Alğaşqy Soqqy

ALĞAŞQY SOQQY
LEON ATAİDYÑ JŪMYSY
ATLANTİKA QORĞANYNYÑ PANASYNDA
TAMAŞA AQSARY ŞAŞ
ARPA ÜSTINDE
QAUYPTY TÜN
DİuPİuİ SERT İeTEDI...
SAİaSİ BİuRONYÑ QARARY
JYLTYR AQ QYŞTAN QALANĞAN FASAD
TÜNDE JŪRT NE JAİYNDA QYİaLDAİDY
“ERNEST TAQSYRDYÑ" MENŞIKTI ÜİI
NOEL QART PEN KIŞKENTAİ QAŞQYN
İeKI JOLDAS
„AMERİKANDYQTAR - AMERİKAĞA!"
DİuKEN HANYMNYÑ MASQARA BOLUY
ÄJIBİKE MARTANYÑ VİZİTI
BIR ÖMIRDIÑ BASTALUY
GİTAR

ALĞAŞQY SOQQY
Birinşi kitap
Audarğan Baqytjan Isqaqov
JAÑBYR
– Qaraşy, qasqaiyp bara jatqanyn qaraşy, qazir batyp ketedi!.. Qairan,
kemeşigimiz-ai...
– Özi şūrq tesik i̇eken, basqa bir närseden jasau kerek i̇edi...
İedenniñ keneresinen asa aqqan lai su köbeie tüsip, būryşta jürelerinen
otyrğan kişkene balalardyñ aldyna şağyn iırim jasap jai ğana iıriledi. Tot
basqan gutalin sauyty tolqynnyñ küşine bir minuttai batyl qarysady da, biraq
birte-birte bäseñdei su ala bastaidy.
Kişkentai i̇eki bala da tört jastar şamasynda. İerkek bala öziniñ qyz joldasyna
ülken közderin tige qaraidy: kedei balalardyñ közderi tap osyndai qyzyl i̇etti,
aqyldy keledi, tipti, oiyn üstinde de közderinen külki ūşqyny baiqalmaidy.
Qyzdyñ şaşy bir türli kisi tañyrqarlyqtai tipti aqsary da i̇emes, ağaryñqylau
kelgen jip-jiñişke, sip-sirek, arasynan kirleu sūrğylt terisi beine bir möldir suly
būlaqtyñ qūmait tübi sekildenip körinedi.
Qyz basyn bir jağyna qisaita jağympazdana sūraidy:
– Sen qağazdan keme jasai alasyñ ba?
– Bizde qağaz joq qoi. Qolymnan ūstaşy, men ony qazir ūstap alaiyn.
– Senin qolyñ auru ğoi, ony suğa maluğa bolmaidy.
Bala taisalmai şalşyqtyñ üstine i̇eñkeiedi. Balanyn on qoly bilegine deiin
tūp-tūtas kir-kir bintpen tañuly. Ol mysyqtyñ jaña tuğan balasyndai ikemsiz
qimyldaidy, jaraly qolymen qañyltyr sauytty iterip ony suğa batyryp
jiberdi.
– Suğa ketti! Oñbağan! Ūsta meni, qazir alyp şyğaiyn özin.
– Ūstamaimyn. Ūstağym kelmeidi
– Nege ūstağyñ kelmeidi?
Öitkeni qorqamyn... Seniñ auruyñ jūğyp jürer. IIIüberegiñ solaiymen kir-kir.
Onda äligi aiuandar... mikrobtar... onda mikrobtar köp....
– Mine aqymaq! Būl jūqpaly i̇emes qoi.
Degenmen qyz şağyn denesimen tügel qimyldap keri şeginedi.
– Qatty auyra ma? Qalai?
Bala auruyn i̇elemeitindei iyğyn qağady.
– Tek öte küidirip barady. Jaranyñ ülkendigin qaraşy, mine... Qandai ülken!
Qyz qos sausağymen ğana i̇eptep onyñ jaraly qolyn ūstaidy – köruge äues-aq.
Biraq, ne paida, — zäresi ūşyp barady.
– Anau ülken tüireuişti qolyña tūp-tura qadai qoiğan ba?
Bala kökiregin täkapparlana köterip, i̇elirip söilei jöneledi:
– İa, keremet qatty auyrady! Mine seniñ meni ūstağyñ kelmeidi, sondyqtan suğa
qolymdy maluğa tura keledi, öitsem onan da qattyraq auyrady. Barlyğy da senin
kesiriñnen – bäribir men būl kemeşikti ūstap alamyn. Sonymen, qolymnan ūstağyñ
kelmeidi ğoi?
Qyz onyñ tañuly qolynan köz aiyrmai biraz oilanyp tūrady da, tüimeşiktei
domalaq mūrnyn bir türli qyzyq qyp, tyrjita tüsedi:
– Joq, ūstağym kelmeidi.
– Jaraidy i̇endeşe.
Bala jaraly qolyn suğa malğan bolady.
Öziñ aşuly, jaman bala i̇ekensiñ!
Biraq bala tipti aşuly i̇emes. Qyzdyñ közine jas kelip jylaiyn dep tūrğanyn
körip ornynan tūrady:
Jaraidy, men ony aiağymmen aidap äkelemin, qara da tūr.
Balanyñ aiağyndağy köñdenip qatyp qalğan ülken bylğary bäteñke, ol jürgen
mezgilde aiağyn qajap keremet auyrtatyn, sondyqtan da tompiğan tobyğynyñ
ainalasy qyp-qyzyl bop ketken. Aiağyn suğa malyp, bala şalşyqqa batqan
«kemeşikti» tauyp aluğa äbigerlenip i̇eden taqtasyn tabanymen syipai bastady.
– İşa-ai, qandai suyq i̇edi! Bylai i̇etkenim būrynğydan da jaman, i̇endi meniñ aiaq
kiımim su bop qaldy. Jaraidy, basqa birdeñe qarastyraiyq.
– Sen i̇eseigende kim bolasyñ, doker bolasyñ ba, älde teñizşi bolasyñ ba?
Bala qaidam degendei iyğyn qağady.
– Doktor bolamyn. Doktordyñ kim i̇ekenin bilemisiñ? Ol adam i̇emdeidi, onyñ ölmes
qamyn oilaidy...
– Bombadan jaralanğandardy doktor bäribir jazyp şyğara almaidy...
– Äne, kişkene gidroplandy qaraşy, bizge özi qalqyp keledi.
İendi i̇eden taqtaiynyñ arasyndağy jaryqşany boilai nağyz kişkene özenşe
ağyp, birine biri aiqasqan i̇eki sireñkeni ağyzyp äkele jatyr.
– Mynanyñ ne bolatynyn bilemisiñ? Süñguir qaiyqtardyñ bazasy bolady.
Bala sudyñ üstine alasa oryndyq qūiady da, su onyñ astynan älgi sireñkelerdi
ağyzyp ötedi.
– Kördiñ be, kördiñ be?
Qyz şattana külip, alaqanyn şapaqtaidy.
– Su qalai köbeigen!
– Būl tasqyn ğoi, tüsinbei tūrmysyñ?
Ol i̇endi öziniñ oilap tapqanyna quanyp tür! Üp-ülken tamşy «bazadan» amanesen i̇etip ketken «gidroplannyñ» tap üstine tamğan i̇edi, sireñkeler ajyrasyp i̇ekeui
i̇eki jaqqa qarai qalqyp kete berdi.
– İendi mūnda da jañbyr jauğanyn qaraşy.
– Ätteñ būl jerde jel soqpaidy i̇eken. Äitpese biz jelkendi kemeşik jasap alar
i̇edik, solai i̇emes pe?
Ol i̇endi ūrtyn toltyra bar küşimen sireñkelerge qarai üredi.
– Äkel, özin köseumen ilip alaiyq.
İekeui do köseu izdep peş jaqqa qarai būrylady.
Tek sonda ğana balalar qandai oqiğanyñ bolğanyn tüsinedi.
– Su qalai köbeigen! Qazir bükil üidi qaptap ketedi.
Su sarqyrap, būrynğydai koridordan ağyp jatyr; üidiñ i̇eden taqtaiy şirip
tömen tüsiñkiregen būryşy köl-kösir bop ketken. Töbeden de su tamşylap tūr.
Ülken-ülken tamşylar jiı-jiı tamşylaidy, beine bir nöserden soñ ağaştyñ
japyraqtarynan şaşyrap tūrğandai. Terezeni örşelene tyrsyldatqan jañbyr
äinekten terezeniñ işki jağyna bilinbei ötken siiäqty. Sol jerde jatqan bir şüide
jip pen äjesi keter aldynda qaldyryp ketken bir tilim qatqan nan sulanyp
qalypty.
– Qaraşy, qūrğaq jer qalmapty!
Zildei-zildei sūrğylt tartqan tamşylar möp-möldir bolyp töbede irkilip
tūrady da, tereze mañyna, joğaryğa ilingen ülken tordyñ oiystau tübine tyrs i̇etip
tüsedi.
– Qūsyñ qaida seniñ? – deidi qyz kenetten. – Ol da suğa batyp ketti me? Özi nege
körinbeidi? Nege sairamaidy?
– Bizde i̇endi qūs joq.
Bala tömen qarap, qyp-qyzyl bop ketedi.
– Ol qaida?
Bala basyn kötermesten küleiin dep yñğailanğan i̇edi, biraq i̇erini qisaiyp, közine
döñgelenip jas keledi de, kişkene, näzik äinek şar jarylğandai ol lezde joq bop
ketedi,
– Sen onyñ bir jerin auyrtqansyñ ğoi, ä?
– Mazalamai jaiyña otyrşy.
Bala qasyndağy qyzdan teris ainalyp ketedi.
Qyldai jip-jiñişke bop ireñdep aqqan su elektr symyn boilai tüsedi de, onan
abajursyz elektr lampoçkasynyñ üstine şyğa keledi.
Osy mezgilde irgeles koridorda bir bak su tögilgendei kenetten bükil i̇edendi
solaiymen su qaptaidy da, ştorm tolqynyndai yzğarly, qatty jel barakqa i̇enedi.
– Mari!
– Apa!
Balalar qorqyp ketedi. Körşiles üiden oryndyqtar men kereuetti dürildetip
süiretip jürgenderdiñ dabyry i̇estiledi. Biraq, onyñ şuy kenetten basyla qalady
da, malmandai su bolğan kebisterin süiretken bir äiel bölmege jügirip kiredi. Äiel
jyrtyq qara beldemşesin būrai syqqanda, onyñ suy jan-jaqqa şaşyraidy. Ol
köneleu kökirekşesiniñ jeñderi şyntağyna deiin japqan qyp-qyzyl qoldaryn
jedel sürtip keledi. İeki közi däl balalarğa ūnaityndai üp-ülken, al qastarynyñ
üstinde suyqqa qaramastan būrşaq-būrşaq ter möldirei qalypty,
– Qūdai-au, mynau üide bizdegiden de jaman ğoi!
– Tek jaña ğana su köbeiip üidi qaptap ketti. Ağara bastağan bir şoq şaşy
äieldiñ közine tüsip, bögei beredi. Ol bir uys topyraqty qalai nemqūraidy silkip
tastağandai bolsa, şaşyn da sondai qimylmen keri silkip tastaidy.
– Al, balalar, qimyldamai tynyş otyryñdar! Balalardy ol äli qūrğaq
būryştağy stolğa katar otyrğyzyp, özi dalada ne bop jatqanyn bilgisi kep
koridordy kesip ötip köşege şyqqan i̇edi, keşikpei-aq bölmedegilerge onyñ dausy
i̇estildi:
– Leon, öziñiz aqylyñyzdan adasqansyz ba? Bäse, sudy bizge qarai ağyzyp jatqan
siz i̇ekensiz ğoi!
Jalañaş, aryqtau kelgen şal, bügilgen arqasyn jañbyrdyñ ötine berip
tolqynmen küresip jatyr, – qirağan qol arbanyñ taqtailary men qaidağy bir i̇eskiqūsqy şüberekterdi bir jerge üiip, qalanyñ biık jağynan
baraqtarğa qarsy aqqan sudyñ jolyn bögeuge ärekettenip jatyr. Sirä, ol i̇esiginiñ
aldyn tasqyn sudan bögep qaluğa bel bailağan bolsa kerek.
– Ne deisiñ? Nege meniñ kesirimnen? — şal aşulanyp qaldy. Toñğannan iegi dirdir i̇etedi, beti men qysqalai qyrqqan aq şaşynan sorğalap su ağyp tür.
– Şyrağym, kilikpei jaiyña tūr, şamasy, seniñşe, bizdi su basqany jaqsy ğoi?
Onan da öziñ de qarap tūrmağanyñ jön bolar.
– İesuas şal-au! Bizde synyq taqtai da joq qoi.
– Menen al, men bögep boldym. — Taqtaidy ala sala şal ony Marige qarai
süirei jöneldi.
– Mine qatyn degen osy! Aiqai, şu, al, nege būlai isteitinderi belgisiz. Qane,
bylai tūr, – dep Leon taqtaidy aparyp i̇esik aldyndağy las jerge sūqty. – Dereu
beldemşeñdi şeşip al da, ony qattyraq būrap tesikke tyq, sonda su bylai aqpaidy!
Men qazir öz üiimniñ aldyna topyraq üieiin. Sodan soñ sağan kaityp oralamyn.
Aqymaq şal dep sampyldauyn qaraşy....
Toñğannan onyñ tirsekteri dir-dir i̇etedi. İendi ol moinyn işine tartyp, öziniñ
bögetine qarai bükireñdei ala jöneldi.
Al, qyldai jiñişke su koridordy boilap äli ağyp jatyr. Dauyldyñ kürsili ana
jerden de, myna jerden de, şyqqan adam dauystaryn basa, jūmysşylar
poselkesiniñ üstine töndi. Mūhit jap-jaqyn, basy-aiağy i̇elu-aq metrdei jerde, körjer, qiqym-siqym üiindisinen äri tiıp tūr. Aspannan şelektep qūiğan jauyndy
ğana nöser deuge bola qoimady, alaida, jel teñizdiñ suyn qabatymen köterip alyp,
taqtaidan qalastyra salğan aianyşty laşyqtardy demimen silkindire, poselkeniñ
üstine töñkere salatyndai bolyp körinedi. Qirağan äinekterdiñ şyñyldağan dausy
i̇estiledi. Mūnda dauyl är uaqyt apat ala keletin. Ainala örşelene tüsken tasqyn;
tek jalğyz iakorlyq biteng siiäqty, aibyndy alyptai sutartqyş mūnarağa ğana
örşelengen tilsiz jau timei itim bara jatqandai. Onyñ özi qazir qamal tärizdi bop,
poselkeniñ işinen oqşau bölinip, aiqyn körinip tür. Degenmen, jel qualap qalağa
qarai bet alğan qalyñ qara jañbyrdan ony da aiyru qiyn. Tek jalğyz sol mūnara
ğana Atlantika mūhitynyñ aldynda, bükil Batys aldynda bas iıp keri şegingisi
kelmegendei; ysqyra soqqan jel aidağan jañbyr üi töbesin japqandai säl uaqyt
bürkei tüsedi de, sodan soñ kenet qaq. bölinip, su tozañynan jaralğan tamaşa aqşa
būlttai bytyrai tüsedi.
Mari keri qarai jügirip ala jöneldi. Öz üiine soqpastan, kişkene balalardy köre
ketu üşin sol betimen körşisiniñ asüiine kirip barsa, olar osy äbigerdiñ barlyğyn
qyzyq körip stol üstinde qozğalmastan typ-tynyş otyr i̇eken. Mari zildei auyr
ağaş legen alyp keldi.
– Al balalar, bermen keliñder.
Ol balalardyñ ärqaisysyna bir-bir kastriulden ūstata berdi.
– Meniñ ne istep jatqanymdy körip tūrsyñdar ma? Kömektesiñder.
Ol üşeui asüidiñ müiisinde jarqyrap jaiylyp jatqan sudy legenge qUia
bastady.
İesiktiñ kire berisinde Leon qarttyñ küreginiñ dürsili i̇estildi — oz uädesi
boiynşa ol böget jasap bolysymen qaityp oralğan bolatyn.
Legen tolğan mezgilde Mari aiğai saldy:
– Leon, mynda keliñiz. Mynağan jalğyz özimniñ älim jetetin i̇emes.
– Neğylğan mazasyz äiel i̇ediñ, özin! Allatağala jūrttyñ barlyğyn sendei
jarata körmesin, — dep Leon küñkildei tüsti de, degenmen körşi äieldiñ dauystap
şaqyrğanyna asyğa jürdi.
Ol i̇ekeui ap-auyr legenniñ qūlaqtarynan ūstap köterdi de, äreñ degende jer
üiindiniñ arğy betine alyp jürdi.
Qarysa soqqan qatty jel jerge alyp ūrğandai, midai i̇ezilgen balşyqtyñ
üstinen jürgen būlardyñ aiaqtary taiğanaqtai beredi; aqyrynda olar toqtady.
– Būl ne i̇etken täñir atqan tün i̇edi! – deidi Leon küñkildei söilep. – İeger biz
i̇ekeumiz mynany osy arağa töge salsaq, onda Jejenniñ üiin solaiymen su qaptap
ketedi. Onan da ärirek aparyp bak işine tögelik.
Olai isteu tek aituğa ğana oñai bolar, – şynynda, jañbyr osyndai kūiyp
tūrğanda suğa toly legendi qalai alyp jüresin, ony tağy da on metr jerge qalai
aparasyñ?
Būlar äzer degende demderin alyp, sulanyp jyltyrağan beti-qoldaryn
sürtpesten koridorğa kelip i̇engen kezde, jañbyr kenet basyla qaldy. Jeldiñ
akyrğy qarqyny, qūrğaq şüberekpen sürtkendei, auany qūrğatyp jiberdi. İendi ğana
kenet paida bola qalğan tynyştyqty būza adamdardyñ söileskeni, sudyñ
sarqyrağany, ağaş tabandy başmaqtardyñ sart-sūrt i̇etken dybysy i̇estile bastady.
Laşyqtyñ töbesi de auyr jükten arylğandai jeñildenip qaldy.
Tynys aşylyp, dem alu oñailandy. Alaida aua syzdana tüsti. Teñiz üstinde
aspan būlttan arylyp, şaidai aşyldy.
– Jaqsy boldy-au, aqyry jetken i̇ekensiñ! – dedi Mari. – Balalar, sol otyrğan
jerlerinen qozğalmañdar!
Baraqqa üsti-basy malmandai su bolğan bir jas äiel jügirip keldi. Ol äudem
jerden-aq Marige aiqailai söilep:
– Seni üide bolmas dep zärem ketken i̇edi.
– Bäri retteldi, Poletta, renjime, biz özimiz-aq istep bitirdik.
– Apa!
Bala qūşağyn jazyp, şeşesine qarai tūra jügirdi.
– Mağan jaqyndamai tūra tūr. Sen qūrğaqsyñ, al meniñ üstim malmandai su. Keri
qait.
İeki äiel koridorğa kirgende Poletta bäseñ dauyspen:
– Mūnda birdeme bop qala ma dep qorqyp, jañbyr bastalğannan-aq üige qarai
jügirgen i̇edim. Qazirdiñ özinde de äreñ. tūrmyn, – dedi.
Su qaptağan asüidi körip, Poletta i̇eñirep qūia berdi:
– Mari, Mari! Netken sūmdyq! İendi qalai kün köremiz? Aqylmen boljap bolar is
i̇emes qoi mynau!
– Älgide, üidiñ işin adam şoşyrlyq şypyldağan su qaptap ketkende körseñ i̇edi,
qazir bizdiñ biraz tazartqanymyz ğoi būl, - dedi Mari.
– Barlyğy da qūlap jatyr. Qabyrğağa qaraşy öziñ! Tereze japqyş şe, ol
nemenege ūqsaidy i̇eken! Kalendar da solaiymen sulanypty, biraz betteri
jyrtylypty. Üi dymqyl üñgirge ūqsaidy. Netken baqytsyz i̇edim, Mari! Bir jaqsy
jeri äiteuir su i̇eden astyna ağyp ketip jatyr.
– Ağyp jatqany ras. Biraq ol su qaida ağyp jatyr deseñşi? Barlyq su meniñ
üiime ağyp jatyr, nanbasañ baryp kör öziñ.
Maridiñ asüiiniñ i̇edeninde de tesik bar i̇eken, biraq ol naq ortada bop şyqty.
Ädette ony alaqandai i̇eski linoleumimen jaba salatyn-dy. Mari sol qaqpaqty
joğary köterdi.
– Qaraşy, öziñ.
İedenniñ astynda qara maidai qap-qara su sapyrylysyp jatyr i̇eken.
– Jañbyr jaua bastasa boldy, barlyq lai su osylai qarai ağady. Sonan soñ
qalai qylsaq da mūryn jarğan jaman iısten qūtyla almaisyñ. Sen mūny būrynsoñdy baiqamap pa i̇ediñ? Maridiñ üiinin iısi jaman dep i̇eşuaqytta da aitpap pa
i̇ediñ? Şynynda da sūmdyq... Qaraşy, bizdiñ üige är tūstan ağyp kelip jatyr.
Bölmeniñ işin jinalğan sudan şaqqa dep tazarttym, keruetterdi basqa orynğa
qoiuğa tura keldi... Üiiñe baryp kiımiñdi almastyr, Poletta, äitpese suyq tiıp
syrqattanyp qalarsyñ.
– Al, i̇endi men kettim, – dedi Leon qart. – İendi meñiñ sağan keregim joq bolar?
– Mari, – dedi Poletta, – sen ne i̇etken jaqsy adam i̇ediñ!
– O ne degeniñ, Poletta... Sen de men üşin solai ister i̇ediñ ğoi
– Mari, mende süt bar. Komitet bergen i̇edi. Sonyñ jartysyn alsaişy, tym
bolmasa körsetken jaqsylyğyñnyñ qaruy qaitsyn.
– Raqmet, quana-quana alamyn, – dedi Mari, özin köp ügittete qoimai. Sol kezde
qyzynyñ betine qarap, onyñ nūry ketken közin kördi de, i̇ezu tartyp külimsiredi:
– Al, mağan beretin i̇eşteñeñ joq pa? – dep sūrady Leon. Bälkim, bir şegim temeki
tabylar? Qaiyr tilep tūrğanym joq – meniñ de i̇eñbegim siñdi, nanbasañ Maridan
sūra.
– Joq, Leon, temekim joq. Bälkim Anride bolar, – ony bilmeimin, öitkeni ol
temeki salatyn qūtysyn üide qaldyrmaidy. Onan öziñiz sūrañyz. Järdem aqşamdy
alysymen sizge bir stakan araq işkizemin, süt te äkelem...
Poletta qariiäğa qarap meiirimdene külimsiregen i̇edi, ol qysylğannan ağarğan
mūrtyn syipai bastady.
İendeşe, qoş, aman bol. — Onyña da rahmet, kettim, äitpese üide kempirim jatyr,
bälkim, ol i̇esalañ meni bir jerde jas äieldermen oinap jür dep oilap qalar! — dedi
ol.
Būl jaqtyñ i̇erkekteriniñ ärbir söilemge «i̇esalañ» degen sözdi qosuy, «ärine»
nemese «demek», «tüsinip tūrmysyñ» degen sözderdi jiı qaitalauy ädetke ainalyp
ketken bolatyn.
Qariiä şyğyp ketken soñ Poletta basqa bölmesine barğan i̇edi, — ğajap!
Tasqynnan aman qalğan i̇eken—qūp-qūrğaq! Süitip ol sol bölmede qaita kiıne
bastady. İeñ äueli ol şüberekpen iyğyn sürtken i̇edi, biraq şüberek birden sulanyp,
boiyna su tartpai tek syrği beredi.
– Mari, jañbyrdyñ qandai suyq bolğanyn bilemisiñ! Sirä, i̇erteñ qar jauatyn
şyğar!
Paletta, jūqa qabyrğanyñ ar jağynda körşi äieldiñ älde ne istep jatqanyn
i̇estidi, sirä ol qaitadan üi jinauğa kirisken bolar.
– Jağatyn otynyñ bar ma? – dedi Mari dauystap.
Paletta oğan jauap qaiyrmady. Sol jalañaş küiinde iyğyna şälini jamyla
saldy da, i̇ekinşi bölmege jügirip şyqty.
– İestip tūrmysyñ, Mari, sen i̇eşteñe bilemisiñ, joq pa? – Fabienna apai – älgi i̇eski
qamal janyndağy ravelinde jalğyz tūratyn kempir şe, i̇esiñde me... – i̇endeşe bügin
tañerteñ sonyñ öliginiñ üstinen şyğypty degendi i̇estidim. Jaurap ölipti. Sen
i̇eşteñe i̇estigen joqpysyñ? Üiinde bir tüiir de nan joq i̇eken? Tek kereuet, şkaf,
kişkene peş qana qalypty. Al ol şkaftyñ taqtasyn birinen soñ biriñ syndyryp,
böstektiñ qauyrsynyn jūlyp jağumen bolğan i̇eken. Qaraşy, jūrttyñ qalai
tūratynyn! Mari! Mūndai ömir qaşan biter i̇eken? Qaşan jeñilirek bolar i̇eken?..
IIoletta qaitadan jylap qūia berdi, sonda Mari ony i̇ebedeisiz qūşaqtady. İersi
bolsa da ol tözip tūra almai. Polettanyñ dymqyl şaşyn süidi. Poletta äli japjas uyzdai ğoi, qaiyrşylyqqa äli üirene qoiğan joq.
– Kofe jylytyp bereiin, işemisiñ? – dep sūrady Mari. Mende keşegiden qalğan
kofe bar.
– İeger öziñe qiyn bolmasa, meiliñ, – dedi Poletta oğan. – Üstime jylyraq birdeme
jamylyp keleiin. Balalar, ot basynda otyryñdar. Toñyp qalğan joqpysyñ, ūlym?
– Apa, sauytyñ joq pa? Tek tesik bolmasyn, keme jasap oinauymyzğa kerek!
Asüide barlyğy da tärtipke keldi. Tek kei kezde ğana töbeden keş qalğan tamşy
äli de tamyp qūiady. Al i̇edenniñ taqtailary arasynan jailap bu şyğyp jatyr.
Poletta selt i̇ete tüsti. İeger tünde aiaz bola qalsa, olardyñ jaman üii ne qorğan
bolady.
LEON ATAİDYÑ JŪMYSY
Tösekte, öliktei sūlağan Meli kempir, nūry söngen janaryn töbege qadağan küii
qybyr i̇etpesten, közine. jas almai jylap jatyr; kenetten i̇esik aşylyp
tabaldyryqtyñ aldynda Leon şaly köringende de ol būrylyp qarağan joq. Ol
jylytu üşin i̇eki qolyn aiqastyryp tösine basyp, sausaqtaryn qoltyğynyñ astyna
tyqty.
– Küni boiy jalğyz özim osylai jatamyn da qūiamyn!
Leon äieliniñ sözin bölip tastady:
– Seniñşe, üidi tizeden su alyp bara jatqanda men sirä seniñ qasyñda otyra
beruge tiıspin ğoi. Meniñ sudy basqa jaqqa ağyzuym kerek pe osy, älde joq pa?
– Sen tağy da kün boiy joq bop kettiñ ğoi!
– Jūrtqa kömektesuim kerek ne, älde joq pa? Poletta sağan bir staqan süt äkep
berse, sen odan bastartpaityn bolarsyñ, ä? Onyñ üiin su basyp ketipti.
Kempir sözin doğara qoidy. Leon onyñ qasyna bardy.
– Jarar, jarar, jylama, i̇esalañ. İeger men tañ atqannan kün batqanşa senin
qasyñda otyratyn bolsam, biz i̇ekeumiz qalai kün körer i̇edik, ä?
Ol äueli Melidiñ mañdaiynan, sodan soñ temekiniñ japyrağyndai qurağan
mortyldaq aq şaşynan sipady.
– İendi tynşydyñ ba?
– Tüsinseñşi äueli, men küni boiy japadan-jalğyz, tyrp i̇etpesten jatamyn da
qūiamyn. Sondyqtan da basyma är türli oi keledi.
– Ärine, tüsinemin, biraq kün köru kerek qoi. Üide otyramyn dep aştan öluge
bolmas. Sen meni tyñdaşy, şynymdy aitsam üi işi men üşin köşeden de suyq, tym
dymqyl. Sen tösekte jatyrsyñ, sağan bir i̇esepten jyly da. Al men bağanadai
qaqiiämyn da jüremin, suyq süiegimnen ötedi,tipti tamyrymnyñ, da qany qatyp
qalğandai. Köşede i̇en bolmasa olai-bylai jürip, jylynyp tiri i̇ekenimdi sezinemin
ğoi... Ot jağyp senin kiımiñdi almastyru kerek i̇eken-au, kirlep ketipsiñ. Jejenge
baryp bir şelek kömir sūrap äkelsem be i̇eken, būğan qalai qaraisyñ?
Leon ädettegidei i̇eki qolyn körpeniñ astyna tyqqan i̇edi, jyrtyq körpe
dymqyldyqtan äri zildei, äri ylğal i̇eken.
– Qaraşy, bügin qalai jyly, ä?
Ol körpeniñ astynan sipalağan boiy Melidiñ iyğyn, tauyp aldy da, öziniñ
toqyp qalğan sausaqtaryn onyñ qimylsyz jatqan qoly men süiegi şodyraiğan aş
büiiriniñ arasyna jiberdi. Tösektiñ astynan käri adamnyñ köpten beri juylmağan
täniniñ auyr iısi müñkip, mūryn jaryp barady; ne de bolsa äiteuir jyly iıs. Leon
jüresinen otyrğysy kelgendei tösektiñ janyna kelip öte tömen i̇eñkeidi, betin
äieliniñ mañdaiyna taqady:
– İetiñ qandai yssy! Öziñe qyzu tüsken joq pa i̇eken?
– Leon, üsti-basyñ su i̇eken ğoi! Auyryp qalyp jürme.
– Jejenge baryp azğana kömir sūrap köreiin, bälkim, odan birdeme tabylar.
Azyraq jatyp jylynyp alar i̇edim, biraq küni boiy tekke jata beruge bola ma,
auruym joq qoi.
– Sonda da azğana jatyp demal. Biraz jeñildenip, sergip qalasyñ. Şeşinbei-aq
qoi, qajeti joq. Tek şapanyñdy ğana şeşe salsaişy.
Leon jyrtyq körpe men i̇eski böstektiñ jyluyna i̇elikpei tūra almady. Ol
üstindegi şapanyn şeşip tastady da, kereuettiñ bas jağyna ildi. Şapanyn äueli
stol üstine tastaiyn dep oqtalğan i̇edi, biraq. uaqytynda tejendi. Stol sondai
şirigen i̇edi, tipti jañbyr jauyp tūrğanda ony barmağymen itere salsañ bolğany —
suy şyrq i̇ete tüsedi. Müktenip ketken siiäqty, taqtaiyn bassañ bolğany, qūrty
şyğa keletindei körinip, zäreñ ūşady. Böstektiñ däl ortasyndağy tömen
şögiñkiregen jyp-jyly jerge jatyp şalym demin alsyn dep oilağan Meli irge
jaqqa qarai yğysa tüsti. Kempir küni boiy sūlap jatady da qūiady, tösekti şöktirip
jibergen, qu süiek bolsa da özinşe salmağy bar i̇emes pe? Leon älgi oipañdau jerge
syrğyp ketti de, sereiip äieliniñ, qasyna jatty. Sodan soñ ol da naq äielindei tymtyrys bola qalyp, töbege köz jiberip biraz jatty da, auyr kürsindi:
– Ne degenmen mūndai ömir, ömir i̇emes!
Sonan soñ kenet tipti Melige de būrylmastan, oily közin üidiñ sūr tüsti
töbesinen audarmai:
– Fabienna qaitys bolypty... bügin tünde, – dedi.
– Olai bolsa meniñ de kezegim kelgen i̇eken ğoi. İendi bizdiñ tobymyzdan qalğan
jalğyz menmin.
– Qaidağy topty aitasyñ?
– Ūmytyp qaldyñ ba? Älgi bizdiñ' Fabienna, Jiuli jäne Frederika bärimiz birge
jüretin top şe... Biz ajyramas dostar atalğan i̇edik qoi.
– Oiyña äldeqaidağylar tüse beredi i̇eken!... Onda sen on beske kelip pe i̇ediñ? Osy
künge deiin sen, oqtyn-oqtyn jas şağyñdy da i̇esiñe tüsiredi i̇ekensiñ ğoi, ä?
