eken. Jūrt ony Poldi tauyp, kömek sūrap şaqyrğan i̇eken dep oilasa
kerek. Olardyŋ jauap qaitarğandary da sondyqtan i̇edi. Barlyğy tüŋilgen,
ärqaisysy osyndai qaraŋğyda, mūndai qatty jel soğyp tūrğanda i̇eşteŋe isteuge
bolmaidy ğoi dep uaiymdauly. Bazanyŋ janyna jinalğan olardyŋ,
fonarlarynyŋ jalpyldağan oty tūnjyrağan betterine säule şaşady — dokerler
qapalanğan, jaurağan, olar baqytsyzdyq jağdaidyŋ bolğanyna tüsinedi, biraq
joldasyna ne aityp, ony qalai jūbataryn i̇eşbir bilmeidi.
– Meniŋşe äzir taramai-aq tūra tūrğan dūrys bolar, Anridi küte tūralyq, —
degen ūsynys i̇engizdi bireu. - Ol köp ūzamai osynda kelu kerek.
– İa, ia äzir taramai tūra tūryŋyz, — deidi Janna aiğailap.
Joğalğan balam tabyldy i̇eken dep i̇esi şyğa quanğan ol da osynda jügirip kelgen
bolatyn.
Aiqailağan adamdardyŋ dauystaryn i̇estip, fonarlardyŋ älsiz jaryğyn
körgende Jannağa onyŋ Poly tabylyp, öziniŋ qasynda, jiekte tūrğandai bolyp
körinedi. Būlai bolmauğa onyŋ oiynşa mümkin de i̇emes siiäqty. Ol dauystap: «Pol!»
dep balasyn şaqyrady. Onyŋ dausy qaraŋğyda bir türli jat şyqqandyqtan jūrt
şoşi tüsedi.
– Qoi, sabyr qylsaişy, — deidi oğan i̇erkekterdiŋ biri.
Kenet tün qaraŋğysyn elektr fonarynyŋ jaryğy qaq bölip, beine bir jügirip
bara jatqan adamdy basyp ozuğa asyqqandai, onyŋ säulesi jer betimen syrğyp
keledi.
– Būl Anri bolu kerek!
Şynynda da Anri i̇eken; ol kelmei jatyp alystan aiqai saldy:
– Nemene, taptyŋdar ma?!
– Joq, tapqamyz joq, jügirmei-aq qoi, – deidi oğan Gitton. !
Qoldaryna fonar alyp, jūrt Anridiŋ aldynan şyqty. Alysta jyltyldağan
ot, tizbektelgen jaryq siiäqty körinedi, jel onyŋ ūiqy-tūiqysyn şyğaryp,
jaipap barady.
– İendi qaittik? – dep sūraidy abyrjyğan Gitton, jūrttyŋ barlyğy Anridiŋ
ainalasyna jinalğan mezgilde. — Demek, keş qalğanymyz ba...
– Küni būryn renjuge bolmaidy, — deidi Anri. — Bälkim biz beker aldyn ala
baibalam salyp jürgen şyğarmyz.
– İa, balalardan keletin qaiğy da az i̇emes, — degen äiel dausy i̇estildi köp işinen.
– Ärine olardyŋ ne jazyğy bar, – dep basqa äiel ilip ala jöneldi.
– Seniŋşe men jazyqtymyn ba? — dep tike sūrady Janna.
Äŋgime bastağan äiel jym boldy. Qazir soz talastyryp jatatyn uaqyt ta, oryn
da i̇emes. Alystağy būrylysta äldeqalai bir maşinanyŋ jürisin bäseŋdetkeni
estiledi, bälkim bireu osynda kele jatqan bolar. Jinalğan jūrtty şolyp şyqqan
Anri:
– Qol qusyryp tūra beruge bolmaidy ğoi? İendi biz ne isteimiz, – deidi.
Basqalardyŋ ne oilaitynyn äueli sūrap alatyn Anridiŋ i̇ejelgi ädeti. Ol oğan
partiiäda üirendi.
– Vokzalğa baramyz ba, qaitemiz?
– Bekinisti ūmyttyŋ ba? Onda da jasyrynyp tünep şyğa alady ğoi...
– Baiğūs bala, – deidi kürsinip jaŋağy äiel, — öziniŋ de üreii ūşqan şyğar?
– İeŋ bolmasa onyŋ, nege ketip qalğanyn bilsek, tauyp aluğa oŋailau soğar i̇edi, –
dep qosyp qoidy böten bir i̇erkek.
– Nege ketip qalğanyn sen bilemisiŋ? – dep aşulana sūrady Gitton.
Mässağan,. buğan meniŋ qandai qatysym bar? Bälkim sen oğan ūrysqan şyğarsyŋ,
äitpese özin şapalaqtap ūrğan da bolarsyŋ, ondai-ondai bolady ğoi.
– Men be? – dep aiqailağan Gitton, älgini aitqan kisiniŋ qasyna jetip bardy. —
Eşuaqytta men balalarymdy ūrmaimyn! Ömirimde balany şynaşağymmen türtip
körgenim joq!
– Onyŋ dūrys i̇emes, – deidi küŋkildep qaraŋğyda qarasy körinbei tūrğan
qasyndağy bireu...
Būl kim dep oilağan Anri talasa söilegen kisiniŋ betine fonarynyŋ jaryğyn
tüsirdi. Baqsa Alfons degen desiatnik i̇eken. Ol jaman kisi i̇emes, partiiäda bar. Anri
onyŋ dausyn tani almağany qalai; biraq mūndai jerde kimniŋ kim i̇ekenin aiyryp
bola ma...
– Senin baiqağan uaqytyŋ bolmady ma, — dep Anri desiatnikten qatal sūrady, —
basqa beretin i̇eşnärse bolmağandyqtan balağa qatqan nan bergen keziŋde, onyŋ
sağan qalai qarağanyn baiqağan joqpysyŋ?
Alfons jauap bermedi.
– Mūnyn jūmyssyz otyrmaityny körinip-aq tür, – dep älgi äiel tağy da kilige
ketti.
– Tağy bastady, i̇endi toqtata almaisyŋ, – deidi Alfons aiqailap. — İeger men
jūmys istep jürsem, senderdiŋ müddeleriŋ, üşin istep jürmin. Men bolmasam...
– Jeter! – dep Anri onyŋ sözin bölip jiberdi. – Kerisetin uaqyt tapqan
ekensiŋder.
Degenmen keris özinen özi tyiyla qaldy. Poselkanyŋ i̇eŋ şetindegi, tap jiekte
tūrğan, bir uaqytta kirpişten salynyp, i̇endi jartylap taqtaidan qalanğan
üişikten bir qyz aiqailai jügire şyqty. Bül iaçeika kaznaçeii Bunar turatyn i̇eski
laşyq bolatyn.
– Apa! Ört!
– Qūdai-ai, Jerom! Üide kişkene bala qalğan i̇edi! Sirä şamdy qūlatyp alğan
bolar.
Jūrttyŋ barlyğy Buvardyŋ üiine qarai jügirip ala jöneldi, i̇eŋ alda üi
qojasynyŋ özi. Jūrttyŋ barlyğy uaqiğa bolğan jerge jinalyp bolğanşa-aq,
Buvar stoldy alyp şyğyp ülgirgen i̇edi.
– İeşnärse i̇emes, – dedi ol. — Jaman bolmai jaqsy joq degen...
Äbden taptalğan jer i̇edende lampa töŋkerilip jatyr i̇eken. Tögilip qalğan
kerosin bir qalypty jalynmen janyp jatyr.
– Jaman bolmai jaqsy joq deimin, — deidi Buvar qaitalap, özderiŋ körip
tūrsyŋdar ğoi, bizdiŋ üidiŋ i̇edeni joq i̇edi, mūndaida onyŋ da paidasy tiedi i̇eken.
Şeşesi büktemeli kresloda i̇eziniŋ jaialyqtaryn şaşyp qana typ-tynyş otyrğan
bir jasar ūlyna ūmtyldy. Ol qolyna qasyq ūstağan küiinde jyltyldağan jaidary
közderin otqa tigip otyr.
– Būlardan bir qadam şyğuğa bolmaidy... ūzap ketpegenimiz jaqsy bolğan i̇eken.
– Meili jana bersin, özi-aq söner. İeşteŋe de bolmaidy. İeşqandai qauip joq.
Buvar ülken qyzynyŋ qolynan şap berip ūstai aldy.
– Al, şynyŋdy ait, lampany qalai qūlatyp aldyŋ? Äiteuir jaqyn jerde kisi
bolğany jaqsy boldy. Öziŋdi sabap alar ma i̇edi, ä?
Biraq tabanda qūia berdi. İesik aldynda tyrp i̇etpesten körşileri tūr. Olardyŋ
betterine tömende laulap janğan kerosinniŋ jaryğy tüsip, tamaşa säulelendiredi.
– Mūnda ört qauipti i̇emes...
Buvar özderine i̇eden bolğan dymqyl jerdi tyqyldatty da, tütinnen qaraiğan
ürlikterdi körsetti.
– Bäri de su. Janatyndai i̇eştemesi de joq. Qorqatyn ne bar.
– Senderde elektr ornatylmağan ba i̇edi?
– Köpten beri joq. Symdy qiyp ketkenderine bir aidan asyp ta ketken şyğar.
Kerosin lampağa senuge bolmaidy. Al, balalar ony üsterine audaryp alsa
sorymnyŋ tipten qainağany.
Tap osy kezde köşeniŋ bir şetinen maşinanyŋ gurildegen dausy i̇estilgen i̇edi,
Buvardyŋ üiiniŋ qasyna toptalğan jūrt jappai keri serpildi. Būlar tūrğan jerge,
äsirese, osyndai keş uaqytta maşina jiı kele qoimaidy. Farlardyŋ jaryğy qazqatar salynğan baraktarğa tüsip, qiğaştan jauğan iri-iri tamşylardy anyq
körsetti. Däl osyğan deiin jaŋbyrdyŋ qaşan, qalai jaua bastağanyn i̇eşkim de
sezbegen i̇edi.
Pul kelgen doktor Degan bolatyn. Ol maşinanyŋ i̇esigin tars i̇etkizip japty da:
– Äli kaityp kelgen joq pa? Taba almadyŋyzdar ma? – dedi.
– Taba almadyq, Degan myrza, — dedi Gitton.
– Äielim men Pero i̇ekeui öte renjip otyr. Sondyqtan men de üide otyra almai,
kömegim times pe i̇eken dep kelgen i̇edim, i̇endi birdeme isteu kerek qoi.
– Mümkin i̇endigi ony tauyp alyp uçastokke aparğan şyğar, — dedi Anri. — Al,
politsiiädağylar biz üşin mazalanyp qaitemiz degen şeşimge'kelgen bolu kerek.
Olardan mūndaidy da kütuge bolady. Ol-pūl bolğan bolsa, olar i̇erteŋ ğana
habarlaidy.
– Kerek bolsa politsiiälyq uçastokterdi men aralap şyğaiyn?
– Köp rahmet sizge, — dedi Gitton.
– İeger bala myna jolmen ketse, basqa jerde boluy da mümkin...
– İa, onda sizge biraz kütuge tura keledi.
– Okasy joq, — dedi doktor, — benzinim jetedi.
– İeger qarsylyğyŋyz bolmasa men sizge i̇ereiin — dedi Anri.
– Meiliŋiz.
Anri «moktardy» azdap qysyp alğannyŋ ziiäny bolmas degen şeşimge keldi.
Äitpese olar özderinşe i̇eşuaqytta izdei qoimas. Doktordyŋ olarğa äli jete me?
Qaida oğan! «Eger sender tezirek qimyldamasaŋdar, būlaryŋ jaiynda i̇erteŋ-aq
jūrtqa äigilenedi» deu kerek olarğa.
– Men vokzalğa baramyn, — dedi bireu.
– Al, Diupiüi, biz i̇ekeumiz kazemattardy aralap şyğaiyq.
– Men bir minutke üige kirip, äielime aityp şyğaiyn. Qazir qaityp kelemin.
Anri üiine jügirip ketti.
– Bala äli tabylğan joq, men i̇endi keş kelemin, alaŋ bolma, Poletta.
– Bäribir men jataiyn dep otyrmyn, — dedi Poletta aqyryn ğana. — Mari
balalaryn bügin mağan qaldyryp kete qoiğanyn qaraşy. Äitpese, üide tün boiy
jalğyz qalmai-aq sendermen birge barar i̇edim. İesiktiŋ dūrys jabylmağany da jaman
eken. Tünde keremet qorqamyn, Şynynda da auyzğy üidiŋ i̇esigi olardy sūmdyq
mazalaityn i̇edi. Şirip te bitken, tipti qalai qylsaq ta oğan ne yrğaq, ne tiek
qondyra almaisyŋ. Tünge qarai ony oryndyqtarmen tirep qūiatyn. İeger bireu-mireu
kire qalsa olar saldyr-güldir i̇ete tüsetin.
Al bügin, bala joğalyp ketken soŋ, tün būrynğydan da qauipti siiäqty körinedi.
Tek tün ğana osylai ma...
YII
DİuPİuİ SERT İeTEDI...
– Jigit bolğandaryŋa bolaiyn! Akrobattardyŋ barlyğyn da otyrğyzyp ketti!
Mūndai biıkke qalai ğana şyğa aldy i̇eken?
– Jaraidy, jaqsy bopty, özinen-özi jazylğan i̇eken dep oilai bersin.
Şliuz kamerasynyŋ üstinde on-on i̇eki metrdei biıkte tip-tik beton qabyrğağa aq
būiaumen iri i̇etip — ärqaisysy bir metrdei äriptermen şūbatylğan jazu
jazylypty, köpir üstinde janyp tūrğan fonarlardyŋ dirildegen jaryğymen älgi
äripter qimyldap tūrğan syiaqty bolyp körinedi.
«Amerikandyq äskeri jükterdiŋ bir gramy da tüsirilmeidi!»
– İa, mynau jazudy öşiru üşin olarğa biraz terleuge tura keledi i̇eken!
– İeŋ bastysy, olar qimyldaimyz degenşe-aq jūrttyŋ barlyğy oqyp bolady.
– Olar tek sağat toğyzdan asqasyn ğana közderin uqalap ūiana bastaidy. Jazudy
sonda ğana köredi. Körersiŋ, oğan deiin halyq arasynda ülken şu bolady.
Sağat äli i̇erteŋgi altydan jaŋa asqan uaqyt. Dokerler jūmysqa jaldanuğa,
bylaişa aitqanda, tek belgi soqtyruğa ğana ketip barady. İeşkim i̇eşqandai bos
närseni qiiäldamaidy... Änşeiin resmi tärtipti saqtau üşin bara jatyr. Quantarlyq
eşteŋesi joq, ol TsBRS ta jağdaimen tanysqan bolatyn. Bügin portqa bir-aq, parohod
keledi. Onyŋ özi de Gollandiiä küiesi tielgen şağyn ğana körinedi. Is i̇emes.
Küştegende i̇eki ne üş-aq brigadağa jūmys tabylady. Degenmen dokerler ketip bara
jatyr, öitkeni olar belgi soqtyruğa mindetti. Äitpese olarğa kepildik i̇eŋbekaqy
tölemei qūiady. İerteŋgi uaqyt osymen ötedi. Qūldar bazarynda osylai sergeldeŋge
tüsip jüresiŋ de qūiasyŋ, desiatnikterdiŋ maŋyna biraz ainalsoqtaisyŋ, sodan keiin
belgi soqtyru üşin kişkene tereze aldynda şiretke tūrasyŋ. Tap sol kezde äieliŋ
balalardy juyndyryp, mektepke jiberuge äzirlenip jatady. Demek, sen onda da
artyqsyn, sondyqtan uaqyt ötkizu üşin tağy da biraz keşede jüre tūrğan dūrys.
Bälkim kolğa bes-on tyiyn tüsip qalar, äiteuir ömir süru kerek ğoi.
– Jūrt biraz köŋil köterip qalady i̇eken... Amerikandyqtar barlyğymyzdyŋ da
jelkemizde otyr" ğoi!
Barlyq dokerler – jalğyz-jarym, top-tobymen jaiau ketip bara jatqandary da,
velosiped tepkenderi de, toktai qalyp bastaryn joğary köterip, älgi jazudy
oqidy da, öte şeber istelgen jūmysqa taŋ qalyp qarq-qarq külisedi... Qaraisyŋ da,
sondai biık jerge ony qalai jazdy i̇eken dep taŋyrqaisyŋ!
– Jūrt biraz köŋil köterip qalady i̇eken deimisiŋ? Meili ziiäny joq, — deidi
Kleber. — Onyŋ özi äli jap-jas jigit, tüngi joryqqa qatysuşylardyŋ biri, biraq
ony i̇eşkim bilmeidi... Bügin tünde, mynandai öte biık jerde, onyŋ üstine sondai
qatty jel soğyp tūrğanda, şynyn aitqanda, qanşalyqty qyzyqty i̇ermek boldy
deisiŋ. Degenmen, ianikilermen kimniŋ oiyny kelip jür. Olardyŋ Koreiäda istep
jatqandaryn qaraŋdarşy... Äzäzil azğyrğanda qalai tözip tūrasyŋ: dokerlerdiŋ
barlyğy bir auyzdan jazu keremet jazylğan dep maqtap tūrğanda kimge bolsa da
äiteuir qasyndağy bireuge: men jazğan i̇edim, seniŋşe qalai bop şyğypty, dep
sybyrlağyŋ da keledi. — «Mūny qalai jaza aldyŋ?» dep sūraidy ğoi ol...
«Mamandyq qūpiiä, şyrağym! Perişteniŋ özi kömektesti». Tap sol kezde öziŋmen
söilesip tūrğan kisiniŋ betine, onyŋ taŋdanysyn qozdyra tüsu üşin maqtanyşpen
qarağan da aiyp i̇emes. «Al i̇endi ne aitasyŋ»» — «Qalai jazdyŋ?» — «Öziŋ baiqap
köre ğoi!» İenbegiŋ siŋse azdap maqtanyp alu Uiat pa i̇eken? Joq, olai i̇emes! Mūndai
qūpiiäny işinde saqtağan dūrysyraq.
«Amerikandyq äskeri jükterdiŋ bir gramy da tüsirilmeidi!»
Takelajşy Papilon öziniŋ keibir isteri üşin partiiädan şyğarylğanyna bir
jyldai bolğan i̇edi. Älgi jazuğa ol airyqşa şūqşiiä qarap jür. Ötken uaqytta
plakat japsyru isi, qabyrğalarğa bormen, qara maimen, būiaumen jazu, velosipedtiŋ
ruline ilingen qalaiy sauytty şyldyrlatyp, qanjyğağa kist ilip ap tüngi
joryqqa şyğu—mūnyŋ mamandyğy i̇edi deuge bolatyn. Onyŋ äieli Fernanda i̇erin
ylği taŋ ata qarsy alğanda: «Tağy da üsti-basyŋdy bylğap kelipsiŋ... İeger senen
meni nege jiylysqa qatynaspaidy dep sūrai qalsa, meni, sen olarğa bäri bir nasihat
jūmysyn atqaryp jür degeisiŋ — seniŋ kiımiŋdi tazartyp juamyn ğoi, senin
mynauyŋ spetsovka i̇emes, jatqan tu ğoi!» – deitin. Soŋğy jyly osyndai tüngi
joryqqa qatynaspağandyqtan Papilonnyŋ işi pysatyn boldy. Alğaşqy uaqytta
ol yzalanyp: «Meili, äiteuir aqyrynda bir demalatyn boldym! Äitpese tipti atşa
jegip aldy! Tün saiyn, kün saiyn jazasyŋ da jüresiŋ!» Biraq aşuy basylyp,
Papilon aqylğa salyp oilanatyndai jaiğa kelgende, onyŋ syrtta qalyp,
basqalardyŋ onsyz da būl jūmysty igerip ketkenderi oğan keremet batatyn-dy...
Fernanda ündemeitin, biraq onymen birge aşyq jinalystardan qalmaityn boldy.
Spetsovkany juu tyiylğan soŋ, onyŋ şynynda da jinaqty bola bastağany i̇eken
dep oilaityn. Ras, jazu tamaşa, sūlu jazylğanyn moiyndau kerek! Osylai jazsaŋ
öziŋ de bir jeti boiy köŋildi jüresiŋ, äsirese i̇eger, osy aradan, tömennen joğary
qarai qarasaŋ—baspaldaqsyz, i̇eşteŋesiz qalai jazğandaryna taŋ qalasyŋ: jel bäri
bir baspaldaqty audaryp tastar i̇edi, onyŋ üstine ol saitannyŋ özin alyp jürip
küzetşilerge körinbei qabyrğağa süieu tağy kerek qoi. Jazudy körgen Papilon
öziniŋ ötken i̇erlikterin sağyndy. Ätteŋ, sorly basym, qaiteiin bolar is bolyp ketti!
– İa, ia, – dedi ol oilanğandai, — jazu meniŋ mamandyğym. Kleber onyŋ taŋdanğan
pişinine köz qiyğyn saldy. Papilonnyŋ mynandai sözin jūrt i̇estise, myna jazudy
sol jazğan i̇eken dep oilap jürer. Joq, bola qoimas! Kleber i̇eşkimge i̇eşteŋe demeuge
bekingen i̇edi, biraq, Papilon onyŋ oryndy abroiyna qol sūğatyn bolsa... Osylai
oilağan ol i̇eşteŋeni körmegen-bilmegen adam siiäqty:
– Bolary bolyp, būiauy siŋgen! — dedi oğan.
Ol Papilonnyŋ sazaiyn berdi! Baiğūs jūmğan auzyn aşa almai qaldy. Mynau
bala, jūrttyŋ közinşe masqara qyldy au, jetpegeni sol i̇edi!
Jiyrma metrdei jerde, portqa kirer auyzda küzetşiniŋ butkasy tūr. Onyŋ
qasynda soğys kezinen qalğan bir oram tikenekti sym jatyr. Budkada küzetşi
qalğyp otyr. Ony körgen dokerler, jaŋağy jazudy qaitadan i̇esterine tüsirgen, äzil
tağy da qyzdy:
– Sen qalai oilaisyŋ – küzetşiler amerikandyq jüktermen qosa jiberilmegen
be i̇eken?
– Biraq mūndai jükti tüsirmegen siiäqty i̇edik qoi.
– Tūra tūr, äli tüsirermiz.
– Dūp-dūrys, – deidi Gitton. — İankilerden jaqsylyq kütpe, olardyŋ qai jügi
bolsa da obadan jaman.
– Ä, Gitton, sen i̇ekensiŋ ğoi! Balaŋa ne bopty!
– Äzir belgisiz. İeş jerde joq. Oilai qalsaŋ janyŋ türşigedi.
– İendi ne bolmaqşy?
– Meniŋ ornymda bolsaŋ, öziŋ qaiter i̇ediŋ? Barmağan jerim, baspağan tauym
qalğan joq — politsiiäda da boldym. Qamqorlyq sovetinde de boldym... Basyndy
jarğa soqsaŋ da i̇eşteŋe şyğatyn i̇emes. Äielim kün ūzyn jylaidy da otyrady,
qaiteiin, qosyla jylaityn qatyn i̇emespin ğoi! Ärine, men Poldi derevniadan izdep
körem, biraq onan ne şyğatyny belgisiz... Jyla —jylama, qalai bolsa da i̇eşnärse
bolmağandai osynda belgi soqtyruğa kelip tūruyŋ kerek...
– Äi, Jiul Mok! Ūian! Tekten-tek aqşa alasyŋ ğoi öziŋ, şyraq. Seni mūnda nege
qoidy? Bizdiŋ ne isteitinimizdi baqylasyn dep qoidy. Al, sen onyŋ ornyna äman
qoryldaisyŋ da jatasyŋ...
Jūrttyŋ barlyğy du küledi. İeger mynau küzetşi osyndai suyqta ūiyqtai
alatyn bolsa, meili üstine körpe bitkenniŋ barlyğyn jamyla bersin, demek onyŋ
ūiqysy taŋyrqarlyqtai bop şyqqany. Biraq, bälkim ol ūiyqtamai, tek jylynu
üşin änşeiin bürisip jatqan şyğar? Küzetşi özinin sergek i̇ekendigin bildirgisi
kelgendei aiaq-qolyn qimyldatady. Politsiiänyŋ kim i̇ekenin özderine sezdirip
qoiğan jön bolar i̇edi, biraq i̇eŋ dūrysy būl halyqpen şataspağan. Qit i̇etse būlardiki
— jinalys, demonstratsiiä, i̇ereuil. Al bastyqtar olar üşin mūny qysady.
Sondyqtan ol öz budkasynda typ-tynyş qana otyrğandy artyq köredi. Kületini
külip, ūrysatyny ūrsa bersin. Olardyŋ ūrysuyna ol äbden üirenip boldy, öitkeni
ūrysqannyŋ özi onyŋ lauazymyna sai siiäqty. Politsiiä qyzmetşisine i̇en basty
närse— jūrttyŋ közine tikenek bolmas üşin postyny jiı almastyryp tūru. Biraq
onymen mäsele bite qoimaidy, i̇eger jalğyz bolsaŋ — bärinen dūrysy tynyş qana
otyrğan, äitpese olar alystan tanyrlyqtai i̇etip auyz-mūrnyŋdy şiedei qan
qylady.
Politsiiä adamdary bir top bop demonstratsiiäğa qarsy şyqqanda äŋgime basqa —
qoldarynda soiyldary, közden jas ağyzğyş gazdary, vintovkalary bolady; sonda
būlardy basqa ūryp, taisalmai toptaryn jaryp ötip, öş aluğa bolady. Biraq
jalğyz kezde ün şyğarmağan artyq. Olar ony ūstap alatyn bolsa teŋiz de tiıp tūr
ğoi...
Dokerlerdiŋ käsipşilik odağy ornalasqan barak qanşa aitqanmen jelden pana.
Onda jūrt tolyp ketti. İetikter, ağaş tabandy bäteŋkeler, qatyp qalğan
sandaldardan damylsyz sartyldatqan i̇eden syqyrlap, maiysyp barady. Qiiüy
qaşqan taqtailardyŋ aralaryndağy jaryqtardan guildep jel soğyp tür.
Qabyrğağa taiau tūrğan adamdar i̇ezderin yzğarly jel bes, tipti alty bölek qyp kesip
jibergendei köredi. Ärine sondyqtan i̇eşkimniŋ de qabyrğağa taiau tūrğysy
kelmeidi. Jūrttyŋ ärqaisysy bölmeniŋ ortasyna qarai tyğylysady. İeger
onysynan i̇eşteŋe şyğa qoimasa, ondai adam yzalana körşisin iterip tastaidy da,
syrtqa şyğyp jaqsy orynğa ötip jetu üşin jaŋa küşpen qaitadan ortağa qarai
ūmtylady. Sondyqtan kün suyq bolğanmen, jūrt kastriuldegi qainağan sudai
qabyrğany boilap üidi şyr köbelek ainalyp jür. Baqyttaryna qarai jūrt mūndai
yŋğaisyzdyqqa jaibaraqat qaraidy — i̇eger bir birimen qaljyŋdaspasa, qatar
tūrğandar birin-biri mazaqtamasa, qalai küştegende de, bül jerde bolu tipti mümkin
bolmas i̇edi. Mine bastaryna tüsken qiynşylyqty ötkizude jūrt birine biri osylai
järdemdesedi.
Baraktyŋ būryşyndağy kişkene «kabinetke» kiretin i̇esik bar, onda käsipşilik
odağynyŋ sekretary Rober otyrady. Rober mūnda äli kelgen joq. Biraq jūrttyŋ
qolynda birneşe kilt bar-dy. Onyŋ i̇esigin aşu qiyn ba? Mysaly Papilonnyŋ kilti
bar, ol i̇esikti bir minutta-aq aşa alady. Özi kişkene bölmeniŋ tap ortasyna kerneiin
tot basqan şoiyn peş ornatypty, al onyŋ janynda, kişkene ğana bos alaŋda, üstin
şan qaptağan qağaz toly stol tūr. Onyŋ şet jağynda telefon körinedi. Onyŋ
telefon bolğany qūrysyn! Üstin bir qarys şaŋ basqan, i̇eger köŋil ketse oğan
barmaqpen naqyl söz jazuğa da bolady, mysaly — «Mari — zūlym!» degen sözdi
jazuğa bolady. Öitkeni, negizinde Rober telefonğa onşa jolai bermeidi. Mūndai
närselerdi ol tipti ūnatpaidy. Ony sekretar i̇etip sailağan küni-aq ol trubkanyŋ
tübin joğary ūstap, bylaişa aitqanda, mikrofondy qūlağyna taiap jūrttyŋ
barlyğyn jai ğana şolyp otyryp; «Qyzyq i̇eken, i̇eşkim jauap bermeidi. Apparat
jaman i̇emes, biraq özin jöndeu kerek i̇eken»,— degen bolatyn... Qazirdiŋ özinde de,
eger trubkany köteruge tura kelse, Rober ony i̇eptep qana barmaqtarynyŋ
ūştarymen alady. Sonan ol sözi i̇estilmei qalady i̇eken dep qoryqqandai öŋeşi
üzilgenşe aiqailap söileidi; tipti jinalystarda da ol tap telefonmen
söileskennen bäseŋ söileidi. Qazir telefonnyŋ oğan keregi de şamaly. Būdan besalty jyl būryn, ökimet qazirgiden özge kezde ministrliktermen, oblystyq
ökimettermen, prefekturalarmen, merilarmen söilesuge bolatyn i̇edi... İendi olarğa
telefon soqsaŋ tek uaqytyŋdy bosqa ötkizesiŋ. Kabinettiŋ qabyrğalarynda ülkenülken plakat, dejurstvonyŋ raspisaniiälary iluli tur. Al taqtai qabyrğağa bormen
birneşe uran jazylypty. Dokerler Roberge kelgende oz üilerine kelgendei
bolady. Meili portta kiretin, şyğatyn i̇esikterdiŋ barlyğyn bitep tastasyn, meili
barlyq jerlerge küzetşiler qoiylsyn, bäri bir osy kişkene bölmege i̇eşkim tie
almaidy. Özderi osyğan tūmsyqtaryn sūqpai jai jürgenderin artyq köredi. Mine
ömirde osyndai jağdailar bola beredi.
Peşke qiqym-siqym jaŋqa salğan dokerler otty tez tūtatty. Peş öte tütindep
ketip, közdi udai aşytsa da, olardyŋ, ärqaisysynyŋ sol kişkene kabinetke kirgisi
keledi. Tütin tarağan kezde mūnda jūmaq siiäqty bolady. İen jaman jeri: qabyrğada
qaz-qatar tūrğan oryndyqtarğa bes adam qysylyp otyrysyp, sonşasy peşti
antalap tik tūratyn bolsa, – bölmede būrylarlyq jer qalmaidy.
Keşigip kelgen bir doker bölmege kirgisi kelip ūmtylğan i̇edi, biraq onysynan
eşteŋe şyqpady, sondyqtan ol aiağyn ūşynan basyp, aldağy tūrğandardyŋ
bastarynan asyra bölmege köz jiberdi.
– Rober äli kelgen joq pa? — dedi ol aiqailap.
– Kelgen joq. Onyŋ ornyna biz barmyz, ne kerek i̇edi aita ber.
– Robermen aqyldasaiyn degen i̇edim...
– İe-e, aqyldasuğa kelgende käsipşilik odağy jaqsy bola qalyp pa? – deidi
Papilon aiqailap. —Al basqa jağyna kelgende, sirä, onyŋ sağan keregi joq qoi
şyraq, irofsoiuzdyq biletiŋdi äli almapsyŋ...
Papilonnyŋ soŋğy sözi i̇ekige bölinip, tynysy toqtağandai boldy, öitkeni
qasynda tūrğan bireu ony bar küşimen büiirge tüiip jiberdi...
Papilonnyŋ sözin bölip jibergen doker:
– Sağan ne kerek i̇edi, — dedi.
– Keşe men arpa tieude istegen i̇edim, i̇endi onda isteuge mūrşam keletin i̇emes. İeger
onan ketsem, basqa jūmys ala alar ma i̇ekem, älde joq pa?
Būl sūraqqa ne jauap bol ary Sovajenge da kerek i̇edi. Onyŋ qatty qasynğannan
bet-auzy sol boiymen şiedei qyp-qyzyl.
– Ärine sūrai alasyŋ. Onyŋa kim kedergi jasar deisiŋ.
Sovalsen syrtqa şyğyp ketedi. Jūrttyŋ barlyğy da Papilonğa taŋdana
qaraidy, bügin būğan ne bolğan?
– Sen oğan nege kenedei qadala qaldyŋ?
– Käsipşilik odağy jūrttyŋ barlyğyna birdei ğoi.
– Onyŋ özi senimsiz bala, — deidi Papilon oğan kinäli i̇emestigin däleldeuge
tyrysa, — byltyr ol käsipşilik odağyna müşe bolatyn i̇edi, al biyl müşelikte
joq.
– Men sağan tap sondai söz aita alar i̇edim, biraq basqa uaqiğa jaiynda, — deidi
Diupiüi, jai aita salğandai peştiŋ qaqpağyn aşyp, onyŋ işine kesindi ağaş tastap
jatyp.
– Tilindi tart!. – deidi Papilon aiqailap, — ol jöninde i̇ekeumiz söilese
jatarmyz, tipti i̇erteŋ kezdesuimizge de bolady.
– Kim bolsa da käsipşilik odağyna kelip aqyl sūrağany quanarlyq närse.
Senbeseŋ bästeseiik, kelesi jyly ol käsipşilik odağyna müşelik biletin sūrap
keledi.
– Mūnda adam sonşa kop keledi, i̇eger olardyŋ barlyğy da käsipşilik odağyna
müşelik biletti ala berse, jiyrma-otyz şaqty adamnan basqanyŋ barlyğy
käsipşilik odağyna müşe bolğan bolar i̇edi. İeşuaqytta osynşa adam birden kömek
izdep kelmegen.
– Qojalar bizdiŋ jūmysqa mūqtajdyğymyzdy paidalanady.
– Demek, olar bizdi tiyn-teben üşin de jūmys istei beruge äzir dep oilaidy ğoi
şamasy.
– Jūmys bolmağan künderge, jaqynda aqşa töleudi qūiady degendi aitady.
– Dūrys i̇emes, änşeiin bos soz!
– Joq, tölemeidi.
– Qalaişa tölemeidi?
– Ärine sen ony bilmeisiŋ, kördiŋ be özin, jaialyqtan jaŋa şyğa salyp basqa
jūrtqa nūsqau bergisi keledi.
– İeşkimge i̇eşqandai nūsqau bergim kelip tūrğan joq! — deidi Qleber. — Mūndai
sūraqty berip tūrğan onyŋ özi. İeger dūrys jauap bere almasaŋ, ündemei jaiyŋa tur.
– Qaraŋdarşy özin, qainağan sudai būrqyldap ketti! Seni yzalandyru üşin jai
aita salğam... tyŋda... seni jūmysqa aldy delik... Degenmen sağan keme kelgende ğana
aqy töleidi. Ony kütemin dep jürgeniŋde biraz uaqytyŋ ötedi, al i̇endi jūmys istei
bastamai sağan bir tyiyn i̇eseptemeidi.
– Olai istei almaidy, oğan batyly barmaidy olardyŋ!
– Olar onan da asyryp jibere alady, — deidi bir doker, i̇esikke qarai yğysyp
bara jatyp, — men de tap osyndai mäselemen kelgen i̇edim Roberge.
– Roberdiŋ özi qaida jür, qaida ketip qaldy i̇eken?
– Bujo degen juan sūmpaiymen ūrysuğa ketti. Qazirgi uaqytta qojalardan köz
aiyruğa bolmaidy, olar dokerlerdiŋ ärqaisysymen de talasuğa äzir!
– Al, kelgen jūmysyŋdy aita ber.
– Keşe, biz qyryq i̇eki tonna jük tasydyq, jük maşinalarynan qap tüsirip,
olardy vagonğa tiedik. Al i̇endi, qyryq i̇eki tonnanyŋ üstine bizge tek üş-aq tonna
artyq i̇eseptep otyr. Biz būl dūrys i̇emes, būğan könuge bolmaidy dep ūiğardyq....
– Ärine, äueli jerge tüsirip, artynan tağy da pristannan vagonğa tiegen i̇eki
jūmys. Özderiŋdi keremet aldağan i̇eken, qyryq tonnadai jükti kem i̇eseptepti.
Kelistirip otyrğyzğan i̇eken senderdi.
– İeger şyndyq bizdiŋ jağymyzda bolsa, ärine biz olarğa aqymyzdy
jibermeimiz.
– Jigitter, berik bolu kerek.
– O jaiynda abyrjyma. Mūndai jerde sensiz-aq birdeme istermiz.
– Kim biledi, bälkim meniŋ de keregim bolar.
Jūmys bölu bastaldy... Desiatnik Alfonsqa i̇eŋ auyr tietin kezek osy. Ol
kommunist. Sondyqtan oğan bügin öte auyr tiedi. — Mazasyz ötken tünnen keiin
onyŋ taŋ ata ğana közi ilingen. Äsirese sondağy äieldiŋ «özi jūmyssyz otyrğan
joq»... degen sözi de i̇esinen şyqpai qoidy. Ras, ol jūmyssyz otyrğan joq, biraq
Alfons jūmys istemese, dokerlerdiŋ jūmys kartoçkalaryndağy belgi qazirgiden de
az bolar i̇edi. Mūny özderi de, älgi äiel de öte jaqsy biledi. Bälkim būl söz
qyzulyqtan aita salynğan bolar. Degenmen aitylar soz aityldy. Auyzdan şyqqan
söz torğai i̇emes ūstatpaidy. Qazir desiatnikterdiŋ köbi — qoja qūiyrşyğy.
Azattyq alğannyŋ alğaşqy kezinde barlyğy da basqaşa i̇edi. Ol kezde
desiatnikterdiŋ özderi de basqa adamdar bolatyn. Bizdiŋ kisiler i̇edi... Birte-birte
olardyŋ barlyğyn jūmystan şyğaryp jiberdi. Tek jalğyz Alfons osy künge
deiin sol jūmysta istep keledi. Ğajap! Bälkim ony jūmystan şyğaryp jiberuge
bata almağan şyğar. Mümkin, jūrtty aldau üşin ädeii qaldyrğan da bolar. Alfons
nariad bölgende, ol dokerdiŋ kommunist i̇ekenine, i̇emesine qaramaidy, ol basqa
desiatnikter jūmysqa qospai jürgen adamdardy saqtap qaluğa tyrysady. Ärine
olar i̇eŋ aldymen kommunisterdi jūmysqa qospaidy, qabyldamaidy da. Söz joq,
desiatniktiŋ kyzmetin istegendikten Alfonstyŋ basqalarğa qarağanda şamaly
erekşeligi bar. Äiteuir qūr qol otyrğan joq, aştyqtan aman. Biraq, būl qylmys pa?
Demek, sezimi onan özgergen joq qoi, ol onysyn i̇eşuaqytta da, i̇eşkimnen de
jasyrğan i̇emes, jasyrmaidy da. Äŋgime mūnda i̇emes, basqada: alaida ony jūrt
kündeidi, bärinen sony i̇estigen jaman. Brigadağa adam alğan da i̇ete kelissiz is, özine
jau tilep alasyn. Alfons qanşa ädil boluğa tyryssa da, onyŋ i̇eŋ aldymen
jūmysqa öte mūqtaj adamdardy alğysy kelgen:men, neşe ret ol i̇ezine i̇ezi syrt
berip: meniŋ bas-aiağy on alty-aq jetonym bar, bir jetonnan bai qoimassyŋ, biraq
oğan bir üzim nan men bir litr süt keledi, sondyqtan da olardy dūrys böluge
tyrysuym kerek, mynağan da, anağan da beruim kerek dep oilaidy. Biraq, qai
uaqytta da onyŋ äldekimderdi ūmytuy, baiqamai qaluy mümkin. Sen jük tasityn
platformanyŋ üstinde tūrasyŋ, seniŋ töbeŋde iluli tūrğan şam qaraŋğydağy bir
top adamğa jaryq tüsirip tūrady. Sonda joldastaryŋnyŋ qoldary sağan qarai
sozylady. Olar birin biri itermelep, tipti töbelesuge de äzir.
– Meni al!
– Meni al!
– Alfons!
– Meni al, Alfons!
Oilandyratyn.da, tynyşyŋdy alatyn da sebepter bar. Bir üzim nandyq
tabatyn bolsaŋ da būl i̇eŋbek i̇emes. «Mūnda qūldar bazary» deidi jigitter, olardiki
dūrys ta. Al ärbir sūmpaiy sony paidalanyp, bizdiŋ aramyzğa jik salyp, aş
adamdardyŋ birine birin soqtyrğylary keledi.
Aqyrğy jeton berildi, i̇endi aiqai-ūiqai, birin biri itermeleu su sepkendei
tyiylyp qalady da, desiatnikke qarai sozylğan qoldar tömen tüsip ketedi. İeki jüz
elu, üş jüz doker tünergen boilarynda barakqa qaityp, qaitadan şiretke turady.
Jūmys joq, tağy da jūmys joq!
– Şamasy bizdiŋ qūdiretti takelajşylarğa būl jūmys ūnamaityn bolu kerek,
qolymyzdy bylğap alamyz dep qorqatyn şyğar. Äitpese, bälkim olardyŋ tağy da
jylynğysy keletin şyğar?
– Meili, istemese istemesin, basqalarğa qalar.
Papilon men takelajşy Jorj jūmys bolu bastalğan kezde oryndarynan
qozğalğan da joq. İekeui būrynğydai peştiŋ qasyndağy oryndyqta otyra berdi.
– Olar bizdi köre almaidy, özderin yza kernep barady, — deidi Jorj.
– Solardyŋ oryndarynda öziŋ bop körşi, — deidi oğan jauap qaiyryp
Papilon.
Ol bir minuttai oilanyp tūrady, biraq, öziniŋ sözin qapyl aiaqtai qoimaidy:
– Şynynda, i̇eger bügin älgi saitannyŋ qara küiesin tüsirmegende, bälkim sen de
olarmen birge syğylysyp, jūmys sūrağan bolar i̇ediŋ.
– Ärine dūrys aitasyŋ, — deidi Jorj ony moiyndap —biraq, i̇esiŋde bolsyn,
men kazirgi istep jürgenimnen köbirek istegen bolar i̇edim... qaita özimniŋ kezegimdi
köbinese basqa kisilerge berip jürmin.
– Mūnan köbirek istep qaitesiŋ? Zoryğyp ölesiŋ ğoi – deidi Papilon – jaraidy,
osy äŋgimeleskenimiz de jeter, äne jigitter kele jatyr.
Kişkene kabinettiŋ işine adam qaitadan lyq tolyp ketedi.
– Bas-aiağy i̇eki brigada ğana aldy, onysy on alty-aq adam. Qalğandaryna ne iste
deisiŋ? Şalqamyzdan tüsip jata bereiik pe?
– İeger älgi Oriol keşşe Moktyŋ bosanuyna kelisimin bergende, bälkim is
oŋdalğan bolar i̇edi.
– Tapqan i̇ekensiŋ! Ol bolmasa böten bireu keledi.
– Men «İumanyŋ» betinde bir öte küldirgi suret kördim. Surette Daniiänyŋ koroli
men Oriol i̇ekeuiniŋ zalda otyrğan kezi körsetilipti. Olardyŋ, üstine Mok kirip
barady. Zalğa kirgen ol Oriolğa öziniŋ jūmystan bosanğysy keletini jaiynda
jazğy qağazyn ūsynady, al, Oriol oğan: «Qonaq otyrğanyn körmeimisiŋ!
Alauyzdyq şyğaratyn uaqytty tapqan i̇ekensiŋ», deidi. Qyzyq i̇emes pe?
– Olardyŋ arazdasqany änşeiin ğoi — tap sol küni keşte ol korolmen birge
toi toilady. Qaryndaryn sipady. Biz de künde taŋerteŋ... aştyqtan qarnymyzdy
sipaimyz. Al, äzirge milliondağan aqşa tağy da üşti-küili joq bop ketti. Moktar
degenderin istei alady, sottan qoryqsyn ba, onda da özderiniŋ sūrqiiälary otyr
ğoi.
– Qaida barsaŋ da paraşyldardan aiaq alyp jüre almaisyŋ.
– Ärine, bizge de jūmys tabylar i̇edi, biraq olar kedergi jasaidy.
– Parohodtar kele me? Keledi.
– Tek olar parohodtarynan bizdiŋ portqa jük tüsirgileri kelmeidi.
– Joq, äŋgime olar özderiniŋ Marşall josparymen bükil saudanyŋ tamyryn
qiyp jibergeninde i̇emes pe.
– Dūrys, biraq parohodtar äli künge deiin jürip tūrady ğoi, al i̇endi būlar sol
parohodtardy ädeii basqa portqa jiberedi, tek bizge timese bolğany.
– Demek, olarğa bizdikinen göri basqa porttar qadirlirek bolğany ğoi.
– Bile bilseŋ onyŋ maqtanarlyq jeri joq.
– Bizdiŋ porttan Vetnamğa arnalğan jük tielgen bir parohod ta ketken joq qoi.
Bir parohod ta ketken joq. Tüsinip tūrmysyŋ?
– Bos sözdi söileme, bizdiŋ istep jürgenimizdi basqa porttarda da istegen. Mäsele
onda i̇emes.
– İendeşe nede, aitşy?
– Aitaiyn, bizdiŋ qaiyrşylyq halimiz — tek bizge qoldanğan jaza ğana i̇emes,
istegen isimiz üşin bizden alğan kegi de i̇emes. Äŋgimeniŋ tüiini olar bizdiŋ portty
özderiniŋ qulyq-sūmdyqtary üşin qalap alğandarynda bolyp otyr. Bizdi
amerikandyqtarğa satyp jiberdi; portty satty degen söz, onyŋ ainalasyn
solaiymen satty degen soz, olai bolsa bizdi onyŋ üstine üsteu i̇etip bergeni. Demek,
endi jai jükten küderiŋdi üze ber. Bizdiŋ port būdan bylai äskeri baza. Al, i̇eger kei
kezde astyq äkeletin bolsa, ony tek köz aldau üşin, özgeris birden baiqalmasyn dep
qana isteidi. Olardyŋ mūnda qaru-jaraq tüsirgileri keletinin sen i̇eşuaqytta da
estigen joqpysyŋ! Jyl boiy sağan qaqsap aityp tüsindirip keledi, üi bitkenniŋ
bärinin qabyrğalaryna jazyp ta jür. Sonda da sen ony ūqpaisyŋ. Barlyğy dūrys
jürip jatyr — jūrttyŋ tamağy toq, köilegi kök, qaltalary aqşağa toly,
balalardyŋ üsti bütin, qora toly tauyq, tamaq jetkilikti dep — oilaimysyŋ...
Būlai bolğan künde olardyŋ qaru-jaraqtary kelgen küni i̇eşkim qobaljimyn dep
oilamas ta i̇edi. Ärkim: «Mağan süienbei-aq qoiularyŋa bolady, senderdiŋ aram
aqşalaryŋsyz kün köre alamyz!» degen bolar i̇edi. Sonda, şyraq, i̇eşkim de türmemen
qorqyta almas i̇edi. Bireu-mireudi türmege otyrğyza qalsyn delik, onda, özi türmede
otyrsa da üiiniŋ berekesi qaşpaitynyn, ainaladağy küili tūratyn jigitter
qarasyp tūratynyn biler i̇edi. İeger sen osyndai aş jürseŋ, onda äŋgime bölek...
– «Sen» de «sen» dei berdiŋ ğoi. Öziŋ jaiynda, ne basqalar jaiynda aitsaişy,
men ölip ketsem de ondaiğa barmaimyn.
– Tyŋdağyŋ kelse basqalar jaiynda da aityp bereiin. Bälkim tözimsizder de
tabylar. Jamandyq bolsa... qasapqa aidalğan mal siiäqty barar, degenmen barady
ğoi..
– Sen meni tyŋda. Juyrda ūlym üilengen bolatyn, qaltasynda synyq tiyny da
joq, basqa mal tabatyn jeri de joq, sondyqtan ol himiiälyq tyŋaitqyştar jasap
şyğaratyn zavodqa kirdi. Ondai jūmysta äsirese, Vetnamnan qaitqannan keiin
ūzaq istei almaitynyn özi de biledi. Onsyz da öŋi sūp-sūr bop, imiıp ketken.
Körmeimisiŋ sonda da jūmysqa baryp kirdi.
– Ol basqa äŋgime ğoi. Amerikanyŋ qaru-jarağyn tüsirgennen ölgen artyq.
– Mūnyn özi — basqalarğa kör qazğandyq qoi....
– Öziŋe öziŋ qol jūmsasaŋ yqtyiaryn. Onda i̇eşkimniŋ de jūmysy joq. Biraq mynau
— qylmys.
Büginde, ädettegidei, äŋgimeni i̇eŋ jürekti, i̇en batyl, i̇eŋ sanaly adamdar bastaidy.
Al olardyŋ ainalasyna üiirile basqalary jinala qalady, olardyŋ barlyğy da
qarapaiym jaqsy jigitter; olar älgilerdiŋ äŋgimelerin tyŋdai otyryp barlyq
jağyn oilap şyğady; sonda ärqaisysynda är türli oilar paida bolady. Mūndai
oilar biri birimen tüiisip, biri birin jeŋgisi keledi; biraq ol oŋai i̇emes. Öitkeni oi da
adam siiäqty — qarny aşqan adamnyŋ kop küşi bola ma? Degenmen jūrttyŋ
barlyğy da bir närseni jaqsy biledi, ol— qalai bolsa da osyndai ant atqan
qasiretti tūrmysqa tyiym salu. Jer dünie ädeii tamūq bolu üşin jaralğan
deimisiŋ?
Äŋgimege İusuf degen jas doker kilige ketedi. Onyŋ äbden oilana, är närseniŋ
egjei-tegjeiine deiin kesip-pişe söilegeni dauysynan-aq i̇estilip tūrady. İusuftiŋ
kesip aitqan sözi tez köterilip alysqa jaiyla jönelgen tolqynğa ūqsaityn tuğan
eliniŋ muzykasyndai seziledi.
– Qaiyrşylyq,—deidi İusuf, — qaiyrşylyq — auru adam operatsiiä zalynda
iıskep ūiqyğa i̇enetin efir siiäqty.
– Qaiyrşylyq — soldat şineliniŋ şalğaiyndai....
– Qolymdy otqa basuğa äzirmin...—deidi kenet Diupiüi. Al, Diupiüidiŋ mūndai
serti — öziniŋ qairatyn, küşin synağany i̇ekenin jūrttyŋ bäri jaqsy biledi. Ol
alaqanyn qyzarğan konforkağa basqan boiynşa türşikpesten bir sekundtai ūstap
tūrady da, ainalasyndağy adamdardyŋ barlyğyn bir şolyp şyğady.
– İankiler – anyq qaiyrşylyq i̇ekenine qolymdy otqa basuğa daiynmyn, —
deidi ol.
VIII
SAİaSİ BİuRONYŊ QARARY
Porttağy partiiä iaçeikalaryna şyn köŋil bölip, olardy qatarğa qosatyn mezgil
jetti. Vetnam üşin tartystyŋ der şağynda būl i̇eki iaçeikanyŋ i̇ekeui de oidağydai
jūmys istegen bolatyn. Keiin jūmys bosaŋsyp, tömendep ketti. Bizdiŋ kezekti
jinalystarymyz dokerlerdiŋ talaptaryna sai kelmeitin siiäqty. Ärine olarğa
ädettegi qalypqa tüsuge qiyn soqty, jūrttyŋ köbine kündelikti partiiälyq
jūmysta köpşiliktiŋ oiynan şyğatyn qyzu qarqyn joq siiäqty körinedi... Soŋğy
ailardağy qatty jūlqysular, «Pember», «Kutans», äsirese«Depp» üşin bolğan
tartystar jūrtty özgertip jiberdi. Partiiä jaŋa asudan asyp şyŋğa şyqqandai. Biz
üirenbegen auağa köndige almai alqynyp dem alyp jürgen adamğa ūqsaimyz. Mine
Anri osyny oilağan bolatyn. Anri älgi i̇eki iaçeikanyŋ bireuiniŋ sekretary ğana
emes, audandyq komitet biurosynyŋ müşesi retinde i̇ekeuine birdei bekitilgen i̇edi.
Özi sekretar bolyp isteitin iaçeika Dimitrov atymen atalğandyğynyŋ özi de buğan
zor mindet artady. Dokerler öz iaçeikasyn osy atpen ataityn bopty degen habar
estilgende audandağy qalğan iaçeikalardyŋ barlyğy da keremet şu köterip: böten
iaçeikalarğa qarapaiym ğana at qoiğan, olar kvartaldyŋ ne öndiris ornynyŋ
atymen atalady, al būlarğa ol az bopty, desken. Sondyqtan, i̇eger būl iaçeika artta
qalatyn bolsa, onda i̇eşqandai keşirim bolmaidy. Osynyŋ özi dūrys ta. Būlai
atalardan būryn, i̇eŋ äueli öziŋniŋ küşiŋdi on ret baiqap aluyn kerek. Būlardan
keiin temir jolşylar iaçeikasynyŋ Per Semardyŋ atymen atalyp, basqa i̇eki
iaçeikanyŋ biri Moris Torezdiŋ, i̇ekinşisi—Andrei Jdanovtyŋ atymen atalğany
tipti jaqsy boldy. Būlai atalu, ärine öte däripti is, biraq oğan özimizdiŋ sai
ekenimizdi körsete aluymyz kerek. İeger qūrmet talap i̇etetin bolsaŋ, onda özine öziŋ
erekşe talap qūiatyn bol. Būl Bazaralaŋy kvartalynyŋ iaçeikasy, ne Altyn kires
kvartalynyŋ iaçeikasy dep jai atala salu i̇emes qoi... olai bolsa alda bolu kerek.
Osy künge deiin birde-bir iaçeika Stalin joldastyŋ atymen ataluğa bata almai jür.
Şynynda da ondai iaçeika qandai bolu kerek. Al i̇endi, bizdiŋ iaçeikany alsaq, ol
qazir joğarğy därejede i̇emes. Porttağy i̇ekinşi iaçeika natsister atyp öltirgen doker
– Anri Gaiiardyŋ atymen atalğan.
Ärine, bizdiŋ keiin qaluymyzğa dokerlerdiŋ dağdarysqa ūşyrap, joqşylyq
kergeni de sebep boldy. Jūrttyŋ tūrmysy auyr, sondyqtan olardy jūmysqa
tartuda qiyndai bastady. Keşki jinalystarğa olardy jinap ala almaisyŋ. Ony
ärkim özinen biledi... Mūnda äŋgime jalqaulyqta i̇emes, i̇eger äbden azap şekseŋ, onyŋ
üstine işerge asyŋ bolmasa, öziŋdi ūiqy jeŋip bas kötertpeidi... i̇esil-dertiŋ tek
eşteŋeni oilamai tezirek jatu " bolady da turady.... Oğan qaramai keibir
myrzalardyŋ, qaiyrşylyq bizge laiyq deuge auyzdary barady. Ärine adam
neğūrlym jarly bolsa, soğūrlym osyndai şirigen rejimdi jek köredi; biraq,
.partiiänyŋ küşiniŋ özi tap qaiyrşylyqqa qarsy küresuinde. Joq, äŋgime jalğyz
ğana qaiyrşylyqta i̇emes, i̇eger partiiä bolmasa, qaiyrşylyq nege aparyp
soqtyratynyn qūdai bilsin! Äiteuir i̇eki iaçeikanyŋ i̇ekeuin de küşeitu kerek.
Osynyn köbi bügingi jinalysqa bailanysty.
Qandai i̇ersi bolğanmen Anridiŋ jüregi loblyi beredi. Baiandamaŋdy
ötektegendei öte jiptiktei i̇etip jibergeniŋde ylği bolatyn osy. Ädette Anri
jinalystarda özin öte i̇erkin ūstaityn-dy, aldynda tek qysqaşa ğana jazğany
bolsa bolğany, qysylyp-qymtyrylmai, oi qalai kelse solai söilei beretin. Ol
jūrttyŋ barlyğymen tanys, olardyŋ ärqaisysyn köpten beri biledi. İaçeika —
tūtas bir semia siiäqty, olar birine biri müdirmei turasyn aityp üirengen bolatyn.
Būl joly, jinalystyŋ, asa manyzdy i̇ekenin i̇eske alyp, Anri gazet pen jurnaldarğa
şüiilgen i̇edi. «İumanite», «Frans nuvel», «Kaie diu kommiuiiom» derdi kolğa alğan.
Birinşiden, barlyğyn jaqsylap oilap, mäseleniŋ büge-şigesin aşyp alyp, sosyn
ğana baiandamağa daiyndalu kerek. Baiandama qysqa ğana bolady. Anri ony bastanaiaq jazyp bitirgen. Al, daiyndyq degen — meker is keledi, kei kezde senin
materialyŋ sondai köp bolady, tipti oğan qalai kiriseriŋdi bilmei şatasyp
qalasyŋ. Mūnan basqa, Anri jinalystarda söilep üirengenimen, özi jaiynda i̇emes,
jūrt onyŋ sözin qalai ūğar i̇eken dep oilaidy. Ne degenmen prezidiumda mūnan göri
saiasi mäselelerdi jaqsy taldai biletin täjribeli joldastardyŋ biri otyrğanda
Anri qysylyŋqyrap qalady. Al bügin audandyq komitettiŋ sekretary Jilber
kelu kerek. Onyŋ üstine baiandamany tügel qağaz boiynşa oqyp şyqsaŋ basqa
jūrtty söz söileuge asa tarta qoimaisyŋ. Ne bolsa o bolsyn, äiteuir jaŋylmasa
bolğany... aqyry östip jürgende Anri jinalysqa deiin tamaq ta işip ülgire almady.
Ol bir üzim nan jep körgen i̇edi, biraq, qūrğaq poroşoktyŋ özin susyz jūtqandai
qaqalyp qala jazdady. Bügin i̇eŋ maŋyzdysy— jarys söz. İeki iaçeikanyŋ birlesken
jinalysyn şaqyruğa Jilber mūryndyq bolğan i̇edi. Jinalysqa kelemin dep uäde
bergende, äŋgime arasynda mynany ädeiilep atap aitqan bolatyn: «Köp adam
söileitin bolsyn. İeger joldastar jinalysqa sirek kele bastağan bolsa, onda onyŋ
bir sebebi boluy kerek, ony özderi tüsindirsin, olar jağdaidy jaqsy biledi ğoi.
Äitpese biz jūrtty öte jiı kinälaimyz, al olardyŋ pikirlerin bilmeimiz. Būqarany
qamti almaitynymyz sodan».
Jūrttyŋ barlyğyna aralap aityp jäne arnap şaqyryp, onyŋ üstine
jinalysty saiasi jağynan da jaqsylap daiarlamaqşy bolğan; partiiänyŋ, atap
aitqanda, porttağy iaçeikalardyŋ dokerler müddesi üşin küresi jaiynda arnauly
listovkalar şyğaruğa şeşim jasalğan bolatyn; ol onymen tūrsyn, partiiäda
joqtar men bizge niettes adamdardy şaqyryp, solardyŋ pikirin tyŋdau kerek;
sonda jūmysty damytuğa qandai kedergi bar i̇ekeni aşylyp, aiqyndalady.
Jinalysty baiandamamen, dūrysy, qysqaşa ğana kirispe sozben aşyp, biraz
faktiler, mysaldar keltiru qajet, sonan tabanda: «Būl jöninde özderiŋiz ne
oilaisyzdar?» dep sūraq qoiu kerek.
Jinalys aşylmai jatyp jūrttyŋ barlyğy jinalystyŋ sätti bolatynyn
birden sezgen i̇edi. Tağaiyndalğan uaqytta — keşki sağat segizden otyz minut
ötkende iaçeikalardağy barlyq adamnyŋ jartysy, jäne köptegen jaŋa kisiler men
birazdan beri jinalystarda körinbei jürgen birsypyra joldastar keldi. Jūrttyŋ
keşikkeni ärine qolaisyz, jağymsyz is. Biraq onyŋ özi birden jazylyp kete qūiatyn
auru i̇emes. Toğyzda bastalsa da jaqsy. Aita ketetin närse, aldymen kelgender
niettester men sirek keletin qonaqtar i̇ekeninde dau joq,—demek, būlar keludi ğana
ūmytqandar i̇emes, keşigudi de ūmytqandar. Jaman aitpai jaqsy joq! İeşuaqytta
jinalystardan qalmaityndar, būl joly, sirä, i̇eŋ artynan keletin şyğar. Degenmen
belsendilerdiŋ ülgi körsetuleri kerek i̇edi. Jilberdiŋ özi de keşigip qaldy, äli joq.
– A, joğalğan jan! – dep Anri bir tanys jūmysşyğa dauystady da şüiirkelese
ketti, onysy — öziniŋ söileitin sözi jaiynda kele bergen mazasyz oilardan köŋilin
bölgisi kelgeni i̇edi.
– Joğalğan jan i̇ekenim ras, – dedi oğan, basyna künqağary joğary köterilgen
kişkene qara kepke kigen mosqal jūmysşy. – Is isteu kerek bolğanda men ärdaiym
osyndamyn. Biraq senderdiŋ jūmystaryŋnyŋ barysy naşarlau-au deimin.
– Qyzyq söileisiŋ. Söziŋe qarağanda sen bizge jat. adam siiäqtysyŋ.
– Soŋğy jinalystarda, qaşan kelseŋ de jiyrma - jiyrma bes adamnan artyq
bolmaityn-dy. İelu
adamnan sonşa adam ğana keletin, onyŋ üstine bir kelgen adamdar ylği kele
beretin i̇edi. İeger sen meniŋ nege kelgenimniŋ sebebin bilgiŋ kelse... — qariiä özimen
äŋgimelesip tūrğan adamnyŋ däl mūrnynyŋ aldynan sausağyn şertip qalğan i̇edi, ol
jasqanğanynan basyn şūlğyp ketip keri şegindi... sağan ony tüsindiruime bolady.
Būl tipti meni ädeii şaqyrğandyqtan i̇emes. Mūndai jinalystar az bolğan i̇emes i̇edi
ğoi. Al, şliuz kamerasyna jazğan jazu — äne, is dep sony ait! Ūiymnyŋ tiri i̇ekenin
sondaidan sezesiŋ, bir jerde bögelip tūrğanymyz joq, ömir sürip kelemiz. Soŋğy
kezde ne boldy deseŋizşi? İaçeikanyŋ ne bar, ne joq i̇ekenine tipti tüsine almaityn
edim. Bar bolğany kelip äŋgime tyŋdap, müşelik jarna tölep jaŋa şyqqan kitapşa
satyp alatynbyz. Mūnyŋ bäri de jaqsy-aq. Biraq bizdi halyq sezbeitin i̇edi. Men
sağan onan da zoryn aityp bereiin. Kei kezde jūrt arasynda jürip baiqasaŋ, bizdiŋ
jinalystardan göri solardan köbirek i̇estip-biletinsiŋ. Jalğyz jinalyspen ğana is
bitpeidi, ömirge aralasu kerek, äitpese, mūnyŋ özi nege kerek, qūrğaq äŋgimemen
uaqytty beker ötkizemiz.
– Būryn sen qaida bolğan i̇ediŋ? — deidi Anri. — Aitqanyŋ dūrys. Sen bügin
qalaida osylai söile, jaŋağy mağan aitqanyŋdy ait.
Ol sözdiŋ özine tigenin de sezip tūr, öitkeni qariiä i̇en aldymen onyŋ iaçeikasy
turaly aityp tūr ğoi.
Mine sağat toğyzğa da taianyp qaldy. Jilber äli joq. Ne degenmen Uiat boldy.
Jilberdiŋ jinalysqa qatynasatyny jūrtqa jariiälanyp qoiylğan i̇edi, ärine,
onyŋ joqtyğyn jūrt baiqağan bolu kerek... Bügin adamnyŋ köbin qaraşy! Portta
isteitin üş jüz dokerlerdiŋ i̇eŋ qūryğanda jüz jiyrmasy jinalypty! İeki iaçeikada
jüz bir adam bar, onyŋ birazy bügin kele almai qaldy. Al i̇endi, Jilber tipti kelmei
qalsa qalai bolmaq? Onyŋ bül oiy ümitke ūqsaidy, sondyqtan Anri ondai jaman
oidy basuğa tyrysady. Ärine, Jilberdiŋ kelmei qalğany yŋğaisyz, biraq mağan
jaily bolar i̇edi degen oi keledi oğan. Būlai oilau özine Uiat i̇ekenin Anri jaqsy
tüsinedi. Jinalysty Anri Jilberdei basqara ala ma?
Degenmen onyŋ oiynda sondai i̇esepsiz sezim bar, ol jaiynda bireuge aituğa onyŋ
auzy barmas i̇edi. Qasynda basqa bir, özinen göri bilgişteu joldas bolsa, Anri
abdyrap älgi kisiden jasqanatyn da otyratyn. İeger özin tyŋdap otyrğan jūrtpen
tüsinisip alsa, olarğa auzynan şyqqan sözi, tipti qolynyŋ qimyldağanyna deiin
tüsinikti bolsa i̇eken dep qana oilaityn; onda äŋgime basqa bolar i̇edi. uiaty Uiat, biraq
amal bar ma, oğan ne istersiŋ. Adam degendi tüsinu qiyn-aq, onyŋ bir oiy oŋğa
baspasa, sonyŋ neden bolğanyn bilip körşi, tap kebennen teben izdegendei
bolmaimysyŋ.
– Bastauğa tura keler, – deidi Anri Gaiiar atyndağy iaçeikanyŋ sekretary
Frankerge, Anri. Franker velosipedpen jaŋa ğana keldi, äli demin ala alğan da joq.
Ol özi i̇eŋgezerdei, al bireu-mireumen söileskende, qasyndağyğa yŋğaily bolu üşin
eŋkeiip tūruğa tyrysady. Üstindegi bylğary kürtesi tap-tar, jeŋi şoltiyp,
qolynyŋ qospasyna ğana jetedi. Soğan qarağanda Franker öz kiıminen ösip ketken
siiäqty.
– Şynymen keşigip qalğany ma? – deidi ol i̇eşteŋeni körmegen, bilmegen adam
syiaqty. — Jilber äli kelgen joq pa?
– Joq, bälkim basqa bir närsege ainalyp bögelip qalğan şyğar. Äitpese ol mana...
– Ne bolatyny äli belgisiz, – dep Franker onyŋ äŋgimesin bölip jiberedi de,
qolyn siltei söilep, sözi tüsinikti boluyna tyrysady. — Tipti kelmei qalsa da oğan
tandanatyn men joq. Dokerlerdiŋ oğan keregi ne? Būlarmen ainalysqanmen ne
tüsedi deisiz. Ol bizge bir ret te kelip körgen joq qoi. Basqalary da sondai.
Anridiŋ qarsy söileuge yŋğailana bastağanyn sezip Franker ädeii boiyn
jazyp tik tūrğan syiaqty: solai istese oğan i̇eşkimniŋ qoly jetpeitindei.
– Men, Anri, sen jöninde aityp tūrğam joq. Sen sekretarsyŋ, onyŋ üstine, i̇eki
iaçeikanyŋ i̇ekeui üşin de jauaptysyŋ. İeger bizdi sen arandatatyn bolsaŋ, onda tipti
jaramaidy... Sosyn sen qaitkenmen de dokersiŋ ğoi. Al, olar tüsine me? İeger birdeme
bolyp qalsa... onda ärine jetip keler i̇edi... Dokerlerdiŋ jūmysy toqtausyz jüretin
bolsa bükil audanda jūmystyŋ jaqsy jüretinin olar biletin bolu kerek. Äitpese biz
olardy tipti körmes i̇edik te.
– Seniŋ mūnyŋ qiiänat, Franker. Söilei berseŋ, tağy ne deitiniŋdi qūdai bilsin.
Bizdi bireudiŋ qoljaulyğy dep bizdiŋ jaularymyz ğana aita alady. İeger bizge
mūŋyn şağyp keletinder bolsa, olar tek...
Franker töbege jetkize qolyn silteidi, onysy: «oiyŋa kelgendi aita beredi
ekensiŋ!» degeni. Sodan soŋ ol:
– Qoljaulyq deimisiŋ? Olai i̇emes qoi! – deidi.
– Audandyq Komitet, — deidi Anri äŋgimesin sozyp, – bärine birdei ülgere
almaidy. Onyŋ üstine komitet– sen öziŋsiŋ, sen komitettiŋ müşesisiŋ ğoi.
Frankerdiŋ barlyq şeşendigi qolyn silteuinde. Tipti qaqpaq jauyryndy
bolmasa da, iyğyn tap ondai i̇eşkim de qağa almaidy. Äitkenmen ol kisi
taŋdanarlyqtai şapşaŋ-aq, özin ainala topsalap tastağandai.
– Sen tüsinbei tūrsyŋ, Anri... Meniŋ aitaiyn degenim ol i̇emes i̇edi. Qalai bolsa da
seniŋ Jilberiŋ bügin kelmeidi. Onan da kütpei-aq bastai berelik.
Olar stolğa otyryp bolğanşa (stol ornyna aiqyş-ūiqyş ağaş üstine taqtai
qoiyla salğan i̇edi), Franker, jinalyp otyrğan adamdardyŋ közinşe kerile tüsti de,
beriskisi kelmegendei tağy bir-eki auyz söz aityp ülgerdi:
– Men qaşanda oqytuşy — audandyq partiiä ūiymyn basqaruğa qolaily adam
emes degen pikirdemin. Ondai jūmysqa dokerdi sailağan dūrys bolar i̇edi...
– Seniŋ onyŋ dūrys bolğan künde de, mūndai közqaras Jilber turaly laiyq
emes. Ol i̇eŋ senimdi, alğyr joldastardyŋ biri.
Jinalysty basqaruğa jūrt Roberdi ūsyndy.
– Kim sailansyn deidi? Kim qarsy? Sailandy,
Rober prezidiumge baryp otyrğan boiynşa Franker
söz sūrady. Būnyŋ özine ne bolğan? Kün tärtibi bar ğoi, sony qarau kerek i̇emes
pe...
– Joldastar, — deidi Franker dauystap. — Bizdiŋ iaçeikalar bügingi jinalysty
oidağydai ūiymdastyru jaiynda jarysqa tüsken bolatyn. Meniŋşe jinalysty
bastaudan būryn, sonyŋ qorytyndysyn. şyğarğan teris bolmas i̇edi dep oilaimyn...
Osyny aitqan Franker Anrige masattana qarap i̇edi, ol külimsirep ūsynysty
qoldaitynyn bildirdi. Jaraisyŋ, Franker! Ony i̇eske salğanyŋ dūrys boldy. Öte
oryndy boldy. Būl jinalysty biraz köterip tastaidy. Äitpese qysylyp
otyrğandyq seziledi — jūrttyŋ barlyğy sondai yzğarlanyp, qatulanyp otyr.
– Dimitrov atyndağy iaçeikadan kelgen joldastar, qoldaryŋdy köteriŋder!
Mūnyŋ özi äserli is bop şyqty. «Dimitrovşyldar» qoldaryn köterip, özderiniŋ
köp i̇ekendigine masattanyp, jymiiä küledi.
– Al, sanaimyn... İeki... tört...
Rober aqyrğy adamdardy sanap jatqanda baraktyŋ işinen: «Tipti jaqsy boldy!»
degen quanyşty dauystar i̇estiledi.
– Otyz segiz... Qyryq... Qyryq bir... Barlyğy qanşa i̇edi?
– İelu i̇eki, — deidi Anri maqtanyşpen.
– İendi Anri Gaiiar iaçeikasynan...
Olardyŋ toby da i̇edäuir bop şyqty. Rober sanap jatyr. Qyryq segiz adamnan
otyz segiz adam kelipti.
Dimitrovşyldar:
– Biz köppiz, – deidi de qulana külimdei tüsedi.
– Biz niettesterdi köbirek i̇ertip äkeldik, sony da atap aitu kerek, – deidi
Franker, oŋai şegingisi kelmei.
– Mässağan! – dep aiqailaidy dimitrovşyldar, – sanap körşi özin!
Artqy qatarlardan:
– Bosqa talasasyŋdar! — degen dauystar i̇estiledi. – Bosqa talasasyŋdar! – deidi
Papilon qaitalap. Deni sap-sau, qysqa aiaqty Papilon jūrttyŋ barlyğyna anyq
körinu üşin oryndyqtardyŋ arasyna tūryp alypty.
– Dūrys, biz anau aitqandai, niettespiz. Biraq niettester – qoldarynan jetelep
äkeletindei kişkentai bala i̇emes, olar öz aiaqtarymen-aq kele alady... Onan da sen
bizdi sanap şyq, qanşa i̇ekenbiz... sana, Uialma! Al, myna joldas aitqandai, niettes
joldastar qoldaryŋdy köteriŋder!
– Öte dūrys! – deidi predsedatel.
Keibireuler qobaljyp, jinalysty abailap qana şolyp şyğady da, qoldaryn
tym joğary kötermeuge tyrysady... olar ärtürli sebeptermen: keibireuleri —
partiiä jinalysyna birinşi ret qana katysqandyqtan qobaljysa, basqalaryna, tek
niettester qatarynda ğana qatysyp otyrğandary batady.
– Qyryq üş,— dedi sanap şyqqan Rober. Azdap qysylyp, Anri, Frankerge
jaltaqtap qarai beredi. Olardyŋ, türlerinen — būlai bolğannyŋ jaqsy i̇ekenin, ne
jaman i̇ekenin bilgisi keledi.
– Al i̇endi, — deidi Papilon dauystap, — jarysta birinşi orynğa biz şyqtyq.
Jūrttyŋ birazy qoldaryn kötermei qaldy, men ony öz közimmen kördim!
Jūrttyŋ barlyğy du qol şapalaqtaidy. Şu bäseŋdegen mezgilde Rober Anrige
bir ret ünsiz qaraidy da, söilei bastaidy:
– Joldastar, al i̇endi Jilber Ledriu joldastyŋ qoly bos bolmağandyqtan kele
almai qalğany üşin, biz onyŋ atynan sizderden keşirim sūraimyz. Dimitrov
atyndağy iaçeikanyŋ sekretary, audandyq komitet biurosynyŋ müşesi Anri Lerua
joldasqa söz beriledi.
Qol şapalaqtau, aiqai-şu qaitadan bastaldy. Jūrt jerdi aiaqtarymen
dübirletedi, jöteledi, oryndyqtar syqyrlaidy. İendi şynymen bastaldy,
jailasyp otyrğan dūrys. Temekini tartyp bitirip ülgiru kerek, al kimde-kim
trubkasyna temeki salyp ülgirmegen bolsa, onda amal joq, qaltasyna tyğa saluğa
tura keledi... Jilber kelmegendikten talqylaudyŋ qorytyndysyn özi şyğaratyn
bolğan soŋ, Anri jarys sözge qatyspai, öziniŋ kirispe sözinde äzirlep kelgen
baiandamasynyŋ tek negizgi jerlerin ğana aityp bermekşi boldy. Qalğany, bälkim,
qortyndy sözge kerek bolar. Ol sözin özi oilağannan da oŋaiyraq bastady.
«Joldastar bügingi jinalystyŋ maqsatyn...» Ärine, söilei bastağannan-aq onyŋ
qobaljuy basyldy. Būl jūrttyŋ barlyğyna tanys. İeŋ aldymen bojyratpai, tek
basty, i̇en kerek sözderdi ğana aitu qajet, joldastarynyŋ jüzderine qarap olardyŋ
köz qarasyn baqylap, öziŋdi öziŋ synaisyŋ, i̇eger tūtyğyp qalğandai bolsaŋ
solardyŋ jüzderindegi qūbylys seniŋ dūrys söileuiŋe kömektesedi. İeŋ maŋyzdy
solardyŋ sanalarynda isteletin jūmys bolğandyqtan, öziŋe tirekti sonan izde...
«Soŋğy aptalarda keleli uaqiğalar bop ötti... Keşe ğana... Trumen atom bombasyn
jūmsaudan bastartpaitynyn moiyndady... öz jağdaiymyzğa keletin bolsaq...
Amerika okkupatsiiäsy... Jūmyssyzdyq... qaiyrşylyqtyŋ ösui. İeŋ basty, ömirge öte
maŋyzdy maqsattar jaiynda aitar bolsaq... Bizdiŋ mindetimiz i̇erekşe, ūly mindet...
biz alğaş şepte kelemiz... Onyŋ üstine, Frantsiiä ükimetiniŋ... Germaniiäny qaitadan
qarulandyru... Tu syrtymyzdan Franko tönip tür... Demek, partiiä tūlğasynyŋ
barlyq bölşekteri ömir süru qajet. Qanşa aitqanmen bizdiŋ i̇eki iaçeikamyzdyŋ
ekeui de ömirden bölinip qalğan. Kitapşalar, müşelik jarna degenderdiŋ barlyğy da
kerek-aq, biraq... Bälkim, iaçeikalar öz jūmystarynda dokerler būqarasynyŋ
kökeiindegi mäselelermen onşa sanasa qoimaityn şyğar?.. Sizder qalai dep
oilaisyzdar? Tap bügingi jinalysta... Barlyğymyz küş biriktirip i̇eki
iaçeikamyzdyŋ i̇ekeui de būqaramen demdes boluy, jūmystaryn qaita qūruy üşin
eŋbekşilerdiŋ barlyğyn qatty tolqytarlyqtai maŋyzdy jağyn qarauymyz kerek.
Mine istiŋ bağyty osylai. İendi sizder öz pikirleriŋizdi aitularyŋyz kerek. Sizderşe
qalai, aldymyzda qandai maŋyzdy mäsele tür?» Sözin aiaqtap Anri qalai bop
şyqty degendei köz qarasyn Frankerge audaryp i̇edi, jaqsy bop şyqty, jigit
ekensiŋ!—degendei ol basyn izedi. Rober predsedateldik ornynan tūryp, kimniŋ
jarys sözge şyğatynyn.sūrady. Mūndaida i̇eŋ qiyny – bireuge söz bastatu.
Niettester taŋyrqap qaldy. Olar jinalys būlai bastalady i̇eken dep oilamağan
edi. Keibireuleri, äsirese, mūnda ne aitar i̇eken dep tyŋdauğa ğana kelgen adamdar,
biraz tüŋilip qaldy. Basynda olar aitylatyn sözdiŋ birazymen kelisermiz,
birazymen kelispespiz de degen oimen kelgen bolatyn. Onyŋ üstine mūndai
jinalystarda söz alu oŋai i̇emes deitin i̇edi ğoi. Osynyŋ barlyğy qalai. bolyp
şyğar i̇eken, mine qyzyq.'
– Dūrys, – deidi i̇eŋ aldymen jarys sözge şyqqan Diupiüi, — sen mäseleni dūrys
qūiasyŋ. Bizdiŋ basymyzdağy päle neden? İeki iaçeikanyŋ i̇ekeui de ärtürli
mäselelermen ğana ainalysa beredi, i̇esitip jürip kereksiz närselerge azdap
ūrynady. 'Al kei kezde sondai bilgişsinip ketedi, tipti jūrttyŋ zauqy qalady. Mine
kemistiktiŋ barlyğy osydan... Meniŋşe, mümkin men öte anyq aita almai tūrğan
şyğarmyn, biraq ne aitaiyn degenim tüsinikti bolar. Men onşa şeşen i̇emespin...
– Jarar, jarar, izet qylmai-aq qoi, – deidi Anri külimsirep.
Endi mūndai äzildiŋ aldyn alğysy kelgendei Diupiüi alğa qarai qolyn sozady.
– Kimde-kim tüsinbese, ondaidyŋ öz obaly özine! Mine osylai biz köp söileimiz,
barlyğyn da istep ülgirgimiz keledi. Biraq i̇eşteŋeni dūrystap istei almaimyz.
Barlyğy birinşi kezektegi is dep asyğudan-aq meniŋ mazam ketip boldy. Seniŋ öziŋ de,
Anri, sol «birinşi kezeksiz» tūra almaisyŋ. Bizdiŋ iaçeikada ne isteidi deseŋşi? Bir
mäseleni alady da, bügin osy mäselege barlyğy bailanysty dep jariiälaidy. Onyŋ
özi şynymen solai bolatyn bolsa, men oğan tek quanğan bolar i̇edim. Biraq is jüzinde
qalai deseŋşi? Bireu üşin «birinşi kezek» dokerlerdiŋ talaptary bolsa, böten
bireuge äskeri kyzmettiŋ merzimin ösiruge qarsy küres, ne amerikandyqtardyŋ,
äitpese, Germaniiänyŋ kaita qarulanuy delik, ne qysym şaralaryna qarsy küres,
bolmasa qaisy bir kongreske, demonstratsiiäğa daiyndyq jürgizu, tağy ne deudi özim
de bilmeimin, äiteuir sondai birdeme!.. Qai jağyna qarai auaryŋdy bilmeisiŋ.
Teksere kelgende barlyğy birdei bop şyğady. Men i̇endi müldem keşşe i̇emespin ğoi,
eger bügin birinşi kezekte myna mäsele bolatyn bolsa, i̇erteŋ basqa mäsele boluy
kerek i̇ekenin öte jaqsy tüsinem. İeger barlyğy birdei birinşi kezekke şyğatyn
bolsa onyŋ nesi birinşi kezek bolğany? Jūrt osynyn barlyğynan da qūr sözben
qūtylğysy keletinin oilağanynda jüregin ainyp i̇eşnärseni tyŋdağyn kelmeidi.
Jäne mūnyŋ özi bir ret qana bolğany i̇emes. Mysaly bir uaqytta, Moris özinin sezde
söilegen sözinde «toğyşarlyqty talqandau kerek» degende jūrt osy sözge
dağdylanğan bolatyn. Şynynda da bül söz bizge kerek boldy, paidağa asty. Biz
özimizdiŋ kemşiligimizdiŋ ne sebepten bolğanyn tüsindik. Bül nūsqaudy dūrys
tüsinip, ony jüzege asyru kerek i̇edi, biraq onyŋ ornyna keibireuler sol sözdi san ret
qaitalaumen qanağattandy da qoidy. Meniŋşe, mūnyŋ özi baryp tūrğan atüstilik!
Keibir adam birdeme aita salady da, sonymen barlyğy tyndy dep oilap, i̇eki qolyn
qusyryp, jaibaraqat otyra beredi. Olai bolatyn bolsa bizdiŋ kommunister
«Finettadan» ülgi alu kerek, öitkeni, bos sözge kelgende ol şynymen alda keledi.
Bir bastasa kaityp ony toqtata almaisyŋ, dūrys aityp tūrğan joqpyn ba,
Papilon? Mine, bizdiŋ jūmysymyzdyŋ jaiy osylai, joldastar. Kületin mūnyŋ
eşteŋesi de joq. Bälkim men onşa ädemi söilei almaityn şyğarmyn. Biraq mūnan
bylai da osylai bola beretin bolsa, onda bizdiŋ birinşi kezektegi mindetterimiz de
tap sondai bolady. İeger jinalystarda qyzyq mäseleler talqylanbasa, ondai
jinalystarğa i̇eşkim qyzyqpaidy. Al, jinalystarda Amerika, Germaniiä, Koreiä,
İspaniiä, äitpese, älgi sūrqiiä Tito jaiynda söilep jatady. Degenmen, bizdiŋ portta
ne bolyp jatqany jaiynda, özimizdiŋ sūmdyq qaiyrşylyq tūrmysymyz jaiynda
jetkiliksiz aitylady. Mysaly, jūrttyŋ barlyğy da Orta Şyğys jaiynda köp
söilegen bolatyn. Al i̇endi sol Orta Şyğys degenniŋ ne i̇ekenin qaisyŋ bilesiŋder?
Ärine Sovet Odağy, Polşa, Qytai jaiynda äŋgime bolsa ony jūrttyŋ barlyğy
tüsinedi, ärkim-aq tyŋdauğa yntyq. Biraq bizdiŋ jinalystarymyz köbinese lektsiiä
siiäqty keledi, i̇eŋ aldymen bizge geografiiädan sabaq beredi. Tap oqymysty
akademikter jinalğan siiäqty. Oquğa qarsy i̇eşkim i̇eşteŋe demeidi. Adam mūndai
mäselelerdi taldap otyra alsa jaqsy ğoi. Mūndai jerde talas bolu mümkin de i̇emes.
Biraq bizdiŋ mūnan basqa da qajetimiz tolyp jatyr, körgenimiz ittiŋ küni! Kei kezde
osynyŋ barlyğynyŋ .astan-kestenin şyğarğyŋ keledi.. Al onyŋ ornyna basqa
jaqta ne bolyp jatqany jaiynda ğana i̇estisiŋ. Meniŋşe, jūrttyŋ barlyğyn
oilandyratyn i̇eŋ aldymen bizdiŋ qaiyrşylyğymyz, sol qaiyrşylyqtan qalai
qūtyludyŋ amaly! Al, i̇endi men boldym...
Diupiüi ornyna otyra berip söziniŋ jūrtqa qandai äser bergenin bilu üşin öziniŋ
körşilerine qarağyştai bastaidy. Ärine mūnyŋ köbi dūrys i̇emes, biraq iske asar
jerleri de bar degen oi keledi Anrige. İeger qazir söz alyp, keibir jağdailardy
anyqtap, tüzep jiberse qaiter i̇edi? Joq, onyŋ keregi joq, qalğandaryn Uialtyp
alasyŋ, onsyz da olar öte baiau qozğaluda; onan da, äzirşe, ärqaisysy oz kezegimen
öte beretin bolsyn. Şynyna kelgende mūnyŋ özi onşa jaman i̇emes te. İa, aitpaqşy,
Segal ornynda otyryp qolyn köterdi, al onyŋ Diupiüige kilt būrylğanyna
qarağanda, özi onyŋ sözimen kelispeitini körinip tūr. Qazir ol Diupiüige sözsiz jauap
qaiyrady, sonda jūrt qaitadan bir qalypqa tüsedi. Jalpy söz söilegenşe,
qisynyn jöndep keltire almasa da joldastar şyn oilaryn aitsyn.
– Men Diupiüidiŋ aitqanyna bastan-aiaq qosyla almaimyn, — dep bastady
Segal.—Mysaly men bizdiŋ iaçeikada saiasat jaiynda öte az aitylady dep
esepteimin. İeki joldas biri men biri ashanada kezdesedi delik. Ol i̇ekeui ne jaiynda
söilesedi deseŋşi? Saiasat jaiynda söilesedi. Al, i̇endi mūnan būlai da osylai bola
beretin bolsa, saiasat jaiynda söilespeitin jer juyrda bizdiŋ iaçeika ğana bolady.
Biz mūnda nemen şūğyldanyp jüremiz. Ärtürli ūsaq ūiymdastyru jūmystaryn
talqylaumen bolamyz da, düniede ne bolyp jatqany jaiynda jūmğan auzymyzdy
aşpaimyz. Al, i̇endi düniede kürdeli ister bolyp jatyr. Qaiyrşylyq turaly
mäsele şynynda käsipşilik odağyna jatatyn mäsele bolu kerek.
Franker Anrige qarai qi saiyp oğan: «Būl dūrys i̇emes!» dep sybyrlaidy.
Frankerdiŋ prezidiumda otyrğandağy siqy Anrige ūnamaidy. Ol ylği zalda
otyrğandar özi jaiynda: «Qalai özi barlyq mäselege jaqsy tüsinedi» — dep aitsyn
degen oimen maŋğazdanyp, ylği qasynda otyrğan adamdardyŋ birinen soŋ birine
eŋkeiip birdeme sybyrlağan bolady, şynynda ol köbinese auyzyna kelgendi ottai
beredi. Ärine, Segaldiŋ aitqany dūrys i̇emes. Degenmen oğan dokerlerdiŋ özderi de
tüsinip otyr. Jan-jaqtan narazylyq bildirgen dauys şyğady.
– Toqtai tūryŋyz, qaiyrşylyqqa qarsy küres partiiänyŋ mindetine kirgen
künde de ol onysyz da aiqyn, būğan dälel keltirudiŋ qajeti joq. Sol
qaiyrşylyqtyŋ dämin özimiz de tatyp otyrmyz... Bizdiŋ oiymyz basqada...
Jinalys qyza bastady.
– Seniŋ Biiu poselkesinde tūratynyŋ birden körinip-aq tūr, sağan bylai deu opoŋai.
– Tösegine tamşy tamğanda qaiyrşylyqtan qalai qūtyludy sonda oilarsyŋ.
– Qoisaŋdarşy, — deidi Segal aiqailap, — sözimdi böle bermeŋderşi, ne
jaiynda söileiin dep tūrğanymdy bilmeisiŋder ğoi. Sender mağan tipti oiyma
kelmegen, aitpaiyn degen sözderdi tağasyŋdar. Meniŋ aitaiyn degenim mynau i̇edi.
Koreiä jaiynda, ne Trumenniŋ söilegen sözi jaiynda mūnda aitpai ketuge
bolmaidy. Onyŋ barlyğymyzğa qatysy bar. Diupiüi, qalai dep oilaisyŋ?
Amerikandyqtardyŋ Koreiäda istep jatqan barlyq aiuandyqtarynyŋ bizge qatysy
joq pa? Onda iankiler qatyn-qalaş, bala-şağa, kempir-şaldardy tiridei örtep,
kommunisterdi atyp jatyr ğoi. İankiler boştardyŋ qai-qaisysynan da jaman. Sen
osyny geografiiä deimisiŋ? Solai ma?
Diupiüi ün qatpastan iyğyn qağady. Ärine ol ondai närseni tipti oilamağan i̇edi.
Qaiyrşylyqtan qalai qūtylu kerek deimisiŋ?—deidi qyzyp alğan Segal. –
İankilerdiŋ tūmsyqtaryn jaqsylap būzğanda ğana qaiyrşylyqtan qūtyla alamyz.
Tūra tür, äli tap solai bolady. Künderde bir kün Stalin joldas ne aitar, jäne MaoTsze-dunnyŋ de solai deitinin körersiŋ. Äne, sonda ğana biz qaiyrşylyqtan
qūtylamyz...
Segal ornyna otyrdy. Tağyda narazylyq bildirgen dauystar şulap şyğa
bastady. Sovet Odağynyŋ beibitşilik süigiş saiasat jürgizetinin kim bolsa da jaqsy
biledi, oğan jūrttyŋ barlyğy da köpten tüsingen bolatyn, Segaldiŋ
küigelektengenine qarasaŋ bolğany, jinalysqa onyŋ sirek keletini birden-aq
körinip tūr. Sözin bölip jibergenge aşulanyp, būrtyiyp otyr. Ärine, jūrt
oryndarynan aiqailap söiletpese de, adam ne aitaryn bilmei bögelip qalady.
Sondyqtan da Segal ädepki aitaiyn dep oilağan sözderin tok i̇etkizip aita almai
qaldy. Öz sözine öziniŋ de köŋili tolmady. Zaldan şyqqan u-şu dauys ony
şydamynan şyğaryp mazasyzdandyryp jiberdi. İendi oryndyqtyŋ üstinde tynyş
otyra almai qozğala beredi.
Rober ornynan tūrdy.
– Tynyştalyŋdar, joldastar, sözdi doğaryŋdar!
Būl sözde kületindei i̇eşteŋe bolmasa da jūrt du i̇ete tüsti, dabyr bäseŋsi
bastady. Olar mūndai sözderdi jinalystarda talai i̇estigen. Qai uaqytta da osy
syiqyrly söz, tap predsedateldiŋ qonyrauy siiäqty, tärtip ornata qūiady.
Qoŋyrau – äŋgime, äŋgime – qoŋyrau.
– Mağan söz berşi, – deidi Gitton aiqailap.
– Söile, — deidi Rober oğan.
– Jaŋa Segal osynda biraz ottady, – dep bastady Gitton. – Amerikandyqtar
soğys otyn jalğyz ğana Koreiäda i̇emes, basqa jerlerde tūtatqylary keledi. Stalin
joldas i̇eger olardyŋ bet perdesin aşyp, äşkerelemegende, olar degenderine
jetetin i̇edi. Ärine olardyŋ dymyn qaldyrmastan talqandauğa bolady, biraq ol
üşin milliondağan halyq qūrban bolady. Sonda bizdiŋ jer de i̇ekinşi Koreiäğa
ainalar i̇edi....
– Seniŋ dotynda sağan onşa qauypty i̇emes qoi...
Papilon jinalysta otyrğan kisilerdi küldireiin degen i̇edi, biraq i̇eşkim onyŋ
qaljyŋyn qostai qoimaidy, jūrt tünergen qalpynda otyra berdi.
– Sen i̇eger ia meniŋ dotymda, ia Koreiäda bolğanyŋda bostan-bos. bylai
bylşyldamas i̇ediŋ! Qazir bizdiŋ kületindei jaiymyz joq. Al i̇endi Segalğa kaityp
oralalyq. Segal, sen. bizdiŋ jaularymyzdyŋ qandai dälel keltiretinin bilemisiŋ?
Olardyŋ, aitularyna qarağanda revoliutsiiäny Sovet armiiäsy jasaityn körinedi,
al i̇endi bizdiŋ älimiz oğan jetpeidi deidi. Älde sen bizdiŋ sovettik
joldastarymyzdyŋ 1917 jyldan beri bastarynan neni ötkizgenderin
ūmytqanbysyŋ? Sonan beri olardyŋ qanşa jūmys istegenderin, qazir ne istep
jatqandaryn, aldarynda äli qanşa jūmys bar i̇ekenin ūmytqansyŋ ğoi, sirä.
Amerikandyqtar bükil jer jüzine qauyp töndirgen mezgilde tağy da bizdi tek
sovettik joldastarymyz ğana qorğauğa tiıs deu, özimiz şalqamyzdan tüsip aspanğa
qarap jata beremiz degen qorqaqtar men jalqaulardyŋ oiy. Amerikandyqtar
mūnda ornalasyp aldy. Mine osyny köşede künde kerek te būl turaly biz şynynda
da az söileimiz. Ärine olar ünsiz qimyldap jatyr. Boştar da alğaşqy kezde
özderin sypaiy ūstauğa tyrysqan bolatyn, biraq mūndağy amerikandyqtardyŋ da
Koreiädağylardai sūrqiiä i̇ekenderin biz öte jaqsy bilemiz. Bükil Frantsiiäny
amerikanyn soğys bazasyna ainaldyru üşin jibergenderdi, mağan senseŋ, on
elekten i̇ekşep ötkizgen, iriktep alğan bolulary kerek; sondyqtan būl sūmyrailar
Koreiädağylardan da asyp tüsui mümkin. Mūnda qazir äŋgime sovettik joldastar
jaiynda bolmau kerek. Batyl qimyldau bizdiŋ töl mindetimiz. Al i̇endi biz ne istep
jatyrmyz? Mūndai sūraqty i̇ezimizge tikelei qoiuğa qorqatyn siiäqtymyz,
sondyqtan sūraqqa jauap qaiyruğa da qorqamyz. Ondai sūraqqa is jüzinde jauap
qaiyru kerek, al i̇endi mūnda keibireuler straus siiäqty bastaryn qanattarynyŋ
astyna tyğyp, qauyp ötsin dep jasyrynyp otyr. Solai i̇emes pe. joldastar?
Gittonnyŋ sözderi jūrttyŋ barlyğynyŋ da qytyğyna tidi. Al ol Papilondy
basyp tastağannan keiin, jūrttyŋ barlyğy onyŋ sözin būrynğydan da beter
yqlaspen tyŋdai berdi.
– Biz ne istep jatyrmyz deimin? İeşteŋe istegenimiz joq! Uaqiğanyŋ öz betimen
ete beruine yryq bergenbiz. Jūrtqa düniede ne bop jatqany jaiynda da tüsindirip
jürgenimiz joq. Senu qiyn, biraq halqymyzdyŋ törtten üşi amerikandyqtardyŋ
elimizge jappai kirip alğany jaiynda äli i̇eşteŋe bilmeidi. Bügin bolmasa i̇erteŋ
olardyŋ qaru-jaraq tiegen kemeleri kelip jetedi. Al biz ol jaiynda jūrttyŋ
bärine köpten-aq mälim dep oilaimyz. Biz jyl boiy osylar jaiynda aityp jürmiz,
jaulardy äşkerelep jatyrmyz, bizdiŋ gazetterimiz jüzdegen faktylardy keltirip
osyny tüsindirude. Alaida bizdiŋ gazetterimizdi jūrttyŋ barlyğy birdei oqymaidy
ğoi. İankilerdi biz jek keremiz. Mūny olar öte jaqsy biledi. Sondyqtan da, olar
ärine, älderi kelgenşe bildirtpei qimyldauğa tyrysyp bağady. Osy sebepten,
qanşa adam taŋyrqarlyq bolsa da, tönip tūrğan qauyp-qaterdi baiqamaityn
adamdar bar. Būl jaiynda biz i̇eşqandai bos qiiälğa beriluimiz kerek i̇emes. İeŋ
bolmasa, mysalğa bizdiŋ poselkeniŋ janyndağy aerodromdy alalyq. Sol jerde öz
qolmen kişkentai ğana üi salyp alğan qariiä tūrady. Amerikandyqtar biraz
baraktarmen qosa onyŋ üiin de özderine qaratyp alypty. İendi olar sol jerdiŋ
barlyğyn tikenek symmen qorşaidy da, qariiäğa tek tar jol ğana qaldyrady. Tipti,
sol qariiänyŋ özi de istiŋ nege şabatynyna tüsinbepti. «Būl qalai bolğany, – dep
sūraidy ol menen. – İankiler tek osy jerdi ğana tandap alğan ba?» Qariiä
amerikandyqtar tek osy arağa ğana kelgen i̇eken dep oilaityny ğoi. Sondyqtan
oğan amerikandyqtardyŋ i̇elimizdiŋ Oŋtüstik-batys jağyn solaiymen jailap
alğanyn aityp tüsindiruge tura keldi. Būl ol jaiynda i̇eşteŋe de bilmeidi i̇eken.
Qaidan bilsin? Mine, bizdiŋ kinämiz osynda. Barlyğy özinen özi istelip, jūrt
amerikandyqtardy birden dürkiretip quyp şyğady dep joryğandyğymyz... Tağy da
qaitalap aitaiyn, bizdiŋ kinämiz jauaptylyqtan qorqatyndai, ärkim öz basymyzdy
alyp qaşqandyğymyzda. Mysaly, şliuzdik kamerağa jazğan jazudy alalyq — ol
jaqsy närse ğoi! Jūrt ony auyzdarynan tastamai äŋgime qylyp jür, – jūrt är
närsege oi jügirte bastady. Demek, sol bağytta jūmys istei beru kerek...
Gitton kidirip, tağy ne aitaiyn degenin i̇esine tüsiruge tyryssa da i̇esine i̇eşnärse
tüsire almai, aqyrynda ornyna otyra ketken i̇edi, dereu qaitadan ūşyp tūra keledi.
– Aitpaqşy, ūmytyp bara jatyr i̇ekem ğoi. Segal Diupiüige jauap bergende bir
närseni dūrys aitty. Tipti meniŋ oiymşa, olardyŋ i̇ekeuiniŋ de aitqany birdei
dūrys. Qaiyrşylyq jaiynda men öte köp närse aitar i̇edim, öitkeni bizdiŋ üide,
älde bizdiŋ zyndanda basqa bolmasa da mūnyŋ özi jetkilikti... Būrnağy küni balamyz
qaşyp ketti, qazir onyŋ qaida jürgenin i̇eşkim bilmeidi. Degenmen qaiyrşylyq
kökten tüspegen närse, keşe ğana biz osy jaiynda käsipşilik odağynda keŋesken
edik. Amerikandyqtar qaiyrşylyqty özderinen būryn alğa salyp, bizge barlauşy
etip jiberip otyr. Osynda bireu, kim i̇ekenin aŋğarmai qaldym, – Segalğa Biiu
poselkesi turaly aitty. Mūnyŋ özi dūrys. Onda bizdegiden göri istiŋ jäii şamaly
özgeşeleu. Dotri poselkesi jaiynda da osyny aituğa bolady. Demek, joldastar,
keibir dokerler, tipti kommunisterdiŋ özderi de sol poselkeni äli künge deiin
Dotridyŋ atymen ataidy — ol Uiat närse. Sol Dotri qolynan kelgeninşe poselkeni
salu isine kedergi jasağan bolatyn. İeger Biiu joldas bolmağanda i̇eşteŋe şyqpağan
bolar i̇edi. İeger Klodius, Peti jäne Dotri qyrsyq jasamağanda sutartqyş mūnara
maŋynda da qazir Biiu atynda poselkemiz bolatyn i̇edi. Söitip, mūnda tek belgili
saiasat jürgizilip otyrylğanyn jäne onyŋ özi büginnen ğana bastalmağanyn
aşyqauyzdar ğana baiqamaidy. Sol uaqyttyŋ özinde-aq osylardyŋ barlyğynyn
artynda amerikandyqtar tūryp, özderiniŋ qara jüzdilik jūmystaryn istegen
bolatyn. Söitip qaiyrşylyq sonau Koreiämen i̇eki ortany köp qysqartyp, biraz
jaqyndatyp tastady. Aqylğa salyp köriŋderşi. Üi işiniŋ panalaityn baspanasy
bar i̇ekenin bilseŋ küresuge oŋai bolady. Men senderge turasyn aitamyn,
sutartqyştyŋ maŋaiynda tūratyn joldastarymyzdyŋ körgen künine jūrttyŋ
barlyğy birdei töze almas i̇edi. Sondağy baraktarda tütin tütetip otyryp
bolaşaqqa batyl senu üşin nağyz adam bolu kerek. Biraq, basqa poselkelerdegi
joldastar osynyn barlyğyn keide i̇eske almai onyŋ qandai jaman jer i̇ekenin
ūmyta beredi. Men, sirä, basqa närsege auyp ketken bolarmyn. Alaida i̇en bastysyn
aittym bilem. Tağy da i̇eskertip qūiaiyn, jūrtqa amerikandyqtardyŋ barlyq
jerlerge de kirip alğanyn tüsindiru kerek. Onyŋ neden i̇ekenin, basty sebepterin
tüsindiru qajet. İen basty mäsele osy...
Gittondy asyra maqtamasa da jaraidy, qalğan adamdar bilgeninşe söilei
bersin degen oi Anrige dereu kele qaldy. Sondyqtan da ol soz arasynda aita
salğandai:
– Jarap kettiŋ, Gitton, qandai jaqsy söz söilediŋ, sabaz, – dedi.
– Demek, äbden zyğyrdany qainağan bolar, – dep Rober de qosyp qoidy.
– Öte jaqsy aittyŋ! — dep Papilon ornynan aiqai saldy, Gittonnan
sybağasyn alğanyn ol ūmytyp ta ülgiripti.
– Al, jaraidy... i̇eger men özime özim söz bersem, i̇eşkim qarsy bolmai ma? – dep
sūrady Rober. Būl ūsynysyn jūrt du külkimen qabyl alğandyqtan ol jai ğana, öte
sabyrly dauyspen söilen bastady. Biraq, Anri oran onşa riza bola qoiğan joq.
Odan da i̇eŋ aldymen ündemei otyrğan adamdardyŋ söileuleri kerek i̇edi. Äiteuir
Rober tağy da barlyğyn käsipşilik odağy isine aparyp soqtyrmasa bolar i̇edi.
– Meniŋ i̇eki mäselege toqtağym keledi. Birinşi mäsele — dokerlerdiŋ talaptary
adam aitqysyz qanauşylyqqa qarsy küres bolmaq. Qanauşylyq qaiyrşylyqpen
egiz ösetini belgili ğoi. Minekei sondyqtan, meniŋşe, būl mäseleniŋ barlyq
kommunisterge tikelei qatysy bar. Mäselen, jūmysta tazalyq saqtau tärtibi men
enbek qorğau i̇erejesin saqtamai isteuge mäjbür bolğan brigadalardyŋ qaiqaisysynda da i̇eŋ qūryğanda bir partiiä müşesi bar. Dūrys-aq. Solai bola tūrsa da
joldastar köp jağdailarda jaldauşylardy birden toitaryp tastamaidy.
Kommunister bükil būqarany küreske jappai jūmyldyru jöninde öte az jūmys
istep jür. Kei kezde initsiativa kommunisterden i̇emes basqalardan şyğady. Sirä,
biz jūmystyŋ biurokratiiälyq jüiesine köbirek senetin şyğarmyz. Smenanyŋ
aiağynda, al kei kezde tipti i̇erteŋine kelip mağan: «Rober mynağan äreket jasap,
anany-mynany jöndep jiberu kerek i̇edi...» deidi. Ärine men ondai iske katysamyn.
Meniŋşe i̇eşkim de, meni qolyn qusyryp bos otyrady dep aiyptai almas dep
oilaimyn. Biraq i̇eŋ basty, i̇eŋ negizgi mäseleni atap aitqanda, dokerlerdiŋ
belsendiligin ūmytady. Mine, mysaly, Jerar, sen nitrattarmen köŋilsiz jağdaiğa
ūşyrağan belgili brigadada boldyŋ. Al ötken seisenbide taqtai tüsirude oqys
jağdaiğa tap bolğan brigadada Grinon istegen bolatyn. Men mūny ol joldastarğa
kinä tağu üşin ğana aityp tūrğanym joq. Men mūny iaçeikalarymyzdyŋ jetkiliksiz
jūmys isteitinin atap körsetu üşin aityp tūrmyn. İeger biz jinalystarda özimizdiŋ
talaptarymyz turaly köbirek söilesek, jigitter jaqsy qarulanğan bolar i̇edi dep
Diupiüi dūrys aitty. Olar mūndai jerde ūiymdastyru rolin atqarğan bolar i̇edi.
Men toqtalaiyn degen i̇ekinşi mäsele budan göri kelelileu. Biz amerikandyqtar
jaiynda öte köp söileimiz. Al i̇endi Germaniiänyŋ qaita qarulanuy turaly
jetkilikti söz i̇etpeimiz. Būl jerde, meniŋşe, biz partiiänyŋ nūsqauyn onşa tüsine
qoimaityn tärizdimiz. Al, i̇endi biz «İuma» ny, odan basqa da gazetterimizdi oqimyz,
Germaniiänyŋ kaita qarulanuyna qarsy küres bizdiŋ ömirlik isimiz i̇ekenin jaqsy
bilemiz. Būl jöninde bizdiŋ portta ün joq,tym-tyrys i̇ekenin aita ketu kerek. Bizdiŋ
audannyŋ basqa iaçeikalary jöninde men i̇eşteŋe aita almaimyn. Būl meniŋ isim
emes. Älbette amerikandyqtardyŋ, mūnda sūğynuy — i̇ete köŋil audararlyq mäsele.
Biraq, degenmen isti şeşetin būl i̇emes. Onyŋ tek bizge ğana, dokerlerge, bylaişa
aitqanda, şağyn ğana audanğa qatysy bar, onyŋ üstine būl amerikandyqtardyŋ özi
qanşa deisiŋ? Täiiri, asyp ketse myŋ bolar. Al, nemis armiiäsyn qalpyna keltiru,
Sovet odağyna qarsy soğys aşu äreketine kirisu amalynyŋ biri i̇ekeninde söz joq. Biz
tek köz aldymyzda tūrğandy ğana köremiz. Sondyqtan sol jergilikti mäsele, bizden
nağyz keleli, manyzdy mäseleni tasalai beredi. Biz partiiänyŋ nūsqauyn
aitarlyqtai basşylyqqa alyp otyrğanymyz joq. Biz amerikan kemesi jaiynda
qaqsai beremiz, al i̇endi, mümkin, ol i̇eşuaqytta, i̇eşqandai qaru-jaraq äkele qoimas
ta, mūnyŋ i̇esesine natsisterdiŋ tolyp jatqan diviziiä qūryp jatqandaryn
baiqamaimyz.
– Mağan rūqsat i̇etşi, Rober, — deidi Anri kütpegen jerden. Rober söilep tūrğan
mezgilde stoldy jai tyqyldatqan sausaqtarynyŋ dybysy, i̇endi zalda şeşendi
qoldağan dauystar birte-birte küşeie tüskenin sezgende qatty şyğa bastady.
– Roberdiŋ aitqanyn müldem qostamaitynymdy mälimdegim keledi...
Rober azdap bozaryŋqyrap ketti... Zalda qozğalğan qimyl bastaldy. Anri
käsipşilik odağynyŋ sekretaryn synap söilemek — būl oiynşyq pa i̇eken!
– Söitip, – deidi Anri ornynan köterile berip, – būl dereu talqylauğa tūrarlyq
mäsele. Rober dūrys aitty, ol istiŋ maŋyzy öte zor. Būl mäsele soŋğy kezde
jūrttyŋ köbin abyrjytyp jür. Biz Germaniiänyŋ kaita qarulanuyna qarsy
mardymdy i̇eşteŋe istemei jürgen bolsaq, Roberdiŋ biz äli dūrys şeşimge
jetkenimiz joq degeni de dūrys. Biz osy mindetti i̇esimizden şyğaryp, tek
amerikandyq okkupatsiiälauğa qarsy küresu mäselesimen şūğyldanyp ketippiz, biraq
osy mäseleniŋ özi de dūp-dūrys ornynda tūr dep aita almaimyn. Şynynda bül
bizden ketken qatelik. Biraq Rober bül jerde asyra siltedi. Būl da qatelik. Onyŋ
sözine qarağanda amerikandyq okkupatsiiä men amerika qaru-jarağynyŋ mūnda
jiberilui köŋil böluge tatymaityn änşeiin oŋai mäsele syqyldy bolyp körinedi.
Ärine būl dūrys i̇emes. Olai dep tek közderine şel bitken adamdar ğana aita alady.
Biz aldymyzda tūrğan mindetterdi taldap, olardy i̇egjei-tegjeiine deiin jete
tüsine qoimaimyz, būl bizdiŋ sorymyz. Äueli bir mäseleni kolğa alatyn bolsaq,
artynşa i̇ekinşisine köşemiz, būlardyŋ i̇ekeui de. birinen biri alşaq jatady. Olardyŋ
özara qandai bailanysy baryn körmeimiz... Özim osy mäselemen biraz äure bolyp,
ony raikomnyŋ biurosyna qoidym. Būl mäsele jaiynda talqylandy, biraq qaitse
de onyŋ beti aşylğan joq. Jilber kūrama ūiymy komitetinde söilesip körermin
degen i̇edi. Būdan ne şyğyp, ne qoiğanyn bilmeimin, biraq ötken jetide «İuma»ğa
şyqqan saiasi biuronyŋ informatsiiälyq habarynda tap osy bizdi abyrjytqan
mäsele jaiynda barlyğymyzğa tikelei qatysy bar bir öte manyzdy närseni
oqydym.
Men Roberge tura betke aitqym keledi, mūny onyŋ baiqamai qalğanyna meniŋ
tanym bar. Tömengi ūiymdarda qandai qiynşylyqqa duşar bolğanymyz qalai
degenmen de partiiä basşylaryna mälim bolğany äbden tüsinikti i̇emes pe. Partiiä
basşylary būl mäseleni talqylap, arnauly qarar aldy, ädettegidei bizge sol
qiynşylyqty jeŋip şyğuğa kömektesti, mäseleniŋ betin aşyp berdi.
Bizdiŋ partiiämyzdyŋ basşylyğy men onyŋ tömengi ūiymdary — bir tūtas
jaralğan dene. Ol i̇ekeuin jürisi bir minutqa toqtalmaityn qan küresi tūtastyryp
tūrğan tärizdi... Saiasi biuronyŋ qararynda ne aitylğan i̇eken? Onyŋ negizgi tüiini
mynau: amerikandyq okkupatsiiäğa qarsy küresti, Germaniiänyŋ qaitadan
qarulanuyna qarsy küresten bölip aluğa bolmaidy. Bylaişa aitqanda, janağy
Roberdiŋ aitqanyna qaişy keledi. Mine sol i̇eki mäseleniŋ arasyndağy biz körmegen
bailanys osy. Qazir men sizderge oqyp şyğamyn...
Anri «İumanite» den qiyp alğan kesindini izdep, qağazdaryn aqtara bastady.
Rober mūny paidalanyp ornyna otyrdy, manadan beri jūrttyŋ köz aldynda
soraiyp yŋğaisyzdau qysylys köriniste tūrğanyn özi jaŋa ğana sezdi. Onyŋ üstine
kez kelgen närsege kilige beretin Papilon: «Sen de sazaiyndy tarttyŋ ğoi,
inişek!» degendei oğan alystan qolyn būlğaidy.
– Tyŋdaŋdar, – dep bastady Anri, – bylai bastalady; «Jaŋa vermahtqa arnalğan
qaru-jaraq jiberilmesin.» Tyŋdai beriŋder: «Amerika qaruly küşteriniŋ
qaramağyna Bordo men La-Pallis porttaryn berip, ükimet sol i̇eki portty bileitin
Frantsiiä suverinitetinen bastartatynyn, mūnyŋ özi Frantsiiänyŋ ūlttyq müddesin
aşyqtan-aşyq satu i̇ekenin saiasi biuro tağy da atap körsetedi» Bül solai. Bül
jaiynda partiiä būryn da aitqan bolatyn. İendi būdan äri tyŋdaŋdar: «Bordo men
La-Pallista tüsirilip, jaŋadan jasaqtalyp jatqan nemis äskerine arnalğan qarujaraqty Frantsiiä jeri arqyly tasuğa jol bergeni üşin Frantsiiänyŋ ükimet
bileuşileri jauapty. Saiasi biuro ükimettiŋ osyndai ūltymyzğa qas qimyldaryna
qarsy qatty narazylyq bildiredi. Saiasi biuro bizdiŋ i̇elimizdi basyp aludy közdegen
nemis natsisterine arnalğan qaru-jaraqty tüsiruden bas tartqan dokerlerdi
qūttyqtaidy». Qorytyndysynda: «Saiasi biuro – barlyq i̇erkek-äiel frantsuzdardy
Germaniiäny qaita qarulandyruğa qarsy küresu üşin ağaiyndyqpen barlyq
küşterin biriktiruge, frantsuz porttaryn Amerikanyŋ okkupatsiiälauyn toqtatudy
talap i̇etuge şaqyrady. Frantsuz halqy bizdiŋ porttarymyzdy Batys Germaniiäğa
jiberiletin materialdardy tüsiretin bazağa ainaldyruğa jol bermeidi, oğan töze
almaidy». Mūnda ne jaiynda aitylyp otyr, joldastar? Tipti soŋğy söilemdi-aq
alaiyq. Bül söilem, äŋgime jergilikti problema jaiynda ğana i̇emes i̇ekenin körsetip
tūr. Öitkeni ol problemalardyŋ bizge maŋyzdy tärizdi bolyp körinetini, Rober
aitqandai, olardyŋ barlyğynyŋ bizdiŋ köz aldymyzda bolyp jatqanynan ğoi.
Partiiänyŋ basşylary, kerisinşe, ol mäseleniŋ bükil ūlttyq maŋyzy bar i̇ekenin
atap körsetedi jäne is jüzinde bül bylai degen söz: i̇eŋ aldymen bizdiŋ amerikandyq
okkupanttarğa bergen ärbir soqqymyz, bül sonymen qatar Germaniiänyŋ kaita
qarulanuyna da bergen soqqy bop tabylady. Mäseleniŋ i̇ekinşi jağy mynada: qai
formada bolmasyn sonyŋ işinde Germaniiäny qaita qarulandyru da bar, soğys
örtin amerikanyŋ okkupatsiiäsyna qarsy küresti üdete tüsemiz... Demek, mäsele Rober
ūsynğandai alğa bir ğana maqsat qoiyp i̇ekinşisin ūmytu da i̇emes. Amerika
okkupatsiiäsyna qarsy küres biz üşin öte maŋyzdy is. Meniŋ oiymşa i̇endi ol mäsele
äbden anyqtaldy, sondyqtan biz partiiämyzdyŋ basşylyğyna tağy da alğys
aituymyz kerek...-Dūrys qoi, Rober, i̇endi barlyğy da tüsinikti me?
Anri külimsirep Roberge qarai būryldy. Biraq äzirge bir-aq närse anyq. Rober
syn kötere almaidy. Onyŋ jüzi tym salyŋqy. Ol ün qatyp jūmğan auyzyn
aşpaidy, öitkeni şyndyqqa qarsy ne istersiŋ, Anridiŋ aitqanynyŋ barlyğy da
basynan aiağyna deiin dūrys, ärine, i̇endi Roberdiŋ, özi de qatesin tüsindi. Degenmen
ol tura jauap berudiŋ ornyna iyğyn qağady; basyn nemqūraidy izei salady.
Sondyqtan onyŋ Anrimen kelisken, kelispegenine tüsinu tipti qiyn. Onyŋ baqytyna
qarai Roberdiŋ qandai örkökirek özimşil i̇ekenin jūrttyŋ barlyğy öte jaqsy biledi.
Birdeme säl ğana onyŋ aitqanyndai bolmai şyqsa-aq bolğany, ol qasarysa
bastaidy. Mūny bilmegende jinalysqa kelgender Anri men Roberdiŋ ortasynda
edäuir alauyzdyq bar i̇eken dep oilap qaluy da mümkin i̇edi. Oryndyqty özine qarai
tartyp ülgirgen Anri bir kezde i̇eleŋ i̇etip boiyn jazdy da, bylai dedi:
– Degenmen, joldastar, būl äli mūnymen bitpeidi. Mäseleni äbden tereŋ tüsinu
üşin ärqaisymyz būl jağdaidy paidalanyp qaluymyz kerek...
Endi Anrige ärbir sözin ölşep, tap basyp aitu kerek. Osy aitylğannyŋ barlyğy
osynda otyrğandardyŋ bäriniŋ kökeiin tesken mäseleler... İeger bireu-mireu ony
dūrys tüsinbeitin bolsa, ony sözsiz anyqtau qajet, qalaida özara tüsinis boluğa
jetu kerek. Ärine, Robermen būlai bolu, ūnamsyz-aq boldy. Biraq ol onyŋ nesine
ökpeleidi, qandai şodyr minez deseişi! İendi Anri basqa sezimniŋ qūşağyna kirdi,
joldasynyn, qytyğyna tiıp ketem be degen ötkinşi qobalju kelip küres aşu,
qaltqysyz syr jasyrmai söilesu tilekterine oryn berdi. Sebebi būdan jūrttyŋ
bärine paidadan basqa keler ziiän joq. Bül tärizdi şekisuden keiin jūrt
būrynğydan da göri toptana, birine biri jaqyndai tüsedi.
Al, i̇endi özimizge bir sūraq qoiyp körelik, joqty syltauratyp i̇eŋ auyr küresten
bas tartaiyn degen oi bizdiŋ keibirimizde bolatyn kezeŋderi bolmai ma. Ärine, men,
mūndai sūraqty jai ğana berip otyrmyn, būğan jauapty ärkim özi üşin bersin. Biraq
jağdai sondai, qazir biz i̇eŋ aldyŋğy sapta tūrmyz. Sondyqtan da basqalarğa
qarağanda keide bizge qattyraq ūrys jürgizuge tura keledi. Frantsiiänyŋ barlyq
jerlerinde basqa adamdar ne istese, biz de sony istep jatyrmyz. Biraq kei kezde
onan da köbirek is isteimiz — biz jaŋa qarsylasu ädisiniŋ täjribesin, būqaranyŋ
äskeri jükterdi tüsiruge qarsy küresiniŋ täjribesin jinaqtaimyz. Būl Stokgolm
ündeuine qosylatyndardyŋ dauystaryn jinaudan qiynyraq. Mine is jüzinde
keibir joldastar oŋailau, dağdylanğan jūmysqa ğana qanağat qylğylary keledi.
Ūrystan bas tartqysy kelgen adam ädette oğan syltau izdeidi; saiasi pikir degen
däleldi bürkenedi. İeger biz osyndai oi ūstauşylardan osy bastan qūtylmasaq,
keleşekte olar köptegen adamdardyŋ betin küresten basqa jaqqa audaryp jiberui
mümkin...
Mūnyŋ ärbir sözi Roberge aiybyn tikelei betine basqandai tidi. İendi oğan oz
renişin aitatyn uaqyt jetkendei bop körindi.
– Mäimöŋkeni qoiyp-aq, tūp-tura mağan qorqaqsyŋ deseişi! – dep aiqailap,
ornynan ūşyp tūra keldi.—Osy otyrğan jigitterdiŋ barlyğy kuä: otyz
toğyzynşy jyly, sen onda bala i̇ediŋ, men qoryqtym ba, joq pa, mynalardan sūra.
Qazirdiŋ özinde-aq...
– Mässağan, — dep Anri jai ğana i̇ezu tartyp küldi de, onyŋ sözin bölip jiberdi. —
Jyinalys bastyğynyŋ özi de söz almai-aq söilep ketti ğoi!
Otyrğan jūrt du külisti. Dokerler talastyŋ qyza bastağanyn sezip, zalda üdei
tüsken şūğyl jağdaidy qaitse de bäseŋdetkileri keldi. Franker ornynan tūrğysy
kelip oqtanyp qoidy. Sirä, ol da söz qystyrğysy kelip şydai almai otyrğan bolu
kerek. Biraq, Anri onyŋ iyğyna qolyn salyp, ornyna qaitadan otyrğyzdy. İeger
būğan Franker qystyryla qalsa, onda mūnyŋ ülken şataqqa ainalatyn türi bar.
Būl
öte-möte niettesterdiŋ közinşe
jaqsy
emes. Nemese
Franker
tatulastyratyndai birdeme aita qalsa onda barlyğyn büldiredi. Anri qaitse de
basqanyŋ kömeginsiz-aq birdeŋe i̇etip jaiğastyrar jäne orynsyz şielenisuge jol
bere qoimas. Ärine mūnyŋ özi printsipialdi pozitsiiälardan bas tartu arqyly
istelmekşi i̇emes qoi.
– Nege barlyğyn sen öz atyŋa aityldy dep oilai beresiŋ, Rober? Meniŋ
aitqanym bizdiŋ barlyğymyzğa birdei tiıp jatyr, özime de tiedi. Jūrttyŋ köbinde
osyndai mäsele tua beretinin sen öziŋ öte jaqsy bilesiŋ. İeger būl jağdaiğa şydap
qalu üşin ärkim-aq qorlyq körip, talai qasiretterdi basynan keşiretinin i̇eske alsaq,
onda bül äŋgimeniŋ özinde i̇eşqandai aiyp joq. Mūnyŋ barlyğynyŋ oŋai i̇emes i̇ekenin
men öte jaqsy bilem! Osy aida men alty-aq kün jūmys istedim. Keibir
joldastardyŋ i̇eŋ basty mäseleni ūmyta bastau tendentsiiälaryna qarsy osy
otyrğan barlyğymyz tize qosyp küresuimiz kerek. Seniŋ kinäŋ, Rober, bizdikinen köp
emes. Saiasi biuronyŋ qararyna deiin būl jönindegi meniŋ öz tüsinigim de senen artyq
bolmaityn. Būl mäseleni syrt qaldyrğym kelgeni üşin bälkim meni de kinälauğa
bolatyn şyğar jäne mağan kinä tağularyŋ dūrys bolğan bolar i̇edi. Būl jönindegi
meniŋ narazylyğym jäne mäseleniŋ kerisinşe i̇ekenin däleldemek bolğanym nege
kerek. Biraq i̇endi biz şyndyqqa şimirikpei qarai biluge mindettimiz. Bizdiŋ
beibitşilik üşin küresimiz, būl küres qandailyq formada bolmasyn —
Germaniiänyŋ kaita qarulanuyna qarsy bolsyn, äskeri qyzmettiŋ merzimin
ūzartuğa qarsy bolsyn, i̇elimizdi faşistendiruge qarsy bolsyn, nan üşin küres, —
mūnyn barlyğy — negizgi maqsatqa — amerikandyq okkupatsiiäğa qarsy küreske
bağyndyrylğan boluy kerek, bylaişa aitqanda, äskeri jükter tielgen amerikan
kemeleri kelgen mezgilde toitarys beruge biz oidağydai äzir bolyp tūruymyz
kerek. İankiler öz kemeleriniŋ jügin bizdiŋ porttarymyzğa tüsiru üşin qoldarynan
kelgeniniŋ bärin istep baqpaidy dep senu keşirimsiz beiqamdyq jasağandyq bolar
edi. Olardyŋ josparynyŋ özi de osyndai ğoi. Qalai dep oilaisyzdar, joldastar?
– Dūrys, dūrys!
– İeger biz özimiz bastamasaq, biz üşin i̇eşkim de istemeidi.
– Äŋgime tipti būl jöninde bolğan joq, — dedi Rober. – Men būğan qarsymyn ba?
– Olai bolsa tipti jaqsy bopty, – deidi Anri ornyna otyra berip. – Talastyq ta,
kelistik te. İendi jinalysty soza beruge bolady. Al predsedatel, qimylda.
– Kimniŋ özin qalai körsetkenin is jüzinde köre jatarmyz, – deidi de, Rober
külimsiregen bop jūrttan mynany sūraidy:
– Kimniŋ söz alyp söilegisi keledi, uaqytty bos ötkizip alğanymyzdy qaraşy.
Jinalystağylar şulap oğan narazylyq bildirdi. Roberdiŋ uaqyt bosqa ötti
degen pikirine i̇eşkim qosylmaidy. Anri būrynğysyndai sabyrly küiinde
külimsirep otyr. Ol öz boryşyn ötegenin sezip otyr. Ärine, soqtyğyspağan dūrys
bolatyn i̇edi, biraq bolary bop qalğan soŋ i̇endi sol oidan taimau kerek. Ol bylai
tūrsyn, osy pikir alysudyŋ özi jūrttyŋ barlyğyn bir köterip tastady. Saiasi
biuronyŋ qararyn i̇endi barlyq jūrt i̇esten şyğarmaitynyn batyl aituğa bolady.
Söitip mūnyŋ aiağy tipti jaqsy bolyp şyqty. Biraq tynym tappaityn Franker öte
maŋyzdy birdeme aitaiyn degendei Anrige qarai i̇eŋkeiip basyn iedi.
– İendi is oŋğa basar, ä?— deidi ol sybyrlap, betin alaqanymen bürkei, biraq özine
qarap qalğan dokerlerden köz qiyğyn audarmaidy.
Jarys söz qaita bastaldy. Biraq i̇eŋ negizgi is istelip qoidy. Uaqyt onnan asyp
ketti, al i̇endi jiylysty on birden äri sozuğa bolmaidy. Aşyq jinalys üşin osy da
jetedi. Äitpese keleside jigitterdi jinai almaisyŋ. Onyŋ üstine barlyğy jaqsy
ötti. Anri i̇endi şeşenderdiŋ sözin selqos tyŋdap otyr. Ol öziniŋ aitatyn qortyndy
sözin oilastyruda. Bloknottyŋ şetine belgi salyp, üiinde äzirlegen jazba
baiandamasynyŋ betterin audarystyryp otyr. Bälkim, jūrttyŋ köbi osy künge
deiin tolyq bağa bere qoimağan maqsattyŋ maŋyzyn atap körsetu üşin i̇eŋ aldymen
amerikandyq okkupatsiiänyŋ jalpy jağdaiyn sipattap ötu kerek bolar. Älbette,
bügin taŋda aldymyzğa qoiyp otyrğan mindetimiz äli tolyq oryndalyp bolğan joq:
kep bolsa jeti-segiz-aq adam şyğyp söilei alady. Degenmen būl jinalystyŋ ūtyp
jatqan jağy basqada. Qalai degenmen de kelesi jinalysty şaqyruğa jaqsy jağdai
tuğyzyldy. Ne de bolsa i̇eki iaçeikanyŋ i̇ekeuin de qataŋ, qyspaqqa salyp aldyq.
Degenmen mynadai kop dağbyrdyŋ işinde otyryp alansyz şūğyldanu öte qiyn.
Anridin bir baraktas körşisi Papilon men Jerardyŋ artynan, ol i̇ekeui de qysqa
söiledi, Kleber söz aldy. Ol bizdiŋ jürgizetin küresimizdiŋ türleri. jaiynda öte
qyzyq närseler aitty. Jap-jas, tipti.äli bala, al adamdardy qandai ūiyta biledi.
Tegi mūnyŋ auzynan ondai-mūndai beisauat oqys söz şyğa qūiar ma i̇eken.
– Men bir minutqa tysqa şyğyp kelem, — dedi Anri Frankerge sybyrlap qana.
— Ne jaiynda söz bolğanyn mağan artynan aitarsyŋ.
Anri pikirin jinaqtap sözge qalai kirisudi oilady. Biraq zaldan şyğyp, būğan
qarap otyrğan joldastarynyŋ jüzderin köz aldynan joğaltuy-aq mūŋ i̇eken, tüngi
salqynmen birge qaitadan onyŋ tūlaboiyn oida joq ürei biledi. Ol jylynu üşin
eki qolyn qusyryp i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Baraktyq taqtaidan jasalğan
qabyrğasynan ol Kleberdiŋ süikimdi jas dauysyn kömeski i̇estip tūr. Biraq, kerekti
oi kelmei-aq qoidy. Kenet zor bir sezim onyŋ tūlaboiyn şymyrlatyp bilep aldy
da ketti. Bälkim mūndai sezimniŋ oğan paida boluy, onyŋ osyndai ūşy-qiyry joq
keŋ tün düniesin jamylyp japadan-jalğyz tūrğandyğynan bolar. Biraq, Anri
öziniŋ aldynda öte ülken mindet tūrğanyn bar tänimen sezedi. Onyŋ oiyn alğan
Rober, ol iske jan-tänimen berilgen, şarşap-taludy bilmeitin qyzmetker, biraq ne
paida, bolmaşy birdeŋe i̇eskerttiŋ-aq, boldy, Rober kirpişe tyjyrynyp qūia beredi,
bolar-bolmas synnyŋ özin kötermeidi. Sol tärizdi Anri Gitton turaly da oilaidy,
ol barynşa küreske jūmylğan adam, onyŋ özinin de şybyndai jany şyrqyrap
jürgenin tağy qaitersiŋ — sorlynyŋ balasy joğalyp ketti ğoi jäne tabyla ma,
joq pa? Küres qandai qiyn, jan türşigerlik qaiyrşylyq mynau, kei kezderde
basqalar, özin küreske tartqan adamdar turaly oilağanda jüregiŋ qysylyp, demin
tarylğandai bolady. Biraq, sol küres i̇en bolmasa bir minut bosaŋsi qalsa, bizge ne
bolar i̇edi? Sonda Anridiŋ köz aldynan keremet jauyzdyqtar i̇elestep ötedi. Azaptyŋ
sen maqtanyş i̇etuge tūratyny da, oğan syiatyny da bolady. Būl jauyzdarğa qarsy
bastalğan ūrys i̇etek alğan saiyn onan basqa amal qoldanuğa bolmaitynyn sanasezimin aityp tūrady. Qaisy bir sağattarda keibir oqiğa, i̇eger ony oqiğa dep atauğa
syiatyn bolsa, bizdi milliondağan adamdardyŋ baqyty men qaiğysy tüiisetin jol
torabyna alyp keledi. Meili mūnyŋ özi i̇eleusiz-aq bolsyn deiik. Biz solai ösip, solai
jetilemiz. Anrige de osyndai minuttarda, osyndai tünde adamnyŋ qūdai bar i̇eken
dep oilap qaluy mümkin tärizdendi... Al, i̇endi sen öziŋniŋ öskeniŋdi sezgende kei
kezde ğajap qalasyn, senbeisiŋ, abyrjisyŋ, biraq osyndai abyrjyğanda balanyŋ
quanyşynan orasan quanyş qosylady. Ğajap, jaryq bölmeden şyqqanyŋda,
qaltyrap toŋğanynda jūldyzdar qalai jarqyraidy.
Onyŋ üstine sondai aşsyŋ...
Anri barakqa kaityp kelip, tüngi salqynmen qaltyrağan boiynda ornyna
otyryp ülgirgenşe Franker oğan tağy da i̇eŋkeidi. «Jigit dep Kleberdi ait! Söz dep
sonyŋ sözin ait! Ol durys aitty, biz şyndasaq, taudy ornynan qozğaltu
qolymyzdan keledi...» Niettes Gaspar Diubua sözin aiaqtap qalypty. İendi qortyndy
sözdi bastauğa .äbden bolady. Jūrttyŋ barlyğy Anrige qarai qalysty,. biraq
olarmen äli janasa alğan joq. Bölmede şylymnyŋ tütini onşa köp i̇emes, öitkeni
temekini de kartoçkamen beredi. Degenmen Anri söz söilei bastağanda jūrttyŋ beti
oğan tūman qaptağandai būldyrap körinedi.
Anri öziniŋ qoljazbasyna jöndi qarai da qoiğan joq. Onyŋ aitaiyn degen sözi
köp. İeŋ basty mäsele degen oi keledi Anrige — Frantsiiänyŋ bükil oŋtüstiktiŋ batys
jağyn basyp alğan amerikandyq okkupatsiiänyŋ sūmdyqtaryn neğūrlym ataŋqyrap
aityp, aşyğyraq körsetu. Äueli äskeri teŋizdik bazalarğa ainaldyrylğan sauda
porttary jaiynda aityp ötu kerek. Sonan keiin basqynşylar qazirde bilep
otyrğan jäne okkupatsiiälauğa tağaiyndalğan aerodromdar, äskeri-äue, teŋiz
bazalary jaiynda aitqan qajet, onyŋ özi amerikandyqtardyŋ La-Pallis, LaRoşel, Roşfor, Sen-Jan d" Anjeli, Sent, Koniak, Angulem, Urten, Perige, Bordo,
Berlserak, Biskaros, Qazan toğany, Ajen, mon-de-Marsan, Po syiaqty jerlerge
üzdiksiz barğyştap jürgenderinen-aq belgili. Atalyp ötken jerlerde, onyŋ üstine
Poto men Landa. da, Frantsiiänyŋ bükil oŋtüstik-batysyn talqandap, külin kökke
ūşyruğa jetetindei äskeri lagerler, oq-däri, janarmai qoimalary bar. Salynyp
jatqan strategiiälyq qatnas joldarynyŋ—temir joldar men şosselerdiŋ —
özderi-aq barlyğyn aiqyn körsetip tūr. Atlantika betkeiindegi būrynğy Todt
qamaldaryna jaŋa okkuppanttardyŋ basyp aluy; amerikandyqtar keremet küşti
soğys qūralyn äzirlep qoiğan frankolyq İspaniiäğa süiengen ülken üş būryşy
bar... mine tap sol jaqtan şyqqan oba auruy Frantsiiänyŋ barlyq jerlerine onan
äri birte-birte qaptap barady. İelimizdiŋ i̇eŋ alys jerlerindegi jaŋa lagerlerdi,
qalalar men zavodtardy amerikandyq okkupanttar basyp aldy degen habarlar kün
saiyn, jeti saiyn kelip jatady. İeŋ aqyrynda okkupatsiiälanyp alynğan jerlerdiŋ
tūs-tūsynan temir joldar, basqa da joldar Monliuson, Burj, Şatelro, Tur arqyly
batys Germaniiäğa qarai sairap ketip jatyr.
Būdan keiin tağy da bizdiŋ küresimizdiŋ maqsaty jaiynda. Rasynda da būl küres
qoi, öitkeni Frantsiiädağy amerikandyqtar ol — soğys, amerikandyqtar özderimen
birge bizdiŋ bükil audanymyzğa äri küizelis, äri ony qūlazyğan qūla tüzge
ainaldyrudy äkelude. Biz Amerika halqy men onyŋ i̇eline qarsy i̇emespiz. Biraq
olardyŋ mynadai qylyğy, bizdi otarlau, būl — soğys. Äŋgimeni qoryta kelip bügin
ne isteu kerek i̇ekenin qysqaşa i̇eskertip ketu kerek. Jalğyz dokerler ğana i̇emes, bükil
halyqqa i̇eskertu qajet... Biz būl küreste jalğyz i̇emespiz. Bizben bükil halyq birles.
Bükil Frantsiiäda, bükil jer jüzinde adal adamdar bizdi arqa tūtady, olar bizdiŋ
qimylymyzdy quattaidy, bizdi qoldaidy... jäne biz sol därejede bola biluimiz
kerek. Özimizdiŋ jauapkerşiligimizdi tüsinuimiz kerek.
Jinalğan jūrt qol şapalaqtady, Anri ornyna otyrdy da Frankerden: «Uaqyt
qanşa?» dep sūrady. On i̇ekige on bes minut ketti! Öte ūzaqqa sozğan i̇ekenbiz. Anri bir
sağat boiyna söiledi, sonda da jinalystan i̇eşkim ketken joq. Joldastardyŋ bireui
Moris Torezge hat jazyp tez aiyğuyna tilektes i̇ekenimizdi bildireiik, onyŋ ömirine
zūlymdyq pen qastandyq jasağandarğa tağy da lağnat aitaiyq degen tilek bildirdi.
– Biz ol turaly oilağan bolatynbyz, — dedi Rober.
Söitip hat oqyldy.
Du şapalaqtau.
Jinalys jabyldy. Anri qasynan ötip bara jatqan dokerden sūrady:
– Al, seniŋşe jinalys qalai bop ötti?
Lezde prezidium stolynyŋ ainalasyna jūrt jinalyp qaldy. Bireu tūryp:
– Osyndai i̇eki iaçeika qosylğan jinalystardy jiı şaqyryp tūrsa jaqsy bolar
edi. Joldastaryŋnyŋ bir jeŋnen qol, bir jağadan bas şyğaryp tūrğanyn sezgeniŋde
äŋgime basqaşa bolyp şyğady.
– Bügingi jinalys temperaturanyŋ köterile bastağanyn anyq körsetti.
– Aldağy mäseleler de künnen künge qiyndap barady, — dedi Anri.
Ol, Roberdiŋ i̇eşkimmen qoştaspai, tipti mūnyŋ da qolyn almastan ketip
qalğanyn jaŋa ğana baiqady. Būğan deiin mūndai oqiğa bolğan i̇emes i̇edi.
IX
JYLTYR AQ QYŞTAN QALANĞAN
FASAD
Polettağa bärinen de öziniŋ Jizelge täueldi i̇ekenin, onyŋ qyzmetşisi bolğanyn
moiyndau öte auyr soqty, Ondai närselerdi jaibaraqat oilauğa bolmaidy —
jürek adam tözgisiz qaiğyğa toly.
Ädette jigitterge qarağanda qyzdardyŋ balalyq şaqpen bailanysy berigirek
keledi. Onyŋ üstine mektepte oqyğandağy dostyğy ūzaqqa sozylady. Qyzdar birbirine jolyqqanda quanyp qalady. Olar kezdese qalğanda ötken-ketkendi i̇eske
tüsirudi, sauyq keşine bara qalsa qūşaqtasa ketip, vals bilegendi jaqsy köredi.
Olar, kişkene būrymdy jasöspirim tört-bes qyz mektep koridorynyŋ bir
būryşyna jinalyp alyp aŋğyrt balalyq syrlaryn birine biri sybyrlap aitatyn,
sabaqtan qaitqanda qalalyq baqty aralai ötu üşin ädeii orala būrylyp adam
jüruge tyiym salynğan tynyş gazondardyŋ arasyndağy maŋğaz şabaqtar jüzgen
toğannyŋ jieginde toqtaityn şaqtaryn, ne bolmasa, balalar jolyğa qalğanda
olardy baqylap tūryp, kenet mazaqtap qaşa jöneletin künderinen beri bolğan
özgeristerdi i̇elegileri kelmeitin tärizdi. Balalyq şaqtağy dos qyzben
qoştasardağy, onyŋ basyna tartyp jüretin aq oramalyn, i̇ekeuin bölip tūrğan tüpsiz
şyŋyraudyŋ arğy betinen säl ğana körinetin bolsa da būlğap tūrğany da i̇esine tüse
beredi. Osynyŋ bäri dos qyzdardyŋ mektepten keiin aiyrylyp ketkenderin
sezdirip, janğa qatty batyrady. Süikimdi balalyq şaqty i̇eske tüsirgende ömirdiŋ
quanyşty, bylaişa aitqanda «aldamşy şağyn» aŋsağandyq bilinip
tūrady,.öitkeni ol kezde barlyğy teŋdes qatar, birge bolatyndai körinetin-di.