– Öziñ mendei tösek tartyp jatyp alsañ, barlyğyn da i̇esiñe tüsirer i̇ediñ. Adam
oiğa i̇elikkende özin özi ūmytady. Meniñ basqa ister jūmysym joq qoi – sondyqtan
da ötken-ketken oiyma tüse beredi. Biraq türme siiäqty osy böstekten i̇eşqaida da
ūzap kete almaisyñ, äitse de ylajdap boiyñdy sergitkiñ keledi: i̇ekeumiz ädepki
jüre bastağanda seniñ mysyğyn meni tyrnap alğany i̇esiñde me? Men sonda senin
şalyñdikine i̇ekinşi ret kelgen bolatynmyn. Äkeñ mysyqty teñizge tastaimyn
degen, biraq men aiap, bermegem. Sen porttan qaityp kelgende meniñ barlyq
sausağymdy süigen i̇ediñ, sol i̇esiñde me?
– Sen aitqasyn, demek, solai bolğany ğoi, — dedi Leon küñkildep:
– Kei kezde täulik boiy qimyldamai jatqandyqtan aiağyñnyñ jany ketip ağaş
tärizdi bop qalady, tipti öz aiağym dei almaisyñ. Sonda meniñ közime neniñ keletinin
bilemisiñ — älgi i̇ekeumiz şalğyn üstinde ötkizgen tün i̇esinde de, joq pa? Ne deisiñ?
Meiram kezi i̇edi ğoi, biz küni boiy jügirumen bolyp keş boiy biledik, burgundiiä
şarabyn iştik. Şarşağanym sonşalyq aiağymdy basa almai qaldym. Sonda sen meni
üige deiin köterip kaittyñ. Sondağy aidy aitsaişy, ai bolğanda qandai ai i̇edi,
i̇esinde me?
– Bū da jaraidy, seniñ oiyña ylği jaqsy ister ğana tüsedi i̇eken!
– Joq, ylği olai bola bermeidi. Jaman oqiğalar da i̇esime jiı tüsip tūrady...
Fabienna aqyrğy künine deiin özin özi jaqsy ūstady. Ömiri auyrğan joq. Neden öldi
i̇eken baiğūs?
Suyqqa toñyp ölipti. Tañerteñ öliginiñ üstinen şyqqandar siresip qatyp qalğan
i̇eken deidi.
– Ol ğapyl ketti, bälkim ūiqtap jatyp ta ölip ketken bolar. Fabienna ömiriniñ
aqyrğy künine deiin tösek tartyp jatqan joq, qalai bolğanmen özi jürip-tūratyn.
Al meniñ jatqanym mynau, i̇eşteñe körmeimin, i̇eşteñe i̇estimeimin, meniñ osynym da
tirşilik pe?
– Jüretin i̇edi deimisiñ? Äi, bişara kempirim-ai! İeki jyldyñ işinde sen ömirden
artta qalğan i̇ekensiñ ğoi, i̇eşteñeni de bilmeisiñ. İeger sen qazir mūndağy şaldardyñ
qalai kün köretinin biler bolsañ! Jağdai künnen künge naşarlap barady. Barlyğy
da tübirinen şirip jatyr — älem de,adamdar da. Basqa baraktarda ne bop jatqanyn
körseñ, äsirese bügingidei jañbyrly künderde. Bizdiñ üi äli jaman i̇emes, amaldap
tözuge bolady. Fabienna qandai kölge tüsken i̇edi deseñşi! Ras, jüruden qalğan joq,
biraq onyñ qalai jürgenin, qaida barğanyn oilaşy, aiağy oğan qandai qyzmet i̇etti
deşi? Kün saiyn tañ säriden tūryp ap juyndy-şaşyndynyñ arasyn şarlap,
tastandylardy aqtaru üşin kyzmet i̇etetin. Sorly i̇eşkimniñ közine tüspeuge
tyrysatyn i̇edi.
– Fabienna ömir boiy örkökirek bolyp ötti.
Qartaiğanda da sondai boldy. Tastandylardy aqtaruy da, ashananyñ aldynda
qaiyrşylarmen qatar tūryp, kemtarlarğa arnalğan sorpadan tatpaiyn
degendiginen bolatyn. Ras, kei kezde ol ashanağa baryp ta qalatyn i̇edi. Barğanda
onyñ neden Uialatynyn tüsinbei-aq qoidym. Barsaq, bizde ne kinä bar, bizdiñ neden
Uialuymyz tiıs, şaitan atsyn olardy! Al i̇endi ol osy ashananyñ i̇esigine bir büiirlep
kiretin-di, i̇esalañ! Onyñ symnan tūtqa salğan ülken konserv sauyty boluşy i̇edi;
aspaz soğan sorpa qūiyp berse bolğany, Fabienna öziniñ laşyğyna qarai ilbi
basyp jöneletin-di. Üiine jetkenşe sorpasy suyp ta ketedi... degenmen ol jūrttyñ
közinşe jylylai işkenşe, oñaşada otyryp suyq küiinde işeiin dep oilaityn
bolar. Üstindegi köilegi päre-päre bolatyn, al basyna tartyp jürgeni onşa toza
qoimağan, äli berik qara oramal i̇edi - sol oramaldy tartyp şyqqanda onyñ. türi tap
būrynğydai bolyp ketetin, būryn onyñ qandai bolğany i̇esiñde ğoi?
– Fabienna jaqsy adam i̇edi. Dansar hanymnyñ mektebinde oqyğandardyñ bäri de
ony şeksiz süietin. Sabaqty bir ret oqyp şyqsa-aq boldy, müdirtpei jauap beretindi. Tipti tañ qalatynbyz. Pianinoda oinaudy i̇eşkimnen üirenbei-aq, sausaqtary
klavişağa tiıp ketse qalağan ändi oryndap şyğatyn. Özi sondai zerek i̇edi. Än
salğany qandai deseişi! Ändi qalai salatyny i̇esinde me? Tabandylyğy qandai i̇edi!
Öziniñ Filiberin mektepte jürgende-aq tañdap alğan bolatyn, sonda Fabiennanyñ
on jasqa da tolmağan kezi i̇edi. Aqyry degenine jetti. Öziniñ süigenine ie boldy.
– Biraq ūzaq tūra almady ğoi.
– Sonda da...
Ol on besinşi jyly qaitys boldy. İeki balasynyn i̇ekeuinen de hat-habar joq.
Qaida jür i̇eken, olar? Ölip qaldy ma? Türmede otyr ma? Älde habar-oşarsyz joq
bop ketti me i̇eken? Äiteuir sorlyğa oz ömirin jalğyzdyqpen ötkizuge tura keldi.
– Degenmen, on jyl bolsa da baqytty tūrdy.
– Al i̇endi, sen meni baqytty i̇ete almadyñ deseişi.
– Leon, bizdiñ mäselemiz basqa ğoi. Biz ömirimizdi jaqsy ötkizdik.
– İe, demek, biz i̇endeşe bükil düniedegi i̇en baqytsyz adam i̇emes i̇ekenbiz ğoi!
Qysylyp-qymtyrylyp degendei... Keide bir körşiñe qyzmet i̇etesiñ, keide basqa
bireuine bolysasyñ. Al, qaiyr sūrauğa men baspas i̇edim. Jejen de bizge qarasyp
tūrady. Ony şliuzdiñ janynda sudan alyp şyqqanymda men oğan qaiyrymdy is
i̇etkenmin, ol sol jaqsylyqty i̇esinen şyğarmaidy...
– Leon, qar jauyp ketkenin qaraşy!
– İeh, jetpei tūrğany sol i̇edi! Tūryp, tysta ne bolyp jatqanyn körip keleiinşi.
– Sen meni juyndyryp, kiım auystyru kerek deisiñ, olai i̇etetin bolğanyñda
tezdetuin kerek i̇edi, menen jaman iıs şyğatynyn özim de sezip jatyrmyn. Monah
äieldi nege şaqyrmaisyñ? Mağan qandai qyrsyq aurudyñ jabysqanyn öziñ de
körip tūrsyñ ğoi. Mümkin ol birdeme biletin şyğar, kömekteser i̇edi.
Leonnyñ, aşulanğany sonşa, tösekten syrğyp tüse jazdady.
– Sen yntyğuly sol bir monah äielderiñ mağan jerip boldy, – dep ol dürligip
ketti.
– Sonda da äjibike Marta meni jaqsylap juyndyrady. Al sağan odan keler
i̇eşqandai ziiän joq.
– Qalai qisañdaidy deseñşi özderi! Olardyñ barlyğy da aq nietti adamdardy
aldauğa beiimdelgen. Olar ärbir oryndy, orynsyz jağdailardy paidalanyp
qaludy oilaidy. Būl jerde bireuge sybyr i̇etse, basqa jerde - tağy bireudi tabady.
– İendi menimen äbigerlenuden i̇eşnärse şyqpaitynyn bilesiñ ğoi... bir ğana
äjibike kelip ketip jüredi, älgi alasa boily, juantyqtau kelgen äiel i̇esinde me? Men
ol turaly i̇eşqandai jaman söz i̇estigem joq. Bälkim ol senen de asqan kommunist
şyğar!
– Äldeneni ottama! Jümysşylarğa jağynğaly jürgen top ta solai degen
bolatyn. Qūr qylmyiğanymen şynynda olar kim? Sūmyrai! Olardy basqaşa
atauğa bolmaidy. Sen, sen siiäqtylardyñ bäriñ ūzyn şapandylarğa senip
üigensiñder, al olardyñ bastyqtary ärtürli spiskoptar men arhiepiskoptar sol
senimdi paidalanyp, jūrtty äldilep, olardyñ közin būiaidy: töziñder, tuysqandar,
qūdai senderdi qaiyrşylyqpen synaidy, deidi olar.
– Osynyñ barlyğyn sen öziñniñ gazetiñnen oqyp bildiñ be?
Leon aşuğa bulyğyp, malmandai su şapanyn kie almai bir orynda qaqşiyp tūr.
Jyrtyq astaryna kirgen qolyn qaita suyryp ala almağandyğynan bos jeñi
salbyrai qalğan
– İa, oqyp bildim. Gazette qalai jazylsa, solai aitu aitu kerek dep bilemin, seniñ
älgi siqyrlaryñ ne deidi deseişi, olardyñ qūrandarynan jattağanyn taqpaqtap
sudyrlatyp aityp şyqqannan göri...
Porttan sirenanyñ ūlyğan dauysy şyqty; qarlyğa ysqyrğan.dauys äreñ
degende aspanğa köterildi de, biraq ä degenşe, öziniñ bar salmağymen tömendei
baryp, jerge qūldilap tüsken siiäqty.
– Senin, budilnigiñ tağy da dūrys jürmei qalypty On minut artta. Tüs bop
qalğan i̇eken, balalardy alyp qaitu kerek.
Leon köşege şyğady. Sūrğylt tartqan aspannan qalyñ japalaq qar birkelki
jauyp tūr. Las şalşyq sulardyñ betimen jaña ğana jauyp ötken jañbyrdan
sulanğan üi töbelerine tüsse bolğany, qar dereu i̇erip joq bolady. Tipti, aspanda
qarğa toly tor iluli tūrğandai. Japalaq. kar i̇eş dybyssyz ğana biryñğai jauyp
tūr. Zäulim sutartqyşy bar keiipsiz poselke birte-birte joğary köterilip, aspandap
bara jatqan tärizdi. Qariiä kişkene şūñqyrlar men. taiaz orlardyñ. arasymen jürip
otyryp, i̇endi ğana betine jūqa mūz qata bastağan qaqtardy orala ötip keledi. Ol
basyn, joğary kötere kigen jağasyna tyğa tüsedi. Teñiz furajkasynyñ qūlağyn
tömen tüsirip jibergen. Mūrny men qabağyn üsitip almau üşin, betin tyrjita tüsip,
ūrtyn auağa toltyryp alyp ürine beredi.
Osyndai myibalşyqtyñ arasynda kele jatqan onyñ aldynan kenetten
velosiped tepken bireu şyqty.
Leon dereu joldan būryldy da, şöp ösken qatqyl jerge baryp tūrdy.
– Kün jaqsy ma i̇eken, Leon?
– Odan da sen jūmystyq jaiyn aitsañşy? Ne boldy? Iliktiñ be?
– Iligu qaida! Baiağy on bes - jiyrmadai ğana adam aldy! Bolğanynyñ özi jalğyz
parohod i̇edi.
Porttan dokerler qaityp keledi. Bügin olardyñ. köbi. äueli, tüske deiingi
uaqytyn parohodty kütumen, keiin jūmyssyzdar tizimine belgi soqtyru üşin
kezekterin kütumen jürip kündi bos ötkizdi.
Leon Jejenniñ. laşyğynyñ janynan ötip bara jatqanda, onyñ i̇esigin aşty da
işine üñildi.
– Jejen, men balalardy qarsy aluğa bara jatyrmyn. Sodan keiin sağan soğa
ketermin. İeger kömiriñ bolsa bir şelek kömir sūraiyn dep i̇edim.
– Kömir bar. Balyq ta tabylady. Soğa ket, kütem.
– Maqūl, soğa ketermin.
Jejen i̇esik aldyna şyğyp, qariiäny kepke deiin köz qarasymen şyğaryp saldy.
Jejenniñ jasy jetpis beste, al Leon seksenge kelip qalğan. Jas dokerler oqtynoqtyn Jejenge öz kezekterin berip tūrady. Mūndai kezderde bir-i̇eki kün jūmysqa
kranşynyñ kömekşisi bolyp jaldanady. Sondyqtan da ol i̇eptep kün kerip keledi.
Qartaisa da qajyp şaldyqtym dep tūrmaidy, tyrysyp-aq bağady. Ölermen.
Jük maşinalary men jeñil maşinalar i̇ersili-qarsyly zymyrap jürip jatqan
keşe, bükil poselkeni qaq jaryp ötip, beton töselgen şossege baryp tireledi.
Şosseniñ i̇eki jaq betinde qirap qalğan üiler, är jerde qalai bolsa solai üiilgen
tastar men betondalğan üi töbeleriniñ synyqtarynyñ üiindileri, temir-
tersekterdiñ qaldyqtary körinedi — būlar 1943 jyly «ūşatyn qamaldar» opat
qylğan i̇eki jūmysşylar qalaşyğynyñ qaldyqtary. Şosseni kesip ötuden būryn
Leon abailap jan-jağyna qarap alady da, tek sodan soq ğana joldyñ arğy betine
qarai zytyp ala jöneledi. Osy aradan i̇eki biık jardyñ arasyn qualap tar jol
bastalady. Būl ara qalanyñ ortalyq köşesinen de göri las. Qariiä on metrdei jürip
or basyna toqtady. Balalar mektepten osy aramen qaitady. Leon olardy kün saiyn
osy jerde, birinşi qaiyrylysta kütip alady. Asyğa basyp, üilerine qaityp kele
jatqan balalar men qyzdar bül jerden oğan anyq körinedi. Qariiä olardyñ
barlyğyn tanidy, tipti i̇esimderine deiin biledi; būdan bes jyl būryn Rollandtyñ
bir balasyn osy şosseniñ boiynda äskeri maşina basyp ketkennen beri, beisembi,
jeksembi jäne kanikul künderinen basqa uaqyttarda Leon qariiä osynda, däl
kezekşi bolyp kelgendei, künine i̇eki ret keledi. Leonğa būl jöninde i̇eşkim i̇eşteñe
demese de, būl is onyñ ainymas ädetine ainalyp ketken. Al, jūmysşylar
poselkesinde oqityn balalar az i̇emes, ärbir baraktan keminde i̇ekeu-üşeui tabylady.
Leon taiağyn aibynmen joğary köterip belgi berip, olardy şosseniñ janyna
toqtatady da, bärin tegis jinap, şosseniñ i̇ekinşi jağyna ötuge qolaily kezendi
kütedi, öitkeni,şynyna kelgende, onyñ özi de maşinadan ölerdei qorqatyn-dy. Säl
saiabyr bola qalğanda ol şosseniñ ortasynda tūryp alady da, taiağyn aiağynyñ
arasyna qysyp tūryp, i̇eki qolyn siltei, dauystap:
– Ötiñder, i̇esalañdar!Tez, tez ötiñder! — dep balalarğa komanda bere bastaidy.
III.
ATLANTİKA QORĞANYNYÑ
PANASYNDA
Ärine, Leon atai jaqsy adam, biraq onyñ ylği taiağyn ala jügiretini nesi? Demek,
i̇eger onyñ aitqanyn tyñdamasañ, ol salyp qaludan taiynbaidy ğoi? Pol,
Gittonnyñ asyrap alğan üş balasynyn işindegi i̇en ülkeni, bügin ol joldastarynyñ
soñynda qalyp, ädettegidei suyqty da, kardy da i̇elemei jürip otyryp, oiğa şomğan
bolatyn. Bala tezirek jürsin degen oimen Leon oğan taiağyn oqtağan-dy. Pol birden
til ala qoimağanmen, artynan zauqy bolmasa da şosseden jügirip ötken bolatyn.
Şynymen Leon atai ony sabar ma i̇edi?
Pol on birde. Ömirde kezdesetin närselerdiñ köbi oğan ğajap körinedi. Ol özine
özi ondağan sūraq qoiyp, ärqaisysyn şeşuge tyrysady. Ras, Pol Gittondardy ata
jaqsy köredi, olar Poldiñ i̇esi kire bastağanynan köp būryn-aq onyñ tuğan ataanasyndai bolyp ketken. Ol, Gittondar öziniñ tuğan ata-anasy i̇emes i̇ekenin,
Klodetta men kişkene Jannyñ özine biri tuğan ini, biri tuğan qaryndas i̇emes, özindei
asyrandy i̇ekenderin qaşan, kimnen i̇estigenin de bilmeidi. Degenmen, kei kezde
tūmandai būldyrağan alys, biraq öte tätti bala şağy onyñ i̇esine tüsedi; mūndai şaq
özi düniege kelgennen keiingi alğaşqy ailarda tuğan, anasy äldilep älpeştegende
ğana bolğan siiäqty körindi. İa, bälkim sonda ğana tätti balalyq şaq bolar, mümkin
bül oi qate şyğar? Älde sol ana Gitton äjeniñ özi me i̇eken? Pol ony bilmeidi.
Osyndai bilmestik, senbestik jazylmaityn jaradai onyñ oiynan ketpeidi;
sondyqtan da onyñ balğyn balalyq süiispendiginde toqtam joq; osydan ba, äiteuir
ol qyz siiäqty sezimtal-aq: bireu säl ğana köz alartsa ia bolmasa Leon atai taiağyn
oqtalsa bolğany tūnjyrap, kektene qalady...
Onyñ köz aldynda Gittonnyñ üiine şaqyrmağan qonaqtai joqşylyq i̇ene
bastady, biraq Pol öziniñ barlyq küşimen, barlyq balalyq tänimen qarsylasyp
oğan iılmeuge tyrysty. Ol joqşylyqtan qorqyp, qabyldağysy kelmei, oğan: –
Joq! – degen bolatyn. Joqşylyqty öte jek körgeni siiäqty ol i̇eşuaqytta da
i̇eşkimdi öte jaqsy körgen i̇emes. Jan türşiktirerlik aştyq sezimi odam bir sağatqa da
arylmaityn. Qanşa aitqanmen Pol i̇eresek bala ğoi, ol özderinin basyna töngen
jalğyz ğana aştyq qauip i̇emes i̇ekenin tüsindi. Būdan bir jyl būryn oktiabr aiynda,
mektepte oqu bastalğanda-aq Pol mūnyñ bärine tüsingen bolatyn. Bir ret mektep
direktory äñgimelesu üşin Gittonğa äkesin şaqyrudy būiyrdy. Sodan keiin ol
dokerge saltanatty türde i̇eger onyñ ūly, iağni balasy, ärine, aldağy uaqytta da
üzdiksiz oqityn bolsa, adam bolyp şyğatynyn aitty... Oqu bastalğannan beri Pol
sabaq ülgiruden i̇ekinşi orynda bolatyn; birinşi oryndağy oquşy Poldiñ
airylmas dosy, doktordyñ balasy Pero bolatyn.
Älgi äñgimelesuden keiin jağdaidyñ ne bolğanyn sezu onşa qiyn i̇emes i̇edi; üiine
qaityp kelisimen Gitton äkei birdeme jaiynda äueli şeşeimen sybyrlasty
söilesti is, artynan peştiñ janynda, Poldi aldyna alyp otyrğan küii oğan
ömirinde istemegen meirimdilik körsetti. Äkesi Polğa jas toly közimen qarap otyr,
sirä, işinen: »Men yrzamyn, öte. yrzamyn, i̇eger sen meniñ tuğan balam bolsañ, jäne
de senin tūrmysyn bizdikinen göri säl täuirirek bolsa, qalai quanar i̇edim» — dep te
oilaityn bolu kerek. Ol sonda-aq Polge öte auyr kün tuğanyn tüsindirip, balam,
biraq biz i̇eptep būdan da qūtylyp şyğarmyz, degen bolatyn. Qūtyluyn qūtylamyzau, i̇eger Mol alda da būrynğysyndai jaqsy oqityn bolsa, Gitton äkei qolynan
kelgenin aiamai, balasynyñ oqi tüsuine jağdai jasauğa tyrysady. Äjesi i̇emtihan
turaly da, stipendiiä turaly da äñgimeledi. Osy keş onyñ dotqa köşip kelgennen
beri birinşi ret jadyrağany, köñildengeni i̇edi. Tipti apaidy bige i̇eriksiz şyğaryp
özi ändetip ysqyrumen boldy:
Al, jigitim, Pol dostym,
Tağy da bir küi, dostym.
Pol mūnyñ bärine tüsingen joq. Degenmen, ol Gitton äkeidiñ zimpara qağazdai
qatty saqal qaptağan iegin qūşyrlana süidi. Al, i̇endi qazir, biylğy oqu mäselesi
şeşiletin kez taiağanda Gitton äkei oqudy alda da soza beru jöninde äñgimeleudi
qoidy. Būl joly Pol bärine tüsindi, ol i̇endi i̇eşteñeni de sūramau kerek i̇ekenine
deiin tüsindi. Oqytuşyda da ün joq. Al, Pol būrynğysyndai, öziniñ birinşi
oryndağy dosy Perodan keiingi i̇ekinşi ornynda kele jatty. Sirä, äkesi oilağandai
auyr künderden tez qūtyla qoiu oñai bolmasa kerek.
Pol barlyq küşin salyp qaiyrşylyqtan qaşyp qūtyludyñ jağdaiyn oilap
baqty. Künnen künge ol dotqa kaitarda köñilsizdene tüsip, äreñ jürdi. İeger kün
jaqsy bolsa, teñiz jağasyna baryp qydyrudyñ amalyn tabar i̇edi nemese qaşyp
keter i̇edi. Biraq qalai bolğanmen qystyñ küni üide otyruğa tura keledi, tek
jeksembi, beisembi künderi ğana Pero şaqyrğandyqtan dosynyñ köñilin qimai
sonyñ üiine qydyratyn-dy. Onda ärqaşan, kişkentai ğana qarañğy bölmede
qabyldau kütken, jaqsy kiım kigen, bozarğan jüdeu jüzdi adamdar otyratyn.
Bölmede qabyldau kütip otyratyndar joq kezde Pol qūmarlana qaraityn sūlu
sureti bar qalyñ kitaptardy būlar oqyğan bolyp, betterin damylsyz audarady.
Mūnda qolyn künine kem degende jüz ret juatyn, tar, tik jağaly aq halatyn
üstinen tastamaityn, sondyqtan da onyñ beti onan basym döñgelek bolyp ajarly,
süikimdi körinetin Perdiñ äjesi de jüretin. Bastapqy kezde Pol i̇eşteñege tie
almauşy i̇edi. Ol özin mūnda aiağannan şaqyrady, şaqyratyn ärine Pero i̇emes,
doktor men onyñ äieli bolar, öitkeni ne degenmen Pero i̇ekeumiz qatar ösken qūrby,
dospyz ğoi, dep oilaityn. Ol birte-birte doktordikine üirenip, būlardan Uialmaityn
bolyp aldy. Būlar ony aiağandyğynan i̇emes, Peromen i̇ekeui birin biri jaqsy
köretindikten şaqyratyn, tipti kei kezde tüski tamaqqa da qaldyryp qūiatyn-dy.
Pol doktordikinde öz üiindei i̇erkin jüretin. İendi olar mūnyñ aldyna pirojnoe
men konfet qoiğanda ol būrynğydai Uialyp, aldyñğy i̇eki tisimen ğana tistep
jemeitin boldy. Tek ony bir-aq närse qynjyltty, äjesi tärelkege ne salsa sony
talğamai jep qūia bermeitin Perodan ony bir-aq närse aiyratyn i̇edi, ol – auyzyna
as salğan saiyn: «Būnym qalai, bir tüiir bolsa da Klodetta men Janğa aparyp
beruim kerek i̇edi-au» dep oilaityn i̇edi. Süitip ol jūrttyñ közin ala berip qaltasyna
ne konfet, ne alma salyp alatyn da, işip otyrğandar körip qaldy ma dep
äbigerlenetin. Ärine, osyndai minutterde Pol özin Peromen teñ i̇ekenmin dep
i̇eseptemeitin... oğan bir türli jat, qaiğyly sezim tap bolatyn. Degenmen mūndai
köñildi beisembiler men jeksembiler, aqyldy Peromen dostyq, i̇ekeuiniñ birlesip
oilağan josparlary — osynyn barlyğy da dottyñ mäñgilik küngirt qarañğysyna
sondai ūqsamaityn i̇edi.
...İeger Leon atai Polge tie qalsa, tipti oğan säl ğana qolyn tigizse de, būl onan
öşin alar i̇edi! Pol oğan bir uys saz ne tas laqtyrar i̇edi. Sodan soñ Gitton äkei
Leonğa baryp, oğan kisiniñ balalaryna tiuşi bolma der i̇edi! Biraq Leon atai ondai
tipti aşuşañ i̇emes bolu kerek. Taiaq oqtalğany da jai änşeiin jany aşyğan bolar.
IIol dottyñ. i̇esigin aşqanda suğa pisken kartoptyñ üirenşikti iısin birden sezdi.
Tüski tamaq daiarlanğan i̇eken. Ony äzirleu de qiyn i̇emes i̇edi. Kişkentai Janğa
qaimağy alynğan jarty stakan kögildir-sūrğylt süt beriletin, biraq Gitton äkeige
şarap qoiylmaityn. Stoldyñ tap ortasynda syra şölmegi tūr, biraq oğan su,
kädimgi qara su qūiylypty.
Köp keşikpei Gitton äkei de keldi. Ol velosipedin dottyñ, töbesine qalai
şyğaryp qoiğanyna deiin i̇estiledi. İeñ ğajaby — töbe qap-qalyñ, betonynyñ
qalyñdyğy i̇eki metrdei boluy mümkin, süite tūra keide onyñ işinde otyrğandarğa
jai dybystyñ özi de i̇estilip tūrady...
Äkei i̇esik aldyndağy ülken qaqtan attap ötip, köñildene söiledi:
– Bizdiñ dottan olar keremet ūtyldy! Qazir barak bitkenniñ barlyğyn su basyp
ketti. Bizde asa jaqsy bolmağanmen äiteuir qūrğaq, solai i̇emes pe?
– Solaiy solai-au. Tek i̇esik aldynyñ balşyğy myi bop i̇ezilip ketti. Biraq, sen
ony tazartasyñ ğoi, ä?
– Ärine, oğan alañ bolma. İesik aldyn arşyğanda onan jüz i̇ese köp balşyqty
tazartqanbyz. Oğan qarağanda būl ne... tükke de tūrmaidy!...
İesiz qalğan dotty tūrğyn üige ainaldyru üşin Gitton äkeidiñ köp i̇erlik
istegenin aşyp aitu kerek. Biraq ony mūndai iske moiyndatqan — qaiyrşylyq
bolatyn. Onan basqa amal qalmady. Dotqa köşuden būryn Gittonnyñ semiasy bir
sūmpaiy laşyqta tūrğan i̇edi; onyñ tek şatyr taianyşy men tört büiirindegi
qaptalğan bağanasy ğana ağaş bolatyn... Biraq, ol nemenemen qaptalğan i̇edi deseñşi?
Tolmen. Tereze degeni auyzğa alarlyq i̇emes i̇edi, tek i̇esiktiñ joğarğy jağynda
äinektelgen jiñişke ğana tesik bolatyn. Biraq taza auanyñ moldyğyn joqqa
şyğaru künä bolar i̇edi — tesik bitkenniñ barlyğynan jel uleitin de tūratyn.Mine,
bir tamaşa küni Gittonnyñ üii dauyldyñ oiynyna ainaldy. Dauyl ä degennen-aq
bir bölek toldi jūlyp äketti. Sonan şirek sağattai qūiyp tūrğan jañbyrda älgi
toldi, qirap qalğan rul siiäqty, şyr ainaldyrdy, söitip tūrğanda ony jūlyp ap
ūşyryp äketti. Äke-şeşesi üide joq i̇edi. Äuelgi toldi dauyl ūşyryp äketkende
balalar biraz jeñildenip, boilaryn jazyp qaldy, öitkeni toldi jelpildetip,
oinaqşyğan jel bükil laşyqty solqyldatyp, ūşyryp jiberetindei bolyp tūrğan.
Dauyl olardyñ kişkene üiin typ-tipyl joq qylyp, äldeqaida ūşyryp äketkisi
kelgendei, beine bir ülken bosağan tiske ūqsatyp bir olai, bir bylai örşeleneörşelene solqyldatty da tūrdy. Sonan keiin i̇ekinşi bölek toldi ūşyryp alyp
ketti. Odan soñ tömengi jağy şegeleuli tūrğan üşinşi bölek tol. jūlyndy da, bir
minuttai jelpildep tūryp, alğaşqy tolderdiñ ūşqan jağyna ūşyp ala jöneldi.
Jel ony şalqalağan küiinde ūşyryp alyp ketti de, aqyry sutartqyş mūnaranyñ
qabyrğasyna jalp i̇etkizip, afişa siiäqtandyryp japsyra saldy. Sonan keiin
barlyğy qaitadan bastaldy. Jel kişkene üidiñ tiulderiniñ birinen soñ birin
artişoktyñ qabyğyndai jūlyp äketti de tūrdy. Birte-birte bölmeniñ işine künniñ
közi tügel tüsip, būl baqytsyzdyq jağdaiyn aiqyndai berdi. Äsirese, Gittondardyñ
jaman-jäutik tösekteri köp ziiändandy. Balalar jūrtty kömekke şaqyruğa bata
almady. Äli de bolsa jel soqqan jaqta kişkene tol qalğan i̇eken, balalar sony
panalap tyğylyp otyrdy. Degenmen köp ūzamai bas panalaityn da jer qalmady.
Tek tömengi jaqtan qaqqan birneşe taqtai men üidiñ i̇eş paidasy joq añyraiğan
süldesi ğana qaldy. Soqqan jel men jauğan jañbyr būlardan toqtausyz öte beredi.
Janağy jel ūşyryp äketken tolder qağylğan börenelerdiñ kei jerinde äli de
toldiñ qabat-qabat qalyñ, al kei jerinde jūqa qalyñdylary beine jalbajūlbasy şyqqan bloknottyñ tübine ūqsap jelbireidi. Osy oirany şyqqan jerde
böstekter men salam oryndyqtar, üstelderdiñ üstine ağyl-tegil su ağyp jatyr. Tap
küzdi küni mekteptiñ äinekterin juğandai, ainaly şkaftyñ betin jañbyr şaiyp
tur. Joğaryda sañyrauqūlaq siiäqty şoşaiğan karton tebe äli tür, öitkeni ne
bolaryn kim biledi dep saqtanğan Gitton äkei, alğaşqy ştormda-aq jūlyp
äketpesin dep töbege oqta-tekte i̇eki üş tastan tastai beretin İendi, qabyrğasy
bolmağan soñ töbesiniñ qajeti qanşa? Onyñ üstine älgi tastar jel soqqan saiyn
qimyldaidy da, qazir tüsip ketip balalardy i̇ezip tastaityndai körinedi.
Balalar bolyp jatqan būl uaqiğağa sasa qoiğan joq. Äke-şeşesi üige qaityp
kelgende añ-tañ bop melşiıp, äueli ne bolyp qalğanyna tüsine almai bezerip tūrdy
da qaldy. Öitkeni osy mezgilde dauyl da tynyştalğan bolatyn. Aua jelsiz typtynyq i̇edi. Kün jai ğana teñizdiñ arğy jağyna i̇eñkeiip bara jatqan kezdi. Kögildir
aspanda öziniñ dirildegen jūdyryqtai denesimen kök aspannyñ şeksiz biıktigin
körsetkendei bolğan boztorğai bir orynda ūşyp tūr. Batyp bara jatqan künniñ
jūmsaq säuleleri tüsip tūrğan osy bir kezde, qirap jatqan laşyq tipti oiğa
syimaityndai bolyp körindi.