Biraq, bara-bara barlyğyn jan-jaqqa bytyratyp ketti. Ömir degen, — qiyn närseau!
Sol bir baqytty künderi Poletta özimen bir klasta oqyğan on tort, on bester
şamasyndağy tört qyzben — Jizel, Lius, Fransina jäne Marselmen öte-möte dos
bolğan i̇edi. Ol kezde Polettanyŋ äkesi men Marseldiŋ äkesi birge isteitin-di. Ol
ekeuiniŋ kişkene ğana mehanikalyq masterskoiy bolatyn, onda jergilikti
zavodtardyŋ zakazy boiynşa ärtürli bölşekter jasap şyğaratyn i̇edi.
Kompanondar öte jaqsy jarasyp tūrğan bolatyn. Jizeldiŋ äkesi i̇et satatyn
dükendi sol kezde jaŋa aşqan-dy. Onyŋ dükeni onşa közge tüse qūiatyndai
bolmağanymen, i̇etti basqalardan göri arzanyraq satamyn dep jūrttyŋ barlyğyn
habarlandyrğandyqtan, aluşynyŋ köbin özine qaratyp alğan-dy. Sonan beri oğan
et aluşylar jiı keletin boldy. Lius pen Fransina doktor qyzdary bolatyn, ol
ekeui mektepte stipendiiä alyp oqi bastağan kezdiŋ, özinde-aq soğys bastalğan i̇edi,
biraq alğaşqy ailarynda qyzdardyŋ ömirine ol i̇eleuli özgeris i̇engizgen joq. Tek
1940 jyldyŋ pasha kanikulynyŋ qarsaŋynda ğana osy dos bes qyzdyŋ basyna auyr
jağdai tudy. Polettanyŋ äkesi men onyŋ kompanony şyğynğa ūşyrap,
masterskoiyn satyp, jūmysqa zavodqa ornalasuğa mäjbür boldy. Küzdiŋ küni
Marsel amaldap mektepke baryp jürdi de, Poletta jaqsy künderdi kütip
amalsyzdan üiinde otyryp qaldy. Oqu jylynyŋ tap bas kezinde Fransinanyŋ
äkesin türmege qamap qoidy, öitkeni ol kommunist bolatyn. Birtalai uaqyt
mektepke baryp jürgen bül da amalsyzdan oqudy tastap ketti. Marsel men Jizel
basqa qyzdarmen tanysyp, solarmen dostasyp ketti. Basqalardan göri Marseldiŋ
baqyty aşylyp, ol Parijge jaqyn jerdegi pedagogikalyq institutta sabaq
beruge ornalasty. Onyŋ tigen küieui de mūğalim; hat jazğanda äman mektepte bir
oqyğan qyzdary 'jaiynda sūrap, özinin. tek jalğyz ğana armany bar i̇ekenin, ol osy
künge deiin äli bala kötermegen i̇ekenin aitady. İa, bizdegidei i̇emes! Mūnda tek teŋiz
auasynyŋ özinen-aq bala tua beredi deuge bolady.
Jizeldiŋ äkesi öte baiyp ketti, qaladağy i̇eŋ iri kupetsterdiŋ biri bop aldy, qazir
onyŋ, fasady jyltyr aq qyştardan qalanğan öz üiinde keremet jaqsy dükeni bar;
ony baiqamauğa bolmaidy. Äsirese qarsy aldyndağy Viven gospitaline
amerikandyqtar tap köşeniŋ ortasyna deiin soraiyp şyğyp tūrğan jalau
qadağannan beri ol közge tüskiş bop ketti. Fransina men Lius te Polettadai öz
qauymynan şyqpai dokerlerge küieuge şyqty.
Bala şaqty i̇eske alu... onyŋ özi jüregiŋde alğaşqy mahabbat sezimi paida bolğan
kündi oiyŋa tüsiredi. Poletta men Anri köpten beri, tipti, i̇ekeui ädepki kezdeskende
ol, — on üştegi tentek jetkinşek, mūny, on üştegi qyzdy jylarmanğa jetkizgen
künnen beri, biri üşin biri arnalğan deuge bolady.
Jizel men Anridiŋ airylmas dosy — Jerardy da tağdyr qosqan bolatyn. Būl
ekeui sabaqtan soŋ qyzdardy qalalyq baq işinde kütip otyratyn-dy. Jizel men
Jerar jaiynda tipti i̇eşkim de küdiktenbeitin. On bes jasqa kelgende-aq olar keş
bolsa «Tört salt atty mūnaranyŋ» tübine baryp süiisetin i̇edi. Al, kündiz kinoğa
barğanda birine biri tyğyla tüsip otyratyn-dy. Anri men Poletta barlyq ömiriniŋ
alda i̇ekenin bilgendei onşa albyrttyqty bilmeitin.
Biraq olardyŋ bükil ömiri soğys jağdaiynda ötti. Anri Polettağa 1946 jyldyŋ
bas kezinde üilendi. Al Jizel men Jerardyŋ ömiri tipti basqaşa bop şyqty. Ol
ekeui birinen biri sondai alys i̇eken, demek, olardyŋ mahabbattarynyŋ özi özderine
ötkinşi balalyq oiyndai bop körindi. Jizeldiŋ äkesi qalada körnekti oryn alyp
tūrdy, sondyqtan onyŋ qyzyna jūrttyŋ közinşe qarapaiym dokermen jüruge
bolmaityn boldy. Sondyqtan Jizelge özin azap şekken adam dep körsetuge
tyrysu öte ūnaityn-dy. İerikkende oiğa ne tüspeidi! Äkesi Jizeldi dükenine
jolatpaityn. Ol ony jaqsy jerge ūzatuğa äzirlep jürgen i̇edi — qūdaiğa şükir
jasauy ğana i̇emes, bilimi de bar, qyzyn qasapşy öziniŋ saudadağy paidasynan kem
körmeitin. Jizel uaqytyn kiınip-taranumen, kiım tigetinderdi aralaumen, moda
jurnaldaryn qaraumen, toğyşarlarğa arnap jazylğan romandardy basy
ainalğanşa oqyp, ataqty kino artisteriniŋ suretteri basylyp şyqqan
jurnaldardy berekesiz audarumen, radio tyŋdaumen ğana ötkizetin. Al olardyŋ
arasynda jana şyqqan filmderdiŋ barlyğyn körip alatyn. Alaida ol qazirdiŋ
özinde de Polettadan Jerar turaly Uialmai sūraityn i̇edi: «Jerar qalai? Men
jöninde ol ne deidi?» Jizeldiŋ mūnysy Uiat. Qazir Jerardyŋ üş balasy bar ğoi.
Adamdy aldau jaramaidy. Äsirese Jerar siiäqty adal, qyltaŋ-syltaŋy joq tike
jigitke laiyq i̇emes. Biraq, onyŋ minezi onşa tūraqty i̇emes, sondyqtan da onymen
ainalysudyŋ qajeti joq. Biraq osydan birneşe jyl būryn i̇ekeuiniŋ qarymqatynasynyŋ bet alysyn sezisimen-aq ol būnyŋ retsiz i̇ekenin bilip, Jizelden
būryn: «Balalyqty qūialyq, biz i̇ekeumiz birimizge-birimiz sai i̇emespiz » degen
bolatyn. Onyŋ üstine tap osyndai sözdi Jerar qasapşy myrzanyŋ auzynan i̇estigisi
kelmeidi, öitkeni ol kisi ony jūrttyŋ közinşe masqaralaudan taiynbaityn adam
bolatyn. Sonan beri ol Jizelmen kezdespei, onan aulaq jüretin boldy. Söitip
jürgende ol Marimen tanysyp, birneşe aidan keiin soğan üilendi. İendi Jizelden
mūndai qylyğy tipti laiyqsyz. Onyŋ üstine i̇eresek şaqtağy mahabbat oŋai
ūmytyla qoimaidy, jürektiŋ i̇eŋ tükpirinde jatqan jasyryn sezim köpke deiin
basylmaidy. Äsirese, oqta-tekte kezdese qalğan künde Jnzeldiŋ osynyn barlyğyn
oiynğa ainaldyrğany jaqsy i̇emes. Tipti ol tükke tūrmaityn şyğarmalardy
oqyğan kezderinde talai minutter özin äserli oqiğanyŋ bas keiipkeri körip, soğan
şynymen senetin bolsa da būnysy dūrys i̇emes qoi. Jerarmen ajyrasqannyŋ
bastapqy jazynda Jizel mümkin anda-sanda jylağan da bolar, biraq ol Polettağa
özinin ylği tüni boiy jylap şyğatynyn aityp sendirgisi keletin. İeger onyŋ jüregi
äli alğaşqy säuletti mahabbat qaiğysynan arylmağan bolsa da, bäribir onyŋ sezimi
tereŋ, şynaiy deuge bolmaidy. Onyŋ qaiğysy da atlas tösegen tösekte jatatyn
bikeşke sai oiynşyq syiaqty degen oi tüsedi Polettağa— Jizel ūiyqtaityn
äşekeili üidi jinauğa kelip, tüngi kişkene stoldyŋ üstinde tūrğan kök jibek
abajurdyŋ astyndağy tapaltaq lampanyŋ tozaŋyn tazalap, tozaŋ tartqyşty
qalyŋ aqsary kilemniŋ üstinen bir ötkizip, ülken sopaq ainany ainaldyra
tögildirile jasalğan şetin äbden jyltyrağanşa sürtip, jaŋa ğana Jizel
şomylğan, äli suymağan köbikti sudy vannadan ağyzyp ūzaq ainalsoqtağan
kezderde.—Osy ūiyqtaityn üidiŋ terezesinen ädemi torly perdeniŋ syrtyna
qarağanyŋda sondai äsem jauğan suyq jaŋbyr barakty tağy da qaptap, asüidi
byljyratyp jibergen şyğar, onda ğoi kişkene balalar oinap jür... Joq, mūnyŋ
barlyğy jai, köŋil qoiuğa tūrmaityn närse. Tek äşeiin Jizel i̇erikkennen
äldeqandai oqiğalardy oilap şyğara beredi. Ol: «Tūrmys adamdardyŋ arasyna
sondai ülken jik salady! Ol jaiynda tipti oilaudyŋ özi qorqynyş!» — degeninde,
osyndai öte sūlu sözdi onyŋ ne romannan oqyp bilgeni, ne jaŋadan körgen filmniŋ
bas keiipkerleriniŋ biriniŋ sözin jattap alğanyn sezilip tūrady.. Poletta
Jizeldiŋ mūny adal nietpen aityp tūrğanyna senbeidi. Solai bola tūra osy
künge deiin onyŋ Jerarmen ğaşyqtyq oiynyn oinağysy kelgeni kelispeidi. İeŋ
qyzyğy — sonyŋ bäriniŋ keregi ne? Onyŋ basyn azapqa salğannan ne tüsedi i̇eken
būğan? Özi i̇esuas şyğar? İeger ol şynymen birdemeniŋ qamyn jeitin bolsa, ne onyŋ
isteitin jūmysy bolsa, sonda öziniŋ barlyq oilap şyğarğan i̇ermegin birden ūmytar
edi... Qaiğysy men kürsinui Jizelge soŋğy modamen kiınuine, araq-şarap, bi-tantsy
bolyp tūratyn oryndardy qaldyrmai qydyruyna, tennis oinauyna, pliajda
jatyp künge küiüine, äiteuir öz qalağanyndai ömir süruine i̇eşqandai böget bola
almaidy.
Mūnyŋ barlyğy Polettağa jat qylyq. Joq, būlai isteu Jizelge kelispeidi.
Eşnärse de şyqpaidy. Jerar i̇eşuaqytta da mūndai soraqy oiynğa könbeidi. Onyŋ
jasy jiyrma jetide, Mari jiyrma toğyzda. Ol i̇ekeuiniŋ üş balasy bar.
Qaiyrşylyq äieldi tez qartaitady. Mari Polettany öziniŋ qyzy siiäqty köredi,
biraq «qyzy» özinen tört-aq jasy kişi. İeger baraktağylar sondai qaiyrşylyq
halde bolsa, oğan Mari kinäli ma? Osyndai saŋylausyz ömirge älderi jetpeitin
erkekter bolsa ol üşin kim kinäli, kei kezde olardyŋ özderinin de onan Gittonnyŋ
balasyndai qaşyp qūtylğylary keledi, bül olardyŋ közderinen-aq sezilip tür...
Ärine, Jizel jauyz adam bola qoiğan joq, onyŋ äli adamşylyq sezimi bar. Biraq
ol qanşa päldenedi jäne bailardyŋ qandai jaman ädetterin üirengen deseişi.
Polettanyŋ joqşylyq körip jürgenin bilgende, oğan jūmys ūsynğan onyŋ özi
bolatyn. Bül ūsynysty ol şyn köŋilimen jasady, sonda da Polettamen
söileskende oğan qojalyq körsetip aqyryp qūiady. Biz mektepte oqyp jürgenimiz
joq! Äkem Polettağa i̇eŋbekaqy töleidi ğoi... Sonda da., sonda da Jizel
baqyttymyn dep oilamaidy. Öziniŋ aituy boiynşa üiinde jalğyz qalğanda öte
jiı jylaityn körinedi. İendi jetpei tūrğany, qaltasynda synyq tiyny joq
Polettanyŋ semizdikten jarylaiyn dep otyrğan Jizeldi jūbatuy ma i̇edi. Özderi
netken jandar? Jyndanğan bolar!
Ras, Jizeldiŋ şeşesi qaitys boldy. Jaqsy adamdardyŋ az ömir süretini nesi
eken osy. Jermena 1944 jyly Amerikanyŋ «ūşqyş qamaldary» nemisterdiŋ
süŋguir qaiyq bazasyn kūrtamyz degen syltaumen qalany bombalağanda qaza boldy.
Sol joly qaza bolğan on adamnyŋ, onyŋ işinde Jermenanyŋ da, öligi qirağan
üilerdiŋ astynan tabylmai-aq qoidy. Sondyqtan qyzy onyŋ beiitine baryp jylai
da almaidy. Osyndai maqsatsyz bos ömir sürgen qyzdyŋ şeşesiz qalğany ülken
qaza. Jermena soŋğy künderine deiin öziniŋ qarapaiym halyqtan şyqqanyn i̇esinen
şyğarmaityn. Jas şağynda ol balyq irikteu jūmysynda, qazir Fransina istep
jürgen. Jerde istegen bolatyn, al onyŋ i̇eri Fuaneniŋ i̇et dükeninde prikazçik
boldy. Barlyğy qalai şatasyp ketken deseŋşi! Mysaly, sol Fuaneniŋ qaladağy
eŋ jaqsy dükenine bomba tüsip, tas-talqanyn şyğaryp qiratyp ketti, Fuane
äielimen i̇ekeui aman qalsa da jaman jūtady, al i̇eki balasyn öz üiinen i̇elu-aq metr
jerdegi mektepke tüsip jarylğan bomba öltirdi. Fuane i̇endi jūrdai boldy! Olar
joqşylyğyn jūrtqa körsetpes üşin basqa qalağa köşip ketti. Sol soğys jūrtty
keremet sapyrylystyryp jiberdi. Ärine jümysşylar olai bolğan joq; būlar
soŋğy süienişinen airyldy. Al halyqtyŋ basqa jikterin alsaq, barlyğy soqamen
aidap tastağandai bylyğyp ketti, jūrttyŋ köbi oryn almastyrdy. Būrynğy
baqyttylar tap-taqyr bop jūtady da, keibireuler osyny paidalanyp bas-aiağy
jarty jyldyŋ işinde-aq baiyp ketti. Soğystyŋ äseri jalğyz mülikke tiıp qana
qoiğan joq. Keibir qūrmetti kisiler masqaralandy da, al keibir bailar qūrmetke ie
boldy. Būryn i̇eşkim bilmeitin jümysşylar qaharman bop ketti. Biraq is mūnymen
bite qoiğan joq. Reihstagtyŋ töbesine qyzyl tu qadalğan küni özi neni süiip, neni
süimeitinine qaramastan, Frantsiiänyŋ da azattyq alğanyn jar salğan sol öziniŋ
qanymen juylğandai qymbat asyl qanmen şaiylğan qymbatty qyzyl tudy
keudeme qadamadym dep sezinbegen birde-bir patriot bizde bolğan joq. Mine i̇endi
soğystyŋ bitkenine alty jyl bolyp qaldy, biraq mūndağy jūmys äli künge deiin
bir türli qyzyq jağdaida. Sol soğystan bülingen, bombamen qyiratylğan, apyrtopyry şyqqan qalpynan ol äli künge deiin jöndele almai, būrynğy qalpyna
kelip bolmağan i̇edi. Jūrttyŋ jatsa-tūrsa oilaityny ömirdiŋ tolyp jatqan
qaişylyğyna qaramastan tūrmystyŋ būrynğydai boluy. Ol qaişylyqqa bir
jağynan qalanyŋ özi jasatsa, i̇ekinşi jağynan teŋizden soqqan tüz iısti jelmen
qağylğan qalağa janasa jatqan kvartaldar jatady. Şynynda sol kvartaldardyŋ
özi joq bolyp ketken. Degenmen onyŋ sol joqtyğynyŋ özi qalağa, kesilgen aiağyn
joqtağan aqsaqtai olardyŋ joqtyğyn sezdirdi. Ol qaişylyqqa bir jağynan
bulvar liniiäsy, dūrysyraq aitqanda, birneşe ülken-ülken jaryq üiler salynyp,
sirek bolsa da ağaş otyrğyzylyp belgilengen bolaşaq bulvardyŋ liniiäsy jatsa,
ekinşi jağynan jüzdegen las, qyisyq köşelerdi qualai ornalasqan barly-joqty
bailyqtaryn jūrttyŋ aldyna tartqan ülkendi-kişili dükenderi, sauda oryndary
bar i̇eski qala jatady.
İa, būryn balyq irikteuşi bop istegen Jermena öziniŋ jaŋa ömirine üirenbei-aq
ketti. Ol iri qasapşynyŋ äieli bola tūrsa da, özin kepten beri biletin adamdardyŋ
aldynda bailyğynan Uialatyn i̇edi. Sondyqtan, kedeilerden keşirim sūrağandai,
erinin dükeninde qaldyryp ketetin aqyrğy tyiyndarynyŋ ornyna birdeme bergisi
kelgendei ol künnen künge jūmsara berdi. Osyndai bolğandyqtan Jermena
saudasynyŋ paidaly bola tüskeni saiyn quanğan bolar dep aitu da qiyn. İeri
ämianyn aqşağa toltyryp närse alu üşin bazarğa şyqqanda, ia qūshanağa ketkende
Jermena onyŋ keşke taman tili kürmelip söilei almai, bet-auzy albyrap, toiyp
mas bop qaitatynyna kümändanbaityn i̇edi. Sondyqtan kop paida tauyp az
şyğyndanğan saudagerdiŋ menmensi maqtana tüskenin bildire jyltyrağan közine
qaraudyŋ özi būğan öte auyr soğatyn-dy. İeger Jermena tiri tūrğanda qyzynyn
tağdyry qalai degenmen de basqaşa bolatyn i̇edi.
Qasapşynyŋ özi äieli qaza bolğany jaiynda habar alğanda onşa qaiğyra
qalğan joq. Ol būryn da Uiala qoimaityn i̇edi. İendi nesine Uialsyn. Onyŋ üstine
Jermena öziniŋ qarapaiym halyqqa beiimdelgen sezimin özgertpegendikten,
qasapşynyŋ barlyq ataqqūmar josparyn aqtai ma dep ümittengen qyzyn
şatastyryp, basqa jolğa saluy yqtimal i̇edi. Degenmen i̇et aluşylary aldynda
öziniŋ bedelin tüsirmes üşin ol bir aidai qalalyq kafege barmai jürdi. Bylaişa
aitqanda, būl onyŋ aza tūtqan symağy i̇edi. Biraq tipti soğys joqtai ol üiinde özinen
eşteŋeni aiağan joq. Onyŋ birsypyra joldastaryn jinap alyp öziniŋ jasağan
toisymaqtary turaly lepire söilegenin Poletta talai i̇estigen. Olar ashananyŋ
terezelerin tas bitep jauyp alyp otyratyn, al mūnysy olardyŋ Uialğannan istegeni
emes, qalada kerek dese bir tüiir nan tabylmaitynyn bile tūra arsyzdyğyn
asyryp, qomağailyqqa salynğandyqtary bolatyn.
Qasapşy özi jeŋ ūşynan jalğasatyn kisilerden basqanyŋ barlyğyn jek köruşi
edi. Al onyŋ özin tipti kommersanttar men saudagerler de jaqtyrtpai öz
aralarynan quyp şyqqan. Sonda da qaladağy i̇eŋ jaqsy düken soniki bolatyn, onyŋ
etin ministrler bylai tūrsyn, şetelden kelgen maŋğazdar tüsetin i̇eŋ jaqsy
meimanhanalar alatyn
Onyŋ jigitşilik isteitini jūrttyq barlyğyna mälim bolatyn. Biraq onyŋ jaman
jerlerden qalmaitynyn ol dükeninde zat satyp tūrğanda i̇eşkim de seze almas i̇edi.
Nağyz artist! Türine qarağanda aqyldy, sypaiy adam degen oi tüsirerliktei
keremet maŋğaz, salmaqty adam siiäqty bolyp körinuge tyrysatyn.
Osyndai köp i̇et körgende Anridiŋ köpten beri auzyna i̇et almağanyn, onyŋ dämin
ūmytqanyn oilau Polettağa öte qiyn soğatyn. Jaqsy jeri Poletta täuir dükende
sirek bolady. Tek keşkilik qana, düken jabylar aldynda onyŋ qyzyl kafel
tösegen i̇edenin şüberekpen sürtip şyğatyn i̇edi. Biraq asüide, ne ashanada
jürgeninde tös i̇et nemese sübe sūrağan üi qojasy äielderdiŋ dauystaryn i̇estitin-di.
Et şapqan baltanyŋ sartyldağan dausy, tarazynyŋ tyrsyldağany, i̇ettiŋ bağasy
turaly äŋgimeler de i̇estiletin. Polettanyŋ tabasyna ömirinde mūndai taŋdauly i̇et
tüsip körmegen bolatyn, tüsken künde de ol ony dūrystap pisire almağan bolar i̇edi.
Ras, jetisine tört kün i̇erteden keşke deiin Jizeldiŋ jūmysyn istegeni üşin
alatyn aqysynyŋ üstine qojasy oğan qol basyndai i̇et beretin i̇edi. Biraq
qasapşynyŋ myrzalyğy da Polettanyŋ zäresin alatyn — sol mezette ol keremet
jeksūryn körinetin.
Amerikandyqtar qarsysyndağy üige ornalasyp alğannan beri i̇et dükeninde
ylği solar turaly äŋgime bolady da tūrady. Jūrt soğys jaiynda, porttağy sauda
jağdailary, qaru-jaraq tielgen amerikan kemeleri keledi i̇eken degen boljau
turaly äŋgimelesedi. Polettanyŋ mūnda i̇estimeitini joq. Jūrt osyndai äŋgimelerdi
qaidan i̇estidi i̇eken. Osynyn özi tipti aqylğa syimaityn närse ğoi. Kei kezde i̇erine
et dükenindegi saiasatşylardyŋ boljauyn aityp barğanda ol qatty oilanyp
qaluşy i̇edi. Bir ğajaby — pikirleri jağynan jümysşylardan öte jalpaq, jatqan
kisilerdiŋ özderiniŋ de keide däl bizdiŋ oilağanymyzdai oryndy oi, tüzu
közqarasqa keletini. Sonda da aldanyp qaludan aulaq bolğan jön, osy kvartal
tügelimen amerikandyqtar jağynda; qalai bolğan künde de olarğa qarsy bolğan
adamdar öz pikirlerin aşyq aita almaidy. İet dükenine köbine teŋiz ofitserleriniŋ,
keme ieleriniŋ, i̇eski qaladağy kommersanttardyŋ äielderi, sot çinovnikteri men
därigerlerdiŋ jūbailary kelip tūratyn-dy. Ras, bulardyŋ barlyğy da biraz jüdep,
küizelin qalğandar — äitpese hanymdardyŋ özderi azyq satyp aluğa şyqpas i̇edi,—
solai bola tūrsa dat mūnda oqys kelip qalğandai olar dükenge kirgende menmensip,
mūryndaryn şüiirip, jan-jaqtaryna jerkene qarap, i̇etti tek sausaqtarynyŋ
ūştarymen ğana ūstap qatty söileitin-di. Mūnda oqtyn-oqtyn i̇eki käri qyz kelip
tūratyn i̇edi, olar mikroskop arqyly bir jaman jändikterdi qarağandai dereu
közderine lornetterin jügirtetin.
– Jaqynda amerikandyqtar jūmysty şaban jürgizgeni üşin porttan bir
podriadçikti quyp jiberipti dep i̇estip i̇edim. Ol ras pa, älde ötirik pe? Onyŋ özi qai
podriadçik i̇eken?
Şynynda da amerikandyqtar öte asyğady. Qalağa kelisimen olar Viven
gospitaline kirip aldy da, sol i̇eski tarihi i̇eskertkiş üidi özderine ūnaityndai ğyp
kaita ondap aldy. Mūnyŋ säl aldynda ğana sol üidi muzeige ainaldyru ūiğarylğan
bolatyn. Amerikandyqtar qabyrğa bitkenniŋ barlyğyn qiratyp jūldyrdy da,
qaitadan mailatyp keremet jaqsy keŋse jasatty, barlyq jerlerine telefon
qoiğyzdy. Qaz:r olar tömengi i̇eki etajdağy terezelerdiŋ barlyğyn qyşpen bitetip
jatyr. Sirä demonstratsiiädan qorqatyn bolu kerek. Tuynyn ülkendigi şamadan tys
bolsa da, olar mūnda özderin tabandy körmeidi. Al «tarihi i̇eskertkiş şe?» Ol būlar
üşin tek i̇eski, las üi ğana. Osy frantsuzdar artta qalğan halyq, özderi qaidağy bir
eski şaqty auyzdarynan tastamaidy. Ärine, kelimsekterge bül i̇eski-qūsqynyŋ
barlyğy da ūnamaidy. İeger amerikandyqtar qirap jatqan frantsuz üiine qyzyqqan
bolsa, onda ol üidiŋ jūmysşy kvartalynan qaşyq bolğannan boluy yqtimal.
– Quylğan podriadçik Prenan körinedi, Diuken hanym.
– Ai, Prenan ba... dūrys bopty, özine sol kerek! Ol nemisterge öte
jağympazdanyp ketken siiäqty i̇edi-au...
Diuken hanym qandai revoliutsiiäşyl söz söileitin bolğanyn qarai gör. Biraq
nemister men olarğa kyzmet i̇etken adamdar turaly söz bola qalsa, qasapşy ondai
sözge qosylmai aulaq tūrady. Dükende ol tek kommersant qana. Qazir barlyq
jerlerde Germaniiänyŋ kaita qarulanuy jaiynda, faşistik generaldardy bosatu
turaly äŋgime bolyp jür. Onyŋ qara basy oğan qarsy i̇emes. Solar bolsa bola-aq
qoisyn, äiteuir orystar bolmasa bolar. Qazir natsister tūsynda oz jūmystaryn
jaiğastyra bilgen kisilerdi jazğyratyn uaqyt i̇emes. Diuken hanym Prenanğa nege
qarsy boldy i̇eken? Sirä ol oğan birdeme istegen şyğar Al nemister — tek syltau
ğoi.
– Diuken hanym, mūnda Prenannyŋ i̇eşqandai kinäsi joq. Ony sizge atap aitam.
Kinä jūmysşylardan, büirekten siraq şyğaryp barlyğyna kesel jasaityn solar.
Prenan amerikan ofitserlerine tike solai dedi.
Qasapşy dünie jüzindeginiŋ barlyğyn,— onyŋ işinde öz sözine şeiin, — jek
kergendei ädettegişe silekeiin şaşa söileidi.
– Ärine, amerikandyqtar natsisterden de äri qatalyraq bola tüsedi.
Amerikandyqtar tūsynda asa i̇erkindei qoimaisyŋ.
– Älbette! Olar talap i̇etip üirenip qalğan...
– Būl jerdegi jümysşylar saiasatsyz tūra almaidy. Olardyŋ i̇esil-derti tek
saiasat pen i̇ereuilde. İet tağy da qymbattap ketken be, nemene?
– Diuken hanym, meniŋ ūjdanyma senuiŋizge bolady, mūnda menen i̇eşqandai kinä
joq. Qūdaiğa şükir, sizben alğaşqy ret qana tanysyp tūrğanymyz joq. Men özim de
kün saiyn üstep töleudemin. Onyŋ üstine salyq şe? İetpen jabdyqtauşylar da
qapy qalmai qaltalaryn toltyruda.
– Bile bilseŋiz, jūrttyŋ köbi basqaşa oilaidy. Meniŋ küieu balamnyŋ ülken
fermasy bar, şaruaşylyğy keremet jaqsy. Al i̇endi onyŋ aituy boiynşa būlar
nağyz paidaqor saudagerler körinedi. Kim qandai gazetti oqityn bolsa solai
oilaidy. Bir gazette aq delingen närse böten gazette qara delinedi.
– Men i̇eşkimdi de jazğyrğym kelmeidi. Ärkim qolynan kelgendi isteidi. Ärkim
bilgeninşe mal tabady, Diuken hanym, biraq äŋgime onda i̇emes. Al i̇endi
amerikandyqtar turaly tike aitu kerek– būlar jūmysşylardyŋ öz paidasy üşin
olardy qoldaryna ala alady. Bizge kerek närse jūdyryq, Diuken hanym, jūmystyŋ
ne i̇ekenin men jaqsy bilemin. Özim de jūmysty qasapşynyŋ dükeninde şabarman
bala bolyp jūmys istegennen bastağanmyn. Bireudiŋ qoldauysyz-aq adam boldym.
Enbek siŋirgen kapital tabasyŋ.
– Degenmen aşyp aitqanda jūrt joqşylyq körude, olardyŋ barlyğyna birdei
jūmys jetpeidi. Port...
– Port jaiynda ne degiŋiz keledi? Bizdiŋ porttyŋ jūmyssyz qarap tūrğanyna kim
kinäli, osyny aityŋyzşy?
Äŋgimege basqa bir i̇erkek dausy qosyla ketedi. Asüide aiaq-tabaqty juyp jatqan
Polettağa olardyŋ ärbir sözi anyq i̇estilip tūrady.
– Jūmysşy myrzalar öte talğampaz bolyp keledi. Keibir närselerdi tüsiruge
kelisse, böten närselerdi tüsiruge kelispeidi. Bizdiŋ porttyŋ qarap tūrğany da
sodan. «Messajeri maritim» siiäqty körnekti kompaniiäny mysalğa alyŋyz. Onyŋ
da jaiyn i̇eske alu kerek qoi; ol bizge kemelerin jibergen i̇edi, dokerler olarğa
tielgen jük Vetnamğa jiberiledi degen syltaumen jūmys istemei qoidy. Olar
jūmys istegenşe qoldaryn qusyryp otyrğandy täuir köredi. İendi būdan bylai
eşbir kompaniiä bizge i̇eŋ jaman kemesin de jibermeidi. Olarğa Frantsiiädan basqa
port tabylady ğoi.
– Men de osyny aitam, – deidi Diuken hanym,— jūrttyŋ barlyğyna birdei
jūmys tabyla bermeidi dedim ğoi.
– Al kinä kimnen? – dep gür i̇etedi baiağy dauys. – Bizdiŋ dokerler aitqandai onyŋ
özi sauda jükteri bolsa i̇eken, onda i̇esiŋizde bolsyn, jükterdiŋ barlyğy sauda üşin
bolsa—ondai jükti arzan-aq tüsirer i̇edi. Sonda da i̇eger olarğa birdeme ūnamai qalsa
kenet jūmysty tastap kete beredi. Al i̇endi, onyŋ özi kompaniiä üşin külli ziiän,
barlyq operatsiiälaryn būzady. Demek, olardyŋ basqa amal isteuge haqy bar. Özara
aityp tūrmyn, i̇eger odan tikelei bizge ziiän bolmasa aldymen men özim quanar i̇edim:
oz obaldaryŋ i̇ezderiŋe, jūmys istegileriŋ kelmese aş otyryŋdar, der i̇edim.
Diuken hanym basqa bir auyz da söz aitpai, tipti i̇eşkimmen qoştaspastan
dükennen şyğyp jüre beredi.
– İapyr-ai, osy äielderge ne joq,—dep küledi baiağy dauys.—Özderi i̇eşteŋe de
tüsinbeidi, mäselen, bizdegi äielderdi alaiyq. Meniŋ közimşe jym-jyrt, japqan
auyzdaryn aşpaidy. Al, i̇endi kei kezde olardyŋ özara söilesken sözin kezdeisoq
estip qalsaŋ, ğapu i̇etiŋiz, qūlağyŋ sasidy!
Aqyry Poletta älgi dauysty tanydy. Söilep tūrğan kisi Fransinanyŋ kazirgi, al
Jermenanyŋ irikteuşi bop istep jürgen kezindegi būrynğy qojaiyny Delassiu i̇eken.
Bälkim qazir qasapşynyŋ balyqşymen sypaiy söilesip tūrğany da sol kezdi i̇eske
alatynynan bolar.
– Qalai bolsa da amerikandyqtar bizdiŋ dokerlermen aqyldasa qoimas: äli port
isteidi, jūmys jüredi, oğan alaŋ bolmaŋyz. Jūrttyŋ barlyğy soğan yntyq. Qūdaiğa
şükir, men kommersanttarmen öte jiı kezdesip tūramyn ğoi,— öziŋizge mälim, men
bizdiŋ birlestiktiŋ komitetiniŋ müşesimin ğoi. İeger biz özimizdiŋ sauda jūmysymyzğa
kelgende jalğyz ğana jūmysşylarğa arka süienetin bolsaq baiağyda-aq qūryp
ketetin i̇edik.
– Ol dūrys, olar i̇eşteŋe de satyp almaidy ğoi,— deidi manadan beri ündemei,
tek balyqşy Delassiudiŋ ärbir sözinen soŋ ülken-ülken lep belgisin qoiğandai,
baltamen birkelki tarsyldatyp i̇et şauyp qana tūrğan qasapşy kenetten.
– Amerikandyqtardyŋ tūsynda sauda sätti bolady, oğan alaŋ bolmaŋyz. Qazirdiŋ
özinde-aq qalada olardyŋ sany myŋnan asady, onyŋ üstine qatyn, balalaryn äkelip
jatyr. Al i̇endi, barlyğy da tamaq işip-jeidi ğoi. Onyŋ üstine olarğa bizdiŋ
baqytsyz jaiau äskerimizdei künine alty frank berip qana qoimaidy ğoi.
Amerikandyqtardyŋ qaltalarynda ol aqşalar solai jata bermes.
Portta gudok bitkenniŋ barlyğy ökire bastady.
– Tüs bop qalypty! Men i̇endi keteiin!
– Joq, säl ğana toktai tūryŋyz, —- deidi qasapşy. — Men qazir sizge bir qyzyq
närse körsetemin. Beri qaraŋyzşy. Men özim oğan künine i̇eki dürkin sūqtanyp
qaraimyn.
Poletta sol sözdiŋ artynan ne bolatynyn jaqsy biledi. Kün saiyn tüs
mezgilinde, keşkilik i̇eski qalada isteitin satuşy jas äielder üilerine asyğys
qaityp bara jatqanyn baqylap, tereze perdesiniŋ syrtynan köşege köz jiberip,
ondağy bastalatyn uaqiğany körip tūrady. Gudoktyŋ ökirgenin i̇esti sala,
amerikandyq soldattar i̇eski gospitaldan tobymen köşege şyğa keledi, olar
saqyldap külip rezinkalaryn şapşaŋ şainap jaqtaryn qaişylatady. Asyğypüsigip birin-biri itere olar trotuardyŋ şet jağynan asa jaily oryn alyp tūruğa
tyrysady. Qyzdar qastarynan öte bergen mezgilde amerikandyqtar olarğa:
«Qydyrmaisyz ba? Mamzel?»— deidi, auyzdary rezinkağa tolğandyqtan tilderi
kürmelip. Ädepsiz qaljyŋdaidy. Qyzdarğa jarmasa ketedi. Qyr-soŋynan qalmai
qoldaryn jūmsaidy. Qyzdar keiin olardan qūtyludyŋ amalyn jasaidy.
uialşaqtaulary qabyrğağa qarai tyğylyp, aiaqtaryn tezdetip basyp, arttaryna
tüskenderdiŋ betterine qaramauğa tyrysady, al älgiler birdeŋeni sybyrlap olarğa
jaqyndai tüsedi. Biraq qaljyŋğa jauap qaiyryp özderi de syqaqtaityn qyzdar da
kezdesedi. Ondailar özderine ūsynğan şylymdy, şainaityn rezinkany aludan
bastartpaidy.
– Al qalai i̇eken?
Qasapşynyŋ sol kezde balyqşyny şyntağymen qalai türtip qalatyny
Polettanyŋ közine aiqyn i̇elesteidi. Jizeldiŋ de kei kezde sondai oqiğany özi
ūiyqtaityn bölmeniŋ terezesinen qarap tūratynyn biletin i̇edi. Jizel sondai
şübäli oqiğağa öte qūmar bolatyn.
– Qalai, qyzyq pa?
– Ata-analary neğyp ündemeidi i̇eken?
– Qyzyq i̇ekensiz ğoi! Bikeşter säbi i̇emes qoi, ne isteitinin özderi de biledi.
Olardyŋ i̇eŋ qūryğanda teŋ jartysy talaidy körgen bolar, sirä, alaida osy kezdiŋ
jastarynan ne şyqpaidy deisiz.
Qasapşynyŋ külim tarta tüsken közderi Polettağa i̇elestep ötedi.
Poletta alğaş ret Jizelge jūmys istei kelgeninde qasapşynyŋ oğan audarğan
köz qarasy osy kezge deiin i̇esinde. Poletta sonda osyndai köp i̇etti körgende ne
isterin bilmei sasyp, Anrige şabylğan kotlet istep berse jaqsy bolar i̇edi degen
oiğa kelgen i̇edi. Al qasapşy onyŋ sondai oiyn sezip qalğandai oğan sybyr i̇ete
tüsken:
– İeger sağan i̇et kerek bolsa raqym i̇et, tabuyŋa bolady...
Jaratylystan jasqanşaq Poletta oğan i̇eşteŋe dep ündei qoiğan joq. Onysy
dūrys boldy. Qasapşynyŋ közin körgende ol onyŋ söziniŋ mağynasyna tüsine
qoidy.
X
TÜNDE JŪRT NE JAİYNDA
QYİaLDAİDY
Tordy ol jerden baiağyda alyp qoiu kerek i̇edi. Bos tordan da bos qabyrğa dūrys.
Ärine olar aqymaqtyq istegen, toty qūsty satu kerek i̇emes i̇edi. Tek satty degen
aty bolmasa şynynda ony beresileri üşin berip jiberdi. Toty qūsty qaryzğa süt
berip tūratyn dükenşi alyp qoidy. Sūlu qūs oğan ūnağan i̇edi. Dükenşi toty qūsty
kirege, körşime kömek beru üşin ala tūramyn, al beresini tölegen küni qaityp
beremin dep uäde bergen bolatyn. Toty qūs barda bir türli köŋildi i̇edi. Üi işi oğan
üirenip ketken bolatyn. Sondyqtan oğan airylğan küni balalar öksip-öksip jylap
aldy Balalarğa toty qūsty älgi süt berip tūratyn ağai uaqytşa alyp ketipti. Nesi
bar, biz de kei kezde oğan ai boiy aqşa tölemeimiz ğoi dep tüsindirdi. Sütti qoişy!
Balalar ony özimen özi ağyp kelip jatady i̇eken dep oilaityn-dy. Toty qūstar da
qolğa solai tüsedi i̇eken dep oilaityn i̇edi olar. Toty qūs būlarda köpten beri
tūratyn i̇edi ğoi. Sol qyzyq qūsty Anri men Polettağa bir i̇esirik teŋizşi köŋili
tüskende arzanğa satyp ketken bolatyn; ol i̇ekeuiniŋ toiyna däl oryndy syilyq
bolğan i̇edi. Tor odan qymbatqa tüsken. Biraq qazir ol bos tūrğanda şynynda da alyp
qoiğan dūrys.
– İerteŋ men ol tordy alyp tastaimyn, – deidi Anri,— biraq qaida qoisam i̇eken.
– Äzir ony jasyryp qūia salaiyq. Kim biledi bir kezde tağy da keregi bolar,— dep
jauap qaiyrady oğan Poletta.
Olar jaŋa ğana jatqan bolatyn. Tün süikimdi typ-tynyş, kümistei taza, japjaryq ai säulesi tereze qaqpağynyŋ jaryqtarynan üi işine tüsip tūr. Anri men
Poletta tösekte bala syiaqty qol ūstasyp qatar jatyr.
– Anri, men üşin būl meniŋ öte jaqsy ötkizgen uaqytym.
Anri Polettanyŋ sausaqtaryn qysa tüsip oğan qarai būrylyp jatady. Al,
ekinşi qolymen aqyryn ğana onyŋ iyğynan, moinynan süisine sipaidy.
– Poletta!
Anri onyŋ i̇ezuinen ğana süiip, sonan soŋ mandaiyn onyŋ jağyna taqai jailanyp
jatady.
– Şarşadyŋ ba? Basyŋ auyrmai ma?
– Joq, jaman i̇emes.
Olardyŋ tap qastarynda kişkene balalardyŋ birkelki dem alğany i̇estiledi.
– Balanyŋ qoly jazyldy ma?
– Meniŋşe jazylyp kele jatyr, biraq öte qatty küigen, bilmeimin oğan pikrin
kislotasyn jağyp jaqsy istedik pe, joq pa, qalai dep oilaisyŋ? Ras, qolğa basqa
eşteŋe tüspegen soŋ jaqqan i̇edim, biraq kislotadan asqynyp jaman bop kete me dep
qorqam.
– Olardyŋ jalğyz qaluğa mäjbür bolğandary qandai baqytsyzdyq. Sen üide
bolsaŋ mūndai baqytsyzdyq bolmas i̇edi, oğan közim jetedi.
Poletta oğan: «Eger jūmys istep aqşa tappasam, qalai kün körer i̇edik?» dep
jauap bere jazdady, biraq uaqytynda toqtap qaldy. Ol Anridiŋ ne oilaitynyn
jäne onyŋ neni dauystap aitatynyn öte jaqsy biledi. Polettanyŋ i̇eŋbek aqysymen
bükil üi işiniŋ kün körip otyrğany jalğyz bügin ğana i̇emes, oğan birneşe apta
boldy. Al,erkekke bül oŋai soqpaidy. Küni boiy zyğyryŋ qainap, jaqsy körip, ia
aiamai sondai sūmdyq jaman mäselelerdiŋ barlyğyna ündemei jüre beru, oiğa
tüsken närseniŋ barlyğyna ündemei işten tynu, äitpese jaqsy adamyna oqys söz
aityp auyr tigizip alarmyn dep oilau oŋai i̇emes. Ärine, osy qarğys atqan
qaiyrşylyqtyŋ zardaby bolmasa mahabbattyŋ maqsaty basqa. Sonda süiikti
adamyna auzyŋa tüsken sözdi talğamai aita beruge bolady. Sonda alaŋsyz, i̇eşteŋeni
jasyrmai syrlasa alasyŋ. Jüregiŋniŋ kiltin tabudyŋ, sūmdyq, jaman oilardy
quudyŋ keregi joq. Biraq, qazir Anri öz isiniŋ qamyn oilap jatyr.
– İeger meniŋ bos uaqytym bolsa, – deidi ol,— jūmys tauyp alar i̇edim, qandai
bolsa ondai bolsyn, äiteuir, birdemeni tabar i̇edim.
Endi Poletta Anrige qarai būrylyp jatady da, külgen boiy onyŋ qolyn
şymşyidy.
– Sandalmai jaiyna jat. Men ol jaiynda i̇eşteŋe oilamaitynymdy sen öte
jaqsy bilesiŋ.
Anri şalqasynan jatyp, raqattanyp keriledi. Polettany özinen ülken siiäqty
körip, ony panalağandai Anri onyŋ iyğynan säl tömenirek jatudy öte ūnatatyn
edi. Polettanyŋ osynyŋ barlyğyn tüsinetini qandai jaqsy... Jan joldasyŋnyŋ
seni qoldaitynyn bilseŋ, onyŋ qasynda jatqanyn oilasaŋ, osynyŋ özi adamdy
köŋildendire tüsedi.
– Öz ömirimizdi özgertkimiz keledi ğoi, sol üşin barlyq küşti jūmsauğa turady,—
deidi Anri Polettanyŋ äbden közin jetkizip, äieli onyŋ pikirine qalai qaraitynyn
bilgisi kelgendei.— Al men bir küni negizgi mäselege — barlyq' auyrtpalyqtan öz
küşimmen qūtylu kerek i̇eken degen şeşimge keleiin delik. Jūmys istep aqşa taba
bastaiyn, basqalardan kem i̇emespin ğoi; üige de aqşa äkeledi i̇ekenmin deiin, sonda da
bäribir üiimizden de, basqalardyŋ bastarynan da qaiyrşylyq arylmaidy.
Tereŋirek oilau kerek. Ärine qazir bizge tūrmys öte auyr soğady, basqalardan
göri de qiynyraq, biraq biz bir uaqytta barlyğynyŋ özgeretinine senemiz. Barlyğy
özgergen kezde qoğam isine qatysyp, oğan i̇eŋbegim siŋgeni i̇esime tüskende köŋilim
köterilip, bir jasap qalamyn ğoi... Men jeŋisti jaqyndata tüsu üşin i̇eşteŋe
istemegen bolsam, ömirimdi bos ötkizdim dep sanar i̇edim.
Poletta «bilemin, barlyğyn bilemin, mağan tüsindiremin dep äure bolmai-aq
qoisaŋ da bolady» degisi kelgendei meiirimdenip barmağymen onyŋ, auzyn basady.
Anri säl ğana kidirip, onyŋ barmağyn tistep alğysy kelgendei jağyn sart i̇etkize
tüsedi.
– Al, söilep boldyŋ ğoi?—deidi Poletta ony kelemejdep.
Tün men tynyştyq jastyq şaqty özderimen birge ala kelgendei... Jazğy
iŋirdei aiqyn, typ-tynyş bon kelgen tätti ūiqy ol i̇ekeuin bilep äketedi, mūndaida
deneŋ tap-taza, jep-jeŋil siiäqty körinedi de, tūrmystyŋ barlyq auyrlyğy senen
az uaqyt bolsa da şegine tüsedi. Meili kedei-aq bol, biraq seniŋ qolyŋ qaruly,
būlşyq i̇etiŋ şiraq, i̇erinderin süikimdi. Jasyn jiyrma beste. Senin sözderiŋ
bolaşaqty aiqyndai tüskendei bolady. Osyndaida senin täniŋdi jastyq bilep
ömir sürgiŋ, i̇essiz süigiŋ keledi.
– Seniŋ qalai qarai būryp bara jatqanyŋa meni tüsinbeidi ğoi dep oilaisyŋ ba.
Būl äŋgimeni bastağanyŋ, i̇eger sağan jūmys ūsynar bolsa oğan keliskiŋ keledi. Biraq
onyŋa meniŋ küŋkildemesim üşin būl seniŋ aldyn ala mağan bärin tüsindirip qūiaiyn
degenin ğoi. Solai i̇emes pe?
Anri tike jauap beruden būltarady.
– Adamdy tüsine bilude qalai qatelesuge bolatynyn bilemisiŋ, men qaşanda
Franker Jilberdi jek köredi i̇eken dep oilauşy i̇edim. Būdan bir jeti būryn bolğan
jiylysta ol mağan: «Jilberdiŋ oqytuşy i̇ekenin ūmytpa, ol bizge — dokerlerge
onşa köŋil böle qoimaidy, onyŋ kelmei qalğany da sondyqtan» - degen bolatyn.
Bügin Frankerge jolyğyp men oğan: «Anada Jilberdiŋ jinalysqa nege kelmei
qalğanyn bilemisiŋ» degen i̇edim. Franker bop-boz bop ketti. Ol öziniŋ sandağy qatesin
tüsingen i̇eken, mūnyn barlyğyn menen būryn i̇estigen körinedi. Ol mağan keiigendei
bop jauap qaiyrdy: «Al, jarar, jarar, tipti aitpağan sezdi mağan taqpai-aq
qoisaişy. Jilberdiŋ qandai şyn yqlasymen berilgen adam i̇ekenin men özim de
bilemin. Äŋgime onda i̇emes. İeger oğan jūmysta köbirek kömekteskende ol mūndai
halge jetpegen bolar i̇edi...» Baqsam Diupiüi Frankerge barlyğyn jetkizip ülgirgen
eken. Ol tek Jilberdiŋ qandai anatoriige baratynyn, därigerlerdiŋ odan dereu
jürip ketuin talap i̇etkenin ğana bilmeidi i̇eken. «Kördiŋ be,— dedim men oğan,—
adamdy jazğyrmastan būryn jüz ret oilap alu kerek». Meniŋ sözim oğan batyp
ketti. Sonda onyŋ mağan ne degenin bilemisiŋ? «Senin olai deuiŋ, Anri, dūrys i̇emes.
Sen meni tüsinbei tūrsyŋ. Men qazir barlyğyn bastan-aiaq tüsindirip bereiin...
Mysaly, sen jinalysta Roberge biz batyl boluymyz kerek degenin i̇esiŋde me?
Jilber olai qatty aita almas i̇edi. Öitkeni, ol jūmyssyz jürgen joq, ol ūdaiy
mektepten i̇eŋbekaqy alyp tūrady. Sondyqtan da ol Roberge sen siiäqty teŋbe-teŋ
batyl söilep tüsindire almağan bolar i̇edi. Ärine, Jilber özin jūmysta şarşatyp
aldy. Men onyŋ bizdiŋ barlyq joldastardai özin aiamai jūmys isteitinin bilemin.
Onysy tek syrttan qarağan adamğa sezile qoimaidy. Rober sonda sağan i̇eşteŋe dep
qarsy kele almady, al Jilberge bir närse dei alar i̇edi». Men Frankerge ony tipti
ökpeletu oiymda bolmağanyn aittym, şynynda da, sol joly sonyŋ köŋilin
qaldyrdym, bilem. Olai isteitindei Frankerdiŋ i̇eşqandai kinäsi joq i̇edi... «Seniŋ,—
dedi mağan Franker,— osyndai qiyn jağdaida tūratyn joldastarğa biz järdemdese
almappyz degeniŋ dūp-dūrys. Jūrt öz qamyn oilamaidy, al biz olardy saqtau üşin
eşqandai şara qoldanbaimyz. Ondailar bizdiŋ basşylar arasynda da, özimizdiŋ
işimizde de tolyp jatyr. Basşylar arasynda — Moris, mūnda — Jilber. Olarğa
öziniŋ densaulyğyn oilağany da aiyp siiäqty körinip tūrady. Mysalğa deputat
Jorjdy alalyq, ol da sondai. Onyŋ işi auyryp äbden silesin qatyrğan körinedi,
biraq öziniŋ nauqas i̇ekeni onyŋ oiyna kirip te şyqpağan. Ondai beiğamdyqty
maqtan i̇etudiŋ qajeti joq. Bizde äli oğan maqtanyp, ony qaharmandyq köredi: «Men
nauqas bolsam— onda nağyz berilgen adammyn, qaharman boluğa jaqynmyn» dep
oilaidy. Franker qyzyq adam, söilep tūryp öziniŋ keremet ūzyn qolyn sermei
beredi. Ūiqtap qaldyŋ ba?
– Qandai aŋğyrtsyŋ özin! Ūiqtap jatqanym joq, ömiri seni sondai halge
jetkizbes i̇edim dep oilap jatyrmyn. Baiqal kör öziŋ! Onda meni körersiŋ.
– Ai, Poletta-ai, Jilberdiŋ tübine jetken onyŋ. semiasyz jürgeni, jalğyz
basty ğoi. Ol mūndai jūmysta jüruge äiel, bala-şağa bolmağan yŋğaily bolady
deidi. Olai bolsa seniŋ de i̇eşteŋege alaŋ bolmai öz jūmysyŋdy istei beruiŋe
bolady, odan i̇eşkimge keler ziiän joq. Sen qalai dep oilaisyŋ?
Poletta sondai tūspaldap aitqan söz üşin öşin alğysy kelgendei ündemesten
Anridiŋ, qolyn şymşidy.
– Biraq i̇ekinşi jağynan, keş saiyn jinalystan soŋ jiyrma kilometrdei jer
velosipedpen qaitqanynda üiine ot jağylmağan, tösek suyq, tamaq äzirlenbegen
bolsa būl da oŋai i̇emes. Jilberdiŋ özi mağan keide mūndaida aştyqty da
sezbeitinin, i̇esil-derti tek tezirek tösekke jatuda bolatynyn, sorpa jylytyp işuge
de äli kelmeitinin aitqan i̇edi... Jan tynyştyğy jağynan da būl oŋai i̇emes,
oqytuşylyq zavodta nemese portta ylğyi adam arasynda jūmys istegennen qiyn
ğoi. Oqytuşy balalardy qanşa jaqsy körgenimen öziniŋ jalğyzdyğyn sezedi.
Öitkeni janynda şeşilip söilesetin adam bolmaidy ğoi.
Anri Polettağa tyğyla tüsti.
– Biz i̇ekeumiz birimizge birimiz ğaşyq bolğan siiäqtymyz, bylşyldağanymyzğa bir
sağat boldy. Sen qasymda bolğanda mağan ömirdiŋ qandai jeŋil körinetinin bilseŋ!
– Qusyŋ-au öziŋ,- deidi Poletta,- seniŋ tağy da birdemeni aitqyŋ keletinin sezip
jatyrmyn. – Ol Anridiŋ qolynan alyp, ony quyrşaqtai äldileidi.— Aldarqata
biledi i̇ekensiŋ! İeger sağan ondai jūmys ūsynsa, soğan kelispekşisiŋ ğoi, solai ma?
– Äiteuir bireu jūmys isteu kerek qoi.
– Jarar, jarar... Odan da sen ony maqtanyş köretiniŋdi moiyndasaŋ i̇edi. Seni
audandyq komitettiŋ biurosyna sailağanda bir jeti boiy jarqyldap jürgenin
esiŋde me. Menen i̇eşteŋeni jasyra almaisyŋ.
– Birinşiden, ol jaiynda äli şyndap äŋgime bolğan joq, bälkim mağan tek äşeiin
solai bolyp köringen şyğar. Ol bylai tūrsyn, äueli oğan küşim keletin,
kelmeitinin de bilmeimin. Jilberdiŋ qasynda men kimmin?
Keşke taman üiine kelgende Anri Polettağa Jilberdiŋ nauqastanyp qalğanyn
aityp, i̇eŋ soŋynan oğan: «Bälkim qatelesetin şyğarmyn, biraq joldastardyŋ meni
Jilberdiŋ ornyna ūsynulary mümkin» – degen i̇edi.
Poletta i̇erin yzalandyrğysy kep, ädeii qulyqpen dausyn qatulatyp:
– İeger men sağan joq desem şe? — degen.
– Sen olai demeisiŋ!
– Al, degenmen, solai desem te?
Anri külkisin tyia qūiady.
– Nemene, sen şyn aitamysyŋ?
Poletta Anridiŋ qatulanyp solaiymen tyrysa tüskenin sezedi.
– Sen olai isteseŋ jaqsy bolmağan bolar i̇edi, — deidi ol.
Poletta onyŋ osyndai ūstamdy sözdermen öz oiynyn jüz bir bölegin de
aitpağanyn biledi.
– Oinap aitam ğoi, i̇esuas,— deidi ol.— Kördiŋ be öziŋniŋ qandai i̇ekeniŋdi!
Aldymen barlyğyn özi şeşip alyp, i̇endi meniŋ pikirimdi tek tärtip üşin ğana sūrap
tūrğanyn.
– Ūiğaryp alyp dei beretin neŋ... Men şeşpeimin, ärine, ony joldastar biledi.
Eger olar meni ūsynsa, men odan bastartpaimyn. Biraq ol meniŋ öz küşime şyn
sengendigimnen i̇emes.
Poletta aqyryn ğana külip qūiady.
– Sen ärdaiym osylai deisiŋ.
Äielder janğa tamaşa senimdilik sezimin ornatu üşin jaratylğan. Anridiŋ būğan
közi neşe ret jetti. Qasyŋda Polettaŋ tūrğanda, barlyğy op-oŋai siiäqty körinedi.
– Mäsele jalğyz ğana meniŋ būğan älimniŋ jetetin, jetpeitinin de i̇emes. Men
dokerler men kommunisterden basqa i̇eşkimdi bilmeimin ğoi. İeşuaqytta
saudagerlermen, qolönerşilermen, şarualarmen jūmys istep körgenim joq. Al qazir
amerikandyq, okkupatsiiä kezeŋinde sansyz mäseleler tuyp jatqanda raikom
sekretary üşin i̇eŋ basty mindet — küreske jalğyz jūmysşylardy ğana i̇emes,
būqaranyŋ barlyq jikterin jūmyldyra bilu. Būl oryndarlyq, şeşuge keletin
mäsele. Ärine, būğan aparatyn joldar bar, biraq basqa jağynan qarağanda, jau
dokerlerdi ol jikterden aiyryp tastau üşin biraz äreket jasap jatyr. Bizdi bir
jerge köşirip jatqandary da sondyqtan — jūrttan neğūrlym alysyraq ūstauğa
tyrysady. Barlyq mäselege kelgende de ūstaityndary bir sol saiasat. Olardyŋ ne
oilary, qandai pikirleri bar i̇ekenin bilmegen soŋ, jūrtty küreske qalai
jūmyldyrasyŋ? Olarmen özara tüsiniske kelu mağan sirä qiyn soğar deimin, öitkeni
men tek portpen ğana ainalyp, ju mysşy i̇emester bylai tūrsyn, tipti partiiäda joq
jūmysşylardyŋ özderimen men öte az aralastym. Gittonnyŋ ūly joğalğan tüni
ony doktor Degan i̇ekeumiz izdep şyqtyq. Men äueli onymen ne jaiynda
söileserimdi bilmedim. Maşinada birge bara jatyp, tuk ündegenim joq; ol söilei
berdi, söilei berdi, al men, men oğan tek «ia»,- «joq» degennen basqa i̇eşteŋe
aitpadym. Biz oz tobymyz arasynda bir aitqandy qaitalai beremiz. Saudagerdiŋ ne
intelligentterdiŋ yqylasy tüsetin mäselelerge öte sirek soğamyz. Biraq ondai
mäseleler az i̇emes. Bastapqy kezde saiasatqa tikelei qatysy joqtai köringenmen
olardyŋ biz üşin de maŋyzy zor. Mysaly, doktor Degan äueli balalardan bastap,
onan gir köteru men ştangağa köşti. Şamasy öziniŋ süiikti äŋgimesi bolu kerek, aŋ
aulau, meditsina, Viven muzeiine qoiuğa sai eksponattar jaily aitty. İeŋ qyzyğy:
ne jaiynda äŋgimelesek te, ol ärbir mäseleni saiasatqa äkep tiredi. Meniŋ özim, onyŋ
menimen būlai söileskeni tipti sypaiygerşilikten nemese meni syilağandyğynan
bolmasa kerek deimin. Äŋgime auyr gir köteruşiler men ştangaşylar jaiyna
köşkende ol sovet girşileriniŋ tabystaryn mysalğa keltirdi, çempiondardyŋ
atyn atap, olardyŋ rekordtaryn atap aityp şyqty. Ol sonyŋ barlyğyn men
BK(b)P tarihyn bilgennen kem bilmeidi i̇eken. Aitpaqşy sol kitapty sen mağan
syilağan i̇ediŋ ğoi, i̇esinde me? Aşyp aitqanda men atletter men gir köteruşilerge,
tipti sovet çimpiondarynyŋ özderine ömiri köŋil bölip körgen i̇emespin. Al i̇endi auyr
atletika jağyna kelgende dokerler asa maşyq bolady ğoi.
Poletta oinap onyŋ auzyn basty.
– Sen taŋ atqanşa sairamaqpysyŋ, aitşy?
Anri aqyryn ğana onyŋ qolyn ysyryp tastap:
– Osynyŋ barlyğy i̇esiŋe tüskende ūiqyŋ aşylyp ketedi. Tipti, i̇eşuaqytta
ūiyqtamastai quanyş paida bolady. Qyialyŋ sairap jatqandai bolyp körinedi,—
dedi.
– İa, tün barlyğyn özgertedi... Tipti solaiymen özgertip jiberedi; biz ömir sürip
jürgen köriksiz düniede öziŋniŋ köŋiliŋ men oiyŋa dem beru üşin adamğa tün men
tynyştyqtyŋ perdesi kerek siiäqty.
– Men i̇eşteŋe de bilmeimin,— deidi Anri kürsinip,— jinalystarda
kezdesetinder bolmasa, men adamdardy da bilmeimin. Sen äiteuir qasapşynyŋ
üiinde ärtürli jūrtpen ūşyrasyp tūrasyŋ ğoi, dükende bolasyŋ. Al, men bolsam...
Meni qinaldyratyn osy. İeger meni sailap qalatyn bolsa, bärinen būryn mağan tap
osynyŋ özi qiyn soğatyn türi bar. Aitpaqşy qasapşyğa keletin adamdar ne
jaiynda äŋgimelesedi i̇eken?
– Olar şamasy jaqtaityn şyğar...
– Kim jağynda? •
– Amerikandyqtar jağynda.
– Oqasy joq, qaita keiin olardyŋ basqaşa oilaityndaryna meniŋ közim jetedi.
Olardyŋ basqaşa oilamaulary mümkin i̇emes. Bärinen fakty küşti ğoi.
Böstektiŋ üstinde jatqan bala aunap tüsip i̇edi, Anri äŋgimesin qūia qoidy.
– Alaida olar bizdi öte jek köredi,— deidi Anri äŋgimesin qaita sozyp.—
Dokerlerdi olar adam qataryna sanamaidy. Biraq ne bolyp jatqanyn aldymen
tüsinsek biz ğoi, biz äli olarğa mūnyŋ barlyğyn tüsinuge kömektesemiz. Äli olardyŋ
okkupanttarğa qarsy küresin meniŋ basqaryp qaluym mümkin. Mūnyn ne i̇ekenin sen
tüsinemisiŋ? Al i̇endi qazir olardyŋ şatasyp, adasyp jürgenderine taŋyrqarlyq
eşteŋe joq.
Sodan soŋ äŋgimesin kilt būryp:
– Sūluym-ai! – dep Polettanyŋ moinynan qūşaqtap onyŋ iyğyn sipady.
– Sūlu-aq i̇eken jaryn, şaşynyn ūiqy-tūiqysyn körseŋ i̇edi, ūstap qaraşy öziŋ, –
deidi Poletta.
– İeşqandai sebepsiz seniŋ oiyna äldeqandai än tüsip kördi me? Men bir ändi
oilap, yrğağyn däl keltire almai äure bolyp jatqanym. Şamasy bylai ğoi deimin
– ä-lä-lä-lä-lä-lä-lä-lä-läi-lim-im.
Anri äldenege Polettanyŋ şaşyn syipai beredi.
– İesime basqa än tüspei, tap osynyn qaidan kele qalğanyn özim de bilmeimin.
– Senin oiyna onyŋ nege tüskenin men bilem, öitkeni onda bylai degen.
Eger dosyŋ qaza bolsa soğysta,
Jan joldasy tūrar onyŋ, ornyna...
– Joq, onan i̇emes. Ondai än oiyma kirip te şyqpaidy. Meniŋ basyma i̇eşqandai
qauyp tönip tūrğan joq qoi.
– Onyŋ basqa jerleri i̇esinde me?
Jegi tünde qaraŋğynyŋ işinde,
Qiiäldaimyz laşyqta biz keide...
– İa, bärinen būryn bizge osy sai keledi i̇eken.
Anri alaqanymen äieliniŋ qabağyn jabady.
– Bir minut köziŋdi jūma tūr. Mūnda da barlyğy ana jaqtağydai i̇eken dep köziŋe
elestet. Biz i̇ekeumiz de sondağy jūmysşylardai barlyq jağdaiy sai, tamaşa üide
turady i̇ekenbiz, ülken jaryq bölmemiz bar i̇eken dep oilaiyq. Onda men ärine
stahanovşy bolar i̇edim, öitkeni onda stahanovşy dokerler bar ğoi. Biz i̇ekeumizge
barlyğy jetkilikti, jūmys sağat altyda aiaqtalady deiik. Bizdiŋ basqa i̇eşqandai
qamymyz joq. Balalarymyzdyŋ üsti-basy tap-taza, beti-qoly juylğan, qūrğaq
jyly bölmede oinap jür, oiynşyqtary tolyp jatyr. Olardy üsterine aq halat
kigen tärbieleuşi joldastar kütedi. Biz i̇ekeumizdiŋ ğaşyq jardai qoltyqtasyp
qydyrğymyz keledi. Onyŋ artynan qazirgi «Modern» oteli tūrğan alandağy klubqa
baramyz, onda bizdiŋ klubymyz bolady. Klubta kitaphana bar, kitap degen tolyp
jatyr, barlyğy da qyzyq. Klubta şahmat, doiby, karta, älbette radio, televizor,
ärtürli plastinkalar, äiteuir janyna ne jaqsy, sonyŋ barlyğy bar deiik, tipti,
kinofilmderdi körsetetin, oiyn qūiatyn kişkene zaly bar bolsa. Söitip biz
ekeumiz uaqytymyzdy bailardan da jaqsy ötkizemiz. Sodan üiimizge qūşaqtasyp
kaitamyz. Dūrys pa? Poletta? Qandai tätti qiiäl, tipti meniŋ közimnen jas şyğyp
ketti. Men sovet kinofilmin körip jatqan siiäqtymyn: bizdiŋ sovettik
joldastardyŋ baqytty, şat jüzderi ekran betine şyğa kelgende közime jas tolyp,
būldyrap ketedi. Sondaida meniŋ ne isteitinimdi bilemisiŋ? Özime özim ie bolu üşin
bar küşimdi salyp jūdyryğymdy tüiemin... Sonan keiin biz balalarymyzğa baramyz
deiik, balalar baqşasy sol özimiz turatyn ülken üidiŋ astynğy etajynda. Biz
olardy qolymyzğa alamyz, olar qalğyp otyr, äsirese bizdiŋ Jenetta sol jağdaida
ylği tez ūiyqtaidy. Olardy üige alyp qaitamyz da, tösekke jatqyzamyz.
Özimizdiŋ de ūiyqtaityn uaqytymyz jetti. Mine i̇endi biz i̇ekeumiz ğana qalamyz.
Qazirgidei i̇erteden keşke deiin kün köristiŋ qamyn oilau joq. Biz tek birimizdi
birimiz oilaimyz. Dūrys qoi? Özimizdiŋ... oilaimyz. Solai ğoi, Poletta?
XI
“ERNEST TAQSYRDYŊ" MENŞIKTI
ÜİI
İa, qartty, özi süiip aitatyndai, azyn-aulaq närsege ainaldyra almaisyŋ. Ol
bilmei qaldy dep i̇eşkim de aita almaidy. Ol trubkalaryna qarap belgi qazyqşalar
qağyp jatqan şübäli bireulerdi alğaş körgennen-aq, olardyŋ ne istep jatqanyn
bilmekşi bolyp äieline bylai dedi:
– Osynyn özi küdikti i̇eken. Olardyŋ birdeme isteiin degen oiy bar körinedi. Biraq
ol...
Kelimsekter äli alystağy aşyq jerde bolatyn, olar özderiniŋ
astroliabiiäsynyŋ qasyna birtürli şoqşiyp otyryp ap, ony birese jaqyndatyp,
birese alystatyp qūiady. Olardyŋ ainalasynda jinalğan balalar tamaşalap tūr.
Ernest taqsyr jaqyndaŋqyrap bardy, biraq balalar tobyna birden aralasyp
ketken joq. Äueli ağarğan sūlu mūrtyn şiratyp aldy da, i̇eşteŋede isi joq i̇erikken
adamdai «bum-bum-bum» dep öleŋdete bastady.
– Demek, jer ölşep jatyrsyŋdar ma? — dep sūrady ol.
Olar būnyŋ betine bir qarady – ölşep jatqanymyzdy öziŋ körmei tūrmysyŋ,
degendei i̇eşqandai jauap qaitarğan joq. Balalar birin-biri türtip, al tyŋdaiyq
myna şalğa olar ne der i̇eken, älde ündemes pe degendei bir-birine qarasa qaldy.
Kördiŋ be öziniŋ maŋğazdanuyn, özi sirä otstavkağa şyqqan general bolar. Ernest
taqsyr ündemei ğana belgi qazyqşalardyŋ bağytyn baiqap, jipke asylyp
älpenşek tepken kezbe artister syiaqtanyp, birese on jaqqa, birese sol jaqqa
qisaŋdağan jer ölşeuşilerge birneşe minuttai qarap tūrdy. Solarğa
qarağanyŋnyŋ özi de jerkenişti. Sonan soŋ ol jai basyp keri būryldy da, qaitadan
manağy «bum-bumyna» saldy. Onysy qatty oilanğandyğynyŋ belgisi i̇edi. Jiyrma
şaqty kadamdai jer jürgennen keiin qariiä būrylyp artyna qarady. Tap özi
oilağandai bop şyqty – belgi qazyqşalardyŋ bağyty ony ökşelei basyp, tura
artynan i̇ergen i̇eken. İeger ol sol bağytymen sozyla berse, demek, tip-tike onyŋ üiine
kelip tireledi. Biraq üidi qaisy jağynan oralyp ötetini ğana belgisiz. İesigine qarai
qadamdap bara jatqan oğan, Ernest taqsyr joldan adasyp ketti me, dep soŋynda
qalğan qazyqşylar baqylap tūrğandai bolyp seziledi.
Qart tabaldyryqtan attamai jatyp äieline dauystap keledi:
– Lea kempir! Olardan bir auyz söz de tarta alatyn i̇emessiŋ. Tek-tek-tek... Solai
dep jazyp qūialyq... Mūnyŋ özi küdikti i̇eken.
Olardyŋ audanynda tūru qauypty bolyp barady. Qandai jūmys istei bastasa
da, köŋilge küdikti jaman oi tüsiredi.
– İekiniŋ biri: ne olar nemisterdei osy arağa aerodrom ornatpaqşy, ne özderiniŋ
atyşuly mūnai tütigin salmaq...
Kelesi küni keşegi belgilengen syzyq bastalğan jerde kölemdi birdeme janadan
paida boldy. Al, belgi qazyqşalar būrynğydan göri poselkege jaqyndai tüsti. Tağy
ne isteitinderin köreiik... Seni azyn-aulaq närsemen ainaldyra qoiu qiyn bolar-au,
äitse de senin jasyŋda ony oilanyp, tolğanyp jatu sağan, oŋaiğa soqpas. Ernest
taqsyr tağy da barlauğa şyqty. Baqsa olar jerge qaz-qatar temir bağandar qağyp,
bağandardyŋ joğarğy jağyn dalağa qarai yrğaq siiäqty bügip qoiypty. Yrğaqtar
tesilgen körinedi,— älbette sym ötkizu üşin istelgen bolsa kerek. Andreani
aitqandai «hal müşkil i̇eken!». Barlyğy aidan anyq. Olar lagerdi tikenek symmen
qorşamaq i̇eken. Sonda bir jağy sutartqyş mūnarağa qarai sozylady. Degenmen,
üilerge, onyŋ işinde meniŋ de üiime, tie qoimas dep oilaimyn.
Belgi qazyqşalar birte-birte poselkege taianyp qaldy, i̇endi jalğyz balalar ğana
emes, i̇eresek adamdardyŋ özderi de bolyp jatqan uaqiğağa köŋil böle bastady.
Äielder alystan, özderiniŋ laşyqtarynyŋ i̇esigi aldyna şyğyp qaraudy jiıletti.
Erkekter jer ölşeuşilerdiŋ qastaryna kelip būlaryŋ ne dep sūraityn boldy.
Ernest taqsyrdyŋ bastapqy taiqaqtai sūrağanyndai i̇emes, olar i̇endi batylyraq
söilesti. Jinalğan jūrttyŋ kenet qoldaryn sermep, söilei bastağan dauystaryn
estigende Ernestiŋ jüregi taidai tulai bastady. Qariiä ädettegisindei
jūmysşylardan şetkerirek tūrğan bolatyn. Onyŋ jūmysşylarğa qarsy pälendei
pikiri joq, biraq toptyŋ işinde kim bolmaidy, degenmen bül joly ol tözip tūra
almady. Qoldaryna portfel men jazu kitapşalaryn ūstağan jat adamdarğa
jaqyndap bardy da, olardyŋ samsap tūrğanynan Uialyp, qymsynbai-aq qatty
dauystap sūrai bastady.
– Mynalardyŋ äne jerge qandai bağan ornatqanyn kördiŋizder me?
– Körmei onyŋ nesi bar i̇edi.
– Men ädeii jaqyndap baryp körgen i̇edim, bağandardyŋ sym ötkizuge arnalğan
tesikteri bar i̇eken.
– Solai bolmai qalai bolatyn i̇edi. Sol üşin istetip jatyr ğoi.
Jūrttyŋ dauystary birte-birte qataia bastady, sondyqtan qoldaryna portfel
ūstağan myrzalar tezirek taiyp tūrğandy maqūl kördi. Söitip belgi qazyqtardyŋ
poselkege taianğanda qai jaqqa qarai bet alatynyn, – ne i̇eki jaqqa qaq aiyrylyp,
poselke lagerdiŋ syrtynda qalatynyn, ne ony tu syrtynan orap alatynyn. bile
almai-aq ketti.
– Lea. kempir, men qorqam... Tek-tek-tek. Öte qorqam!..
Eki künnen soŋ älgi tanymaityn jat adamdar bastaryna kaska kigen, iyqtaryna
myltyq asynğan, belderine şoqpar ilgen i̇eki qorğauşyny i̇ertip qaityp oraldy.
Sonan soŋ baiağy belgi qazyqtar tağy da poselkege qarai ilgerilei tüsip, ony i̇ekige
bölip jiberdi. Ärine Ernest taqsyrdyŋ üii tap aerodrom bolatyn jerde qaldy. Būl
joly qariiä üiine öte renjip qaitty.
– Lea, Lea, mynda kel! İe, sen osynda i̇ekensiŋ ğoi. Dereu merge kettim. Būlai
isteuge olardyŋ i̇eşqandai qaqylary joq. Jer meniki, men ony satyp alğam!
– Körip tūrmysyŋ, osy arağa üi salmai-aq qūiaiyq dep men sağan myŋ ret aitqan
joq pa i̇edim. Al sen ädettegidei aitqanymdy tyŋdamadyq.
– Tapqan i̇ekensiŋ neni i̇eske aludy, taptyŋ tabalaityn jerdi!
Ernest taqsyr keremet şamdanğan-dy. Ol öziniŋ tamaşa sūlu mūrtyn tistei
berdi. Lea suğa süŋgip şyqqandai ündemei tym-tyrys otyr. Mūndai köŋilsiz
oqyiğadan auyryp qaluğa da bolady.
Biraq, Ernest taqsyr merge kire almady, degenmen sotsialisterden ne kütuge
bolatyn i̇edi. Sotsialisterden mer, saŋlauğa RPF qalai köndi i̇eken! İa... äiteuir Ernest
äreŋ degende orynbasaryna kirgen i̇edi. Ol RPF jergilikti ūiym basşylarynyŋ biri
bolatyn. Biraq ol kisi tek mynany ğana aita berdi: «Bizdiŋ qolymyzdan i̇eşteŋe
kelmeidi, būl amerikandyqtardyŋ būiryğy, bylaişa aitqanda, mūnyŋ barlyğy
äskeri vedomstvonyŋ qolastyna jatady». Ol jigit öziniŋ kimdi jaqtaitynyn da
aitpady. İendeşe i̇eşteŋege äli kelmeitin bolsa RPF ne oilaitynynda Ernestiŋ
şaruasy qanşa. «Biraq amerikandyqtar äli jūmystaryn bastai qoiğan joq qoi.
Eger siz merdi ara tüsuge köndire alsaŋyz, bälkim olar özderiniŋ josparlaryn
özgerter?» Bosqa ketken i̇eŋbek-ai! Orynbasar jöndi i̇estimegen bop, birnärseni
miŋgirlei saldy, onyŋ da köbi: «mer myrza, mer myrzağa» «mer myrzany» degen
syiaqty sözder i̇edi... Ol basqa i̇eşteŋe aita almady. Jaraidy. Tūra tūryŋdar äli!
Kelesi sailauda men olarğa dauys bersem be? Ömiri bermespin. İerteŋine Ernest
taqsyrğa däl «dottan şyqqan troglodit» dep mer atağan Gittonnyŋ özi keldi. Ol
kelgende Ernest tereze tübinde şylym şegip Gittonnyŋ baraktardy aralap
jürgenin körip otyrğan-dy. Qariiä äieline: «Äne qaraşy, bizdikine kele jatyr. Tağy
da oğan ne kerek i̇eken?» dedi aiqailap.
– Üige şaqyrma, äitpese ol lastap ketedi, – dep Lea jauap qaiyrdy da,
menmeŋdene basyp öziniŋ ūiyqtaityn bölmesine qarai kete berdi.
Ernest satynyŋ baspaldağynda tūryp qonaqty täkapparlana qabyldady.
– Sizge ne kerek?
Sirä tağy da jazylu qağazyn äkelgen şyğar. Ernest ädette jūrttan qalyspas
üşin aqşa berip tūratyn-dy. İesikti aşpastan būryn Ernest Leağa aiqailap:
«Ämiiänyŋ janynda ma?» dep sūrap aldy. Gitton sol kezde i̇esik aldyna kelgen i̇edi,
bälkim, i̇estigen de bolar.
– İesensiz be, Ernest taqsyr!
Amal joq, körşilerin qai dükennen tauar alatyn bolsa, sen de sol dükennen
aluğa mäjbürsiŋ. Saudagerler Ernestiŋ familiiäsyn aitpai, tek «Ernest taqsyr»
deitin bolğan soŋ, jūrttyŋ barlyğy da ony solai dep atap ketken i̇edi.
– Amanşylyq, sizge ne kerek i̇edi?
– Biz tūraq üilerdi amerikandyqtar alyp qūiatyn qaupi tuğandyqtan qorğau
komitetin ūiymdastyrmaqpyz. – Men siz sol komitetke müşe bop kirmes pe i̇eken dep
bile kelgen i̇edim.
– Tek-s!
Qariiä būrylyp, ūiyqtaityn bölmesiniŋ i̇esigi aldynda tüksiıp tūrğan äielin
dauystap şaqyra jazdağan i̇edi, biraq uaqytynda kidire qaldy. İerkektiŋ közinşe
erkektiŋ äielden aqyl sūrap, onyŋ toqtamyn kütkeni jaramaidy. Sondyqtan ol
onan qysqaşa ğana sūrady.– Şarty qandai?
Ernest taqsyrdyŋ olai degeni ärbir qoğamğa müşe bop kirgende jarna töleu
kerek, sonyŋ mölşerin bilgisi kelgeni i̇edi. Gitton iyğyn qağyp oğan:
– Şart qandai deisiz be? İeşqandai şarty joq. Saiasi közqaras mūnda i̇esepke
alynbaidy, ol i̇eşqandai rol atqarmaidy. Bizdiŋ barlyğymyzğa birdei qauyp
tönip tūr.
– Aqşa töleu kerek pe deimin?
– Joq. Aqşa töleu kerek i̇emes.
Gitton işinen: «salğannan şataqtyŋ bastaluy,– dep kürsinip qoidy.—Qariiänyŋ
oiy aqşada, meniŋ oiym saiasatta. Öz auzyŋnan şyqqan sözdiŋ är birin baiqap aitu
kerek».
Koridordyŋ arğy şetinde qonaqqa senbestik, yzaly közimen qarap tūrğan kempir
Uialmastan i̇erine aiqai saldy:
– Jap i̇esikti, üidi suytyp jiberesiŋ!
– Jaqsy, qazir,– dep jauap qaiyrdy Ernest.
Biraq, i̇esikti jabu üşin ne Gittonğa i̇erip syrtqa şyğu kerek boldy, nemese ony
üige şaqyru kerek i̇edi. Öitkeni onyŋ ūsynysyn tolyğyraq talqylauğa tura keledi.
– Ärine, men nege kirmeiin?
– Siz dūp-dūrys aitasyz, qorğanu kerek qoi. Olai bolsa, biz sizge habarlarmyz.
Qalai! Gittonnyŋ i̇eşteŋeni tüsindirip aitpai ketip bara jatqany nesi! Būl ne
degen halyq! Sirä barlyğyn at üstinen şeşudi ädet alyp qalğan ğoi. Qosylasyz ba,
älde joq pa degennen basqa aitary joq. Olarğa barlyğy op-oŋai siiäqty bir, i̇eki
äŋgime bitti. Qoğamğa kirdiŋ — dūp-dūrys. Sizge habarlaimyz, deidi. Osymen barlyğy
bitip jatyr.
– Ol komitetke müşe bop kirgende biz ne istemekpiz? Müşe bop kiru op-oŋai.
Biraq, i̇eger biz oğan kirip tük istemeitin bolsaq – osynyn barlyğy äşeiin bos äŋgime
bop şyğady ğoi.
Köp jyldardan beri ädettenip üirenip ketkendikten Gittonğa komitettiŋ
maqsaty öte aiqyn, tüsinikti siiäqty körinedi, sondyqtan ol osyndai oŋai mäseleni
qalai bilmeidi i̇eken dep oilaidy.
– Ne isteitini qalai?—dep ol qaitalai sūrady.— Köp närse isteuge bolady.
Mysaly...
– Onda siz üige kiriŋiz, Gitton. Meniŋ jasym jiyrmada i̇emes qoi, öte jaurap
kettim. Kiriŋiz, kiriŋiz, äŋgimeleseiik!
Ūiyqtaityn bölmesiniŋ aldynda būrynğydai qaqaiyp tūrğan Leanyŋ közi
alaryp ketti. Jūrttyŋ közinşe ūstamdy bolu kerek i̇ekenin oğan tüsindire almaisyŋaq. Ärine, qonaq öziniŋ kirgenine üi iesi äieldiŋ onşa quana qoimağanyn baiqady.
Onyŋ üstine qyrsyqqanda, ol ony «şeşe» dep atady.
– İeŋ bolmasa aiağyŋyzdy sürtiŋiz!—dep aiqailady Lea; özinin quysynan
şyqpai. Sonan ol öte aşy dauyspen i̇erine aiqailady.
– Asüige apar!
– Jaqsy ornalasqan i̇ekensiz,— dedi Gitton üidiŋ qabyrğasy men töbesine köz
jügirtip,— öte jaqsy. Mine azamat!
– İeŋ negizgisi osynyn barlyğyn öz qolymnan jasap şyğardym,– dep qağyp
äketti, maqtanğan Ernest.— Mağan tek jalğyz jūmysşy ğana kömektesti. Barlyğyn
özim jasadym: çertejderin syzyp, fundamentin saldym, ağaş ūstasynyn jūmysyn
da istedim, tas qaladym — äiteuir bäri öz qolymnan şyqty. Tek qattaityn ağaşty
ğana baltaşyğa istettim. Şynyn aitqanda osynyŋ barlyğy mağan oŋai tüsken joq,
biraz qartaitty...
– Siz baqyttysyz,— dedi Gitton.— Bizden göri sizdiŋ qorğanuğa däleliŋiz köp. Biz
barakta tūramyz, sondyqtan sondai barakqa köşire salularyna bolady.
– «Köşire saladysy» qalai?
Däl osy kezge deiin mūndai oi Ernestiŋ jadyna kirip te şyqpağan i̇edi; ol sūp-sūr
bop ketti de, bar tapqany qyzarğan közin jypylyqtata berdi.
– Lea, Lea, sen tyŋdap qara! Lea, myna kisiniŋ ne dep tūrğanyn i̇estidiŋ be?..— dep
Ernest Gittondy nūsqady da, selqostau aita saldy:—...myrza... Olar aerodromnyŋ
territoriiäsyndağynyŋ barlyğyn özderi iemdenip almaqşy.
– Būlai bolu mümkin i̇emes!—dedi üreilengen Lea, ūiyqtaityn bölmesiniŋ i̇esiginen
syğalap,— olai isteuge pravolary joq!
Gitton qolyn tüŋile siltedi. Olarğa pravo degen ne!
– Pravo deidi?—dedi Ernest qaitalap.— Sirä sen tüsinbeitin şyğarsyŋ...
– Būl bizdiŋ öz menşigimiz ğoi,— dep Lea onyŋ sözin bölip jiberdi.— Bälkim siz
ony bilmeitin şyğarsyz. Ondai bolsa bilip qoiyŋyz. Ol bolmaityn äŋgime. Olai
isteuge kim jol beredi olarğa.
– Mūny öz menşigimiz deudiŋ özi de jetkiliksiz,— dep Ernest kempiriniŋ sözin
quattai tüsti de, tamyrly sausaqty qoldaryn Gittonnyŋ aldyna tosyp şart
etkizip alaqanyn soqty.— Mine, körip qoiyŋyz, barlyğy myna qolmen jasalğan!
Ükimetten i̇eşteŋe sūrağanym joq, tek rūqsat qana aldym. Kerek dese jarty tyiyn
da qosqan joq bül iske. Tyŋdaŋyz, taqsyr... ğafu i̇etiŋiz... Gitton, tyŋdaŋyz, siz meniŋ
būl üidi qalai salyp alğanymdy bilmeisiz ğoi. Ömir boiy meniŋ armanym kişkene
ğana üi salyp alu boldy. Soğys bastalardan būryn şamaly aqşa jinağan i̇edim,
täuirleu birdeme salyp aluğa bolatyn i̇edi. Biraq, qūdaiğa şükir, istiŋ qaida bet alyp
bara jatqanyn men uaqytynda seze qoidym. On törtinşi jylğy soğys meni bir ret
sazğa otyrğyzyp ketken i̇edi. Men Kambr qalasyndağy äkemnen qalğan üidiŋ
ornynan tek qirap jatqan qaldyğyn ğana tapqanmyn... Sondyqtan basqalardyŋ
qiratuy üşin arnap üi salğym tipti kelmedi. Neşe ret Lea i̇ekeumiz soğys kezinde
asyqpağanymyzğa quandyq. Soğys bitken kezde, jūrttyq barlyğy i̇endi beibitşilik
berik ornaidy dep sendirgen i̇edi. Sonda ğana baryp men üi saluğa bel bailadym.
Üiimdi salyp berudi podriadçikke tapsyra almadym, öte qymbatqa tüsetin boldy.
Elu jas degen — käriliktiŋ şegi i̇emes qoi, i̇eger järdemşi alyp özim isteitin bolsam,
jūmys tez öner dep oiladym. Onyŋ üstine qolym bos boldy.
– İa, i̇esimde,— dep qostady ony Gitton.— Men sol kezde jaŋa ğana Germaniiädan,
natsisterdiŋ lagerinen qaityp kelgen i̇edim. Sizdiŋ qūrylystyŋ qasynan ötkendi
men.öte ūnatatynmyn. Ür-jaŋa kirpişter üiilip jatatyn-dy, fundamenttiŋ özi köz
aldymda tūrğyzyldy. Balalar kün boiy osy aradan şyqpaityn i̇edi ğoi.
– Dūp-dūrys!—dep Ernest ilip äketti de, äieline qarai būrylyp: —Seniŋ i̇esinde
bar ma? Balalar sonda jūmysqa tipti berilip ketken i̇edi, quyp ketire almaitynsyŋ.
Olar bizge kop kömek körsetti... Qyş äkelip, qol arba süirep jürdi. Äueli men olar
barlyğyn büldiredi, qiratady, qūmdy şaşady i̇eken dep qoryqqan i̇edim,— dedi.
İa, i̇endi üi salynyp bitip, baspanaŋ bolğandyqtan ondai qyzu uaqyt i̇esine sirek
tüsedi. Biraz maşaqattanuğa tura keldi. Körşilerdiŋ barlyğy qadağalap, jūmys
qalai jürip jatyr dep sūrastyryp tūratyn i̇edi... Kömekteskenderi de boldy. A l
endi, baspanaŋ bolğan künde özimşil bop ketedi i̇ekensiŋ.
– Gitton taqsyr, älgi i̇eki qariiä i̇esiŋizde me? Bireui — Jejen, i̇ekinşisiniŋ aty kim
edi? Älgi äieli nauqas şe, syrttan qarağanda ol i̇ekeuin özderine arnap üi salyp
jatyr i̇eken dep oilauğa bolatyn i̇edi. Kün saiyn kelip is jağdaiyn baiqap, keŋes
beretin i̇edi, i̇esinde bar ma, Lea? Ol: «Sizderdiŋ oryndaryŋyzda bolsam bylai ister
edim. Meniŋ sizderge beretin keŋesim...» dei keletin. Üige kiretin i̇esiktiŋ üstindegi
kümbezdiŋ kirpişin Jejenniŋ özi örip berdi. Men ony qalai isteudi bilmeitin i̇edim...
– İa... ol kezde mūndai i̇emes i̇edi, mülde basqaşa bolatyndy,— dep qosyp qoidy
Gitton.— Ol kezde baraktar tek uaqytşa tūrğyzyldy degen bolatyn. Biiu
poselkesi i̇endi ğana salyna bastalğan i̇edi...
— Joq, onan būrynyraq, ianvar işinde men üi irgesine arnap şūŋqyr qaza
bastağan da i̇emes pe i̇edi,— dep i̇esine tüsirdi Ernest.— İa sol kezde jaŋa ğana rūqsat
sūrap alğan i̇edim. Biiu turaly sizdiŋ köŋiliŋiz üşin aityp tūr i̇eken dep oilamaŋyz.
Biiu kommunist bolsa da, sol kezde bizge öte köp kömektesti. Dūrys i̇emes pe, Lea? Ol
öz isin jaqsy biletin adam i̇edi. Onyŋ kezinde barlyğy dereu özgerip, basqaşa bola
bastağan bolatyn. Biiudiŋ ministr bolğanyna aiğa jetpei-aq, ol mūnda öziniŋ bir
kömekşisin jibergen — bälkim kense bastyğy bolar, äiteuir sondai bireu. Ol
küizelip qalğan kisilerdi qabyldağanda, onyŋ kabinetinde men de boldym. Ärine
men küizelgen joq i̇edim, biraq sonda da bardym. Sizdiŋ Biiudiŋ nesi jaqsy, onyŋ
ädisiniŋ qai jeri jaqsy? Onyŋ jaqsy jeri — adamnyŋ sözin bastan aiaq
tyŋdatqyzyp, jaqsy bastamany qoldaityn da i̇edi. Dūrys aityp tūrmyn ba, Lea?
Onyŋ jibergen adamy öte.körnekti i̇erkek, közildirigi bar, i̇eleuli adam i̇eken. Meniŋşe
ol kommunist i̇emes, onyŋ familiiäsynyŋ aldynda da tipti «de» degen qosymşasy da
bar, myrza de... de... qazir i̇esimde joq. Äzine qarauğa tūrarlyq adam i̇edi, ä, Lea? Lea da
menimen birge barğan bolatyn oğan, i̇ekeulep söilesu oŋaiyraq qoi. Onyŋ jūmysty
qalai ūiymdastyrğanyn körseŋiz... Qolyna tüsken istiŋ barlyğyn jandyryp
jiberetin i̇edi: üi salatyn oryn kerek pe — alyŋyz, qūrylys materialdary kerek pe
— alyŋyz, rūqsat kerek pe— alyŋyz,— deidi. Äuelgi kezde tipti i̇ersi körindi: säl
ğana oilanady da, tabanda jauap qaiyrady. Oğan öz jūmysymnyŋ jağdaiyn
aitqanymda ol meni külki qyla jazdady: «Jeriŋiz bar ma? Qūrylys
materialdaryŋyz bar ğoi? İendeşe äŋgime nemenege tirelip tūr? Qimyldaŋyz, neni
kütesiz? Rūqsat jiberudi öz moinyma alaiyn! Olai bolmasa, ata-babamnyŋ äruağy
atsyn!» Tap osylai dedi ğoi, i̇esinde me, Lea? Biz sonda tipti äielimizben i̇ekeumiz
birimizge birimiz jaltaqtap qarap qalyppyz. Bile-bilseŋiz, köŋil senbei jürgen
närse i̇edi, barlyğy op-oŋai şeşildi. Ol meniŋ familiiäm men adresimdi ğana jazyp
aldy. Sağatyna jiyrma adamdai qabyldağan bolar. Sonda ol öziniŋ közildirigin
qalai syndyryp almady i̇eken: ylği ony döŋgelentti de otyrdy, birese doğasyn
auzyna salady, birese onymen samaiyn qasidy... Bilesiz be, ol öziniŋ uädesinde
tūrdy: aitqanynyŋ barlyğy oryndaldy. Sol bizdiŋ ömirimizdiŋ i̇eŋ baqytty şağy
edi. Men äli onyŋ or qimylyna deiin ūmytqanym joq. Ol kezde däl osy uaqyttai
qystyŋ küni bolatyn. Terezeden älsiz ğana kün säulesi tüsip tūrğan, ol kisi tap
tereze tübinde otyrğan, üstine kigeni sür barqyt kürte kökpeŋbek jol-jol siiäqty
bolyp körinip tūrdy, öitkeni mer keŋsesiniŋ äinekteri kök tüsti ğoi. İeger onyŋ osy
kezge deiin ministrlikte i̇ekenin bilsem, tike özine hat jazar i̇edim. İe bolmasa tipti,
Parijge baryp kaitar i̇edim. Mynalardyŋ lagerge bailanysty i̇esuastyq isiniŋ
barlyğyna ol tyiym salar i̇edi, oğan söz joq. İa onyŋ qarqyny küşti i̇edi. Siz qalai
dep oilaisyz, qazir ol baiağy orynda istei me i̇eken?
– Bola qoimas,— dep jauap qaiyrdy Gitton,- degenmen sūrastyryp köreiin. İeger
ol mer keŋsesinde bolğan bolsa, onyŋ kim i̇ekenin biluleri kerek.
Qaitsede kempir-şalğa obal boldy. Üiin salyp alğan quanyşty künderi i̇esterine
tüsip jana ğana quanyp otyrğan i̇edi, i̇endi bügin-erteŋ köşege şyğaryp tastai ma dep
qūttary qaşty. İen jamany Gitton olardy jūbatarlyq i̇eşteŋe de aita almady. İen
bolmasa olardyŋ köŋilderin säl de bolsa köterip, senimderin arttyru üşin, ol
qorğanys komitetiniŋ qandai tabystarğa ie bola alatynyn ğana tüsindirdi.
– İa saitan atqyrlar, köp jerdi basyp aldy-au! Nemister de būdan azğa
qanağattanğan i̇edi.
Gitton oğan i̇eşteŋe de qosqan joq. İeger jūrttyŋ közderi aşyla bastağan bolsa,
dūrys qorytyndyny özderi-aq jasasyn. Şamadan artyq ösiettiŋ mūndaida
paidasy şamaly, qaita ziiäny tiedi. Qoştasyp jatyp Gitton öziniŋ kempir-şaldy
jan küizeltkendei qauypqa betpe-bet qaldyryp bara jatqanyn sezdi. Ol
tabaldyryqtan attap syrtqa şyğa bergende kempir özin-özi küştep äreŋ degende:
– Äŋgimege qyzyğyp ketip, sizge däm tatyrmappyz ğoi, — dedi.
Gittonnyŋ soŋynan i̇esik jabylğan kezde de Lea jaŋağy sözin qaitalap aitty:
– Şynymen bizge ne bolğan? Oğan birdeme beru kerek i̇edi ğoi.
Kempir-şal perdeniŋ artyna jasyrynyp, Gittonnyŋ öz dotyna qarai asyqpai
bettegenine qarap tūrdy.
– Qaida bolsa da jaqsy adamdardyŋ bar i̇ekenin ūmytamyz,— dep kübirledi
Ernest äieline qaramastan.
Sodan soŋ köziniŋ jasy möldirep özine qarap tūrğan Leağa būryldy.
– Qorğanu komiteti, Lea... Mine i̇endi qandai ömirge jettik! Qartaiğanda saiasatpen
ainalysatyn boldyq...
– Käri mäjnün-au, qorğanğan Uiat pa i̇eken?— dep jauap qaiyrdy oğan äieli.
Ärine, kelesi küni kempir-şal qorğanu komitetinin birinşi mäjilisine baryp,
olar zalğa käri adamdardyŋ jai jürisimen kirdi. Ärine kempir şalynyn, bir özin
jalğyz jibergisi kelmedi. Ärine Ernest taqsyr öte qyltiyp teatrğa baratyndai
kiındi, äsirese sūlu mūrtyn äsemdep şirata tüsti, ne degenmen otstavkadağy
leitenant i̇emes pe. Ol anau-mynau kisi i̇emes, Uiatqa qaldyrmaidy. Qalai bolğanmen
de jinalysta köp bolmağandyqtan özimdi bir türli köresiŋ de tūrasyŋ. Qaida
otyryp, qaida tūratyndy bilmeisiŋ, onyŋ üstine köpşilik itermeleumen bolady,
tabağa salğan balyqtai qaita-qaita audarystyra-töŋkeristire beredi, tipti
kempiriniŋ özin bir jaqqa ysyryp äketti. Tanys adamdar körinbeidi. Onyŋ
taŋğalarlyq i̇eşteŋesi joq, kempir-şal i̇eşqaida şyqpaityn i̇edi ğoi. Osy kezde
olardyŋ baqyttaryna qarai Gitton kele qaldy. Qūtqaruşysyn aldymen körip,
quanğannan ol: «Gitton taqsyr!» dep ony aiqailap şaqyrdy. Mūnda i̇endi onyŋ
oiyna būrynğydai maŋğazdanu kirip şyqpas i̇edi, öitkeni olardyŋ jalğyz-aq tiregi
osy Gitton. Ol mūnda öz üiinde jürgen siiäqty, qaita biraz boiy ūzarğandai.
– Peşke jaqynyraq otyryŋyzdar. Ras, ot jağylmağan, otyn joq, degenmen sol
jerdiŋ özi jailyraq bolady.
Äŋgime bastau üşin Ernest oğan:
– Köp adam kele me i̇eken?—dedi.
– Menşe köp adam keler dep oilaimyn, jūrttyŋ barlyğy da kiretin boldy,—
dep jauap bergen Gitton kenet:— Andreaniden basqalardyŋ barlyğy keledi,—
dedi.
– İestip tūrmysyŋ, Lea? Andreaniden basqalardyŋ barlyğy keledi deidi...
Kempir-şal tağaiyndalğan uaqyttan şamaly i̇erterek kelgen bolatyn. Birtebirte jaŋa adamdar kelip jatyr. Lea Ernestti şyntağymen türtip qoidy.
– Qarai qoiyŋyz, Jejen keldi... Kimdi aitsa sol keledi degen-au.
– İapyrai! Qalai qartaiğan! Menen de göri tezirek öŋin bergen i̇eken...
Kempir-şal Jejenniŋ özderine keler-kelmesin, söileser-söilespesin bilmeidi.
Jana üige köşip alğannan bepi üş jyl boiy olar özderi men özderi bolyp,
eşkimmen körispeidi de, qatyspaidy da.
Jejenniŋ kempir-şalmen qalai şūrqyrasa ketetinin körseŋ bül joly da
salğannan sonysyna basty.
– Mässağan, būlai bolady i̇eken dep ömirimde oilamağan i̇edim! Ernest atasynyn özi
kelip qalypty ğoi!
Qanşa aitqanmen birge istegenniŋ aty birge istegen ğoi. Tipti ol «Ernest taqsyr»
degen de joq.
– İa, äjei de kelip qalğan i̇eken ğoi! Al qalai? Äli būrynğydai tsementke saz qosu
kerek dep oilaisyz ba?
Būrynğy bir bolyp ötken talas i̇esine tüsip, Lea külimsirep qūia berdi. Jejen neni
aiğailap aitsa da, onyŋ sözin basqalardyŋ i̇estigeniniŋ özi jaqsy boldy, i̇endi i̇erlibaily i̇ekeui jinalysta özderin jat sezinbeidi.
– Sizderdi jinalysta kezdestirermin degen oiym joq i̇edi.
Men özim de oilağan joq i̇edim,— dep qostady Ernest.
– Ah, ia, i̇esime kelmepti ğoi,— dep äŋgimesin soza tusti Jejen,— iankilerdiŋ sizdiŋ
üige de, ğafu i̇etiŋiz, «bizdiŋ» üige de auyz salmaq oilary bar ğoi. Dūrys aitpadym
ba? Qalai da bolsa men de salystym ğoi ol üidi. Ne degenmen siz baqyttysyz!
Ernest mūndai äŋgimeni jaktyrmaidy. Sondyqtan Jejenniŋ äŋgimesin bölip
jiberdi:
– Baqytty deidi? Osy üi üşin biz ömir boiy auzyŋyzdan as jyrumen boldyq.
– Auzymyzdan as jyrumen boldyq, — dep Jejen qaitalaidy, şaldyŋ keketip
aitqanyn sezip.— Meniŋ auyzymnan jyratyndai i̇eşteŋem de bolğan joq. Menen
sūramai-aq olar mağan tuk bermei qūiatyn. Onyŋ üstine bizdeiler aqşa jinai
alatyn ba i̇edi? Rūqsat bolsa, oryndyqtyŋ şetine otyrsam da, men sizderdiŋ
qastaryŋyzğa syğylysaiyn.
Adam köp bolsa da bölmeniŋ işi äli suyq. Ernest pen Lea tūnjyrai beredi, nağyz
qaiyrşylyqty körgende olardyŋ qūty qaşady. Biraq onysy olardyŋ özderinin
bailyğynan i̇emes, tūp-tura kerisinşe — neğūrlym joqşylyqqa taiansaŋ, soğūrlym
onan qaşyğyraq boluğa tyrysasyŋ, äiteuir ysyrylyp tömen tüsip ketip jürmeseŋ
bolğany. İeger sen ömir boiy tūrmystyŋ jaqsy jağyna jaqyn jürgen bolsaŋ, alpys
jasqa kelgeninde kilt özgeru qiynyraq bolar.
– Lea, Andreanidi qalai qylamyz? Ä?
Taiağyn i̇eki tizesiniŋ arasyna qysyp Ernest sausağymen onyŋ tūtqasyna
tyqyldatyp otyr. Mūnysy belgili — «bum-bum-bum»nyŋ ornyna istegeni, onymen
qatar jüreginiŋ tükpirinen i̇estilgen «bum-bum-bumğa» qosqan üni.
– Olardyŋ bizdi oilamağany ma, qalai?
Jinalys i̇eŋ kemi on minuttan keiin bastalady.
– Jalğyz öziŋ otyra tūrasyŋ ba, Lea? Men olarğa baryp keleiin.
– Joq, senimen birge men de baramyn, Karlottamen söilesemin.
Kempir-şal oryndarynan tūrady.
– Birdeme aityp ökpeletip aldym ba i̇eken,— degen oi keldi Jejenge.— Özderiniŋ
örkökirektigin qaraşy. Mūryndaryn köterip äldeqandai bolady ğoi.
Gitton men onyŋ joldastary bölmeniŋ basqa būryşyna toptalyp jağdaidy
qyzu talqylap jatyr. Biraq kempir-şaldyŋ oryndarynan tūrğandaryn körip,
Gitton dereu olardyŋ qastaryna jetip bardy.
– Būl qalai! Ketip bara jatyrsyzdar ma?
– Biz kaityp kelemiz.
– Şyn qaityp kelesizder me?
Ernest peş tübinde tūrğan oryndyqqa qarap maŋğazdana söilep:
– Bizdiŋ ornymyzdy qarai tūryŋyzşy, — dedi.
Ernest taqsyr men Lea Andreani jäne onyŋ äieli Karlottamen jaqyn qarymqatynas jasap tūrady. Olar osylaişa, poselkeniŋ basqa tūrğyndarymen qarymqatynas jasamai-aq, biraq özderin jalğyz sanamai ömir süre alady. Andreani men
Karlottanyŋ ömiri nağyz roman. Qazir ol i̇ekeui de jetpisterge kelip qalğan. Sirä,
Karlotta būryn öte sūlu bolğan bolu kerek. Onyŋ sūlulyğy Korsikada
tūrğandardyŋ sūlulyğyna tän. Onyŋ būryn qandai sūlu bolğanyn oiğa keltiru
üşin käp qiiäldaudyŋ qajeti şamaly – onyŋ sūlulyğy kelbetti käriliktiŋ pişini
astynda jasyryna qalğan siiäqty. Būl säuletti oŋtüstik äielderine tän qasiet. Jas
kezderinde ol i̇ekeui Marseldegi bir ülken meimanhanada: i̇eri metrdotel, äieli aspaz
bolyp qyzmet istegen i̇edi. Olarğa būl jalğannyŋ maŋğazdary üşin talai ret qyzmet
isteuge tura keldi. 1935 jyly osy maŋda qorajai satyp alğan qojalary olardy
osynda auystyrğan bolatyn; sol kezde i̇ekeui de toqtasyp qalğan būlar
atlantikanyŋ tūzdy jeline köndige almai, özderiniŋ tamaşa oŋtüstiginen
ajyrasqan būlar azap şekken quğynşyğa ūqsady. Şamaly uaqyt ötkennen keiin
Andreani kyzmetten bosanyp, öziniŋ qalğan ömirin tynyştyq pen jaişylyqta
ötkizgisi keldi. Teŋizdiŋ däl jieginen parki, köptegen statuialary bar qorajai satyp
aldy da, qolda bar qalğan aqşalaryna birneşe daçalar saldyryp, olardy päterge
berip otyratyn boldy. Sonau alys Germaniiädan apatyn arqalap, osy jaqqa soğys
jetedi dep kim oilağan. Germandyqtar mūnda i̇eşuaqytta bolmağan ğoi. Andreani
barlyq mülkinen aiyryldy. Daçalardyŋ qirağan oryndary ğana qaldy. Būlar
qiynşylyqqa bas imei birtürli menmendikpen — tamyryn oraq qisada solmai
ösuge tyrysqan güldei beriktik körsetti. Olar taqtaişadan qūrastyrylğan barakqa
köşuge mäjbür boldy. Olardyŋ bügindegi qoregi būrynğy däuletinen qalğan qiqymsiqym sarqynşaq i̇edi, biraq Karlotta äli de būrynğysyndai öziniŋ süiip
jamylatyn torly qara oramalymen jüredi. Şynyn aitqanda onyŋ i̇eri de äsem
kiınuge tyrysady. Olar äli de bolsa kedeilerdiŋ aldynda syrttaryn
qampitularyn qoimaidy, degenmen kün sanap bailardyŋ kekirelik menmensulerin
saqtap qalu tipti qiyndap barady. Mūnyŋ özi, äsirese, poeziiäğa beiimdiligin
maqtanyş i̇etetin Andreani, belgisiz aqynnyŋ birinen öz uymen özin ulap öltirgen
büii jaiynda oqyğannan keiin, tipti osy meirimsiz keiipker Andreanidyŋ öz
tağdyryna dälme-däl keledi i̇eken degen oidan sonan beri aryla almai qoidy.
– Andreani, qorğau komitetine sizdiŋ kiruiŋizdi men öz atymnan ötinip sūraimyn...
– Sizdiŋşe şynymen men osy laşyqty qorğauym kerek pe? İeşuaqytta da
qorğamaimyn! Ğafu i̇etiŋiz, Lamber, biraq siz meniŋşe aqylyŋyzdan adasqan
bolarsyz, qaida tūrsam da mağan bäribir i̇emes pe, laşyqta ma, älde basqa jerde me...
– Degenmen oz üiimiz ğoi... Men üşin, bizdiŋ dostyğymyz üşin osylai i̇etiŋizşi.
– Osynyn barlyğymen ainalysarlyq zauqym joq... — bükil poselkeni jer
betinen sypyryp tastağandai Andreani qūlaşyn sermedi. – Sizdiŋ ornyŋyzda
bolsam barlyğynan jūrdai ada boluğa keliser i̇edim, masqara bolyp özimdi....
– Andreani!
– Sizdiŋ körşileriŋiz joq i̇ekeni birden-aq körinip tūr... Biz bolsaq bölme
arasyndağy qabyrğanyŋ syrtynan mūndai äŋgimeni ūzaq kün boiyna i̇estimiz...
Masqara i̇emes pe! Siz i̇ekeş siz de, öz basyŋyz sol adamdarmen aiaqty katar basuğa
äzirsiz, öitkeni sizdiŋ üiiŋiz...
Qartaiğanmen äli de būrynğy öninen taimağan Kardottağa qarağanda, kipkişkentai, näp-näzik Lea sasqannan ne derge bilmei ün qatpai tūrdy. Ol kenetten
eŋirep jylap qūia berdi, sirä qorsynğan bolu kerek.
– Jaraidy, jaraidy, sabyr i̇et, sabyr, – dedi Karlotta jyly şyraimen. Ol
erinin betine qarady.
Sirä bir kezde ol i̇ekeui birin-biri keremet süigen boluy kerek. Sol sezim
Karlottanyŋ sūlulyğy tärizdi belgi qaldyrmai joğalyp ketpegen siiäqty.
Andreani birden jūmsara qaldy.
– Bir men üşin osylai i̇etiŋizşi, Andreani,— dedi
Ernest jalynyşty dauyspen,— jäne sizdi küizeltken tap osy amerikandyqtar
ekenin ūmyta körmeŋiz.
– Lea, jylap keregi joq. Biz seni öte jaqsy köremiz, — dedi Karlotta, – būl öziŋe
aian.
Des bergende osy äŋgimeden keiin jinalys bola qalmasyn ba. Mūnyŋ özi netken
küş, tipti i̇erekşe jağdai ğoi! İerkek, äiel bitkenniŋ bäri biriniŋ artynan biri şyğyp
qalai yzalana söiledi deseişi. «bilemisiŋ, Lea, olar şulap, stoldy jūdyryqtap
ūryp jatqanda, al i̇endi keibireuler tipti beibastyq istep, balağat sözder aitqanda,
meniŋ de—ait-ait, Uialma!—dep aiqailağym keldi. Olar bizdiŋ oşağymyzdy da
qorğaidy ğoi. Jūmysşylar küşti, öz küşin özderi jaqsy biledi, aqylaryn i̇eşkimge
jibermeidi, olardyŋ būl qasietine şek keltire almaisyŋ jäne olar özderiniŋ
ūiymdary men müddelerinen basqany kerek qylmaidy i̇eken degen beker äŋgime.
Ernest myrzanyŋ ötinişi boiynşa Andreani qol qoiuğa kelisimin berdi dep Gitton
jariiälağan mezgilde, jūrttyŋ barlyğy du qol şapalaqtady. Öşpendilik, künşildik
olarda joq. Olar jūrttyŋ bärimen kelisuge äzir, i̇eşkimdi şetke qaqpaidy. Sonda
bolğan jūrttyŋ bizge qandai süikimşilikpen qarağandaryn körseŋizder... Al, bizdiŋ
Gittondy aitsaŋyzşy! Ol özi jau jürek, özin özi aiamaityn adam i̇eken!» Tap sol
arada Gitton jalğyz jūmysşylar poselkesimen ğana ainalyspai, amerikandyqtar
oryndarynan quğaly jatqan şarualarmen de keŋeskenin aitty. Olardyŋ poselkesi
aerodromnyŋ arğy jağynda, onan üş kilometrdei jerde i̇eken.
– Şynyn aitqanda mūnyŋ özi kütpegen jerden boldy. Büginde qaida aiaq bassaŋ
da bizdiŋ basymyzğa kelgen bäle basqalardy da qylp i̇etkizbei tosqauyldap jür i̇emes
pe. Meniŋ balamnyŋ joğalğany bäriŋe de aian; ony bir şarua panalandyrğan i̇eken.
Şarua mağan ol jaiynda habar berdi. Ras, birden habar bergen joq, biraq äiteuir
habarlady. Şarualardyŋ asyğudy jany süimeidi jäne mynany da i̇eskeru kerek,
olar kesimdi jūmys istep jatqan joq qoi. Biz mūnda sağat sanaityn bolsaq, olar
uaqytyn ailap sanaidy. Balamnyŋ qaida i̇ekenin i̇estisimen-aq velosipedke minip ap
solai qarai tartyp kettim. Onda ne bop jatqanynan i̇endi meniŋ azdap tüsingim bar.
Şarualar da tegi onşa razy bolmauy kerek...
Ernest myrzağa äueli mynadai oi keldi. İeger şarualar öz jerlerin qorğap qala
alatyn bolsa, onda amerikandyqtardyŋ aerodromdy poselke jeriniŋ i̇esebinen
ūlğaitatyndary anyq... Biraq Gittonnyŋ aitqany būğan qaişy, onyŋ oiynşa
şarualarmen bizdiŋ qarsylyğymyz birin biri küşeitedi. Gittonnyŋ sözin i̇estip
Ernest öziniŋ alğaşqy qorytyndysyna kümändandy. Mūnda qabyrğağa keŋesetin
mäsele köp.
Qalai bolğan künde de, istiŋ beti bütindei äri qarap ketpegende dau joq.
Amerikandyqtar qarğys atqan aerodromyn talai i̇esterine alar. Būryn nemis
komendaturasy tūrğan, soğystan keiin şeberler kömekşilerin oqytyp şyğaratyn
mektepke ainaldyrylğan ülken üidi de amerikandyqtar alatyn bolğandyqtan
ekinşi komitet ūiymdasyp jatyr i̇eken degen habar bar. Qazir mektep jabyq,
oquşylar demalysta. Qysqasy, barlyğynyn tamyry birlesip jatyr. Gitton
söziniŋ osy jerinde zalda dauystar şyqty.
– Şeber kömekşilerin oqytyp şyğaratyn mekteptiŋ bolğany, ärine jaqsy.
Biraq qazir qaŋyrap bos tūr, jazalasa jabylyp ta qaluy mümkin. Biz soğan nege kirip
almaimyz? Onda otyzdan asa bölme bolady. Qalai degenmen äiteuir bizdiŋ qirap
jatqan laşyqtarymyzdan täuir ğoi!
Qariiälar üiine tastai qaraŋğyda kaitty – janyp tūrğan ne bir fonar, ne bir
şam joq. Lea i̇eriniŋ qolyna asyldy, al qariiä joldy taiağymen türtip boljady. Bir
kezde Ernest kenetten bylai dedi.
– Qysqasy Gitton i̇erlik jasady. Ärine men ony bizben salystyrmaimyn, biraq
ol da auyr halden şyqty ğoi – dotty üi qylyp kirip aldy, kim biledi, i̇eger baqytty
bolsa, ol da...
– Balanyŋ qaşyp ketui sūmdyq i̇eken!– dep Lea qoiyp qaldy.— Biz ğoi i̇eşteŋeni
de bilgenimiz joq.
XII
NOEL QART PEN KIŞKENTAİ
QAŞQYN
Şynynda da Pol onşa alysqa qaşyp ülgirmegen i̇eken, bas-aiağy bes-aq
kilometr ketipti. Nemistiŋ būrynğy aerodromyn orai salğan tsementti jolğa qalai
baryp tüskeni onyŋ i̇esinde de joq. Al, budan keiin ol basynyŋ auğan jağyna qarai
jüre berdi. Köz bailana salysymen ony qatty qaiğy basyp sağat saiyn bala
orynsyz ökpeletip ketken äke men şeşesi – Gittondardyŋ aldyndağy özinin
keşirilmestei kinäsin seze bastady. Sonda da ol üiine qaityp baruğa bata almady.
Köŋ bolyp qatyp qalğan başmaktary jalaŋ aiağyn qajap, tobyqtarynyŋ qanğa
soqtalanğanyn sezdi, būl ony odan saiyn üreilendirdi. Aiaqtarynyŋ auyrğanyna
onyŋ biraz i̇eti üirenip aldy, onyŋ üstine jürip bara jatqanda onşa sezile de qoiğan
joq, biraq bir minut toqtasa bolğany, jaralary otqa ūstağandai jandyra bastady.
Eger ol üiine tünde qaityp oralatyn bolsa, onda ne dūrysyn aituğa, ne birdemeni öz
oiynan şyğaruğa tura keledi. Būl oi Poldi qatty qapalandyrdy... Söitip onyŋ
keri qaituğa batyly barmai-aq qoidy. Aqyrynda ol ilinip-salynyp bir derevniağa
jetti. Soğys qiratqan üilerdiŋ arasynan birneşe ğana ottar jyltyldap körinedi;
bir jaqtan ittiŋ ürgeni i̇estildi. Osy oŋaşa jatqan fermalardan ümitsiz zerigudiŋ isi
müŋkip tūrğan tärizdi. Qara būlttar jer bauyrlai, jyldam köşip barady, tipti
tünniŋ özi ūiyqtap jatqan derevnianyŋ üstinen köşip ötip bara jatqandai, tek
qaidağy bir keremettiŋ küşimen äuede ilinip tūrğan közge türtkisiz zäulim
qaraŋğylyq bar salmağymen äne-mine degenşe jerge omyrylyp tüskendei. Bir
jaqqa qarai auyp bara jatqan osy tündi tek bir närse ğana qūrsap tūrğan siiäqty, ol
jolauşyny mūz bağanağa ainaldyryp jiberu maqsatyn qoiğandai qylşyldağan
qaiyrymsyz qatty aiaz bolatyn. Pol jasyryna jürip küŋgirt janğan otqa qarap
boi ūrdy: maldyŋ jas qiynyŋ iısinen-aq bala mūnda ferma i̇ekenin tüsine qaldy.
Aulada şynjyryn syldyrlata bir it tura kelgen i̇edi, biraq ol oğan üre qoiğan joq.
Pol aiağyn ūşynan basyp, jaryq tüsken i̇esikke bardy da, nege i̇ekenin özi de bilmei,
qūlaq salyp tyŋdai qaldy. Ony birkelki qaitalap şyqqan bäseŋ dybys taŋ
qaldyrdy, – ornynan jaŋa tūrğan siyr baiau ğana qūiryğy men qabyrğany soğyp
tūr i̇eken; i̇esiktiŋ maŋdaişasynyŋ aşyq jerinen aŋqyğan mal qoranyŋ tymyryq,
auyr iısi mūryn jaryp barady. Qanşa aitqanmen mal qoranyŋ işi jyly. Osynda
tan atqanşa tünep şyğuğa bolady. Biraq mal taza auamen demaluy üşin i̇esiktiŋ
maŋdaişasynyŋ üstiŋgi jağyn ğana aşyp qoiğan i̇eken. Tabaldyryq jağyndağy
tesik tiektelip jabylğan bolu kerek. Bala būdan işke qolyn sūğyp, taqtaidy
sipalap tiekti izdei bastady. İeger i̇esikti aşa alsa ol jylp i̇etip işke kirip alady da,
öziniŋ zäresin alğan siyrlardan alysyraq būryşqa ketpek. Tym qūrysa olar
bailauly bolsa igi i̇edi? Tiek äreŋ jyljyğan i̇edi, biraq ol kenetten sart i̇ete tüsti.
Tap sol kezde i̇esiktiŋ maŋdaişasynyŋ üstiŋgi jağy da syqyr i̇etti. Siyrlar
osqyryna qaldy. İttiŋ de maŋqyldap ürgen dausy dünieni alyp ketti. Tap sol kezde
üidiŋ i̇esigi de şalqasynan aşyldy jäne i̇esikten şaşylyp tüsken ainadai jaryqta
qolynda oqtana kötergen balğasy bar kart adam paida boldy, Pol tūra qaşty;
degenmen qart quyp jetigi balğamen ūryp jyğady i̇eken dep zäresi ketti. Sondyqtan
ol toqtai qaldy da, aiqailap jiberdi:
– Tie körmeŋiz, ağa jan!
– İapyr-au, būl bala i̇eken ğoi özi, qaidan tap boldy. mūnda ne bitirip jür i̇eken?
Pol būl qauypty qarttan köz aiyrmai, quğynğa ūşyrağan aŋ siiäqty qaraŋğy
jaqqa ilbip keri şegine berdi, al şarua oğan jaqyndap jūbatuğa tyrysyp, qolyn
būlğai şaqyrdy. Aqyr aiağynda ol qaşqyndy şap berip ūstai aldy – bitti äŋgime!
Şal bolsa da äli i̇eptiligi ketpegen, sirä, qoraly qoidyŋ işinen qozy ūstap üirenip
qalğan ğoi.
– Jūlqynba, men sağan timeimin! Medor, işiŋ jarylsyn, qoisaŋşy qu töbet!
Bala, sen meniŋ qoramda ne bitirip jürsin, şynyŋdy ait?
– İeşteŋe bitirgem joq... Tek işine kirip... ūiqtap şyğaiyn degen i̇edim.
– Men qazir öziŋdi jandarmğa aparyp tapsyramyn. Şynyŋdy ait, qaidan
jürsiŋ? Kimsiŋ öziŋ! Türiŋe qarağanda öziŋ būl jerdiki i̇emessiŋ ğoi.
– Men qaşyp jürmin.
– «Qaşyp jürmin» qalai? Qaidan qaştyŋ? Äke-şeşeŋ ūryp-soğa ma öziŋdi,
nemene?
– Joq, i̇eşuaqytta ūryp-soqpaidy.
Qariiä birden bosaŋsyp ketti.
– Jür beri. Bül jerde qatyp qalu op-oŋai. Myna üskirikti kördiŋ be!
Pol adymdap bara jatqan qarttyŋ artynan aiağyn äreŋ basyp äzer ilesti.
Ol i̇ekeui bir keŋ bölmege kelip kirdi, i̇edenge keibir jerleri jarylyp ketken,
şetteri tegis i̇emes qara plitalar töselgen i̇eken. Syrlanbağan ülken ağaş stoldyŋ
tap üstinen joğarydan kişkene elektr lampasy salbyrap tüsip tūr. Oğan abajur
ornyna gazetten jasalğan japqyş kigizip qoiypty. Böten bir būryşta ūzyn aiaq
tört tağan i̇eski peş tūr, onyŋ üstindegi qazannan birdemeniŋ buy şyğyp jatyr –
onyŋ ūnamsyz iısine qarağanda, kartoptyŋ qabyğy bolu kerek. Üi qojasy sirä, işip
otyrğan keşki tamağyn tastap syrtqa şyqqan körinedi. Bir krujka süttiŋ qasynda
jegennen qalğan jarty tilim nan jatyr, al ülken şyny aiaqtyŋ işinde bir tüiir
mai sarğaiyp körinedi. Biraq osy «körkemdiktiŋ» işinde bärinen göri tamaşa bolyp
tūrğan, ūzyn boily, aşaŋ jüzdi, biraz qartaiyp keudiregen, aq mūrtty qariiänyŋ özi
eken. Ol qolyndağy balğasyn tastamastan bölmeniŋ däl ortasyna tūryp aldy. Pol
de üreilengen közin sol balğadan aiyrmai tūr.
Balanyn būl köz qarasyn sezgen kart jai basqa närsege kerek degendei balğasyn
krujkanyŋ qasyna qoidy.
– Bala, sen .meni jaman qorqyttyŋ, – dedi de, keşirim sūrağandai dauyspen bylai
dep qosyp qoidy: – Biz mūnda şet tūramyz. Qaŋğybas bireu-mireudiŋ qorağa tüsui de
mümkin ğoi.
Ainalasyna böridei alaqtap sasyp tūrğan balağa ol mūnyŋ bärin nesine aityp
otyr. Būl balanyŋ i̇esine osy jerdiŋ qaŋğybastary kirip te şyğa ma i̇eken. Amal
qanşa, özimen özi söilesip ädet alyp qalğan. Kei kezde kart tipti öziniŋ siyrlary
aldynda da dauystap söileitini bar.
– Sirä sen .birdeme istegen bolarsyŋ. Jaqsy bala tekten-tekke üiinen qaşyp
ketpeidi.
Pol jarytyp jauap qatpady, ol öziniŋ atyn da aitqysy kelmedi. Ol tipti azdap
ötirikti de qosyp qoidy – alystan keldim dep. Pol qaşqanyna i̇endi ökine bastağan
edi, biraq qorqynyş müldem üdei tüsti. Ol Gittondardyŋ aşuy men renjulerinen,
al onyŋ üstine tipti özinin qūrbylarynyŋ äjuasynan qatty imengen i̇edi. Şal
zorlap balağa tamaq işkizdi, sonan onyŋ aiqailağanyna qaramai qan-qan
tobyqtary men ökşelerin därimen juyp, ot basyna şöpten jasalğan böstekti tösep
qonağyn jatqyzdy. Pol şeşinbesten jata ketipti. Şal oğan jai jatyp, jaqsy tūr
dedi de: «ūiyqta, aşu alda, aqyl sonda» dep qosyp qoidy. Tüni boiy Pol tüs körip
şyqty. Tüsinde ol qiiä tastardyŋ üstimen bir jaqqa qarai ketip bara jatyr i̇eken,
onyŋ jalaŋ aiaqtaryn qiiä tas kesip barady. Taŋ atysymen Noel qart merdiŋ
fermasyna tartty.
– İe, i̇e, bilem, bilem,— dep jauap qaiyrdy mer, Noeldiŋ aitqanyn tyŋdap bolğan
soŋ, – men gazetke basylyp şyqqan qūlaqtandyrudy oqydym. Seniŋ balaŋ alystan
keldim dep ötirik aitqan. Ol osy aradağy dokerdiŋ balasy. İeger aerodromnyŋ üstin
basa jürseŋ, olardyŋ tūrğan jeri tort kilometrden aspaidy.
– Seniŋşe solardyŋ merine baryp mälimdeu kerek pe i̇eken?
– Kerek i̇emes, solardy äurelep neğylasyŋ! Bälege qalarsyŋ! Politsiiäğa süirei
bastaidy. Onan da öziŋ bildirmei aparyp tasta, sonymen äŋgimeniŋ özi bitedi.
– Gazette qandai adres jazylğan i̇eken aitşy. İerteŋ men ony atpen aparyp
tastaiyn.
Däl būl kezde qaşqyn Noeldiŋ fermasynda qūlyptauly otyrdy. Rasynda da
onyŋ, aiağy sūmdyq auyrady, başmaktaryn da kie almaidy, degenmen i̇eŋ dūrysy
balalarğa saq bolğan jaqsy, köŋil alabūrtarlyq i̇eşteŋe bolmau üşin qariiä
terezelerdiŋ japqyştaryn jauyp, peştiŋ otyn söndirip ketti. Bölmeniŋ işi
küŋgirt qaraŋğy i̇edi, tek i̇esiktiŋ joğarğy jağyndağy örmekşiniŋ örnegi basqan
kişkene terezeden ğana jaryq tüsip tūratyn-dy. Aiaq astyna töseitin alaşanyŋ bir
böligin yŋğailap ap, Pol jalaŋaiaq küiinde sonyŋ üstine salğa mingendei aiağyn
qoidy da bükil bölmeni aralap şyqty, gorşokterdiŋ işin qarady, jäşikterdi aşty,
tolyp jatqan bilmeitin närselerdi ūstap kördi.
Degenmen kelesi küni qart oilağandai jol jüre almai qaldy. Oğan mūrşasy
bolmady. Derevniağa kenet qaidağy bir tanymaityn adamdar jetip keldi de, är
jerge qazyq qağa bastady. Şarualar abyrjyp qaldy. İeŋ bolmasa aldyn ala
eskertip qoisa da bolatyn i̇edi, äitpese i̇eşkim i̇eşteŋe bilmeidi. Tipti merdiŋ özi de tük
estimegen. Ras, būdan i̇eki ai būryn būlarda bir äskeri adamdar bolyp ketken, olar
jer uçastokteriniŋ planyn zeiin salyp qarağan i̇edi. Ony aiağy osylai bolady i̇eken
dep kim oilağan. Tipti gitlerşiler i̇ekeş gitlerşilerdiŋ özderi de 1942 jyly
derevniağa kelgende äuelgi kezde mer arqyly halyqpen keliskileri kelgendei bolğan
edi. Ärine, artynan olar betimen ketip, i̇eşkimnen kelisim sūramai-aq, şetinen
barlyğyn sypyryp alğan-dy. Degenmen, äuelgi uaqytta äiteuir qalyp saqtady ğoi.
Al i̇endi mūnda i̇eŋ bolmasa ondai da joq. Tapa tal tüste senin jerine barady da, ony
birdememen ölşei bastaidy, qaidağy bir qazyqtardy qağady. Mūndaidy kim
körgen? Olarğa äli «özderiŋe ne kerek, qaidağy adamsyŋdar?» dep aiqai salasyŋ. Al
olar oğan pysqyryp ta qaramaidy. Sonan şyndap aşulana bastaisyŋ. İtiŋdi
şynjyrynan bosatyp jiberesiŋ. İt auladan jügirip şyğa jöneledi de, bişara,
toŋazyğan şöptiŋ üstinen taiğanaqtap, tereŋ ūrağa tüsip aiağyn syndyryp ala
jazdaidy. Or-şūnqyrdyŋ barlyğynan qarğyp ötip, janağy jat adamdardyŋ
qasyna jetisimen-aq şaŋqyldap ürip olardy şyr köbelek ainala beredi. Olar
amalsyzdan keri şeginedi, kim biledi, bälkim keŋirdekten ala keter? İttiŋ soŋynan
onyŋ qojaiynynyŋ özi de kelip jetedi. «Nemene, özderiŋniŋ tilderiŋ kesilip qaldy
ma? Būl meniŋ jerim ğoi. Mūnda qarğys atqan qazyqtaryŋ men özderiŋe ne kerek?»
Älbette, jūrttyŋ barlyğy birdei olai söilese bermeidi, ärkimniŋ minezi özine
basqa: bireu aqyryn ğana kelip, sypaiygerşilikpen sūrastyra bastaidy; onyŋ
sözine qarağanda, äŋgime mūnyŋ öz jeri jaiynda bolyp jatpağan tärizdi. İekinşi
bireuler dereu merge jügiredi, al merdiŋ, öz jerinde de sondai qojasynğan adamdar
jür. İendi onyŋ ne aitatyny bar... Ol arsyzdar barlyğyna bir-aq jauap beredi:–
İtiŋizdi alyŋyz. Äitpese jauapqa tartamyz. Mūnda bilik isteitin biz i̇emespiz. Biz
būiryq aldyq. Jūmys isteuge böget jasamaŋyzdar.
– Iste, iste... Seniŋ qazyqtaryŋnyŋ mūnda qalatyn-qalmaitynyn köre jatarmyz,
küte tūr, keşke ne bolğanyn körersiŋ äli...
Keşkilikte közdi aşyp-jūmğanşa qazyqtardyŋ barlyğy mūntazdai i̇etildi. Bükil
derevnia jinalyp keldi, al bükil jūrt birlesip kolğa alatyn bolsa – i̇eşkim de jauap
bermeidi. Qazyq bitkenniŋ barlyğyn, älbette, jūlyp ap, tabanda örtep jiberdi.
Erteŋine käri Noeldiŋ jol jüruge tipti mūrşasy bolmai qaldy. Tüski tamaqtyŋ
artynan derevniağa jalt-jūlt i̇etken ūzyn qara maşinamen prefektiniŋ özi jetip
keldi. Onyŋ artynan jük maşinağa lyq toly onyŋ küzetşileri de zyr i̇etkizip kele
qaldy. Prefekt merige kirip, onda merdiŋ özin dereu şaqyrtyp aldy. Mūndai uaqiğa
būdan būryn bolyp körmegen i̇edi. Auyz birlesip kelispese de şarualar meri üiiniŋ
aldyna dereu jinalyp qaldy. Bes minut ötpei-aq, aşu kernegennen auyzy köpirgen
mer i̇esikten şyğa keldi. Sonan ol tabaldyryqpen tömen tüsti de, şarualar tobyna
baryp qosyldy. Qol-aiağy qalşyldap tipti onyŋ bir auyz söz aituğa şamasy kelmei
qaldy. Sonda i̇esik aldyna Prefekt myrzanyŋ özi şyqty. Biraq oğan bir auyz söz
aitqyzbai – jūrt u-şu bop dalany basyna köterdi. Küzetşiler Prefekt pen
jūrttyŋ ortasyna sapqa tizilip tūra qaldy. Politsiiä kaskalarynyŋ tasasynan
syğalap tūryp ol aiqai saldy:
– İesteriŋdi jinaŋdar! Ne istep jatqandaryŋdy özderiŋ de tüsinbeitin
şyğarsyŋdar! Sizder baryp tūrğan jaularyŋyzdyŋ şaşpauyn köteresizder,
kommunisterdiŋ yqpalyna tüsesizder!
Jūrt oğan du külkimen jauap berdi, işek-silesi qatqanşa külisti. Talaidy
bytyp-şatty-au qojamyz. Kommunisterdiŋ mūnda jazyğy ne? Bizde kommunister
birdi-ekili ğana. Al Jozef bolsa – biz qandai bolsaq, olda sondai. Jeri de
basqalardan kem i̇emes. Jūrttyŋ barlyğy Jozefke būrylyp ony qaljyŋdai
bastady: «Ä, Jozef, tūtyldyŋ ba, bälem!» Jozef jūrttyŋ barlyğynan qattyraq
küldi. Ūşqan torğaidyŋ qanatyndai qimyldatqan sausaqtarymen öz maŋdaiyna
türtti, onysy prefekt naqūrystau şyğar, ne halyqty mazaq i̇etkisi keletin bolar
degen i̇edi.
Jozef külkisin kenetten toqtata qoidy da, aiqai saldy:
– İeski äniŋe basyp tūrğanyŋ ne! Ony bügin ğana i̇estip tūrğamyz joq! Kommunist
bop tūrğanymyz da sonan.
Jaqsy aitty-au özine! Prefektiŋ qysylğany sondai, tipti tili kürmelip söilei
almai, birdeme dep miŋgirlei saldy:
– Kördiŋizder me, kördiŋizder me i̇endi!
– İa körip tūrmyz, sonda neni körip tūrmyz? İeger bireuge senu kerek bolatyn
bolsa, ardaqty dosym, Jozefke bolmasa sağan sene qoimaspyz.
– Bizdiŋ odaqtastarymyz amerikandyqtar... – dep prefekt söileuge yŋğailana
berip i̇edi.
Şynynda bes ia alty adam, onyŋ işinde Noel qart ta amerikandyqtar kim i̇eken
degendei säl oilanyp ta qalğan-dy. 1944-şi jyly bükil derevnia bombadan tastalqan bolyp qirağannan keiin mūnda gazet i̇ekeş gazet te kelmeitin bolğan. Al
Noelde, odan basqa da kep adamdardy i̇ekibastan radio joq, sondyqtan olar bolyp
jatqan uaqiğadan artta qalğan bolatyn. Älbette, amerikandyqtardyŋ, Koreiä men
Germaniiäda i̇ekenderin jūrttyŋ barlyğy biledi, derevniadağy jūrttyŋ köbi olardy
basqa jerlerden baiağyda-aq özderiniŋ Amerikasyna ketip qalğan dep oilaityn.
Jūrttyŋ köbi «okkupatsiiä» degen sözdi nemisterdiŋ ğana basqynşylyğy dep
oilaityn i̇edi... Sol künder – äli i̇esten ketip te ülgirgen joq qoi.
– Ärine sizderdiŋ ziiändaryŋyzdy öteidi!
Tağy da ötirik! Ana kezde bizdi de okkupanttar barlyq ziiändy öteidi dep
sendirgen bolatyn.
– Qalai bolğan künde de oilanyŋyzdar, meniŋ aitatyn aqylym osy.
Sensiz-aq oilanuymyz jetken!
Prefekt kaityp ketkenniŋ artynan da jūrt birden tarai qoiğan joq. Qas
qaraiyp, keşki mūzdai mūnar suyq süiekten ötip bara jatsa da ana jerde de, myna
jerde de jūrt toptalyp jinala berdi. Būl jerdegi şarualardyŋ köbiniŋ öz jeri
joq bolatyn. Olar kişkene i̇egindik jerlerdi jaldap alyp otyrğan i̇edi, sondyqtan
būdan aiyrylsa boldy, qorek i̇etip otyrğan bir tüiir nanynan aiyrylady. Özimizdi
qaŋğyrtyp jiberuge jol bermeimiz! Qaityp bara jatqanda Noel Merge bylai dedi:
– Bilemisiŋ, älgi balany men äli aparyp tastağam joq. Öziŋ bilesiŋ, onan da
maŋyzdy ister bop qaldy. Sazaiymdy tarttyrmasa bolar i̇edi!
– İerteŋ i̇ertemen men oğan küzetşini jibereiin,– dep mer ony jūbatty. — İendi
onyŋ velosipedi bar.
Gitton derevniağa kelesi küni ğana keldi. Jolşybai ol qanşa tyryssa da
küzetşiden Pol jaiynda i̇eşteŋeni sūrap bile almady. «Sizge ne aituğa bolady,
balalardyŋ sözinen ne aiyryp bolasyŋ?» Gitonnyŋ işinde aşu men meiirimdilik
birine biri boi bermei, arpalysumen boldy.
Şelekti joğary köterip qasynda şoşqalar qorsyldağan astauğa juyndyny
qūiyp Pol aulada jür i̇eken. Onyŋ i̇eŋ aldymen jasağan äreketi tyğylu i̇edi. Noel
balağa äkesin şaqyrtqanyn aitpağan i̇edi. Biraq quanyş qorqynyş sezimin jeŋip
şyqty. Pol jügirip Gittonnyŋ qasyna jetip barğan i̇edi, ol ony qūşaqtap aldy da,
bauyryna basyp oğan jyly şyraimen birdemeni sybyrlap aita bastady; aualanyp
jürgende ol velosipedin .aulanyŋ tap ortasyna tastap ketkenin baiqamapty da.
– Pol, nege qaşyp kettiŋ? Aitşy nege qaştyŋ?
– Barlyq kinä menen! Men jamanmyn, al siz äjem i̇ekeuiŋiz jaqsysyzdar. Kinä
menen!
Noel men küzetşi ol i̇ekeuiniŋ jolyqqanyna közderiniŋ qiyğyn ğana salyp,
birine biri qaramauğa tyrysady, – i̇ekeui de qymsynyp tūr.
– Al, Aleksandr,– dedi Noel —Rahmet sizge. Bizdiŋ kesirimizden onsyz da köp
uaqytyŋyzdy ysyrap qyldyŋyz.
Aleksandr onyŋ tūspaldauyna tüsine qoidy da, velosipedine minip ap tartyp
ketti. Küzetşiniŋ derevniada maşaqaty köp, al i̇endi onyŋ üstine kim köringen özin mer
sanap, oğan üstemdik körsetkisi keledi.