Mine sonda Gitton äkei dotqa oryndy şabuyl jasady. Dot solaiymen kömilip
qalğan bolatyn-dy. Jer betinde şağyn döñgelek alañ siiäqty töbesi ğana körinetin.
Ony dokerlerdiñ balalary «üi» i̇etip oinaityn i̇edi. Bireu būryn būl jerde i̇esik pen
jer betine şyğatyn i̇eki metrlik tsementtelgen jol jäne baspaldaq bolğanyn öte
oryndy i̇eske saldy. Äueli körşileri i̇esik aldyn arşuğa bolysty,—ne degenmen, i̇eñ
kerektisi i̇esik qoi, al qalğan jailylyqty küte tūruğa da bolady, solai i̇emes
pe?Dottan i̇eki-üş jüz taçkedei balşyq şyğarylyp tastaldy. İesik aldy tez
arşyldy. Biraq dotqa aparatyn jol-koridordy da biıktigi i̇eki metrdei topyraq
basyp qalğany anyqtaldy; sonan ol da arşylyp alyndy, artynan qoldaryna
fonar alyp, jūrt dotqa kirdi. Onyñ işi sondai suyq, äri dymqyl i̇eken, tipti
jūrttyñ köbi onda tūruğa bola ma i̇eken dep kümändanyp qaldy. İeñ jaqsysy, kire
beris i̇esik pen atysqa arnalğan biık tesikti äbden arşyp alğanda, bärinen būryn,
onan ary saz topyraqty bir metrdei jerge aparyp, ony yldilap üiin tastağanda,
ainalasy arşylğan dotqa jaryq i̇endi, sonda dymqyl qabyrğalary sudan kepken
mezgilde dot olardyñ būrynğy karton üilerinen göri jaryğyraq i̇ekeni baiqaldy.
Biraq mūnda da keremet sasyq bop şyqty.Kei kezde, ärine, teñiz üşin kelgen
adamdar men osy qalağa jazdyñ küni jinalyp ap teñiz jağasyna şatyr qūryp
jatatyn turisterdiñ mūnda soğa jüretinderin aitpağannyñ özinde, dot kömilmesten
būryn onyñ bükil poselkege nege kerek bolğany belgili ğoi... Gitton äkei javeldi
aiağan joq dotqa bötelkelep tögumen boldy. Sonda, älgi tastai bolyp qatqan
näjisterdiñ barlyğy qalai köpirşip, küldiredi deseñşi, al i̇endi onyñ üstine sony
qyryp bir jerge üiip, artynan mūrnyñdy basyp jürip kürekpen syrtqa şyğaryp
tasuğa tura keldi. Ol bylai tūrsyn, qabyrğağa jazğan jazularmen olarğa tüsinik.
retinde salğan suretter biraz azaptandyrdy. İeñ aqyry bormen jazğan jazudyñ özin
öşiru oñai bolmai şyqty. Keibir ädepsiz suretter tipti öşiruge kelmedi. Öitkeni
olardy betonnan qūiğan qabyrğağa şegemen kerip jazypty. Ondailardyñ
qaisysyn şkaf, mebelmen, qaisysyn kereuetpen qalqalap qoiuğa tura keldi. Biraq
qaitken künde de mūnyn özi jel men jañbyrdan artyq i̇edi! Dotqa jaman-jäutik
närseleriniñ barlyğyn tasyp apardy. Äiteuir üitip-büitip ornalasqan boldy.
Qabyrğağa qadağan tūtqalarğa Gitton äkei polka ornatty, al keibireulerine tipti
taqtai ile saldy. Ol i̇esik te qūryp, tipti ağaş ramkaly äinek qondyrğan nağyz
tereze de jasady, ramkany atuğa arnalğan tesikke ornatyp, tsementpen sylady,
süitip terezeniñ özi äri myqty, äri jaqsy bop şyqty. Onyñ üstine i̇erli-zaiypty
Gittondar üilerin äsemdeudi de jek körmeidi i̇eken... İeger olardyñ nağyz üii
bolatyn kün tua qalsa, ony jaqsylap jabdyqtai alatyndaryna kümändanuğa
bolmaityn körinedi! Olar üidi jaryqpen qamtamasyz i̇etude de avtomobil
akkumuliatoryn paidalanyp, jüzege asyrdy. Ärine, ony jiı-jiı küş aldyryp tūru
kerek, ol bylai tūrsyn, onyñ özi solğyn, küñgirt jaryq beretin, degenmen,
jaryqtyñ aty jaryq qoi; Gitton äkei tağy bir sondai akkumuliatordy
paidalanyp, bir kezde özinin dotyn radiolandyrudan da ümit üzgen joq.
– Bir joqşylyqtan i̇ekinşi joqşylyqqa ūşyraudan qūtylmadyq, – dei beretin
Gitton äkei. – Anau üiimizdiñ qabyrğasy joq i̇edi. Al mynau üiimizge i̇eşqandai
jeldiñ kire alatyn türi joq. İendi Atlantika qorğany kimge qajet bolsa — ondai
ötinişin bizge joldasyn!
Bastapqy künderi biraz oqys jağdailar da boldy. Bir küni politsiiä qyzmetşileri
men qaidağy bir qoldaryna portfel ūstağan myrzalar keldi... Sizderdiñ mūnda
kiruge pravolaryñyz joq i̇edi...
– Qandai pravo kerek i̇edi? Siz neni pravo dep bilesiz, bizge sony aityñyzşy? Ol
bylai tūrsyn, dottyñ da i̇eşkimge keregi joq. Ol nemenege jaraityn i̇edi? Ärine,
tazalap tärtipke keltirilgen soñ ol jūrttyñ barlyğyna da kerek bola qalğan ğoi.
İendeşe jaraidy, sizder qazir körersizder! İeki basqyştan bir-aq, attap, Gitton
syrtqa jügirip şyqty da, i̇eñ biık balşyq üiindiniñ töbesine şyğyp ap, i̇eki qolyn
sermep bar dauysymen aiqailap jiberdi. Tap sol kezde tüs bolğan i̇edi. Port jaqtan
sol küni jūmys tappağan dokerler kaityp kele jatqan bolatyn. Olar jügirip kelip
Gittondy qorşap alyp tūra qaldy. «Demek, sizderge salsa, jūrt aşyq dalada
jauyn-şaşynnyñ astynda jatsyn deisizder ğoi, şamasy? Ondailarğa qaida bar
deisizder?»
– Degenmen dottyñ iesi teñiz ministrligi ğoi, – dedi politsiiä qyzmetkerleriniñ
bireui tūryp.
– Men üi aqysyn töleuden bastartyp tūrğanym joq qoi, — dedi Gitton
aiqailap.
Ol älgidei degen soñ olardyñ ketuden basqa lajy bolmady. Dokerlerdi yza
kernep, būlqan-talqan boldy. Al, çinovnikter sasqanynan birine-biri jaltaqtap
qarai berdi. İesin bar da i̇eliñdi tap degendei, keri şeginetin uaqyt jetken joq pa?
İeger olar özderiniñ aitqandarynan i.taimasa, taiaq jeuleri de aidan anyq i̇edi.
– İerteñ, – dedi Anri, – osylaryñyzdyñ barlyğy gazetke basylyp şyğarylady.
Oğan kümändanbañyz. – Al Gitton äkei aşuyn basyp tūra almai portfel ūstağan
myrzanyñ tüimesinen ūstai aldy da, aşumen būrap-būrap jiberdi.
– Tynda, meirimdi dostym! – Meniñ ūramdy sen ala ğoi, rahym i̇et. Tek aldyña
qūiatyn jalğyz ğana şartym bar. Sen osynda tūratyn bolasyñ, al men seniñ üiiñe
köşem, i̇esalañ. Jarai ma?
Qysqasyn aitqanda, çinovnikter ketip qaldy. Sonan kaityp olar qarasyn
körsetpedi. Degenmen, köp ūzamai Gittondarğa qağaz keldi. Onda üi üşin aqşa
alynbaidy, biraq üi qojasyna dottyñ ainalasyndağy jerdi paidalanğany üşin
toqsan saiyn belgili mölşerde aqşa tölep tūrudy ūsynğan.
Sonymen üi mäselesi bir jaiğa keldi. Terezelerdiñ ainalasyn balşyqtan tağy
da biraz arşyğan i̇edi, i̇endi bölmeden tip-tike mūhit körinetin boldy, al sol qol jaqta
pliaj dep atalğan jer körinedi, onda qyzyl kirpişpen jabylğan, töbelerine deiin
bau qorşağan daçalar salynğan i̇eken. Körinis köñilge ūnamdy bop şyqty.
Tek jaman jeri, jañbyr jauğanda ainala midai i̇ezilip, balşyq şögip tömen
tüsedi de, bügingidei tereze men baspaldaqty basyp qalady.
– Ärine men barlyğyn tärtipke tez keltirem, – deidi Gitton äkei.
– Nemene, bügin tağy da jūmys bolmady ma?
Sonda Gitton til qatpai äieliniñ betine qarady. Onysy – äieliniñ mūndai
sūraqty ne maqsatpen bergenin bilgisi kelgeni i̇edi. Äieli ündemei tömen qarai berdi.
– Men sağan kinä tağaiyn dep sūrağanym joq qoi, – dep qosyp qoidy ol.
– Joq, jūmys bolmady, — dedi Gitton. – Osy kepildigimizden qanşa qaldy?
– Meniñşe bes künge, äri barsa bir jetige jeter.
Gitton doker. "Ol jūmyssyz qalğan kezde oğan JJOB dan künine üş jüz i̇elu
franktan i̇eñbekaqy tölep tūrady, biraq jarty jylda i̇elu künnen artyqqa
tölemeidi. Qazir barlyq qor tausyluğa jaqyndağan bolatyn.
Äieli kastriuldiñ qaqpağyn köterdi.
– Mine, bar qalğany osy. Onyñ üstine teginnen-tegin tauyqtarymyzdan airylyp
qaldyq....
– Tağy da, sen tauyqtaryñdy auzyña aldyñ-au!
Gitton äieline aqyra jazdağan i̇edi, biraq ol özin-özi toqtatty... Stol janynda
şydap tamaq kütken üş bala otyr, olar äkesinen köz aiyrmaidy; äsirese Pol oğan
üñile qalypty.
– Jarar, – dedi Gitton, – bolary boldy. Ol jaiynda biraz äñgime bolğan ğoi. Äzin
oilap körşi, öitpesek biz aqşany qaidan alatyn i̇edik?
– Qaidan alatynymyzdy bilmeimin, biraq qalai degende de tegin ketti, işim
aşidy...
Bastaryna qazirgidei joqşylyq tüspei tūrğanda, basqa dokerlerdiñ
barlyğyndai Gittondar da qūs asyrağan bolatyn. Jem degen mol bolatyn; tüsirip,
tiep jürgende şaşylğan dändi qai uaqytta bolsa da birneşe kilogramdai terip
aluğa bolatyn i̇edi. Dottyñ ainalasynda Gittonnyñ alpys şaqty tauyğy, tipti
birneşe üiregi de jaiylyp jüretin. Biraq būdan jarty jyl būryn, kepildi
i̇eñbekaqy tausyla bastağan mezgilde, Klodetta tösek tartyp qatty naukastanyp
qaldy. Däri-därmek aluğa aqşa kerek boldy. Sol kezde bas-aiağy jiyrma şaqty
tauyq qana qalğan i̇edi. Qalğanynyñ barlyğyn soiyp jep qoiğan-dy; äueli olardy
är türli i̇etip pisirip jürdi, biraq keiinnen işine tük salmai qūr i̇ettiñ özin asatyn
boldy. Äiteuir qatyq bolarlyq i̇etti solai qūrtty. Ūzaq uaqyt tauyq i̇etin jegennen
Gitton üiiniñ adamdary qūs näsiliniñ qaisysyn körse de loqsyp jiberetin i̇edi. Sonda
Gitton äkei tauyq bitkenniñ barlyğyn dükenşige kötere satyp jiberdi; ärine ol
būlardyñ mūqtajdyğyn paidalanbai qalğan joq, bas-aiağy alty myñnan sol asatyn
frankti äreñ töledi: ol aqşa baiağyda bitken.
Mäñgi būlai bola bermes, — dedi Gitton äkei aşumen.
Ol stol ainalasynda typ-tynyş qana, özderine tiısti qatyqsyz kartopty kütip
otyrğan üş balasyna qarady. Būl künderi üide mai da ada bolğan i̇edi. Olardy özinen
tuğan baladan kem körmeitini Gittonğa onan saiyn auyr soqty... Öte-möte ol Poldi
aiady, bügin onyñ selsoq otyrğany da közge ap-aiqyn körinedi.
IV
TAMAŞA AQSARY ŞAŞ
Tüs jaqyndağan saiyn i̇endi qaityp i̇eşteñeni özgertuge bolmaitynyna
Jorjettanyñ közi jete bastady. Budilnikke tek közi tüsse bolğany jüregi syzdap
auyryp ketedi; onyñ auyrğany tap su betine tüsken köpirşiktei bükil denege
jaiylady. Neden i̇ekeni belgisiz, sonda qoldary da qaltyrai bastaityn i̇edi. Sol küni
tañerteñ qyzyn jolğa äzirlep jürgeninde qoly tigen närselerdiñ parlyğy da:
qyzdyñ işkiımi, mektep qūraldary, tis tazalaityn şetkasy men pastasy, olardan
da basqa zattary. jük bop artylğandai, kenetten tañ qalarlyqtai zildei bop
auyrlap ketti. Biraq Jorjettanyñ özi äzirşe tek bükil denesine paida bolğan, tap
bezgek ūstağandai bir türli kömeski i̇ebdeisizdikti ğana sezdi. Jüruge birneşe sağat
qana qaldy. Sonda da, kenetten, äli i̇eşteñe şeşilmegendei, äzir aiyrylyspai tūra
tūruğa bolatyndai körine bastady. Biraq ötip bara jatqan minuttardyñ ärqaisysy,
qaiğysyna oz ülesin qosa berdi. Mektepke keter aldynda inileri men siñlileri
tösekten äli tūrmağan Jinettamen qoştasty. Qyzdyñ tūrğysy kelgen i̇edi, biraq
oğan şeşesi:
– Äli ūiyqtai tūr! Jol jürer aldynda jaqsylap demalyp alu kerek. Jeti sağat
vagonda bolu – oiynşyq i̇emes. Äli şarşaisyñ, — dep aiqai saldy.
Balalar külip apasyn jūlqylai bastady.
Qalai da bolsa sen mağan Rojdestvoğa arnap syilyq äkel, – dedi Jerar aiqailap
i̇esikten şyğa bergende. • Äkelesiñ ğoi, aitşy?
Jinetta külip jiberdi, ol bolaşaq saiahatty quanyşpen kütken i̇edi. Al i̇endi bala
öziniñ tuğan üiinen ketuge quansa da, anağa tipten oñai i̇emes...
Balalar mektepke ketti de, üi işine kenet ūzaq meñireu tynyştyq, ornady.
Būlar üide üşeui-aq qalğan i̇edi: şeşesi, tym-tyrys, ūiqtauğa tyrysqan, biraq
tösekte jatyp döñbekşi bergen Jinetta jäne asüiden kişi ūlynyñ syryldap .dem
alğany men aqyryn ğana yñqyldağan dybysy i̇estildi. Ol basqa balalardyñ aiqaişu kötergenine qaramastan, tap peştiñ qasyna, būryşqa taman qoiğan üş
oryndyqtan qūrastyrylğan tösekte jatyp ūiyqtai berdi. Sol nauqas ūly jatqan
asüiden jolauşy jüretin ülken qyzy jatqan bölmege aiağynyñ ūşynan basyp qana
kirip, çemodan ornyna paidalanylyp jürgen kögerşin salatyn korzinağa
Jorjetta qyzynyñ būiymdaryn salyp jatyr. Toqyma korzina qalai jaman
syqyrlaidy. Būl korzina olardyñ qolyna būdan üş jyl būryn tüsken bolatyn;
Jorjettanyñ üiinde päterde tūrğan şahter balasynan qalğan; demalys kezinde
äke-şeşesi kelip balany alyp ketken i̇edi, Jorjetta ony sonan qaityp körgen joq,
tek anda-sanda ğana hat alysyp tūratyn. Mine i̇endi sodan i̇eskertkişke osy korzina
qaldy. Degenmen öz balañdy kisige bergennen de, kisi balasyn asyrap alğan jaqsy
ğoi...
Kenet Jinetta ūianyp ketti de, tösek üstinde tūryp otyrdy.
– Apa! – dep şaqyrdy ol anasyn.
– Nemene?
– Apa, sen osyndamysyñ?
– Ärine, osyndamyn, älde i̇estimeimisiñ?
– Ana-au, men keremet jaqsy tüs kördim! Ana jaqta jür i̇ekenmin deimin. Ūiansam,
qaida i̇ekenimdi bilmeimin.
Jorjetta qyzynyñ qasyna jügirip bardy, balanyn körgen tüsi birdemeni
özgerte alatyndai, onyñ jüreginde kenet kömeski ümit paida boldy...
– Al, onda qalai i̇eken? Jaqsy ma?
– Öte, öte jaqsy i̇eken. Apa, sen mağan kelip tūramysyñ?
– Ärine, – dep Jorjetta ötirikti batyl aitty.
Kişkentai bala apasynyñ dausynan ūianyp ketti. Onyñ tösekte jatqanyn körip,
bala añ-tañ bop:
– Sen de naukastanyp qalğanbysyñ, ä? – dep sūrady.
Qyzdy üide aqyrğy ret şomyldyruğa arnalğan bir bak su ot üstinde tūr; baktyñ
qalaiy tübi qyzudan oqta-tekte sytyrlap qūiady. Köşeden jeldiñ azynağan dausy
i̇estiledi. Dauyl bastaldy.
– Qazir auladan alaşa äkelip, şelekti şolanğa qūiamyn da, köjek torynyñ üstine
kleenka jabamyn, – dep tüsindirdi oğan Jorjetta. – Demek, sağan syrtqa şyğudyñ
qajeti joq. İapyrai, osyndai küni saparğa şyğuyñ kelispedi-au.
Üi işinde de, köşede de barlyğy jym-jyrt bola qaldy. Şeşesi Jinettanyñ
i̇etin ysqylap jua bastady. Kişkene kirpiş asüidiñ işi yp yssy. Tyrdai jalañaş
qyz legen işinde tūr. Inisi teris ainalyp qabyrğağa qarap jatyr. Qanşa aitqanmen
Jinetta qazir on i̇eki jasqa şyqty. Şeşesi äsirese Jinettanyñ şaşyna nazaryn
köbirek audardy; qaşanda ol i̇eñ aldymen onyñ basyn juatyn, öitkeni qyzynyñ
şekesine tūlymdana tüsken tamaşa aqsary şaşy bolatyn. Mūndai şaş i̇en sändi
kiımderden kem i̇emes. Ätteñ, üide «kök sabyn» ğana bar i̇eken. Osyndai sabynmen
juyp şaştyñ, kirin ketire alamysyñ, onan mynadai näzik, jibektei jūmsaq
şaştyñ qiylyp, kömeskilenip ketui yqtimal.
– Apa, auyrttyñ ğoi!
– Qazir bolam, qyzym, tek şaşyndy tağy bir ret jaqsylap şaiyp jibereiin,
sabyny ketetin türi joq!
Jorjetta oilağan oiyn dauystap aitpady.
«Mine, men ūzaq uaqytqa airylysar aldynda Jinettany aqyrğy ret
juyndyryp jatyrmyn». Bälkim ol sondyqtan da asyğa qoimağan bolu kerek, özi de
ony sezbegen şyğar,äiteuir tağy da birneşe ret qyzynyñ şaşyn şaiyp, syğyp
iriktei, syipai beredi.
Kenetten.japalaq qar jauyp ketti. Juynyp bolğannan keiin Jinettanyñ qypqyzyl bop jyltyrap tūrğan denesin sürtuge kezek kelgende ğana juylğan
oramalyn aulada, juan symğa ilip qoiğan jerinde ūmytyp ketkeni Jorjettanyñ
i̇esine tüsti. Ol i̇endi solaiymen cylanyp qalğan bolu kerek.Şeşesi qyzyn, toñyp
qalmas üşin aljapqyşynyñ ūşymen sürtti de, özi oramal äkeluge aulağa şyğyp
ketti - asyğu kerek, aspannyñ türi jaman, qardyñ keşke deiin jauuy mümkin.
Jorjetta qandai ūmytşaq bolyp ketken, bügin özi barlyq isti oilamai istep jür.
Asüidiñ i̇esigin aşqanda ol ädettegidei qatty syqyr i̇ete tüsti, sonda Jorjetta selt
i̇ete qaldy, qoryqqannan jüregi tulap keudesine syimai ketti: bir kezde aulanyñ
būryşynan birdeme şyğa keldi, äuelgi kezde onyñ, ne i̇ekenine tüsine almai da qaldy
– bügin onyñ oiynyñ bäri şatysyp ketken; baqsa, käri töbet büginde işine juyndy
tögip jürgen synyq astaudyñ işin tūmsyğymen jalap jatyr i̇eken, — ötken aidan
beri qaladan ony tazartuğa adam kelmeidi, sondyqtan özderiniñ aparyp tögulerine
tura keletin şyğar. Östip byqyrsidy da jatady. Biraq bir minutten keiin ol özinin
üreilengenin ūmytyp ketti – kişkene saraidyñ janynda körpe ornyna qūraqqa
oralğan Jinettanyñ şüberek quyrşağy malmandai su bolyp jerde jatyr i̇eken...
Ony da osy arada ūmytyp ketipti. Ğajap, üi töbesi men jerge tüsken yñğaida-aq i̇erip
jatqan kar, quyrşaqtyñ şaşynyñ arasynda i̇erimei jatyr. Bälkim ony i̇endi jinap
aludyñ da qajeti bola qoimas. Degenmen Jorjetta quyrşaqty jerden köterip
aldy da, qatty silkip-silkip, terezeniñ kar tüspeitin şyğyñqy jerine aparyp
qoidy. Ūmyt qalğan oramal äli qata qoimağan i̇eken, biraq toñazyp biraz auyrlanyp
qalypty.
– Apa, nege keşiktiñ? Sürtşi meni, toñyp qaldym.
– Solai i̇eken-au!.. – Jorjetta qyzyn sondai qatty oilağan i̇eken, aqyrynda tipti
ony ūmytyp ta ketipti. Parijde oğan qalai bolar i̇eken? Şynynda Jinettany
qazirdiñ özinde-aq mūnda joq, olarmen birge tūrmaidy deuge bolady.
Nauqas bala oryndyq, üstinde jatyp, döñbekşi bastady.
– Senderge qarai būrylyp jatuğa bola ma mağan, älde joq pa?
Baiağy oisyz küiinde Jorjetta qyzyn kiındirdi – keşegi keşten-aq ol äli kiiüge
bolatyn işkiımi men syrt köilegin äzirlep qoiğan bolatyn. Soñğy jyldary
Jinettanyñ boiy keremet östi, biraq juandamağanmen, süiegi tolyñqyrağan i̇edi.
Kiım bitkenniñ barlyğy da tarylyp qalğan, tüimeleri «i̇etimen» üzilip, beldigi
joğarylap ketken, şolaq iubkasynyñ i̇eteginen suyqqa toñğannan qyzarğan tizesi
körinedi. Äsirese paltonyñ iyğy qysyp barady, joğarğy tüimesi saluğa kelmeidi.
Äitkenmen barlyq närsesiniñ tap-taza i̇ekendigine, ädemilep jamalğanyna, jaqsy
ütiktelgenine kepil boluğa bolatyn i̇edi.
Biraq Jorjetta barlyğynyn mänine tek i̇endi sağat op i̇ekini soqqanda da ğana
tüsindi. İendi bas-aiağy şirek sağat qana uaqyt qaldy. Öte az. Uaqyttyñ azdyğy
sondai, tipti i̇eşqandai ümit joq. Qyzyna öziniñ öñin körsetpes üşin, Jorjetta odan
tez teris ainalyp ketti. Özinen özi közine jas kele berdi, ony toqtatuğa şama joq,
öitkeni ol mūnyñ i̇erkinen de, özinen de basym. Jorjettanyñ i̇erteñgi as äzirleuge de
äli kelmedi. Ol tek plitağa keşegiden qalğan kofeni nanmen işe salsaq ta bolar
degendei qūia saldy. Kelisim boiynşa jürer aldynda qyz Jorjben birge
tamaqtanatyn bolğan. Jorj, deputat -kommunist, ol Jinettany Parijge aparyp
saluğa uäde bergen. Bir mūğalim äiel jūmyssyz dokerdiñ on i̇ekilerge kelgen qyzyn
uaqytşa asyrap ala tūramyn degen i̇eken, sondyqtan būl qyzdy sol kisiniñ üiine
jetkizip salmaqşy bolğan. Ne deseñizder de, balasy baratyn üidi balanyñ ataanasy tañdai alğan joq, ony älgi tanymaityn parijdikter özderinşe şeşti.
Ärine, o kisilerge Jorj sengen soñ, Jorjetta da senedi ğoi, degenmen bäribir būl
analyq sezimge syimaityn oi i̇edi... sirä ol üide qyzğa jaman bola qoimas... biraq, kim
biledi, küni būryn oğan kepildik beruge bolmaidy. Qalai bolğan künde de Jorjetta
qyzyn köp uaqytqa asyrap almaqşy bolğan süikimdi äielge, alystağy dosyna,
jasyryn ūstağan, qatty analyq qyzğanşaqtyğyn bildirmei tūra almaitynyn
äuelden-aq sezgen bolatyn.
Jorjetta Liusenniñ qaityp kelgenin i̇estigende, dälirek aitqanda, velosipedin
şolanğa äkep qoiğanyn i̇estip, ol qatty siñbirip tastady da, közin sürtip i̇erin
sabyrly türmen qarsy aldy; biraq i̇eri söz bastap, tipti onymen qaljyñdağysy
kelgendei de boldy.
– Al, qoştasyp boldyñdar ma, qalai?
– Tañerteñnen beri i̇eri de sondai köñilsiz oi oilağanyn Jorjetta birden tüsine
qaldy. Liusenniñ qaljyñynyñ i̇ersi şyqqany sondai, ol i̇erin oilap, öziniñ
qaiğysyn ūmytqandai boldy. Sonan Jorjetta i̇eriniñ betine üñile qarady. Otyz
jyl otasqanda ol i̇eriniñ mūndai türin körmegen i̇edi, zäresi ūşyp ketti – tüsi
jabyrqañqy, beti men auzynyñ ainalasy börtinip isip ketken.
Liusen de äieline qarady. Äieliniñ tipti tükke tūrmaityndai bolsa da, onan bir
auyz söz kütip tūrğanyn sezdi. Sonda i̇ekeui de biraz jeñildenip qalady.
– Mūnyñ şaşyna nege bant bailadyñ? Bälkim Parijde. qazir mūndai närseni
bailamaityn şyğar?..
– İendeşe alyp tastaiyn ba?..
Qyz basyn şūlğyp ony maqūldağanyn bildirdi.
– Qaraşy öziñ, onsyz-aq kelisip tūr, äri sūlulau da. Äkesi qyzynyñ jelkesine
tüsip būiralanğan tamaşa şaşyn alaqanymen basyp tūrdy, süieldi qolynyñ
sausaqtary arasynan künniñ säulesi tüsti, altyndai jarqyrağan bidaidyñ dänin
sauyldatyp qūiğandai,mynanyñ özi ülken bailyq qoi!
Ol qyzyn bauyryna tartty da, ony qatty süiip aldy.
– Paltoñnyñ tüimesin ağyt. Äli uaqyt bar. Äitpese köşege şyqqanda toñyp
qalasyñ.
– Anridi ūstauğa bolmas, – dep şeşesi äñgimege qosyldy. – Ol Jinettany
Jorjdikine velosipedpen aparyp tastauğa uäde bergen i̇edi. Al i̇endi, qoştasalyq...
Üi işi jym-jyrt bola qaldy. İeşkim ne aitaryn bilmeidi, aiyrylysar uaqyt
jaqyndap keledi. Birer minut işinde Anri kelip qalady; onyñ kelgenin būlar
velosipediniñ ruli qabyrğağa soqqan dybystan i̇estidi.
Liusen äieline qarap, sözin qaitalap aitty:
– Al, uaqyt jetti. Amal joq. Osylai bolu kerek... Bizge osylai istemesek
bolmaidy, qatyn.
Liusen Jorjettany köpten beri būlai atamağan i̇edi. Ol i̇ekeui birine-biri ün
qatpastan qarap qaldy. Ne deitini bar, äsirese balanyñ közinşe? Ras, Jinetta
ülkenderdiñ äñgimesine üirengen bolatyn, būlar onan tym soz jasyra qoimaityn
i̇edi. Kişkene qyzğa ömirdi jalğan madaqtaudyñ qajeti ne? İerkek balanyn qaitadan
közi ilinip ketti. Ol küni boiy ūiyqtaityn da jatatyn... Özi sondai älsiz bolatyn.
Biraq ūiqtap jatsa, äiteuir jany qinalmaidy ğoi. Ata-anasynyñ jüikeleri qūryp,
qazir olar ne istep, ne qūiaryn bilmeidi. Alda ne bolary da belgisiz. Qalai Liusen
tez qartaiyp qalğan. Ol būryn jiı-jiı: «Jasym i̇elu birge keldi, qyzym,
qartaiğanymda mağan süieu bolasyñ», — dei beretin i̇edi. İendi kenetten ornynan
ūşyp tūra keldi. Jorjetta auzyna tüsken sözdi aita saldy.
– Nelli qağaz alypty. Symdy qiyp jiberemiz dep jazypty, öitkeni elektr üşin
aqşa tölenbegen i̇eken. Bir jetiden keiin jaryqsyz qalamyz.
– Körip tūrsyñ ğoi bäriniñ qalai kelgenin.
– İeşqandai tamaq daiarlai almadym.
– Oqasy joq, bügin i̇eşteñe i̇etpes.
Liusen qaitadan ornyna otyrdy da, qyzyn özine qarai tartty.
Meni tyñda, Jinetta. Onda seniñ i̇elkañ bolady. Seni barlyğyn bilsin deimin,
qyzym, bizdiñ i̇elka jasardai älimiz joq.
– Aitpa, papa, aitpa, özim de tüsinip tūrmyn ğoi, keregi joq, — deidi qyz. Äkesi
Jinettanyñ iyğynan alyp, oğan alğys aitaiyn degendei, säl ğana silkip qoidy;
sonan tağy da onyñ, şaşyna qolyn tigizip, sausaqtary arasynan monşaq
ötkizgendei onymen köñilsiz oinai bastady.
– Şaşyndy ūmytpa, kün saiyn tañerteñ taraqpen tarap tūr, – dedi şeşesi, –
sonda şaşyñ būrynğysynan da ädemi bop ketedi.
Liusen qarq-qarq küldi.
– Sen bizde nağyz saiahatşynyñ özisiñ, dūrys qoi? Frantsiiäny köresiñ.
– Süitip tūrğanda oğan bir jaña oi kele qaldy. Sonymen ol Jorjettağa qarağan
küiinde, qaitalap bylai dedi:
– Frantsiiäny.
– İe, Jinetta, şynyn aitqanda, mūnda auyr künder... Seniñ jasyñda aş bolğan
kelispeidi.
Mūndai sözdi auyzdan şyğaru qiyn i̇edi. Biraq Liusen qyzyna barlyğyn bastanaiaq aityp şyğuğa mindettimin dep i̇esepteidi; oğan barlyğyn tüsinu kerek. Bala öz
üiinen nege ketkeniniñ sebebin bilmei ketuge bolmaidy, äitpese onyñ ne oilaryn
kim biledi.
– Kartop ta öte azaidy, – dep Jorjetta i̇erin qoldap ketti. – İeki künge jeterjetpes qana qaldy...
Liusen özin yza kernep ketkendikten zildei jūdyryğymen stoldy qoiyp qaldy.
Biraq aşusyz ūrdy, üitkeni aşu degen – üstirtin sezim.
– Kün saiyn men analardyñ qoimalarynyñ qasynan ötemin... Jüzdegen tonna
būrşaqtyñ qūr änşeiin jatqanyna törtinşi jylğa ainaldy. Şiri de bastady,
i̇egeuqūiryqtar jep jatyr. Çiliden selitramen qosa būrşaq jibergen i̇eken.
Būrşaqtyñ köptigi sondai, tipti qaida qūiaryn bilmeitin körinedi. Al i̇endi qazir
būrşaq būzylğandyqtan ony küzetudi de qoidy. Kögergennen iıstenip bara jatyr
deidi. Vinegret jasauğa äli jarar i̇edi, jua men būryş qossa i̇eşteñe i̇etpeidi ğoi,
biraq köp jatqan būrşaq pispeidi, qainauğa da kelmeidi. İekinşi qoimada – astyq
jatyr, ol köpten beri jatqan körinedi. Al, üşinşi qoimada qant saqtauly tūr i̇eken,
qanşa i̇ekenin bilip bolar i̇emes... bügin mūndai jañbyrda barlyğy i̇erip ketken şyğar,
i̇esik astynan sirop ağyp jatqan bolar... Degenmen, qant basqa mekemeniki, äskerge
arnalğan qordan... Meili. Mūndai haldiñ qanşağa sozylaryn äli köre jatarmyz.
Bügin üstiñ qandai taza, Jinetta, ülkendermen ibaly bol, qyzym. Täkapparlanuşy
bolma, jūrttyñ sağan qairymdylyq körsetkenimen paidalanba, tüsindiñ ğoi?
Biraq qyz bala oğan jauap berip ülgire almady, öitkeni bola qalğan tynyştyqta
Anridiñ velosipedin qabyrğağa süiegeni i̇estildi. Sonda Liusen men Jorjetta birden
oryndarynan ūşyp tūra keldi. Äkesi köziniñ jasyna ie bola almady. Ol aşulana
i̇ernin tistei berdi. Qyz da ata-anasyna qarağyştap qobalji bastady da, birdeme
kütkendei jaltaqtap, birese şeşesine, birese äkesine qarai berdi, tap osy mezgilge
deiin oğan barlyğy da op-oñai köringen i̇edi. Ne jūbataiyn dedi me, ne süiemeldeiin
dedi me, äiteuir Liusen äielin iyğynan qūşaqtady — mūndaida ne bolary belgisiz
ğoi.
– Jol şyqqan jalğyz sen i̇emessiñ, Jinetta. «Deppa» kezinde i̇eluden asa bala
ketken i̇edi, barlyğy da aman-i̇esen kaityp keldi. Ony öziñ bilesiñ. Olardy qalai
mäpeledi deseişi – tap hannyñ balalaryndai qūrmettep, bastaryna köteripti!
Sol kezde bölmege Anri kirip keldi.
– Jylamañyz, Jorjetta, — dedi ol, – Jorj ol üidi öte jaqsy biledi. Partiiäda
bolmasa da, özderi i̇ete jaqsy adamdar.
Liusen Jorjettanyñ art jağynda tūryp, onyñ iyğynan qatty qysty da, oğan
bildirmei Anrige – asyq, köp kidirme degendei ym qaqty.
– İestip tūrmysyñ, – dedi Liusen äieline qarap, – Anri da sony aitady.
– Al i̇endi attanu kerek, – dedi Anri. – Äitpese poezd jürgenşe tamaq işip ülgire
almaimyz.
Peş tübinde jatqan nauqas bala osy kezde kenet ūianyp ketti. Ol añ-tañ bop
jylaiyn dep oilanyp i̇edi, biraq şeşesiniñ jylap tūrğanyn körip bata almady.
– Būl ne? – dep sūrady ol.
Liusen Jinettany bauyryna qysyp, onyñ i̇eki betinen birdei tez-tez süiip aldy
da, i̇ebdeisizdenip qyzynyñ aqsary şaşyna i̇ernin tigizdi. Ainalada ne bop, ne qoiyp
jatqanyn tüsinuden qalğan Jorjettanyñ qolynan qyzyn äreñ bosatyp aldy. Anri
korzinkany jük qūiatyn jerge jalma-jan bailap saldy, bağytyna qarai onyñ
janynda rezinke beldigi bar i̇eken. Sonan ol Jinettany velosipediniñ ramasyna
otyrğyzyp, biraz qaljyñdap ta:
– Parijge baratyn jolauşylar, oryndaryña otyryñdar!.. – dep qoidy.
Şeşesiniñ jylağanyn körgende Jinetta ne isterin bilmei müldem sasyp qaldy.
İendi ol sapar şegudiñ qyzyqtyğyna kümändana bastady. Anri Liusenge qarağan i̇edi,
ol tağy da oğan ym qaqty. Biraq on metrdei şyqqan soñ, Jinetta ramanyñ üstinde
būlqynyp, i̇eñirep qūia berdi. Şeşesi aşy dauyspen aiğailap jiberdi. Ol bylai
tūrsyn, tipti Liusenniñ özi de säl uaqyt i̇esinen adasyp qaldy. Sol mezette ne
bolğanyn soñynan ol özi de tüsindire almady. Mūndaida adam buynyp, ölip qaluğa
da barady. Perzentin äketip bara jatqan adamnyñ artynan quğysy kelgendei ol
alğa qarai i̇eki kadam basty. Degenmen, Anridiñ artynan aiqailağan joq, onyñ
keudesinde birdemesi üzilip ketkendei boldy.
– Amal barma. Osylai istegen dūrys bolar...
Baraktardan jūrt şyğa keldi. Körşi äielder Jorjettanyñ qasyna kelip oğan
kömekteskileri, ony jūbatqylary kelgen i̇edi, nege i̇ekenin özi de bilmei, Liusen
qolyn bir-aq siltedi: «Kerek i̇emes, rahmet».
– Jür, keteiik, – dedi ol Jorjettağa, – tezirek keteiik. Jūrt körmei-aq, qoisyn...
Jür!
Jorjetta i̇eñiregen küiinde, stol üstine i̇etpetinen tüsip jylap aldy. Degenmen
öziniñ iyğyn qatty qysqan Liusenniñ sausaqtarynyñ kenet bosañsyğandaryn
sezgen mezgilde abyrjyp ketken ol, basyn köterip aldy da onyñ betine qarady.
Liusen myqty adam bolatyn, bälkim bükil portta ondai i̇eki adam da tabyla qoimas
i̇edi, biraq qazir onyñ öñi qaşyp, bop-boz bop ketti.
– Liusen!
İeger Jorjetta öziniñ Liuseniniñ qandai tabandy kisi i̇ekenin bilmese ol mūnan da
jaman qoryqqan bolar i̇edi. Būl i̇endi i̇erinin ülken jūdyryğyn ündemei tüiip
tūrğanyn kördi. Mūnyñ bilui boiynşa tartystyñ özi de būlşyq i̇ettiñ qaruynan
bilinuşi i̇edi, tipti özimen tartysqan künde de solai bolatyn.
– Liusen!
Liusen ün qatpai, oğan tek közin audardy. Sonda özi tastai qatyp qalğandai tiptik tūrğan i̇edi. Qazir onyñ barlyq küşi öziniñ köz qarasynda boldy. Köp jyl boiy
otasqanda Jorjetta Liusenniñ közine jas alğanyn bügin birinşi ret kördi.
– Liusen, – dedi ol aqyryn ğana. – Meni tyñdaşy, Liusen...
Jorjetta bir jağynan äiel, bir jağynan ana bolğandyqtan i̇endi öz qamyn
oilağan joq. Qazir barlyq nazaryn Liusenge salu kerek. Liusenniñ i̇erni dir-dir
i̇etedi. Ol aqyrynda äreñ dep til qatty:
– Qyzymmen aiyrylysqanym mağan öte batyp tūr, i̇erkek bola tūryp balaşağamdy asyrai almağanym onan da qiyn soğady. uiat-ai, bül masqara ğoi,
Jorjetta..
– Olai deme, Liusen! Demal, qazir balalar mektepten qaityp keledi. Sezip
qalulary mümkin.
Nauqas bala qaitadan ūiqtap qaldy.
– Qandai qaiğy, – dedi de, Jorjetta kilt qūia qoidy, öitkeni mektepten qaitqan
ūly i̇esikti aşyp, üige kirip kele jatyr i̇edi.
V.
ARPA ÜSTINDE
– Sen osy nege uaiymdai beresiñ? Jūmysyñ bar ğoi, iste de jüre ber!
Ainala sondai aiqai-şu, dauystap söilespese i̇eşteñe i̇estiler i̇emes; onda da tez
aiqailap bir auyz söz aitasyñ da, salamnyñ dämi qalatyn sūr şannan saqtanu üşin
auzyñdy tez jaba qūiasyñ. Maşina tielip bolğandağy qysqa üzilis mezgilinde ğana
jaiymen söilesuge bolady...
Şynyn aitqanda Jak Diupiüiden mūndai qatty söz kütken i̇emes i̇edi; Ol Diupiüidi
kommunist dep oilağan bolatyn. Tipti oğan közi de jetken-di. Sondyqtan da ol
Diupiüidiñ pikirin biluge asyq boldy. Al i̇endi ol i̇eşteñeni dūrystap tüsindirmei-aq
qapyl kesip tastady.– Äi! Abai bol, jan-jağyña qarağaisyñ!
Diupiüi Jakqa däl kezinde i̇eskertti — onyñ tas töbesinen tot basqan auyr temir
qauğa tönip qalğan i̇eken. Jak tez şeginip ketti. Şynyna kelgende, susymaly
astyqqa tizeden batyp tūrğanda tez qimyldau qiyn: aiağyña jük bailap qoiğandai
äreñ qimyldaisyñ. Joğarydan qūlağan qauğa Jaktyñ tap qasynan tüsti.
Jak özimen birge qauğa tiep jatqan üş joldasyna bildirmei ğana köz jiberip
aldy. Olar ony syqaqtap jai külip qoiğandai körindi. Ärine, qoryqqannan jalt
bergen kisiniñ türi közge toğanaq körine qoimaidy. Biraq nege Diupiüi «sonda da»
dedi? Kelemejdegeni i̇emes pe? Jūrttyñ barlyğynyñ da oğan aşuly i̇ekeni anyq.
Bälkim osynyñ barlyğyna quystanyp jürgen onyñ özi bolar... Degenmen soñğy
künderi osy oi oğan maza bermei-aq qoidy. Onyñ Diupiüimen söileskisi kelgeni de
sol i̇edi.
Olar törteui triumniñ būryşynda sondai ğajap, tañğalarlyq qimylmen
kürekterin birkelki köterip biık qauğağa astyq tiep jatty. Järmeñkelik küştiler,
köşpeli tsirktiñ şatyryn tigu üşin balğalaryn üiirip jerge qazyq qaqqanyndai,
birinen soñ biri kürekterin sermep i.atyr. Qarsy būryştağy i̇ekinşi qauğa üiilgen
astyqtyñ ortasyna, nemese ädeii adamdy izdegendei şet jağyna tüsedi, onan
lyqyldata tielgen astyqty jan-jaqqa şaşa jai ğana joğarğy köteriledi.
– Abai bol!
– Äi, joğarydağy! Istep tūrğanyñ ne, öziñniñ?
Toqta, qauğa orta jolda toqtap qaldy. Ol ūzaq ainalyp, üiirilip bardy da öziniñ
toğyz tonnalyq salmağymen köldeneñ ağaşqa soqty. Oi äidik i̇eken. Onyñ
soğylğandağy dauysy ülken. kemeniñ tükpir-tükpirine i̇estildi. Qisaiğan qauğadan
astyq i̇eñ keminde jiyrma kürektei tögilgen boluy kerek. Kranşynyñ bū ne
qylğany? Bir sağattyñ işinde tört ret osylai istedi. Sonyñ kesirinen bir jūmysty
i̇eki ret isteimiz be? Bara-bara ol tipti qauğany üstimizge töñkere salar. Onyñ nesi
ketedi deisiñ! «Äi, öziñe būlai jūmys isteudi kim üiretken?» Kranşy oğan ündemei
— nemene, meniñ jazyğym ne deisiñder? – degendei iyğyn qaqty. Būğan özinin
kinäli i̇emes i̇ekendigin añğartu üşin signalşyğa qarai ymdady. Bälkim, barlyq bülik
sonan şyğyp tūr degisi kelgen bolu kerek. Signalşy şal ony körip qalyp, aşudan
küp-küreñ bop qyzaryp ketip kranşyğa jūdyryğyn tüidi. Ata, qanşalyq aibat
qylsañ da, myna türiñnen kim qorqar deisiñ? Qaitesiñ, tittei birdeme deseñ, jūrt
töbelesuden taiynbaidy, tūrmystyñ özi öte qiyn bop ketkeni-au.
Qojalar syğyp barady, ant atsyn olardy, bir tyiyn paida tapqyzbaidy,
jūmys normasyn da köbeitken, i̇endi onan äri köbeiter jeri de qalmady. Būl jöninde
olar tañerteñ käsipşiler odağynyñ sekretary Robermen keñesken-di; jükşiler
Roberdi palubada toqtatyp onyñ pikirin sūrağan bolatyn. Ol säl oilanyp tūryp
bylai degen: «Qosymşa tabys bylai tūrsyn, sender normany da oryndai
almaisyñdar, büite berseñder tyriyp qalularynda dau joq. Oilanu kerek,
jigitter». Al i̇endi tap osyndai halde jürgende mynau qisyq qoldan astyqty şaşyp
jatqanyn qaitersiñ...
Tiurmniñ ortasynda jūmys istep jürgen törteuine degenmen jeñildeu soqty. Al,
Jak istegen jerde astyq onşa köp qalmağan i̇edi. Tek kürekpen ğana küreuge tura
keledi. Analardyñ astyğy äli birtalai. Asyqpai qauğany jantaityp qoiyp, arpany
qalai bosa solai qolmen, töspen, tizemen alğa qarai iteruge bolady. Bir-aq
minuttiñ işinde lyqyldap tolyp şyğady. Barlyq jūmysty japyra istep jatqan
solar i̇edi, onysyna da raqmet. Al, Jaktyñ törttigi syrttan qarağanda, analardyñ
kömekşileri syiaqty, jer sypyryp qana jürgendei. Şynyn aitqanda birinşi
törttik sazaiyn tartty, ondai jūmysqa jūrttyñ barlyğy birdei töze bermeidi.
Demek, onda kei kezde beluardan dän işine batyp ketesiñ ğoi. Sovajonğa ne bolğan,
qaraşy, özine: bükil denesin, qanyn şyğara tyrnap tastapty, keşke deiin sybağasy
beriledi i̇eken. Keibir dokerler arpağa jaqyndasa bolğany, bükil denelerine qotyr
qaptai ketedi, terisiniñ qyrtysy saiyn jara... Arpany körgenniñ' özinen-aq ūşynyp
auyra beredi; tiurmge tüsse bolğany dereu bükil denesi duyldap ketedi. Mūny tek
dokerler ğana tüsine alady. Jaktyñ hali jaqsy, oğan i̇eşteñe jūqpaidy. Al, Lebua
keşe i̇en akyrğy ret baiqap körmekşi bolğan i̇edi, biraq salğannan jaramai şyqty.
Onyñ densaulyğy myqty siiäqty i̇edi.. Sovajon de jūmys isteuge tyrysady. Būl aida
ol öte az istedi. Onyñ jūmys kartoçkasynda belgi joqtyñ qasy. Desiatnik kemeni
aralap jürip kei kezde Sovajonğa qarap: jūmys qalai degendei, basyp şūlğyp
qūiady. Sovajon älsiregen qolyn äldendirgisi kelgendei tistenedi de, qolyn būlğap
jauap qaiyrady — i̇eptep jürip jatqan jaiym bar. Tipti onyñ külimsiregisi
kelgendei jymiyp qūiady. Adamnyñ basynan keşirmeitini bar ma?
Mine, sondyqtan oilanuğa tūra keledi. Jūrt jūmysqa mūqtaj, al qojalar
solardyñ mūqtajdyğyn paidalanyp qaluğa tyrysady. Būryn tap osyndai uaqiğa
bola qalsa, jūrttyñ barlyğy da jūmystaryn tastap bytyrap keter i̇edi. Al, qazir
aştyq, balalary bar, kei kezde äielderi de būlardyñ jūmyssyz otyrmağanyn täuir
köredi. Mūndaida on qaitara oilanbasqa bolar ma? Mysaly, barlyğynan būryn
Jaktyñ özi-aq küregin arpağa sūğyp: — Jeter, ketemin! — der i̇edi. Biraq būlai istei
qoiu oñai i̇emes. Qazir Jak basqalardan göri täuirleu tūrady ğoi. Soñğy i̇eki jeti
qaiyrly boldy. Jyl boiy mūndai joly bolyp körmegen i̇edi. Biraq osynyn özinin
bir kiltifany bar. Osyndai jol bola berudiñ özi bir türli küdikti, şataq. Jaktyñ
özi de ylği: – Osynym dūrys pa, joq pa? — degen oiğa kele beredi. Osy turaly basqa
adamdardan sūraiyn degen i̇edi. Biraq, Diupiüidiñ de ūrsyp tastağany osynyñ
kesirinen i̇emes pe i̇eken, basqa adamdar da oğan qyryn qaraidy... İendeşe, onyñ joly
bolğan saiyn, basqalardy küdiktendire beretin bolu kerek.
Jakty keiite beretin de osyndailar. İeger qazir oğan bireu-mireu i̇eñ bolmasa bir
auyz söz aita qalsa, Jak jaqsylap jauap bere alar i̇edi, onda kümäniñiz bolmasyn.
Ondaiğa ol keşirim jasamaidy. Onyñ minezi sondai... Bireu birdeme dese bolğany,
lepire soqqan tolqyndai qany qainap ketedi... «isteudi özim de bilem, mağan i̇eşkim
üiretpei-aq qoisyn». Mūndai baqyttan onyñ özi de jerip jür! İendeşe, mūny
körgende jūrt jaman közderimen atpai-aq qoisyn. Şynynda da nege joridy i̇eken?
Bir minutten keiin onyñ aşuy basyldy. İendi ol öz joldastaryna keiimeidi, tek
özin ğana kinälaidy. Özinen özi jauap talap i̇etedi... Özinin kim i̇ekeni jaily bireuden
jauap alğandai özin özi ilip-şalyp, baspalai tüsedi de, i̇esep sūraidy — meili
barlyğy aiqyn bolsyn.
Qar aralas jañbyr jauyp tūrğan mezgilde jel toqtağan siiäqty i̇edi, biraq ol
qazir keñ jazyqta qaitadan köterilip, üdei tüsti. Jel i̇endi keri oralğanda qoja
siiäqty bükil kemeni aralap ötedi de, öziniñ, jūmyssyz bos jürgeni üşin jaza retinde
būlttardy quyp, aspan aidynyn tilimen jalap ötkendei. Kei kezde ol ūlyğan
küiinde tiurmge ūşyp kiredi de, arpanyñ üiindisi men dokerlerdiñ betterin dymqyl
oramaldyñ şetimen sürtkendei jalam ötedi. Qyzğan astyqtyñ alai-düleiin
şyğardy; jükşilerdiñ betterine birese mūzdai suyq lep soqtyryp, birese qaitadan
olardyñ üstine qalyñ jyly şandy jaba salady. Bir minuttei qysqa uaqytqa ğana
ornağan tynyştyqta joğaryda, maçtanyñ, teñselip tūrğan türli saimandardyñ
üstinde, şyldyrlauyq birdemelerdi qağa qatty qūiyndatyp ala jönegeni i̇estildi;
şağalalardy şyr köbelek ainaldyrdy; sonda olar tünergen aspanda onan saiyn
appaq bop körinedi. Üreileri ūşqan kūstar jelden jeñiletinderin bilse de, teñizde
kidirip, sol üiirimen, jaqyndap kele jatqan ülken dauyldan panalaityndai
keşeuildei tüsedi.
Jaktyñ i̇eñ aldymen aqyldasqan adamy Dekuan i̇edi. Bälkim Jaktyñ tüsinui
boiynşa, onyñ tañdağan adamy onşa dūrys bola qoimağan şyğar. Būl uaqiğa
aldyñğy küni bolğan-dy, sonda ol bir köñilsiz jağdaidy aşqan i̇edi. Jak Dekuanmen
köpten, mektepte oqyğannan beri aiyrylmas dos bolatyn-dy. Biraq soñğy kezderde
i̇ekeuiniñ arasy biraz suytqan bolatyn... Jūrttyñ barlyğyn joqşylyq keñirdekten
alyp qysqan kezde, Dekuan öziniñ älsizdigin körsetip, oğan töze almady. Ol işkilikke
salyndy, äieline de dörekilik jasap, sabağan kezderi de boldy. Şynyna kelgende
äkelinin de onan asqan jeri şamaly i̇edi. İekeui de balalaryn qarausyz tastap ketti.
Jūmyssyzdyq, ūzaqqa sozyldy. Mine Dekuan sonda qūldyrap sala berdi. Qazirdiñ
özinde de oğan jūmys bere bastağanmen, ol işu men basqa isterin qoimady. Jaktyñ
äz uaiymy da jetkilikti i̇edi. Onyñ basqa adamnyñ qamyn oilağysy kele qoiğan joq,
degenmen aldynğy küni ol öziniñ dosyn şamalap baiqap köruge bel bailady.
– Osy biz i̇ekeuimizdi öte jiı jūmysqa ala beretinderi nesi i̇eken?
– Nemene, älde sen onan ziiän kördiñ be? Alaida biz i̇ekeumizdiñ. i̇enbegimiz siñgen
bolu kerek.
Tap sonda, özderin i̇eki jeti ūdaiy «Saharin» atalğan Medar degen desiatnik qana
jūmysqa alyp jürgeni Jaktyñ i̇esine tüsti. Al sol Medardy dokerler onşa ūnata
qoimaityn.
– Basqa jūrt ne oilap qalar i̇eken? Olardy i̇eşuaqytta da jaldamaidy ğoi: üş
jüz dokerdiñ işinen, i̇eki jüzi ğana aiyna bir jetidei jūmys isteidi.
– Onda seniñ ne jūmysyñ bar? Takelajnikterdi de.jūmysqa alady, biraq i̇eşkim
de olarğa qarsy söilemeidi ğoi...
Takelajnikterdiñ joly basqa, olardy atam zamannan beri jūmysqa ala beredi,
tipti ol ädetke de ainalyp ketken. Jūrttyñ barlyğy birdei olardyñ jūmysyn
istei almaidy. Olar şetinen auyr jükke üirengen şombaldar. Sondyqtan alady
olardy jūmysqa. Meili, onda bizdiñ isimiz qanşa. Keide olardy da jazğyryp qūiady.
Jūrtty kezekpen jūmysqa alsyn, ylği bir adamdar istei bermeitin bolsyn, – deidi.
– Sen ösekten qorqasyñ ba? Adamnan qorqamysyñ, al sirä kommunisterden zäreñ
ūşatyn şyğar?
Jak öziniñ būrynğy dosyna köziniñ qiyğyn bir saldy da pälen dep ündegen joq.
Ol jūrtty jikke bölgendi i»te jaqtyrtpaityn-dy. Kommunist bolsyn, bolmasyn –
barlyğymyz da dokermiz ğoi. Ol özine özi: i̇eger adamdy küştep igilikti is istetetin
bolsañ, ondai adamnyñ asa qūndy bolmağany,—dep oilai beretin i̇edi. Dekuannyñ
osy «Sen qorqasyn!...» dep bylşyldai beretini nesi? Kommunisterden qorqu degen
ne özi? Mūnyñ törkini basqa ğoi.
Tiurmniñ osy jağyndağy astyqty solaiymen tüsirip bop, dokerler qaitadan
arpa tieu üşin böten jerge köşti. Mūnda jūmys oñailau. Biraq öte oñai i̇emes... Jel
qatty soğa qoimağanmen şañ, jeterlik. Arpa bip-biık bop üiilip jatyr. Greifer,
baqa tärizdi auzyn añqaityp aşyp astyqty işine qylğyp alady da, arpanyñ
auysqanyn jerge sudai şaşa joğary köteriledi. Tiurm jandanğandai. «Baqamen»
qazylğan arnauly şūñqyrğa astyq qūiylyp jatyr. Ol syranyñ sary köbigindei
şüpildep i̇erneuinen asyp jatady da, sonan birazdan soñ tynyştalady. Tek
greiferden asqan arpa tögilgen jerlerde ğana kişkene fontandar atyp şyğa
keledi.
– Qaqbas şal jan aiamai äbigerlenip jatqanda, bes minut bolsa da tynyğyp
alaiyq, – deidi Diupiüi, bükil triumdi ainala jasalğan jiñişke jappanyñ
astyndağy astyqtyñ üstine kerilip qūlai ketip, ony körgen jūrttyñ barlyğy da
solai isteidi.
– Mūnda «baqa» jūmys isteitindikten i̇eñbekaqy az tölenedi i̇eken dep jür ğoi, –
deidi Sovajon.
– Ony äli köre jatarmyz! İeler i̇eşteñe de tölemese quanar i̇edi. Olardan osy
greiferge kelemiz dep sūrağan kim bar. Olai bolatyn bolsa bizdi basqa jūmysqa
audarsyn... Qasynba, äitpese onan saiyn üdep ketedi....
Soñğy sözder i̇eki qolyn yşqyryna tyğyp, qarnyn tyrnai bastağan Sovajonğa
aitylğan i̇edi. Ol bir masqara qylyq istep jatqanda ūstalğandai qasynuyn tez qūia
qūiady da, teris qarap aunap tüsti. Duyldatyp bara jatqan tūla boiyn qasymauğa
şydai almai jūdyryğyn tüiip, bürise jata berdi.
– Küni i̇erteñ bükil üi işime qotyr jūqtyrady i̇ekem, – dedi ol küñkildei söilep. –
Qaşan da köretin künimiz osy!
Jak äñgimeni özin oilandyrğan mäselege birden audaruğa bata almai, alystan
orağyta bastady.
– Ne deseñ o de, biraq, adam bir ai bos otyrsa, jūmysqa onşa yntasy bolmaidy
i̇eken. Büite berse tipti i̇eşqandai mamandyğyñ joq adamdai, öziñniñ doker i̇ekeniñdi
ūmytatyn şyğarsyñ.
Diupiüi Jaktyñ betine äuestene qarady. Oğan qarsy soz aitqysy kelgen i̇edi,
biraq Anridiñ ösieti i̇esine tüsip, uaqytynda qūia qoidy. «İeger onyñ äñgimesin qazir
kesip tastasam, Anridiñ mağan sen öte qatty ketken i̇ekensiñ deui anyq... «Ras, onyñ,
mäselesi onşa oñai i̇emes,—deui mümkin Anri mağan, – biraq äzirge Jakti kinälauğa
bizdiñ ne dälelimiz bar...» Sondyqtan Diupiüi ornynan batyl tūra keldi de, qolyn
qaltasyna salğan küii är sözin jūmbaqtap söilei bastady.
– Mūndai äñgimesymaqtardan meniñ bir jerge barğym kelip ketti.
Ol trapqa qarai betteidi, biraq Jak onyñ artynan ile-şala jürip, kişkene
köpirdiñ janyna barğanda quyp jetedi. Dymqyl jel tasyğan sudai i̇ekeuiniñ arasyn
böle i̇esip tür.
– Sen mağan ne de bolsa birnärse deşi, Diupiüi, — dep bastaidy Jak; sonda onyñ
dausynan aşu belgisi añğarylady, — meniñ ornymda bolsañ sen ne ister i̇ediñ,
aitşy?
– Seniñ qandai ornyñda bolsam? — dep sūraidy Diupiüi, uaqyt ūtu üşin.
– Sen meni öte jaqsy tüsinesiñ. Menen qaşuyñ jaramaidy.
– Jūrttyñ barlyğyna birdei jäne olardyñ kez kelgenine sene beruge
bolmaitynyn bilmeimisiñ?
Sonda Jak küp-küreñ bop qyzaryp ketedi, biraq özin basa qūiady.
– Öziñe menen ne kerek? – deidi Diupiüi äñgimesin soza tüsip.—Jūmys bergen soñ,
ala ber, äñgime onda i̇emes, inişek. İeñ bastysy, nege olar ylği seni ğana tañdap
jaldap alady, basqalardan göri sağan jūmysty jiı berip tūrady, osynyñ sebebin
bilu kerek.
– Meni de oilandyratyn osy. Biraq men ol üşin i̇eşqandai äreket jasağam joq,
būğan senuiñe bolady.
– Men sağan senemin, — deidi Diupiüi, biraq dausyna qarağanda onyñ senbeitini
baiqalady. — Sende ümitteri bolğan soñ jaldap alatyn şyğar. Alaida men özim
senen i̇eşteñeni de qyzğanbaimyn...
– Al ,basqa jūrt şe? — dep Jak onyñ sözin bölip .jiberdi...
Ol i̇ekeui köpirşiktiñ şetine jetti. Talasty onşa tereñdetpes üşin, Diupiüi
äñgimeni oiynğa ainaldyruğa tyrysty.
– Öziñ körip tūrsyñ ğoi, mūnda menen kinä joq. Bylai tūr, künädan aulaq, jel
qatty i̇eken!... kim biledi...— Diupiüidiñ külgisi keldi. Biraq onymen Jaktyñ
qaljyñdasatyn türi körinbeidi.
– Sonymen, şamasy sen mağan senbeisiñ ğoi?
Jaktyñ myna sözi namysyna tigen Diupiüi onyñ sözin kenet bölip jiberdi:
– Tynda, ardaqty dosym, sen osy öziñniñ sūraqtaryñmen menen aulaq jürip
jaiyma qaldyrşy, senen ötinetinim osy. Men sağan aqyl aitaiyn dep jürgenim
joq. Ol öz isiñ! Men osy aidyñ işinde bügin ğana bastapqy ret jūmysqa şyğyp
tūrmyn, al seni üş jeti ūdaiymen .jūmysqa jaldap jür. Tüsinseñ, jeke basym sağan
jamandyq oilamaimyn. İendi mende senin neñ bar? Mūnyñ üstine men seni tağy
aiauym da kerek pe!
Diupiüidiñ sözinen aşu i̇emes, kamyğu seziledi. Jak ta ony sezip qaldy. Olar i̇endi
köpirşeniñ üstine şyqqan i̇edi, sol zamatta i̇ekeuin de qalyñ būlttai qaptağan şañ
basyp ketti: auzyn añyraityp aşqan greifer bos astyq maşinasyna astyq tiep
jatyr i̇eken.
İendi olarğa arpany greiferge taqap jinauğa tura keldi, Jak pen Diupiüi
jūmysty katar istep jürdi. Ol i̇ekeuiniñ kürekteri qūiylmaly astyqty kürep
jürgende birine biri tüiise beredi. İekeuinde de ün joq. Jaktyñ Diuşiüige degen aşuy
tez basyldy. İendi ol tağy da öz-özinen qinala bastady. Ras, onyñ özi i̇eşqandai
äreket jasağan i̇emes, biraq desiatnik nege ylği mūny ğana jūmysqa ala beredi?
Mūnyn sebebi bolu kerek qoi. Qandai sebep i̇eken?Mine osyny bilu kerek. Östip Jak
özinin. kökeiinde taudai bolyp üiilgen ülken astyq üimesin kürekpen audaryp
jürgendei boldy. Vetnamğa jiberemiz degen parohodty tietemiz degende
basqalarmen birge onan būl da bas tartqan bolatyn, i̇endeşe mäsele mūnda i̇emes. Ol
i̇ereuilderdiñ barlyğyna da katysqan bolatyn, i̇eñ soñyna deiin tözetin i̇edi. Basqa
dokerlerdei ol da jalpy i̇eñbek käsipşilik odağynyñ müşesi. Ras, ol kommunister
partiiäsyna müşe i̇emes, biraq basqa i̇eşqandai partiiäğa da qatysy joq. Partiiäda
joq jalğyz ol i̇emes. Degenmen onyñ kommunist i̇emes i̇ekendigi de bastyqtarğa belgili,
bälkim, lağnattardyñ iş tartyp jürgenderi osydan da şyğar. Onyñ küregi
Diupiüidiñ küregimen tağy da tüiisip qaldy. «Olardyñ sende ümiti bar» — dedi jana
ğana Diupiüi. Jak özinin ötken ömiriniñ de i̇eşqandai jaman jağyn taba almady.
Būryn qalai bolğan i̇edi? Äkesi sotsialist partiiäsynyñ müşesi bolğan. Sondyqtan
.Jak ta 1936 jyly sotsialistik jastar ūiymyna kirgen bolatyn. Söitip jañsaq
jolğa tüskeni anyq, biraq jūrttyñ bärine, ärkimge minut saiyn qatelestim dep antsu işe beruge bolmaidy. Al tegi myna qojalar sotsialist boldy-aq, ondailar
özderiniñ kömekşisi dep oilaityn bolsa kerek. Alaida būnyñ Jakqa qatysy qanşa.
Parijdegiler ärtürli ministrler bolsa, ne osyndağy mer Gujon men onyñ RGTF1
dan sailanğan orynbasary jaiynda äñgime bölek — ärine olardyñ aramdyq
isteuleri mümkin, tipti onda söz joq, biraq ondai aramdyq isteitin bül i̇emes. Jak
sotsialist partiiäsyna müşe i̇emes, ondai partiiänyñ özi qaida? Ne bolsa da älgi
sūmpaiylar, mümkin sondyqtan odan ümittenetin şyğar. Amal ne, mäsele aidan anyq
bolu üşin aşyqtan aşyq dauystap bir närse deuge tura keledi... Ashanada ma, älde
«Keñirdegiñdi jibit»dep atalatyn ataqty syrahanada ma, äiteuir jūrttyñ közine
tüsetin jerde bir närse deu kerek. Dūrys! Al, Dekuan özin nege olai ūstaidy i̇eken?