Gitton Polge ne aitaryn bilmedi. Birese ol onyŋ qolyn alady, birese öziniŋ
qolyn onyŋ iyğyna salady Tipti aldynda jüresinen otyra ketip sondai
tūnjyrağan balanyn basynda qaşu jaiyndağy oi qalai paida bolğanyn bilu üşin
onyŋ közine üŋile qaraidy. Pol közine jas alğan joq, degenmen onyŋ özi de
Gittonnan kem japa şekken i̇emes. Onysy sūp-sūr bolğan betinen-aq körinip tūrdy.
Degenmen onyŋ közinen Gitton öz tilegine jauap baiqai almady, kerisinşe ol
äkesiniŋ aldyna jüzdegen sūraq qoiğandai boldy. İa, ia, balasyna birdemeni aitu
kerek i̇ekenin sezdi Gitton. Biraq oğan ne aitu kerek? Sonan ol ornyna tūrdy da
Noelge qarai būryldy.
– Siz qaiyrly is istediŋiz. Öz yqtyiaryŋyzben istediŋiz, onyŋ qūndylyğy da
osynda.
Noel ūrtyn tompaityp, iyğyn köterdi.
– Meniŋ ornymda bolsa ärkim de osylai istegen bolar i̇edi,— dep ol kesip aitty.
Biraq Gitton Polge qarai ainalyp ketip, jüregi alyp ūşqan küiinde oğan sūraq
berdi:
– Üige qaitamysyŋ?
Pol rizalyğyn bildirip basyn izedi,– ärine, qaitamyn.
Bälkim şal syilyq kütip tūrğan şyğar. Olai bolmaityn i̇eşteŋesi joq. Gitton
qyzaryp, neğylaryn bilmei Noeldiŋ betine tik qarady.
– Tynda, dostym,– dedi şal balağa, özimen Gittonnyŋ jeke söileskisi kelgenin
tüsine qalğandai. – Balam, äkeŋniŋ velosipedin jinap bylai şyğaryp qoişy. istei
alamysyŋ?
– Ärine, istei alamyn,— dep jauap berdi Pol.
– Al, i̇endi,— dedi Gitton asyğa söilep.— Pol meniŋ tuğan balam i̇emes, ol
asyrandy, jetimder üiinen alynğan bala. Al jetim balalar qaşan da basqa
balalardan özgeleu keledi. Tūrmysymyz da naşar, üiimiz joq, sondyqtan dotqa
köşip kiruge mäjbür boldyq. Būdan basqa tağy i̇eki balamyz bar, biraq olar kişirek.
Özim dokermin.
– Asyrai almaityn bolsaŋyzdar balany nege aldyŋyzdar? Öziŋizdiŋ i̇eki balaŋyz
bar ğoi,– dep Noel oğan qatty aityp tastady.
– Būlardy alğan kezimizde meniŋ tabysym jaqsy i̇edi. İeger jūmys bola qalsa biz,
dokerler, qai uaqytta da ömir süre alamyz. Öitkeni biz tamaq talğamaimyz. Mūnan
kişi i̇ekeui de menen tuğan balalar i̇emes. Būlar būryn bizde jaman tūrmauşy i̇edi.
– Mende de bala bolğan i̇emes,— dedi Noel özimen özi söilesip üirengen qalpynda
äŋgimelesuşiniŋ betine de qaramai. – Meniŋ ärdaiym balaly bolğym keletin i̇edi.
biraq äielim otyz jasynda qaza boldy. Sonan soŋ i̇ekinşi ret üilenbedim,
mümkinşilik bolmady. Nemene, jürip ketkileriŋiz kep tūr ma? Azdap tynyğyŋyzdar.
Jolyŋyz alys, velosiped soğyp tastaidy, onyŋ üstine qasyŋyzda kişkene balaŋyz
bar ğoi. Jaŋbyr da jauyp ketti. Biz jaŋa ğana tamaqtanaiyn dep jatyr i̇edik,– dedi
Noel, asüige kirip bara jatyp. Otta tūrğan kostriuldi şalqityp aşyp, onyŋ işine
qarady. – Būl tamaqtyŋ asyp bara jatqan i̇eşteŋesi joq, biraq küş beredi. Mai men
kartop jermiz. Süt bar, sarymai, syr, bir stakan şarap ta tabylyp qalar. Jelge
qarsy jüruge sonyŋ özi dūrys keler.
– Ätteŋ, i̇eger biz i̇eŋ bolmasa künara osyndai tamaq işip tūrsaq!– dedi Gitton
kürsinip.
– Jaraidy, jaraidy, asyryp aitpai-aq qoi.
– Asyryp aitqany ne? Pol, men şynymdy aittym ğoi, ä?
Noel äkesi öziniŋ aitqan sözin qūptauğa şaqyrğan balağa qarağan i̇edi, onyŋ işi
qainap abyrji qaldy. Äŋgimeni basqa jaqqa būru üşin şal qonağyna derevniada
keşe, aldyŋğy küngi bolğan uaqiğany aita bastady.
– Bizde de tap sondai bolyp jatyr,– dep bekitti Gitton,— biraq biz olardyŋ
bağandaryna äzir tigenimiz joq.
– Ah, solai ma! Keşe osynda, aerodromdy sizderdiŋ kesirleriŋizden osynda
köşireiin dep jatyr i̇eken degen qaueset tarağan bolatyn. Olar qazir jerdi
nemisterden de köbirek aldy ğoi. Äne, qaraŋyzşy, ağaş köringen fermany körip
tūrsyz ğoi, ony da alğylary keletin körinedi.
– Joq, ol bizdiŋ kesirimizden i̇emes. Olar bizdiŋ poselkede qylyqtaryn būdan da
asyryp jiberdi. Būrynğy nemis aerodromyn keŋitip jatyr. Osynda kele
jatqanymda, sizdiŋ küzetşimen i̇ekeumiz dalanyŋ bükil oŋ jağynan sym tartyp
qorşap tastağanyn kördik. Jol i̇ekeş joldyŋ da bir jağy sonda ketedi.
– Demek, biz i̇endi müldem aralda qalady i̇ekenbiz ğoi. Soŋğy kezde poezd bizge
jetisine i̇eki-aq ret kelip tūratyn i̇edi, i̇endi ony da joiyp jiberdi. Qaitadan japan
dalada tūrğandai bolady i̇ekenbiz ğoi.
– Betterimen jibermeu kerek olardy,– dep Gitton oğan aqyl aitty.
– Özimiz de olarğa i̇erik berip jatqanymyz joq,– dei saldy Noel. – Jaŋbyr
basylğanşa seniŋ bizben birge tamaqtanyp alğanyŋ teris bolmas.
Qariiä kenet äi-şäi joq Gittonğa «sen» dep ketti. Al, «bizben» degeni – Noeldiŋ
özi men Pol i̇ekeui i̇edi.
– Neğylarymdy bilmei tūrğanym,– dep jauap qaiyrdy Gitton. – Üige qaitu
kerek i̇edi, äielimdi tezirek jūbataiyn degen i̇edim.
– Jarar. Jaŋbyr qUia bastady, onyŋ qaşan basylaryn qūdai bilsin. Qaşan
toqtağanşa küte tūru kerek. Al, qaşqyn sen süt işip al. Sütti öte jaqsy köredi özi!
Būzauşa işedi! Tek qUia ber.
Gitton stol astyndağy alaqanyna tyrnağyn qatty batyra berdi. Aŋqau şal
baiqamai abaisyz mūnyŋ janyna tidi. Mūnda būlardyŋ i̇eşteŋe bilmeitini birdenaq körinip tūr! Būlarğa jaqsy, ne degenmen derevniada, jer basynda otyrğan adam
qoreksiz bolmaidy ğoi. Mine sondyqtan derevniadağylar barlyq jerlerde osyndai
şyğar dep oilaidy. «Asyra aitudyŋ qajeti joq» dedi-au Noel. Dotqa bir ūrttam
süt kelse bolğany, Pol ony Klodetta men kişkene Janğa qaldyratyn. Ol öziniŋ
sütti jaqsy köretinin bildirmeitin i̇edi, qazir äkesi onyŋ jasyryn syryn bilgende,
Pol qyp-qyzyl bop ketti.
– Qaimaqty da, maidy da jaqsy köredi!
Älbette qariiä öziniŋ süt şaruaşylyğyn maqtan i̇etedi. Sirä ol öziniŋ osyndai
tätti tamağyn maqtan i̇etkisi keletin şyğar. Sonda da...
– Jaqsy köretin bolsa onyŋ taŋ qalatyndai i̇eşteŋesi joq! Üide ol qaimaq ta,
mai da körmeidi.
– Qoi, olai bola qoimas! Şynymen olardy i̇eşuaqytta körmei me? – dep tiksine
sūrady qariiä.
Qaitarda Noel dastarhanğa biraz azyq orap bergen i̇edi, tyğyzdalğan tüiinşek
velosipedtiŋ ruline bailandy. Olar tap jürer aldynda qariiä küşin jinap:
– Seniŋ velosiped tebe biletiniŋdi körip tūrmyn. Äkeŋ sağan maşinesin beredi
ğoi, ä? İendeşe, qaşqyn, sen mağan beisenbi nemese jeksenbi saiyn kelip tür. Noel
ataŋa kelip ketip tūrğaisyŋ,– dedi Polge.
XIII
EKI JOLDAS
Jilber ornynan tūrmai tösek tartyp jatqaly i̇ekinşi jūmağa ketti. Öziniŋ türi
qandai sūp-sūr bop ketken. maŋdaiy men betine prostynialardyŋ ölik tüsti säulesi
tüskendei. Qoly da qandai älsiz, äri terlep ketken. Ädette köpten beri tösek tartyp
jatqan nauqasy qatty aurularda bolatyndai taram-taram şaştary samailaryna
jabysyp qalypty. Sonda da onyŋ qaljyŋdağysy kep tūrady.
– İe, i̇e, orynbasar kelgen i̇eken ğoi!
– Orynbasary orynbasar-au, biraq äzirşe ğana ğoi,—deidi Anri onyŋ sözine sai.
– Juyrda öziŋ de täuir bolasyŋ ğoi.
– Özimniŋ de solai ümitim bar.
– Jilber, Anri otyrğanda men üiime bir minutqa jügirip baryp keleiin.
Sizderge de söilesuge jaily bolady. Tek siz Jilberdi şarşata körmeŋiz.
Jilber nauqastanğannan beri kün saiyn i̇ertemen oğan partiiä müşesi körşi
äiel küzetke kelip tūrady. Tüs qaita onyŋ ornyna basqa bir äiel keledi. Kün bata
belsendilerdiŋ bireui, al kei kezde i̇ekeui kelip otyrady, İaçeikany barlyq jağynan
da ülgili dep aituğa bolmaidy, biraq būl jağynan is jaqsy jönge salyndy.
– Birinşiden, joldastardyŋ barlyğynan sağan köp sälem, olar seniŋ tez täuir
boluyŋdy şyn jürekterinen tileitinin ait dedi; seniŋ sanatoriiädan nauqasyŋnan
aiyğyp oŋalyp qaitatynyna barlyğy da senedi. Men sağan i̇eŋ aldymen körisuge
ğana keldim, jūmys jaiynda söilesuge kelgenim joq.
– Jūmysty basqa närselerden bölip tastauğa bolmaidy, – deidi Jilber,
jastyqtyŋ üstine köterile tüsip. – Aitalyq öz yqtiiärlarymen meni bağuşylardy
alşy, būdan bir ai būryn olarğa baryp: sizder kün saiyp bos uaqyttaryŋdy şyğyn
qylularyŋyz kerek degen bolsaŋ, olar keremet aşulanğan bolar i̇edi. Al i̇endi olar
mūnda küzette otyrğan uaqyttaryn şyğyn boldy dep oilamaidy da, tipti ädette
osyndai bola beretindei. Joldasy auyryp qalsa olar oğan nemqūraidy qarai
almaidy Mūnda äŋgime jürekpen isteude. Būl ne – jūmys pa? Jūmys ta, jūmys i̇emes
te...
Jilber bir minutke sözin toqtatty.
– Jūrt öz isterin jan aiamai, şyn jürekten isteuleri kerek, i̇eŋ basty äŋgime
sonda. İeger soğan jete almasaŋ, onda adamnyŋ i̇eŋ jaqsy adamşylyq qasietteri
paidalanylmai qalady. Änşeiin orynsyz şaşylady.
Sonan keiin öziniŋ oiyn kilt bölip Jilber mynany sūrady:
– Al, jinalys qalai ötti?
Anri porttağy iaçeikalardyŋ birlesken jinalysy jaiynda rahattana
äŋgimelei bastady. Jaily jağdaimen paidalanyp Jilber söilei bastağannan-aq
onyŋ densaulyğy jaiynda oğan i̇eşqandai jūbanyş söz aita almai qalğanyna ol
qatty ökindi. Osynyn özi de Anridiŋ özi jaiyndağy äŋgime maŋyzdy degen oi
Anridiŋ i̇esinen şyqpaidy. Ol tüsinikti de. Jilber sanatoriiäda jatqan uaqytta
raikomnyŋ barlyq sansyz jūmystary Anridiŋ qolynda bolady ğoi, sondyqtan
sekretar onyŋ oğan äli keletin, kelmeitinin bilgisi keledi. Solai i̇emes pe? Anri oğan
tüsindi, sondai jaqsy tusindi. İendi ol özi jaiynda qobaljymai-aq aityp otyr.
sonda tipti ol mindetin adal atqarğanyn bile tūra özin basqanyŋ ädil sotyna sala
alatyndai şynaiy quanyşqa ie boldy.
– Men, bile bilseŋ, sağan mynany aitqym keledi... Qysqasyn aitqanda, sen bizdiŋ
jinalysqa kelmei qalğanda. men qaita biraz jeŋildenip qaldym... Menen göri
jinalysty seniŋ täuirirek ötkize alatynyŋdy men öte jaqsy bilemin. Sonda da
renjigenim joq, öitkeni men äli künge deiin sen barda jinalys ötkizuge Uialamyn,
biraz qymsynyp qalamyn, būl meniŋ äli üirenip bolmağanymnan bolar.
– Men adam jemeitin şyğarmyn,— dedi Jilber külimsirep.
– Jemeisiŋ ğoi, meni teris tüsine körme. Äŋgime olda i̇emes, sen tyŋdap alşy...
Ärkim aqymaqtyq söz aita alady, şynynda da ol qylmys i̇emes qoi. Al, degenmen...
sen meni tüsinip tūrsyŋ ğoi?
– Aşyp aitqanyn jaqsy boldy,— deidi Jilber. – Ondai sezim mağan da tanys.
Al sağan onyŋ paidasy da tiedi, i̇endi sen bastyq bop, jūmys basqaruyŋ kerek qoi.
Jūrtqa mümkinşilik beru kerek, olar basqa adamnyŋ kömeginsiz-aq ömir süre alatyn
bolsyn. Tipti sekretar barda da joldastar qobaljymaityn, i̇eşteŋeden
qaimyqpaityn bolsyn. Jūrttan qandai initsiativa şyqsa da ony qoldau kerek.
Tağy da aityp qūiaiyn, ondaidyŋ dämin tatqanmyn. Biraq osynda bizdiŋ federaldyq
ūiymnyŋ konferentsiiäsyna Moris kelgende äŋgime basqaşa bolğan i̇edi. Men sonda
delegat i̇edim. Onyŋ qalai i̇etetinin bilmeimin, biraq ol otyrğanda jūrttyŋ barlyğy
da keŋ otyrady, aitatynyn Uialmai-aq aita beredi Tek bizde jalğyz-aq sezim boldy:
sen ne aitsaŋ sonyŋ barlyğy jüz ret onan saiyn manyzdy bolady, öitkeni, ol
osynda otyr, ol seniŋ söziŋe zeiin salyp, onyŋ mağynasyn jete tyŋdaidy.
Moristiŋ közinşe söz söilegennen bastap men auzymnan şyqqan ärbir sözge, özimniŋ
ärbir qylyğyma tipti basqaşa talap qūiatyn boldym. Körersiŋ äli, Moris tez
jazylady. İeger sen onyŋ sözin i̇eŋ bolmasa bir ret tyŋdağan bolsaŋ, onyŋ
salmaqtylyğyn, beriktigin, orasan qairattylyğyn körseŋ, onyŋ aitqanyndai
bolatynyna bir minut ta kümändanbas i̇ediŋ. Sondai jigerdiŋ aldynda qandai auru
bolsa da keri şeginedi. Al onyŋ özi de mağan sabaq. Tek sony oilasaŋ bolğany
jigerlene tüsesiŋ.
– Seniŋ osy qai jeriŋ auyrady?
– İeş jerim de auyrmaidy. Tek sondai şarşağanmyn, tipti janym şyğyp
ketkendei. İeŋ jamany, terden-aq öletin boldym, taŋ atqannan kün batqanşa
terleimin de jatamyn. Sonan qalşyldatyp toŋdyrady deimin.... Süitip, tağy da ne
boldy jinalysta?
Barlyğynan būryn jastardy auru şalğanyn körip tūrğannan jamany joq.
Jilberdiŋ jasy äli otyzğa da kelmegen. Ol jūmys jalynynda pisip, sonyŋ
jolyna öziniŋ barlyq jas ömirin qūrban i̇etti. Tipti üilenuge de ülgire almai qaldy.
Öitkeni ony oilauğa uaqyty bolmady. Uyzdai jas kezinde ony Germaniiäğa aidap
äketti. Onan şala-jansar bolyp oraldy. Al i̇endi onyŋ qazirgi auruy halyq üşin
qūrban bolğandyqtan tabylğan auru. 1947 — 1948 jyldary, kommunister ükimetke
kirmeitin bolğandyqtan, partiiä jūmystyŋ jaŋa formasyn tabuğa mäjbür boldy.
Tap sol biraz tynyştyq tuğan mezgilde Jilber. bir jap-jaqsy qaratory mūğalim
äielmen tanysqan i̇edi. Birneşe ret ol äiel Jilber ötkizgen jinalystarğa da kelip
jürdi. Degenmen, ol öz küşin i̇eseptemegen bolu kerek – bizdiŋ qiyn ömirimizge töze
almady. Sodan kaityp ony Jilbermen birge i̇eşkim körgen joq. Ol qalai kenet
köringen bolsa, solai kenet joq boldy. Jilberge onymen ajyrasu auyr tidi me
jenil tidi me — ony i̇eşkim bile almady. Qaitken künde de onyŋ jūmysqa i̇eşqandai
äseri timedi. Degenmen, jūmys jaiynda ondaidy aitqandy Jilber öte jek köredi.
Ol üşin jūmys...
– Negizi Rober käsipşilik odağyna tar şeŋberde qaraidy,– deidi Jilber
äŋgimesin soza tüsip.Onyŋ basqa keibir dokerlerdei, äli anarhsindikalistik mäneri
bar. İeger sen «onyŋ» dokerlerdiŋ aldynda özi käsipşilik odağy atynan qūia bilmegen
mäseleni qūia qalsaŋ, onda ol seni onymen bäseke dep tabady. İeşbir negizsiz, sebepsiz
renjidi. Ol bylai tūrsyn: dokerlerdiŋ tikelei talaptarynan tys mäselelerdiŋ
barlyğyna Rober küdiktene qaraidy. Ärine, biz portta «saiasattyŋ keregi joq»
degendi jiı i̇estimiz. Biraq, Rober de ondai pikirden sau i̇emes. Sen jinalysta ony
taisalmai tüzetip jaqsy istegensiŋ, öitkeni, mağan senuine bolady, onyŋ
Germaniiäny qarulandyruğa qarsy küres jaiynda baiymdağany– änşeiin ötirik
äŋgime. Aitpaqşy, i̇esinde bolsyn, ol öte batyl adam. Al qazir portta qai mäseleniŋ
eŋ basty, negizgi i̇ekeni jaiynda, ol – bizdiŋ saiasi küresimiz amerikandyq qarujaraqty tüsiruge qarsy küres, osylarmen basqa mäselelerdiŋ barlyğy bailanysty,
jekelep aitqanda, dokerlerdiŋ tikelei talaptary. Osy oilarmen ol tipti kelise
almaidy. İeger ol sonda aspanğa sekirip aibat şekken bolsa, äŋgime jalğyz ğana
onyŋ minezinde i̇emes. Jalpy aitqanda, mäseleniŋ barlyğyn minezge
bailanystyrğan dūrys i̇emes. İeger bile bilseŋ, minezden saiasi bağyt körinip tūrady.
«Minezden saiasi bağyt körinip tūrady...» – dep oilaidy Anri işinen Jilberdiŋ
sözin qaitalai. – Al Jilberdiŋ auyrğany, öziniŋ aurulyğyna qaramai onyŋ pisipküigeni... Qūşaqtar i̇edim öziŋdi! Jan tuysym, äz qara basyn bütindei qūrban i̇etuge
äzir...»
– İeger onyŋ qol astyndağy käsipşilik odağy dokerlerdiŋ jalğyz-aq basşysy
bolsa, ärine Rober qaşpas i̇edi. Ärine bül jaiynda ol öziniŋ aldynda özi de
moiyndamaidy, ol şynynda oğan partiiä ūiymy baqtalas siiäqty körinedi. Bül
onyŋ barlyq minez-qūlqynan-aq körinip tūr. «Depptiŋ» kezinde İuJRF-tan bir jas
joldas kelip, onyŋ portta, bizdiŋ jastar aldynda söz söilegeni i̇esinde me. Sonda,
Rober keremet ülken janjal şyğarğan i̇edi! Mūndai söz käsipşilik odağynyŋ
jūmysyma kedergi jasaidy,-tipti birlestikten de aiyruğa yqtimal degen sözderdi
aitqan bolatyn. Port onyŋ, jeke menşigindegi närse siiäqty. Ol būlai tūrsyn, i̇eŋ
jamany— Rober özin dūrys jolda, al bizdi adasqan dep oilaidy. Roberdiŋ partiiä
üşin qasyqtai qanyn aiamai, onyŋ jolynda özin qūrban i̇etip şaluğa äzir i̇ekenin de
bilemin.. Oğan, özine qara küşke bailanysty i̇erlikti kerek qylatyn
tapsyrmalardyŋ qaisysyn bolsa da beruge bolady. Ondai tapsyrmany däl
oryndap şyğady. Ras, ondai jūmysty atqaru bir jağynan op-oŋai...
– Ne jaiynda aityp tūrsyŋ?– dep sūraidy Airi, Jilberdiŋ dausynan onyŋ
işinen küiinip tūrğanyn seze qalyp.
– Mine mynau jaiynda. İendi, tösek tartyp jatqanymda özimniŋ auyrğanyma özim
kinälimin degen oi ylği kele beredi. Keibir mäselelerdi jūrt aldyna batyl qoiyp
şeşuge şamam kelmedi, qaljyrağan da uaqyttarym boldy. Sonda biuronyŋ keibir
jūmys istemeitin müşeleri bar i̇edi. Keibir mäseleni solardyŋ aldyna qoiudyŋ
ornyna, jūmysqa solardy jūmyldyryp, dem berip isteuim kerek bolsa, joldastarğa
senimmen tapsyrudyŋ ornyna, barlyğyn i̇ezim isteudi maqūl kördim. Osylai isteu
mağan oŋai köringen i̇edi. Mine i̇endi onyŋ nätijesin kerip jatyrmyn. Kürestiŋ nağyz
qyzu kezinde men bir aiğa, bälkim onan da ūzaq uaqytqa—därigerler tike aitpaidy –
saptan şyğyp qaldym. Äbden qajyp, sürinigi qūlağanşa aianbai barlyğyn istegisi
kelgen adamğa kei kezde osylai qatesin sezdiru teris bolmaidy i̇eken dep oilaimyn.
Būl, oryndy tilek i̇emes, al kei kezde tipti jalqaulyqtyŋ bir böligi – jūmysty
basqarudyŋ ornyna jauaptylyqtan qaşuğa tyrysqandyq. Biraq bolary bolyp,
būiauy siŋdi... Qazir senin artyq jeriŋ, birden jūmysqa beriluiŋ kerek. Al bizde
barlyğy typ-tynyş dep aita almaimyn.
– Dūrys,– deidi Anri oğan jauap qatyp. İeger Rober mäselesine qaita oralatyn
bolsaq, onyŋ portta ärtürli äŋgime i̇estitinin aita ketu kerek. Ärine, jigitterdiŋ
küresuge qairaty bar, şydamdylyğy da jetedi. Jarty jyl boiy üzdiksiz i̇ereuil
jasağan jūmysşylardyŋ jağdaiyn alyp körşi, – bizdiŋ dokerlerdiŋ de tūrmysy
sağan jaqsy aian. Keibir joldastardyŋ şatasa bastaityny da tap sondai
qiynşylyqtardyŋ özinen. Olardyŋ kei kezde ne deitinine qūlaq qoiu kerek, al
aitpasa da işterinen oilaitynyn i̇esker. Ärine, sen Segaldi bilesiŋ, ol partiiä
müşesi ğoi. Aldyŋğy küni jūmys bolu üstinde ol: «Eger qazir Vetnamğa baratyn
keme kele qalsa, tipti men ony tieuge de qarsy bola qoimas i̇edim, öitkeni iankirler
men olardyŋ qaru-jaraqtaryna qarağanda qanşa aitqanmen mūnyŋ maŋyzy
şamaly ğoi» dedi. Tüsinik retinde ol bylai dep qosty: «Jigitter tityğyna jetti.
Eger biz keleşekte de jūmys isteuden bastarta beretin bolsaq, jūrt aqyrynda
sondai aşyğady, tipti keibireuleriniŋ mūnda amerikandyq kemeler kelgende töze
almauy mümkin». Bir jaqsy jeri onyŋ sözin tört-bes-aq adam i̇estidi. Mūnyn tübi ne
bolaryn baiqap tūrmysyŋ? Ärine biz onymen jaqsylap söilestik, i̇eŋ aldymen
soğys qai jerde jürip jatsa da, Vetnamda ma, älde basqa jerde me, äiteuir
amerikandyqtar kinäli dep ūğyndyrdyq oğan. İeger ondai närse Segal
siiäqtylardyŋ oiyna kele beretin bolsa, demek, qaitken künde de mäsele bizge
köringendei oŋai bola qoimas...
– Qaiyrşylyq kei kezde adamdy jau jürgizgen ügitten basym şatastyra alady.
– Bile bilseŋ, bizdiŋ joldastarğa bälkim, i̇eŋ aldymen däl solarğa perspektivany
saqtap qalu oŋai soqpas. Olardyŋ qandai halde tūratynyn bilu qajet: aştyq, suyq,
qirap jatqan laşyqtar, lastyq közderin aştyrtpaidy. Būğan tözudiŋ özi i̇erlik.
Juyrda men bizdiŋ iaçeikanyŋ kaznaçei! Jerom Buvardikinde boldym. Ol nağyz
laşyqta tūrady — qabyrğalary būlt siiäqty sūiyq sazdy soryp alğan. Baiğus
şynynda da ölim halinde. Al, basqa jağynan qarağanda, qazirdiŋ özinde iaçeika bai
bolmasa da, kassamyzda myŋ franktai aqşa jatyr. Buvardyŋ jaiymen
salystyrğanda ol ülken bailyq qoi. Qalai degende de balalary aşyğyp, äieli
jylap-syqtap otyrğanda onyŋ birde-bir azbağany ğajap. Ärine, būlardyŋ oiyna
ol aqşany jeu kerek degen pikir kirip te şyqpaitynyn sen jaqsy bilesiŋ.
Saqtyğynan ol sandyqtyŋ kiltin qaltasynan tastamaidy. Bir küni Buvar mağan
raikomnan müşelik jarna markalaryn ala keludi tapsyrdy da, qalğan aqşasyn
sanağysy keldi. Partiiänyŋ aqşasy salynğan sandyğyn qalai aşqanyn, ondağy
aqşanyŋ qalai saqtalatynyn körseŋ qairan qalar i̇ediŋ, beine qadirli zattai ony
ūqyptylyqpen päşkelep salyp qoiypty, bizben birge Buvardyŋ äieli boldy, ol
oğan qalai qarağanyn i̇eşuaqytta da ūmytpaspyn. Ol üşin aqşanyŋ qūndylyğy
köptiginde i̇emes.
– Myŋ frank degen biraz aqşa, onyŋ qimylsyz sandyqta jata bergeni qolaisyz
bolar. Jūmsau kerek. Äitpese, onan keler paida şamaly, onyŋ üstine senin
Buvaryŋdy da qinaidy, ol kelispeitin närse.
– Alaŋ bolma, onan az ğana aqşa qaldy. Jinalys bolğanda üi jaldap alasyŋ,
listovka şyğaru kerek, onyŋ barlyğy aqşağa tüsedi. Büginde myŋ frank degen tez
jūmsalyp ketedi.
– Meniŋ olai degenim, raikomnyŋ kaznaçeii i̇esime tüsti. Ol aqşany bağaly
närsedei qadirlep, jerge kömip qoiuğa äzir. Meniŋşe, «kaznaçei» degen sözdi
paidalanğannyŋ zalaly bar. Äitpese, keibir jigitter qazyna degen ylği qūlyp
astynda jatatyn närse dep oilaidy. Qalai deseŋ de, aqşany ol özi üşin
jinamağanmen, onyŋ saraŋdyğy bir jağynan külki de. Sen bizdiŋ kaznaçeidiŋ ondai
ädetin tastatqyzuğa tiıssiŋ. Plakat ne listovkalar bastyramyn deseŋ tipti
töbelese jazdaisyŋ.
– Al, i̇endi qazirde plakat pen listovkalar öte maŋyzdy närse. Jūrt äbden
üirenip bolğan, bizdiŋ ūrandarymyzdy, bizdiŋ qabyrğalarğa jazatyn
jazularymyzdy olar yntalarymen kütip otyrady. Onyŋ özi tipti ädetke ainaldy.
«İumanite»ni qabyrğağa japsyryp jatqanda onyŋ ainalasyna jūrt dereu jinalyp
qalady, satylğyş gazetterdiŋ vitrinalary aldynda jinalatyn adamdardan san
ret köp bolady. Meniŋ öz basym plakat jağyndamyn, meniŋşe olardy neğūrlym
köbirek japsyru kerek. Körşiles derevniağa amerikandyqtar basyp-köktep
kirgendikten oğan arnap i̇erekşe plakat şyğaru jaiynda men federatsiiäda
söileskenmin Partiiä ūiymyna ol tek paida: bizdiŋ jūmysymyzğa bükil halyq
qyzyğady i̇eken degen sözim, joldastarğa ülken dem beredi. Mysaly, şliuzdik
kamerağa jazylğan daŋqty jazu. Ol jaiynda halyqtyŋ ne degenin sen özin i̇estidiŋ
ğoi. Jūrttyŋ jürekteri tolqyp, quanyşqa batqandaryn olar özderi tura aitty.
Sonyŋ artynan jinalysqa da yntalarymen keletin boldy. Şliuzdik kamera – ol
erlik i̇edi. Taŋerteŋ injenerler kelgende olardyŋ bireui:
«Periler-ai! Mūndai jazudy minbesiz baspaldaqsyz jazğan joq, oğan kepil bola
alamyn» deidi. Bürsigüni olar süŋguir qaiyq bazalarynda jazu körgenderinde
neğylar i̇eken!
Jilber i̇ezu tartyp külimsiregendei boldy.
– Jaraidy qart!– deidi ol.
– Aitpaqşy,– deidi Anri sözin sozyp,– qazir men sağan jūrttyŋ belsendiligi
şynymen ösip bara jatqanyn sypattaityn bir uaqiğa jaiynda aitaiyn: Papilon
seniŋ i̇esinde bar ma? Onyŋ partiiädan şyğyp ketkenin bilesiŋ ğoi?
– Ärine bilemin. Onymen i̇ekeumiz keriskenniŋ artynan şyqty ğoi ol partiiädan.
– Bile-bilseŋ, soŋğy kezde üilerdiŋ qabyrğalaryna syrmen ne būiaumen jazu
jazylatyn bolyp jür. Ondai jazular iaçeikanyŋ tapsyrmasynan basqa
Dokerlerden kim jazady dep sūrastyrğan i̇edik, i̇eşkim i̇eşteŋe bilmeidi i̇eken. Bir küni
poselkeniŋ tübinde tap köşe boiyndağy telegraf bağanyna bir qaraqşy ilip
ketipti, üstine «Eizenhauer» dep jazyp qoiypty. Jaqsy oilap tapqan, al i̇eŋ
bastysy, op-oŋai — qarama-qarsy jük i̇esebinde jiptiŋ bir jaq ūşyna bolt
bailapty, al i̇ekinşi ūşyna — qaraqşynyŋ özin. Jipti symnyŋ üstine laqtyrğanda
ol oğan birneşe märte oralğan i̇eken, birden jūlynyp alynbapty, sondyqtan
politseiler avariiälyq maşina şaqyrtyp aluğa mäjbür bolğan. Degenmen, būl da
biz istegen jūmys i̇emes. Biraq ondai jazulardyŋ mağynalaryna keletin bolsaq,
saiasi ylği dūrys bola bermeidi. Mysaly, «Amerikandyqtardy äjethanağa
qamaŋdar!» degen de jazu kezdesedi. Mūny kommunist i̇emes adamnyŋ jazğany aidan
anyq. Oqys söz bolğany bylai tūrsyn, onan keler i̇eşqandai paida joq, i̇eşteŋege
köz jetkizbeidi Kei kezde osyndaidy ūryndyruşy isteidi degen oi da keledi mağan.
– Bälkim solai da bolar. Men äzim bir jerde: «Amerikandyq qonaqtardy ūryŋdar,
jigitter»,– degen jazu oqydym. Qaida silteitinderin tüsinemisiŋ? Onyŋ üstine
osyndai jağdaida...
– Sağan aitaiyn, amerikandyqtarmen ūşyrasqanda qoldary qyşyityn
dokerler az i̇emes.
– Arandatuşylar tap osyndai jağdailardy öz müddeleri üşin paidalanuğa
tyrysady. Jigitterdiŋ qol-aiaqtaryn bailai almaimyz ğoi. İerik özderinde. Bir
jerde töbeles bop, bizdiŋ jigitterdiŋ bireui amerikandyqty sabap-sabap, teŋizge
atyp jiberdi delik, mūndai mezgilde adamdy toqtatuy oŋai i̇emes. Mūnyŋ üstine,
amerikandyqtardyŋ izdegeni tek ylğyi töbeles, şataq. Özderinde tük Uiat joq.
Jūrt jürekterine sondai ülken aşu saqtağan, bir kezde onyŋ syrtqa tebui mümkin.
Biraq bizdiŋ ūrandarymyz basqa. Bizdiŋ ūrandy, kommunister ūranyn öziŋ bilesin
ğoi – būqaranyŋ ūiymdasqan küresi.
– Degenmen, meniŋ sağan aitaiyn degenim jaman jazu i̇emes i̇edi.. Kerisinşe. Tünde
bizdiŋ jigitter jazu jazyp jatsa. öz betinşe jazyp jatqan bireuge kezdesipti. Onyŋ
kim i̇ekenin bilemisiŋ? Papilon. İerteŋine men ony şaqyrtyp alyp, biraz keŋestim.
Papilon seniŋ oğan körsetken jäbiriŋdi ūmyta almaimyn deidi. Onyŋ partiiäğa
qaityp kirgisi kelmeidi. Biraq bizben birge isteskisi keledi. Ol tipti partiiä üşin
takelajşylardyŋ özderi men özderi bolğany paidaly, deidi.
– Onyŋ jäbirledi degeni ras,— dep qostady Jilber.— Men qatelik jasadym.
Aldyŋda tiri adam tūrğanyn qai kezde de ūmytpau kerek. Bir närse jaiynda
jinalysta aituğa, aşyq tüsiniske keluge, mäseleni talqylauğa bolady. Biraq tap
sony bizdiŋ äŋgimemizde andamai, at üstinen, böten adamdardyŋ közinşe, ashanada
aitatyn bolsaq, tipti ondaidy şyn köŋilmen, adal nietpen istegen bolsaq ta Uiatqa
qalamyz. Ras, partiiänyŋ i̇eşqandai qūpiiä isi joq, biraq keibir joldastardyŋ dara
isteri boluy mümkin, sondyqtan ondaidy jūrttyŋ közinşe qozğaudyŋ qajeti joq.
Biz üş-tört adam özimizdiŋ syrahanada otyr i̇edik. Bir-bir bötelke qyzyl şarap işip
aldyq ta äŋgime soqtyq. Söitip otyrğanymyzda jūrttyŋ barlyğynyŋ tynyşyn
alatyn keibir sypaiy mäselelerge köşippiz; ärine bizdiŋ takelajşylar
jaiyndağy ylği auyzdan tüspeitin kürdeli mäseleni qozğappyz: olarğa özderi
basqalardyŋ nesibesin işip jep jatqandai körinbei me i̇eken, sonan soŋ jūmysty
kezekpen bergenge nege qarsy bolady, onysy — birnärsege közderi jetkendikten be,
älde özderinin paidalaryn oilai ma? Körip tūrsyŋ ğoi, bül mäseleni aŋdap şeşpei,
üstirtin qarauğa bolmaidy, jūrttyq köbiniŋ qytyğyna tiedi. Onyŋ üstine ondai
äŋgimeniŋ aitylar orny syrahana i̇emes. Papilon meniŋ sözimdi basqaşa tüsindi. Al
endi onyŋ qandai myljyŋ i̇ekenin öziŋ bilesiŋ!
– Qaitkenmen de ol jaqsy jigit. Bizben birge tağy da jūmys isteuge talpynyp
jür. Bizdiŋ süŋguir qaiyqtar bazasyna jasaityn tüngi şabuylymyzğa ol da
qatysady. Bizben birge baruğa sözsiz bel bailady. Tipti i̇esuas adam siiäqty.
Maqtanamyn dep jürip bireu-mireuge aityp qūia ma dep qorqamyn. Ündeme dep özine
eskertip qoidym. Biraq onyŋ auzy jeŋil i̇ekeni bükil jūrtqa mälim.
– Anri, sen oğan ol jaiynda mağan barlyğyn baian i̇etkeniŋdi ait, meniŋ qarsy
emes i̇ekendigimdi sezdirip qoi. Ol meni äli intelligentten dep jazalady-au, sonysyn
qalai köresiŋ! Sen bylai dersiŋ: sen öziŋ käzir öleŋ şyğarady i̇ekensiŋ,
şyğarğanyŋmen qoimai qabyrğada jazady i̇ekensiŋ dep aitty Jilber degendi
aitqansyŋ oğan.
Jilber kenetten älsirep sözin doğardy, denesi jastyqtan ysyrylyp tüsti;
älsiz qu süiek qoldary tösinde aiqyş-ūiqyş bop jatyr, i̇endi ol üzdik-üzdik tynys
ala bastady.
– Men seni tipti äŋgimemen jalyqtyrdym ğoi! Qazir ketemin.
– Joq. Jaurap kettim. Jūrt küresip jatqanda, partiiämyzğa sondai kerek
kezimizde osylai sūlap jatqan qandai ökiniş! Ätteŋ, i̇eŋ bolmasa tösekten bas kötere
alatyn bolsam.
– Qazir seniŋ aldyŋda jalğyz ğana mäsele tür – ol tezirek aiyğu. Säl
baiqausyzdyq jasasaŋ jalğyz seniŋ özine i̇emes, bizdiŋ barlyğymyzğa da ziiäny
tiedi.
Anri Jilberdiŋ körpe üstinde jatqan ottai qyzu qolyn qysty.
– Körersiŋ äli, kart, tez täuir bolasyŋ!
Bir minuttyŋ işinde i̇ekeuiniŋ qarym-qatynasyna birtürli özgeris kirdi, i̇endi
barlyq jauaptylyq Anrige auysty, ol ony tüsinedi. Ol Jilberdi jūbatyp, oğan
dem beredi. İekeuiniŋ joly qazirgi aiqasqandai, olar birine biriniŋ jaqyndyğyn
eşuaqytta sezbegen i̇edi.
– Ornyma seniŋ qalatynyŋa men öte quanyştymyn, i̇endi tynyştalatyn
boldym.
Säl uaqyt barlyğy jym-jyrt bola qaldy, ärqaisysy öz jaiynda oilady.
– Seniŋ äliŋ keletinine közim jetedi, i̇eşqandai kümänim joq. İekeuara ğana
aitqanda, seni ūsynğan men özim. Küresuiŋ jäne öziŋe özin sene biluiŋ kerek.
Jūmysty şyr köbelek ainaldyryp jiberuge senin barlyq yŋğaiyŋ bar. İeŋ
maŋyzdy närse – küşti şaşpai, mindetke sai bolu kerek. Barlyğyn äbden oilap,
baspen jaqsy isteu kerek. Saiasi biuronyŋ qararlary kelgende, ärbir sözdiŋ
mağynasyna jete tüsin, bildiŋ be, ärbir sözdiŋ mağynasyna... Solai isteseŋ
jūmysyŋdy qanşa jeŋildetetinin öziŋ köre jatarsyŋ. Onan sen qai uaqytta da
tikelei öziŋe, seniŋ qiynşylyğyŋa kömektesetin nūsqau tabasyŋ. Üzdiksiz, kün
saiyn «İumanite»ni bir jol da qaldyrmai oqyp tūr. İeŋ maŋyzdy närse – i̇erteŋiŋniŋ
jağdaiyn ūmytpa. Men mūğalimmin, meniŋ de kemistigim boldy. Kei kezde osydan özim
japa şegetin i̇em, basqalar da meni biraz kinälağan bolatyn. Dokerler köretin qi
qiynşylyqtardyŋ qandai i̇ekenin men kei kezde seze qoimaityn i̇edim. Al senin
üstinnen basqa qauyp tönip tūr. Qiynşylyqpen kedergige ainalysyp jürgeninde
bizdiŋ qimylymyzdyŋ orasan jaqsy tabystaryn, barlyq jer jüzindegi bizdiŋ
jeŋisimizdi körmei qaluyŋ yqtimal, özimizdiŋ degenimizge jetetinimiz anyq,
sondyqtan qai uaqytta bolsa da attanyp, şabuyl jasauğa äzir bol.
– Dūp-dūrys! Sen dūrys aitasyŋ, Jilber. Qazir anadağy jinalysta söilegen
qortyndy sözim i̇esime tüsip tūr. Amerikandyq okkupatsiiäğa qarsy tūra alu üşin ne
isteu
kerek
ekenin
jetkilikti
etip
tüsindire
bilgen
siiäqtymyn.
Jauaptylyğymyzdyŋ qandai ülken i̇ekenin men joldastarğa atap körsettim. Sonyŋ
barlyğy jaman şyqpağan körinedi. Sonda jūrttyŋ tüsteriniŋ qalai özgergenin,
qatulanğanyn, olardyŋ sūp-sūr bop jūdyryqtaryn tüiip otyrğandaryn kördim...
Biraq men sol kezdik özinde-aq birdemeniŋ jetpei tūrğanyn tüsingen i̇edim: qanşa
aitqanmen nağyz şabuyl ruhy bolmady. Al, qazir, senin söziŋnen keiin özimniŋ
qateleskenimdi körip tūrmyn. Men onda tek jaularymyzdyŋ maqsattary jaily
ğana aittyŋ, isti olar bizge qarsy tūrumen şeşip alatyndai. Jaudyŋ bizdiŋ
aibyndy küşimizdiŋ qimylynan keri şeginuge mäjbür bolatyny turaly men birdebir söz aitqam joq. Alda jeŋiske jetu üşin ne isteu kerek – meniŋ olarğa atap
körsetpegenim osy. Tipti amerikandyq okkupatsiiä ükimettiŋ bizge öz küşimen äli
kelmeitininiŋ tağy bir belgisi ğoi. Ol şeteldiŋ äskerin kömekke şaqyrady, biraq
ondai şara ükimettiŋ jaiyn mülde nyğaitpaidy, qaita jūrttyŋ közin aşady. Men
seni keremet şarşattym, i̇endi qoştasalyq.
Öte auyr mezgil tudy. Anri bir tizelep tösektiŋ şetine taman otyrdy da, oğan
taŋğala qarağan Jilberdi i̇epsiz süiip aldy. Sonan keiin Anri dereu boiyn jazyp,
eŋ bolmasa tulağan jüregin şamaly ğana basu üşin qaidağy bir ädet alğan jabaiy
sözderdi aitty.
– Saqal-mūrtyŋ ösip ketken i̇eken. Seniŋ saqalyŋdy alatyn adam bälkim ony
şappamen qyratyn şyğar.
– Meniŋ saqal-mūrtymdy, şaşymdy iaçeikeden bir joldas kelip alyp tūrady.
Aitpaqşy, iaçeikede seniŋ ornyŋda kim qalatyn boldy.
– Kleber. Altyn jigit! «Depp» künderinde ol özin tanyta bildi. Jūmysty ol
jandyryp jiberedi. Al, qoş sau bol, ūmytpai jiı hat jazyp tür bizge, Jilber!
Jüregiŋdeginiŋ bärin aita bergiŋ kelip tūrğanda i̇esikke qarai birneşe qadam
attaudyŋ özi oŋai i̇emes.
– Qazir men joldan küzetşi äielge kire keteiin. Onyŋ qaida tūratynyn men
bilem.
– İa. ūmytyp bara jatyr i̇ekem ğoi... seni sailağanğa äieliŋ kabak şytpai ma? Ol
ne deidi, aitşy?
– Ol köndi,— deidi Anri.— Özi asa belsendi i̇emes. Biraq bizdiŋ jağymyzda.
Kömektesip tūrmaq. Ol jağynan baqytym bar.
– İa, baqytyŋ bar i̇eken,– deidi Jilber qaitalap.
Anri buğan söz tauyp aita almai qaldy. Közin jas buyp, tynysy tarylğanmen,
ol i̇ezu tartyp küluge tyrysyp, qoştasarda ün qatpastan tek basyn izedi. İesikti
jauyp syrtqa şyğysymen-aq ol ökingennen basyn şaiqady – Poletta jaiyndağy
äŋgime orynsyz boldy. Ol üiine kaityp oralmau üşin özin özi zorlauğa mäjbür
boldy.
XI
„AMERİKANDYQTAR - AMERİKAĞA!"
Däl söz bailasqandaryŋdai on bir jarymda Anri, Papilon jäne İusuf barlyğy
bolyp Kleberdikine jİnaldy. Birinşi bolyp Papilon keldi. Qonaqtardyŋ
ärqaisysyn Kleber mynadai sözdermen qarsy aldy.
– Aiqailama, apamdy ūiatyp jiberesiŋ. Oğan sağat altyda tūru kerek.
– Ol jūmys isteitin be i̇edi?
– Joq, künde i̇ertemen ol tas jaqqa ustritsa äkeluge barady. Su qaitysymen opoŋai bir korzinka toltyryn aluğa bolady. Al, bir korzina ustritsa üşin oğan jüz
frank beretini sözsiz.
– Tün qaraŋğy i̇eken, bizge kereginiŋ özi osy i̇edi,– deidi Anri.
Qarsylasu jyldary, olarmen birge būrynğy sezimder, tipti dağdylardyŋ özi
qaityp kelgendei. Tüngi joryqtar qaşanda būrynğy astyrtyn jūmysty i̇eske
salatyn. Barlyğy sybyrlasyp qana söilesip otyr.
– Mine mynau jip,— dep jariiälaidy Kleber, şkaftyŋ işinen bir buda jipti
alyp jatyp. Jip onşa jaŋa i̇emes, biraq bir adamnyŋ salmağyna äbden tözedi. Onyŋ
bir şetine kese-köldeneŋ ağaş bailap tastapty.
– Beri qara, mine bylai qimyldau kerek,— den tüsindiredi de, Kleber köldeneŋ
ağaşqa atqa mingendei qarğyp minip alady.
– Sabyr i̇et, men seni qazir köterem,— deidi Papilon.— Aldymen baiqau kerek,
üzilip ketpes pe i̇eken. Äitpese ana jaqtan domalasaŋ – süiegiŋdi de jinap ala
almassyŋ.
Papilon oryndyqqa şyğady da, Kleberdi joğary köteriŋkirep qūiady.
Köldeneŋ salğan ağaş şamalap şytyrlai tüsken i̇edi, biraq syna qoiğan joq.
– Syqyrlağan oryndyq qoi, – deidi İusuf ädettegidei i̇eki i̇ezui qūlağyna
jetkenşe külimsirep.
– Maqūl, osynyŋ özi bolyp jatyr, – dep tūjyrym aitady Papilon.— Keleside
myqtyraq taqtai tauyp alu kerek. Ony būrap tesermiz, solai istesek özi berigirek
bolady.
– Aqyrynyraq söileşi,— dep toktatty ony Kleber. – Meniŋ baratynymdy apam
bilmeidi. Būiau taptyŋ ba?
– Būiau – būiau-aq, tap ortan qoldai! – Papilon şelekti saltanatpen joğary
köterdi. – Ädeii bizdiŋ zakazben jasalğan siiäqty. Kemelerdi syrlauğa arnalğan.
Jūrttyŋ aituyna qarağanda ömir boiy öşpeitin körinedi. Öziniŋ aty i̇ekeş atyn
aitsaişy: «bitumastik»! İen bastysy, üstinen qandai būiaumen qalai būiasaŋ da
bäribir syrtqa şyğa keledi. Bärinen būryn onyŋ maŋyzy... — Papilon sözin
äserlendire tüsu üşin säl tyna qaldy.— Būiaudyŋ özi Amerikadan äkelingen i̇eken!
Tipti kelisip ketipti!
Tyŋdauşylar qatty külip jiberip i̇edi, sol kezde Kleberdiŋ şeşesi ūianyp ketip,
oğan seskene til qatty:
– Kleber, sağan ne boldy?
– İeşteŋe i̇emes, ūiyqtai ber. Men ğoi jötelgen.
– Tağy da kitap oqimyn dep otyryp qaldyŋ ba? Toŋyp qalarsyŋ, jat.
– Äli sağat on bolğan joq, ūiyqtai ber!
Til qatpai otyruğa tura keldi. Aqymaqtyq bolar, degenmen tüngi mezgilde
ündemei otyruğa mäjbür bolğanyŋmen külki qysyp qoimaidy, bälkim köŋildiŋ
alabūrtuynan şyğar. Tentektik isteuge äzirlengen bala siiäqty köresiŋ öziŋdi.
Aqyry Kleber aiağyn ūşynan basa bölmeniŋ işindegi qorşaudyŋ arğy jağyna qarai
bet aldy.
– Ūiyqtap jatyr,— dedi ol saltanatty dauyspen, ornyna qaityp kelisimen. –
Onyŋ jasyndağy adamnyŋ ūiqysy öte qatty bolady, i̇endi taŋ atqanşa ūiyqtai
beredi. Al, qozğalatyn uaqyt boldy.
– Tekstin jazdyŋdar ma? – dep sūrady İusuf.— Aldymen mağan körsetip
qoiyndar, äitpese men jazğanda ärpin tastap ketem.
– Ülgire alamyz ba, joq pa, barlyğy soğan bailanysty, — dep jauap qaiyrdy
Anri. – İeŋ äueli: «Amerikandyqtar— Amerikağa!» dep jazu kerek.
– Meniŋşe, «Amerikandyqtar Go home», – dep jazğan dūrys degen ūsynys i̇engizdi
Anri. – Nemister qazir de solai dep jazatyn körinedi. İankilerge tüsinikti.
– Öitkenmen oğan bizdiŋ adamdar tüsine qoimas, – degen qarsylyq pikir aitty
Anri. – Jūrttyŋ köbi onyŋ ne degen söz i̇ekenin bilmeidi.
– İeŋ maŋyzdysy iankilerge tüsindiru ğoi, solai i̇emes pe? – dep qoimaidy
Papilon.
– Joq, maŋyzdysy – bizdiŋ adamdarğa tüsindiru, al iankiler tüsine jatady,
qapalanba, olarğa audaryp ta beredi.
– Maqūl, seniŋşe solai bolatyn bolsa, onda men köndim.
– Qağazğa jazşy. Äueli men qarap alaiyn, – dep ötindi İusuf.
– Ärip jaiynda qam jemei-aq qoi, dostym,— dep jūbatady ony Papilon. – Men
sağan äripterdi birinen soŋ birin aityp tūram. Uaqyt jetedi, äripterdiŋ qandai
ekenin bilesin be, ärqaisysynyŋ biıktigi seniŋ boiyŋa juyq.
– İeger bizdiŋ izimizge tüsip qalmasa, – deidi Anri öziniŋ äŋgimesin soza, – «Soğys
örtin saluşylar joiylsyn!» degen söz qosu kerek.
– «Soğys joiylsyn!»—degen jazu äri qysqa, äri tüsinikti bolar deidi Papilon.
– Qysqa bolğanmen, onşa däl i̇emes, – deidi İusuf.
– O nege? Biz soğysqa qarsymyz ğoi.
– Jarar, talasty i̇erteŋ aiaqtarmyz, – deidi Anri.
– İeger amerikandyqtar Sovet Odağyna qarsy soğys aşatyn bolsa, sen ne ister
ediŋ?
– Amerikandyqtarğa qarsy bükil halyq jappai köteriledi – dedi Papilon.—
Bälem, amerikandyqtar sazaiyn tartar!
– Demek, «soğys joiylsyn» degen sözdiŋ jetkiliksiz bolatyn da mezgili bolady
eken ğoi. Özin oilap körşi, Stalingrad qaharmandary tek «Soğys joiylsyn!» degen
ūran astynda ğana qimyldasa ne bolar i̇edi.
– Nemese, aitalyq, Vetnamda, – dep qūiady İusuf,
– Koreiäda ne Qytaida.
– Mūnda äŋgime basqa, – dep aşulanyp qaldy Papilon. – Özderiŋ öte bilgir
bolyp ketedi i̇ekensiŋder. İeger biz ärbir sözdi osyndai ūzaq talqylai beretin bolsaq,
onda i̇eşqandai jaqsylyqqa jete almaimyz.
– Seniŋ ūranyŋ gazetke şyqqan ündeudiŋ aty siiäqty bükil portqa jazylatynyn,
äri onyŋ üş-tört jylğa deiin öşpeitinin i̇esiŋe ūsta. Bälkim, amal neşik, 1943'
jyldağydai tağy da «barlyğy soğys üşin!» deuge mäjbür bolatyn mezgil jeter.
Barlyğymyz ondaidy boldyrmasqa tyrysarmyz, biraq, i̇eger olar soğys örtin
qozdyrar bolsa, onda...
– Bastady,—deidi Papilon, degenmen onyŋ Anri söziniŋ dūrystyğyna közi jete
qoimağan. – Ört saluşylaryŋdy sağan jazyp bersek bolady ğoi, mazasyzdanbai-aq
qoi!
– Alda ğana, täiir-ai! — dep Anri külip, Papilonnyŋ qalpağyn közine tüsire
basty da, onyŋ basyn sabyndağandai qimyl jasady qolymen. – Demek, seniŋşe,
ūzyn bop şyqty ma? İendeşe sağan jaza retinde tağy qosamyz — i̇eger uaqyttaryŋ
jetse «Bül Frantsiiä sauda porty» degen sözdi de qosa salyŋdar.
– Būl jer süŋguir qaiyqtar bazasy i̇emes, plakat qana bolady ğoi, – deidi
Papilon qaljyŋdai söilei. – Sen bizge nağyz jat jazu äzirlegen i̇ekensiŋ. Bir jeri
jaqsy, älgi «bitumastik» qoimasynyŋ qai jerde i̇ekenin bilem, – i̇eger jetpei qala
qalsa äiteuir alys i̇emes. Būiau bizde şağyn ğana. Mağan salsaŋdar, men bar
yqylasymdy salyp mynadai sözderdi jazğan bolar i̇edim... barlyğynan qysqa,
eşqandai jūmbaqsyz! Taptyŋdar ma? Joq pa? «Erteŋ jappai i̇ereuil!» dep jazar
edim. Sonyŋ özi jetip jatyr! Bas-aiağy üş-aq söz. Öitkeni i̇ereuilden dūrysy joq.
Nätije sonan ğana şyğady. Al, biz tiıp qaşamyz da jüremiz. Qorqamyz ba, nemene?
Tüsinbeimin. Al, qalğanynyŋ barlyğy programmadan tys, zakuska syiaqty.
– Olai bolsa qaiter deisiŋ, zakuska paidaly zat. deidi İusuf qaljyŋdap. –
Qarnyŋ aşqanda zakuskanyŋ taptyrmai ketetini qandai.
– Seni jaqsy bilem, birdemelerdi bir-birimen salystyrmai jüre almaisyŋ.
Senderdiŋ moldalaryŋ şeşen keledi, bizderdikinen asyryp jiberetin bolar.
– Auzyŋa kelgendi ottama, – dep İusuf onyŋ sözin bölip jiberdi. – Jūrttyŋ
barlyğy da zakuska ğana i̇emes, nağyz tüski tamaqty teris körmes i̇edi. Mūnda
tüsinbeitin ne bar!
– Öz jağdaiymyzdy i̇eskere otyryp, är närseni mümkinşiligine qarai kesippişken jön, – dep qosyla ketti Kleber.– İeger sondai jazu jazyluy-aq mūŋ i̇eken,
şynymen jūrt jappai köteriledi dep oilaimysyŋ?
– Äŋgime sonda bolyp kögertpei tūr ğoi, – dedi kübirlep, qaşanda talas bolğan
jerde tūra jauap beruden būltaryp kete biletin Papilon. – Temirjolşylarğa
qaraşy, saitandar bizdi otyrğyzyp ketti-au! Bügin amerikandyqtar lagerine
tonnalağan benzin kele bastady. İankiler jantalasuda. Lagerdi äli qorşap bolğan
joq, sonda da jäşikterdi tasyp aparyp, taudai ğyp üiip tastady! Qaidan tasyp
jürgenderin bilmeimin. Degenmen olardy bireu osynda tasyp jetkizip jür.
Jūrttyŋ barlyğy bizden ülgi alğanda, mūndai sūmdyq bolmağan bolar i̇edi.
– Temirjolşylarğa senu kerek, – deidi Anri. – Körersiŋ, äli olar da
qimyldaidy, jalğyz olar i̇emes, basqalary da jai jatpas. Temirjolşylar
qiynşylyqqa kezdesken bolar. Biraq mūnyŋ kiltipanynyŋ qaida jatqanyn
bilgennen keiin-aq barlyğy özgeredi, biz äli olardan ülgi alamyz. Onan da barlyğyn
tekserip anyğyna jetelik. Biz öz uçastogimizdegi belgili bir postta tūrmyz. Al, olar,
bükil maidanğa köz salyp, baqylap tūruğa tiısti. İeger biz tap osy mezgilde oq
astynda tūrsaq ta, kädimgidei ūiymdasqanbyz, sondyqtan da jaudyŋ jolyna böget
salu tap bizdiŋ mindetimiz. Jūrttyŋ barlyğy jappai köteriledi, oğan kümandanba.
– Solai i̇ekeni solai,— deidi İusuf olardyŋ sözin bölip. – Biraq ketetin uaqyt
boldy. Mağan, özderiŋizge mälim, bazğa baratyn i̇eŋ töte jäne katersiz jol tabu
tapsyrylğan bolatyn. Ol tapsyrmany men oryndadym. Portqa tipti qaqpa arqyly
kire beruge de bolady, öitkeni küzetşiler ädette ūiyqtaidy da jatady.
Patrulderden saqtanu kerek — tört küzetşi tünde birneşe ret şolyp şyğady. Al,
joğary şyğu üşin, Papilondai, biz de amerikandyqtardyŋ öz mülkin
paidalanamyz. İankiler dotqa başnialyq kran äkelgen i̇eken, biz joğaryğa sonymen
şyğamyz. Ol äli istemeitin körinedi, krannyŋ strelasy jağynan, tap bazanyŋ
töbesine arqan salbyrap tüsip tūr. Biraz uaqyt auada salbyrap tūryp, artynan
töbege qarğyp tüsuge tura keledi. Qauipti is, öte biık i̇eken. Biraq men barlyğyn
jaqsylap qarap aldym. İen äueli özim qarğimyn da, senderge kömek berem. Degenmen,
pälendei dep jatu i̇endi keş bolady, basqa ister amalymyz joq.
Olar kerek-jaraqtarynyŋ barlyğyn alyp, üiden şyqty. Baza tiıp tür – Kleber
porttyŋ qasynda tūrady.
– Patruldar şarbaq aldynda da jür, – deidi ol.
– Körersiŋ, köp keşikpei natsisterdei olar da bizdi keşkilik üiden şyğarmai
qūiady.
Mūndai katerli tünde tipti aiaqtyŋ sybdyrynyŋ özi qandai düŋkildep i̇estiledi
jäne ondai tünde bostandyqtan airylğanyŋdy qandai sezesiŋ. İendigi bostandyq –
ol seniŋ küreske bel bailağanyn.
– Köldeneŋ ağaş syna qoimas deimin, – dep qoimaidy Papilon. – Onyŋ biıktigi
eŋ qūryğanda tolyq jiyrma metr bar ğoi. Betonnyŋ üstine ūşyp tüsetin bolsaŋ –
däneŋeŋ qalmas.
– Artyq söileudiŋ qajeti joq, būl is Anri i̇ekeumizge tanys, – deidi Kleber.
– Moldyŋ qabyrğasyndağy: «Frantsiiä i̇ekinşi Koreiä bolmaidy» degen jazudy
körip pe i̇ediŋ? İendeşe ony biz jazğanbyz.
– Salystyrğanyŋa bolaiyn! Moldyŋ qabyrğalary jaipaq kelgen, i̇eger qūlap
qalsaŋ betonğa i̇emes, tike suğa gümp i̇ete tüsesiŋ.
– O ne degeniŋ. Birinşiden, Anri i̇ekeumiz suğa baltaşa top i̇ete tüsetinderdiŋ
özimiz. Onyŋ üstine, söz bolyp otyrğan tünde teŋiz şomyluğa sonşalyqty qolaily
bolmaityn. Al, i̇ekinşiden, moldyŋ bauraiy jaipaqtau bolğanmen, solaiymen
kökpeŋbek jylymşy birdememen jabysqaq saz basqan i̇eken, biz taiğanaqtap sondai
tairaŋdadyq, tipti özimizge özimiz keiidik. Aiaq basqan saiyn taiyp qūlaityn
boldyq. Üşinşiden, biz i̇ekeuden-ekeu-aq i̇edik. Anri jazyp jatqanda tipti men japajalğyz ūstap tūrdym, artynan men jazğanda – ol ūstap tūrdy. İesiŋde bolsyn, ol ara
aşyq jer, jel ylği ūitqyta soğady da tūrady. Jasyratyn i̇eşteŋesi joq, soŋğy
äripti jazyp bolğanda töbemiz kökke jetkendei özimiz keremet quandyq. Kerek dese,
lep belgisin de ūmytyp ketippiz. Özimniŋ maŋdai terim būrq i̇ete tüsti. Onyŋ üstine,
ekeumizdiŋ üsti-basymyz malmandai su bop, başpaiymyzğa deiin lasqa bylğandyq.
Ony nege aityp tūr deisiŋ? Sebebi meniŋ köldeneŋ ağaşyma senuge bolatynyna közi
jetsin dep tūrmyn, sondyqtan da kür änşeiin bostan-bos abyrjyma.
– İa, aitpaqşy, men senderge i̇eskertermin dep ūmytyp ketippin ğoi, – deidi İusuf,
port şarbağyna jaqyndağan mezgilde, – mūndağy bir mūnaranyŋ basyna projektor
ornatylğan, küzetşiler saq bolu üşin oqtyn-oqtyn bükil portqa, äsirese, kireberis
esikterge jaryq tüsirip tūrady. Al, i̇endi bazağa jetken mezgilde onda tynyşyraq
bolady, öitkeni qaraŋğy. Ol jerge maiaktiŋ jaryğy da jetpeidi.
Törteui de dybyssyz şarbaqtyŋ arğy jağyna ötip şyqty da, biriniŋ soŋynan
biri birtalai i̇eŋbektep biraz jerge bardy. Bärinen de qolyna bir şelek būiau ūstağan
Papilonğa auyr soqty.
Krannyŋ tübine jetken kezde Anri İusufke sybyrlap bylai dedi:
– Alaida, İusuf, seniŋ marşrutyŋ mağan onşa ūnamaidy. Osy arada bizdiŋ
üstimizden şyğa qalsa, krandy būza keldi dep aiyp tağulary aidan anyq. Bizdiŋ
uaiymğa da onan paida joq.
– Kranmen joğary şyğu op-oŋai ğoi. Onan basqa amal joq, öziŋe ony baiağyda
aitqam.
– Aitqam, aitqam, – dep küŋkildeidi Papilon, – mynau saitan soqqan qisyq
tirektermen joğary köterilu öte qiyn ğoi. Sağan oŋai, al meniŋ jasym jiyrmada
emes! Onyŋ üstine şelek pen sylauyşym da bar.
– Äkel bermen, men alaiyn, – deidi Kleber.
– Başmaktaryŋ da būğan qol i̇emes! – dep uaiym aitty Papilon. – Temir näli bar.
Sürinip ketip, jūlynymdy üzip alatynym anyq.
– Onan da qorqam deseişi, – deidi Kleber.
– Tiliŋdi tart! Ätteŋ, seniŋ jasyŋda bolsam! Onyŋ üstine üide meniŋ üş kişkene
balam qalyp barady – ony ūmytpa. Al, i̇endi qorqatyn-qoryqpaitynymdy qazir
köresiŋ öziŋ. Sağan mynany i̇eskertip qūiaiyn – i̇eşqandai qoja üşin men üş metr de
joğary köterilmes i̇edim. Au, İusuf, kele jatyrmysyŋ?
Örleu bastaldy. Aiaqtaryn salmastan būryn dokerler qaraŋğyda qisyq
tirekterdi sipalap tauyp alady.
– Suyqta temirden jaman närse joq, sausaqtarym ūiyp qaldy, – dep Papilon
küŋk i̇ete tüsti.
Bak bergende joğaryda tort metrdei jerde kabinağa arnalğan bir alan bar i̇eken,
so jerde demaluğa bolatyn boldy.
– Kabinany jauyp ketken i̇eken, – deidi Papilon, – Äŋgimeniŋ barlyğy tiekte
tūrğandai. Kerek bolsa, bäribir maşinasyn syndyryp keter i̇edik.
– Aqyryn söileŋder, – deidi Anri, – bylşyldaularyŋ jeter i̇endi.
– Joğaryğa on metrdei şyqqanda äŋgimelesuge jai kele qoimas, – dep qūiady
Kleber. – İeŋ auyry äli alda.
– Äli qanşa örleu kerek i̇eken?
– Otyz metrdei bar şyğar, – dep jauap qaiyrdy İusuf. – Al, joldastar,
qozğaldyq.
Qaitadan örleu bastaldy. Kleber şelegin saldyr-küldir i̇etkizip i̇eŋ soŋynan
joğary örlep şyqty; i̇eger Papilon sürinip kete qalsa, ol ony är minutta da ūstap
qaluğa äzir.
– Toqtama, – dep Kleber Papilonğa qaljyŋdap, ony basymen itermeleidi.
– Äitpese men senin arqaŋdy mailaimyn.
– Sen öziŋ artta qalyp jürme, – dep küŋkildeidi Papilon.
Joğary köterilgen saiyn, äsirese bazanyŋ qabyrğasynan joğaryraq şyqqanda,
ainala jaryqtana bastady. Porttağy fonarlardyŋ barlyğy tap osylar jağyna
qarai jaryq şaşqandai. Tüngi qaraŋğy stakan tübindegi qoŋyr tūnbadai jer
betinde janşylyp jatyr. Onan joğaryraqta sūrğylttau mūnar jaiylğan, al onan
da joğary, jūldyzdy aspan reŋkisinde kişkene ğana tört qara aiqyn kerine
bastady. Jyltyldağan şaşyndy ottar kek jiektiŋ özine deiin jetip jatqan
siiäqty – uaqyt keş bolsa da, jaman-jäutik laşyqtardyŋ terezeleriniŋ oty
körinedi.
– Äne qaraşy, – deidi İusuf sybyrlap.
Alysta tüsi qūbyla beretin jalğyz qol jaltyrap jatyr. Onyŋ neden
jaltyraitynyn birden bile de almaisyŋ. Dūrysy, oğan ağaştardyŋ tasasyna
salynğan fermanyŋ terezesinen jaryq tüsip tūrğan bolu kerek.
– Qandai sūlu, – dep kürsinedi İusuf. – Toty qūstyŋ qauyrsyny syiaqty i̇eken.
– Örmeleseŋderşi, – deidi Papilon äreŋ demin alyp.
Neğūrlym joğarylağan saiyn soğūrlym jeldiŋ küşi men adamdardyŋ
salmağynan strela qattyraq solqyldap, zyŋyldai beredi. Baq bergende, i̇endi
joğarylauğa oŋaiyraq bolady – qisyq tirekter jiırek qoiylğan i̇eken.
– Al, men jettim, – dep habarlaidy İusuf. – İendi arqan boilap tömen tüsu kerek.
Tek abaila! Bül jerden sünguge tipti bolmaidy!
Maiaktyŋ säulesi aspanda jyljyp tüsken mezgilde törteui birdei krannyŋ alyp
denesi men qaraiyp qana äreŋ köringen jer jülgesin i̇eriksiz şolyp şyğady. İusuf
strelanyŋ şetine deiin i̇eŋbektep bardy da, arqanğa asy. lyp, salbyrap tūrdy.
– Boldy, – deidi ol. – Jipti berşi mağan, Anri.
Öitpese sağan syŋar qolmen arqanğa asylu qyiyn bolady.
Endi barlyğy da astarynda solqyldağan strelanyŋ şetine jetti, özderi kipkişkentai, i̇ebdeisiz körinedi, tap jabysqaq qağazdyŋ şetine jabysqan tört qara
şybyndai.
– İe, myna jerden qūlap ölu qiyn i̇emes i̇eken, – dep bastady Papilon tağy da.
– İeŋ qiyny i̇endi artta, – dep jūbatady ony Kleber. – Bala keziŋde ağaş basyna
örmelep şyğa beretiniŋdi ūmytqanyŋ ba? Al, Anri, qimylda. Kezekpen tömen tüsu
kerek.
– Anri, jipti keri alşy, – deidi İusuf aiqailai. – Tömen tüsuge mağan öte qiyn.
Qaidağy bir oŋbağan arqan tap bolğany, tipti aiaq astynda sozylmaidy da. Äreŋ
tūrmyn.
– İeger olar bizdi qazir projektor jaryğymen izdep tauyp alsa, qyzyq sonda
bolar, – deidi Kleber. – Onda qai-qaisymyzdy bolsa da oŋdyra qoimas,
barlyğymyzdy da ūstap alady.
Streladan äli tömen tüspegen Kleber men Papilon Anridiŋ qyimylyna qarap
tūr. Oŋ qolymen arqandy tūtyp, bolğanynşa temen iıle tüsedi de, ol sol qolymen
İusuf ūsynğan bir buda jipti alady.
– Şelekti qaitemiz? – dep sūrady Papilon. – Neğylsaŋ da men jük artyp temen
tüspeimin.
– Onyŋ qajeti joq. Äkel bermen, şelekti men alaiyn; qūlağynan qaryma ilip
alamyn, – solai deidi de Kleber ony qūlağynan qaryna ilip alady. – Men tek
ärmenirek baramyn da, sol jaqtan tömen tüsem.
– Sen būiaudyŋ barlyğyn tögip alasyŋ, – dep qūiady Papilon.
Adamnyŋ aiqailağysy kele tūrsa da, sybyrlap söileuge mäjbür bolğanda
dauysy qalai bir türli bop şyğady. Aiqailaimyn dep tyrysudyŋ qajeti ne?
Mūndai jelde bäribir i̇eşkim i̇estimeidi.
Arqanğa jabysa bergende kenetten Papilonnyŋ oiyna äieli tüse qalady:
«Qazir meni Fernanda körse qaiter i̇edi!»
Kleber asyğys qortyndy şyğarğan bolu kerek. İen auyry äli alda. Tipti tört
erkektiŋ törteuiniŋ de salmağy tötep bergenmen, ūitqyta soqqan jel keremet
teŋseltken arqandy boilap tömen tüsudiŋ i̇ete qauypty bolatynyn olardyŋ
eşqaisysy da oilamağan i̇edi.
İusuf arqannyŋ ūşyna deiin syrğanap baryp, i̇endi aiaq asty quys i̇ekenin
sezgende, zäresi ketip, öz dauysyn i̇estigisi kep, özine-özi dem beru üşin ol aiqai
salady.
– Al, men jettim!
Qarqynmen ol tağy da biraz tömen syrğanap, tizelerimen tek aqyrğy tüiinge
iligip toqtaidy. Tömende jiyrma metrdei şyŋyrau men beton jatqanyn oilamasa
bolğany! Ony oilamau kerek! Äitpese sözsiz basyn ainalyp, älsirep ketesiŋ de,
aqyrğy küşiŋnen airylasyŋ, Neğūrlym tömenirek, arqannyŋ ūşyna deiin
syrğanap baruğa tyrysu kerek. Sonan onyŋ ūşynan ūstap säl asylyp tūrasyŋ da,
arqan teŋselip baryp bazanyŋ däl töbesinen öte bergende. tüse qalasyŋ. Onyŋ
töbesi jöndi körinbeidi de. Jarty metr tömen qarğu degen ne i̇ezi? Äşeiin bolmaşy
närse ğoi, i̇eger jer betinde qarğityn bolsaŋ. Äne sondyqtan öziŋdi jerde tūrğandai
körip, tömen qarğyp tüsu kerek. Bükil tebeni ainala, onan qyryq santimetrdei
tömenirekte i̇eni jarty metrden aspaityn şyğyŋky jatyr. Däl sol şyğyŋqynyŋ
üstine qarğyp tüsu kerek. Säl i̇epsizdik jasasaŋ, oida joq jerden ajalğa ūşyraisyŋ.
Eger tebe kişkene ğana biıgirek bolsa, älgi şyğyŋqynyŋ üstine qarğyp tüsip, oğan
qos qoldap jabysuğa bolar i̇edi. Alasalau bolsa täuekel dep qarğyr i̇ediŋ, – bir aiağyŋ
şyğyŋqyğa tise, i̇ekinşi aiağyŋ, töbenin jiegine tier i̇edi, budan tuyp tūrğan ülken
qorqynyş joq. Al, i̇endi arqandar oidağydai berik bolmai şyqty. Adamdar jipke
ötkizgen monşaqtai salbyrap tür, biraq onnan solğa birkelki teŋselmeidi.
Adamdardyŋ salmağy men jeldiŋ küşi arqandardy jan-jaqqa qualap, birese şyr
köbelek, birese bir büiirlep aidaidy – äiteuir yŋğaiyna qarai qualai beredi.
Degenmen i̇endi keiin şeginuge keş degen oi keldi İusufka. Qaitadan arqanğa asylyp
joğary şyğuğa bola qoimas? Oğan jūrttyŋ barlyğynyŋ birdei küşteri jete
bermes. Mysaly, aldymen Papilon şyğa almaidy... Sonda ne bolğany? Krannyŋ
qisyq tirsekterimen jerge tüsip, tük istemei-aq üige kaitamyz ba? Joq, olai bola
qoimas! Osyğan ädis tabu tap meniŋ i̇ezime tapsyrylğan i̇edi ğoi. Jaqsy bolady i̇ekem...
İusuf qarğyp tüsti. Sätti qarğydy. Qandai quanyş! Öte oŋai i̇eken ğoi özi!
Al, basqalaryna qarğu onan da oŋai, Anri men Papilon syŋar qoldarymen
arqanğa jabysa ketti de, i̇ekinşi qoldaryn İusufqa sozdy. Qabyrğanyŋ tap sol
jerinde, İusuf ūstağan tūtqa şodyraiyp tūr...
Kleberdiŋ jäii şataq, öitkeni oğan amerika būiauy tapsyrylğan. İeger şelek
töŋkerilip qalsa, onda beker-aq äurelengenderi. Demek, olardyŋ barlyq i̇eŋbeginiŋ
zaia ketkeni.
– Arqandy qattyraq qozğaşy, – deidi Kleber İusufqa. – Men şelekpen töbege däl
qarğyp tüsem. Körersiŋ, bir tamşysy da tögilmeidi.
– Aqylyŋnan adasqan i̇ekensiŋ! – dep, qatty jerge aiağy tigennen özine-özi sengen
Papilon bar dauysymen aiğailap jiberdi. – Sözsiz tögesiŋ! Onan da oŋaiyn istelik
– şelekti bermen ber, ony men alaiyn, al İusuf sağan qolyn beredi.
Şelek aman-esen Papilonnyn qolyna tidi, biraq İusuf degenmen Kleberge
uaqytynda qolyn berip ülgire almai qaldy.
– Qarğyma! – dep ol Kleberge üreili dauyspen aiqai saldy.
Arqandar nemqūraidy, bir qalyppen teŋselip qaraŋğyda ğaiyp bolyp, onan şyr
köbelek ainalyp, jai ğana kaityp oralğanşa, Kleber syŋar qolymen arqannyŋ bir
şetindegi ilmekke jabysyp, tüpsiz şyŋyraudyŋ üstinen tömen salbyrap tūr. Biraq
İusuf ony ūstap aldy da, oğan qarğyp tüsuge kömektesti.
– Jigitter, men azdap qoryqtym bilem, – dep moiyndady Kleber.
– Amal joq, – deidi Papilon sybyrlap.—Barlyğy da biz oilağannan äldeqaida
qiyn bop şyqty.
– Qaşanda solai bolady, – deidi İusuf, özin-özi aqtau kerek i̇ekenin sezip. –
Alystan barlyğy da oŋai körinedi.
– Oŋai ma, älde oŋai i̇emes pe, qaitkende de biz jigitpiz, – dep jariiälaidy
Papilon. – Sender meniŋ jasym qyryq beske kelgenin i̇eske alyŋdar! İeger
Fernanda meni qazir körgen bolsa!
– Nege qymsynbaisyŋdar! Osynşa dabyrlau jarai ma i̇eken, – deidi Anri. –
Soğys kezinde.
– Ol kezde äŋgime tipti basqa bolatyn i̇edi! – dep jauap qaiyrady Papilon. –
Mūnda qūr jazu i̇eken, onyŋ nesi qiyn deisiŋ!.. – «mūnda sonşa täuekelge bel
bailaityn ne tūr» dep aityp qala jazdady da, biraq tym beipil auyzdyq jasap ala
jazdağanyn tüsinip qūia qoidy, – ol köp närseden özine-özi qarsy şyğa alar i̇edi.
– Soğys kezinde men öte jas boldym, i̇eşteŋe istep ülgire almadym. İendi onyŋ
esesin toltyru kerek, – deidi İusuf. – Al, bügingidei isti men jaqsy körem, öte jaqsy
körem. Qozğaldyq. Bizge beri qarai jüru kerek.
– Bastau kerek, qol qyşyp şydatpai bara jatyr, – deidi Papilon qaljyŋdap.
***
Būryn nemisterdiŋ süŋguir qaiyqtary jasyrynğan baza bölimine kiretin jerdiŋ
tap üstinen keletin frontonğa jetti. Fronton porttyŋ i̇eŋ alys jerlerinen körinip
tūratyn i̇edi. Sudyŋ üirenşikti sybdyryn bölimşelerdiŋ sopaq kümbezderi astynan
kelgen üreili düŋkil äldeqaida basyp ketip jatty.
Bir buda jipti tarqatty.
– Mūnyŋ özi sirä şliuz kamerasynan ozyp tüser, – dedi Papilon. – Osynda kelip
jetkenimizge tipti sene almai tūrmyn.
– Onda da oŋai bolğan joq-ty, – dep Kleber qarsylyq bildirdi.
– Şelekti qaryŋa ilip al da, al qolyŋmen jipten ūsta, – dedi İusuf.
Üş adam jiptiŋ bir ūşynan ūstap tūrdy, al Papilon köldeneŋ ağaşqa atşa
minip ap, qolyndağy şelekpen jai ğana şyğyŋqy jerdiŋ qyrly şetine qarai
şegindi. Art jağynyŋ quys i̇ekenin sezgen boida ol Kleberge: «Tek seniŋ älgiŋ töze
qoisa bolar i̇edi» dedi de, bükil denesimen säl ğana şalqaiyŋqyrap, tömen tüse
bastady.
– Aqyryn tüsiŋder, asyqpaŋdar!
Papilon şyğyŋqynyŋ tasasyna kirip joq bop ketti. Biraq jiptiŋ sozylğanyna
qarai joğaryda qalğandar onyŋ salmağyn sezdi, sonan ol kenet birdeme dep
aiqailap jiberdi.
– Nyğyraq ūstaŋdar, men oğan baryp köreiin. – dedi Kleber.
Anri men İusuf tabandyraq bolu üşin iyqtasyp tūra qaldy.
Eŋkeigen Kleberdi körip, Papilon oğan bylai dedi.
– Mynanyŋ qyryna tiıp, jip qajalady ğoi, i̇estip tūrmysyŋ.
– Qazir barlyğyn retteimiz, – dep jauap qaiyrdy oğan Kleber. Joldastaryna ol
äzirge jipti onsyz, i̇ekeuiŋ ğana ūstai tūryŋdar dedi. Bir minuttai oilanyp tūrdy da
Kleber, tek jalğyz ğana amal– şyğyŋqynyŋ şetine jatyp, betondy qabyrğada jip
astasqan jerge onyŋ astynan qolyn tyğu kerek i̇eken degen toqtamğa keldi. Sonan,
Papilon äripterdiŋ birinen soŋ birin jazyp şyğarğan saiyn Anri men İusuf
töbeniŋ şetine keletin i̇edi de, Kleber ornynan tūryp, ol üşeui Papilondy joğary
tartady, al onyŋ özi sonda qabyrğağa aiaq tiregi, jai ğana ärmen qarai jyljyp
tüsetin-di. Ūstap tūruğa öte qiyn bolmas üşin, būlar jipti şyğyŋqy arqyly
tartty. Kleberdiŋ qoldary äbden ūiyğan kezde ol özinin i̇eski kurtkasyn jūmsady:
ony jūmyrlap-jūmyrlap jiptiŋ astyna tyqty. İendi Papilondy qaitadan olar
üşeui ūstap tūr, al syrt kiımsiz tūrğan Kleber suyqty sezbeidi de.
Degenmen Anri Kleberdiŋ toŋğanyna tözip tūra almai, bir minuttan keiin ol da
kurtkasyn şeşti.
– Ki mynany. Jilberdiŋ nauqastanuy neden bastalğanyn bilesin be?
– Qaiteiin, i̇eger kezekpen keletin bolsa onda men de köndim.
Qapelimde ärip qaldyryp qoimas üşin ärbir ärip beton betine tüsken saiyn,
Papilon joldastaryna baiandap tūrady. «Ame...» dep jaza saldy da, ol «Meni
joğary köteriŋder» dep aiqailady.
– Qolymnyŋ jany ketip qaldy, – dedi ol töbege şyğyp alyp.— Sizderge baian
eteiinşi, beton üşin būiaudy özi tipti kebirleu bop şyqty, jazğanda kebirlenip
jaiylmaidy. Al i̇endi ony ünemdep jazu kerek, äitpese jetpei qalady. Qosymşa
būiau aluğa ümittenuge bolmaidy – qoimadan alystap kettik. – Sonan ol Kleberge
qarap, tağy da bylai dedi. – Jigit, seniŋ oilap şyğarğanyŋ is jüzinde tekserildi,
jağyluy tamaşa berik.
Papilonnyŋ ornyn i̇endi İusuf basty. İusuf kezekti äripti jazyp bolğannan
keiin özin jyljytpas būryn joldastarynan sūrady:
– Qazir «i» ma, nemene? Sosyn «k» ğoi?
«Amerikandyqtar» degen söz jazylyp boluğa jaqyn i̇edi, biraq İusuf äbden
qaljyrap qaldy. Onyŋ ornyna Papilon baryp şelekti qaryna ildi de, mūŋdy
dauyspen aiqailap jiberdi:
– Janym-au, tübi körinip qalypty ğoi!
Papilon aman-esen «Amerikandyqtar – Amer...» degen sözge jetti de, özin
joğary köterip şyğarudy sūrady, ol maqtanyşpen bylai dedi:
– Qanşa aitqanmen ysylğannyŋ aty ysylğan ğoi İusuf, senen göri men bir ärip
artyq jazdym. Nağyz sport dep osyny ait!
Birneşe äripke jetetindei ğana būiau qalypty, – deidi İusuf, Papilonnan
şelekti alyp jatyp.
– Sirä osymen aiaqtauğa tura keledi-au deimin.
– Nesi bar, jazğymyz kelgenniŋ qalğanyn keleside jazyp bitirermiz.
İusufti tömen tüsire berip, Kleber abaisyzda jiptiŋ astyna kurtkasyn
tyqqanyna qaramastan qajalğan jerinen ūstai aldy.
– İusuf, keri kait! – dep dauystady da, ol jipti şapşaŋ joğary tarta bastady. –
Kepi qait dedim ğoi, sağan!
Kleber istiŋ mänisin tüsindirip, jiptiŋ qajala bastağan jerin körsetken mezgilde,
İusufke bir türli taŋğalarlyq sezim paida boldy. Ol onyŋ bükil jas denesin
tebrentip mūzdatyp jetken, keşige jetken qorqynyş i̇edi, sonymen birge ol
sondailyq maqtanyş qūşağynda da i̇edi.
– Qalai bolğan künde de aiağyna şeiin jazyp bitiru kerek, – dedi ol
joldastaryna.
– Qane, men-aq tüseiin, – dedi Anri.
– Sen özin aqylyŋnan adasqan bolarsyŋ! – dedi būl ūsynysty özine zäbir körgen
İusuf. – Men senen göri jeŋilirekpin, sondyqtan da Papilon i̇ekeumizdi tandap
jiberdi. Ol bylai tūrsyn, sen tipti jüze de bilmeisiŋ – jaŋa Kleber aitty ğoi özine.
– Bala, jüzuge qaldy-aq kün qaraŋ, – dep Papilon onyŋ sözin bölip jiberdi. –
Osyndai biıktikten qarğyp süŋgi qalsaŋ qaityp su betine şyğa almaisyŋ. Äŋgime
kim jazatynynda i̇emes, jiptiŋ tözer-tözbesinde.
Eger jazu bitpei qalsa onda biz maqsatqa jete almağanymyz bylai tūrsyn, tipti
mūndai jazudyŋ özi jaman äser i̇etui jaulardyŋ paidasyna bolyp şyğuy mümkin. –
Sonan İusuf: – Qaitse de baiqap köru kerek qoi... – dedi.
Papilon jipti i̇eki bölip kesip, ony qaitadan jalğastyryp tüiü jaiynda ūsynys
kirgizeiin degen i̇edi, biraq artynan mūndai oidan bastartty: tüiinniŋ şeşilip
ketpesine kim kepil bola alady?
– Jiptiŋ qajalğan jerinen tömenirek ūstau kerek, onyŋ üşin şatyrdyŋ tap
şetinde tūruğa tura keledi, – dedi Kleber.
Onyŋ ūsynysy qabyl alyndy.
Biraq bir minuttan soŋ, İusuf:
– Jazu jazylğan jerden men äli i̇eki i̇ese biık jerde turmyn, – dedi. Jip ūstağan
üşeui i̇eŋkeiip, tizerlep otyra ketti de, sonan şynyrauğa qūlap ketpes üşin
etbetterinen tüsip jatty. Degenmen bular bir-birine qaqtyğysyp böget jasai berdi.
– Alaida jazu jazatyn jerden men äli alyspyn! – dedi İusuf tömennen dauystap.
– Mūnyŋ özi jazu bolyp şyqpaiyn dep tūr ğoi.
– Ol beker-aq sonşa aiğailaidy. Onyŋ dausyn jel ana jaqqa alyp ketedi de,
bizdi i̇estip qalulary mümkin.
– Oryndaryŋnan tūryndar, joldastar, bälkim büitpei-aq qūiarmyz. Jiptiŋ
qajalğan jerinen men bir özim ūstaimyn, ondai-mūndai bola qalsa... Äiteuir ūstap
tūrarmyn, – dedi Kleber.
Ol şyğyŋqyny boilai boiyn jaza sūlai jatty da, i̇eki qolyn aiqastyrdy: bir
qolyn tömen qarai, şyŋyrauğa sozyp, jiptiŋ qajalğan jerinen tömenirekten
ūstady, al joğary köterip tūrğan i̇ekinşi qolymen jiptiŋ tartyluyn bosaŋsytty. Ol
bar küşimen jipke jabysty, barlyq denesi bir tüiir būlşyq i̇etke ainalyp, jiptiŋ
jaramaityn jerine jalğau bola qaldy. Jip tözedi. Degenmen «a» ärpin jazuğa onşa
köp uaqyt kerek i̇emes, sondyqtan kop keşikpei olarğa İusufty tağy da ornynan
jyljytuğa tura keldi.
– İendi «ğ» ärpin jaz, – dep Papilon sybyrlady da, Anrige bylai dedi, – mümkin
osy da jeter? «a» syz aq bolar. Jūrt onsyz da tüsinedi ğoi.
– İusuftyŋ özi şeşsin, – deidi Anri– İusuf, tyŋdap tūrmysyŋ, soŋğy äripsiz-aq
bolar osy.... Bol i̇endi, onsyz-aq aiyra alar. Degenmen, neğylsaŋ da yqtyiar öziŋde.
– Aqylyŋnan adasqan i̇ekensiŋ! – dep keiip qaldy İusuf. – Jūrttyŋ oiyna biz
jöninde äldeneler kelui mümkin. Ile-şala, asyğa-üsige tağy da bylai dedi: – Tez!
Tömende ot körinedi, adamdar kele jatyr.
İusuftyŋ aitqany dūrys. Alysta dottyŋ jiegin jağalap jai ğana kele jatqan
adamdardyŋ aiaq alystaryna ūqsağan i̇eki fonar jaiqalyp asyqpai bazağa taianyp
keledi. Tegi aiğaidy küzetşilerdiŋ qūlağy şalğan boluy kerek.
İusuf i̇eŋ soŋğy «a» ärpin jazyp bitirgen mezgilde, fonarlar öte jaqyndap
qalğan i̇edi. Baza kümbezderi astynan kele jatqan adamdardyŋ dauystary daŋğyrlai
estildi.
– İeger «a» ny jazbağanymyzda, – deidi İusuf sybyrlap, – bizdi jūrt sauatsyz
eken dep oilap qalar i̇edi.
– Aqyryn! – dep Anri ony toqtatty. – Küzetşiler däl tūsymyzda kele jatyr,
estimegen bolsa, bälkim bizdi i̇elemei-aq ötip keter. Qalai degenmen de būl jerden biz
körinbeimiz.
– Biraq küzetşiler aialdady da, özara dabyrlasyp söilesti jäne kenet betondy
etikterimen tarsyldata jügire jönelisti. Sirä, fonardiŋ jaryğy bazanyŋ aqşyl
frontonyna aiqyn jazylğan adam aitqysyz iri qara äripterge tüsken boluy kerek.
Qazir i̇endi – olar dabyl qağady...
Baqyttaryna qarai tömen tüsu, köteriluden anağürlym oŋai bop şyqty.
Bazanyŋ artqy qabyrğasy üş buyndy basqyş bolyp keledi i̇eken, ärqaisysynyŋ
biıktigi üş metrdei; onyŋ i̇eŋ tömengisiniŋ biıktigi on metrdei betonnan qūiylğan
tūtas blok i̇eken, biraq onyŋ irgesinde biık i̇etilip qiyr tas üiilipti. Dokerler
qoldaryna asylyp bir şyğyŋqydan i̇ekinşi şyğyŋqyğa sonşalyq qiynşylyqsyzaq qarğyp tüse berdi. Bir jerde qyiyr tas üiindisiniŋ biıktigi tört metrge jaqyn
eken, sondyqtan däl osy jerge i̇eşqandai qorqynyşsyz-aq qarğyp tüsuge bolatyn
boldy.
Biraq jüreksingen Papilon kidirip qaldy.
– Joq, mūndai akrobatika meniŋ jasymdağy adamğa yŋğaisyz bolar. Jeter i̇endi,
biraz sekirdim, jonym tūtasyp qozğaltpaidy. Meniŋ jasyma kelgende senderdiŋ
qalai örmeleitinderiŋdi körermin äli...
– Demek, bizge bylai i̇etuge tura keledi, – dep şeşti Anri. – İendi bir minutten
keiin küzetşiler osy arada bolady, kördiŋ be projektordy būryp jatyr. Qazir men
seni jippen temen tüsireiin. Al sodan keiin özimiz birdeŋe ğyp amaldap qarğyrmyz.
Jip däl kütkendegindei üzilip ketti, biraq ol kezde Papilonnyŋ aiağy qiyr tas
üiindige jetip te qalğan i̇edi. Ūsaq qairaq tas üiindisiniŋ yldiyna qūlap tüsken onyŋ
eş jeri auyrğan da joq. Būl uaqyiğa qalğan joryqşylardy üreilendirgen joq,
olar qannen-qapersiz balaşa saqyldap külisip, üiindiniŋ üstine qarğyp-qarğyp tüse
qalysty. – Projektordyŋ säulesinen jasyrynğan olar, şarbaqqa qarai tört
tağandap i̇eŋbektep bardy da, birden onyŋ arğy jağyna sekirip tüsisti. Ärine
Papilon keşikpei jüre me? Ol projektor säulesine, kiımi symğa ilinip qalğannan
tüse almai, äli şarbaq üstine atşa minip otyrğan kezde ilikti. Ol jerge qanşa
domalai tüsti jäne däl uaqytynda jasağan qimyl boldy. Dauys barğan saiyn qataia
bastady jäne küzetşiler tipti myltyq ta atty – aspanğa atqan bolar, degenmen
atty. Baqytyna qarai Papilon ūşyp tūra keldi de, jalma-jan bos şelek pen
sylauyşty ala sala, odan kütpegen jyldamdyqpen, bezek qağa köşeniŋ i̇ekinşi
jağymen üilerdiŋ köleŋkelerin tasalai, ärmen qarai jügirip ala jöneldi.
Kleberdikinde bir minut aialdap dem basyp aluğa bolady. Küzetşiler däl osy
üige keledi i̇eken dep quystanuğa i̇eşqandai negiz joq – būl üi köp üilerdiŋ biri, küdik
şyğaratyn i̇eşteŋesi joq.
– Aqyryn, apamdy ūiatyp almaŋdar, – dedi Kleber.
– İapyr-ai, – dep kürsindi Papilon. – Qandai oqiğalardy bastan keşirdik
deseişi!
Anri baiymdy dauyspen bylai dedi:
– Sen dūrys aittyŋ, Kleber, barlyq halyq birlesse taudy da töŋkere alady.
Soğys kezinde...
– Qalai bolğan künde de, – dep İusuf onyŋ sözin bölip jiberdi, – Papilon,
qaisymyzdyŋ jazuymyz ädemi i̇ekenin i̇erteŋ körermiz.
XV
DİuKEN HANYMNYŊ MASQARA
BOLUY
Eger ajyrasu masqaraşylyqqa, ar-Uiattan aiyryluğa soqtyrmasa, onyŋ,
sondailyq drama bolarlyq tügi joq qoi. Şynyn aitqanda da, onan i̇eşteŋe
özgermeidi ğoi. Elen keleşekte de Diuken hanym atala ma, älde joq pa, mūnyŋ
qandai maŋyzy bar? Tipti tūrmys jağynan da ol ūtylmaidy: otbasylyq aqşasy
bar, qalğan ömirin Bertranda apasynyŋ kömeginsiz-aq mūqtajsyz äjeptäuir
ötkizuine jetedi... Biraq jalğyzdyq şe? İeger onyŋ barlyq ömirin, aiymen aiyn,
aptasymen aptasyn qorytatyn bolsaŋ, bir özi jalğyz qalğan künderi onşa köp bola
qoimas i̇edi. Tipti onyŋ i̇eri teŋiz saparynda bolmasa da, ol keş boiy klubta nemese
basqa jerde bolatyn da, Elen ony körmeitin i̇edi. Qazirdiŋ özinde de, qartaiğanmen
onyŋ būrynğy ädeti qalmağan. Ol otyryqşy tūrmysqa bola jaratylmağan adam
edi, tört qabyrğa işinde qamalyp otyrudy ol jek köretin-di. İerkekter arasynda
bolsa oqasy joq: karta oinaidy, araq işedi – qanşa aitqanmen ol kemeniŋ kaiut
kompaniiäsyna ūqsaidy ğoi. Biraq äielmen jürgeni şe!.. Degenmen, Elen üşin i̇eŋ
ülken qorlyq bül i̇emes i̇edi, – ärkimniŋ ömiri bölek, ony ärkim özinşe paidalanuğa
erikti. Nekelikte bara-bara barlyğy jöndelip kete beredi, tek jūbailardyŋ biri
ekinşisine üstemdik jasap, bağyndyruğa äreket jasamaityn bolsa...
Ajyrasu qalai bop şyğady! Ajyrasqan masqara ğoi, öziŋniŋ masqara
bolğanyŋdy sezgeninde kärilikti tynyş qana ötkizuge bolmaidy. Mūny i̇estise
jaryqtyq i̇episkop taqsyr men tanys hanymdardyŋ barlyğy abyrjyp qalady.
Jastauqylanğan Korinna Diuma-Vildeniŋ qalai äbigerge tüsetini Elenniŋ köz
aldynan aiqyn i̇elestep ötedi: «Qarağym! özara aitqanda, ol qaşanda, qai uaqytta
bolsa da delqūldau bolatyn i̇edi! Joq, öziŋiz oilap köriŋizşi, sonşa jasqa kelgenşe
bir ret te kinonyŋ i̇esigin aşpağan degen ne sūmdyq. Men de dinşil adammyn, ol
jağynan basqalardan kem tüse qoimaspyn dep oilaimyn. Biraq Diuken hanymnyŋ
qylyğy barlyğynan asyp tüsti! Būlai bola berse meiirimşildik syltauymen
kommunisterdiŋ barlyğyn künäsiz taza adam dep jariiälar. Qaşan da men ony
esuastau dep i̇esepteitin i̇edim. Ärine, i̇endi, i̇eger mūnda orystar kele qalatyn bolsa,
oğan qoryqpauğa bolady, solai i̇emes pe, jan säulem? Biz neğylar i̇ekenbiz? Bizge ne
bolar i̇eken?»
Bertranda men Jeraldina apailary qaiyrymdy adamdar, olar ony tüsiner i̇edi.
Biraq ajyrasu, onyŋ sebebi qandai bolsa da, olardyŋ tüsinuinşe – masqaraşylyq.
Qūdaidyŋ qosqanyn adamnyŋ aiyruğa haqy joq.
Endigäri beisenbi saiyn mūnda kişkentai Mişu kelmeitin bolsa, üi qalai
qaŋyrap qalar i̇eken. İendigäri Elenge i̇eşkim de «aman ba» demeidi, mūnan bylai
balanyŋ biğam külkisin ol i̇estimeidi, mūnan bylai onyŋ kişkentai tompaq qoldary,
kei kezde işi i̇eljirep ketkende, būrşaq-būrşaq jas ağatyn äjim basqan betterin
sipamaidy... İendi ol biğam külki i̇estimeidi, sonda üş jastağy Mişu «Len
hanymnyŋ» aldynda sekirgende, beisenbi saiyn ädeii kiıletin äsem köilektiŋ jibegi
sudyrlauşy i̇edi ğoi.
Sonşa ūzaq uaqyt şeşuge bata almağan tüiinşekterdi qalai ämir kenet jäne
döreki şauyp tastaidy i̇eken. Bas-aiağy birneşe künniŋ işinde barlyğy tömendep
ketti. Elenniŋ tipti bolyp ötken uaqiğany taldauğa da uaqyty bolmady. Ömirden ol:
nege sen, ömir, sonşa uaqyt kütip, tek alpys jasqa kelgende ğana menen batyldyq
talap i̇ettiŋ, dep sūrai almai da qaldy. Degenmen, ömir oğan ne dep jauap qaitarar
eken? Öte keş qaldy. Jiyrma jastağylarğa bolaşağyn taŋdauğa i̇erik berilgen.
Biraq alpys jasqa kelgende... Öziŋniŋ ötken ömiriŋdi özgerte almaisyŋ ğoi. Mūnşa
jasqa kelgende i̇erlik isteu, qalai bolğan künde de, şarasyz şyğynğa ūşyraumen
bailanysty.
Juyrda ğana barlyğy da budan bir jyl, on jyl būryn qandai bolsa, sondai i̇edi.
«Diuken hanymğa» üilengeniniŋ artynan kop keşikpei, Gabriel bastapqy ret
teŋizge şyqqan küni i̇ekeui de sezgen aralaryndağy salqyndyq ömir boiy saqtalyp
keldi. Köp ailar boiy Elen i̇eskilikti mebel qoiğan i̇eski üide bailyq pen i̇eŋse
tüsiretin tynyştyqqa bölenip jatatyn i̇edi. Ondai tynyştyqty tek ağaştan oiyp
jasalğan paneldiŋ astynan şyqqan syldyr ğana būzatyn-dy. Ondai syldyr
qabyrğany tyşqan tyrnağannan ne töbeden tüsken balşyqtyŋ dybysynan paida
bolady. Öziniŋ jarty ömirin teŋizde ötkizetin i̇erkekter mahabbatqa bötenderden
göri basqa közben qaraidy. Olar öte asyğys üilenedi, tipti kezdeisoq üilengendei
bolady. Jūbailar birin-biri bilip ülgire almaidy, jat küiinde qala beredi. Al, onyŋ
üstine Elenniŋ i̇eri aqşağa öte saraŋ adam bolatyn. Bolaşaq jastardyŋ aldynan ne
kütip tūrğanyn biluge, ne ömirdi özinşe jaŋadan pişip qūrastyruğa mūrsat bermei,
Gabriel äielin nağyz sezimsiz ūsaq tūrmysqa üiretti. Onyŋ özi batpaq arasynda
japadan-jalğyz mülgip tūrğan i̇eski pomeşik üiinen ketken künnen bastaldy. Sol
üide ömirdiŋ tätti dämin tatpai-aq äjesi ölip ketti, onyŋ artynan birneşe aidan soŋ
äkesi qaitys boldy. İeri besinşi ret teŋizge şyqqanda, Elen ony böten porttarda
basqa äielder kütip alatynyn, olarmen onyŋ uaqytty öz äielinen kem
ötkizbeitinin, olardyŋ da «Diuken hanym» ataluğa haqy özinen kem i̇emes i̇ekenin bilip
aldy.
Elen öziniŋ mūndai küdigin i̇erinen jasyryp, oğan i̇eşteŋe de aitpady. İeger
Gabrieldi aldasa, i̇eger bir küni özine özi «Endi i̇ekeumizdiŋ i̇esebimiz tolyq» dese
bäribir onan i̇eşteŋeniŋ özgermeitinin ol köp keşikpei-aq bildi... Qazir Elen ömir
sürgen uaqytyn i̇esine tüsire qalsa, jiyrma men otyz jastyŋ i̇eki ortasyndağy ömiri,
eşteŋemen toltyrylmağan, quys siiäqty bop körinedi oğan. Türsiz, solğyn
jastyqtyŋ ornyn on jyldyŋ altyndalğan qaiyrşylyğy basty, al onymen birge,
arylmas qaiğy, qauyp, jürektiŋ qasireti i̇ere keldi. Tūtas on jyl sergeldeŋge tüsip,
ömirden kop närseler ümit i̇etip, onyŋ sağan tük bermeitinin kömeski sezgeniŋde
basyŋdy jel igen qūr aidai maiystyryp tastaidy da, kezdeisoq kezdesu senin
bükil ömiriŋdi audaryp-teŋkerip jiberetindei körinedi. Biraq otyz jasqa kelgende
ömirdiŋ barlyq ūşqyny su sepkendei basyla qaldy. Şynyn aitqanda, Elenge
soqpai, onan alystap kete berdi. Elen! Kim i̇endi mūny osylai ataidy? Bai fermerge
tigen apasy Bertranda men Marta atalatyn monah äiel siŋlisi – Jeraldinadan
basqa i̇eşkim de ony Elen dep atamaidy i̇endi. Basqa kisilerdiŋ barlyğy ony – «Diuken
hanym» ataidy; 1940 jyldan beri onyŋ i̇eri teŋizge şyqpaityn bolsa da, ol
būrynğydai äli jalğyzdyqta. «Diuken hanym, teŋiz sauda floty ofitseriniŋ äieli»
dep olar öz şaqyruynda tasqa öte oryndy basyp şyğarğan bolatyn.
Ömir boiy tūrmystan qaşyq tūruğa, qyryq jyl ūdaiymen Gro-Orloj
köşesindegi üiden şyqpai otyruğa, zat alsaŋ bir dükennen satyp alyp, bir barğan
üilerge üzdiksiz bara beruge, keremet sūlu i̇eski soborğa jiırek baryp tūruğa bolady
eken; osylai jürgende bir küni kenetten jūmyrtqanyŋ qabyğy jarylady da, sonda
ğana sen basqa ömirdiŋ, bükil älemniŋ bar i̇ekenin köresiŋ.
Būdan bir aidai būryn amerikandyq soldattar bastapqy ret būlardyŋ
qorajaiyn jaldap alu jaiynda söilese kelgende, oğan kedergi isteitin sebep
bolady i̇eken dep Elen tipti oilamağan da i̇edi. Qorajaiğa kisi jiberiledi dep gazetke
qūlaqtandyru jazğan Diukenniŋ özi i̇edi ğoi. İeger amerikandyqtardyŋ sondai i̇eleuli
somany tölerlik mümkinşilikteri bolsa, tipti jaqsy bolğany. Äsker i̇eşuaqytta
şyğynmen sanaspaidy, degenmen būl mūnyŋ öz yqtiiäry. İeri üide bolmağandyqtan
Elen olarğa «öziniŋ qarsy i̇emes i̇ekenin aityp, biraq qorajaidyŋ qojasy – Diuken
bolğandyqtan dūrysy i̇erteŋ kelip, sonymen kelisulerin sūrady. Soldattar
qoştasarda bas kiımderin alyp, bastaryn izep biraz iba qyldy da, tipti «o-kei» dep
te Elendi ledenetstiŋ jūpar hoş iısine bölep, djipine minip ap tartyp otyrdy. İeger
olar qaityp kelgende is bitip jatyr i̇edi, i̇erteŋine olar qaityn kelgen joq. Diuken
myrza olardyŋ kelgenine riza bop, ony biraz maqtan i̇etti. Ol öziniŋ qorajaiy kezge
tüsip, taŋdauğa jarağanyna qatty riza boldy. Amerikandyqtarğa qorajaiyn jalğa
beru özinşe ülken saiasi mäni bar is bop i̇esepteldi. Elen būl uaqiğağa änşeiin
nemqūraidy qarady.
Degenmen bir küni taŋerteŋ i̇ertemen ol amerikandyq soldattardy özderine
qarsylas i̇et dükeninde tağy da kirdi: olar amerikandyq, ştab kirip otyrğan Vizen
gospitaliniŋ qabyrğasyna: «Amerikandyq, okkupatsiiä – ol...» dep ülken äriptermen
jazğan jazudy öşiruge tyrysyp jatyr i̇eken. Jazudyŋ aiaq jağyn aq būiaumen būiap
qoiypty, bir i̇eki künnen soŋ, älgi jazu qaitadan aiqyndalyp şyğa keldi. Elen i̇et
dükenine tağy da bir ret barğanynda, ol ap-anyq: «Amerikandyq okkupatsiiä — ol
soğys» degen tolyq jazudy oqyp şyqty.
– Mūnyŋ barlyğyn istep jürgen sirä kommunister bolar, – dep tüsindirdi Diuken
myrza äieline. – Ärine, i̇endi olar şekten şyğuda. Mūnyŋ özi orystardyŋ osynda
basyp i̇enuine kedergi jasaidy ğoi. Olardyŋ sözine män bere qoimaityn şyğarsyz,
būğan senuge. bolady ğoi? Al i̇endi, būğan män beru kerek bola qūiatyn bolsa, i̇eŋ,
dūrysy – olar neni şyndyq dep aitsa, soğan qarama-qarsy pikirdi jaqtau kerek!
Amerikandyqtar tūsynda istiŋ özge türde jüretinin olar öte jaqsy biledi. Al, jemejemge kelgende bizdiŋ general... Sonda biz olarğa da kökeiin tanytamyz.
Elen būğan qarsy i̇eşnärse aita qoiğan joq. Jūmysşy adamnyŋ hal-jaiyn
bilmei tärbielengen adam bolğan soŋ, ol ärqaşan da i̇eşteŋeni oilamai-aq, i̇eriniŋ
köz qarasyn quattai salatyn. Biraq apaly-siŋlili üşeui de, Bertranda, Jeraldina
jäne ol öz şeşesi mūra i̇etip tastağan köŋilşektikke bas ie, osylardyŋ barlyğyn
özinşe tüsinetin i̇edi. Elen ömir boiy kedeilerdiŋ baqytsyzdyğy özderiniŋ kinäli
bolğandyqtarynan, olar jalqaulyqqa, künä men joqşylyqqa beiimdelgen dep
sanaityn i̇edi. Ol tipti özine bala jasynan bastap aityp kele jatqan osyndai
sözderdiŋ dūrys-būrysyn aiyruğa da tyrysa qoiğan joq-ty. Sonda da mūnyŋ
barlyğy oğan sol qaiyrşylyqty qaiğyruğa, bükil älem onan qūtylatyn kündi
arman i̇etuge i̇eşqandai kedergi keltirgen joq. İeri oğan baqytsyzdardy baqytty i̇ete
alatyn aqyldy äkimniŋ quatty küşine ilan dep aqyl aitty. Elen kedeilerdi jaman
ädet alğan, biraq jürekteri taza balalar siiäqty köretin. Sondyqtan olardy
baqytty tūrmysqa qoldarynan jetektep jetkizu kerek dep oilaityn i̇edi. Degenmen
onyŋ jüreginde kedeilerge qaiyrşylyq halderi üşin köp närseni keşiruge bolady
ğoi degen sezim bolatyn. Qaiyrşylyqqa qarsy qabyrğalarğa jazu jazulary da
olardyŋ öz yqtyiaryndağy is. Ondai närsege basqalardan göri olardyŋ özderiniŋ
kezderi jetedi ğoi. Bälkim olardyŋ tūrmys hali naşar şyğar. Moskva deidi? Diuken
hanym alystağy Moskvada bir ret te bolyp körgen joq. İeger kedeiler Rossiiäda
qaiyrşylyqtyŋ joiylğanyna senetin bolsa, būğan kelispeitin nesi bar? Ne oilasa
da, jūrttyŋ oz yqtiiärlary özinde ğoi.
– Mūnda orystar basyp i̇enedi deidi? Solai ma! Demek, amerikandyqtar mūnda
okkupanttar retinde kelgen i̇eken ğoi, men sizdi osylai tüsingenim dūrys pa?
Eri iyğyn qiqaŋ i̇etkizdi de, üstindegi halatyn şeşip, trubkasyn qaltasyna tyğa
saldy da, tap ädil sottyŋ özindei tabandylyq körsetip, syrtqa şyğyp ketti.
Mūnyŋ özi okkupatsiiä i̇eken degen oi Elendi abyrjyta bastady. Öitkeni onyŋ
esinde okkupatsiiämen bailanysty öte aiqyn beineler qalğan i̇edi. Okkupatsiiä degen
onyŋ ömirin üş jyl ūdaiy audarystyryp-töŋkeristirgen. Tipti, olardyŋ üiine de
tigen zor apat i̇edi. Atap aitqanda. i̇ekinşi qatardağy palisadnik jaqqa qarağan
bölmege gitlerşil ofitser jiberuge mäjbür i̇etken sol. Ol ofitser i̇emes, keremet
ajdaha i̇edi! Süŋguir qaiyq bazasynda ol äldeqandai bir qūpiiä jūmys basqarğan
bolatyn, biraq öziniŋ qūlqy jaman bolğandyqtan ol tipti sol qūpiiäny saqtai da
almady. İeste qalğan sol bir keşte ol mas küiinde qonaq üige kirip kelip, i̇edendi
maily balşyq jūqqan äp-äidik i̇etigimen lastap ketti. Elen sonda Balzaktyŋ
«Beatrisasyn» oqyp otyr i̇edi. İeri kresloğa jantaiyp, i̇eki aiağyn, işinde ağaş
bytyrlai janğan (ol kezde kömir bolmaityn) kaminge qarai soza qalğyp otyrğan
bolatyn. Tabaldyryqtan attap ötpei jatyp, ofitser i̇eki qolyn sermep aiqai saldy.
Şala-şarpy biletin frantsuz tilinde ol byldyrlap: «Daiar! Daiar boluğa jaqyn!
Bizdiŋ süŋguir qaiyqtar! Olardyŋ jürmeitin jerleri bolmaidy!.. Jaqynda...
Qalağan jerine! Syrtqa şyqpai-aq! İa, ia! Barlyğyn tas-talqan i̇etedi! Jūrttyŋ
barlyğynyŋ külin kökke ūşyrady!» dep aiqailady. Sonan ol bükireiip, i̇eki qolyn
jyrtqyştarşa sozyp, üi qojalaryna jaqyndai tüsti de, olarğa bylai dedi: «Onyŋ
barlyğyn oilap tapqan men! Myrza, frantsuz ofitseri, ony özim oilap taptym!..
Onyŋ sözsiz iske asatynyna meniŋ közim jetken: i̇edi. Al, i̇endi qazir daiar, daiar boluğa
jaqyn!» Sonsoŋ ol kreslonyŋ qasyna jüresinen otyra ketti de, sybyrlap qana: «Siz
teŋizşisiz. İekeuara aitqanda meniŋ ideiäm öte kürdeli i̇emes pe?» dedi sonda. Diuken
myrzanyŋ üreii ūşyp, öŋi bop-boz bop ketti. Ol öziniŋ älgi revolverli mas
jeksūrynnyŋ qolastyna tüskenin sezip qorqyp ketti de, zäresi ūşqannan qozğala da
almady, tipti aiağyn jinauğa äli kelmei qaldy. Ol birtürli taŋğalarlyq şūğyl
beinede jantaiyp jatty da, auyzynan tek trubkasyn ğana aluğa mümkinşiligi
boldy. «Ärine, myrza, sizdiŋ ideiäŋyz sözsiz sondai». – «Siz söilep tūrsyz, biraq
öziŋiz i̇eşteŋeni bilmeisiz! Tek meniŋ köŋilimdi aulau üşin ğana söilep tūrsyz» —
deidi de ofitser artyna las tastap, tüsti kilemniŋ üstinen jüre bastady. Onyŋ şeke
tamyrlary tosyraiyp, öŋi qyp-qyzyl bop ketti, frantsuz onan qūpiiä-syr tartady
eken dep küdiktengendei ol jan-jağyna alaqtap qarai beredi. Bir kezde ol bar
küşimen kaminniŋ mramor taqtasyn jūdyryğymen qoiyp qaldy. Sirä, qolyn da
auyrtyp alğan bolu kerek, mädenietsiz! «Joq, men sizderge i̇eşteŋe aitpaimyn!»
Degenmen ūzaq tözip tūra almady, qaitadan kreslonyŋ qasyna jaqyndap bardy da,
bir tizelei otyryp, qyryldağan dauyspen myŋqyldai ala jöneldi: «Qūpiiä türde
aitam, dizelden şyqqan gaz... būğan deiin ol dalağa ketetin i̇edi... qandai
aqylsyzdyq, sizderşe aqylsyzdyqty qalai deuşi i̇edi. Bizdiŋ süŋguir
qaiyqtarymyzdyŋ örisin ūzartu üşin sondai gazdy paidalanu kerek. Bül i̇eski
mäsele. Biraq mūny qalai jüzege asyru kerek? Qalai jüzege asyru kerek? Men ony
oilap taptym. Biraq qalai i̇ekenin sizge aitpaimyn. Degenmen oilap taptym. Nemene,
öte zor tabys i̇emes pe?» Sonda da i̇eŋ jamany ol i̇emes i̇edi.
Nemis ofitseri bilimdi, oqymysty adam i̇ekeni sözsiz, biraq onyŋ barlyq ömiri tek
soğysqa, adam öltiruge beiimdelgen. Qandai läzzatpen ol öziniŋ faşistik gazetterin
aşatynyn, şyğys fronttan jazğan habarlar men fotografiiälarğa qadala
qalatynyn körseŋ. Fotografiiälaryn, aitpaqşy... bir küni, ofitser üiinde joqta,
Elen onyŋ bölmesine kirdi, onyŋ ädeii köŋilin audartaiyn degendei, jel i̇esikti
aşyp jiberdi. İeki jyl boiy päterşi i̇esikke qūlyp salyp bölmesin jauyp ketetin i̇edi.
Elen bir rette onyŋ bölmesine kirip körmegen bolatyn. Biraq, qalai bolğan künde de
bölme būlardyŋ özderiniki ğoi. Jaŋa päterşiniŋ tūsynda qandai halge jetkenin
körgisi kep ol bölmeniŋ işine kirdi. Ömirinde ol osynda ğana tūŋğyş ret sūmdyq oi
türşiktirer närsemen betpe-bet tüiisti. Barlyq qabyrğalarğa, tipti kereuetiniŋ bas
jağyna da adam qorqarlyq fotografiiälardy ilip qoiğan i̇eken. Elenniŋ buyndary
bosap, onyŋ i̇esil-derti bül jerden aldy-artyna qaramastan qaşuda boldy; biraq
bölme toly qorqynyş, onan būl jerde sözsiz qaludy talap i̇etti. Sol minutten
bastap Elenniŋ köz qarasy müldem özgerip ketti. Ol bölmeden şyqpai,
fotografiiälardyŋ birinen soŋ birin qadala qarai bastady; onyŋ sondağy oiy
osylardyŋ barlyğynyŋ da dūrys i̇emes, ötirik i̇ekenine dälel tabu i̇edi, öitkeni
mūndai sūmdyq şyndyq asa syimaityn i̇edi. İa, syimaityn i̇edi. Bir suretke örtenip
jatqan derevnia tüsirilgen i̇eken, al borttyŋ art jağynda, ädette bazar
fotografiiälarynda tüsiriletindei külimsiregen alty natsistik soldat tūra
qalypty. Surettegi soldattardyŋ bireuiniŋ astynan siiämen krest salğan i̇eken,
tömenirekten qaryndaşpen: ish dep jazypty. Böten bir fotografiiäda ondağan,
bälkim jüzdegen balalar qar üstinde tyrdai jalaŋaş, qan-qan bop jatyr. Sol
qardyŋ üstinde aiuandyqpen qorlap öltirgen äieldiŋ öligi jatyr i̇eken, onyŋ betin
obektivke qaratypty, üstindegi köilegi päre-päre bolğan, közderin oiyp
tastapty... Al, tağy bir fotografiiäda... Joq, ol aqylynan adasqan, keremet adasqan!
Kartoçkalardyŋ barlyğyndağy qaidağy qar? Sirä sol fotolardy Rossiiäda tüsirgen
bolu kerek. Jaŋağy astyna krest salğan soldat osy fotolardy päterşige syiğa
tartyp jiberip jatqany kümänsiz. Sol küni Elen osyndai sūmdyqqa özi baryp
soqtyqqan minuttan bastap, basynan ketpei qoiğan jauaptylyq pen aiyp
seziminen bosanu maqsatymen täube qyluğa ketti
Okkupatsiiäny Elen üş jyl boiy kün saiyn älgi qūbyjyqpen kezdeskende, közine
elestetetinderin i̇eske tüsirumen bailanystyratyn i̇edi.
«Amerikandyq okkupatsiiä. Salystyruğa bolatyn ba i̇edi täiiri?.. Diuken myrza
olardy salystyruğa kelmeidi deitin.
– Orystardyŋ mūnda keluine, onyŋ barlyq nätijesine qarsy tūruğa i̇eki-aq amal
bar, – deitin ol. – İesteriŋizden şyğarmaŋyzdar, i̇eki-aq amal bar! Birinşisi –
amerikandyqtar kelip bizdi qorğaityn bolsyn. Ärine, mūnyŋ qolaisyzdau jerleri
bar, oğan dau joq. Biraq, degenmen ondai qolaisyzdyq i̇ekinşi amaldağydan göri
azyraq, öitkeni i̇ekinşi amal – Germaniiäny qaitadan qarulandyru. Onan basqa ädis
joq, Amerikandyqtardyŋ arqasynda biz mūnda i̇endi kaityp sūr-jasyl mundirlerdi
körmeitin bolamyz. Tüsinikti me?
Būdan birneşe künnen keiin Diuken myrzağa amerikan ofitserleriniŋ qūrmetine
sauda palatasy ūiymdastyrğan banketke qatynasuğa tura keldi. Üş ai keşigip
amerikandyqtardyŋ qūrmetine toi jasau degen Uiat, al i̇endi resmi ūiymdardyŋ biri
buğan bas boluğa bata almağany onan da göri Uiatyraq dei beretin i̇edi Diuken myrza.
Jūrttyŋ barlyğy kommunisterden qorqatyndai körinedi de tūrady. Ras, qai
uaqytta da bir närsege mūryndyq bolu qiyn. Ärine i̇elin şetel äskeri qonystağany
eşkimdi de quanta qoimaidy. Biraq ondai is kerek bolğan soŋ onan bastartpau
kerek... İeŋ basty mäsele – kommunisterdi basyp qoiu qajet. Degenmen, ükimet
aqyrynda būl iske aralasty. Gro-Orloj köşesindegi klubta bäribir barlyğy belgili
bolady. Onyŋ i̇erte-keşi joq, ohrankanyŋ inspektorlary sauda palatasynyŋ
bastyğy Quberge, onyŋ orynbasary Şalonğa, tağy i̇eki-üş bedeldi adamdarğa kelip
ketti. Basqalary bylai tūrsyn, ol ohrankanyŋ inspektorlary äserli dälelder
keltire alady, olardyŋ qoldarynda ärkim jaiynda da qūpiiä mağlūmat bar.
Degenmen olar isti i̇eleuli jolğa qoiğan... Saiasatşyl myrzalar biraz qozğalyp,
banketke keluge mäjbür boldy. Tipti sotsialist bolsa da mer men prefekter de
keldi. Olar basqa jūrttyŋ pikirine tolyq qosylsa da, biraq aldymen közge tüsuden
bastartty. Qandai qūian jürek halyq deseişi. Barlyğy birdei oidağydai mültiksiz
bop şyqpady. Qaitsede jūrttyŋ köbi abroiymyzdy tögip alamyz ba dep qoryqty.
Onşa köp adam jinala qoimady. Äueli banket mäjilis zalynda bolady degen i̇edi,
biraq artynan predsedateldiŋ kabinetine köşuge tura keldi: aqyrğy minuttarda
jūrttyŋ közinşe stoldardy basqa jerge tasi bastady, sondyqtan olardyŋ qatty
ūtylğandary aiqyndaldy. Saiasatşy myrzalar ädettegidei Uiatqa qaldyryp ketti.
Eŋ aldymen – departament soveti Uiatqa qaldyrdy: sovettiŋ qyryq müşesi işinen
merekege tek bes-aq adam keldi. Şaqyrylğandardyŋ mūndaida jūrttyŋ közine tüse
qoiuğa öte äues i̇emes i̇ekenderi bilinip qaldy. Mūnyŋ özi öte-möte «Demokrat» gazetşiŋ
reporteri ülken fotoapparatpen jetip kelgende közge aiqynyraq tüsti. Stoldyŋ
jan-jağyndağylar jai ğana qozğala bastady – bireu stakandy ala salyp joğary
köterip betin bürkep cu işe bastady, i̇ekinşi tarelkesine i̇eŋkeidi, üşinşisiniŋ tap sol
kezde bäteŋkesiniŋ bauy şeşilip ketti, al törtinşi közim naşar köredi, sondyqtan
magnii otyna töze almaimyn degendi aitty. Fotograf apparatyn äne jerden myna
jerge bosqa süiretti, ony birese bylai, birese bylai qoiyp bostan-bos äbigerlendi,
olardy nätijesiz ügittedi: «Myrzalar, bir minutke ğana bermen qaraularyŋyzdy
ötinip sūraimyn. Solai, bermen qaraŋyzdar?»,—dedi. Ol aqyrğy ret tüsirip bola
bergende, jaŋadan tağy bir reporter jetip keldi, onyŋ artynan «Ekler»men basqa
da parijdik gazetterdiŋ i̇eki reporteri birden kelip kirdi – fotoreporterler qai
uaqytta da top-tobymen şūbyryp jüredi. Būl neğylğan tärtipsizdik! Bizdiŋ adamdar
nesine qorqady, nesine özderiniŋ iş tartqandaryn jasyrady i̇eken. Qandai iş tartu
deseişi! Onyŋ özi tipti säl osyndai kezeŋge de jete bermeidi. Şaqyrylğan
qonaqtar oryndarynan qozğalğylary kelmei, su tübine ketip bara jatyp
taqtaidyŋ synyğyna jabysqan adamdai oryndyqtaryna jabysa qalypty. Okasy
joq, oqasy joq, general äli özderinin sybağalaryn berer! Köniktirer äli
sūmpaiylardy. Kuber äueli ağylşynşa söz söiledi. Amerikandyqtar meiirimdilik
körsetken bop qol şapalaqtady, frantsuzdar da būlarğa i̇eliktedi. Sonan keiin Kuber
frantsuzşa söiledi. Frantsuzdar qol şapalaqtady, al amerikandyqtar
qozğalmastan olarğa qarauda boldy. Olar körine közge menmensip qarady, tegi
būlardyŋ bir bakal tükke tūrmaityn şampan şarabyn i̇eki aidan asa küttirgenin
ūmytpasyn degen bolu kerek jäne mūny olar betterine basuğa äzir... Ärine
amerikandyqtar myna amal-ailanyŋ bärin sezip qaldy; ony bilu qiyn i̇emes, ol üşin
myna otyrğan qūianjürek qorqaqtardyŋ betterine, fotoapparattyŋ obektivinen
qaşyp körşisiniŋ artyna tasalanğan qulardyŋ qylyqtaryna qarasa bolğany.
Jauap retinde söz söileuge äzirlenip amerikan polkovnigi Brenders alğa şyqqanda,
Quber şeşendi qolşapalaqtap qarsy alu jaiynda jūrtqa ym qağysqan kezde
Diukenge mynandai oi tüse qaldy: «Men onyŋ ornynda bolsam, qasaqana
ağylşynşa söiler i̇edim. Myna boljyr sorlylar bizdiŋ olarsyz-aq kün köre
alatynymyzdy bilip qoisyn! Polkovnik mūnyŋ tilegen jerinen şyqty. Sondyqtan
Diuken qol şapalaqtağanda tek alaqan soğyp qana qoiğan joq, bärinen būryn meiiri
qanğannan qolyn uqalady: özderine arnap söidegen sözge köbi tipti tüsinbese de, älgi
myrzalar Diukenniŋ meiirin qandyra sonşa qatty qol şapalaqtady. Al i̇endi
ağylşynşa tüsinetin adamdar üşin polkovnik Brenders qojalardyŋ qūlqy mälim
boldy degendi bildirgisi kelgendei orağyta şalyp, kekete söiledi. «Mūnda qanşa
bolarymyzdy bilmeimin, – dedi ol, – biraq halyqaralyq jağdai jaily bolatyn
bolsa, biz Qūrama Ştattarğa ülken quanyşpen qaitamyz» degendei aitylğan söz.
Öitkeni būl sözdiŋ törkini mynadai bolatyn: «Bizdiŋ osynda kelgenimiz sizderge
ūnai ma, ūnamai ma bizge bäribir, oğan köŋil bölip jatqan biz joq, sizderdiŋ
pikirleriŋiz be, ol tükke tūrmaidy, oğan pysqyryp ta qaramaimyz! Biz mūnda
sizderdiŋ köŋilderiŋizdi aulau üşin kelgen i̇emespiz, halyqaralyq jağdaiğa
bailanysty kelip otyrmyz». Al i̇endi būdan da dälirek aitqanda: «Biz mūnda
naizanyŋ küşimen otyrmyz, kete qalsaq tek, tek...» degendei boldy. Halyqtyŋ i̇erki
boiynşa ma? Ättegen-ai, sözuarlyqtyŋ tübi osyndai bolady, onyŋ qalai orağytyp
kelip soğatyny belgisiz... Halyqtyŋ i̇erkimen sanasaiyn dep jatqan bireu bar
siiäqty! «Halyqaralyq jağdai»—dep ol kelistirip aitty jäne qazir Diuken boi
tasalap qalğan bolsa, onyŋ mūny öz yqtyiarymen bulai istemegenine senuleriŋizge
bolady... İendi onyŋ i̇eşqandai resmi lauazymy joq. Ol tek änşeiin san üşin
şaqyryla salğan qūrmeti az adamdardyŋ arasynda boldy. Ol öziniŋ i̇eşteŋeden
qaimyqpaitynyn bildirudi qalai körsetuge dälel izdep basyn auyrtty. Biraq oğan
qolaily dälel tabylmady, jalğyz-aq jalğa berilmei qalğan qorajaiyn jeleu
etpese. Diuken bufettiŋ qasynda qūşyrlana pirojnyi jep tūrğan Brenderske
qarai bettedi; sol kezde ony jora-joldastary men Kuber qūrmet körsete qorşap,
äŋgimesin tyŋdap tūr i̇edi. Diukenniŋ būl qylyğyn közi şalyp kalğan Kuber qabağyn
şytyp qaldy. Onyŋ türinen: «Osy nemeniŋ mūnda ne jūmysy bar i̇eken?» degendei
körindi. Biraq Diuken köpten RPF-nyŋ şaşbauyn köterip jürgen adam
bolğandyqtan joqtan özgeni aita qoimas degen oimen Kuber onyŋ polkovnikke
jaqyndap baruyna kedergi jasai qoiğan joq. Taza ağylşyn tilinde Diuken
soldattardyŋ qorajai jaldau jaiynda i̇ekinşi ret kelmei ketkenderine ğajap
qalğanyn bildirdi. Brenders söilep tūrğan adamğa selqostau qarady da auzyn
qisaitty, sirä, onyŋ ne aityp tūrğanyna tüsinbegen bolu kerek. Sonan ol ün
qatpastan iyğyn köterdi, onysy: «Mūndai ūsaq närselerge köŋil böletin jaiym
joq!» degeni i̇edi. Degenmen, ol Diukenge bylai dep jauap qaiyrdy: «Bizdiŋ jigitter
basqa üi tapqan künde de sizdiŋ şyğynyŋyzdy öterimiz». – «Keşire köriŋiz,
polkovnik myrza, äŋgime aqşada i̇emes!» Biraq Kuber qūrmetti Brendersin qoltyqtap
aldy da, sotsialist-prefektiŋ kömeginiŋ arqasynda ony şetke qarai süirei ala
jöneldi. Diuken körer tandy közimen ötkizdi: ol qorqaqtarğa lağnat aityp, jaularğa
aibat şegip, generalğa şağym aityp şyqty. Elen öz bölmesinde jatyp onyŋ
aiqaiynan birneşe ret ūiandy.
– Biraq nağyz drama i̇erteŋine bastaldy. Elen üiinde jalğyz otyrğan bolatyn.
Bireu i̇esiktiŋ qonyrauyn soqqan i̇edi, tünde kietin siri joq qyzyl tufliın süirete
aiağyn şapşaŋ basyp, i̇esikke qarai ūmtyldy. Syrtta amerikandyq. ofitser tūr i̇eken,
al onyŋ art jağynda, trotuardyŋ şetine taiau keremet jaqsy maşina tūr,
nikelderi jarqyrağan, özi adam taŋğalarlyq aqsary birdeme, rulde soldat otyr.
– Diuken hanym!
Elen: «İa, Diuken hanym menmin» dep oğan jauap qaiyruğa yŋğailanğan i̇edi, biraq
kenet tüsine qaldy, ofitser ony tanidy i̇eken.
– Şoferime sizdiŋ bölmeŋizdi jaldap äpereiin degen i̇edim.
– Myrza, siz, qatelesken boluyŋyz kerek, biz qorajai jaiynda söileskenbiz.
Bölme jaldamaimyz.
– Joq, Diuken hanym, sizderde ondai bölme bar, men ony bilem.
Elen ne derin bilmei bögelip qaldy.
– Siz meni tanymai tūrğan şyğarsyz, Diuken hanym? Öitkeni, meniŋ
amerikandyqtarşa qoiğan mūrtym....
Sol kezde Elen i̇esikti sart i̇etkizip jauyp aldy da, teŋselip baryp qabyrğağa
süiendi, sonan soŋ, i̇esiktiŋ ilgegin salyp qoidy. Syrttağylar nemis tilinde birdeŋe
dep balağattap biraz tūrdy. Tap baiağy nemistiŋ dausy. İa, sonyŋ dauysy, i̇endi ony
tanydy! Netken masqara! Aqsary jaltyraq maşina ornynan qozğalyp, būryştan
ainalyp joq bop ketkennen keiin de, kempir köpke deiin ilgekten qolyn almai,
esiktiŋ janynda tūrdy da qoidy.
Keşkilikte tağy da qoŋyrau soğylğanda Elen i̇esik aşpas būryn sūrap aldy:
– Kim?
– Ärine, men, – dep jauap qaiyrdy taŋyrqağan Diuken.
– Jalğyzbysyŋ?
– Sizge ne bolğan? Ärine, jalğyzbyn.
Elen i̇erine manağy uaqiğany bastan-aiaq baian i̇etti. Biraq Diukenniŋ būğan nanğysy
kelmedi.
– Olai bolu mümkin i̇emes. «Qoryqqanğa qos körinedi» degendei, änşeiin joq närse
köziŋizge i̇elestegen bolu kerek.
Biraq Elen öziniŋ aitqanynan qaitpai, ofitserdiŋ sözin, «amerikandyqtarşa
qoiğan mūrtym...» degenin qaitalap aita berdi.
– Demek, amerikandyqtar ony bilmeitin boldy, – degen şeşimge keldi i̇eri. –
Erteŋ men Vilen gospitalyna baram.
Keremet tan qalğannan ol köpke deiin i̇esin jinai almady.
Vilen gospitalynda Diuken myrzany qaidağy bir pisar qabyldady; onyŋ
aitqan habaryn tyŋdap alyp, älgi pisar bastyqtarymen keŋesuge ketti de,
birazdan soŋ qaityp kelip oğan mynadai mälimdeme jasady:
– Būl mäsele turaly biz i̇eşqandai toqtam jasai almaimyz. Degenmen, būl
amerikandyq komandovaniege jatatyn mäsele.
Qysqasyn aitqanda, seniŋ onda ne jūmysyŋ bar, sūramağan jerge tūmsyğyŋdy
sūqpa! Diuken būl uaqiğany klubta aityp berdi. Elen ofitser jaiynda köringen
jerde äŋgimelep jürdi. Bül uaqiğanyŋ özi aqylğa, oiğa syimaityndai körindi.
Şoferine bölme jaldau üşin ofitserdiŋ özi i̇eşteŋeden taisalmai kelip, özin i̇eske
tüsirtkenin qalai tüsinuge bolady? Sirä, ol jelökpe bolu kerek. Būrynğy üi
qojalaryn abyrjytyp, meiirin qandyrğysy kelgeni de sonan şyğar. «Ärine, – dep
qostaityn Elen. – İeger siz bile bilseŋiz, i̇eger siz bile bilseŋiz.» Biraq solai dese de,
qoryqqannan tabanda jym bola qalady.
Eki künnen keiin sottan şaqyru qağaz keldi.
– Sizdi kuä retinde şaqyrady, bürsigüni baru kerek, – dedi Diuken, kök qağazdy on
ret oqyp şyğyp. – Qarsylyğyŋyz bolmasa, men baryp jūmystyŋ jaiyn bilip
keleiin. Sizdi nege kuä retinde şaqyrady i̇eken? Meniŋşe, sizdiŋ soŋğy uaqytta
eşqandai uaqiğağa qatysyŋyz bolmağan şyğar deimin.
– Ärine, i̇eşqandai uaqiğağa qatysym bolğan joq. Men özim de oğan tüsine almai
tūrmyn.
Diuken sottan yza kernegennen i̇entige kaityp keldi.
– İeşqaida da barmaisyz! – dep aiqailap jiberdi ol. – Tipti i̇eşqaida barmaisyz!
Sizdi qorğauşylar kuäsi retinde kommunister şaqyrady i̇eken, i̇estip tūrsyz ba,
qorğauşylar kuäsi retinde, olardyŋ gazetine qarsy köterilgen protsesske
bailanysty şaqyryp jatqan körinedi. Nege i̇ekenin bilesiz be? Öitkeni siz qaida
barsaŋyz da nemis ofitseri jaiynda aitasyz da jüresiz.
– Degenmen, siz būl jaiynda öziŋiz de äŋgimelediŋiz ğoi, – dep Elen i̇eriniŋ sözin
bölip jiberdi.
– Olar özderiniŋ gazetinde nemister amerikandyqtardyŋ basqaruymen süŋguir
qaiyqpen qaşyq radiusty zertteu jūmysyn qaita bastau üşin bazağa kaityp keldi
dep jazypty. Kördiŋiz be özderiniŋ, sizdi kuä i̇etip jürgenderin! Tapqan i̇eken dem
beretin aŋqaudy! Aldanbai-aq qoisyn. Qysqasyn aitqanda, siz i̇eşqaida barmaisyz.
Onan da ştraf tartqan artyq.
– Nege barmaimyn? Olardyŋ aitqany dūrys qoi.
Mūndai kütpegen jauap i̇estigende Diuken aşu basqannan kökpeŋbek bop ketti.
– İeşqaida barmaisyz! Öitkeni jauap beremin dep jürgende prefektke qarsy
istegi talasta olardyŋ ūtyp ketuine sizdiŋ kömegiŋiz tiıp ketip jürer. Onda meniŋ
atyma nūqsan keltiresiz.
– Aqiqatty aitqan adamdardyŋ sözderin teris dep şyğarsa siz soğan köner me
ediŋiz? – dep sūrady onan Elen.
– Aqylyŋyzdan adasqan i̇ekensiz! – dep aqyrdy Diuken. – Süiek syndyryp atyma
kir keltirip jürmeŋiz. Sotqa barmaisyz, äitpese sizdiŋ isiŋizdi özim-aq bitirem.
– Baramyn, – dep jauap qaiyrdy oğan Elen.
Diuken i̇esikti sart i̇etkizip jauyp syrtqa şyğyp ketti de, ömirinde şirkeudiŋ i̇esigin
aşyp körmese de, janjal şyqpas üşin ara tüsuin ötinip i̇episkopke bardy. İepiskop
Elendi şaqyrtyp alyp, ony ädeiilep özi qabyldady.
– Olai isteuge bolmaidy, qyzym... Papanyŋ
kommunisterge kömek bergenderdiŋ barlyğy da...

zaŋyn

esiŋizge

alyŋyz...

– Ūly marhabatty... Meniŋ kommunisterge qatysym joq, men tek şyndyq üşin
küresemin. Sizdiŋ şyndyqty şirkeuden aiyrğanyŋyzğa meniŋ taqym bar, – dedi de,
Elen jylap jiberdi.
– Şyndyqtyŋ qaida i̇ekeni, ötiriktiŋ qaida i̇ekeni tek bir qūdaidyŋ özine. ğana
mälim, – dep qosyp qoidy i̇episkop. – Periniŋ qoly tidi-aq, aq niettiŋ özi qara boluy
mümkin.
Elen közine jas tolğan küiinde, i̇episkoptiŋ, adasqan qyzyna tatulastyra jaiğan
qolyna qarady da, kenet ūşyp tūra keldi.
– Meniŋ ūjdanym mağan sotqa bar dep būiyrady, būl qylyğym üşin men
qūdaitağalanyŋ aldynda özim jauap beremin.