Aldyñğy küni Jaktyñ onan i̇estigen äñgimesi soñğy kezde kop oilandyrğan
mäseleden sondai qaşyq. Dekuan turaly kümändanuğa bolmaidy, ol özine
barlyğynyñ jaily bolğanyna öte riza. Biraq Dekuan onyñ dosy i̇ekenin jūrttyñ
barlyğy biledi ğoi. Sondyqtan da jūrt Jak ta quanyşty dep oilatyn bolu kerek,
kim bilsin, bälkim osy laqapty taratyp jürgen Dekuannyñ özi şyğar. Jaraidy!
Olai bolatyn bolsa, Dekuandy Jak oñaşa şyğaryp alady da, aiqai-ūiqaisyz
öziniñ kim i̇ekenin aitady, kimmen istes i̇ekenin Dekuan bilip qoisyn.
Tereñ oiğa şomğan Jak arpany kürekpen jinap jürip greiferge jol beru üşin
ädettegişe şetke,şyğyp tūra qalady da, qaitadan jükşilerdiñ aiaq kiımderine kire
voronkağa qarai aqqan dänderdi qaitadan jinai bastaidy. Mūndağy toqtamsyz
birkelki qimyl, dän men oidyñ şyr ainalğany jūrttyñ barlyğyn bilep alğan
bolatyn.
«Mümkin olardyñ sende ümiti bar şyğar». Toqtai tūr, ötken ömirdiñ mini joq
siiäqty, al i̇endi keleşekte ne bolar i̇eken? Abaisyzda könip, dūzaqqa tüsip qalsam şe?
Joq, olai bola qoimas, bala i̇emespin ğoi. Al, degenmen... Qazir Jak o jaiynda tipti
i̇eşteñe de oilağysy kelmeidi. İeger i̇erteñ Vetnamğa jiberetin kemeni tiete qalsyn
delik, ärine sen onan bastartasyñ, tap osy küiinde qalasyn ğoi. Aramdyqqa
baspaitynyñ anyq. Al i̇eger... Ne Diupiüi, ne basqa bireu qatty söz aitsa, sağan
«qaiyryn qylğany» jaily i̇eskerte qalsa, sen sonda mynadai mineziñmen ne ister
i̇ediñ? Tap bügingi künniñ özinde-aq sen Diupiüige i̇eki ret soqtyqtyñ, nege olai i̇etesiñ?
Öitkeni sen kekşilsiñ, joldastaryñ seni sūmpaiy qojanyñ qūiyrşyğy dep
i̇eseptemei me i̇eken dep oilaisyñ. Özin qylmysty, alapes adam siiäqty jūrttan
oqşau jürsiñ, öitkeni bügingi jağdaida batyldyğyn jetip jūmys istediñ.
Joldastaryñ baqylap jürgen joq pa degen oimen artyna jaltaqtap qarai beresiñ.
Myna jeksūrynğa qarañdarşy! — Būl bügin tağy da jūmys aldy, — dep jür me
olar? Qazir triumde sen, jigitim, öziñniñ qaraiğan köleñkeñnen qorqasyñ, ylğyi
joğaryğa, palubağa qarai beresiñ, jūmys istep jatqanyñdy tağy bireu körip tūr ma
degen oimen öziñdi öziñ aiypty sanaisyñ. Al senin mineziñdei minezben.... Al sen
öziñdi aqtap, lağanattardyñ jağyna şyğyp ketu üşin osy künge deiin Diupiüi men
basqa kisilerdi öziñniñ jauyñ dep şyğarmağanyñ qyzyq-aq. Kenetten Jak selt i̇ete
tüsti. Joq, jetti, aulaq! Degenmen o jöninde sen oilap ta qūiasyñ ğoi, bauyrym!..
– Osyndai küni sen öziñ qalai terlegensiñ? — dep sūraidy Diupiüi.
Jak i̇eşteñe dep jauap qaiyrmai, özinin i̇eski kürtesiniñ jeñimen betin sürtip,
terin bükil betine jağyp aldy.
– Öziñniñ oramalyñ joq pa, nemene? — dedi Diupiüi, qaltasynan ülken ala
şüberekti alyp jatyp.
Jak:
– Rahmet, – deidi de, onyñ oramalyn alyp, betin bir aq sürtedi.
Diupiüidiñ qaitse de äñgimeni kaita bastağysy keldi. Biraq, oramal sätti syltau
bolmai şyqty. Degenmen bül oilamağan jerden boldy. Qalai bolğany da tüsinikti.
Diupiüidiñ i̇esine tağy da Anri tüsti. «Qaiyrymdy bolu kerek... Qazir jūrttyñ
barlyğyna da oñai i̇emes i̇ekenin ūmytpau kerek. Tüsindirgen jön... Ärine saq bol, bir
sūrqiiäny jaqsy adam i̇eken dep soğylyp qalma! Biraq ondai sūmpaiylar öte köp
i̇emes. İeger büge-şigesine tüsinbei teris isti salğannan tejemese keide kisini teris
jolğa tüsiruge bolady», — deitin ol. Bül sözder Anridiñ nağyz syry, tipti özi
osyğan qalyptanyp ketkendigi sondai, kei kezde adamdy mezi de qylady. Degenmen
onyñ aitqany dūrys i̇ekenin sezesiñ.
Bir minut üzilis. Sirä jük maşinağa birdeme bop qalğan şyğar. Bül joly
Diupiüidiñ özi Jakty oqşau şyğaryp äketti. Qazir ol i̇ekeui nağyz tuysqan i̇ekenderin
sezip tur, manağy i̇egestiñ özi i̇ekeuin jaqyndatqan siiäqty.
– Tynda, Jak, – deidi Diupiüi, — men seni i̇eşteñege zorlağym kelmeidi. Ne isteuiñ
kerek i̇ekenin özin oila.
– Mine, qaiyrşylyq degen osy,—deidi Jak dauystap. — Öziñdi jūmysqa
tağaiyndasa qyzaryp Uialasyñ, öitkeni basqa kisiler jūmyssyz otyr.
Diupiüi qaitadan müdirip qaldy. Degenmen onyñ ornyna öziñ bolsañ Jakqa ne
aitar i̇ediñ? Söitip Diupiüi auzyna tüsken sözdi aita saldy:
– Mine sol qaiyrşylyqty paidalanyp bizdi qarmaqtaryna tüsirgileri keledi.
Abai bol.
Dūrysyna kelgende, aitylatyn soz bül i̇emes i̇edi. Būl onşa köñil
toltyrarlyqtai söz i̇emes i̇ekendigin Diupiüidiñ özi de tüsinip tür. Degenmen būl söz
köp närseni Jaktyñ i̇esine tüsirdi. Mūqtajdyq degen būl üşin—oz äieli, Fransinasy
sekildi. Mūnyñ közinşe ol i̇eşuaqytta jylamaidy, şyñdala tüsedi. İekeui mūnan besaq jyl būryn otasqan bolatyn. Fransina äli jap-jas. Būlardyñ i̇eki balasy bir ūl,
bir qyzy bar, i̇ekeui de äp-ädemi. Qazir ol tağy da i̇ekiqabat, üşinşi bala kütip jür.
Öziniñ jükti i̇ekenin Fransina jūmyssyzdyqtyñ nağyz auyr künderi bildi. Būdan bir
jeti būryn ülken ūlyn Turğa jöneltken bolatyn. Sondağy jüzim i̇egetin bireu
jūmyssyz dokerdiñ balasyn asyrap alar i̇edim degen i̇eken, bala sol kisiniñ üiine
ketken i̇edi. Qyzğa köpten beri süt satyp alynğan joq, Tūrmys ne istetkizbeidi! Onyñ
i̇emizdik kigizgen müiiz sauytyna suğa i̇ezilgen pisken kartop salyp beruge tura keledi.
Sol keşte ol i̇ekeui birine biri söz de aitqan joq, biraq sonda da i̇ekeuiniñ arasynda öte
qauipti mäsele jaiynda äñgime bolğan-dy. Jak oğan aqyl aita almady. Biraq
denesine tağy bir jana ömir bitken Fransinanyñ qazir ne oilap otyrğanyn ol
jaqsy bildi. Qazir onyñ işindegi näsildiñ bir tüiir qan i̇ekenin, ony lezde joq qyp
jiberuge bolatynyn ol jaqsy bildi, biraq oğan jauapty i̇ekenin sezgendikten ne
isterin bilmei özinin äñki-täñkisi şyqty. Qazirdiñ özinde osy i̇esine tüskende Jaktyñ
tūla boiy şimirkenip.ketedi. İerli-zaiypty i̇ekeui ündemei ğana otyr. Al, qyzy
būlardyñ aiağynyñ astynda, i̇edende oinap jür. Qyz özinin qoldan jasalğan şüberek
quyrşağyn mäpelep, süie beredi, qyzdyñ onysy Fransinany nazar audartady i̇eken
dep Jak qoryqsa da onyñ qolynan quyrşaqty aluğa bata almady. Keş typ-tynyş,
mülgip tūrğandai, tek teñiz jaqtan kei kezde bakennyñ iakor bailağan
şynjyrynyñ birkelki köñilsiz şyldyry i̇estiledi. Fransina özin özi bilei almai,
kenetten aqyryn ğana .jylai bastady. Onyñ mölt-mölt tamğan köz jasy özinen özi
qimyldağandai, inelerin jedel şanşyp otyrğan toqymasyna, qoldaryna tamyp
kete beredi. Bar oiy tek toqylyp bolyp qalğan kişkene bas kiımdi tezirek bitiru,
i̇eger ony i̇eki sausağymen kerse öziniñ kimge arnalğany da bilinip tūr. Jak sonda
äielin qūşaqtap qatty qysqan i̇edi, ol i̇eriniñ bauyryna qysyla tüsip, köz jasyn
tyimai, i̇eñirep qūia bergen-di, birte-birte onyñ öksigi bäseñsi bastaidy.
Diupiüidiñ oiy da basqa jaqta i̇edi. Osyndai ömirden öte oişyl, zer salğyş bop
ketesiñ. Jak i̇endi gallereiäny tirep tūrğan bolat bağannan köz aiyrmaidy, onyñ
betinde üşkir jiekti tesik bar i̇eken. Sirä soğys kezinde keme oq. nemese bombanyñ
astynda qalsa kerek. İeger onyñ qasynan abailamai ötseñ, şeti qanjardai ötkir
qauypty ilgişekke soğyp mertigip qaluğa bolady. Arpanyñ üstinen jürip bara
jatqan adam taiyp ketse ol onyñ iyğyn ne basyn tilip ketedi...
İeñ qauiptisi – joqşylyq i̇eşteñeni aiamaityny.
Aştyq pen suyq bylai tūrsyn... Qaiyrşylyq degen opasyz qaida barsañ da qyr
soñyñnan qalmai andyp jüredi, öziñniñ de, i̇eñ jaqyndaryñnyñ da jüreginiñ i̇eñ taza,
i̇eñ qūpiiä jeriñe kirip alady, seniñ i̇eziñniñ i̇eñ qymbat, i̇eñ jaqsy körgeniñdi jäbirlep
zaqymdaidy. Barlyğyn bylğaidy. Onyñ Fransinasy kei kezde qobaljyp, Anri
Leruanyñ äieli Polettanyñ aqylyn tyñdamai, älgi Dekuannyñ äieli Liuske i̇eredi,
aşyp aitqanda būl äieldi Jaktyñ özi jaqtyrmaidy.
Älgi bir oi onyñ i̇esinen şyqpai qoidy.. Jak bolat tirekten kezin aiyrmaidy.
İendi qalğany — özin özi azaptau ğana siiäqty.
– Diupiüi! Osy qamsyzdandyrudyñ aqşasyn alyp şyqsam qaiter i̇edi?
Soñğy kezde tapqan i̇eki jetilik i̇eñbekaqymen biraz uaqyt kün köruge bolady.
Qamsyzdandyru aqşasyn soğy jarty ailyq i̇eñbekaqy i̇esebinen töleidi ğoi. Sonda
joldastardyñ i̇eşqaisysy da ony ala közimen atpas i̇edi... Bälkim olar tüsiner de.
Ūjdansyz deidi? Jūrtty qaiyrşylyq haline jetkizu — ūjdandy bolyp pa?
Mūndai uaqiğany Diupiüi jaqtyrmaidy. Jak alaqtap jan-jağyna qarağyştağan
i̇edi, bül jerde i̇ekeuinen basqa i̇eşkim joq i̇eken; sonan soñ ol qaltasynan bäkisin
suyryp aldy da:
– Diupiüi, mağan bir jaqsylyq istep jiberşi, – deidi.
Ol şyntağynan joğaryraqtan rim tsifry siiäqty belgi saldy. Bolat ilgişektiñ
keskinine ūqsas bolu üşin osylai kesuge bolady degendei, Jak bolat ilgişek jaqqa
qaraidy.
Diupiüi Jakqa iyğynyñ üstinen qarap, teris ainalyp ketuge äzir i̇edi. Onysy,
ärine, jaradan da, qannan da qoryqqandyqtan i̇emes, portta ne körmedi deisiñ. Oqys
uaqiğasyz kün ötpeidi, joldasynyñ qolyn qysyp tūrğanynda onyñ jūlynğan
sausağynyñ ornyn öte jiı sezesiñ, biraq ol basqa äñgime. Al i̇eger Jak ūryndyruşy
bop şyqsa şe? Jasau qiyn i̇emes, seniñşe kömek beru qajet bolsa, ol üşin tübinde
bükil partiiäny aiyptaulary mümkin.
Diupiüi kelisimin bermei basyn şaiqap teris ainalyp ketti. Biraq bir bäleniñ
bolatynyn sezgendei kenet būrylyp jalt qarady.
– Jak!
Ol tek Jaktyñ i̇esik qiratqandağydai jañağy tesiktiñ ötkir şetine bar küşimen
qūlağanyn ğana baiqap qaldy. Jeñi jyrtylyp qalypty, qan atyp şyqty.
– Uh, janymai, auyryp barady!—dep Jak jarasyn qolymen basa älsiz dauyspen
sarnap ketti.
Dokerler Diupiüidiñ dauysyn i̇estip, ne bop qalğanyn bilu üşin tez jyinalyp
qaldy. Sonan olar desiatnikti şaqyrtty.
— Onyñ qalai qūlap, tirekke soqqanyn men öz közimmen kördim, — dedi Diupiüi.
Ol üiindiniñ üstinen taiyp qulady. Baiqau kerek, jigitter, mynanyñ özi solaiymen
tot basqan närse ğoi.
Degenmen ol appaq şölmektei bop ketken Jaktyñ qoltyğynan alyp oğan
aqyryn ğana sybyrlaidy:
– Bas sauğalau sağan jaraspaidy. Jak onyñ söziniñ mağynasyna jöndi tüsine
qoimady. Degenmen Diupiüidiñ özi de älgi aitqan söziniñ mağynasyn oñailyqpen
tüsindire almağan bolar i̇edi.
Tek jūmysqa jaldanbau üşin ğana mūndai iske bel bailağany keremet i̇eken! Jak
jalqau adam i̇emes. Kimdi aitsañ sony ait, biraq Jak jūmysty öte jaqsy köredi, ol
janyn sala isteidi.
Joldastary onyñ kürtesin şeşip jatyr, päre-päresi şyğyp jyrtylğan köilegi
onyñ jarasyna jabysyp qalypty.
– Suyqta jarasy asqynbasa jarar i̇edi.
– Öziniñ denesin keremet tilip ketken i̇eken! İyğyndağy ülken jaradan qolyn
boilap aqqan qan saulap ağyp tür.
Arpa üiindisine tüsken qyzyl daq ūlğaiyp barady. Söitip i̇eşteñeni sezbeitin
toğyşar jaibaraqat otyryp işetin syrağa kei kezde osylai bir tamşy adam qany
qosylyp kete beredi.
VI
QAUYPTY TÜN
Pol äli qaitqan joq.
Balşyq üñgirdiñ tübinde jasyrynğan dottyñ işi i̇erte qarañğylanatyny ras.
Alaida ol baiağyda üide bolu kerek i̇edi. Dekabrdegi iñirdiñ qaraköleñkesi jerge
töselip, barlyq tükpirlerde de qoiulana bastady. Jaryqtyñ soñğy şağylysy tek
mūhit jaqtan ğana körinedi. Bügin ol typ-tynyş, suyqqa būiyğyp qalğyp
ketkendei, qyzğylttau-sūrğylt tartqan, kök jiekten asyp kün oğan
būrynğysyndai, su tübinde ğana säule şaşyp tūrğandai. Mektepte oqu sağat törtte
bitedi. Sirä Pol joldan doktor balasynyñ üiine soqqan şyğar. «Alaida käzir kün
jaz i̇emes, .dop oilaidy Janna Gitton, — balany beker keşiktiredi... Jolda ne
bolaryn kim biledi». Janna beton baspaldaqpen syrtqa birneşe ret köterilip,
qarañğyğa köz jiberip, biraz qarağyştağan i̇edi, biraq jerge töñkerile tüsken
aspannan basqa i̇eşteñeni köre almady, tek kaharlana kürsingen mūhittyñ dybysyn
ğana i̇estidi.
İeki kişi bala, Klodetta men Jan ündemei ğana tamaq işip otyr. Olar şeşesiniñ
syrtqa nege jiı şyğa beretinine, nege onyñ ärbir on minut saiyn i̇esikti aşyp, üige
suyq kirgize beretinine tan qalady. Poldiñ qaida joğalyp ketkenine olar tüsine
almai-aq qoidy. Janna ol i̇ekeuiniñ müdirip şatasqan jauabynan i̇eşteñe küte
almady... Dotqa qaityp kirgen saiyn Janna işinde ağaş byqsyp janyp jatqan
peştiñ tübine jetip baratyn-dy, biraq jüregin mūzdatqan qorqynyştyq ūlğaia
tüskeni siiäqty, tolquy da ūlğaia tusti, ol jylyna almady.
Aqyrynda Gitton keldi, biraq oğan velosipedinen tüsuge de mūrsa bermei, Janna
doktordikine jiberdi.
– Tek olarmen ibaly bol, — dedi ol.
Gitton bir kezde Poldi ala qaitu üşin doktordikine barğan da bolatyn.
Degandar jaqsy adamdar, biraq onda i̇ekinşi ret yqlassyz barasyñ. Doktordan
şyqqanyñda oğan aqşa töleu kerek siiäqty bolady da tūrady. Degenmen kim bilsin,
bälkim Gitton doktordikinen qūralaqan şyqpai, qanjyğasyna birdemeni ile keter.
Mūndai ülken üilerge oqtyn-oqtyn jūmysşy kerek bop tūrady ğoi... Mümkin olar
Gittonğa jūmys ūsynar... ärine, ol i̇eşqandai qaiyr-sadaqa almaidy. Gitton, öte
arşyl kisi, balasynyñ doktordikinde jiı bolğany oğan qandai eser i̇eter i̇eken dep
talai oilağan bolatyn. İeñ bastysy i̇eşqandai qaiyr-sadaqa almau. Ärine ol özi
olarğa i̇eşteñe dep aita qoimaidy... Özderi ūsynsa onda äñgime basqa... İeger olardyñ
jūmystaryn istei beruge kelisimin berse, onysy tipti balalardyñ dostyğyn
paidalanaiyn degeni i̇emes. İeger men doktordy şaqyrsam, oğan aqy töler i̇edim ğoi?
Mūnda da solai... 'bäri bir... dūrysy i̇ekeui birdei deuge bolady...
– Joq, ol bizdikinde i̇emes. Biz ony bügin körgen joqpyz.
Aq kiım kigen alasa boily äiel qarañğy koridorğa būrylyp aiğai salady.
– Pero!
– Qazir!
Bala baspaldaqtan qarğyp temen tüspekşi, doktordyñ äieli Gittonğa:
– Kün keş bolyp qaldy ğoi! – deidi.
– İa, – dep jauap qaiyrady Gitton, — ne qylarymdy özim de bilmei tūrmyn.
– Bälkim bizge Pero birdeme aitar. Poldiñ qaida i̇ekenin bilmeimisiñ?
Gittondy körgende, birdemeni biletindei, öziniñ kinäsin sezgendei tüsi būzylyp,
Pero sūrlanyp ketti.
– Joq, bilmeimin, – dedi ol, – mektepten şyqqanymyzda men onyñ qaida ketip
qalğanyn baiqamadym.
– Edmon! – dep dauystap doktordyñ äieli i̇erin şaqyrdy da, qaitadan Gittonğa
qarai būryldy. — Işke kiriñiz. Şynynda da ğajap i̇eken. Qazir men i̇erimmen söilesip
koreiin.
– Äurelenbei-aq qoiyñyz, — dep Gitton oğan tez jauap kaitardy. — Özim
izdeimin. Olai-būlai bolyp ketui mümkin, ony öziñiz tüsinesiz ğoi...
Osy kezde doktor Degan äieliniñ şaqyrğanyna jetip kelgen i̇edi. Degan ūzyn
boily, tolyq kisi, qatty, i̇erkin söileidi. İen aldymen ol Gittonnyñ qolynan şap
berip ūstai aldy da, ony aldyñğy üige i̇eriksiz süirep kirgizdi.
– Bermen keliñizşi öziñiz! – İeger siz gripp jūqtyryp ap, onyñ üstine koridordy
suytyp jiberseñiz, onda öte jaman bolady.
Būlar tipti täkappar adam bolmauy kerek, basqalardai menmensimeidi. Alaida
aqşalary az i̇emes şyğar.... koridordyñ qabyrğalaryna deiin faians plitkalarymen
qaptalğan.
– Pol joğalyp ketipti, — deidi doktordyñ äieli i̇erine tüsinik berip. — Ol bügin
mektepten üiine kelmepti.
Doktor:
– İeñ aldymen şam jaq, – dedi de, būiryğyn äieliniñ oryndauyna qaramai,
şamdy özi jaqty.
– Būl jaiynda öziñiz ne oilaisyz? — dep bastağan i̇edi doktor, küdiktengendei
Gittonnyñ közine qadala qarap. Şynynda da ol Poldiñ äkesin ömirinde i̇ekinşi retaq körip otyr.
Biraq Gittonnyñ ängimelesuge mūrşasy joq i̇edi, sondyqtan ol kilt būryldy da
i̇esikke qarai jüre berdi, aşyluy qiyn qūlyptyñ aldynda ol säl kidirip qaldy da,
i̇esikti aşty...
– Men de izdesemin.
– Qaida barmaqsyz?
– Bilmeimin.
Politsiiäğa habarlau kerek.
Doktordyñ köñilin aulau üşin Gitton basyn izep keliskendei boldy... qazir oğan
keregi tek bir-aq närse — osy aradan qalaida tezirek ketu.
– Mümkin meniñ sizge keregim bolar?..
– Rahmet, — deidi Gitton dauystap, baspaldaqtan tömen tüsip bara jatyp, — köp
rahmet!
Ol velosipedine minip ap sutartqyş jaqqa qarai yzğyta jöneldi, biraq äueli sol
jaqqa baruy kerek pe, älde joq pa — ony tipti oilamağan i̇edi.
Pol doktordikinde bolmağan soñ, demek is qiynğa ainalğany. İendi i̇eşqandai
küdik bolmau kerek. Bügin Poldiñ közi qandai tañğalarlyq bolğany Gittonnyñ
i̇esine tüsedi. Ol sol kezdiñ özinde-aq birdemeni isteuge niettengen bolu kerek.
Balanyn i̇eşkimdikine barmağany i̇endi aidan anyq. Qaidağy bir baqytsyzdyq jağdai
tuyp qalğan şyğar, onyñ oiyna ne kelgenin kim biledi;. Pol Gittonnyñ tumağan
balasy bolğandyqtan da, būl uaqiğa oğan öte auyr soqqany aiqyn. Qamqorlyq
sovette bolatyn ūnamsyz äñgimeler jaiynda Gitton jöndi qaiğyra da qoiğan joq.
Özi tärbielep otyrğan balalardyñ qamyn Gittonnan artyq kim oilaidy deisiñ?
Öziñnen tuğan balalardan göri, ol asyrap alğan balalary üşin özin jauaptyraq
köredi. Bül arada ol jaqsy körip qana qoimai. aiaidy da, aiaityny sondai, özderin
keremet i̇erkeletetin i̇edi.
Politsiiäğa habarlau kerek bolar ma i̇eken? Gitton toqtaidy; i̇eski markaly
velosipedtiñ jürisi onşa i̇emes, sondyqtan aiaqpen jer tirep toktatuğa tura keledi.
Būryn qalai i̇esine kelmegen?.. Qarsy jaqqa qarai jüru kerek... Al, jaraidy, sonda
komissarğa habarlady deiik. Būdan ne tüsedi? Tek şataq äñgime tuyp basyñ pälege
qalady. Komissarğa isi tüsken kezderde Gitton onan jaqsylyq köre qoimağan i̇edi —
onyñ tek dotqa köşkendegi qylyğyn i̇eske alu da jetedi. Komissar mazaqtap, onyñ
dotyn «Gittonnyñ qorajaiy» deitin. Süitken adam qalai kömek beruşi i̇edi. Ärine
politsiiäğa habarla dep aqyl aitqan doktor, biraq ol osynyñ barlyğyn biledi
deimisiñ? Qanşa asyqqanmen de politsiiänyñ aty politsiiä. Ol bizge kömek beru üşin
jaralmağan dep, keminde on ret aitqan bolatyn Anri. Tyñşylarğa tittei de
senbeu kerek. Poldi jiekten izdep, pristan bitkenniñ barlyğyn qarap şyqqan
dūrys, i̇eger bireu-mireumen aqyldasqan künde de, komissardan göri Anrimen
aqyldasqan jön. Onyñ adamşylyğy bar.
– Jolyñyz boldy, — dedi Poletta, — Anri bügin üide. Änşeiinde är küni onyñ
jiylystan qoly bosamaidy ğoi...
Anri stolğa şyğyp aiyrğyş lentamen elektr symyn orap otyr i̇eken.
– Üidiñ işi dymqyl bolğan soñ, symdardy kün saiyn tekserip tūrmasa bolmaidy,
— dep Anri oğan tüsindirdi de, jerge qarğyp tüsip, öte asyğys jürgennen i̇entigin
basa almai i̇esik aldynda ünsiz tūrğan Gittonğa qarady. — Şam jaqqanyñda, ūşqyn
ūşady. Kei kezde qolyñ tiıp ketse bolğany, tūla boiyñdy qūrystyryp jiberedi.
Janym, dostym-au, öziñe ne bolğan, tipti türiñ qaşyp ketipti ğoi?
Gitton oğan barlyq oqiğany baian i̇etti.
– Qalai deisiñ, politsiiäğa habarlağan dūrys pa, älde joq pa? Özim i̇eñ äueli
senimen aqyldasqandy maqūl kördim...
Bälkim, Gitton baiqa, i̇eñ aldymen sağan keldim degendei Anridi azdap maqtağysy
da kelgen şyğar.
– Joq, būl istiñ mäni bölek, — dep Anri oğan qarsy keldi. — Ärine baru qajet.
Bül is tap solardyñ tikelei mindetterine jatady. Qūr änşeiin tekke aqşa ala
bermesin de. Degenmen i̇eñ aldymen balany izdestiru jağyn ūiymdastyru kerek.
– Men jiek jaqqa baramyn, — dedi Gitton, — äueli qaiyrdyñ on jağyn oralyp
ötip pliajğa deiin baramyn.
– Al, i̇endeşe men qazir jūrtty jinaimyn, — dedi Anri. — Qanşa aitqanmen
mūnda i̇eki pristan men kanal bar, aldymen solardy qarap şyğamyz. Jolda
kezdesken adamdardyñ barlyğynan da sūra, balany körmedi me i̇eken.
Dotty qasynan öte. bergende, Gitton velosipedinen tüse qaldy da, ony i̇esik
aldyna tastap, Poldiñ äli kelgen, kelmegenin bilu üşin tömen tüsti. Būl joly ol
änşeiin äzin özi jūbatu üşin ğana sūrağan i̇edi. Janna üide aljapqyşymen betin
bürkep, i̇eñirep jylap otyr i̇eken.
– Onyñ Peronikinde i̇emes i̇ekenin bilgen i̇edim, — dedi ol. Jaman qorqyp otyrmyn.
Jaña Klodetta aitty, tüs kezinde mektepke baruğa äzirlenip jatqanda Pol ony
ädettegisinen de qatty süiipti. Bizdikinde sirä jağdaiy jaman bolğan bolu kerek,
Marsel...
– Men teñiz jaqqa baramyn, — dedi Gitton dauystap. — İeger kelgiñ kelse sonda
kel. Fonardy men ala ketem.
Gitton bül üiden şyqqan mezgilde Anri özinin şegede iluli tūrğan bylğary
paltosyn ala jürgendi.
– Qalai bolğanyn körip tūrmysyñ, bügingi keşti senimen ötkizeiin degen i̇em,
biraq ne paida...
– Mūndaiğa men äbden üirenip boldym,—dep jauap qaiyrdy oğan Poletta. –
Qajet bolsa bara ber.
– Sen barlyğyna tüsinesiñ, sonyñ jaqsy, — dedi Anri, äielin qūşaqtap säl
uaqyt ony bauyryna qysyp tūryp,— qandai süikimdi adamsyñ öziñ.
Anri jolşybai birneşe üige kirip şyqty. Jañalyq bükil poselkany tikesinen
tik tūrğyzdy, ata-ana bitkenniñ barlyğyn... Jūrt jan-jaqqa tarap, üilerine keşigip
kaityp kele jatqan adamdardyñ bärinen sūrastyrdy. Būlardyñ soryna qarai, tün
tastai qarañğy i̇edi. Oqtyn-oqtyn i̇ekpindete jel soğady, al i̇endi jel basylğan
mezgilde, alysta aiqailağan bireudiñ dausy i̇estilgendei bolady... Jūrttyñ bir
bölegi balyqşylar pristanyna qarai ketti, basqalary qūrğaq doktar men
şliuzderdi, süñguir qaiyqtar bazasy men şliuz kameralaryn tegis qarap şyqpaqşy
boldy; birneşe adam kanaldyñ jağasyn qualai jürdi. Jūrttyñ ärqaisysy jeke
basyna onşa sene qoiğan joq, ärkim öziniñ myñnan bir ümiti ğana bar i̇ekenin oilady.
Biraq ne alda, ne onan göri ärmenirekte ketip bara jatqandardyñ bireui ony tauyp
aluy mümkin, barlyğy birlesip tabady ğoi.
Qolyna fonaryn ūstap Gitton jiekti boilap jaimen bara jatyr, tipti ornynan
qozğalmaityn siiäqty. Jiekte şaşylyp jatqan tas bitkenderdiñ barlyğyn
ūludyñ qabyqtary men ustritsalar basyp ketken būl jerlermen kündizdiñ özinde
jüru oñai i̇emes. Al, qazir fonardyñ jaryğynda, jerge tastardyñ qoiu, qara
köleñkesi tüsip jatyr, sondyqtan Gitton mūzdai suyq su toly şūñqyrlarğa Tüsip
kete beredi. Onyñ tobyqtarynyñ barlyğy da qajalyp qaldy. Yza kernep äbden
toryqqannan, äri suyqtan ol jylauğa äzir.
Biık qaşy onan port pen poselkanyñ jaryğyn jasyryp tūr: bir qalypty
ainalyp qara aspanğa aqşyl jülge jaryğyn taratqan maiaktyñ özi de körinbeidi.
Gavandağy qaiyrlardy belgilegen fonarlar da közge tüspeidi. Gittonğa alyp
mūhittyñ uhiline toly kez türtkisiz qarañğylyq özin basqan siiäqty körinedi: ol
i̇endi qai jağy su, qai jağy qūrğaq jer i̇ekenin bilmeidi. Birer minutten keiin tasqyn
bastalu kerek... Äzir bağyty özgere qoimağan jel ğana onyñ bağytyn bildirip tur.
Tek jalğyz sol jel ğana qorğanyş. Qorğanyş bolğanda da naşar, älsiz — ol şeksiz
kölbegen mūzdai sudan qalai qorğap jetistirsin! Özinşe sudan alystap bara
jatyrmyn dep oilağan Gitton ūsaq qairaq tastardyñ üstinen jai ğana syldyrlap
ötip, tap aiaq astynan şylp i̇etken su dybysyn i̇estigende, i̇endi tip-tike suğa qarai
kele jatqanyn sezdi. Jel qualap jol izdegennen göri bağytyn osyndai dybysqa
qarai beiimdegen dūrysyraq bolatyn i̇edi. Mūnyñ üstine onyñ qolynda fonari bar.