Sotta Elen kommunisterdiŋ qandai i̇ekenderin jaqsylap zer salyp qarai da
almady. Tek olardyŋ işinen alasa boily bireui ğana oğan alğys aita keldi de,
kelisimin sūramai kuä i̇etuge onyŋ i̇esimin atağany üşin keşirim sūrady: «Biz sizdi
tanymaityn i̇edik, hanym, biraq şyğyp söileuge keliser jäne biletinin aityp berer
dep sendik» dedi. Elen oğan ne derin bilmedi. Älgi kisi i̇ebdeisiz iba qyldy da, qaraŋğy
koridorğa qarai ğaiyp boldy. Sonan soŋ Elen tanys adamdardai özara söilesip
otyrğan basqa kuälardan, i̇erkek-äiel jūmysşylardan qaşyğyraq jerge baryp
oryndyqtyŋ şetine otyra ketti. Protsess jaiynda Diuken hanym tek i̇erinen
estigenin ğana biletin i̇edi. Onyŋ kuälik sözin i̇estigende zaldağylar şulap aiqai
şyğardy. Sot aldynda nemis ofitseri jaiynda aityp berdi de, Elen dereu üiine
ketip qaldy. İeger ol kezde zalda peri bolğan bolsa da, ol mūnan öte qaşyq otyrdy.
Degenmen, barlyğy da sol künnen bastaldy. Demek, amerikandyq okkupatsiiä men
Germaniiäny qaita qarulandyrudyŋ i̇ekeuiniŋ birin taŋdau degenniŋ özi aqiqat
bolmai şyqty ğoi. Demek, būl aqiqat i̇emes! Elenniŋ aldynda jaŋa mäseleler
birinen soŋ biri tua bastady. Diuken myrza bir jeti ūdaiymen til qatpai jürdi. Ol
üiine tek tamaq işip, ūiyqtauğa ğana qaitatyn boldy. Al i̇endi Elen üşin būl künder
eŋ ūmytpastyq tūŋğyş auyr oilardyŋ küni boldy. Diuken myrza «Mond» gazetin
oqyp ädet alğan i̇edi. Tüski tamaq işip bolğan soŋ, ol gazetin pianino üstine tastap,
köz şyrymyn alu üşin ūiyqtaityn bölmesine baryp jatatyn. Būryn Elen keide
«Mondty» köz jügirtip qarap şyğatyn i̇edi de, sol äredikte tastai salatyn. İendi
amerikadağy, ne basqa bir i̇elderde jürgen amerikandyqtar turaly jazylğan
gazettiŋ ärbir joly, – öitkeni oğan senu qiyn, biraq amerikandyqtar jer jüzine
jaiylyp ketti, – olar jaiynda jazylğan gazettiŋ ärbir joly Elenniŋ özine
arnalğan siiäqty körinetin boldy oğan. Elen i̇endi gazettiŋ şkafta jatqan i̇eski
nomerlerine deiin izdep tauyp aldy. Ol maŋyzy şamaly maqalalardyŋ barlyğyn
oqymai tastap, kete berdi, ol keibir aiqyn jäne basy aşyq mäselelerdi anyqtap
alğysy keldi.
Däl osy kezde, i̇eldi punktterdi aiuandyqpen bombalağannan keiin, Koreiänyŋ köp
jerin alyp qoiğan Makartur äskerleri halyq armiiäsynyŋ soqqysyna şydai
almai, jolynda kezdeskenniŋ bärin typ-tyipyl i̇etip joiyp, tärtipsiz keri şeginip
bara jatqan bolatyn. Elenniŋ i̇endi bilgenderi; būlardyŋ adamdardy napalmmen
qalai örtegenderi, äskeri i̇emes jai adamdarğa qandai aiuandyq jasağandary,
olardy qalai oŋtüstikke qarai i̇eriksiz aidap äketkeni, Trumenniŋ atom bombasyn
qoldanu jaiyndağy qokan-loqysy boldy. Onyŋ qolyna Siriustyŋ «Äskeri
qylmys» atty maqalasy tüsti. Būl maqaladan ol gitlerşil basqynşylar Rossiiä
men basqa da i̇elderdiŋ territoriiäsynda qandai qylmys jasasa, amerikandyqtar
Koreiäda sondai qylmys jasap jatyr i̇eken degen qorytyndyğa keldi. Moris
Diuverje qol qoiğan i̇ekinşi maqala «Evropa ma älde Aziiä ma» dep atalğan i̇eken. Būl
maqalany oqyp şyqqanda amerikandyqtardyŋ Frantsiiäny i̇ekinşi Koreiäğa
ainaldyrğylary keletinine Elenniŋ közi jetti. Olar sol üşin de mūnda kelip otyr.
Tipti ötiriktiŋ qalyŋ tūmany işinen Elen sipalap jürip dūrys jol taba aldy.
Maqalanyŋ avtory Diuken myrzadan köri orys pen qytailar turaly biraz
jūmsağyraq jazğanymen, onyŋ olardy jaktyrmaityny aiqyn körinedi. Degenmen,
orystar men qytailar Frantsiiäda i̇emes, öz i̇elderinde, öte alysta. Al i̇endi mysalğa
nemisterdi alsaq, onda Germaniiäny qaita qarulandyrudy amerikandyqtardyŋ
özderi talap i̇etip jürgeni köp närseni bildirgendei! «Atlantikalyq äsker», dep
atalatyn tipti amerikan äskeriniŋ özi, Londonda bop ötken kelisim boiynşa, jüz i̇elu
myŋ nemis soldatyn öz qataryna qospaq, onyŋ ofitseri, ärine, sol jüz i̇elu myŋnyŋ
işinen şyqpaq.
Äli de jūmğan auzyn aşpai tomağa-tūiyq jürgen i̇eri qalai degenmen de öziniŋ
qokaŋ-loqysyn iske asyruğa batyly barmaitynyn jäne ony öltirmeitinin Elen
tüsinedi. Degenmen, ol tünge qarai ūiyqtaityn bölmesiniŋ i̇esigin kiltke jauyp
qūiatyn. Olai i̇etpese, Elen ūiyqtai almaityn boldy. Üi işinin qyrği-qabaqtyğy
tözbestik bolyp ketti. Osyndai şymbaiğa batqan tomağa-tūiyq qorbaŋdy bitiru
üşin Elenniŋ özi-aq birinşi bolyp söz bastady.
– Gabriel, siz amerikandyqtar jöninde qatelesedi i̇ekenmin dep qoryqpaisyz ba?
– Amerikandyqtar jöninde deisiz be? – dep i̇eri qaitalap sūrady da, oryndyqtan
atyp tūra kelip, Elenge teris qarap ketti. Äŋgime käzir amerikandyqtarda i̇emes, biz
ekeumiz de, siz ben myna men turaly jūrtqa tarağan sözde bolyp tūr. Osy künge
deiin de siz sony tüsine almadyŋyz ba?
– Men i̇eşqandai jamandyq jasağam joq qoi, – dedi Elen.
Ün joq, jym-jyrt bola qaldy jäne mūnyŋ özi tağy da birneşe künge ūzaqqa
sozylğan tärizdi.
Biraq būl joly Diuken myrzanyŋ öziniŋ-aq tağaty şydap tūra almady. Qonaq
üidiŋ işin kezip jürip, ol äieliniŋ betine qaramastan söilei bastady:
– Amerikandyqtarğa meniŋ özimniŋ de köŋilim tartpaidy, oğan senuiŋizge bolady.
Biraq bizdiŋ olarsyz künimiz joq, qaitalap aitamyn, olarsyz künimiz joq! Al .endi
amerikandyqtardyŋ Koreiädağy qylyqtaryna keletin bolsaq, olardyŋ
sybağalaryn jaqsylap bergenin moiyndauğa tura keledi. Mūnyŋ özi taŋ qalarlyq
ta närse, öitkeni olar soğysyp jatqan Soltüstik Koreiänyŋ jeri Portugaliiädan
ülken i̇emes qoi. Mine, olardyŋ tärtipsiz qaşa bastağanyna bir jeti bop qaldy. Ätten,
eger biz de özimizdi qyzyldardyŋ şabuylynan qorğai alatyndai, mysaly, de Goll
siiäqty jigerli general bastağan frantsuz äskeri bolğan bolsa, onda bizge
amerikandar kerek degen bolar i̇edi...
– Degenmen, orystar būl jerden alys qoi, – dep i̇eskertti Elen.
Ne, siz solai oilaidy i̇ekensiz ğoi? Solai demei şe, būl sizge aian is qoi. Būdan bir
jeti būryn kommunisterdiŋ paidasyna tekten-tekke kuälik i̇etpegen şyğarsyz.
– Demek, sizdiŋ oiyŋyzşa bizdi basyp alyp ta ülgirgenderi ğoi, şamasy?—dedi
Elen ony mazaq i̇etip. – Al, i̇endi olar, i̇erteŋ mağan kollaboratsionist äielsiŋ degen
aiyp tağyp, şaşymdy aldyrtyp tastaidy i̇eken ğoi. Nemese sizdiŋ öziŋiz...
– Nemene, menimen qaljyŋdasqyŋyz keldi me? – dep Diuken aiqai saldy. — Nege
siz mağan sonşa tesilesiz?
– Men jäi änşeiin sizdiŋ jalğa bere almai qalğan qorajaiyŋyz turaly jäne
ekeumizdiŋ qaiysymyz birimizdi birimiz masqara i̇etkenimiz jaiynda oilap tūrmyn.
Diuken myrza qaltasynan gazetti qapyl-qūpyl suyryp aldy da, gazet jazylyp
bitkenşe äuede silikti, mūnyŋ onysy mūndai qağazğa orynsyz qolyn tigize bergisi
kelmeitinin ädeii körsetkisi kelgendik i̇edi.
– Mine sizge jauap, qaraŋyz! Kim bolsa da olardyŋ qarğys atqan gazetinen oqi
alady i̇endi.. Bağymyzğa qarai jetisine bir-aq şyğady i̇eken. Mūnda bäri de basylyp
şyqqan, sizdiŋ sotta ne aitqanyŋyz, olardyŋ sizge barlyğyn zorlap
aitqyzğandary.
– Meili, qalğan adamdardyŋ barlyğy oqysyn, – dedi Elen sabyrmen. – Mūnda
qandai ar-Uiattan ketkendik bar?
– Tyŋdaŋyz!
Küieui sot mäjilisiniŋ i̇esebindegi Elen jaiynda aitylğan jerlerin betin
qisaita, qolyn sermei otyryp oqyp şyqty. Ol oqyp bolğanda Elen bylai dedi:
– Mūnyŋ barlyğy dūrys. Meniŋ aitqanymnyŋ özi osy bolatyn.
– Degenmen, kimderdiŋ qataryna kirip ketkeniŋdi aitsaişy! – dep, gazetti
qyzulana sermei Diuken tağy da aiqai saldy.
– Nege siz olardyŋ sözi şyndyqqa jatpaidy dep oilaisyz? Jaŋağy sizdiŋ oqyp
şyqqanyŋyz nağyz baryp tūrğan aqiqat qoi.
Diuken iyğyn qiqaŋ i̇etkizdi.
– Sizdiŋ arqaŋyzda ğana olardy aqtap jiberdi. Qūttyqtaimyn sizdi! İeger sizdiŋ
ata-anaŋyz tiri bolsa ğoi.
Elen i̇eriniŋ aşu üstinde gazetti qalai jūmarlap qaltasyna tyğa salğanyna qarap
tūrdy. Bir uaqytta onyŋ oiyn, özi katysqan protsess turaly jazylğan maqalany
bastan-aiaq oqyp şyqsam degen tilek bilep ketti. Äieliniŋ būl oiyn seze qoisa
kerek ol, qaltasynan gazetin suyryp aldy da, Elennen közin almastan qarap tūryp,
gazetti janyp jatqan kaminge tastap jiberdi.
Biraq äzäzildiŋ azğyruy kelesi küni i̇ertemen oğan mülde jaŋa küşpen oraldy.
Kör-jer satyp alu üşin üiinen şyqty da, Elen bazardağy gazet satylatyn
kioskanyŋ qasynan ötti. Qyrsyqqanda kioskanyŋ aldy adamnan arylmaidy i̇eken,
bireu jügirip baryp aqşa berip gazet alğanşa, onyŋ ornyn basqa bireu basyp
ülgiredi. Satuşy äiel bir sekund ta bos qalmaidy. Elenniŋ tynysy tarylyp ketti.
Alpys jasqa jetkenşe ol özi bir ret te gazet satyp alyp körmegen i̇edi. Jūrttyŋ
barlyğy qai gazettiŋ qanşa tūratynyn öte jaqsy biledi. Sondyqtan olar ündemei
aqşalaryn tastaidy da kete beredi.
Onyŋ tap sol gazetti sūrap tūrğanyn bireu-mireudiŋ qūlağy şalyp qalsa
qaitedi... Satuşy äieldiŋ özi de ne oilar i̇eken? Bälkim ol Elendi tanityn şyğar.
Kioskige i̇endi i̇eski qalada tūratyn bir orta jasqa kep qalğan adam jaqyndap bardy.
Elen aiaq-tabaq dükeniniŋ vetrinasyna qarai būryldy da farfordan jasalğan
şyny aiaqqa köz jiberdi. Älgi qart ketisimen-aq, Elen kioskige tap berdi. Biraq
baiqausyzda kelip qalğan velosipedke mingen bir adam onyŋ jolyn kesip ketti. Elen
kioskiniŋ aldynan ketip, bireudi kütip tūrğandai bola qalğan i̇edi, biraq būnysy
söleketteu bolyp şyqty. Velosiped tepken adam kioskiden kete bergen mezgilde
Elen jügirip bardy da, aptyğa söilei satuşy äielden gazet sūrady:
– «Kri»... beriŋizşi. Qanşa tūratyn i̇edi?
– On frank.
Elen gazetti ala saldy da, ony äueli i̇eki büktep, onan keiin tağy törtke büktep
sömkesine tyğa saldy jäne būl jerden ketkeni sondai jaqsy bolar ma! Diuken tanys
adamyn körip qaldy. Hanym bül gazetti öziniŋ baiağyda on besten on jetige deiin i̇eki
jyl ūdaiy monastyr pansionynda bolğanda jasyryp roman oqyğandai, tösekte
jatyp oqyrmyn degen toqtamğa kelgen bolatyn. Dekabr jetip qalğanmen kün äri
şuaq, äri jyly i̇edi, mūndai künderde öziŋe-öziŋ qūlşynğan jastai körinesiŋ.
Elen üige basyn sūğa salysymen-aq, onyŋ artynan ile-şala apasy Bertranda
kelip jetti. Jağdai ne bolyp barady özi, amerikandyqtardyŋ sūmdyğy turaly
bireu birdeŋe söz i̇etpeitin, tym bolmasa bir sağattyq ömir qalmady. Köşege şyqsaŋ
olardyŋ jürmegen jerin körmeisiŋ, Bertranda kömek sūrai kelgen i̇eken.
Gabrieldiŋ tamyr-tanystary köp, i̇eger ol izdene qalsa, bälkim olardyŋ jeri men
fermasyn amerikandyqtardan saqtap qala alar i̇edi. Öte-möte fermasy aianyşty.
Bertrandanyŋ oiynşa mūny saqtap qalu onşa qiyn bola qoimau kerek, öitkeni
bükil qauyp tek solardyŋ fermasyna ğana tönip tūrğan körinedi. Būlardyŋ
uçastogynsyz kün köre almai ma i̇eken? Onyŋ kölemi bas-aiağy birneşe jüz şarşy
metr-aq qoi. Tipti natsister i̇ekeş natsister de onan kişi aerodromğa qanağat qylğan
edi. Diuken üide joq-ty. Elen būl jaiynda i̇erimen söilesuge uäde berdi.
Eki közi bylaudai bop jylağan, jūmarlanğan dymqyl oramalyn alaqanyna
qysqan Bertranda kete salysymen, dereu doktordyŋ äieli Degan hanym i̇esiktiŋ
qoŋyrauyn şyldyratty. İeski qalanyŋ salondaryna öte sirek baratyn bolğanmen,
Elen Degandardy tanityn i̇edi. Doktordyŋ özi jūrt auzyndağy adam bolatyn. Onyŋ
maşyq i̇etkeni auyr atletika i̇edi. Ol auyr kir köteruşilerdiŋ jergilikti qoğamynyŋ
predsedateli bolatyn. Degenmen, olar täuir adamdar i̇edi. Sondyqtan jūrt būlarğa
yqylasymen jinalatyn-dy. Degan hanym öziniŋ mūnda kelgeniniŋ sebebin öte
kömeski tüsindirdi. Onyŋ baqytyna qarai Diuken myrza üiinde bolmady. Onyŋ köz
aldynda hanym tipti bir auyz sözdi de aita almağan bolar i̇edi. Tipti onyŋ joğynyŋ
özinde de Uialğany sondai, birtindep jipke monşaq ötkizgendei sözin äreŋ aitty.
Sondyqtan köp tüsindirip jatpai, älgi qonaq äiel sömkesinen bir tabaq qağaz suyryp
aldy. Onyŋ özi qağazdyŋ i̇eki jaq betine jazylğan barlyq deputattarğa, bas jäne
munitsipaldyq keŋesşilerge arnalğan hat i̇eken. Hatqa jyiyrma beske tarta adam
qol qoiypty. Olardyŋ qūryğanda on şaqtysymen Elen tanys bolatyn. Būlardyŋ
barlyğy da qaladağy qūrmetti, belgili adamdar i̇edi. Doktor Anjel, Moro myrza,
temir joldar bas keŋesiniŋ būrynğy müşesi, dep qol qoiypty: Diumon myrza,
pastor; Nazero hanym, dinşil katolik, sauda floty ofitseriniŋ äieli (mässağan);
Frans hanym, meditsinalyq sestra; Garnie bikeş, klassikalyq gimnaziiänyŋ
oqytuşysy; doktor Degan, ärine ol öziniŋ frantsiiälyq auyr atletikany süigişter
qoğamynyŋ vitse-predsedateli degen i̇ekinşi titulyn qoiğan; Porte myrza,
būrynğy brand-maior; Gaston Devil myrza, poçta-telegraf vedomstvosynyŋ
baqylauşysy, Azat i̇etu komitetiniŋ müşesi; Joveno myrza, (İapyrau būl Diuken
myrzanyŋ tanysy, sauda flotynyŋ lotsmany ğoi!) Rujo hanym, būrynğy oqytuşy;
Lanfan myrza, injener; doktor Abelen, ğalym-jaratylys zertteuşi; Levere
myrza, Lill-Boner aktsionerlik qoğamy filialy direktorynyŋ mindetin
atqaruşy; Jevodan myrza, salyq jinauşy, 1914—1918 jyldardağy soğysqa
qatysuşy; Şare myrza dinşil katolik, auruhana bastyğy, 1914—1918
jyldardağy soğysta būrynğy äskeri tūtqyn; Majer myrza, i̇ekinşi därejeli
mehanik, sauda flotynyŋ ofitseri; Lale-Gerik myrza, oqytuşy, qarsylasu
qozğalysyna katysuşy; Montan myrza, injener; Granjon myrza, jerielenuşi
(Mynany qaraŋyz, meniŋ apamnyŋ i̇eri, siz ony bilesiz, ol mende jaŋa ğana bolyp
ketti, jolda kezdesken joq pa sizge?).
– Meniŋ i̇erim solarğa barğan bolatyn...
–...Kan myrza, üi qojasy; Renar hanym, meditsinalyq sestra; Demark myrza,
mügedek, qūrmetti legion ordeniniŋ kavaleri; Burnonvil, kareta jasaityn
masterskoidyŋ iesi.
Būl adamdardyŋ jazğandarynda tolyp jatqan ädildik bar.
«Bizdiŋ ündeumiz, – depti hatta, – qala halqyn jaŋa soğystyŋ jan türşigerlik
qorqynyştary men qauipterinen saqtap qaluğa tyrysu tileginen kelip şyğyp
otyr. Sol qorqynyştar men qauipterdiŋ özi bizdiŋ basymyzğa tönude. Äsirese būğan
bizdiŋ qalamyzdyŋ tūrğan jeri öte qolaily bolyp şyğyp otyr, qalai degenmen de,
istiŋ barysy qorqynyş sezimin tudyrady. Sonan keiin, saiyp kelgende bizdiŋ iri
sauda portyn beibit saudamen i̇eşqandai bailanysy joq maqsattarğa paidalanu
turaly şeşimge kelgendikti oilatatyn faktiler keltirilipti.
1. 1949 jylğy dekabrdiŋ aiaq kezinde amerika ofitserleri basqarğan komissiiä,
Fontenblodağy atlantikalyq äskeri ştabynyŋ būiryğyna süienip, bizdiŋ
porttary qūrylystardy qarap körip ketti.
2. Jaqynda qalamyzda bolyp ötken protsestiŋ barysynda, süŋguir qaiyqtar
bazasynda natsist ofitserleriniŋ jūmys istep jürgenin sot tolyq aiqyndady.
3. Osy aida portqa Us Navy1 markaly başnialy krannyŋ üşeui äkelindi, mūnyŋ
jaiyn jaqsy biletin adamdardyŋ aitularyna qarağanda, ondai krandar tek
salmağy mol soğys jükterin tüsiruge ğana arnalğan boluy kerek körinedi.
4. Soŋğy i̇eki aidyŋ işinde amerika äskerleri men ofitserleri qalamyzğa nyq
oryn teuip jaiğasyp aldy.
Qalamyzdyŋ halqy osy aitylğan faktilerdi köre otyryp, nemqūraidy qarap
qala almaitynyn, ärine, sizder sözsiz moiyndaisyzdar.
Janjal şyğa qalğan künde qalamyz strategiiälyq obekt bolady da, ony
soğysuşy jaqtardyŋ samoletteriniŋ bombalauy sözsiz. İeger bir ğana atomdyq
bomba 150 myŋ i̇er, äiel jäne balalardy qyryp, Hirosima men Nagasaki syiaqty
qalalardyŋ tügin qaldyrmai talqandağanyn i̇eske alsaq, bombardirovşikterdiŋ
şabuylynan keiin qalamyzdyŋ küli kökke ūşady i̇eken degen oiğa keluge haqymyz
bar.
Mūndai jağdailarda deni dūrys adamnyŋ özinen özi mynany sūrauy yqtimal:
portty äskeri bazağa ainaldyru qalamyzdyŋ jäne halqymyzdyŋ müddelerine sai
kele qūiar ma i̇eken?
Portymyzdy qai i̇eldiŋ paidalanatyny jaiyndağy mäsele bizdi onşa
qyzyqtyrmaidy. Bizdiŋ port – sauda porty, Frantsiiä porty bolyp qaluy kerek.
Bizdiŋ Amerikağa degen sezimimizdi öz aldyna bylai qoiğanda, biz Frantsiiänyŋ jäne
qalamyzdyŋ müddeleri bärinen de joğary boluğa tiıs dep sanaimyz.
Bizdiŋ pikirimizşe, portymyz özimizdiŋ qarajatymyz ben küşimizdiŋ arqasynda
frantsuzdyŋ iri sauda porty küiinde qala berui üşin Frantsiiänyŋ küşi, bailyğy
jetkilikti jäne ol üşin Frantsiiä halqy patriottyq sezimmen jetkilikti türde
ruhtanğan.
Keibireulerdiŋ Orta İevropağa i̇enudi jeŋildetu üşin iri port kerek degen
pikirlerine biz qosyla almaimyz.
Biz jai änşeiin batysta tūratyn halyq qana i̇emespiz.
Biz frantsuzdarmyz, qazirgidei bolyp otyrğan jağdaidan ärqaisymyz özimizdiŋ
jauapkerşiligimizdi ūğuğa mindettimiz.
Biz portymyzdy soğys maqsatyna paidalanu üşin şet memleketke bergenge
kelise almaimyz. Qatty bombalaudan aman qalğan analar men balalar bizden:
«Būğan kedergi jasau üşin ne istediŋder» dep sūramasyn deimiz.
Qandai keremet hat!
Elen kenet Degan hanymnyŋ betine qarady, onyŋ közine tyğylğan jasy äri
qarai oqytpady. Ol i̇endi öziniŋ süiikti kişkene Mişuyn, onyŋ oiynyn, tompiğan
kişkentai qoldaryn i̇esine tüsirdi. İepiskop aitqan peri qoly turaly da, i̇endi
amerika modasy boiynşa mūrt qoiğan gitlerşil ofitserdiŋ bölmesinde ana kezde
iluli tūrğan suretteri jaiynda da, tap onyŋ aldynan i̇esikti sart i̇etkizip jauyp
alğanda, öziniŋ jüreginiŋ taidai tulap keudesine syimai ketkeni turaly da oilady.
«Sondyqtan da biz osy hatty sizderge arnap jazyp otyrmyz. Jäne onyŋ
mazmūnyn köpke jariiä i̇etip otyrmyz.
Tömendegi üş punkt jaiynda toqtam şyğarularyŋyzdy qatty talap i̇etemiz:
1. Port öziniŋ osy bügingi qalpynda tek sauda-sattyq jükterin tüsirip
qabyldauğa jäne tieuge ğana arnaluğa tiıs.
2. Ony keneitu men jaqsartuğa bağyttalğan äreketterdiŋ barlyğy tek
beibitşilik maqsatymen ğana jürgizilui kerek.
Şeteldikterdiŋ portty basyp alu üşin jasalğan äreketterine tyiym
salynatyn bolsyn. Bizdiŋ port keleşekte de frantsuz porty bop qala beruge tiıs.
3. Qalai bolğan künde de portymyzdyŋ qaitadan okkupatsiiälanuyn, soğys
strategiiälyq bazalar qataryna i̇engiziluin körgimiz kelmei, biz mynany
mälimdeimiz:
Ärkim öz i̇elinde qala bersin: – frantsuzdar Frantsiiäda, amerikandyqtar –
Amerikada.
Bizge i̇eşqandai syŋarjaq pikir mūryndyq bolyp otyrğan joq. Biz tek jalpy
ūlttyq müddege ğana bas qūiamyz».
Ädette hattardyŋ bituinde aitylatyn sypaiygerşilik sözderdi Elen oqyğan da
joq. Ol jai ğana sūrady:
– Meniŋ qandai paidam tier i̇eken?
– Qol qoiyŋyz. Qarsylyğyŋyz joq qoi?
Elen: «Diuken hanym, sauda flotynyŋ teŋiz ofitseriniŋ äieli» dep jazdy.
– Būdan keiin ne isteuim kerek? – dep sūrady.
– Būdan keiini nesi?
Degan hanymnyŋ beti qandai sūlu, özi de äli jap-jas i̇eken, qandai Uialşaq.
– Meniŋ i̇endi tağy ne isteuim kerek? Ösietke qol qoiğam joq qoi...
Üş künnen soŋ üi işiniŋ qyrği-qabaqtyğy būrynğydan üdei tüsti. Diuken
qabyrğağa japsyrylğan ündeudi oqyp, oğan äieliniŋ qol qoiğanyn kördi.
– Būl joly siz olardyŋ töbe şaşty tik tūrğyzatyn gazetinde ğana pikir aityp
otyrğan joqsyz. Sizge ol jetkiliksiz bopty. İendi sizdiŋ atyŋyz qabyrğa bitkenniŋ
barlyğynda, jūrttyŋ köz aldynda tūr. Meniŋ i̇estuimşe, ol hat «Ekler» gazetine de
basylyp şyğarylypty. İendi jūrttyŋ barlyğy biletin boldy. Joq, jeter, boldy
endi! Süitip Gabriel tūŋğyş ret äieline sen dep söiledi.
– Sen meni masqaraladyŋ, abroiymdy töktiŋ. Sağan meniŋ familiiämda boluyŋa
tyiym salamyn. İeger i̇eki jetiden keiin, däl i̇eki jetiden keiin... Büginnen bastap men
sağan aiyna on bes myŋ frank berip tūram, onan bir tyiyn da asyrmaimyn, öziŋniŋ
jaŋa dostaryŋa tasymas üşin, i̇estip tūrmysyŋ? İeger sen i̇eki jetiden keiin öziŋniŋ
qoiğan qolyŋdy alyp tastamasaŋ men senen aiyrylysyp ketem... Fransis jäne
Klodinamen söilestim. İendi olar mūnan bylai seni tabaldyryqtarynan da
attatpaidy, i̇estip tūrmysyŋ öziŋ? Būdan bylai Mişudyŋ qarasyn da körmeisiŋ,
Mişu sağan joq. Biz sağan balany būzuğa jol bermeimiz. İeki jetiden keiin... i̇estip
tūrmysyŋ, tüsindiŋ ğoi?...
Beibit türdegi i̇eski samolet qala men port üstinde ūşyp jürdi.
XVI
ÄJIBİKE MARTANYŊ VİZİTI
– İapyr-ai,jük maşina degender byqyp ketken, tipti köbin qaraŋyzşy, äjibike
Marta! Terezeden qai uaqytta qarasaŋ da ağylyp jürip jatqany. Taŋnyŋ atysynan,
künniŋ batysyna şeiin damylsyz ağylady. Tün boiyna dür-dür i̇etip tyiylmaidy.
Tym bolmasa bir mi¬nut damyl tapsaişy. Tipti zäreŋ ketedi. Üş kün ūdaiymen...
– Bar pärmeninşe jüitkitedi! Üşinşi şapşaŋdyqqa salğan! – dep, boiyn tejei
almai Leonniŋ auzynan şyğyp qaldy. Ol taŋerteŋnen beri öte renjip jür i̇edi. –
Qanşa halyqty basyp öltirdi deseişi!
Äjibike Marta qaladan velosipedpen keldi. Şynynda da, şosse boiynda neler
myi jetpeitin keremet bolyp jatyr. Ol aerodromğa ketip bara jatqan jük tielgen
maşinalardy ūşyratty.
Bos jük maşinalary äjibike Marta asyğyp kele jatqan seloğa kaityp jatty.
Maşinalar şosseniŋ būrylma qaltarystarynda basyp kete jazdaidy. Minut
saiyn monah äiel şosseniŋ şetine būrylyp şyğyp, qatqan sazdyŋ üstimen
selkildeuge mäjbür boldy. Maşinalar kolonnamen jürip jatyr: bes-alty jük
maşinasy b;r kolonna jäne sol kolonnanyŋ aldynda jabyq djip zyrğyp keledi.
Būl ne degen jaman ädet, maşinadağylar aiaqtaryn syrtqa salyp şalqaia jatqan,
omyraulary aşyq. Jük maşinalardy qaidağy bet-auyzdary saltaq-saltaq kir,
qaljyrağan adamdar jürgizip barady. Olar i̇eki-ekiden biık kabinada otyr,
rezinkalaryn şainap, jolğa qalai bolsa solai közderin süze qarap keledi.
Būlardyŋ köpşiligi negrler bolatyn. Maşinalar äjibike Martanyŋ qasynan öte
bergende, maşina jürgizuşiler birin, biri şyntağymen türtip, syqylyqtap külip
bara jatty, şamasy olar ony mazaq i̇etip birdeŋe aitqan bolu kerek. Al, i̇endi
vokzalğa qarai ketip bara jatqan jük maşinalarynyŋ şoferleri, ony ädeii
joldyŋ şetine yğystyryp şyğaruğa tyrysyp, soŋynan monah äieldiŋ qorqqan,
qoryqpağanyn baikau üşin artqy terezeden qarap bara jatqandai tärizdendi.
Olardyŋ işinen bir aqsary sūmyrai keudesine şeiin kabinadan şyğardy da,
Martağa aiqai saldy:
– Hello, freilen!
Ärine, bül nemis. Olar şekara degenge kidik qaraityn adamdar i̇emes qoi. Qaida
bolsa da öz üiindei köredi.
Basqa jağdaida mūndai uaqiğağa Leon küluden taisalmağan bolar i̇edi. Ol
şynynda da: «frolen» dep baq i̇etti. Būny i̇estigende äjibike Martanyŋ betin qalai
tyrjitqany köz aldyma i̇elestei qaldy. «Frolen» deidi! Biraq būğan
amerikandyqtardyŋ qatysy bolğandyqtan, Leonğa külki qai jerinen kelsin.
Mūnyŋ barlyğy qaptağan qara tünek kater, al mynalar, özderimen birge
baqytsyzdyq ajalyn ala keluşiler. Aerodromda onsyz da baktar men jäşikterden
aiaq alyp jüretin jer joq, tört būryştyŋ bärine tügel qarauyl mūnarasyn
qoiypty, onyŋ üstine sutartqyş mūnarağa da, tap baiağy gitlerşilderdei, küzet
postyn jasapty. Benzin qūiylğan sansyz baktardy qatarlap tizip, äzir
bölşekterden bir-aq künde qūralğan bolat töseniştiŋ üstine qoiypty. Biraq
bärinen jan türşigerlik närse, olardyŋ özderiniŋ sūrqiiälyq isterin istep qaluğa
jantalasqanyn közben köru. Keşe ğana qorqynyş sonşa ülken körine qoimağan i̇edi,
al i̇endi bügin onyŋ ,özi nağyz apatqa ainaldy. Äŋgime jalğyz ğana janarmaida i̇emes.
Jaqyn arada onda qanşa bak bolsa, sonşa jäşik te bolady. Jäşikterdi biriniŋ
üstine birin qalap, biıktigin üidei ğyp üiip jatyr. Tünge qarai, nemese jaŋbyr
sirkirei bastasa bolğany maskirovka jasağandai, olardyŋ üsterin ortasynan qaq
bölinip ketetin ülken kök brezentpen jauyp tastaidy. Jäşiktiŋ işindegisi sirä
dymqyldy jaratpaityn jarylğyş zattar, oq-däri, qaru-jaraq... Degenmen, onda ne
bar i̇ekenin i̇eşkim de jöndi bilmeidi. Leon balalardyŋ qamyn qatty jedi, i̇erte-keşi
joq, amerikandyqtar olardy jük maşinalarymen taptap janşyp öltirip ketedi.
Äsirese lagerge kire beristegi būrylysta osyndai qauyp zor.
Mūndai qatty jüriste olai bolu ğajap i̇emes. Onsyz da apat uaqiğalar kün
qūrğatpai bolyp jatady. İankiler i̇eşteŋege qaraityn i̇emes. Mūnda olar, vokzalğa
qarai ketip bara jatqan bos jük maşinalar qarsy jüretindikten, joldyn on
jağymen jüruge mäjbür bolğan. Biraq äskeri maşinalar şosseni bir-aq jaqqa qarai
jüruge paidalanatyn bolsa, onda jekemenşikti maşinalarğa qarsy kep qalğanda
olar asa imene qoimaidy: tilese şosseniŋ ortasymen-aq, tilese sol jağymen tarta
beredi. Tormozdarynyŋ syqyryn i̇estudiŋ özi qūlaq tūndyrady, – ärine osyndai
jükterdi tasyğan soŋ qaitesiŋ! Üş kün de ötken joq, şosseniŋ on jağyndağy
asfalttiŋ bütindei kül-talqany şyqty. Ondai närse olardyŋ i̇esine de kirip
şyqpaidy. Būğan aqşa töleitin olar i̇emes qoi. Keşkilik amerikandyqtar qyzyl
jäne aq farlardy paidalanady. Öte jiı qyzyl farmen jüitkitip jüredi. Al jūrt,
äsirese şosseni boilap mektepten qaityp kele jatqan balalar, – qyzyl şamnyŋ
maşinanyŋ art jağynda janatynyna ädet alyp ketken. Dağdyly künniŋ birinde
osyndai qyzyl şam jaqqan maşinalar oquşylardyŋ birin tapap ketip, taŋerteŋ
siresip qalğan kişkene ölikti tauyp alatynyna Leon kümändanbaidy. Ätteŋ osy
qyzyl farlar-ai! Tipti i̇eşteŋeni oilauğa da mūrşaŋ kelmei qalady, olar kimeletip
kelip te jetedi, i̇entelep kisini basa jöneledi. Biraq aq jaryqtyq da oŋyp tūrğany
şamaly, öitkeni şağylystyryp köz aştyrmai qūiady.
Leon qariiä bar jūmysyn tastady, tek sol jöŋkilip ağylyp maşinalardy
baqylaumen boldy. Ol kün saiyn baqytsyzdyq uaqiğa kütedi. Äsirese şosse üstinen
kütedi. Al olardyŋ aerodromyn körseişi! Ony köruge tatidy. Motorlardyŋ gürilin
estip, jükterin tastai salyp, küzet mūnaralardyŋ arasymen, qatqan şöptiŋ üstinen
orağytyp, dereu keri qaityp jatqan maşinalardyŋ, üzdiksiz qūiyndai jüitkip
jürgenin körseŋ jetip jatyr, sol aiqai-ūiqai, yŋ-jyŋnyŋ barlyğyn körip-estiseŋ
bolğany, olar būdan bir sağat būryn Rossiiäğa soğys jariiälady dese oğan anyq
senesizder.
– Qūdai sätin tüsirmek, äjibike.
Qūdai, qūdai dep zar qaqty ğoi. Onyŋ kempiri äbden aqylynan adasuğa jaqyn. Ol
jiyrma jasynda qūdai-tağalany onşa i̇elei qoimağan bolar!
Monah äieldiŋ oğan teris qarap ainalyp ketkenin paidalanyp, Leon bir türli
qyzyq qyp ūrtyn tompaitty. İeger kempir ünin öşirmese, qazir onyŋ myrs i̇etip külip
jibergenin köredi.
– Qudai! – dedi ol qaitalap. – Qūdai i̇emes, biz sätin tüsirmespiz. Biz qolymyzdy
qusyryp jai otyrğanymyz joq qoi, solai i̇emes pe, bikeş?
Meli i̇erin ala közimen atty. Biraq äjibike Martanyŋ Leonnyŋ sözine äbden i̇eti
üirenip bolğan i̇edi, basqa şaldardyŋ, baqytsyz sorly adamdardyŋ da sözine üirenip
bolğan-dy; olarmen osy arada da, basqa poselkelerde de ol öte jiı kezdesip turady.
Monah äiel i̇endi olardyŋ barlyğymen aşyna-jai. Olar kei kezde ne aitsa da,
soborğa jeksenbi küni duğa oquğa jinalatyn qūrmetti kisilerdiŋ köbinen köri
jaqynyraq körinedi.
– Bizge küş beretin bir qūdai, – dep jauap berdi oğan monah äiel. – Sularyŋ bar
ma?
– Qazir bar. Birde toly, birde solymyz ğoi. Qystyŋ küni jer dünie köl-kösir bop
ketedi, al jaz bolsa kolonkada kezekke tūramyz. Sizdiŋ qūdai tap bizdiŋ
sutartqyşqa ūqsaidy, i̇ekeuiniŋ qimyl-äreketi de birdei... Amal ne, sudyŋ özi taza
emes i̇eken, bir türli sap-sary. Men qazir legen äkeleiin.
– Rūqsat bolsa, otqa kömir tastai otyraiyn? – dep sūrady äjibike Marta.
– Bylai tūrşy, bylai, özimniŋ de älim jetedi. Siz kömirge qolyŋyzdy bylğap
alasyz. Kömir ūp-ūsaq, tek kileŋ tozaŋ.
Leon zildei legendi baraktyŋ işine köterip kirgizgende, ol öziniŋ kärilik
demikpesin sezdirmeu üşin şapşaŋ ğana qolymen büiirin taianyp tik tūra qaldy.
– Degenmen, bikeş, sizdiŋ qūdaiyŋyz kedeiler onyŋ qolyna tez tüse qūiady ğoi
dep oilaidy.
Monah äiel oğan i̇eşqandai jauap bere qoiğan joq, ol özi ala kelgen
şylapşynğa qūiyp su jylytty. Leon bara-bara batyldanyp ketti:
– Būryn bizdiŋ hal-jaiymyz jaqsyraq kezde mūnda ömiri dini kiım közge
körinbeitin i̇edi. İeşkimge sizdiŋ keregiŋiz bolmaityn.
– Tilindi tartşy, – dedi Meli oğan jekirip. – Äjibike, mūnyŋ jaqsylyqty
bilmeitin adam i̇ekenin kerip tūrsyz ğoi.
– Kim jaqsylyqty bilmeidi, – dep aiqailap jiberdi Leon. – Meni aitasyz ba? Men
bikeş jaiynda bir auyz da jaman söz aitqam joq. Onyŋ basqalarğa ūqsas jeri
şamaly. Bül kisi jaratylysynan sondai adam. oğan qūdaidy aparyp qosatyn
däneŋe joq. Üstiŋizge kigeniŋiz dini kiım be, joq dini kiım i̇emes pe, — kiımiŋizdiŋ
qalai dep atalatyndaryn ūmyta berem, – siz basqa kisilerge öziŋizdiŋ
köŋilşektigiŋizben ğana kyzmet körsetesiz: Mūndai adamdar qai jerde bolsa da
kezdese beredi. İeger siz bizge kelmegeniŋizde kempirdi şomyldyratyn adam tabylar
edi. Mari ne basqa körşi äielderdiŋ bireui kömekteser i̇edi. Bikeş, sizdiŋ qaiyrymdy
boluyŋyz basyŋyzdy türli aqymaqşylyqpen toltyryp aludan bolyp otyrğan
joq Ätteŋ, meniŋ de sizdei qyzym bolsa! Sirä, siz qūdai deuiŋizdi qoisaŋyz, mūnan da
jaqsy bolar i̇ediŋiz...
– Leon!
Qaşan da bolsa aitylatyn ylği bir äŋgime. Özinin osyndai beipil auyz
sözderimen şal mūny ürkitip jiberdi ğoi! Baq bergende, äjibike Marta oğan
aşulanğan joq, kaita Leonge qarap külimsirep qoidy.
– Qūdai bizge qaiyrymdy boludy ämir i̇etedi, – dedi ol.
– Odan da meni aşuşaŋ deseŋizşi, — dep küŋk i̇ete tüsti Leon. – Jaŋbyr jauğan
kezde de Mari mağan jarmaca ketti. Aşulysyŋ dedi! Men sizderden aşuly i̇emespin.
Basqa monah äielder, älgi ūzyn boily, aşaŋ jüzdi, nemese Luiza kelgende... siz ony
tanisyz, öziŋiz siiäqty tolyqtau kelgen äiel, biraq sizden köri jasy ülkenirek... nege
olar i̇eşkimge kömektespeidi, bar tapqandary ösiet aitqan bop, bizdi birese jūmaqqa,
birese tamūqqa dämelendiredi! Sony nege isteitinderin tüsindiriŋizşi mağan, bikeş.
Al, i̇endi siz i̇enbek i̇etip jūrtqa kömek beresiz, i̇eŋ baryp tūrğan las jūmysty isteuden
tartynbaisyz. Men Meli aitqandai, jaqsylyqty bilmeitin bolsam da, barlyğyn
körip tūramyn. Men qazir, bikeş, sizdiŋ qūdaiyŋyz turaly aityp bereiin...
– Sizge men renjimin, – dedi äjibike Marta...
– Qarai köriŋiz, men ony tağy da renjitippin! Äruaqytta siz meniŋ dūrys
aitqanymdy bilip tūrsaŋyz da, renişti äŋgimelep ketesiz, būlai talasa salu bärinen
de oŋai ğoi... Jaraidy, jaraidy, qoidym... Tūra tūryŋyz, şylapşyndy özim
tüsireiin, ol yp-yssy, al meniŋ küsti qolym qandai yssy bolsa da töze beredi.
Alaida, sizderdiŋ monah äielderiŋiz ben qūdaiyŋyz kimdi qandai jūmysqa qosudy
jaqsy biledi.
– Tağy bastadyŋ-au... – dep qūia berdi Meli jalynyşty dauyspen.
– Toqta, Meli... mine siz, bikeş, öziŋizdi aiamaisyz, al, basqa monah äielder nege
keletinin jaqsy biledi. Olardyŋ i̇esil-derti tek öz paidasyn şyğaryp, özderine
senetin aqymaqtardy aldap soğu. Olarğa qaramas ta i̇edim. Meniŋ kempirim mağan
ökpelei almaidy, men i̇eşuaqytta da olarğa qarsy bir auyz soz aitpaimyn ğoi,
şyndasam aitar i̇edim de... Ündemeimin, ündemeimin. Solai i̇emes pe, Meli? Olardyŋ
osy üige kirgendegisin körseŋiz, äjethanağa kelgendei mūryndaryn basuğa äzir, nege
sonşa täkapparlanady i̇eken? Tipti şliapalarynyŋ jelkendi keme siiäqty
ekendiginen be?
– Tüs boldy, — dedi Meli. — Qūdaiğa şükir, sen i̇endi qazir ketesiŋ.
– Seniŋ budilnigiŋ alda, — dep küŋk i̇ete tüsti Leon. – Jaŋbyr jausa ol artta
qalyp qūiady, al qūrğaq kezde şirek sağat alğa ketip qalady. Sonan Leon tösekke
jaqyndap bardy. – Bälkim, men sizge kömektesip ülgirermin, Melidi i̇ekeulep
köterelik, siz onyŋ, arqasyn juarsyz, – dedi ol Martağa. – Onyŋ bükil denesi
talaurap ketken. Qaitesiŋ, būl kempirdiŋ tösek tartyp jatqanyna da birneşe jyl
ötti ğoi.
– Men taza prostynia men köilek äkeldim. Biz qazir bärin tärtipke keltiremiz. İeŋ
bolmasa säl ğana joğary köteriliŋizşi, siŋlim.
Monah äiel Melidi siŋlim degende şal oğan külip jibere jazdady.
– Būlai jabyspaşy, – dedi ol kempirine, «oi qaryndasym-ai» dep qala jazdap. Ol
sabyrly dauyspen bylai dep sūrady: – Seni qimyldatqanymyzda deneŋ auyra ma?
– Meniŋ nauqasym öte qatty bolu kerek, qalai dep oilaisyz, äjibike?
Marta kempirdiŋ arkasyn juyp jatqan mezgilde, Leon oğan şabuylyn kaita
bastady.
– Demek, bizge amerikandyqtardy jiberip jürgen sizdiŋ qūdai i̇eken ğoi? Sirä, ol
Rossiiäda bükil halyqtyŋ baqytty turatynyn köre almaityn boldy ğoi? Bälkim,
barlyq jerde de tap osy bizdegidei tūrmys bolğanyn tileitin şyğar. Mysaly,
bizdiŋ porttyŋ sviaşennigi äuelgi kezde sondai yntaly-aq bolatyn. Tipti ony da
özimiz siiäqty bişara dokerdiŋ biri, däl käsipşilik odağynyŋ müşesi i̇eken der i̇ediŋ.
Jūrttyŋ közine mūnyŋ özi ūnap ta ketti. Ärine, qanşa degenmen, bailar üşin ğana
ynta salatyn ūzyn öŋirlerge qarağanda myna tärizdiler jaqsy ğoi. Ol osy
poselkede özimizben birge turdy, tabysy da özimizden kop i̇emes. Biraq jūmyssyzdyq
bastala salysymen-aq, ol bir ai da töze almady, köp ūzamai ūşty-küili joq boldy.
Ärine. i̇eger basyna qiynşylyq tüskende jylt i̇etip taiyp beretin jerin bolsa,
dokerlermen birge tura tūrmai nesi bar. Ol bylai tūrsyn, adam poptyŋ basynda
jaman oiy bar i̇ekenin sezer bolsa, onda is alğa basady dep oilamaŋyz. Bir küni ol
Diupiüidikine barypty, tap sol küni onyŋ balasynyŋ jasy on i̇ekige tolğan i̇eken,
sondyqtan pop ony aldap dūğa oqyğysy kelipti. Baqsa, ony ügitteuge kelgen i̇eken. Ne
oilasa da i̇erik ärkimniŋ özinde ğoi. Biraq balanyn äkesi — Diupiüige arnap, ündemei
ğana qaltasyna bir bötelke koniak sala kelipti. Qalai deisiz, sizdiŋşe osy da
adaldyq bop pa? Diupiüi oğan tikesinen aityp salypty: talasatyn bolsam
talasamyn, biraq i̇eşkimdi de qyzyqtyrmaimyn. Meniŋ balam onsyz da dūğa oquğa
barady, būl sözim üşin ğapu i̇ete köriŋiz. Öitkeni onyŋ şeşesi jyndylau adam,
sizderdiŋ bylşyldaryŋyzğa senedi... Al, i̇endi koniagiŋizdi böten bireu üşin saqtai
tūryŋyz, ülken rahmet sizge, depti de popty quyp şyğypty. Mine qandai qyzyqtar
bolady. Men, bikeş, ondai täkappar i̇emespin: i̇eger siz mağan temeki äkelseŋiz ğoi,
qarsylyq joq, mūnda qanşa kelemin deseŋiz de kele beriŋiz.
– Talabyŋyzğa sai, mende bir paçke temeki bar i̇edi, tipti ūmytyp ketippin ğoi, –
dedi de, monah äiel öziniŋ qara kiıminiŋ tüpsiz qaltasyn aktara bastady.
– Solai ma i̇edi! Meniŋ trubkam qaida ketti? — dep Leon aiqailap jiberdi, onyŋ
quanğannan közi oinaqşyp ketti. Biraq köpke şydağan joq ol, monah äieldi
qaitadan kelekelei bastady, – dūğa oquğa keşirek qalğan bolarmyn. Şirkeude mağan
degen i̇eşteŋe joq. Meni i̇endi aiağymnan alyp aparmasa, öz yqtyiarymmen bara
qoimaspyn. Meli oğan sözsiz könedi, al, menen bütindei ümitiŋizdi üziŋiz. Degenmen,
bikeş, temekini siz qaidan alasyz? Rasynda satyp alasyz ba? Nemese sizdiŋ
qūdaiyŋyz men üşin öz ülesinen bastartty ma? Demek, siz meni dūğağa temekimen
qyzyqtyrmaqsyz ğoi şamasy?
Monah äiel qysqan külkisine şydai almai iyğyn köterip jymidy. Meli de i̇ezu
tartyp külimsiredi. Biraq tap sol kezde, qūp-qūrğaq qysqy auany qaq jaryp portta
küşti gudok ökirip qūia berdi.
– Mine i̇endi däl tüs boldy, balalardy baryp äkeluim kerek.
– Bir minuttai toqtai tūryŋyz, Melidi şamaly ğana köteriŋizşi, men astyna
prostynia töseiin, artynan sizsiz-aq barlyğyn özimiz ülgiremiz, – dedi äjibike Marta.
Syrtqa şyğa bere i̇esikti jauyp jatyp Leon bylai dedi:
– İeger men kaityp kelgenşe siz osynda bolsaŋyz, aitysty sonda aiaqtarmyz.
Marta tağyda iyğyn köterdi. Ol tösekti jöndedi, oğan bas-aiağy birneşe minut
uaqyt qana ketti.
Būdan bylaiğy uaqiğa közdi aşyp-jūmğanşa bop qaldy. İeki äieldiŋ i̇ekeui de
kenet syrttan aiqai-ūiqai, dürsil i̇estigen i̇edi, tap sol mezette körşileri Leonnyŋ
qan-qan, jansyz denesin bölmege köterip äkep kirgizdi. Olar ony qai jerge salaryn
bilmei de qaldy. Zäresi ketkennen tastai qata qalğan Meli közine jas almastan
olarğa til qatty:
– Meni qabyrğa jaqqa qarai ysyryŋyzdar da, ony aqyryn ğana meniŋ qasyma
salyŋyzdar.
Leonnyŋ basynan aqqan alqyzyl qan, jastyqtyŋ äjibike Marta äkelgen taza
tysynyŋ üstine jaiylyp barady. Ondaidy körgende adamnyŋ zäresi ūşyp,
qaltyrap ketedi de, jüregi tyna qalady.
Bir minuttan keiin Leon közin aşty.
– Leon!
Şaldyŋ i̇erni jybyrlağan i̇edi, biraq äbden älsiregen kep tili kürmelip söilei
almady.
Bir äiel onyŋ köz qarasyn baiqap, alğa şyqty da:
– Bala tiri qaldy, i̇eş jerine zaqym kelgen joq, tek änşeiin qoryqqan i̇eken! –
dedi.
Leon tağy da qaitadan közin jūmdy.
Estidi me älde i̇estimedi me i̇eken?
Ol tipti jan tapsyrğan i̇edi. Meli i̇endi qorquyn birden qoidy. İemin-erkin jylap
aluyna bolatyn i̇edi.
– Leon balany qūtqaramyn dep jügirgen i̇edi, – dep baian i̇etti bireu. – Al jük
maşina ony däl basynan soqsa kerek, kerek dese, toqtağan da joq. Tek kelesi
maşinany ğana toqtata aldyq.
Oquşylardyŋ bireui Leon ataidyŋ synğan kūm trubkasyn şosse üstinde jatqan
jerinen tauyp aldy, ol äli jyp-jyly i̇eken. Asfalt üstine ūşyp tüskende, ony
qojasy jaŋa ğana öz başmağynyŋ ağaş tabanyna qaqqandai, onyŋ temekisi
solaiymen tögilip qalypty. İa. ol tap sol kezde trubkasyn tartqan i̇edi ğoi...
Körşileri üi-üilerine tarap ketkennen keiin Meli men äjibike Marta sūp-sūr
bop, älgi uaqiğa bastalğannan beri til qatpağan i̇edi. Sonan kempir öksip jylap qūia
berdi de, äjibike Martadan sūrady:
– Bälkim ony sizben manağydai söileskeni üşin qūdai tağala jazalağan şyğar,
äjibike?
– Siz aqylyŋyzdan airylğan i̇ekensiz, ol ne degeniŋiz, siŋlim, – dedi Marta. –
Aljasqan i̇ekensiz.
– Aljasqan i̇ekensiz!
«Eger men qaityp kelgenşe siz osynda bolsaŋyz, bikeş, aitysty sonda
aiaqtarmyz», – degen i̇edi Leon keter aldynda.
XYII
BIR ÖMIRDIŊ BASTALUY
Joq, gazet oqymaityn adamdar,, al oqyğan künde de hronika men romanfeleton üşin ğana oqityndar, jūrttyŋ barlyğy «Jojo» dep at qoiğan, doker
balasy Jozef Diupiüidiŋ qysqa ömiriniŋ işinde qanşa qorqynyş keşirgenin bile
almaidy. Öte jiı jūrt qaisybir adam turaly ony.«baqytsyzdyqqa ūşyrady» deidi
de, sonymen qūia salady. Biraq, i̇eger bizdiŋ adamdardyŋ ärqaisysynyŋ ömirine jete
şūğyldanatyn bolsaq, sol ömirlerdiŋ ärqaisysyn är uaqyttarda baqaişağyna
şeiin jete tekserip, jūrttyŋ ana qalada, myna qalada, i̇elimizdiŋ ärbir
tükpirlerinde qalai ömir sürgenin, kazirgi uaqytta qalai ömir sürip otyrğanyn i̇eske
ala qalsaq, özimiz ömir sürip tūrğan älemniŋ osy uaqytqa deiin şydap tūrğanyna,
onyŋ qalai solaiymen örtenip ketpegenine ğajap qalasyŋ. Jojo deni sap-sau,
soqtadai jigit bop öse alatyn i̇edi, onysy qazirdiŋ özinde de ap-aiqyn körinip tūr;
ras, ol i̇eŋkişteu jüredi, biraq boiyn köterip, iyğyn jazğan mezgilde, onyŋ
tūlğasynyŋ kelmei tūrğan jerlerin oimen jetkizip, nağyz Jojonyŋ özin on jeti
jasta qandai bolğanyn közge i̇elestetuge bolady. Biraq onyŋ jasy on jetige
tolğanda 1944 jyl kirgen i̇edi; tap sol 1944 jyly ol jana ğana dop oinaudy qoiğan
bolatyn. Öitkeni ondai i̇erkektiŋ boiyna ar ğoi...
– Siz, mūndai uaqyiğa kimniŋ basyna bolsa da tüsui mümkin: köp i̇elderde sansyz
jetkinşekterdiŋ jasy tap sol 1944 jylda on jetige toldy, onan i̇eşqandai oqşau
problema tumaidy dersiz. 1944 jyly on jeti jastağylar men olardan
ülkenirekterdiŋ bastaryna bükil i̇elderde – Rossiiäda da, Amerikada da sonşa köp
baqytsyzdyq tudy. Olardyŋ bastaryna tuğan baqytsyzdyqqa kinäli adamdardyŋ
bolğanyna, ondai kinälilerdiŋ orys i̇emes i̇ekenine i̇eşqandai kümän joq. Ol aidan
anyq.
Jojony su qaptağan okopqa tüskennen-aq qyrsyq ainaldyra bastady. Ol
qyrsyq nemister jiekti qorşauğa tüsken mezgilden bastalğan i̇edi. Gitlerşilder
Frantsiiänyŋ köp jerinen ketip bolğan-dy, sondyqtan amerikandyqtar men
ağylşyndar būl qorşaudy köp küş jūmsamai-aq, oŋai qūrtyp jibere alatyn i̇edi.
Biraq olardyŋ oiy basqada i̇eken... Jalğyz ğana olardyŋ bizdi quantqany, –
aviatsiiäsynyŋ şabuyly boldy. Onyŋ özi bizdiŋ jerlerge oqtyn-oqtyn bomba
tastauşy i̇edi, onda da ylği öŋkei käsip oryndaryna tastaityn, biraq öte jiı
jaŋylysa beretin-di. Būl jiektegilerdiŋ barlyğynyŋ i̇esinde. Mūndai alasapyran
nemisterge şynynda öte qolaily boldy. Sūmdyq fakty ğoi: olardy biz qorşadyq,
al şabuyldy nemister jasady. Bizdiŋ adamdardyŋ pikiri boiynşa, Ardennada
bolğan Rundştedt şabuyly kezinde amerikandyqtar qulyq istegen: nemister i̇eŋ
bolmağanda frankolyq İspaniiädan özderinin süŋguir qaiyqtaryn aşyqtan aşyq
jabdyqtala alatyndai i̇etip olar Soltüstik teŋiz ben Atlantika mūhity boiyndağy
bekinisterdi jalaŋaş qaldyrğan. Jojonyŋ jas şağynyn alğaşqy jyldary, oiyna
jigitşilik tüse bastaityn jyldary solai ötti. Būl özi birqily zaman i̇edi. Qalai
degenmen de okkupatsiiä aiaqtaldy. Öz küşimizben azat i̇etken jerlerde jūrt mäzmäiram bop, älgi qarğys atqan jyldar jaiyndağy i̇eske tüskendi oilarynan
ketirgileri keldi. Oiyn-külkige zar bolğan i̇edik, biraq meiramnyŋ özi birtürli
qaiğyly bop şyqty. Öitkeni jau irgeles, tu syrttan antalap tūrğan i̇edi ğoi,
sondyqtan ol bizge degenin istep, soqqy bere alatyn-dy. Mūnyŋ özi tynystary
keneigennen jana ğana i̇erkin dem alyp, azattyqty bileumen, sauyq keştermen
meiramdai bastağan i̇eleusiz jatqan kişkentai derevnialarda öte-möte aiqyn
seziletin-di. Bizdiŋ jigitterdi tek biletip, qyzdardyŋ köŋilderin aulatyp qoisa
bolğany i̇edi ğoi! Jūrt külip, bilep jürgende, bir kezde derevniany qorşağan batpaq
jaqtan akkordeonnyŋ dausyn jara kenet pulemettyŋ satyrlağan üni i̇estiledi.
Ondai bolady i̇eken degen i̇eşkimniŋ oiynda joq bolğandyqtan, qaljyŋbastardyŋ
bireui qyzyp ketken barabanşydan: «Satyrlatqan sen be?» dep sūrağanda, ol oğan:
«Joq, meniŋ taiaqtarymnyŋ ana jerde jatqanyn körmeisiŋ be?» dep jauap
qaiyratyn. Şynyn aitqanda, qaljyŋnyŋ orny būl i̇emes bolatyn. Qyzu bi üstinde
bireu-mireu birneşe ret muzyka oinap jatqan jerge qarğyp şyğatyn, sonda muzyka
toqtap, jūrttyŋ barlyğy da saq bola qalatyn i̇edi; al kei kezde, bomba öte jaqyn
jerge tüsken mezgilde bileu özinen-özi toqtalyp, tek orman işinde būtalardyŋ
sybdyry ğana i̇estiletin. Al muzyka oinağan biıkşeden: «Kün» tobyndağy joldastar
jinalsyn, qalyp qoiğandardy jinasyn, jau şabuylğa şyqty» degen ün i̇estiletin
edi. sonda jigitter taiyp otyratyn-dy. Qalyp qoiğandar, ädette jaqyn jerdegi
būtalardyŋ tübinde bolatyn. Olar älgidei ünder i̇estigende qaiğyryp, qamyqqan
qyzdardy qūşaqtarynan bosatpaityn i̇edi. Äruaqyt şyğynğa da ūşyraityn-dy,
qaza tapqandar jäne jaraly adamdar boluşy i̇edi. Jigitter ketkenniŋ artynan, i̇eger
bişiler jetkilikti bolsa, keşki sauyq üitip-buitip sozyla beretin-di, biraq jūrttyŋ
barlyğy da ne qalaryn, ne taraitynyn bilmei, jym-jyrt bop otyratyn. Kei kezde
janağy biıkşeden ündeu qaitalap aitylatyn, öitkeni olarğa kömek kerek bop
qalatyn-dy. Demek, ol oiyn i̇emes. Jūrttyŋ i̇eŋsesi tüsip, muzyka da bäseŋ oinai
bastaityn i̇edi, skripkaşyğa ketetin kezek jetip, jürek onan saiyn qatty qysyla
tüsetin. Öte jiı öŋkei qyzdar ğana qalatyn i̇edi; olar fonarlardyŋ janyndağy
şoğyrlana ösken gülderdiŋ tübine otyra ketetin de, bir-birine üreilene qarai
beretin. Maidan şebi derevniadan bir-aq kilometr jerde bolatyn. Gitlerşilder
bizge qarsy şabuyl jasağanda, jigitter aianbai soğysyp, ärbir ūltaraqtai jerge
deiin qorğaityn. Degenmen, şeginuge tura keletin-di: bizde qaru-jaraq degen
joqtyŋ qasy i̇edi ğoi. Nemister derevnialarymyzdy qaitadan basyn alatyn i̇edi.
Biraq mūnda olar taban tirep tura almai, biz jaudy i̇erteŋine-aq dürkiretip quyp
şyğaratyn i̇edik. Mūnyŋ özi ağylşyn-amerikandyqtardyŋ iş tartumen istelip
jatqanyna tağy bir aiğaq bolatyn. Biraq, olar bizge kömektesudiŋ ornyna özderinin
tanktarymen komediiä oiynyn oinaityn boldy. Istiŋ özi qiynğa şaba bastap,
gitlerşilder bosanyp şyğuğa äreket jasağan mezgilde, ondaidyŋ özi
amerikandyqtardyŋ bastaryna qauyp töndiretin bolsa, olardyŋ tanktary jetip
keletin i̇edi. Al i̇endi qauypten qūtylğan yŋğaida-aq olardyŋ tanktary joq bolady.
Qalai bolğan künde de olar gitlerşilderge timeuge tyrysty. Frantsiiäda
revoliutsiiä bola qalar, kim biledi, sonda gitlerşilder qol jetetin jerde bolady da,
amerikandyqtarğa kömektesedi, al özderi i̇ekeuara jenil jarasa alady, bizdiŋ
aramyzda jūrttyŋ bäri istiŋ jaiy osylai dep oilaityn i̇edi. Nemister tek Sovet
Armiiäsy Berlindi alğan soŋ ğana qarsylasudy toqtatyp kolğa tüsti ğoi. Osy
däleldi tereŋ oiğa salsa bolğany, barlyğy da tüsinikti bolady. Solai ğoi? Osy
uaqiğalardyŋ soŋynan ile-şala Jojo men onyŋ partizan tobynda bolğan
joldastaryn i̇eriktiler retinde äskerge aldy. Olardy Germaniiädağy Frantsiiänyŋ
okkupatsiiälyq äskerine jiberdi. Äskerdi Deliatr basqaratyn. Äne, baryp tūrğan
jauyz dep sony ait! Ol tipti beibitşilik uaqytynyŋ özinde jūrtty qyryp saluğa
yntyzar i̇edi...
Sondyqtan ol üşin soğys bi basqaruşyğa kadrildei i̇ermek körinetinine men
äbden senem. Onyŋ dauysy jip-jiŋişke, ap-aşy – osyndai dauysymen ol qanşama
adamdy i̇eşqandai qajetsiz ölimge joldady! Bizdi toz-toz qylyp jiberdi: birese
maidannyŋ şekarasyn tüzetudi syltau qylady, nemese onyŋ kenet dūşpandy
qytyqtap i̇ermek i̇etkisi keledi. Beibit uaqyttyŋ özinde, manevrlerde, ol oqty
patronmen atudy şyğarğan bolatyn. Biraq, Jojonyŋ ömirinde körgen
jamanşylyğy jalğyz būl i̇emes i̇edi. Nağyz sūmdyq keiinirekte, Vetnamda bastaldy.
Dūrysy, bül jyldardy i̇esiŋe tüsirmei-aq qoi. Jojo! Köziŋdi jūm da, keremet
qyrğyn soğysty tezirek jadyŋnan müldem ketir. Äli künge deiin osynyŋ özi
ūnaityn adamdar bar, olar qyrğyn soğystyŋ sozyla bergenin tileidi. Mine
osyndailar özderin meiirbandy i̇etip körsetpekşi bolady: baiğūs soldattarymyzai, rojdestvoğa olarğa sälemdeme jiberu kerek i̇edi degensidi. Äli künge deiin küriş
egisi dalalarynda olardy oq pen bezgekten öluge mäjbür i̇etetin baqytsyz
soldattarğa senderdiŋ qandy •sälemdemeleriŋniŋ qajeti ne. Öte oŋai
qūtylğylaryŋ keledi i̇eken, myrzalar! Söitip i̇eşqandai kinäsiz adamdardy öltiruge
būiryq alğan Jojo: osyndai qara jürek bireu öziniŋ sälemdemesimen meniŋ qolyma
tüse qalsa, bälem sondağy jasalğan qylmystar üşin, meni qanişer qylğandary
üşin, men olardyŋ sybağalaryn ädilşilikpen bergen bolar i̇edim, dep oilaidy. Onda
ne bolğanyn aita qalsaŋ tebe şaşyn tik tūrady. Biraq qara jürekterden oş alu
onşa oŋai i̇emes, sağan būl jerde adam öltiruge bolmaidy, beibitşilik kezde ondai
närse üşin tabanda qatty jazalaidy. Būryn beibitşilik kezde adam öltiruge
jūrttyŋ barlyğyna birdei tyiym salğan, salmağanyn Jojo jas bolğandyqtan
bilmeidi. Balalyq oiyn jasynan şyqpai jatyp, jan-jağyna közin sala
bastağannan beri onyŋ öz ainalasynda körgeni kileŋ ölim. Osy ötken jeti jyldyŋ
işinde, bylaişa aitqanda, Jojo bala şağyndağy i̇ermekterin tastağannan beri,
onyŋ körgeni öŋkei ölim boldy, ol oğan ūiqy, tamaq pen su siiäqty üirenşikti bop
ketti. Al i̇endi Vetnamnan kaityp kelgennen beri tūrmys onan saiyn tömendeude,
onyŋ ölim jaiynda oilauğa ädet alğany sondai, tap sondağy uaqiğa osynda da
bolyp jatqandai: şaldar aştan jusap jatyr, basqalar osyndai tūrmysqa şydai
almağandyqtan özderin-özderi öltirude; portta oqys apattardan köz aşa almaisyŋ;
gazetterde üzdiksiz jaŋa soğys jaiynda jazuda; i̇ereuilder men demonstratsiiälar
qandy soqqymen aiaqtalady. Maze Breste qaza boldy; mineraldy tyŋaitqyştar
zavodynda ulanğan aua onyŋ ökpesin qalai jep bara jatqanyn Jojonyn özi de
jaqsy sezedi; Joslina auruğa şaldyqty, şamasy Jojodan jūqtyryp alğan
siiäqty; būdan keiin bala tudy. Tuğan boiy i̇eki sağat ta ömir sürmei ölip qaldy, tipti
düniege kelmegendei. Demek, Joslina i̇ekeui ony ömir süredi i̇eken dep ümittenbegen
de i̇edi. Jojo Vetnamnan keiin i̇esin jinai almai qoidy. Äbden tityqtağan nauqas
küiinde ol künine segiz, on sağattan müŋkigen, keudeni atqan sasyq işinde jūmys
isteuge mäjbür boldy; uly zattar onyŋ tänine terisin tese ötip, bükil denesin
qaidağy bir dert şalyp, işten kürt jegendei keudesiniŋ quystanyp bara jatqanyn
seze bastady. Jojo Vetnamda jüdei bastağan i̇edi, al soŋğy kezde müldem beli
bükireiip, öni bozaryp, onyŋ betine kisi qarağysyz bolyp ketti. Üilenu deidi! Üiine
oralğannan keiin üilenu degen onyŋ oiyna da kirip şyqpağan bolatyn. Onyŋ
bireudiŋ i̇eri bolarlyq qauqary barma! İeger Joslinamen i̇ekeui būryn söz bailasyp
qoimağanda, ol müldem üilenbegen bolar i̇edi, ol i̇ekeuiniŋ biri küieu, biri qalyŋdyq
ekenin jūrttyŋ bäri būrynnan biletin i̇edi. Basqalar üilenip jatqan soŋ, ol da
üilene saldy. Biraq balaly bolu, mūndai baqytty olar arman i̇etpegen de bolatyn.
Tipti Joslinada da ondai ümit bolğan i̇emes-ti. Mūnyŋ özi şyn mänisinde
baiqausyzda ūşyrai ketken baqyt i̇edi. Joslina bastapqy aidan-aq nauqasqa
şaldyqty, sondyqtan jūrt onan küder üzgen bolatyn. Degenmen ölim anasyn
qaldyryp, tek närestesin aldy; ol typ-tynyş qana jan tapsyrdy, öte naşar
bolğannan bir ret te ünin şyğarmady.