Alaida Gitton tasqyn özin jiekten bölip ketedi i̇eken dep qoryqty. Dereu keri
oraldy. Al i̇endi mūnda Jannanyñ jalğyz özi fonarsyz kelse qaitedi. İeger mūny
baiqap qalyp dauystasa jaqsy... Tipti bala osynda delik, biraq i̇eger ol özi belgi
bergisi kelmese, bäribir ony tabu mümkin i̇emes. Fonar qarañğyda bas-aiağy birneşe
ğana metr jerdi jyltyratyp kömeski jaryq şaşady, o jaryqtyñ özin de adamnyñ
tañqalarlyqtai köleñkesi jauyp alğan. Al, i̇eger Poldi su basyp qalsa şe? Olai
bolsa, bül keş qaldy. Tasqyn bastalğan mezgilde jel jiek jaqtan soqqan bolatyn;
demek, su balany alysqa alyp ketti. Gitton öziniñ jalğyzdyğyn sezedi. Onyñ
aiğailağysy keledi, biraq ol ünin şyğarmaidy. İeger Pol qaşyp ketken bolsa, onda
ol bäribir dybys bermeidi. Degenmen mūndai katerli jalğyzdyq Gittondy janşyp
barady. Ol aiğailaidy — öziniñ dausyn i̇estu üşin aiğailaidy, biraq dausyna jauap
qaitady i̇eken degen ümiti joq.
– Po-ol. Pol-au!
Onyñ alğaşqy dausyn jel jūtyp ketti. Mūhittyñ jai gürili i̇ekinşi dausyn da
op-oñai jūtyp, ony ä degennen-aq üzip jiberdi...
Biraq tap sol kezde Gitton alystan, süñguir qaiyq bazasy jağynan jauap bergen
öte näzik dauystardy i̇estidi, ile-şala qaşy jaqtan da dauys i̇estile bastady. IIoldi
tapqam i̇eken degen oi mūny biraz jeñildendirip tastady. İendi ol tastan tasqa sekirip
jügirip barady. Özine-özi dauystap söilesip keledi. İendi tüngi sūrapyl teñiz
qaterinen qūtylady i̇ekenmin degen oi kelgende jüregin quanyş bileidi. Aiaq
astynda ūludyñ qabyqtary sytyr-sytyr i̇etedi; ol taiyp ketip tizelei qūlaidy,
sol kezde fonarynyñ äinegi synyp, jel lezde şamnyñ näzik jalynymen jekpejek küreske tüsedi. Qūlağanyna keiüli Gitton tura salady da öziniñ tizesi men qolyn
ylğaldağan qan i̇ekenin, ie tūzdy su i̇ekenin aiyra almağan küii dauys şyqqan jaqqa
qarai jügire jöneldi.
Qaşynyñ üstine şyqqan ol, i̇endi toñazyğan şöp pen tolyp jatqan käkir-şükir
jiyndyny basa, jinalğan jūrttyñ dausy şyqqan poselkege qarai jügirip keledi...
Ol keşikpei-aq öziniñ köñili qaityp, tüñiletinin i̇endi ğana bildi. Bar kinä onyñ öz
dauysynan i̇eken. Sol süieginen jel qaryp ötken küii üş büktelgen Gitton süñguir
qaiyqtar bazasyna äreñ jetti. Mūnda balany izdei şyqqan adamdardyñ barlyğy
da jinalğan i̇eken. Jūrt ony Poldi tauyp, kömek sūrap şaqyrğan i̇eken dep oilasa
kerek. Olardyñ jauap qaitarğandary da sondyqtan i̇edi. Barlyğy tüñilgen,
ärqaisysy osyndai qarañğyda, mūndai qatty jel soğyp tūrğanda i̇eşteñe isteuge
bolmaidy ğoi dep uaiymdauly. Bazanyñ janyna jinalğan olardyñ,
fonarlarynyñ jalpyldağan oty tūnjyrağan betterine säule şaşady — dokerler
qapalanğan, jaurağan, olar baqytsyzdyq jağdaidyñ bolğanyna tüsinedi, biraq
joldasyna ne aityp, ony qalai jūbataryn i̇eşbir bilmeidi.
– Meniñşe äzir taramai-aq tūra tūrğan dūrys bolar, Anridi küte tūralyq, —
degen ūsynys i̇engizdi bireu. - Ol köp ūzamai osynda kelu kerek.
– İa, ia äzir taramai tūra tūryñyz, — deidi Janna aiğailap.
Joğalğan balam tabyldy i̇eken dep i̇esi şyğa quanğan ol da osynda jügirip kelgen
bolatyn.
Aiqailağan adamdardyñ dauystaryn i̇estip, fonarlardyñ älsiz jaryğyn
körgende Jannağa onyñ Poly tabylyp, öziniñ qasynda, jiekte tūrğandai bolyp
körinedi. Būlai bolmauğa onyñ oiynşa mümkin de i̇emes siiäqty. Ol dauystap: «Pol!»
dep balasyn şaqyrady. Onyñ dausy qarañğyda bir türli jat şyqqandyqtan jūrt
şoşi tüsedi.
– Qoi, sabyr qylsaişy, — deidi oğan i̇erkekterdiñ biri.
Kenet tün qarañğysyn elektr fonarynyñ jaryğy qaq bölip, beine bir jügirip
bara jatqan adamdy basyp ozuğa asyqqandai, onyñ säulesi jer betimen syrğyp
keledi.
– Būl Anri bolu kerek!
Şynynda da Anri i̇eken; ol kelmei jatyp alystan aiqai saldy:
– Nemene, taptyñdar ma?!
– Joq, tapqamyz joq, jügirmei-aq qoi, – deidi oğan Gitton. !
Qoldaryna fonar alyp, jūrt Anridiñ aldynan şyqty. Alysta jyltyldağan
ot, tizbektelgen jaryq siiäqty körinedi, jel onyñ ūiqy-tūiqysyn şyğaryp,
jaipap barady.
– İendi qaittik? – dep sūraidy abyrjyğan Gitton, jūrttyñ barlyğy Anridiñ
ainalasyna jinalğan mezgilde. — Demek, keş qalğanymyz ba...
– Küni būryn renjuge bolmaidy, — deidi Anri. — Bälkim biz beker aldyn ala
baibalam salyp jürgen şyğarmyz.
– İa, balalardan keletin qaiğy da az i̇emes, — degen äiel dausy i̇estildi köp işinen.
– Ärine olardyñ ne jazyğy bar, – dep basqa äiel ilip ala jöneldi.
– Seniñşe men jazyqtymyn ba? — dep tike sūrady Janna.
Äñgime bastağan äiel jym boldy. Qazir soz talastyryp jatatyn uaqyt ta, oryn
da i̇emes. Alystağy būrylysta äldeqalai bir maşinanyñ jürisin bäseñdetkeni
i̇estiledi, bälkim bireu osynda kele jatqan bolar. Jinalğan jūrtty şolyp şyqqan
Anri:
– Qol qusyryp tūra beruge bolmaidy ğoi? İendi biz ne isteimiz, – deidi.
Basqalardyñ ne oilaitynyn äueli sūrap alatyn Anridiñ i̇ejelgi ädeti. Ol oğan
partiiäda üirendi.
– Vokzalğa baramyz ba, qaitemiz?
– Bekinisti ūmyttyñ ba? Onda da jasyrynyp tünep şyğa alady ğoi...
– Baiğūs bala, – deidi kürsinip jañağy äiel, — öziniñ de üreii ūşqan şyğar?
– İeñ bolmasa onyñ, nege ketip qalğanyn bilsek, tauyp aluğa oñailau soğar i̇edi, –
dep qosyp qoidy böten bir i̇erkek.
– Nege ketip qalğanyn sen bilemisiñ? – dep aşulana sūrady Gitton.
Mässağan,. buğan meniñ qandai qatysym bar? Bälkim sen oğan ūrysqan şyğarsyñ,
äitpese özin şapalaqtap ūrğan da bolarsyñ, ondai-ondai bolady ğoi.
– Men be? – dep aiqailağan Gitton, älgini aitqan kisiniñ qasyna jetip bardy. —
İeşuaqytta men balalarymdy ūrmaimyn! Ömirimde balany şynaşağymmen türtip
körgenim joq!
– Onyñ dūrys i̇emes, – deidi küñkildep qarañğyda qarasy körinbei tūrğan
qasyndağy bireu...
Būl kim dep oilağan Anri talasa söilegen kisiniñ betine fonarynyñ jaryğyn
tüsirdi. Baqsa Alfons degen desiatnik i̇eken. Ol jaman kisi i̇emes, partiiäda bar. Anri
onyñ dausyn tani almağany qalai; biraq mūndai jerde kimniñ kim i̇ekenin aiyryp
bola ma...
– Senin baiqağan uaqytyñ bolmady ma, — dep Anri desiatnikten qatal sūrady, —
basqa beretin i̇eşnärse bolmağandyqtan balağa qatqan nan bergen keziñde, onyñ
sağan qalai qarağanyn baiqağan joqpysyñ?
Alfons jauap bermedi.
– Mūnyn jūmyssyz otyrmaityny körinip-aq tür, – dep älgi äiel tağy da kilige
ketti.
– Tağy bastady, i̇endi toqtata almaisyñ, – deidi Alfons aiqailap. — İeger men
jūmys istep jürsem, senderdiñ müddeleriñ, üşin istep jürmin. Men bolmasam...
– Jeter! – dep Anri onyñ sözin bölip jiberdi. – Kerisetin uaqyt tapqan
i̇ekensiñder.
Degenmen keris özinen özi tyiyla qaldy. Poselkanyñ i̇eñ şetindegi, tap jiekte
tūrğan, bir uaqytta kirpişten salynyp, i̇endi jartylap taqtaidan qalanğan
üişikten bir qyz aiqailai jügire şyqty. Bül iaçeika kaznaçeii Bunar turatyn i̇eski
laşyq bolatyn.
– Apa! Ört!
– Qūdai-ai, Jerom! Üide kişkene bala qalğan i̇edi! Sirä şamdy qūlatyp alğan
bolar.
Jūrttyñ barlyğy Buvardyñ üiine qarai jügirip ala jöneldi, i̇eñ alda üi
qojasynyñ özi. Jūrttyñ barlyğy uaqiğa bolğan jerge jinalyp bolğanşa-aq,
Buvar stoldy alyp şyğyp ülgirgen i̇edi.
– İeşnärse i̇emes, – dedi ol. — Jaman bolmai jaqsy joq degen...
Äbden taptalğan jer i̇edende lampa töñkerilip jatyr i̇eken. Tögilip qalğan
kerosin bir qalypty jalynmen janyp jatyr.
– Jaman bolmai jaqsy joq deimin, — deidi Buvar qaitalap, özderiñ körip
tūrsyñdar ğoi, bizdiñ üidiñ i̇edeni joq i̇edi, mūndaida onyñ da paidasy tiedi i̇eken.
Şeşesi büktemeli kresloda i̇eziniñ jaialyqtaryn şaşyp qana typ-tynyş otyrğan
bir jasar ūlyna ūmtyldy. Ol qolyna qasyq ūstağan küiinde jyltyldağan jaidary
közderin otqa tigip otyr.
– Būlardan bir qadam şyğuğa bolmaidy... ūzap ketpegenimiz jaqsy bolğan i̇eken.
– Meili jana bersin, özi-aq söner. İeşteñe de bolmaidy. İeşqandai qauip joq.
Buvar ülken qyzynyñ qolynan şap berip ūstai aldy.
– Al, şynyñdy ait, lampany qalai qūlatyp aldyñ? Äiteuir jaqyn jerde kisi
bolğany jaqsy boldy. Öziñdi sabap alar ma i̇edi, ä?
Biraq tabanda qūia berdi. İesik aldynda tyrp i̇etpesten körşileri tūr. Olardyñ
betterine tömende laulap janğan kerosinniñ jaryğy tüsip, tamaşa säulelendiredi.
– Mūnda ört qauipti i̇emes...
Buvar özderine i̇eden bolğan dymqyl jerdi tyqyldatty da, tütinnen qaraiğan
ürlikterdi körsetti.
– Bäri de su. Janatyndai i̇eştemesi de joq. Qorqatyn ne bar.
– Senderde elektr ornatylmağan ba i̇edi?
– Köpten beri joq. Symdy qiyp ketkenderine bir aidan asyp ta ketken şyğar.
Kerosin lampağa senuge bolmaidy. Al, balalar ony üsterine audaryp alsa
sorymnyñ tipten qainağany.
Tap osy kezde köşeniñ bir şetinen maşinanyñ gurildegen dausy i̇estilgen i̇edi,
Buvardyñ üiiniñ qasyna toptalğan jūrt jappai keri serpildi. Būlar tūrğan jerge,
äsirese, osyndai keş uaqytta maşina jiı kele qoimaidy. Farlardyñ jaryğy qazqatar salynğan baraktarğa tüsip, qiğaştan jauğan iri-iri tamşylardy anyq
körsetti. Däl osyğan deiin jañbyrdyñ qaşan, qalai jaua bastağanyn i̇eşkim de
sezbegen i̇edi.
Pul kelgen doktor Degan bolatyn. Ol maşinanyñ i̇esigin tars i̇etkizip japty da:
– Äli kaityp kelgen joq pa? Taba almadyñyzdar ma? – dedi.
– Taba almadyq, Degan myrza, — dedi Gitton.
– Äielim men Pero i̇ekeui öte renjip otyr. Sondyqtan men de üide otyra almai,
kömegim times pe i̇eken dep kelgen i̇edim, i̇endi birdeme isteu kerek qoi.
– Mümkin i̇endigi ony tauyp alyp uçastokke aparğan şyğar, — dedi Anri. — Al,
politsiiädağylar biz üşin mazalanyp qaitemiz degen şeşimge'kelgen bolu kerek.
Olardan mūndaidy da kütuge bolady. Ol-pūl bolğan bolsa, olar i̇erteñ ğana
habarlaidy.
– Kerek bolsa politsiiälyq uçastokterdi men aralap şyğaiyn?
– Köp rahmet sizge, — dedi Gitton.
– İeger bala myna jolmen ketse, basqa jerde boluy da mümkin...
– İa, onda sizge biraz kütuge tura keledi.
– Okasy joq, — dedi doktor, — benzinim jetedi.
– İeger qarsylyğyñyz bolmasa men sizge i̇ereiin — dedi Anri.
– Meiliñiz.
Anri «moktardy» azdap qysyp alğannyñ ziiäny bolmas degen şeşimge keldi.
Äitpese olar özderinşe i̇eşuaqytta izdei qoimas. Doktordyñ olarğa äli jete me?
Qaida oğan! «İeger sender tezirek qimyldamasañdar, būlaryñ jaiynda i̇erteñ-aq
jūrtqa äigilenedi» deu kerek olarğa.
– Men vokzalğa baramyn, — dedi bireu.
– Al, Diupiüi, biz i̇ekeumiz kazemattardy aralap şyğaiyq.
– Men bir minutke üige kirip, äielime aityp şyğaiyn. Qazir qaityp kelemin.
Anri üiine jügirip ketti.
– Bala äli tabylğan joq, men i̇endi keş kelemin, alañ bolma, Poletta.
– Bäribir men jataiyn dep otyrmyn, — dedi Poletta aqyryn ğana. — Mari
balalaryn bügin mağan qaldyryp kete qoiğanyn qaraşy. Äitpese, üide tün boiy
jalğyz qalmai-aq sendermen birge barar i̇edim. İesiktiñ dūrys jabylmağany da jaman
i̇eken. Tünde keremet qorqamyn, Şynynda da auyzğy üidiñ i̇esigi olardy sūmdyq
mazalaityn i̇edi. Şirip te bitken, tipti qalai qylsaq ta oğan ne yrğaq, ne tiek
qondyra almaisyñ. Tünge qarai ony oryndyqtarmen tirep qūiatyn. İeger bireu-mireu
kire qalsa olar saldyr-güldir i̇ete tüsetin.
Al bügin, bala joğalyp ketken soñ, tün būrynğydan da qauipti siiäqty körinedi.
Tek tün ğana osylai ma...
YII
DİuPİuİ SERT İeTEDI...
– Jigit bolğandaryña bolaiyn! Akrobattardyñ barlyğyn da otyrğyzyp ketti!
Mūndai biıkke qalai ğana şyğa aldy i̇eken?
– Jaraidy, jaqsy bopty, özinen-özi jazylğan i̇eken dep oilai bersin.
Şliuz kamerasynyñ üstinde on-on i̇eki metrdei biıkte tip-tik beton qabyrğağa aq
būiaumen iri i̇etip — ärqaisysy bir metrdei äriptermen şūbatylğan jazu
jazylypty, köpir üstinde janyp tūrğan fonarlardyñ dirildegen jaryğymen älgi
äripter qimyldap tūrğan syiaqty bolyp körinedi.
«Amerikandyq äskeri jükterdiñ bir gramy da tüsirilmeidi!»
– İa, mynau jazudy öşiru üşin olarğa biraz terleuge tura keledi i̇eken!
– İeñ bastysy, olar qimyldaimyz degenşe-aq jūrttyñ barlyğy oqyp bolady.
– Olar tek sağat toğyzdan asqasyn ğana közderin uqalap ūiana bastaidy. Jazudy
sonda ğana köredi. Körersiñ, oğan deiin halyq arasynda ülken şu bolady.
Sağat äli i̇erteñgi altydan jaña asqan uaqyt. Dokerler jūmysqa jaldanuğa,
bylaişa aitqanda, tek belgi soqtyruğa ğana ketip barady. İeşkim i̇eşqandai bos
närseni qiiäldamaidy... Änşeiin resmi tärtipti saqtau üşin bara jatyr. Quantarlyq
i̇eşteñesi joq, ol TsBRS ta jağdaimen tanysqan bolatyn. Bügin portqa bir-aq, parohod
keledi. Onyñ özi de Gollandiiä küiesi tielgen şağyn ğana körinedi. Is i̇emes.
Küştegende i̇eki ne üş-aq brigadağa jūmys tabylady. Degenmen dokerler ketip bara
jatyr, öitkeni olar belgi soqtyruğa mindetti. Äitpese olarğa kepildik i̇eñbekaqy
tölemei qūiady. İerteñgi uaqyt osymen ötedi. Qūldar bazarynda osylai sergeldeñge
tüsip jüresiñ de qūiasyñ, desiatnikterdiñ mañyna biraz ainalsoqtaisyñ, sodan keiin
belgi soqtyru üşin kişkene tereze aldynda şiretke tūrasyñ. Tap sol kezde äieliñ
balalardy juyndyryp, mektepke jiberuge äzirlenip jatady. Demek, sen onda da
artyqsyn, sondyqtan uaqyt ötkizu üşin tağy da biraz keşede jüre tūrğan dūrys.
Bälkim kolğa bes-on tyiyn tüsip qalar, äiteuir ömir süru kerek ğoi.
– Jūrt biraz köñil köterip qalady i̇eken... Amerikandyqtar barlyğymyzdyñ da
jelkemizde otyr" ğoi!
Barlyq dokerler – jalğyz-jarym, top-tobymen jaiau ketip bara jatqandary da,
velosiped tepkenderi de, toktai qalyp bastaryn joğary köterip, älgi jazudy
oqidy da, öte şeber istelgen jūmysqa tañ qalyp qarq-qarq külisedi... Qaraisyñ da,
sondai biık jerge ony qalai jazdy i̇eken dep tañyrqaisyñ!
– Jūrt biraz köñil köterip qalady i̇eken deimisiñ? Meili ziiäny joq, — deidi
Kleber. — Onyñ özi äli jap-jas jigit, tüngi joryqqa qatysuşylardyñ biri, biraq
ony i̇eşkim bilmeidi... Bügin tünde, mynandai öte biık jerde, onyñ üstine sondai
qatty jel soğyp tūrğanda, şynyn aitqanda, qanşalyqty qyzyqty i̇ermek boldy
deisiñ. Degenmen, ianikilermen kimniñ oiyny kelip jür. Olardyñ Koreiäda istep
jatqandaryn qarañdarşy... Äzäzil azğyrğanda qalai tözip tūrasyñ: dokerlerdiñ
barlyğy bir auyzdan jazu keremet jazylğan dep maqtap tūrğanda kimge bolsa da
äiteuir qasyndağy bireuge: men jazğan i̇edim, seniñşe qalai bop şyğypty, dep
sybyrlağyñ da keledi. — «Mūny qalai jaza aldyñ?» dep sūraidy ğoi ol...
«Mamandyq qūpiiä, şyrağym! Perişteniñ özi kömektesti». Tap sol kezde öziñmen
söilesip tūrğan kisiniñ betine, onyñ tañdanysyn qozdyra tüsu üşin maqtanyşpen
qarağan da aiyp i̇emes. «Al i̇endi ne aitasyñ»» — «Qalai jazdyñ?» — «Öziñ baiqap
köre ğoi!» İenbegiñ siñse azdap maqtanyp alu Uiat pa i̇eken? Joq, olai i̇emes! Mūndai
qūpiiäny işinde saqtağan dūrysyraq.
«Amerikandyq äskeri jükterdiñ bir gramy da tüsirilmeidi!»
Takelajşy Papilon öziniñ keibir isteri üşin partiiädan şyğarylğanyna bir
jyldai bolğan i̇edi. Älgi jazuğa ol airyqşa şūqşiiä qarap jür. Ötken uaqytta
plakat japsyru isi, qabyrğalarğa bormen, qara maimen, būiaumen jazu, velosipedtiñ
ruline ilingen qalaiy sauytty şyldyrlatyp, qanjyğağa kist ilip ap tüngi
joryqqa şyğu—mūnyñ mamandyğy i̇edi deuge bolatyn. Onyñ äieli Fernanda i̇erin
ylği tañ ata qarsy alğanda: «Tağy da üsti-basyñdy bylğap kelipsiñ... İeger senen
meni nege jiylysqa qatynaspaidy dep sūrai qalsa, meni, sen olarğa bäri bir nasihat
jūmysyn atqaryp jür degeisiñ — seniñ kiımiñdi tazartyp juamyn ğoi, senin
mynauyñ spetsovka i̇emes, jatqan tu ğoi!» – deitin. Soñğy jyly osyndai tüngi
joryqqa qatynaspağandyqtan Papilonnyñ işi pysatyn boldy. Alğaşqy uaqytta
ol yzalanyp: «Meili, äiteuir aqyrynda bir demalatyn boldym! Äitpese tipti atşa
jegip aldy! Tün saiyn, kün saiyn jazasyñ da jüresiñ!» Biraq aşuy basylyp,
Papilon aqylğa salyp oilanatyndai jaiğa kelgende, onyñ syrtta qalyp,
basqalardyñ onsyz da būl jūmysty igerip ketkenderi oğan keremet batatyn-dy...
Fernanda ündemeitin, biraq onymen birge aşyq jinalystardan qalmaityn boldy.
Spetsovkany juu tyiylğan soñ, onyñ şynynda da jinaqty bola bastağany i̇eken
dep oilaityn. Ras, jazu tamaşa, sūlu jazylğanyn moiyndau kerek! Osylai jazsañ
öziñ de bir jeti boiy köñildi jüresiñ, äsirese i̇eger, osy aradan, tömennen joğary
qarai qarasañ—baspaldaqsyz, i̇eşteñesiz qalai jazğandaryna tañ qalasyñ: jel bäri
bir baspaldaqty audaryp tastar i̇edi, onyñ üstine ol saitannyñ özin alyp jürip
küzetşilerge körinbei qabyrğağa süieu tağy kerek qoi. Jazudy körgen Papilon
öziniñ ötken i̇erlikterin sağyndy. Ätteñ, sorly basym, qaiteiin bolar is bolyp ketti!
– İa, ia, – dedi ol oilanğandai, — jazu meniñ mamandyğym. Kleber onyñ tañdanğan
pişinine köz qiyğyn saldy. Papilonnyñ mynandai sözin jūrt i̇estise, myna jazudy
sol jazğan i̇eken dep oilap jürer. Joq, bola qoimas! Kleber i̇eşkimge i̇eşteñe demeuge
bekingen i̇edi, biraq, Papilon onyñ oryndy abroiyna qol sūğatyn bolsa... Osylai
oilağan ol i̇eşteñeni körmegen-bilmegen adam siiäqty:
– Bolary bolyp, būiauy siñgen! — dedi oğan.
Ol Papilonnyñ sazaiyn berdi! Baiğūs jūmğan auzyn aşa almai qaldy. Mynau
bala, jūrttyñ közinşe masqara qyldy au, jetpegeni sol i̇edi!
Jiyrma metrdei jerde, portqa kirer auyzda küzetşiniñ butkasy tūr. Onyñ
qasynda soğys kezinen qalğan bir oram tikenekti sym jatyr. Budkada küzetşi
qalğyp otyr. Ony körgen dokerler, jañağy jazudy qaitadan i̇esterine tüsirgen, äzil
tağy da qyzdy:
– Sen qalai oilaisyñ – küzetşiler amerikandyq jüktermen qosa jiberilmegen
be i̇eken?
– Biraq mūndai jükti tüsirmegen siiäqty i̇edik qoi.
– Tūra tūr, äli tüsirermiz.
– Dūp-dūrys, – deidi Gitton. — İankilerden jaqsylyq kütpe, olardyñ qai jügi
bolsa da obadan jaman.
– Ä, Gitton, sen i̇ekensiñ ğoi! Balaña ne bopty!
– Äzir belgisiz. İeş jerde joq. Oilai qalsañ janyñ türşigedi.
– İendi ne bolmaqşy?
– Meniñ ornymda bolsañ, öziñ qaiter i̇ediñ? Barmağan jerim, baspağan tauym
qalğan joq — politsiiäda da boldym. Qamqorlyq sovetinde de boldym... Basyndy
jarğa soqsañ da i̇eşteñe şyğatyn i̇emes. Äielim kün ūzyn jylaidy da otyrady,
qaiteiin, qosyla jylaityn qatyn i̇emespin ğoi! Ärine, men Poldi derevniadan izdep
körem, biraq onan ne şyğatyny belgisiz... Jyla —jylama, qalai bolsa da i̇eşnärse
bolmağandai osynda belgi soqtyruğa kelip tūruyñ kerek...
– Äi, Jiul Mok! Ūian! Tekten-tek aqşa alasyñ ğoi öziñ, şyraq. Seni mūnda nege
qoidy? Bizdiñ ne isteitinimizdi baqylasyn dep qoidy. Al, sen onyñ ornyna äman
qoryldaisyñ da jatasyñ...
Jūrttyñ barlyğy du küledi. İeger mynau küzetşi osyndai suyqta ūiyqtai
alatyn bolsa, meili üstine körpe bitkenniñ barlyğyn jamyla bersin, demek onyñ
ūiqysy tañyrqarlyqtai bop şyqqany. Biraq, bälkim ol ūiyqtamai, tek jylynu
üşin änşeiin bürisip jatqan şyğar? Küzetşi özinin sergek i̇ekendigin bildirgisi
kelgendei aiaq-qolyn qimyldatady. Politsiiänyñ kim i̇ekenin özderine sezdirip
qoiğan jön bolar i̇edi, biraq i̇eñ dūrysy būl halyqpen şataspağan. Qit i̇etse būlardiki
— jinalys, demonstratsiiä, i̇ereuil. Al bastyqtar olar üşin mūny qysady.
Sondyqtan ol öz budkasynda typ-tynyş qana otyrğandy artyq köredi. Kületini
külip, ūrysatyny ūrsa bersin. Olardyñ ūrysuyna ol äbden üirenip boldy, öitkeni
ūrysqannyñ özi onyñ lauazymyna sai siiäqty. Politsiiä qyzmetşisine i̇en basty
närse— jūrttyñ közine tikenek bolmas üşin postyny jiı almastyryp tūru. Biraq
onymen mäsele bite qoimaidy, i̇eger jalğyz bolsañ — bärinen dūrysy tynyş qana
otyrğan, äitpese olar alystan tanyrlyqtai i̇etip auyz-mūrnyñdy şiedei qan
qylady.
Politsiiä adamdary bir top bop demonstratsiiäğa qarsy şyqqanda äñgime basqa —
qoldarynda soiyldary, közden jas ağyzğyş gazdary, vintovkalary bolady; sonda
būlardy basqa ūryp, taisalmai toptaryn jaryp ötip, öş aluğa bolady. Biraq
jalğyz kezde ün şyğarmağan artyq. Olar ony ūstap alatyn bolsa teñiz de tiıp tūr
ğoi...
Dokerlerdiñ käsipşilik odağy ornalasqan barak qanşa aitqanmen jelden pana.
Onda jūrt tolyp ketti. İetikter, ağaş tabandy bäteñkeler, qatyp qalğan
sandaldardan damylsyz sartyldatqan i̇eden syqyrlap, maiysyp barady. Qiiüy
qaşqan taqtailardyñ aralaryndağy jaryqtardan guildep jel soğyp tür.
Qabyrğağa taiau tūrğan adamdar i̇ezderin yzğarly jel bes, tipti alty bölek qyp kesip
jibergendei köredi. Ärine sondyqtan i̇eşkimniñ de qabyrğağa taiau tūrğysy
kelmeidi. Jūrttyñ ärqaisysy bölmeniñ ortasyna qarai tyğylysady. İeger
onysynan i̇eşteñe şyğa qoimasa, ondai adam yzalana körşisin iterip tastaidy da,
syrtqa şyğyp jaqsy orynğa ötip jetu üşin jaña küşpen qaitadan ortağa qarai
ūmtylady. Sondyqtan kün suyq bolğanmen, jūrt kastriuldegi qainağan sudai
qabyrğany boilap üidi şyr köbelek ainalyp jür. Baqyttaryna qarai jūrt mūndai
yñğaisyzdyqqa jaibaraqat qaraidy — i̇eger bir birimen qaljyñdaspasa, qatar
tūrğandar birin-biri mazaqtamasa, qalai küştegende de, bül jerde bolu tipti mümkin
bolmas i̇edi. Mine bastaryna tüsken qiynşylyqty ötkizude jūrt birine biri osylai
järdemdesedi.
Baraktyñ būryşyndağy kişkene «kabinetke» kiretin i̇esik bar, onda käsipşilik
odağynyñ sekretary Rober otyrady. Rober mūnda äli kelgen joq. Biraq jūrttyñ
qolynda birneşe kilt bar-dy. Onyñ i̇esigin aşu qiyn ba? Mysaly Papilonnyñ kilti
bar, ol i̇esikti bir minutta-aq aşa alady. Özi kişkene bölmeniñ tap ortasyna kerneiin
tot basqan şoiyn peş ornatypty, al onyñ janynda, kişkene ğana bos alañda, üstin
şan qaptağan qağaz toly stol tūr. Onyñ şet jağynda telefon körinedi. Onyñ
telefon bolğany qūrysyn! Üstin bir qarys şañ basqan, i̇eger köñil ketse oğan
barmaqpen naqyl söz jazuğa da bolady, mysaly — «Mari — zūlym!» degen sözdi
jazuğa bolady. Öitkeni, negizinde Rober telefonğa onşa jolai bermeidi. Mūndai
närselerdi ol tipti ūnatpaidy. Ony sekretar i̇etip sailağan küni-aq ol trubkanyñ
tübin joğary ūstap, bylaişa aitqanda, mikrofondy qūlağyna taiap jūrttyñ
barlyğyn jai ğana şolyp otyryp; «Qyzyq i̇eken, i̇eşkim jauap bermeidi. Apparat
jaman i̇emes, biraq özin jöndeu kerek i̇eken»,— degen bolatyn... Qazirdiñ özinde de,
i̇eger trubkany köteruge tura kelse, Rober ony i̇eptep qana barmaqtarynyñ
ūştarymen alady. Sonan ol sözi i̇estilmei qalady i̇eken dep qoryqqandai öñeşi
üzilgenşe aiqailap söileidi; tipti jinalystarda da ol tap telefonmen
söileskennen bäseñ söileidi. Qazir telefonnyñ oğan keregi de şamaly. Būdan besalty jyl būryn, ökimet qazirgiden özge kezde ministrliktermen, oblystyq
ökimettermen, prefekturalarmen, merilarmen söilesuge bolatyn i̇edi... İendi olarğa
telefon soqsañ tek uaqytyñdy bosqa ötkizesiñ. Kabinettiñ qabyrğalarynda ülkenülken plakat, dejurstvonyñ raspisaniiälary iluli tur. Al taqtai qabyrğağa bormen
birneşe uran jazylypty. Dokerler Roberge kelgende oz üilerine kelgendei
bolady. Meili portta kiretin, şyğatyn i̇esikterdiñ barlyğyn bitep tastasyn, meili
barlyq jerlerge küzetşiler qoiylsyn, bäri bir osy kişkene bölmege i̇eşkim tie
almaidy. Özderi osyğan tūmsyqtaryn sūqpai jai jürgenderin artyq köredi. Mine
ömirde osyndai jağdailar bola beredi.