Zavodta partiiä iaçeikasy da, käsipşiler odağynyŋ ūiymy da bolmaityn. Zavod
qojasy bilgenin isteitin. Bireu-mireu nauqastanyp qalsa, ne bir künge bosatudy
sūranatyn bolsa, quyp şyğady. Onyŋ aldyna talap qūiar bolsaŋ tağy sondai.
Jūmyssyzdar tolyp jatyr, sensiz-aq kün köre alamyz degendi aitatyn ol.
– İeger sen sondai i̇erke bolsaŋ, meniŋ zavodymnyŋ sağan auasy ūnamasa, jaman
iısten qorqatyn bolsaŋ tartyp otyr, basqa jerden jūmys izdep kör. Men seniŋ
ornyŋa basqa bireudi tauyp alam. Sendeiler tolyp jatyr – deitin ol
jūmysşylaryna.
– Özderiŋ netken boljyr jansyŋdar? — degen i̇edi Diupiüi balasyna birneşe ret.
— Qanşa aitqanmen zavodta otyz şaqty adam isteisiŋder ğoi, qorğanu kerek. Oğan
ündemegen saiyn ol dandaisyp, arsyzdanyp ketedi.
Ol ras, ondağy adamdar onşa batyl i̇emes. Al i̇endi ondai qanişerdi qūr qolmen ala
almaisyŋ. Ol barlyğyn aldyn ala tüpten oilaityn zymiiän. Otyz jūmysşynyŋ on
besi äiel i̇eken, olardyŋ i̇erleri portta isteidi. İeŋbekaqylary qanşa az bolsa da,
äiteuir sep qoi. Jalaqyğa qosudy talap i̇etu, onyŋ özi tipti mardymsyz tiyntebenniŋ özinen aiyrylu degen söz. Mūnyŋ üstine düniejüzilik birinşi soğysqa
qatynasqan alty kart bolatyn, olardyŋ qanşa pensiiä alatyndary jūrttyŋ
barlyğyna mälim, demek, būl jūmyssyz, olarda talşyq i̇eterlik tük qalmağan bolar
edi. Äielder siiäqty būl qarttar da osyndai tūraqty jūmysty bağalap, özderin
quyp şyğady i̇eken degen oi kele qalsa qūttary qaşatyn... Alaida, Jojo baiqap
köruge bel bailady. Olardyŋ birde-biriniŋ partiiäğa nemese käsipşilik odağynyŋ
özine müşe boluğa batyly barmaityn. Biraq, i̇endi barlyğy jappai köterilip,
özderiniŋ talaptaryn aitu kerek degen äŋgime bastalğanda, onan i̇eşkim
bastartpaityn boldy. Tipti, i̇ereuil jasaudyŋ özine äzir i̇ekendigin bildirdi. Mūndai
aiuannyŋ keŋirdeginen alu kerek. Myna tärizdi jūmys jağdaiynda jūrtqa, onyŋ
üstine qarttar men äielderge, jūmys istetkizuge batyly baratyndai qaidan
şyqqan özi... Aqyry Jojo bastauğa uaqyt jetti degen toqtamğa keldi. Bir küni
taŋerteŋ qarttar men äielder barlyğy biri qalmastan jappai jūmysty tastady.
Äueli birine-biri senbei, ärqaisysy körşisine i̇eptep moiyn sozyp qaraumen boldy.
«Eger sen bastaityn bolsaŋ, – dep oilağan bolu kerek ol, — meniŋ dalada qalğym
kelmeidi, men de bastaimyn». Biraq artynan, jūrttyŋ barlyğyna da batyl kirip,
taban tirese aldy. Zavodtyŋ qojasy qatty tulady. Ol jūmysşylardyŋ birin
qaldyrmastan quyp şyğamyn degendi aityp, aiqai saldy. Sonda oilamağan jerden
birtürli aqylğa syimaityn uaqiğa bastalyp ketti. Osyndai baqytsyz, nauqas
adamdar tipti qoldarynan i̇eşnärse kelmestei bişara köringender kişkene zavodty
qoldaryna aldy. Al olarğa körşiles jerde istep jatqan qūrylysşylar qosyldy.
Odan göri äregirek isteitin aiaq kiım fabrikasynyŋ jūmysşylary i̇ereuil jasady.
Süitin halyq, tek alğaşqy ūşqyndy kütip otyrğandai birine-biri jalğasyp ketti.
Būğan deiin töŋiregine tek guanonyŋ tūnşyqtyratyn iısin ğapa taratatyn qūrttai
zavod, i̇endi i̇ereuildiŋ ortalyğyna ainaldy. Jūmysşylardyŋ degenin isteu kerek
ekenin osy kezde qojalar da ūğyna qaldy... Sirä, ülken qauypty sezgen sauda
palatasy būl iske kirisken bolu kerek. İereuil oty ülken zavodtarğa ūşyp tüsui
mümkin i̇edi. Aqyrynda tek jalğyz ğana Jojony jūmystan şyğaryp tastady.
Mūnyŋ i̇esesine onyŋ būryn özimen birge jūmys istegen joldastaryn bügin de tanu
öte qiyn. Barlyğy birge VKT-ge müşe bop kirgen, ärine, äli de būrynğyşa
ärqaisysy körşisin nysana i̇etedi, onyŋ artta qalmauyna qam jeidi. Degenmen
olarda i̇endi būrynğydai üreilenu joq. Jojo äkesimen i̇ekeui bulardyŋ qimylyn
basqardy. Olar tipti jūmysşylardyŋ işinen bir äiel tauyp, ol zavodta i̇en, äueli
eki-üş adamnan iaçeika ūiymdastyru mindetin aldy.
Söitip, Jojo jūmyssyz qaldy, al Joslina äli künge deiin tösek tartyp jatyr.
Ol i̇endi ne isterin bilmeidi, barlyğyn da oiğa salyp kördi. Alty jyldyŋ işinde,
dūrysyn alğanda, ol i̇eşqandai mamandyq üirene almady. Tipti būrynğy azdy-köpti
bilgeniniŋ özin ūmytyp qaldy. Al qazirgi uaqytta täjribeli jūmysşylardyŋ
özderi de jūmyssyz bos otyrğan joq pa. Tük istetpei bos sendelip qaŋğyrsaq, al
tünde basyndy qaŋğyrtqan oidan köziŋdi ilindire almasaŋ, barlyğyna baruğa äzäzil
azğyrtpasyna i̇eruge, öziŋe-öziŋ qarsy şyğuğa bolady... Soŋğy kezge deiin, poselke
adamdaryn «koğam jūmysyna» jetisine bir-aq ret qualaityn. Jūmystan bos
uaqytta bir jerde birdeŋe istep aqşa tabuğa bolatyn i̇edi. Biraq Jojony jūmystan
şyğaryp tastağannan beri, aptadan astam uaqyt, olarğa mūnai tütigin saluda künine
segiz sağattan jūmys istetetin boldy. Bastapqy kezde jūrt ne üşin azaptanyp
jatqanyn bilgen joq. Topyraq üidi, or qazdy – istegenderiniŋ barlyğy sol... Biraq
tiagaçtar truba äkelip sala bastağanda jūrt küŋkildep, biraz söz şyğardy. Ärine,
amerikandyqtarğa soğys üşin mūnai kerek, al i̇endi biz olar üşin tegin aiuan siiäqty
bop şyqtyq! Mūnai tütigin saluda amerikandyqtarğa biraz azap şeguge tura keledi,
bül jūmys op-oŋai istele qoimaidy, onyŋ özi barlyq jağynan da körinip tür. Jojo
özi birden jūmysqa şyğudy toktatty. Degenmen keşe ol merden, dūrysyn aitqanda,
merdiŋ qara jūmys isteitin jümysşylardy basqaratyn böliminen qağaz aldy.
Sutartqyş mūnara töŋiregindegi aerodrom qūrylysyna joldama aluğa şaqyrtqan
eken: al i̇endi kelmei qalsa jūmyssyzdyqpen, üi işi jağdaiymen bailanysty
beriletin kömekten ada bolatyny i̇eskertilipti. Bül jūmysqa aqy töleu jağy jaman
körinbeidi.
Mūny i̇estigende Diupiüi būlan-talan boldy da qaldy. biraq balasyna ol mynany
aitty:
– Qalai bolğan künde de i̇erteŋ seniŋ onda baruyŋ kerek, onda ne bop, ne qoiyp
jatqanyn bilgen dūrys. İeger sen partiiäda bolsaŋ da, bäribir men sağan bar dep aqyl
aitqan bolar i̇em. Halyqty qaida bolsa da ūiymdastyruğa bolady.
Al bir ğajap närse, Jojo şynynda da partiiäğa kirmedi. Onda bir män boldy. Ol
Vetnamnan qaityp kelgennen keiin köp keşikpei balasynyŋ pikiri solaiymen
kommunisterdiŋ pikirine sai keletinin körgen soŋ, Diupiüi bir küni sol taqyrypta
balasymen söilesti. «Joq», – dep jauap qaiyrdy Jojo, onyŋ ūsynysyna. — «Nege»
— «Sol». Diupiüi birneşe kündei osy äŋgimeni bastaiyn degende balasynan baiağy
«joq» degen qyŋyr sözdi i̇esti berdi. Basqa i̇eşqandai tüsinik joq. Aqyrynda qariiä
aşulanyp qaldy. Jojo sonda äkesin közimen atyp, oğan: «Bäribir sen tüsinbeisiŋ!» –
dedi. Balasynyŋ sondai közqarasyn körgende Diupiüi ün qata almai qaldy. İekeuiniŋ
arasynda jaqyndauğa böget bolğan birdemeniŋ bar i̇ekenin sezdi ol. Äkesiniŋ ündemei
qalğany Jojoğa tolyp jatqan sözden de qatty äser i̇etti. Sonda ol sözdi özi bastady.
– Kinäsiz adamdardy öltiruge meni mäjbür i̇etti, sol adamdarmen bir partiiäda bola
alamyn ba!
– Balam, ol ne degeniŋ! — dep aiqailap jiberdi qamyqqan Diupiüi.
– Partiiäğa kirip, joldastaryma kir keltiruge meniŋ i̇eşqandai qaqym joq, —
degen söz qosty Jojo.
– Balam, sen aqylyŋnan adasqannan qalaisyŋ? – dedi Diupiüi. Biraq oğan böget
bolğan birdeme bolu kerek, sondyqtan ol balasyn zorlap köndiruge küş sala
qoimady. Änşeiin batyly barmady oğan. Aqyry balanyn özi tüsinuge tiıs. Diupiüi
Anrige aqyldasa kelgen i̇edi, ol öte abyrjyp qaldy, degenmen Diupiüidiŋ pikirine
qosyldy.
– Ana jaqta ne bolğanyn sen bilmeisiŋ ğoi. İendeşe barlyğynyŋ anyğyna oz
oiymen jetsin, al sen oğan kömektes.
Söitip Jojo partiiäğa kirmedi. Osynyŋ barlyğy oğan oŋai soqqan joq,
jalğyzdyq oŋai i̇emes. Tipti oğan kömektesu qiyn, sebebi oz balana şyn kömek
körsete alatynyŋdy, äitpese seniŋ söziŋnen onyŋ onan saiyn qinalatynyn
bilmeisiŋ. Biraq Jojo nağyz partiiä müşesindei äreket jasady. Qanşa aitqanmen
jalğyzdyŋ aty jalğyz ğoi. Teris jolğa tüsti, ol onan kaityp şyğa almady.
Keşe keşkilik, jūmystan kaityp kelgende Jojo öte köŋildi boldy; onyŋ
üŋireigen közderi quaryŋqy betinde jyltyldap nūr şaşty.
Aerodrom – oiynşyq i̇emes. Ras, onyŋ bir şiregin ğana qorşap ülgirdi. Degenmen,
bağandary jaqyn arada ornatylyp bitetini körinip tür. Qaqpasy äzir. «Biz bügin
küle-küle işegimiz qatty, — deidi Jojo äkesine. — Äli dualy joq, biraq qaqpa
auzyna küzetşi qoiypty, ol i̇erte men keşte jūrttyŋ barlyğynyŋ dokumentterin
tekseredi, kelgen-ketken adamdardy tintip, basqa da siqyr jasaumen bolady...
iankiler asyğuda. Aitpaqşy, ol arağa küzet mūnaralaryn qoiypty, al i̇endi onyŋ özi
qai dualdan da artyq. İendi sen baruğa tyiym salynğan jerge jaqyndai qalsaŋ,
mūnaradan signal beredi, sonda ne soldat, ne küzetşi senin qyr soŋyŋnan qalmai
artyŋnan i̇eredi de jüredi. Qaraŋğy tüsisimen sutartqyş mūnaradağy küşti
projektorlardyŋ jaryğyn üiilgen jäşikterge tüsiredi. Bügin, mysaly, tikendi sym,
metaldyq setkalar men elektr symdaryn tüsirip, olardy üiümen boldyq. İeki künnen
keiik bükil lager tikendi symmen qorşalyp, oğan elektr toğyn jibergendikten
onyŋ maŋaiyna jolai almaityn bolasyn, ol aidan anyq. Barlyq qylyqtarynan
iankilerdiŋ ondai jūmysqa äbden maşyğyp alğandary körinip tür — özderi
ornalasyp alğan i̇elderdiŋ barlyğynda da isteitinderi osy. Bügin taŋerteŋ ortalyq
qaqpanyŋ maŋynan bir barak sala bastağan i̇edi, keşkilik äzir boldy. Qos qaqpaly
esik i̇eki jaqqa birdei aşylady, – tap kovboi filmderindegidei. İesiktiŋ joğarğy
jağyna emaldağan maŋdaişa jazu ilgen i̇eken, onda «koka-kola», al onan joğaryraq
«mūzdai» dep jazyp qoiypty. Al biz kündiz mūzsyz-aq toŋdyq. Būl barak — olardyŋ
syrahanasy i̇eken. Tirek tūrys aldynda qoiğan biık oryndyqtarda keluşiler otyr,
olar işe bastapty. Tez-aq ülgirgen. İeger bulai bola berse bir jyldan soŋ ne bolmaq!
Bügin jūldyzdyŋ neşesi i̇ekenin i̇eske saqtalyq, jarai ma? Qazir dekabr. Sonda
soqyr i̇ekeş soqyrdyŋ özi de körer. Olardyŋ kelesi, i̇elu birinşi jyly, soğys
aşqylary keledi ğoi. Olar asyğady».
– Köp kisi keldi me? — dep sūrady Diupiüi.
– İa, biraz keldi. Mūndağy janğa batatynnyŋ özi osynda jatyr ğoi. Olar
adamdardy är jerden şamalap qana jaldauğa tyrysady, sondyqtan jūrt tomağatūiyq kelip qalady. Tipti budan bir sağattyq jol qaşyqtyq, – tağy derevnialardan
jük maşinağa tiep äkeledi de, qoldaryna jüz qyryq franktan syilyq ūstata
salady. İenbekaqynyŋ belgili mölşerine kepildik i̇etilmeidi, ärine, mūny isteitin
olar aqymaq i̇emes qoi. Men i̇eriksiz tūr de jinap aparğan özimizdiŋ jūmyssyzdarmen
emes, oz yqtyiarlarymen barğan biraz jigittermen keŋesip körgen i̇edim, olardy
keremet dämelendirgen körinedi! Al, i̇endi bizdiŋ poselkeden jūmyssyzdardan basqa,
jalğyz ğana Dekuan keldi, ony da jarylqamaqşy bolğan körinedi.
– Osyndai sūrqiiälar da bar-au düniede! – dedi Diupiüi. — Sol Dekuan portta b:r
kün jibermesten ūdaiymen üş apta istedi, onyŋ üstine i̇endi amerikandyqtardyŋ
qaqpanyna basyn sūqqany, bir frank bolsa da artyq tapqysy kelgeni ğoi. Qyryq
besinşi jyly ol ailamen partiiäğa kirip aldy. İendi ol tek änşeiin oŋbağan, arsyz
adam.
– Öndiristiŋ barlyq salalarynda, ainaladağy derevnialarda jūmyssyzdar
osynşa köp i̇eken dep tipti oilamağan i̇em. Ortan qoldai jigitterdiŋ köşede bostanbos qaŋğyryp jürgenin körgeniŋde töbe şaşyn tik tūrady. İen jamany, köbi
qorqady. Ünderin şyğara almaidy. Tek jalğyz basty jastar ğana tabandylyq
körsete aldy, olar şaqyrtqanğa kelgen joq. Ärine, jalğyz basty adamğa
mūqtajdyqty köteru oŋai soğady, aerodromğa qanattary qyrqylğan balalyşağalylar ğana bardy. Joq, olarmen otasudyŋ özi qiynğa soğar!
– Sen solai oilaimysyŋ? – dep sūrady Diupiüi.
– Onyŋ ne oilaityny bar? Bilem. Mysaly, bügin taŋerteŋ iankiler jūrttyŋ
barlyğyn jappai tintip, siriŋke, şaqpaq, bäki — äiteuir, «örtke qauypty jäne ötkir
närselerdiŋ» barlyğyn alyp qoidy. Onyŋ üstine bylai dep i̇eskertti: bügin i̇eptep
amaldaŋdar, al i̇erteŋ tapoçka kiıp kelinder, äsirese ūşqyn şyğararlyq näldi aiaq
kiım kiiüge tyiym salynady. Tüsinip tūrmysyŋ? Dekabr işinde, aua raiy tap
osyndai bop tūrğanda, jip taban tapoçka kiıp jūmys istegenniŋ qalai i̇ekenin
bilemisiŋ? Onda batpaq beluardan keledi, jük maşinalar ainalanyŋ barlyğyn mi
ğyp i̇ezip jibergen. Ärine, jūrt küŋkildedi de qoidy, al i̇eşkim de batyl narazylyq
bildire almady. Ondağy jūrt bizdiŋ zavodta istegenderden de jaman.
– Öziŋ öte şapşaŋ i̇ekensiŋ, — dep jauap qaiyrdy Diupiüi. – Anysyn aŋdap är
närsege köz jügirtuge mümkinşilik ber olarğa. Jūrt ala-qūla, är jerden jinalğan
degen öziŋ i̇emes pe i̇ediŋ.
– Şapşaŋ tügil i̇eşteŋesi jaq... Keşe, tapa-taltüste jauyn bastalyp, toqtausyz
bir sağat qūiğany i̇esinde ğoi. Panalaityn i̇eşqandai jappa bolmasa da: — «Jigitter,
jūmysty tastaŋdar!» degen i̇eşkim bolğan joq. Batyldyğy jetpegen şyğar.
– Al, öziŋ şe?
– Men bir ret sazaiymdy tarttym, i̇endi böten bireu bastasyn.
– Şynymen seniŋ sol sūmpaiylarğa kyzmet isteitin oiyŋ bar ma, jūrtqa dem
bermeisiŋ de me?
– Olarmen i̇eşteŋe bitire almaisyŋ dedim ğoi sağan. Degenmen, alan bolmai-aq
qoi, meniŋ azdy-köpti oiym bar. Uaqytymdy men onda bosqa ötkizbeimin,
amerikandyqtar äli meni ūmytpas! Men jaiynda äli i̇esitersiŋ....
– Osyny sağan sybyrlaityn kim? Abaila, balam, saq bol. İeskerip qoi, i̇eger adam
jalğyz özi birdeŋege kirisetin bolsa, keide paida ornyna ziiän şyğatyny da
bolady.
– Abyrjyma, men bala i̇emespin ğoi, ne isteu kerek i̇e.kenin özim de bilem.
Sybyrlauşylardyŋ mağan keregi joq. Onda jūrttyŋ köbi mynadai pikirde... Men
şamaly bastamany bastap ta qoidym.
– Qandai bastama?
– Mine mynadai bastama. Lagerde birneşe jäşik pen birtalai sym şetteu
oramda jatyr, ol jerge tipti sutartqyştağy projektordyŋ de jaryğy jetpeidi,
közge türtse körgisiz. Süitip men jäşikterdiŋ bireuin qiratyp, işindegi ne i̇ekenin
bilmek boldym. Meniŋ baqytyma qarai bir jäşiktiŋ taqtaiy tüsip qaldy. Men sizge
aitaiyn, taqtailary qap-qalyŋ, alqa qylğan şegeleri ūp-ūzyn, tap mynandai i̇eken.
Sonymen men jäşiktiŋ jigine kürek tyğyp, taqtaidy joğary köterdim. – Körnekileu
bolu üşin Jojo qasyğyn ağaş i̇edenniŋ jigine tyğyp, jäşiktiŋ taqtaiyn qalai
kötergenin körsetti.
– Tüsindiŋ be? Tek men i̇eşteŋeni köre almadym. Qolymmen sipap ta qaradym,
onan da i̇eşqandai nätije şyqpady. Baqsam, saŋlausyz ğyp orap salynğan i̇eken!
Ony tastauğa yŋğailanğan i̇em, biraq kete bergende bir soidiğan şegeni basyp kete
jazdadym. Sonda ğana mağan bir oi tüse qaldy. İeptep qana küregimdi tesikke sūğyp,
jäşiktiŋ taqtalaryn birinen soŋ birin aqyryndap sydyryp, maiystyryp almauğa
tyrystym. Sonan kürek pen taqtailardy qoltyğyma qysyp, bylai şyqtym da,
şegelerin sodyraityp syrtqa şyğara, älgi taqtailardy jerge kömdim, qaida
kömgenimdi bilemisiŋ? Tap jük mşinalar kelip, jükterin tüsirer aldynda oralatyn
jerge kömdim. İesinde bolsyn, olar birinen soŋ biri üzdiksiz jüredi de jatady,
tyşqan jol salyp tastady. Qazir, älbette, onda tym-tyrys, maşina joq, al i̇erteŋ
ertemen biraz köŋil köteremiz!.. Aqiqat, äke, jūmysqa barğannan da, onan kaityp
oralğan mağan qyzyğyraq boldy. Dekuan men basqa jigitter menen qaida joğalyp
kettiŋ dep sūrağan i̇edi, men olarğa düzge otyryp keldim dedim. Ärine olar meni külki
qyldy: mūndai suyqta jaurap qalğan şyğarsyŋ dep biraz kelekeledi. Meniŋ ne
istegenimdi bilgen bolsa olar....
– Alaida abaila, balam, bärinen būryn aqylgöilerge sene körme. Aqymaqtyq,
istep qoiu qiyn i̇emes.
– Sen ylği qorqasyŋ! Sizder barlyğyŋyz da qorqasyzdar. Osynyŋ nätijesinde
jūrt qol qusyryp bos otyrady, al iankiler qannen-qapersiz özderiniŋ
materialdaryn tüsirip jatady. Mine, i̇endi barlyq, jerlerde de okkupatsiiäny äŋgime
qylady. Jūrttyŋ barlyğy narazylyq bildirgen bolady, biraq ony i̇eşkim jüzege
asyrmaidy.
Jojo ornynan tūryp, terezeniŋ tübine bardy da, äkesine arqasyn berip tūryp
söilei bastady:
– Meniŋ aitqanymdy jaqsylap tyŋdap al... Äŋgime adamnyŋ sanynda i̇emes, kop
adamnyŋ keregi joq. İeger ärkim özine avtomat tauyp alsa, sol bir sağattyŋ işinde
mūnda amerikandyqtardyŋ ruhy da qalmas i̇edi. Barlyğyn qyryp salar i̇edik.
Sondaidan keiin mūnda i̇eşkim tūmsyğyn suğa qoimas i̇edi, būğan küdiktenbei-aq qoi.
Biz öz üiimizdemiz ğoi, yqtiiär özimizde, qorğanuğa qaqymyz bar. Al, listovka,
ärtürli jazular, plakat degender küres pe? Bizge avtomat beriŋderşi, sonda
körermiz. Bir aidan soŋ biz keş qalamyz. İankiler tikendi symmen qorşap tastaidy
da, küzet mūnaralaryn qūiady. Mine sağan kontsentratsionnyi lager sonda äzir, onda
tek bizdiŋ barlyğymyzdy qamau ğana qalady.
– Ätten, mūŋyŋ barlyğy, balam, seniŋ oilağanyndai oŋai i̇emes. İeler künim tusa,
men, ärine, basqalardan artta qalmaimyn. Biraq qazir mäsele onda i̇emes...
Jojo äkesine qarai kilt būryldy.
– Bilgiŋ kelse, mūnyŋ qandai kiltipany bar i̇ekenin aityp bereiin men sağan. Biz,
frantsuzdar, küni bitken halyqpyz. Nağyz halyqty men Vetnamda kördim, barlyq
ömirime jetetindei jaqsy sabaq aldym olardan. Vetnamdyqtar osyndağy siz
siiäqty qipaqtap otyra bermeidi. Onda biz okkupant i̇edik. Olar bizdiŋ sybağamyzdy
jaqsylap berdi, senderdiŋ mūnda amerikandyqtarğa bergenderiŋdei i̇emes. Barlyğy
aspanğa ūşyrylatyn. San ret basyŋdy.säl körsetuiŋ-aq mūŋ i̇eken, myltyq oğy j-jj i̇etip zulai tüsetin-di. Tynyş ūiyqtaityn tünderimiz sirek bolatyn. Biz mūndağy
amerikandyqtardai qunaqy, narttai qyzyl bolmağan şyğarmyz. Halyq dep
sondağylardy ait, Koreiädağylar da sondai, al biz qağylezdermiz.
– Joqtan özgeni bylşyldama. Qūdaidyŋ özinen de qağaju qalğan tärizdengen
senderdiŋ jaman zavodtaryŋa deiin bas köterip, qimyldai bastady! Halyqty
köterip, jūrtqa dūrys jol körsete biletin myqty jigit bolsa, zäredei ūşqynnyŋ
özi-aq jetip jatyr. Ondai is seniŋ qolyŋnan keldi ğoi! Kerersiŋ äli barlyğy salam
syiaqty lap i̇ete tüsedi. Bizdiŋ halyq äli otalar.
– Tap solai! Otalar da tez söner, — dedi Joja.
Diupiüi oryndyqty dürildetip ornynan qozğalyp, iyğyn köterdi de:
– Balasyŋ äli! Jan-jağyŋa jaqsylap qarap al, sonda tağy da dūrystap
söilesermiz.
HÜŞ
GİTAR
Barlyğy da özdiginen bolyp jatqan tärizdi, poselkege kirip alu kerek i̇edi degen
äŋgime köpten beri bolyp jürgenmen, oğan i̇eşkim kün tağaiyndağan joq, ony
basqarğan da i̇eşkim bolğan joq. Köşu turaly bül talas, podmastereler mektebi
istep tūrğan kezdiŋ özinde-aq bastalğan i̇edi. Bizdiŋ balalar oqymaidy, i̇eŋ bolmasa
bireui barsaişy onda. Düniede osy halde otyrğan jalğyz bizdiŋ poselke i̇emes, bül
tärizdi mektep paidaly närse. dep öŋeşteri qyzarğanşa talasularyna bolady,
biraq sol aitqandaryŋdy, iekteriniŋ astynda, nebary özderinen i̇elu-aq metrdei
jerde 1943 jyly nemister salğan keremet jaqsy üi bos tūrğanda, kop jyldar boiy
qūlap jatqan jaman laşyqtarda tūratyn adamdarğa tüsindirip köriŋderşi. Balalar
jinalğan kezderdiŋ özinde de, ol üidiŋ köp bölmeleri bos qalatyn. Al qazir ondağy
mektep jabylğan, sondyqtan auzynyŋ suy qūruşylar köbeie tüsti. Äsirese
mynadai salqyn künder būğan itermeşi boldy.
Negizinde mūnyŋ barlyğy partiiä ūiymynyŋ qatysynsyz bop qaldy. Bar
jūmystyŋ, ortalyğy port bola bastağannan beri kommunist-dokerler onda
ūiymdastyrylğan i̇eki iaçeikanyŋ bireuine kirgen bolatyn. Sodan beri poselkeniŋ
tūrmysyna tikelei qatysy bar mäseleler i̇ekinşi qatarğa tüsip qalğan tärizdi i̇edi.
Bül i̇eleuli kemşilikterdiŋ biri bolatyn. Qazir poselkelik iaçeikanyŋ özinde öŋkei
qarttar men äielder, şette tūratyn i̇eki-üş saudager, mektep oqytuşysy ğana
qalğan. Ädeii joldastardyŋ köŋiline qaiau salu üşin aitqandyq i̇emes, ondağy
äielder jauynger, köp mäselelerden i̇erkekterge ülgi körsete alatyn bolğanmen de,
poselkelik iaçeikanyŋ täjribesi jetiŋkiremedi. Jinalys ünemi bolyp tūratyn, köp
mäseleler öte qyzu talqylanatyn, biraq köp jağdailarda i̇eşqandai toqtamğa
kelmei tarasatyn. Bos tūrğan mektep turaly mäsele de osynyn aiağyn qūşty,
birneşe ret talqylağanmen, biraq onan i̇eşqandai nätije şyqpady. Negizinde
halyqtyŋ köşudi maqūldaitynyn jūrttyŋ barlyğy bilse de, i̇eşkim ony basqaruğa
bel bailamady – istiŋ özi öte qiyn körindi.
Degenmen, sol küni i̇ertemen Jejen barak aralauğa şyqty — äiteuir kim de bolsa
bireu bastauy kerek qoi.
Jejen dosy Leondy amerikandyq jük maşina şosse üstinde taptap öltirip
ketkeli öte köŋilsiz bolsa da, alaida baraktardy aralauğa bet aldy. Kim biledi,
«halyqtardyŋ ūly qonysynan auulary» bola qalğan künde de, Leon kart osy künge
deiin tiri bolar ma i̇edi, sebebi balalar şosseni kesip ötpes i̇edi – mektepke kazirgi
aerodrom salynğan alaŋ arqyly baruğa boluşy i̇edi. İa, i̇endi kaityp .onyŋ Leondai
dosy bolmaidy. Leondy i̇erteŋ jalpy molağa kömetini i̇esine tüskende, Jejendi
qaitadan aşu qysady. Mūndaida üide otyru öte qiyn; bir jağynan osynyŋ özi de
bügin qariiänyŋ barak aralauyna sebep boldy. Ol Leon tärizdi, nemese öz
poselkesindegi basqa da köptegem qarttar tärizdi, tUiaq serippesten azaptan
qūtqaratyn ajaldy kütip, qol qusyryp otyra bergisi kelmeidi.
– Ras, qalqiyp tūrğan baraktar da bar, äli töbelerinen su da aqpaidy, — dep
bastady Jejen öziniŋ sözin. — Al meniŋ laşyğymda i̇endi tūruğa bolmaidy. Öziŋ
oilap körşi, kelesi qysta ne bolmaq! Sondyqtan meniŋ aitatynym — qazir kirip alu
kerek, äitpese, i̇endi kaityp onda ömiri kire almaisyŋ. Kim biledi, kenetten iankiler
erteŋ mektepti tikendi symmen qorşap tastar, ne dual salar, nemese sol üige
keŋsesin köşirer. Mine, köptiŋ bäri osynda! Olai bolğanda, keş qalamyz, mūndai
jaily jağdai i̇endi kaityp oralyp kelmeidi. Sondyqtan mynadai toqtamğa keldik.
Sağat törtte, qas qaraia bastağan kezde ğana qozğalamyz. İeŋ jaily uaqyt sol.
Mūnyŋ barlyğyn qariiä özi budyratyp jür. İeşkim i̇eşqandai toqtamğa kelmegen.
Biraq Jejenniŋ sözi jürekke saqtalğan armanmen astasyp jatatyn, qariiänyŋ sözin
tyŋdağannyŋ qaisysy bolsa da oğan şyn köŋilinen senetin.
– Baiağyda osylai isteu kerek i̇edi, – dedi Buvar. – O jaiynda meniŋ bügin Anrimen
keŋeskim kelgen i̇edi. Şeşken kim?
– Qorğau komitet!, – dep beti şimirikpesten jauap qaiyrdy oğan Jejen, biraq
qanşa degenmen imeniŋkirep, batylyraq bolu üşin mūrtyn şiratyp qoidy. –
Temekiŋ joq pa?
– Osyny Anri bile me?
– Nege bilmesin? Biletini bylai tūrsyn, osylai isteuge kelisimen de berdi.
Tağy da Jejen qariiä öz janynan şyğaryp silteŋkirep jiberdi. Özi partiiäda
joq, biraq iaçeika sekretariniŋ kim i̇ekenin, ärine, jaqsy biledi, söz joq jaqsy jigit,
Jejen ony qarşadai küninen biletin-di, şynymen Anri könbes pe i̇eken?
– Äreketti qalai jasau josparyn jaqsylap oilastyru kerek, – dedi Buvar,—
barlyğyna bir joly i̇eskertemiz be, joq älde i̇eskertpei-aq qūiamyz ba? Bireu-mireu
bizdi ūstap bermese igi i̇edi. Poselkede tyŋşy bar, biraq onyŋ kim i̇ekenin bilmeimin.
Degenmen, ūnamsyz jağdailardyŋ bolğany bar...
– Dūrys. Men i̇endi tegi barak aralamai-aq qūiarmyn. İeskerttim, – sonyŋ özi de
jetedi. İendi jūrt körşilerimen özderi-aq kelise jatar. Temekiŋ joq bolyp şyqty
ma?
Anri tüs kezinde üiine kaityp kelgende, poselke astaŋ-kesteŋ bop jatyr i̇edi.
Jaŋalyq habar jūrttyŋ barlyğyna jetip bolğan. Jejenniŋ aitqany dūrysqa
şyqty, onyŋ jolyqqan adamdary körşilerine habarlapty. Bireuler barlyq
mülikterin tikelei dalağa şyğaryp qol arbağa ne balalar koliaskasyna böstekterin,
as aiaqtary men ärtürli mülikterin tiep jatyr. Ne bop jatqanyn — evakuatsiiä ma,
älde poselke ūrysqa äzirlenip jatyr ma, nemese balalar köşu oiynyn oinai
bastağanyn aiyru öte qiyn i̇edi. Körşiler qaljyŋdasyp, birine biri dem beredi.
Osyndai tärtipsizdiktiŋ köŋildi, jaqsy jağy da bar i̇edi...
– Qalai, Anri, şabuyl salatyn boldyq pa?
Poletta äbden maşaqatqa tüsken i̇eken. Onyŋ üiinde qol arba bolmaityn,
sondyqtan äiel būğan stoldy beiimdeuge mäjbür bolğan, – i̇eger ony töŋkerip närseqarany soğan ūqyptylyqpen tiese, ony zembil syiaqty köterip äketuge bolady.
Anri bölmege basyn sūğa berip, Polettanyŋ kereuettiŋ basyn şyğaryp alğaly
jatqanyn kördi. Anri şydai almai külip jiberdi. Mässağan! Demek, i̇eptep iskerlik
jasaudamyz ba, nemene? Biraq būl joly Anridiŋ sybağasy jaqsylap berildi. Kerek
kezinde ol i̇eşuaqytta üide bolmaidy. Ärine, ol külmei kim külsin? Basqanyŋ i̇erleri
bükil närse-qarasyn tiep boldy, äielderine kömektesude, al bizdiŋ adam siqymyz
joq! Bizge, ärine, ädettegidei, älde kişkentai bölme, qaraŋğy şolan qalady. Osyny
da äke deidi-au! Balalary qaraŋğy, dymqyl üişikte künniŋ közin körmei ösetini
onyŋ qabyrğasyna batpaidy. Sol-aq i̇eken, Poletta i̇eŋirep qūia berdi. Biraq Anri
qymtyrylmastan aşyqtan aşyq saqyldap külip jatyr. Ol äieliŋ būlqynğanyna
qaramai qūşaqtap aldy da, özine tartyp bauryna qysty.
– İendi būlqynyp şyğyp qaraşy! Jaraidy, tynyştal, Poletta. Qazir biz
barlyğyn ūiymdastyramyz. Renjimeşi osy. Men bügin kün ūzyn osynda bolam.
Külşi doly, kül balalaryŋnyŋ meirimsiz äkesine, – deidi ol. Anri köşege şyqty
da, qasynan jügirip ötip bara jatqan balany ūstap ap, ony Gittondy, Buvar men
Diupiüidi şaqyrta jiberdi.
– Mūndai astaŋ-kesteŋ salğan kim? — dep sūrady ol älgi kisilerden.
– Qorğau komiteti deidi, – dep jauap berdi Buvar taŋdanyp. – Sen bilmeitin be
ediŋ?
– Qalaişa qorğau komiteti deidi? — dep aiqailap jiberdi Gitton. – Qorğau
komitetin men basqaram. Ondai äŋgime bolsa men biler i̇edim ğoi.
Anri jairaŋdap küldi — ol köpten beri ondai köŋildenip külmegen i̇edi: i̇endi,
qalai bolğanda da barlyğy tüsinikti.
– Ne bolsa ol bolsyn, būl istiŋ bastamasy, — dedi ol. – Äne qaraŋdarşy!
Bükil poselkeniŋ ruhtanuynda şek joq i̇edi. Köşelerdegi jūrttyq jüris-tūrysy
qyzu i̇edi. Köp zaman ötkennen keiin, adam sondai kündi i̇esine tüsirgende, däl sol küni
aspandy būlt basyp jabyrqau bolyp tūrsa da, sonda kün közi jarqyrap tūrğanyna
küdiktenbeidi, ärqaşan bireu-mireu baraktan barlyq körşileriniŋ stoldarynan
ülken stol alyp şyqqanda, ne bolmasa işine pişen toltyrğan jastyq şyğarğanda,
jūrttyŋ qarqyldağan qatty külkisi men qoşemettegen ünderi de i̇estilip jatatyn:
«Mässağan! Mūnyŋ özi düniejüzilik rekord qoi, inişek!». İendi asa qūndy
būiymdardy: tigin maşinalaryn, radiopriemnikter men kişkene peşterdi şyğara
bastady. Al bağzy bileuler, olardyŋ mūndaida qalyspaityny belgili ğoi, jūrtty
ädeii küldiruge tyrysty. Papilon, mysaly, qol arbağa barlyq mülkin tiep,
arqanmen üstin tanyp tastady da, jüktiŋ i̇eŋ üstine tüngi qūmyrany töŋkerip qoidy
– tamaşalaŋdar, qaiyrymdy halyq, degendei. Onyŋ dosy Jorj – deputat i̇emes, ol
da takelajşy – jūrtqa i̇estirte mynany mälimdedi: «Qūdaiğa şükir, aua raiy
biurosy tüs qaita jaŋbyr jauady dep habar aitty — i̇endeşe qūrğaq bolady!»
Dūrysynda da, i̇eger keşegi, aldyŋğy küngidei jaŋbyr qUiar bolsa, böstekter men
basqa da jükke oŋai timegen bolar i̇edi.
– uialsaŋdarşy, aqaqauğa salatyn uaqyt tapqan i̇ekensiŋder! – dep bir äiel
terezeleriniŋ qaqpaqtary jabuly tūrğan Leonnyŋ laşyğyn körsetip, älgi
külegeşterge aqyrdy.
Ünsiz tynys bir minutqa sozyldy, degenmen sergip qalğan jūrt köpke şydai
almady. Kop keşikpei qaitadan qaljyŋ men külki bastaldy.
– Dostarym, senderge aitarym mynau, – dep bastady Anri. – İeger bireu-mireu
küzetşilerge jetkizgen bolsa, onda barlyğy bitkeni. Sağat törtte bizdi i̇esik aldynda
bir rota kütip tūratyny sezsiz. Sonda biz jaman-jäutik mülikterimizben qaida
baramyz? Olar tügin qaldyrmai qiratady da, äŋgime sonymen aiaqtalady. Demek,
sağat törtke deiin kütu aqylğa syimaidy. Dereu qozğalu kerek. Aldymen äzir
bolğan adamdar jürsin, al olardyŋ artynan qalğandary qorğauşy retinde i̇eretin
bolsyn. Barlyğymyz bir tüidek bolyp şyqpauymyz, ärine, sonşalyqty jaqsy
emes. Biraq oqasy joq, artynan jaiğasa jatarmyz. Bölmelerdi jūrtqa ädil i̇etip
bölip beremiz. Al qiqaŋdaityndar bola qalsa, — ondaidyŋ qyzuyn dereu basarmyz.
Bükil halyq basar. Bül birinşiden. Al, i̇ekinşiden, i̇erkekter velosipedterine minip
basqa poselkelerdi, port pen tipti körşiles zavodtardy aralap şyqsyn —
jigitterdi aldyn ala i̇eskertip qoiu kerek. Jūmystan şyğysymen osynda kelsin, al
qoldary tietiŋder – i̇erterek kelsin, i̇eger mūnda «moktar» tūmsyqtaryn sūğa qalsa
kerek bolar. Bül istiŋ maŋyzy ülken i̇ekenin joldastarğa tüsindiru kerek.
Qarttardy ūmytpaŋdar, olarğa kömektesu kerek i̇edi,— dedi Diupiüi.
– Jakqa da kömektesu kerek, ol jalğyz ülgire almaidy, äieli. bolsa aiağy auyr.
Onyŋ qolynyŋ özi asqynyp ketken körinedi, kesip tastamasa jarar i̇edi...
– Sonyŋ barlyğy ne üşin? Kei kezde jūrt aqymaqtyq isteidi, – dep küŋk i̇ete
tüsti Diupiüi.
Sağat birge ketkende alğaşqy top qozğaldy. Bül bir säti tüsken kez bop şyqty.
Aerodromda jöndi adam joq ta i̇eken. Jergiliktiler tamaq işuge ketipti, al
derevnialyqtar amerikandyq jana syrahanada otyrğan bolatyn.
Birde-bir ianki körinbeidi. Şamasy, i̇eşkim jetkizbegen boldy. äitpese olar sözsiz
kelip, biraz şara qoldanğan bolar i̇edi. Mektepke deiingi jol aşyq bop şyqty.
Barlyğy op-oŋai, tipti öte oŋai boldy, sondyqtan jūrt aldauğa tüsip qalamyz ba
dep biraz küdiktendi de. İeŋ aldymen jükterin i̇erte bastan buyp-tüiip qoiğan altyjeti üi köşip keldi. Saulap kele jatqan jüris kire beris i̇esik aldynda ğana bir minut
kidirip qaldy, öitkeni i̇esikti qiratuğa tura keldi, bäribir basqa şara joq. Tört i̇erkek
iyqtaryn tirei salyp itergen kezde, temirmen qaptap şegelep tastağan berik i̇esik
şydamai synyp ketti.
– Natsister däl Kolorado qoŋyzdary ğoi, ädeii biz üşin salğan siiäqty,
aqylsyzdar. İendi «moktar» kele qoisyn, rahym i̇etulerin sūraimyz — dedi Papilon.
Ol i̇esiktiŋ işki jağynan jypyrlap tūrğan ilgek-tiek bastyrmalardy tapty.
Müldem qorğandağy tärizdi. Äbden oŋdy! Qalai qamasa da tözuge bolady.
– İendi terezelerdi baqylau kerek.
– Söitip, aldyŋğy top alğan mektep pen poselke ortasyndağy jol arşyldy.
Poselkeden barlyq mülikterin artyp-tartqan jaŋa köşpendiler birinen soŋ biri
mektepke qarai qauyrt jürip keledi: i̇eri qol arbany süiretip bara jatyr, äieli
onyŋ artynan i̇eşteme tüsip qalmasyn dep ädeii baqylap barady, al ainalasynda
balalary sekirip, bilep jür. Beisenbi dep osyny ait, beisenbiniŋ beisenbisi!
Mūndai meiram ömir boiy olardyŋ, i̇esterinen şyqpaityn boldy. Jūrttyŋ
batyldanğany sondai, tipti olar i̇endi ūzatuşysyz-aq kele jatyr. Mektepke kirip
alğandar, berik i̇esikter men olardyŋ tiekteriniŋ arqasynda, i̇eşteŋeden qoryqpai,
alaqsyz otyrdy. İeger jolda qauyp tua qalsa jügirip baryp joldastarğa
kömektesuge bolady. Küzetşiler kelip i̇endigäri köşuge tyiym salar bolsa da,
bäribir tartyspen jetken tabysty tartyp ala almas. İeger olar tipti mektepti qamai
qalsa da, olardyŋ qorşauy mäŋgi sozylmaidy ğoi. Qalğandary irkip küte tūrady da,
artynan kirip alady.
Sağat üşke taman basqa poselkelerden jibergen ökilderdiŋ aldy kele bastady.
Olar mekteptiŋ ainalasyna jinalyp, barlyq jerlerdi qarağyştap köşip,
qonuşylardy batyldylyqtary üşin maqtap, olardy joldarynyŋ sätti
bastauymen qūttyqtady. Janadan köşip kelgender olardy quanyşpen qarsy alyp,
«qamalyn» körsetuge i̇ertip äketip jatty. Öte-möte äielder qatty quandy. Köşip
kelgenderine bas-aiağy bir-aq sağat boldy, degenmen olar özderin nağyz qoja siiäqty
ūstady, tipti maqtanyştaryn jasyrğylary da kelmeidi. Būl jerden ketkennen
olarğa i̇endi ölim artyq. Qağazdauğa nemese i̇erteŋine bar jerine sūmdyq dymqyldyq
şyğa kele me i̇eken dep qoryqpai būiauğa bolatyn berik qabyrğalary bar nağyz üide
tūrmağandaryna on jyldan asqan bolatyn. Al terezeler – jap-jalpaq, keŋ.
Şamasy, bölmelerge küni boiy kün tüsip tūratyn siiäqty, ramalary da jaqsylap
ornatylğan.
– Sutartqyş i̇ekeş sutartqyşymyzğa deiin bar, bylaişa aitqanda, baspaldaq
alaŋşalarynda kran jasağan. Ras, sutartqyşty jauyp tastapty, biraq biz ony
sözsiz aşqyzamyz.
– Ne bop jatqanyna tüsinemisiŋ?
Al bizdiŋ äielderdi aitsaŋşy, qadirli ana bolğandaryna bolaiyn! Kişkene
qyzdarşa koridorda i̇ersili-qarsyly jügirisip jür. Bükil i̇ekinşi qatardy qualai
jalpy koridor salynğan i̇eken, onyŋ i̇eki jağynda da jaryq bölmeler bar, mūnyŋ bir
jağy teŋizge, bir jağy kazirgi aerodrom salynğan öte keŋ alaŋ jaqqa şyğyp jatyr.
Jan-jaqtyŋ körinisteriniŋ qandai i̇ekenin qaraşy öziŋ!
Bizdiŋ auğyndardyŋ birde-biri būryn birinşi qatardan biıgirek üide tūrğan i̇emes.
Bälkim joğary şyğu bärine birdei ūnai qoimaityn şyğar, degenmen, seniŋ qazir
joğary şyğyp bara jatqan basqyştardyŋ ärqaisysy sağan öz ömirindegi jaŋa
basqyştai körinedi ğoi. Şynynda da solai, äielderge qarağanyŋda köŋiliŋ qandai
tolady. Olardyŋ jüz-älpetterine deiin özgerip ketken. Mümkin, būl änşeiin jalpaq
terezelerden tüsken jaryqtyq şağylysy şyğar... Biraq būlardyŋ myna şattyq
külkisi qandai! Sondyqtan külki koridor bitken, būryş bitkenniŋ barlyğynan
jaŋğyryğyp i̇estiledi. Närse tasyp qoldary timei jürgenderine qaramai, olar
qaitkenmen de, jügirip qarsy kep qalğan körşi äieldi oinap şymşyp, ony
syqaqtauğa ülgiredi.
– Qapyda qalyp jürme i̇endi! Mūnda kimniŋ qalai qojalyq i̇etetini birden belgili
bolady.
– Mūnda kösile tartarlyq jer – kir juyp, tazalyq ornatuğa oryn jetedi.
Sağat tört şamasynda mototsikl mingen ohrannikter jetip keldi, biraq
orağytyp şyqqandary bolmasa, mektepke jaqyndağan joq, sirä, alğaşqy
barlauşylar bolar. İerkekter olardyŋ, arttarynan tas atty. Qarabet tyŋşylar
bilip qoisyn, bastyqtaryna da aita barsyn bizdiŋ mektepten oŋailyqpen kete
qoimaitynymyzdy. İeger bizdi būl jerden köşiretin nietteriŋiz bolatyn bolsa,
bükil okrugtegi ohrannikterdi jinauğa tura keler sizderge, biraq sonyŋ özinde de
älderiŋiz jete qoimas. Tap sol kezde kömek te kep jetti. İeŋ kemi jüz adam mektep
aldyndağy alaŋğa ornalasyp aldy.
Bastyqtar ohrannikterdiŋ habaryna onşa quana qoimağan bolu kerek. Degenmen,
onşaqty mototsiklister i̇ertken komissar auğyndardy qorqytpaqşy bop, biraz
äreket jasady. Būl on adamdar, ärine, komissardyŋ öz basyn qorğauğa jetkilikti
ğoi, biraq bizdi būl jerden küşpen şyğaruğa öte az. Komissarğa i̇esik aşu tügil,
jūrttyŋ onymen söileskileri de kelgen joq, şu köterip öziniŋ itin şyğardy.
Amerikan aerodromynda jūmys istep jatqan jer qazuşy jūmysşylar, älgi aiqaiūiqaidy i̇esti sala, kürekterin tastai-mastai, mūnda ne bop jatqanyn köru üşin
jügirip kelipti, mūnyŋ özinde, türlerine qarağanda, olardyŋ kömekeii körinip-aq tūr
— i̇eger dokerlerge kömek kerek bolsa, bizge arka tūtularyna bolady degendei.
Mine, i̇endi biz keşkilik öz üiimizde otyramyz; biz de şarşadyq, şarap işkendei
qyzulaumyz, biz i̇endi temirmen qaptalğan i̇esiktiŋ, öŋkei ilgek-tiektiŋ
qorğauyndamyz, al ülken suyq şatyrğa aparatyn baspaldaqtyŋ i̇eŋ joğarğy
basqyşynda, tereze aldynda i̇eki joldas küzette tūr. Küzetşiler tüni boiy almasyp
tūrady.
Jaŋa köşip kelgender, elektrdiŋ joq i̇ekenin tek qaraŋğy tüskende ğana baiqady.
Vkliuçatelderdi beker būrğyştady, bäribir janbaidy!
– Ğajap! Mektepti bül jerden tek mūnan bir ai ğana būryn köşirip jibergen i̇edi
ğoi. Şynymen osyndai qysqa merzim işinde elektrdi üzip ülgirgenderi me?
Sçetçikti izdep köru kerek i̇edi.
– Men i̇eger özimniŋ akkumuliatorymdy äzirşe koridorğa qūia tūrsam maqūl
köresizder me? — degen ūsynys i̇engizdi Gitton.
Maqūldamağanda qaitetin i̇edi! Papilon bölmege kirip ap, i̇eŋ aldymen öziniŋ
kişkene peşin ornatty. Otqa jylynğandy ol öte rahat köretin, oğan tipti qūmar da
edi. Bak bergende, onyŋ bölmesinde, terezesiniŋ bir. közi truba ötkizetin tesigi bar
qaŋyltyrmen qaptalğan i̇eken. Papilon peşiniŋ trubasyn sol tesikten ötkizdi. İeki
minuttan keiin barlyğy äzir boldy. Papilon dereu ot jaqty da, quanğanynan
kişkene baladai sekirdi: «Qaraşy, – dep aiqailap jiberdi, – joq, sen karaty öziŋ,
inişek!» Şynynda da özi tütindi keremet tartady i̇eken, kirpiş i̇ekeş kirpiş te mūnda
mazdap janar i̇edi. Būl jerdi barakpen salystyruğa bolmaidy, onda tesik bitkenniŋ
barlyğynan jel ürleidi de turady, sonda alai-tülei qalyŋ tütin, tipti tūnşyğu
qiyn i̇emes... Qaraŋğylyqpen birge üige suyq kirgendikten, äielder Papilonnyŋ
bölmesine qarai bet aldy. «Kiruge bola ma? Tipti balalarym toŋyp qaldy!» – deitin
de, olar qyp-qyzyl bop tanaurap qyzğan kişkene döŋgelek peşti ainala qorşap
otyra qalatyn i̇edi.
– Äi, Gitton! – dedi üi qojasy aiqailap. – Jūrttyŋ barlyğy bizdiŋ üige
jinaldy, sondyqtan sen öz elektr stantsiiäŋdy meniŋ i̇esigimniŋ aldyna qoi. İendi ne
kerek, ot ta, jaryq ta bar, i̇endeşe birge ötkizelik. Öz bölmelerimizge baryp ülgiremiz
äli. Solai ma, Fernanda? Üirenbegendikten tipti bir türli körinedi. Mūnda biz i̇ekeumiz
jaŋa ğana otasqan siiäqtymyz. Saitan atsyn, men biraz jasarğan da siiäqtymyn!
Şaqpaq, maişam, kerosin şam, qalta fonary — barlyğy iske asty. Ärine,
elektr jaryğy bolsa būdan da jaqsy bolar i̇edi. Älgi saitannyŋ sçetçigi qaida
ketken? İerkekter ony izdeuge şyqty, qabyrğa bitkenniŋ barlyğyn sipalap qarady,
degenmen. i̇eptilik jasap izdedi. Bül üidiŋ özi äli tanys i̇emes, kim biledi, qaidağy bir
ūrağa tüsip ketersiŋ.
– Mende sym da bar, – dedi Gitton.
– Öziniŋ ünemşilin qaraşy. Monter boluyn, ğoi öziŋ.
– Onyŋ, dūrys. Elektrmen ainalysudy men öte ūnatam. Äbden ornalasyp bolğan
soŋ, men mūnda talai närselerdi jasaimyn. Meniŋ dotymda...
Auyr jūmyspen ötken künnen keiin äielder peş tübinde otyryp demaldy.
– Degenmen de, men barakta ondai-mūndai närselerimdi tastap kettim tastap
kettim, – dedi Fernanda. – Äli ne bolary belgisiz.
– Belgisizi ne? Men, mysaly, öz barağymdy tipti sağynbaimyn. Oğan krest
qoidym. İendi meni būl jerden köşirip körsinşi.
– Qanşa aitqanmen, oryn teuip üirenip qalğan jer yssy körinedi i̇eken, ony
tastap ketu qamyqtyratyn tärizdi. Qanşa jaman bolsyn, barlyğy şirip ketsin,
biraq üirenip qalsaq, ony qaldyru öte qiynğa soğady. Sol üide meniŋ şeşem
qaitys boldy...
– Elektr symyn kesip tastamasa, mūnda tipti raqat bolar i̇edi.
– Baraktarda tūrğanymyzda da biz elektr jaryğyn ylği paidalanğan joq i̇edik,
oğan qaltamyz şaq kelmeitin.
– Al bizde ylği söndiruli tūratyn.
– Amerikandyqtar bizdi osy aradan şyğarmai qūiar deimin, ainalany qorşap
jatyr ğoi. İendi bizdi bül jerden köşirip jiberu olarğa op-oŋai.
– Mūnda bolsaq da, poselkede bolsaŋ da, äiteuir bir täuekelge bel bailau ğoi. Ol
jerde de bizdi qorşap ap, aidap şyğuğa mümkinşilikteri bar i̇edi.
– Biz i̇endi olarğa syltau tauyp berdik.
– Meniŋşe, mūnda bizge qorğanuğa jaqsy, barlyğymyz bir jerdemiz ğoi.
– Bilesiz be, ainalaŋda nağyz qabyrğalardy kergeniŋde, al joğaryda töbe bolsa,
barlyğynyŋ jaqsy bop ketetinine senesiŋ. İeger mūndai bolatynyn bilgenimde,
qyzymdy jat adamdarğa jibermeitin i̇edim, – dedi Jorjetta, tap qyzynikindei bir
taram aq sary şaşyn baiqamai barmağynyŋ ūşyna orap jatyp.
– Meniŋ balam sondai tasqynda, suyq pen qaraŋğyda tuuy mümkin i̇edi, i̇endi mūnda
ol terezeniŋ tübinde, kün şuağynda jylynyp jatady, qandai jaqsy! İeki ülken
balam i̇eşuaqytta da künniŋ közin körmegen i̇edi...
– Qaşan bosanasyŋ?
– Jaqynda.
– Hal-jaiyŋ qalai? Öte auyrlap ketken i̇ekensiŋ.
– Ötken i̇eki balamda da tap osyndai bolğan i̇edi. İerteŋ ne bürsigüni jūmys isteudi
tastaimyn.
– Mūnda barlyğymyz sağan kömektesip tūramyz. Qanşa qarauşyŋ bolatynyn
kördiŋ be. Tap auruhanadağydai bolady.
– Ras, mūnda jyp-jyly, tap auruhanadağydai.
– Balalarğa-aq barak öte jaman i̇edi. Däl süiekteri joqtai bop-bos, qap-qağilez
bop i̇esetin-di.
– Alaida men olardyŋ lagerinen. qorqam. Bälkim olar bomba qoimasyn jasar būl
jerge. Olai bola qalsa, i̇eŋ aldymen bizdiŋ külimiz kökke ūşady.
– Jūrttyŋ aituy boiynşa, olar jüzdegen jäşik äkelgen körinedi, biraq
işterinde ne baryn i̇eşkim bilmeidi.
– Tağy da bizge qaiğy-qasiret äzirleude.
– Şynymen i̇erkekterimiz tağy da ketuge mäjbür bolar ma i̇eken, qalai dep
oilaisyŋ, Fernanda?
– Sender qalai oilasaŋdar solai oilaŋdar, al meniŋşe biz barlyğymyz
erkekterimizben birge baruymyz kerek. Bükil halyq bop baruymyz kerek. Būl joly
şynymen qūrtu kerek. Būryn äielderdiŋ birdeme aituğa ruhy jetpeitin-di. Al i̇endi
olardyŋ qazir bazarda, dükende ne deitinin tyŋdap köriŋderşi. Joq, i̇endi barlyğy
basqa türde bolady.
– Äielder qazir... – dep bastağan i̇edi Poletta, biraq qūia qoidy.
Köz şağyldyrğan jaryq bölmeniŋ işin jarqyratyp jiberdi. Seruende birinşi
raketa jibergendegidei tärizdi,. quanğannan jūrt şu i̇ete tüsti.
– Äiteuir tapqan i̇eken, sabazdar!
– Qazir mūnda kündizgiden de artyq. Özderiŋiz oilap köriŋizderşi, qanşa oilap,
bata almağan i̇edik.
Jeŋuşiler, üş basqyştan bir-aq attap, alqynğan küiinde bölmege jügirip kirdi.
Olardyŋ i̇eŋ aldynda, ärine, Papilon.
– İe, bizdiŋ üide hanymdar bar i̇eken ğoi! Baronessa Fernanda qonaq qabyldap
otyr. İerleriŋniŋ qastarynda bolğanyna quanyŋdar; äitpese qaraŋğyda otyratyn
ediŋder.
– İer bola qalğandaryn qaraşy... Äielderden körgen ziiändaryŋ joq qoi, – dedi
de, jūrtty küldire söilep, juan Martina keudesin qaiqaita tüsti.
– Söz bar ma, – dedi Papilon qaljyŋdap, – Alfonstyŋ aryğyn qaraŋdarşy,
tipti özi şybyq siiäqty jip-jinişke! Degenmen, jyl saiyn senderden, raspisaniege
jazyp qoiğandai, bir baladan tuady da tūrady. Onsyz da jūrt, i̇eger Martina bir
jyl bala tappasa zaman aqyr bolady dep şyğardy. Al i̇endi, hanymdar, rūqsat bolsa
zäbirlengen adamnyŋ özin körseteiin, ol mynau dep jūrtty du küldire, Papilon
Alfonsty iterip alğa şyğardy.
– Neşe balaŋ bar?
– Onşa köp i̇emes, – dedi Alfons qaljyŋdy kötermelep. – Meniŋ äkemniŋ on üş
perzenti bolğan i̇eken al, i̇endi mende.äzir i̇ekeu... onyŋ üstine jarty-aq diujinany...
Ony i̇estigen jūrt şek-silesi qatyp külisti, al Papilon küldire söilep, qosyp
qoidy:
– Hanymdar, būğan qarasaŋdarşy, özderiŋ. Jany qai jerinde tūr i̇eken. Boiy da
menen biık i̇emes. İekeumiz de ūsaqpyz. Al i̇endi kişkentai adamdar qant siiäqty,
qoraştau kelgen saiyn tättirek keledi.
– Balalardyŋ közinşe ündemei otyra tūrsaŋ işin jarylyp ketpeidi ğoi, – dedi
Fernanda külkisin tyiyp.
– Ne aityp tūrğanymdy bilem. Abyrjyma, artyq söz aitpaimyn. Jaryqtyq peş
dep osyny ait! Keremet jaqsy janady i̇eken!
– Qalğan bişaralar ğoi, äli künge deiin baraktarynda otyr.
– Okasy joq, i̇erteŋ köşip keler. Bügin qoldary timedi, kün ūzyn jūmysta boldy.
«Teŋizşisymaq», Sovajen men Dekuandar bügin jük tüsirdi.
– Joq, jūrttyŋ aituyna qarağanda Dekuan aerodrom jūmysyna jaldanypty. O
nesi i̇eken?
– Ernest qariiäny osynda köşirip äkelu kerek i̇edi. Onyŋ üii amerikandyqtar
lageri territoriiäsynda qaldy. Äli künge deiin de Gollge senulerin qoimağanmen,
qariiälar keremet jaqsy adamdar. Soŋğy kezde men olarmen öte jaqyn tanystym.
– Basqa şaldardy da köşirip alamyz. Metrdoteldi äielimen... Meniŋşe olar
aqyly auysqan adamdar bolu kerek. Özderi qaidan şyqqan millioner. İeşuaqytta
eşkimmen til katyspaidy.
– Nağyz aljyğandar ğoi özderi. Sirä, olar öz küşterimen närselerin äkele
almaityn şyğar. Ondai-ondai bola beredi ğoi. Bäldense bäldene bersin, qanşa
aitqanmen mūnda olarğa dūrysyraq bolar.
– Düniede mūndai da qyzyq adamdar bola beredi i̇eken!
– Joldastar, meniŋ ūsynysym bar, – dedi Papilon. – Qazir keş bop qaldy.
Äzirşe üidi-üiimizge tarap, azdap tamaqtanyp alalyq. Balalarymyzdy
ūiyqtatalyq. Sonyŋ artynan bizdikine keluleriŋizdi ötinemiz. Menen i̇eki bötelke
qyzyl şarap tabylady, köpten beri saqtap jür i̇edim, barlyğymyz bölip işelik,
biraz keŋeselik te. Solai i̇emes pe, Fernanda? Tek stakandaryŋdy ala kelinder,
äitpese, bizdiki bäriŋe birdei jetpeidi.
– İapyrai, osy takelajşylar-ai, – dedi qaljyŋmen Gitton. – Ünemşil halyq.
– Tiliŋdi tart, takelajşylar qūlağyn i̇eŋ bolmasa bügin şulatpaşy. Bir stakan
araq tartsaŋ öziŋe jaqsy bolady ğoi.
Aityldy – jasaldy, sağat on birge qarai Papilondikine auğyndardyŋ barlyğy
jinaldy. Ot basynda otyryp demalyp, jūrttan äŋgime i̇estu üşin olardyŋ
ärqaisysy oz stakandary men oryndyqtaryn ala keldi.
– Mūnda tipti jel i̇ekeş jelde bilinbeidi, – dedi Mari. — İesiŋde me, Poletta, jel
soqqanda i̇etin türşigetin. Aŋnyŋ ūlyğanyndai uildeitin i̇edi.
– Bizdiŋ i̇esiktiŋ ilgegi de joq i̇edi, – deidi Poletta. – Keşkilik Anri joqta men
keremet qorqatyn i̇edim. İendi mūny aituğa da bolady.
– Bälkim sen bireu aqşa äkele qalsa ūiyqtap qalarmyn dep qoryqqan şyğarsyŋ?
Burgundiiä şarabymen oinaudyŋ qajeti joq. Ony işkeniŋde, tipti, öziŋ sezbeisiŋ
de, süt siiäqty. Jūrtqa sener bolsaŋ, jenil şarap. Al bes minuttan keiin
qyzbağanmen, köŋiliŋniŋ biraz köterile bastağanyn sezesiŋ... Ömirdiŋ i̇eşqandai
kemşiligi joq siiäqty köre bastaisyŋ. Tipti onyŋ tüsine deiin meker keledi: köz tigip
qaraityn bolsaŋ. — nağyz sirop, bala i̇ekeş bala da işe alatyn ziiänsyz su siiäqty;
sonan bir kezde kenetten adamnyŋ ruhy köterilip, özine küş bite bastağanyn sezedi;
köŋil jäi, oiy aq şaraptai tap-taza, qany qyzyl şaraptai yp-yssy, tättilik sezimi
jalğyz ğana auzynan i̇emes, bükil denesinen seziledi, şamalap qalğyp barady.
barmağyn qimyldatuğa da i̇erinedi.
– İa, būl sağan olardyŋ «koka-kolasy» i̇emes!
– Onysy sidik sasidy deidi ğoi, – degendi aitady Jejen qart.
– Al, biz bügin ülken jūmys istedik. Dūrystap jaiğasyp alsaq, degenmen
jeŋilirek soğady ğoi.
– Aşyp aitqanda, mektepti būlai basa-köktep ala alady i̇ekenbiz, dep biz
eşuaqytta oilamağan i̇edik, barlyğynyŋ qaq-soqsyz bolyp şyqqanyn
qaraŋyzdarşy. Birdemeden qoryqqan da i̇edik. İeger barlyq jerlerde de osyndai
birauyzdan qimyldar bolsaq, köp närseler özgergen jäne i̇ete tez özgergen bolar i̇edi.
Burgundiiä şaraby ot, jeŋil-jelpi qalğu-mülguler qiiäldy şaryqtatady. Äŋgime
saiabyrlady. Tek oqta-tekte äldebireudiŋ auzynan şyqqan söz, bölmeniŋ işinde
qalyqtap jüzip, jyly tynyştyqty qozğap jiberedi de, tätti oi bolaşaqty
qiiäldauğa köşedi.
– Bükil jūrtqa jaqsylyq bolu üşin asa köp närse kerek i̇emes siiäqty körinedi
ğoi.
– Nağyz baltaşynyŋ soŋğy siltesi qysqa keledi. Bir sermeumen-aq ağaşty sūlata
salady.
– Ol dūrys. Tolğağy jetken kezde biz özimiz qairan qalamyz äli. İyğymyzben
itersek bolğany — qarai gör, kenetten ömir özgerip ketedi.
– Şynynda ömiri özgergen adamdarğa qandai jaqsy deseişi. Baqytty ğoi olar!
– Baqyt özinen-özi kelmeidi, – dedi Anri, – özinen-özi i̇eşteŋe bolmaidy, oğan ümit
etudiŋ qajeti joq.
– Onda kimniŋ talasy bar! Jerdiŋ bizge bola ainaluy üşin biraz i̇eŋbek isteu
kerek. Biraq ol bizge keregindei ainalğan kezde, kerek-jaraqtyŋ barlyğyna ie
bolğanymyzda, i̇eŋbek azap i̇emes, quanyş bolady.
– İeŋ aldymen, – deidi kenetten Gitton, – ne isteitinimdi bilemisiŋ, Janna?
Sabağymen qarmaq tauyp alamyn. Şortan aulaimyn. – Qarmaq tastağandai Gitton
qolyn sermeidi. – Bizdiŋ jerde balyq köp bolady. Jūrttyŋ qalai balyq
aulaitynyn kergem: bir minut ūstasa bolğany — qaba ketedi, al, i̇endi jemmen
aulauğa şamam jetpeidi, ol üşin kün ūzyn otyru kerek. Sabağy bar qarmaqty
aitsaŋşy...
– Men bolsam, – deidi Jejen qart, – it asyrar i̇edim, i̇eger oğan deiin jasasam. İtti
tabu qiyn i̇emes, biraq ony qalai asyrarsyŋ? İt adamnan da köp jeidi tamaqty.
Meniŋ bala . kezimde, äli i̇esimnen ketken joq, äkem bir jaqsy töbet it äkelgen i̇edi.
Bälkim men balalyq jağdaiğa tüsip otyrğam şyğar, degenmen itim bolsa köŋildirek
bolar i̇edi.
Qalğyp-mülgu, burgundiiä şaraby, ot – jūrttyŋ barlyğyn qiiälğa jeteledi.
Adam joldastaryna qandai kütpegen, tipti qyzyq oi aitsa da, jūrttyŋ barlyğy
biraz sergip qalady. Säl ğana jeŋildik tüsken i̇edi, jūrttyŋ syry aşyla bastady.
– Meniŋ tilegim, sirä, onan da qūnarsyzdau şyğar – kofeinik satyp alğym keledi.
Esiŋde me, biz i̇ekeumiz järmeŋkede körgen i̇edik qoi? – deidi Janna i̇eri Gittonğa qarap.
– Elektrli kofeinik. Qossaŋ bolğany – i̇eki minutta qainap şyğady.
– Gittondar elektrsiz tūra almaidy, – deidi Papilon külki qylu üşin ädeii
baiymdalyp, – i̇erine äieli sai.
– Mende de qyzyq qiiäldar bolady, – dep moiyndaidy Anri. – Kei kezde onyŋ
neden i̇ekenin öziŋ de sezbeisiŋ. Meniŋ notadan habarym da joq, muzykant bop ta
jaryta qoimaspyn. Degenmen, gitar alğym keledi.
– İe, gitar alğyŋ keldi me! Jaqsy bopty revoliutsionerdiŋ gitar süirep jürgeni!
– İspaniiä maidanynda, internatsionaldy brigadasynda meniŋ bir ispan dosym
bolğan i̇edi, – dedi de Liusen sausaqtarynyŋ buyndaryn qatty-qatty sytyrlata
bastady.. – Keiin ony öltirip ketti... Aty Enriko i̇edi. Ol da gitar tartudy jaqsy
köruşi i̇edi...

Click or select a word or words to search the definition