Peşke qiqym-siqym jañqa salğan dokerler otty tez tūtatty. Peş öte tütindep
ketip, közdi udai aşytsa da, olardyñ, ärqaisysynyñ sol kişkene kabinetke kirgisi
keledi. Tütin tarağan kezde mūnda jūmaq siiäqty bolady. İen jaman jeri: qabyrğada
qaz-qatar tūrğan oryndyqtarğa bes adam qysylyp otyrysyp, sonşasy peşti
antalap tik tūratyn bolsa, – bölmede būrylarlyq jer qalmaidy.
Keşigip kelgen bir doker bölmege kirgisi kelip ūmtylğan i̇edi, biraq onysynan
i̇eşteñe şyqpady, sondyqtan ol aiağyn ūşynan basyp, aldağy tūrğandardyñ
bastarynan asyra bölmege köz jiberdi.
– Rober äli kelgen joq pa? — dedi ol aiqailap.
– Kelgen joq. Onyñ ornyna biz barmyz, ne kerek i̇edi aita ber.
– Robermen aqyldasaiyn degen i̇edim...
– İe-i̇e, aqyldasuğa kelgende käsipşilik odağy jaqsy bola qalyp pa? – deidi
Papilon aiqailap. —Al basqa jağyna kelgende, sirä, onyñ sağan keregi joq qoi
şyraq, irofsoiuzdyq biletiñdi äli almapsyñ...
Papilonnyñ soñğy sözi i̇ekige bölinip, tynysy toqtağandai boldy, öitkeni
qasynda tūrğan bireu ony bar küşimen büiirge tüiip jiberdi...
Papilonnyñ sözin bölip jibergen doker:
– Sağan ne kerek i̇edi, — dedi.
– Keşe men arpa tieude istegen i̇edim, i̇endi onda isteuge mūrşam keletin i̇emes. İeger
onan ketsem, basqa jūmys ala alar ma i̇ekem, älde joq pa?
Būl sūraqqa ne jauap bol ary Sovajenge da kerek i̇edi. Onyñ qatty qasynğannan
bet-auzy sol boiymen şiedei qyp-qyzyl.
– Ärine sūrai alasyñ. Onyña kim kedergi jasar deisiñ.
Sovalsen syrtqa şyğyp ketedi. Jūrttyñ barlyğy da Papilonğa tañdana
qaraidy, bügin būğan ne bolğan?
– Sen oğan nege kenedei qadala qaldyñ?
– Käsipşilik odağy jūrttyñ barlyğyna birdei ğoi.
– Onyñ özi senimsiz bala, — deidi Papilon oğan kinäli i̇emestigin däleldeuge
tyrysa, — byltyr ol käsipşilik odağyna müşe bolatyn i̇edi, al biyl müşelikte
joq.
– Men sağan tap sondai söz aita alar i̇edim, biraq basqa uaqiğa jaiynda, — deidi
Diupiüi, jai aita salğandai peştiñ qaqpağyn aşyp, onyñ işine kesindi ağaş tastap
jatyp.
– Tilindi tart!. – deidi Papilon aiqailap, — ol jöninde i̇ekeumiz söilese
jatarmyz, tipti i̇erteñ kezdesuimizge de bolady.
– Kim bolsa da käsipşilik odağyna kelip aqyl sūrağany quanarlyq närse.
Senbeseñ bästeseiik, kelesi jyly ol käsipşilik odağyna müşelik biletin sūrap
keledi.
– Mūnda adam sonşa kop keledi, i̇eger olardyñ barlyğy da käsipşilik odağyna
müşelik biletti ala berse, jiyrma-otyz şaqty adamnan basqanyñ barlyğy
käsipşilik odağyna müşe bolğan bolar i̇edi. İeşuaqytta osynşa adam birden kömek
izdep kelmegen.
– Qojalar bizdiñ jūmysqa mūqtajdyğymyzdy paidalanady.
– Demek, olar bizdi tiyn-teben üşin de jūmys istei beruge äzir dep oilaidy ğoi
şamasy.
– Jūmys bolmağan künderge, jaqynda aqşa töleudi qūiady degendi aitady.
– Dūrys i̇emes, änşeiin bos soz!
– Joq, tölemeidi.
– Qalaişa tölemeidi?
– Ärine sen ony bilmeisiñ, kördiñ be özin, jaialyqtan jaña şyğa salyp basqa
jūrtqa nūsqau bergisi keledi.
– İeşkimge i̇eşqandai nūsqau bergim kelip tūrğan joq! — deidi Qleber. — Mūndai
sūraqty berip tūrğan onyñ özi. İeger dūrys jauap bere almasañ, ündemei jaiyña tur.
– Qarañdarşy özin, qainağan sudai būrqyldap ketti! Seni yzalandyru üşin jai
aita salğam... tyñda... seni jūmysqa aldy delik... Degenmen sağan keme kelgende ğana
aqy töleidi. Ony kütemin dep jürgeniñde biraz uaqytyñ ötedi, al i̇endi jūmys istei
bastamai sağan bir tyiyn i̇eseptemeidi.
– Olai istei almaidy, oğan batyly barmaidy olardyñ!
– Olar onan da asyryp jibere alady, — deidi bir doker, i̇esikke qarai yğysyp
bara jatyp, — men de tap osyndai mäselemen kelgen i̇edim Roberge.
– Roberdiñ özi qaida jür, qaida ketip qaldy i̇eken?
– Bujo degen juan sūmpaiymen ūrysuğa ketti. Qazirgi uaqytta qojalardan köz
aiyruğa bolmaidy, olar dokerlerdiñ ärqaisysymen de talasuğa äzir!
– Al, kelgen jūmysyñdy aita ber.
– Keşe, biz qyryq i̇eki tonna jük tasydyq, jük maşinalarynan qap tüsirip,
olardy vagonğa tiedik. Al i̇endi, qyryq i̇eki tonnanyñ üstine bizge tek üş-aq tonna
artyq i̇eseptep otyr. Biz būl dūrys i̇emes, būğan könuge bolmaidy dep ūiğardyq....
– Ärine, äueli jerge tüsirip, artynan tağy da pristannan vagonğa tiegen i̇eki
jūmys. Özderiñdi keremet aldağan i̇eken, qyryq tonnadai jükti kem i̇eseptepti.
Kelistirip otyrğyzğan i̇eken senderdi.
– İeger şyndyq bizdiñ jağymyzda bolsa, ärine biz olarğa aqymyzdy
jibermeimiz.
– Jigitter, berik bolu kerek.
– O jaiynda abyrjyma. Mūndai jerde sensiz-aq birdeme istermiz.
– Kim biledi, bälkim meniñ de keregim bolar.
Jūmys bölu bastaldy... Desiatnik Alfonsqa i̇eñ auyr tietin kezek osy. Ol
kommunist. Sondyqtan oğan bügin öte auyr tiedi. — Mazasyz ötken tünnen keiin
onyñ tañ ata ğana közi ilingen. Äsirese sondağy äieldiñ «özi jūmyssyz otyrğan
joq»... degen sözi de i̇esinen şyqpai qoidy. Ras, ol jūmyssyz otyrğan joq, biraq
Alfons jūmys istemese, dokerlerdiñ jūmys kartoçkalaryndağy belgi qazirgiden de
az bolar i̇edi. Mūny özderi de, älgi äiel de öte jaqsy biledi. Bälkim būl söz
qyzulyqtan aita salynğan bolar. Degenmen aitylar soz aityldy. Auyzdan şyqqan
söz torğai i̇emes ūstatpaidy. Qazir desiatnikterdiñ köbi — qoja qūiyrşyğy.
Azattyq alğannyñ alğaşqy kezinde barlyğy da basqaşa i̇edi. Ol kezde
desiatnikterdiñ özderi de basqa adamdar bolatyn. Bizdiñ kisiler i̇edi... Birte-birte
olardyñ barlyğyn jūmystan şyğaryp jiberdi. Tek jalğyz Alfons osy künge
deiin sol jūmysta istep keledi. Ğajap! Bälkim ony jūmystan şyğaryp jiberuge
bata almağan şyğar. Mümkin, jūrtty aldau üşin ädeii qaldyrğan da bolar. Alfons
nariad bölgende, ol dokerdiñ kommunist i̇ekenine, i̇emesine qaramaidy, ol basqa
desiatnikter jūmysqa qospai jürgen adamdardy saqtap qaluğa tyrysady. Ärine
olar i̇eñ aldymen kommunisterdi jūmysqa qospaidy, qabyldamaidy da. Söz joq,
desiatniktiñ kyzmetin istegendikten Alfonstyñ basqalarğa qarağanda şamaly
i̇erekşeligi bar. Äiteuir qūr qol otyrğan joq, aştyqtan aman. Biraq, būl qylmys pa?
Demek, sezimi onan özgergen joq qoi, ol onysyn i̇eşuaqytta da, i̇eşkimnen de
jasyrğan i̇emes, jasyrmaidy da. Äñgime mūnda i̇emes, basqada: alaida ony jūrt
kündeidi, bärinen sony i̇estigen jaman. Brigadağa adam alğan da i̇ete kelissiz is, özine
jau tilep alasyn. Alfons qanşa ädil boluğa tyryssa da, onyñ i̇eñ aldymen
jūmysqa öte mūqtaj adamdardy alğysy kelgen:men, neşe ret ol i̇ezine i̇ezi syrt
berip: meniñ bas-aiağy on alty-aq jetonym bar, bir jetonnan bai qoimassyñ, biraq
oğan bir üzim nan men bir litr süt keledi, sondyqtan da olardy dūrys böluge
tyrysuym kerek, mynağan da, anağan da beruim kerek dep oilaidy. Biraq, qai
uaqytta da onyñ äldekimderdi ūmytuy, baiqamai qaluy mümkin. Sen jük tasityn
platformanyñ üstinde tūrasyñ, seniñ töbeñde iluli tūrğan şam qarañğydağy bir
top adamğa jaryq tüsirip tūrady. Sonda joldastaryñnyñ qoldary sağan qarai
sozylady. Olar birin biri itermelep, tipti töbelesuge de äzir.
– Meni al!
– Meni al!
– Alfons!
– Meni al, Alfons!
Oilandyratyn.da, tynyşyñdy alatyn da sebepter bar. Bir üzim nandyq
tabatyn bolsañ da būl i̇eñbek i̇emes. «Mūnda qūldar bazary» deidi jigitter, olardiki
dūrys ta. Al ärbir sūmpaiy sony paidalanyp, bizdiñ aramyzğa jik salyp, aş
adamdardyñ birine birin soqtyrğylary keledi.
Aqyrğy jeton berildi, i̇endi aiqai-ūiqai, birin biri itermeleu su sepkendei
tyiylyp qalady da, desiatnikke qarai sozylğan qoldar tömen tüsip ketedi. İeki jüz
i̇elu, üş jüz doker tünergen boilarynda barakqa qaityp, qaitadan şiretke turady.
Jūmys joq, tağy da jūmys joq!
– Şamasy bizdiñ qūdiretti takelajşylarğa būl jūmys ūnamaityn bolu kerek,
qolymyzdy bylğap alamyz dep qorqatyn şyğar. Äitpese, bälkim olardyñ tağy da
jylynğysy keletin şyğar?
– Meili, istemese istemesin, basqalarğa qalar.
Papilon men takelajşy Jorj jūmys bolu bastalğan kezde oryndarynan
qozğalğan da joq. İekeui būrynğydai peştiñ qasyndağy oryndyqta otyra berdi.
– Olar bizdi köre almaidy, özderin yza kernep barady, — deidi Jorj.
– Solardyñ oryndarynda öziñ bop körşi, — deidi oğan jauap qaiyryp
Papilon.
Ol bir minuttai oilanyp tūrady, biraq, öziniñ sözin qapyl aiaqtai qoimaidy:
– Şynynda, i̇eger bügin älgi saitannyñ qara küiesin tüsirmegende, bälkim sen de
olarmen birge syğylysyp, jūmys sūrağan bolar i̇ediñ.
– Ärine dūrys aitasyñ, — deidi Jorj ony moiyndap —biraq, i̇esiñde bolsyn,
men kazirgi istep jürgenimnen köbirek istegen bolar i̇edim... qaita özimniñ kezegimdi
köbinese basqa kisilerge berip jürmin.
– Mūnan köbirek istep qaitesiñ? Zoryğyp ölesiñ ğoi – deidi Papilon – jaraidy,
osy äñgimeleskenimiz de jeter, äne jigitter kele jatyr.
Kişkene kabinettiñ işine adam qaitadan lyq tolyp ketedi.
– Bas-aiağy i̇eki brigada ğana aldy, onysy on alty-aq adam. Qalğandaryna ne iste
deisiñ? Şalqamyzdan tüsip jata bereiik pe?
– İeger älgi Oriol keşşe Moktyñ bosanuyna kelisimin bergende, bälkim is
oñdalğan bolar i̇edi.
– Tapqan i̇ekensiñ! Ol bolmasa böten bireu keledi.
– Men «İumanyñ» betinde bir öte küldirgi suret kördim. Surette Daniiänyñ koroli
men Oriol i̇ekeuiniñ zalda otyrğan kezi körsetilipti. Olardyñ, üstine Mok kirip
barady. Zalğa kirgen ol Oriolğa öziniñ jūmystan bosanğysy keletini jaiynda
jazğy qağazyn ūsynady, al, Oriol oğan: «Qonaq otyrğanyn körmeimisiñ!
Alauyzdyq şyğaratyn uaqytty tapqan i̇ekensiñ», deidi. Qyzyq i̇emes pe?
– Olardyñ arazdasqany änşeiin ğoi — tap sol küni keşte ol korolmen birge
toi toilady. Qaryndaryn sipady. Biz de künde tañerteñ... aştyqtan qarnymyzdy
sipaimyz. Al, äzirge milliondağan aqşa tağy da üşti-küili joq bop ketti. Moktar
degenderin istei alady, sottan qoryqsyn ba, onda da özderiniñ sūrqiiälary otyr
ğoi.
– Qaida barsañ da paraşyldardan aiaq alyp jüre almaisyñ.
– Ärine, bizge de jūmys tabylar i̇edi, biraq olar kedergi jasaidy.
– Parohodtar kele me? Keledi.
– Tek olar parohodtarynan bizdiñ portqa jük tüsirgileri kelmeidi.
– Joq, äñgime olar özderiniñ Marşall josparymen bükil saudanyñ tamyryn
qiyp jibergeninde i̇emes pe.
– Dūrys, biraq parohodtar äli künge deiin jürip tūrady ğoi, al i̇endi būlar sol
parohodtardy ädeii basqa portqa jiberedi, tek bizge timese bolğany.
– Demek, olarğa bizdikinen göri basqa porttar qadirlirek bolğany ğoi.
– Bile bilseñ onyñ maqtanarlyq jeri joq.
– Bizdiñ porttan Vetnamğa arnalğan jük tielgen bir parohod ta ketken joq qoi.
Bir parohod ta ketken joq. Tüsinip tūrmysyñ?
– Bos sözdi söileme, bizdiñ istep jürgenimizdi basqa porttarda da istegen. Mäsele
onda i̇emes.
– İendeşe nede, aitşy?
– Aitaiyn, bizdiñ qaiyrşylyq halimiz — tek bizge qoldanğan jaza ğana i̇emes,
istegen isimiz üşin bizden alğan kegi de i̇emes. Äñgimeniñ tüiini olar bizdiñ portty
özderiniñ qulyq-sūmdyqtary üşin qalap alğandarynda bolyp otyr. Bizdi
amerikandyqtarğa satyp jiberdi; portty satty degen söz, onyñ ainalasyn
solaiymen satty degen soz, olai bolsa bizdi onyñ üstine üsteu i̇etip bergeni. Demek,
i̇endi jai jükten küderiñdi üze ber. Bizdiñ port būdan bylai äskeri baza. Al, i̇eger kei
kezde astyq äkeletin bolsa, ony tek köz aldau üşin, özgeris birden baiqalmasyn dep
qana isteidi. Olardyñ mūnda qaru-jaraq tüsirgileri keletinin sen i̇eşuaqytta da
i̇estigen joqpysyñ! Jyl boiy sağan qaqsap aityp tüsindirip keledi, üi bitkenniñ
bärinin qabyrğalaryna jazyp ta jür. Sonda da sen ony ūqpaisyñ. Barlyğy dūrys
jürip jatyr — jūrttyñ tamağy toq, köilegi kök, qaltalary aqşağa toly,
balalardyñ üsti bütin, qora toly tauyq, tamaq jetkilikti dep — oilaimysyñ...
Būlai bolğan künde olardyñ qaru-jaraqtary kelgen küni i̇eşkim qobaljimyn dep
oilamas ta i̇edi. Ärkim: «Mağan süienbei-aq qoiularyña bolady, senderdiñ aram
aqşalaryñsyz kün köre alamyz!» degen bolar i̇edi. Sonda, şyraq, i̇eşkim de türmemen
qorqyta almas i̇edi. Bireu-mireudi türmege otyrğyza qalsyn delik, onda, özi türmede
otyrsa da üiiniñ berekesi qaşpaitynyn, ainaladağy küili tūratyn jigitter
qarasyp tūratynyn biler i̇edi. İeger sen osyndai aş jürseñ, onda äñgime bölek...
– «Sen» de «sen» dei berdiñ ğoi. Öziñ jaiynda, ne basqalar jaiynda aitsaişy,
men ölip ketsem de ondaiğa barmaimyn.
– Tyñdağyñ kelse basqalar jaiynda da aityp bereiin. Bälkim tözimsizder de
tabylar. Jamandyq bolsa... qasapqa aidalğan mal siiäqty barar, degenmen barady
ğoi..
– Sen meni tyñda. Juyrda ūlym üilengen bolatyn, qaltasynda synyq tiyny da
joq, basqa mal tabatyn jeri de joq, sondyqtan ol himiiälyq tyñaitqyştar jasap
şyğaratyn zavodqa kirdi. Ondai jūmysta äsirese, Vetnamnan qaitqannan keiin
ūzaq istei almaitynyn özi de biledi. Onsyz da öñi sūp-sūr bop, imiıp ketken.
Körmeimisiñ sonda da jūmysqa baryp kirdi.
– Ol basqa äñgime ğoi. Amerikanyñ qaru-jarağyn tüsirgennen ölgen artyq.
– Mūnyn özi — basqalarğa kör qazğandyq qoi....
– Öziñe öziñ qol jūmsasañ yqtyiaryn. Onda i̇eşkimniñ de jūmysy joq. Biraq mynau
— qylmys.
Büginde, ädettegidei, äñgimeni i̇eñ jürekti, i̇en batyl, i̇eñ sanaly adamdar bastaidy.
Al olardyñ ainalasyna üiirile basqalary jinala qalady, olardyñ barlyğy da
qarapaiym jaqsy jigitter; olar älgilerdiñ äñgimelerin tyñdai otyryp barlyq
jağyn oilap şyğady; sonda ärqaisysynda är türli oilar paida bolady. Mūndai
oilar biri birimen tüiisip, biri birin jeñgisi keledi; biraq ol oñai i̇emes. Öitkeni oi da
adam siiäqty — qarny aşqan adamnyñ kop küşi bola ma? Degenmen jūrttyñ
barlyğy da bir närseni jaqsy biledi, ol— qalai bolsa da osyndai ant atqan
qasiretti tūrmysqa tyiym salu. Jer dünie ädeii tamūq bolu üşin jaralğan
deimisiñ?
Äñgimege İusuf degen jas doker kilige ketedi. Onyñ äbden oilana, är närseniñ
i̇egjei-tegjeiine deiin kesip-pişe söilegeni dauysynan-aq i̇estilip tūrady. İusuftiñ
kesip aitqan sözi tez köterilip alysqa jaiyla jönelgen tolqynğa ūqsaityn tuğan
i̇eliniñ muzykasyndai seziledi.
– Qaiyrşylyq,—deidi İusuf, — qaiyrşylyq — auru adam operatsiiä zalynda
iıskep ūiqyğa i̇enetin efir siiäqty.
– Qaiyrşylyq — soldat şineliniñ şalğaiyndai....
– Qolymdy otqa basuğa äzirmin...—deidi kenet Diupiüi. Al, Diupiüidiñ mūndai
serti — öziniñ qairatyn, küşin synağany i̇ekenin jūrttyñ bäri jaqsy biledi. Ol
alaqanyn qyzarğan konforkağa basqan boiynşa türşikpesten bir sekundtai ūstap
tūrady da, ainalasyndağy adamdardyñ barlyğyn bir şolyp şyğady.
– İankiler – anyq qaiyrşylyq i̇ekenine qolymdy otqa basuğa daiynmyn, —
deidi ol.
VIII
SAİaSİ BİuRONYÑ QARARY
Porttağy partiiä iaçeikalaryna şyn köñil bölip, olardy qatarğa qosatyn mezgil
jetti. Vetnam üşin tartystyñ der şağynda būl i̇eki iaçeikanyñ i̇ekeui de oidağydai
jūmys istegen bolatyn. Keiin jūmys bosañsyp, tömendep ketti. Bizdiñ kezekti
jinalystarymyz dokerlerdiñ talaptaryna sai kelmeitin siiäqty. Ärine olarğa
ädettegi qalypqa tüsuge qiyn soqty, jūrttyñ köbine kündelikti partiiälyq
jūmysta köpşiliktiñ oiynan şyğatyn qyzu qarqyn joq siiäqty körinedi... Soñğy
ailardağy qatty jūlqysular, «Pember», «Kutans», äsirese«Depp» üşin bolğan
tartystar jūrtty özgertip jiberdi. Partiiä jaña asudan asyp şyñğa şyqqandai. Biz
üirenbegen auağa köndige almai alqynyp dem alyp jürgen adamğa ūqsaimyz. Mine
Anri osyny oilağan bolatyn. Anri älgi i̇eki iaçeikanyñ bireuiniñ sekretary ğana
i̇emes, audandyq komitet biurosynyñ müşesi retinde i̇ekeuine birdei bekitilgen i̇edi.
Özi sekretar bolyp isteitin iaçeika Dimitrov atymen atalğandyğynyñ özi de buğan
zor mindet artady. Dokerler öz iaçeikasyn osy atpen ataityn bopty degen habar
i̇estilgende audandağy qalğan iaçeikalardyñ barlyğy da keremet şu köterip: böten
iaçeikalarğa qarapaiym ğana at qoiğan, olar kvartaldyñ ne öndiris ornynyñ
atymen atalady, al būlarğa ol az bopty, desken. Sondyqtan, i̇eger būl iaçeika artta
qalatyn bolsa, onda i̇eşqandai keşirim bolmaidy. Osynyñ özi dūrys ta. Būlai
atalardan būryn, i̇eñ äueli öziñniñ küşiñdi on ret baiqap aluyn kerek. Būlardan
keiin temir jolşylar iaçeikasynyñ Per Semardyñ atymen atalyp, basqa i̇eki
iaçeikanyñ biri Moris Torezdiñ, i̇ekinşisi—Andrei Jdanovtyñ atymen atalğany
tipti jaqsy boldy. Būlai atalu, ärine öte däripti is, biraq oğan özimizdiñ sai
i̇ekenimizdi körsete aluymyz kerek. İeger qūrmet talap i̇etetin bolsañ, onda özine öziñ
i̇erekşe talap qūiatyn bol. Būl Bazaralañy kvartalynyñ iaçeikasy, ne Altyn kires
kvartalynyñ iaçeikasy dep jai atala salu i̇emes qoi... olai bolsa alda bolu kerek.
Osy künge deiin birde-bir iaçeika Stalin joldastyñ atymen ataluğa bata almai jür.
Şynynda da ondai iaçeika qandai bolu kerek. Al i̇endi, bizdiñ iaçeikany alsaq, ol
qazir joğarğy därejede i̇emes. Porttağy i̇ekinşi iaçeika natsister atyp öltirgen doker
– Anri Gaiiardyñ atymen atalğan.
Ärine, bizdiñ keiin qaluymyzğa dokerlerdiñ dağdarysqa ūşyrap, joqşylyq
kergeni de sebep boldy. Jūrttyñ tūrmysy auyr, sondyqtan olardy jūmysqa
tartuda qiyndai bastady. Keşki jinalystarğa olardy jinap ala almaisyñ. Ony
ärkim özinen biledi... Mūnda äñgime jalqaulyqta i̇emes, i̇eger äbden azap şekseñ, onyñ
üstine işerge asyñ bolmasa, öziñdi ūiqy jeñip bas kötertpeidi... i̇esil-dertiñ tek
i̇eşteñeni oilamai tezirek jatu " bolady da turady.... Oğan qaramai keibir
myrzalardyñ, qaiyrşylyq bizge laiyq deuge auyzdary barady. Ärine adam
neğūrlym jarly bolsa, soğūrlym osyndai şirigen rejimdi jek köredi; biraq,
.partiiänyñ küşiniñ özi tap qaiyrşylyqqa qarsy küresuinde. Joq, äñgime jalğyz
ğana qaiyrşylyqta i̇emes, i̇eger partiiä bolmasa, qaiyrşylyq nege aparyp
soqtyratynyn qūdai bilsin! Äiteuir i̇eki iaçeikanyñ i̇ekeuin de küşeitu kerek.
Osynyn köbi bügingi jinalysqa bailanysty.
Qandai i̇ersi bolğanmen Anridiñ jüregi loblyi beredi. Baiandamañdy
ötektegendei öte jiptiktei i̇etip jibergeniñde ylği bolatyn osy. Ädette Anri
jinalystarda özin öte i̇erkin ūstaityn-dy, aldynda tek qysqaşa ğana jazğany
bolsa bolğany, qysylyp-qymtyrylmai, oi qalai kelse solai söilei beretin. Ol
jūrttyñ barlyğymen tanys, olardyñ ärqaisysyn köpten beri biledi. İaçeika —
tūtas bir semia siiäqty, olar birine biri müdirmei turasyn aityp üirengen bolatyn.
Būl joly, jinalystyñ, asa manyzdy i̇ekenin i̇eske alyp, Anri gazet pen jurnaldarğa
şüiilgen i̇edi. «İumanite», «Frans nuvel», «Kaie diu kommiuiiom» derdi kolğa alğan.
Birinşiden, barlyğyn jaqsylap oilap, mäseleniñ büge-şigesin aşyp alyp, sosyn
ğana baiandamağa daiyndalu kerek. Baiandama qysqa ğana bolady. Anri ony bastanaiaq jazyp bitirgen. Al, daiyndyq degen — meker is keledi, kei kezde senin
materialyñ sondai köp bolady, tipti oğan qalai kiriseriñdi bilmei şatasyp
qalasyñ. Mūnan basqa, Anri jinalystarda söilep üirengenimen, özi jaiynda i̇emes,
jūrt onyñ sözin qalai ūğar i̇eken dep oilaidy. Ne degenmen prezidiumda mūnan göri
saiasi mäselelerdi jaqsy taldai biletin täjribeli joldastardyñ biri otyrğanda
Anri qysylyñqyrap qalady. Al bügin audandyq komitettiñ sekretary Jilber
kelu kerek. Onyñ üstine baiandamany tügel qağaz boiynşa oqyp şyqsañ basqa
jūrtty söz söileuge asa tarta qoimaisyñ. Ne bolsa o bolsyn, äiteuir jañylmasa
bolğany... aqyry östip jürgende Anri jinalysqa deiin tamaq ta işip ülgire almady.
Ol bir üzim nan jep körgen i̇edi, biraq, qūrğaq poroşoktyñ özin susyz jūtqandai
qaqalyp qala jazdady. Bügin i̇eñ mañyzdysy— jarys söz. İeki iaçeikanyñ birlesken
jinalysyn şaqyruğa Jilber mūryndyq bolğan i̇edi. Jinalysqa kelemin dep uäde
bergende, äñgime arasynda mynany ädeiilep atap aitqan bolatyn: «Köp adam
söileitin bolsyn. İeger joldastar jinalysqa sirek kele bastağan bolsa, onda onyñ
bir sebebi boluy kerek, ony özderi tüsindirsin, olar jağdaidy jaqsy biledi ğoi.
Äitpese biz jūrtty öte jiı kinälaimyz, al olardyñ pikirlerin bilmeimiz. Būqarany
qamti almaitynymyz sodan».
Jūrttyñ barlyğyna aralap aityp jäne arnap şaqyryp, onyñ üstine
jinalysty saiasi jağynan da jaqsylap daiarlamaqşy bolğan; partiiänyñ, atap
aitqanda, porttağy iaçeikalardyñ dokerler müddesi üşin küresi jaiynda arnauly
listovkalar şyğaruğa şeşim jasalğan bolatyn; ol onymen tūrsyn, partiiäda
joqtar men bizge niettes adamdardy şaqyryp, solardyñ pikirin tyñdau kerek;
sonda jūmysty damytuğa qandai kedergi bar i̇ekeni aşylyp, aiqyndalady.
Jinalysty baiandamamen, dūrysy, qysqaşa ğana kirispe sozben aşyp, biraz
faktiler, mysaldar keltiru qajet, sonan tabanda: «Būl jöninde özderiñiz ne
oilaisyzdar?» dep sūraq qoiu kerek.
Jinalys aşylmai jatyp jūrttyñ barlyğy jinalystyñ sätti bolatynyn
birden sezgen i̇edi. Tağaiyndalğan uaqytta — keşki sağat segizden otyz minut
ötkende iaçeikalardağy barlyq adamnyñ jartysy, jäne köptegen jaña kisiler men
birazdan beri jinalystarda körinbei jürgen birsypyra joldastar keldi. Jūrttyñ
keşikkeni ärine qolaisyz, jağymsyz is. Biraq onyñ özi birden jazylyp kete qūiatyn
auru i̇emes. Toğyzda bastalsa da jaqsy. Aita ketetin närse, aldymen kelgender
niettester men sirek keletin qonaqtar i̇ekeninde dau joq,—demek, būlar keludi ğana
ūmytqandar i̇emes, keşigudi de ūmytqandar. Jaman aitpai jaqsy joq! İeşuaqytta
jinalystardan qalmaityndar, būl joly, sirä, i̇eñ artynan keletin şyğar. Degenmen
belsendilerdiñ ülgi körsetuleri kerek i̇edi. Jilberdiñ özi de keşigip qaldy, äli joq.
– A, joğalğan jan! – dep Anri bir tanys jūmysşyğa dauystady da şüiirkelese
ketti, onysy — öziniñ söileitin sözi jaiynda kele bergen mazasyz oilardan köñilin
bölgisi kelgeni i̇edi.
– Joğalğan jan i̇ekenim ras, – dedi oğan, basyna künqağary joğary köterilgen
kişkene qara kepke kigen mosqal jūmysşy. – Is isteu kerek bolğanda men ärdaiym
osyndamyn. Biraq senderdiñ jūmystaryñnyñ barysy naşarlau-au deimin.
– Qyzyq söileisiñ. Söziñe qarağanda sen bizge jat. adam siiäqtysyñ.
– Soñğy jinalystarda, qaşan kelseñ de jiyrma - jiyrma bes adamnan artyq
bolmaityn-dy. İelu
adamnan sonşa adam ğana keletin, onyñ üstine bir kelgen adamdar ylği kele
beretin i̇edi. İeger sen meniñ nege kelgenimniñ sebebin bilgiñ kelse... — qariiä özimen
äñgimelesip tūrğan adamnyñ däl mūrnynyñ aldynan sausağyn şertip qalğan i̇edi, ol
jasqanğanynan basyn şūlğyp ketip keri şegindi... sağan ony tüsindiruime bolady.
Būl tipti meni ädeii şaqyrğandyqtan i̇emes. Mūndai jinalystar az bolğan i̇emes i̇edi
ğoi. Al, şliuz kamerasyna jazğan jazu — äne, is dep sony ait! Ūiymnyñ tiri i̇ekenin
sondaidan sezesiñ, bir jerde bögelip tūrğanymyz joq, ömir sürip kelemiz. Soñğy
kezde ne boldy deseñizşi? İaçeikanyñ ne bar, ne joq i̇ekenine tipti tüsine almaityn
i̇edim. Bar bolğany kelip äñgime tyñdap, müşelik jarna tölep jaña şyqqan kitapşa
satyp alatynbyz. Mūnyñ bäri de jaqsy-aq. Biraq bizdi halyq sezbeitin i̇edi. Men
sağan onan da zoryn aityp bereiin. Kei kezde jūrt arasynda jürip baiqasañ, bizdiñ
jinalystardan göri solardan köbirek i̇estip-biletinsiñ. Jalğyz jinalyspen ğana is
bitpeidi, ömirge aralasu kerek, äitpese, mūnyñ özi nege kerek, qūrğaq äñgimemen
uaqytty beker ötkizemiz.
– Būryn sen qaida bolğan i̇ediñ? — deidi Anri. — Aitqanyñ dūrys. Sen bügin
qalaida osylai söile, jañağy mağan aitqanyñdy ait.
Ol sözdiñ özine tigenin de sezip tūr, öitkeni qariiä i̇en aldymen onyñ iaçeikasy
turaly aityp tūr ğoi.
Mine sağat toğyzğa da taianyp qaldy. Jilber äli joq. Ne degenmen Uiat boldy.
Jilberdiñ jinalysqa qatynasatyny jūrtqa jariiälanyp qoiylğan i̇edi, ärine,
onyñ joqtyğyn jūrt baiqağan bolu kerek... Bügin adamnyñ köbin qaraşy! Portta
isteitin üş jüz dokerlerdiñ i̇eñ qūryğanda jüz jiyrmasy jinalypty! İeki iaçeikada
jüz bir adam bar, onyñ birazy bügin kele almai qaldy. Al i̇endi, Jilber tipti kelmei
qalsa qalai bolmaq? Onyñ bül oiy ümitke ūqsaidy, sondyqtan Anri ondai jaman
oidy basuğa tyrysady. Ärine, Jilberdiñ kelmei qalğany yñğaisyz, biraq mağan
jaily bolar i̇edi degen oi keledi oğan. Būlai oilau özine Uiat i̇ekenin Anri jaqsy
tüsinedi. Jinalysty Anri Jilberdei basqara ala ma?
Degenmen onyñ oiynda sondai i̇esepsiz sezim bar, ol jaiynda bireuge aituğa onyñ
auzy barmas i̇edi. Qasynda basqa bir, özinen göri bilgişteu joldas bolsa, Anri
abdyrap älgi kisiden jasqanatyn da otyratyn. İeger özin tyñdap otyrğan jūrtpen
tüsinisip alsa, olarğa auzynan şyqqan sözi, tipti qolynyñ qimyldağanyna deiin
tüsinikti bolsa i̇eken dep qana oilaityn; onda äñgime basqa bolar i̇edi. uiaty Uiat, biraq
amal bar ma, oğan ne istersiñ. Adam degendi tüsinu qiyn-aq, onyñ bir oiy oñğa
baspasa, sonyñ neden bolğanyn bilip körşi, tap kebennen teben izdegendei
bolmaimysyñ.
– Bastauğa tura keler, – deidi Anri Gaiiar atyndağy iaçeikanyñ sekretary
Frankerge, Anri. Franker velosipedpen jaña ğana keldi, äli demin ala alğan da joq.
Ol özi i̇eñgezerdei, al bireu-mireumen söileskende, qasyndağyğa yñğaily bolu üşin
i̇eñkeiip tūruğa tyrysady. Üstindegi bylğary kürtesi tap-tar, jeñi şoltiyp,
qolynyñ qospasyna ğana jetedi. Soğan qarağanda Franker öz kiıminen ösip ketken
siiäqty.
– Şynymen keşigip qalğany ma? – deidi ol i̇eşteñeni körmegen, bilmegen adam
syiaqty. — Jilber äli kelgen joq pa?
– Joq, bälkim basqa bir närsege ainalyp bögelip qalğan şyğar. Äitpese ol mana...
– Ne bolatyny äli belgisiz, – dep Franker onyñ äñgimesin bölip jiberedi de,
qolyn siltei söilep, sözi tüsinikti boluyna tyrysady. — Tipti kelmei qalsa da oğan
tandanatyn men joq. Dokerlerdiñ oğan keregi ne? Būlarmen ainalysqanmen ne
tüsedi deisiz. Ol bizge bir ret te kelip körgen joq qoi. Basqalary da sondai.
Anridiñ qarsy söileuge yñğailana bastağanyn sezip Franker ädeii boiyn
jazyp tik tūrğan syiaqty: solai istese oğan i̇eşkimniñ qoly jetpeitindei.
– Men, Anri, sen jöninde aityp tūrğam joq. Sen sekretarsyñ, onyñ üstine, i̇eki
iaçeikanyñ i̇ekeui üşin de jauaptysyñ. İeger bizdi sen arandatatyn bolsañ, onda tipti
jaramaidy... Sosyn sen qaitkenmen de dokersiñ ğoi. Al, olar tüsine me? İeger birdeme
bolyp qalsa... onda ärine jetip keler i̇edi... Dokerlerdiñ jūmysy toqtausyz jüretin
bolsa bükil audanda jūmystyñ jaqsy jüretinin olar biletin bolu kerek. Äitpese biz
olardy tipti körmes i̇edik te.
– Seniñ mūnyñ qiiänat, Franker. Söilei berseñ, tağy ne deitiniñdi qūdai bilsin.
Bizdi bireudiñ qoljaulyğy dep bizdiñ jaularymyz ğana aita alady. İeger bizge
mūñyn şağyp keletinder bolsa, olar tek...
Franker töbege jetkize qolyn silteidi, onysy: «oiyña kelgendi aita beredi
i̇ekensiñ!» degeni. Sodan soñ ol:
– Qoljaulyq deimisiñ? Olai i̇emes qoi! – deidi.
– Audandyq Komitet, — deidi Anri äñgimesin sozyp, – bärine birdei ülgere
almaidy. Onyñ üstine komitet– sen öziñsiñ, sen komitettiñ müşesisiñ ğoi.
Frankerdiñ barlyq şeşendigi qolyn silteuinde. Tipti qaqpaq jauyryndy
bolmasa da, iyğyn tap ondai i̇eşkim de qağa almaidy. Äitkenmen ol kisi
tañdanarlyqtai şapşañ-aq, özin ainala topsalap tastağandai.
– Sen tüsinbei tūrsyñ, Anri... Meniñ aitaiyn degenim ol i̇emes i̇edi. Qalai bolsa da
seniñ Jilberiñ bügin kelmeidi. Onan da kütpei-aq bastai berelik.
Olar stolğa otyryp bolğanşa (stol ornyna aiqyş-ūiqyş ağaş üstine taqtai
qoiyla salğan i̇edi), Franker, jinalyp otyrğan adamdardyñ közinşe kerile tüsti de,
beriskisi kelmegendei tağy bir-i̇eki auyz söz aityp ülgerdi:
– Men qaşanda oqytuşy — audandyq partiiä ūiymyn basqaruğa qolaily adam
i̇emes degen pikirdemin. Ondai jūmysqa dokerdi sailağan dūrys bolar i̇edi...
– Seniñ onyñ dūrys bolğan künde de, mūndai közqaras Jilber turaly laiyq
i̇emes. Ol i̇eñ senimdi, alğyr joldastardyñ biri.
Jinalysty basqaruğa jūrt Roberdi ūsyndy.
– Kim sailansyn deidi? Kim qarsy? Sailandy,
Rober prezidiumge baryp otyrğan boiynşa Franker
söz sūrady. Būnyñ özine ne bolğan? Kün tärtibi bar ğoi, sony qarau kerek i̇emes
pe...
– Joldastar, — deidi Franker dauystap. — Bizdiñ iaçeikalar bügingi jinalysty
oidağydai ūiymdastyru jaiynda jarysqa tüsken bolatyn. Meniñşe jinalysty
bastaudan būryn, sonyñ qorytyndysyn. şyğarğan teris bolmas i̇edi dep oilaimyn...
Osyny aitqan Franker Anrige masattana qarap i̇edi, ol külimsirep ūsynysty
qoldaitynyn bildirdi. Jaraisyñ, Franker! Ony i̇eske salğanyñ dūrys boldy. Öte
oryndy boldy. Būl jinalysty biraz köterip tastaidy. Äitpese qysylyp
otyrğandyq seziledi — jūrttyñ barlyğy sondai yzğarlanyp, qatulanyp otyr.
– Dimitrov atyndağy iaçeikadan kelgen joldastar, qoldaryñdy köteriñder!
Mūnyñ özi äserli is bop şyqty. «Dimitrovşyldar» qoldaryn köterip, özderiniñ
köp i̇ekendigine masattanyp, jymiiä küledi.
– Al, sanaimyn... İeki... tört...
Rober aqyrğy adamdardy sanap jatqanda baraktyñ işinen: «Tipti jaqsy boldy!»
degen quanyşty dauystar i̇estiledi.
– Otyz segiz... Qyryq... Qyryq bir... Barlyğy qanşa i̇edi?
– İelu i̇eki, — deidi Anri maqtanyşpen.
– İendi Anri Gaiiar iaçeikasynan...
Olardyñ toby da i̇edäuir bop şyqty. Rober sanap jatyr. Qyryq segiz adamnan
otyz segiz adam kelipti.
Dimitrovşyldar:
– Biz köppiz, – deidi de qulana külimdei tüsedi.
– Biz niettesterdi köbirek i̇ertip äkeldik, sony da atap aitu kerek, – deidi
Franker, oñai şegingisi kelmei.
– Mässağan! – dep aiqailaidy dimitrovşyldar, – sanap körşi özin!
Artqy qatarlardan:
– Bosqa talasasyñdar! — degen dauystar i̇estiledi. – Bosqa talasasyñdar! – deidi
Papilon qaitalap. Deni sap-sau, qysqa aiaqty Papilon jūrttyñ barlyğyna anyq
körinu üşin oryndyqtardyñ arasyna tūryp alypty.
– Dūrys, biz anau aitqandai, niettespiz. Biraq niettester – qoldarynan jetelep
äkeletindei kişkentai bala i̇emes, olar öz aiaqtarymen-aq kele alady... Onan da sen
bizdi sanap şyq, qanşa i̇ekenbiz... sana, Uialma! Al, myna joldas aitqandai, niettes
joldastar qoldaryñdy köteriñder!
– Öte dūrys! – deidi predsedatel.
Keibireuler qobaljyp, jinalysty abailap qana şolyp şyğady da, qoldaryn
tym joğary kötermeuge tyrysady... olar ärtürli sebeptermen: keibireuleri —
partiiä jinalysyna birinşi ret qana katysqandyqtan qobaljysa, basqalaryna, tek
niettester qatarynda ğana qatysyp otyrğandary batady.
– Qyryq üş,— dedi sanap şyqqan Rober. Azdap qysylyp, Anri, Frankerge
jaltaqtap qarai beredi. Olardyñ, türlerinen — būlai bolğannyñ jaqsy i̇ekenin, ne
jaman i̇ekenin bilgisi keledi.
– Al i̇endi, — deidi Papilon dauystap, — jarysta birinşi orynğa biz şyqtyq.
Jūrttyñ birazy qoldaryn kötermei qaldy, men ony öz közimmen kördim!
Jūrttyñ barlyğy du qol şapalaqtaidy. Şu bäseñdegen mezgilde Rober Anrige
bir ret ünsiz qaraidy da, söilei bastaidy:
– Joldastar, al i̇endi Jilber Ledriu joldastyñ qoly bos bolmağandyqtan kele
almai qalğany üşin, biz onyñ atynan sizderden keşirim sūraimyz. Dimitrov
atyndağy iaçeikanyñ sekretary, audandyq komitet biurosynyñ müşesi Anri Lerua
joldasqa söz beriledi.
Qol şapalaqtau, aiqai-şu qaitadan bastaldy. Jūrt jerdi aiaqtarymen
dübirletedi, jöteledi, oryndyqtar syqyrlaidy. İendi şynymen bastaldy,
jailasyp otyrğan dūrys. Temekini tartyp bitirip ülgiru kerek, al kimde-kim
trubkasyna temeki salyp ülgirmegen bolsa, onda amal joq, qaltasyna tyğa saluğa
tura keledi... Jilber kelmegendikten talqylaudyñ qorytyndysyn özi şyğaratyn
bolğan soñ, Anri jarys sözge qatyspai, öziniñ kirispe sözinde äzirlep kelgen
baiandamasynyñ tek negizgi jerlerin ğana aityp bermekşi boldy. Qalğany, bälkim,
qortyndy sözge kerek bolar. Ol sözin özi oilağannan da oñaiyraq bastady.
«Joldastar bügingi jinalystyñ maqsatyn...» Ärine, söilei bastağannan-aq onyñ
qobaljuy basyldy. Būl jūrttyñ barlyğyna tanys. İeñ aldymen bojyratpai, tek
basty, i̇en kerek sözderdi ğana aitu qajet, joldastarynyñ jüzderine qarap olardyñ
köz qarasyn baqylap, öziñdi öziñ synaisyñ, i̇eger tūtyğyp qalğandai bolsañ
solardyñ jüzderindegi qūbylys seniñ dūrys söileuiñe kömektesedi. İeñ mañyzdy
solardyñ sanalarynda isteletin jūmys bolğandyqtan, öziñe tirekti sonan izde...
«Soñğy aptalarda keleli uaqiğalar bop ötti... Keşe ğana... Trumen atom bombasyn
jūmsaudan bastartpaitynyn moiyndady... öz jağdaiymyzğa keletin bolsaq...
Amerika okkupatsiiäsy... Jūmyssyzdyq... qaiyrşylyqtyñ ösui. İeñ basty, ömirge öte
mañyzdy maqsattar jaiynda aitar bolsaq... Bizdiñ mindetimiz i̇erekşe, ūly mindet...
biz alğaş şepte kelemiz... Onyñ üstine, Frantsiiä ükimetiniñ... Germaniiäny qaitadan
qarulandyru... Tu syrtymyzdan Franko tönip tür... Demek, partiiä tūlğasynyñ
barlyq bölşekteri ömir süru qajet. Qanşa aitqanmen bizdiñ i̇eki iaçeikamyzdyñ
i̇ekeui de ömirden bölinip qalğan. Kitapşalar, müşelik jarna degenderdiñ barlyğy da
kerek-aq, biraq... Bälkim, iaçeikalar öz jūmystarynda dokerler būqarasynyñ
kökeiindegi mäselelermen onşa sanasa qoimaityn şyğar?.. Sizder qalai dep
oilaisyzdar? Tap bügingi jinalysta... Barlyğymyz küş biriktirip i̇eki
iaçeikamyzdyñ i̇ekeui de būqaramen demdes boluy, jūmystaryn qaita qūruy üşin
i̇eñbekşilerdiñ barlyğyn qatty tolqytarlyqtai mañyzdy jağyn qarauymyz kerek.
Mine istiñ bağyty osylai. İendi sizder öz pikirleriñizdi aitularyñyz kerek. Sizderşe
qalai, aldymyzda qandai mañyzdy mäsele tür?» Sözin aiaqtap Anri qalai bop
şyqty degendei köz qarasyn Frankerge audaryp i̇edi, jaqsy bop şyqty, jigit
i̇ekensiñ!—degendei ol basyn izedi. Rober predsedateldik ornynan tūryp, kimniñ
jarys sözge şyğatynyn.sūrady. Mūndaida i̇eñ qiyny – bireuge söz bastatu.
Niettester tañyrqap qaldy. Olar jinalys būlai bastalady i̇eken dep oilamağan
i̇edi. Keibireuleri, äsirese, mūnda ne aitar i̇eken dep tyñdauğa ğana kelgen adamdar,
biraz tüñilip qaldy. Basynda olar aitylatyn sözdiñ birazymen kelisermiz,
birazymen kelispespiz de degen oimen kelgen bolatyn. Onyñ üstine mūndai
jinalystarda söz alu oñai i̇emes deitin i̇edi ğoi. Osynyñ barlyğy qalai. bolyp
şyğar i̇eken, mine qyzyq.'
– Dūrys, – deidi i̇eñ aldymen jarys sözge şyqqan Diupiüi, — sen mäseleni dūrys
qūiasyñ. Bizdiñ basymyzdağy päle neden? İeki iaçeikanyñ i̇ekeui de ärtürli
mäselelermen ğana ainalysa beredi, i̇esitip jürip kereksiz närselerge azdap
ūrynady. 'Al kei kezde sondai bilgişsinip ketedi, tipti jūrttyñ zauqy qalady. Mine
kemistiktiñ barlyğy osydan... Meniñşe, mümkin men öte anyq aita almai tūrğan
şyğarmyn, biraq ne aitaiyn degenim tüsinikti bolar. Men onşa şeşen i̇emespin...
– Jarar, jarar, izet qylmai-aq qoi, – deidi Anri külimsirep.
İendi mūndai äzildiñ aldyn alğysy kelgendei Diupiüi alğa qarai qolyn sozady.
– Kimde-kim tüsinbese, ondaidyñ öz obaly özine! Mine osylai biz köp söileimiz,
barlyğyn da istep ülgirgimiz keledi. Biraq i̇eşteñeni dūrystap istei almaimyz.
Barlyğy birinşi kezektegi is dep asyğudan-aq meniñ mazam ketip boldy. Seniñ öziñ de,
Anri, sol «birinşi kezeksiz» tūra almaisyñ. Bizdiñ iaçeikada ne isteidi deseñşi? Bir
mäseleni alady da, bügin osy mäselege barlyğy bailanysty dep jariiälaidy. Onyñ
özi şynymen solai bolatyn bolsa, men oğan tek quanğan bolar i̇edim. Biraq is jüzinde
qalai deseñşi? Bireu üşin «birinşi kezek» dokerlerdiñ talaptary bolsa, böten
bireuge äskeri kyzmettiñ merzimin ösiruge qarsy küres, ne amerikandyqtardyñ,
äitpese, Germaniiänyñ kaita qarulanuy delik, ne qysym şaralaryna qarsy küres,
bolmasa qaisy bir kongreske, demonstratsiiäğa daiyndyq jürgizu, tağy ne deudi özim
de bilmeimin, äiteuir sondai birdeme!.. Qai jağyna qarai auaryñdy bilmeisiñ.
Teksere kelgende barlyğy birdei bop şyğady. Men i̇endi müldem keşşe i̇emespin ğoi,
i̇eger bügin birinşi kezekte myna mäsele bolatyn bolsa, i̇erteñ basqa mäsele boluy
kerek i̇ekenin öte jaqsy tüsinem. İeger barlyğy birdei birinşi kezekke şyğatyn
bolsa onyñ nesi birinşi kezek bolğany? Jūrt osynyn barlyğynan da qūr sözben
qūtylğysy keletinin oilağanynda jüregin ainyp i̇eşnärseni tyñdağyn kelmeidi.
Jäne mūnyñ özi bir ret qana bolğany i̇emes. Mysaly bir uaqytta, Moris özinin sezde
söilegen sözinde «toğyşarlyqty talqandau kerek» degende jūrt osy sözge
dağdylanğan bolatyn. Şynynda da bül söz bizge kerek boldy, paidağa asty. Biz
özimizdiñ kemşiligimizdiñ ne sebepten bolğanyn tüsindik. Bül nūsqaudy dūrys
tüsinip, ony jüzege asyru kerek i̇edi, biraq onyñ ornyna keibireuler sol sözdi san ret
qaitalaumen qanağattandy da qoidy. Meniñşe, mūnyñ özi baryp tūrğan atüstilik!
Keibir adam birdeme aita salady da, sonymen barlyğy tyndy dep oilap, i̇eki qolyn
qusyryp, jaibaraqat otyra beredi. Olai bolatyn bolsa bizdiñ kommunister
«Finettadan» ülgi alu kerek, öitkeni, bos sözge kelgende ol şynymen alda keledi.
Bir bastasa kaityp ony toqtata almaisyñ, dūrys aityp tūrğan joqpyn ba,
Papilon? Mine, bizdiñ jūmysymyzdyñ jaiy osylai, joldastar. Kületin mūnyñ
i̇eşteñesi de joq. Bälkim men onşa ädemi söilei almaityn şyğarmyn. Biraq mūnan
bylai da osylai bola beretin bolsa, onda bizdiñ birinşi kezektegi mindetterimiz de
tap sondai bolady. İeger jinalystarda qyzyq mäseleler talqylanbasa, ondai
jinalystarğa i̇eşkim qyzyqpaidy. Al, jinalystarda Amerika, Germaniiä, Koreiä,
İspaniiä, äitpese, älgi sūrqiiä Tito jaiynda söilep jatady. Degenmen, bizdiñ portta
ne bolyp jatqany jaiynda, özimizdiñ sūmdyq qaiyrşylyq tūrmysymyz jaiynda
jetkiliksiz aitylady. Mysaly, jūrttyñ barlyğy da Orta Şyğys jaiynda köp
söilegen bolatyn. Al i̇endi sol Orta Şyğys degenniñ ne i̇ekenin qaisyñ bilesiñder?
Ärine Sovet Odağy, Polşa, Qytai jaiynda äñgime bolsa ony jūrttyñ barlyğy
tüsinedi, ärkim-aq tyñdauğa yntyq. Biraq bizdiñ jinalystarymyz köbinese lektsiiä
siiäqty keledi, i̇eñ aldymen bizge geografiiädan sabaq beredi. Tap oqymysty
akademikter jinalğan siiäqty. Oquğa qarsy i̇eşkim i̇eşteñe demeidi. Adam mūndai
mäselelerdi taldap otyra alsa jaqsy ğoi. Mūndai jerde talas bolu mümkin de i̇emes.
Biraq bizdiñ mūnan basqa da qajetimiz tolyp jatyr, körgenimiz ittiñ küni! Kei kezde
osynyñ barlyğynyñ .astan-kestenin şyğarğyñ keledi.. Al onyñ ornyna basqa
jaqta ne bolyp jatqany jaiynda ğana i̇estisiñ. Meniñşe, jūrttyñ barlyğyn
oilandyratyn i̇eñ aldymen bizdiñ qaiyrşylyğymyz, sol qaiyrşylyqtan qalai
qūtyludyñ amaly! Al, i̇endi men boldym...
Diupiüi ornyna otyra berip söziniñ jūrtqa qandai äser bergenin bilu üşin öziniñ
körşilerine qarağyştai bastaidy. Ärine mūnyñ köbi dūrys i̇emes, biraq iske asar
jerleri de bar degen oi keledi Anrige. İeger qazir söz alyp, keibir jağdailardy
anyqtap, tüzep jiberse qaiter i̇edi? Joq, onyñ keregi joq, qalğandaryn Uialtyp
alasyñ, onsyz da olar öte baiau qozğaluda; onan da, äzirşe, ärqaisysy oz kezegimen
öte beretin bolsyn. Şynyna kelgende mūnyñ özi onşa jaman i̇emes te. İa, aitpaqşy,
Segal ornynda otyryp qolyn köterdi, al onyñ Diupiüige kilt būrylğanyna
qarağanda, özi onyñ sözimen kelispeitini körinip tūr. Qazir ol Diupiüige sözsiz jauap
qaiyrady, sonda jūrt qaitadan bir qalypqa tüsedi. Jalpy söz söilegenşe,
qisynyn jöndep keltire almasa da joldastar şyn oilaryn aitsyn.
– Men Diupiüidiñ aitqanyna bastan-aiaq qosyla almaimyn, — dep bastady
Segal.—Mysaly men bizdiñ iaçeikada saiasat jaiynda öte az aitylady dep
i̇esepteimin. İeki joldas biri men biri ashanada kezdesedi delik. Ol i̇ekeui ne jaiynda
söilesedi deseñşi? Saiasat jaiynda söilesedi. Al, i̇endi mūnan būlai da osylai bola
beretin bolsa, saiasat jaiynda söilespeitin jer juyrda bizdiñ iaçeika ğana bolady.
Biz mūnda nemen şūğyldanyp jüremiz. Ärtürli ūsaq ūiymdastyru jūmystaryn
talqylaumen bolamyz da, düniede ne bolyp jatqany jaiynda jūmğan auzymyzdy
aşpaimyz. Al, i̇endi düniede kürdeli ister bolyp jatyr. Qaiyrşylyq turaly
mäsele şynynda käsipşilik odağyna jatatyn mäsele bolu kerek.
Franker Anrige qarai qi saiyp oğan: «Būl dūrys i̇emes!» dep sybyrlaidy.
Frankerdiñ prezidiumda otyrğandağy siqy Anrige ūnamaidy. Ol ylği zalda
otyrğandar özi jaiynda: «Qalai özi barlyq mäselege jaqsy tüsinedi» — dep aitsyn
degen oimen mañğazdanyp, ylği qasynda otyrğan adamdardyñ birinen soñ birine
i̇eñkeiip birdeme sybyrlağan bolady, şynynda ol köbinese auyzyna kelgendi ottai
beredi. Ärine, Segaldiñ aitqany dūrys i̇emes. Degenmen oğan dokerlerdiñ özderi de
tüsinip otyr. Jan-jaqtan narazylyq bildirgen dauys şyğady.
– Toqtai tūryñyz, qaiyrşylyqqa qarsy küres partiiänyñ mindetine kirgen
künde de ol onysyz da aiqyn, būğan dälel keltirudiñ qajeti joq. Sol
qaiyrşylyqtyñ dämin özimiz de tatyp otyrmyz... Bizdiñ oiymyz basqada...
Jinalys qyza bastady.
– Seniñ Biiu poselkesinde tūratynyñ birden körinip-aq tūr, sağan bylai deu opoñai.
– Tösegine tamşy tamğanda qaiyrşylyqtan qalai qūtyludy sonda oilarsyñ.
– Qoisañdarşy, — deidi Segal aiqailap, — sözimdi böle bermeñderşi, ne
jaiynda söileiin dep tūrğanymdy bilmeisiñder ğoi. Sender mağan tipti oiyma
kelmegen, aitpaiyn degen sözderdi tağasyñdar. Meniñ aitaiyn degenim mynau i̇edi.
Koreiä jaiynda, ne Trumenniñ söilegen sözi jaiynda mūnda aitpai ketuge
bolmaidy. Onyñ barlyğymyzğa qatysy bar. Diupiüi, qalai dep oilaisyñ?
Amerikandyqtardyñ Koreiäda istep jatqan barlyq aiuandyqtarynyñ bizge qatysy
joq pa? Onda iankiler qatyn-qalaş, bala-şağa, kempir-şaldardy tiridei örtep,
kommunisterdi atyp jatyr ğoi. İankiler boştardyñ qai-qaisysynan da jaman. Sen
osyny geografiiä deimisiñ? Solai ma?
Diupiüi ün qatpastan iyğyn qağady. Ärine ol ondai närseni tipti oilamağan i̇edi.
Qaiyrşylyqtan qalai qūtylu kerek deimisiñ?—deidi qyzyp alğan Segal. –
İankilerdiñ tūmsyqtaryn jaqsylap būzğanda ğana qaiyrşylyqtan qūtyla alamyz.
Tūra tür, äli tap solai bolady. Künderde bir kün Stalin joldas ne aitar, jäne MaoTsze-dunnyñ de solai deitinin körersiñ. Äne, sonda ğana biz qaiyrşylyqtan
qūtylamyz...
Segal ornyna otyrdy. Tağyda narazylyq bildirgen dauystar şulap şyğa
bastady. Sovet Odağynyñ beibitşilik süigiş saiasat jürgizetinin kim bolsa da jaqsy
biledi, oğan jūrttyñ barlyğy da köpten tüsingen bolatyn, Segaldiñ
küigelektengenine qarasañ bolğany, jinalysqa onyñ sirek keletini birden-aq
körinip tūr. Sözin bölip jibergenge aşulanyp, būrtyiyp otyr. Ärine, jūrt
oryndarynan aiqailap söiletpese de, adam ne aitaryn bilmei bögelip qalady.
Sondyqtan da Segal ädepki aitaiyn dep oilağan sözderin tok i̇etkizip aita almai
qaldy. Öz sözine öziniñ de köñili tolmady. Zaldan şyqqan u-şu dauys ony
şydamynan şyğaryp mazasyzdandyryp jiberdi. İendi oryndyqtyñ üstinde tynyş
otyra almai qozğala beredi.
Rober ornynan tūrdy.
– Tynyştalyñdar, joldastar, sözdi doğaryñdar!
Būl sözde kületindei i̇eşteñe bolmasa da jūrt du i̇ete tüsti, dabyr bäseñsi
bastady. Olar mūndai sözderdi jinalystarda talai i̇estigen. Qai uaqytta da osy
syiqyrly söz, tap predsedateldiñ qonyrauy siiäqty, tärtip ornata qūiady.
Qoñyrau – äñgime, äñgime – qoñyrau.
– Mağan söz berşi, – deidi Gitton aiqailap.
– Söile, — deidi Rober oğan.
– Jaña Segal osynda biraz ottady, – dep bastady Gitton. – Amerikandyqtar
soğys otyn jalğyz ğana Koreiäda i̇emes, basqa jerlerde tūtatqylary keledi. Stalin
joldas i̇eger olardyñ bet perdesin aşyp, äşkerelemegende, olar degenderine
jetetin i̇edi. Ärine olardyñ dymyn qaldyrmastan talqandauğa bolady, biraq ol
üşin milliondağan halyq qūrban bolady. Sonda bizdiñ jer de i̇ekinşi Koreiäğa
ainalar i̇edi....
– Seniñ dotynda sağan onşa qauypty i̇emes qoi...
Papilon jinalysta otyrğan kisilerdi küldireiin degen i̇edi, biraq i̇eşkim onyñ
qaljyñyn qostai qoimaidy, jūrt tünergen qalpynda otyra berdi.
– Sen i̇eger ia meniñ dotymda, ia Koreiäda bolğanyñda bostan-bos. bylai
bylşyldamas i̇ediñ! Qazir bizdiñ kületindei jaiymyz joq. Al i̇endi Segalğa kaityp
oralalyq. Segal, sen. bizdiñ jaularymyzdyñ qandai dälel keltiretinin bilemisiñ?
Olardyñ, aitularyna qarağanda revoliutsiiäny Sovet armiiäsy jasaityn körinedi,
al i̇endi bizdiñ älimiz oğan jetpeidi deidi. Älde sen bizdiñ sovettik
joldastarymyzdyñ 1917 jyldan beri bastarynan neni ötkizgenderin
ūmytqanbysyñ? Sonan beri olardyñ qanşa jūmys istegenderin, qazir ne istep
jatqandaryn, aldarynda äli qanşa jūmys bar i̇ekenin ūmytqansyñ ğoi, sirä.
Amerikandyqtar bükil jer jüzine qauyp töndirgen mezgilde tağy da bizdi tek
sovettik joldastarymyz ğana qorğauğa tiıs deu, özimiz şalqamyzdan tüsip aspanğa
qarap jata beremiz degen qorqaqtar men jalqaulardyñ oiy. Amerikandyqtar
mūnda ornalasyp aldy. Mine osyny köşede künde kerek te būl turaly biz şynynda
da az söileimiz. Ärine olar ünsiz qimyldap jatyr. Boştar da alğaşqy kezde
özderin sypaiy ūstauğa tyrysqan bolatyn, biraq mūndağy amerikandyqtardyñ da
Koreiädağylardai sūrqiiä i̇ekenderin biz öte jaqsy bilemiz. Bükil Frantsiiäny
amerikanyn soğys bazasyna ainaldyru üşin jibergenderdi, mağan senseñ, on
i̇elekten i̇ekşep ötkizgen, iriktep alğan bolulary kerek; sondyqtan būl sūmyrailar
Koreiädağylardan da asyp tüsui mümkin. Mūnda qazir äñgime sovettik joldastar
jaiynda bolmau kerek. Batyl qimyldau bizdiñ töl mindetimiz. Al i̇endi biz ne istep
jatyrmyz? Mūndai sūraqty i̇ezimizge tikelei qoiuğa qorqatyn siiäqtymyz,
sondyqtan sūraqqa jauap qaiyruğa da qorqamyz. Ondai sūraqqa is jüzinde jauap
qaiyru kerek, al i̇endi mūnda keibireuler straus siiäqty bastaryn qanattarynyñ
astyna tyğyp, qauyp ötsin dep jasyrynyp otyr. Solai i̇emes pe. joldastar?
Gittonnyñ sözderi jūrttyñ barlyğynyñ da qytyğyna tidi. Al ol Papilondy
basyp tastağannan keiin, jūrttyñ barlyğy onyñ sözin būrynğydan da beter
yqlaspen tyñdai berdi.
– Biz ne istep jatyrmyz deimin? İeşteñe istegenimiz joq! Uaqiğanyñ öz betimen
i̇ete beruine yryq bergenbiz. Jūrtqa düniede ne bop jatqany jaiynda da tüsindirip
jürgenimiz joq. Senu qiyn, biraq halqymyzdyñ törtten üşi amerikandyqtardyñ
i̇elimizge jappai kirip alğany jaiynda äli i̇eşteñe bilmeidi. Bügin bolmasa i̇erteñ
olardyñ qaru-jaraq tiegen kemeleri kelip jetedi. Al biz ol jaiynda jūrttyñ
bärine köpten-aq mälim dep oilaimyz. Biz jyl boiy osylar jaiynda aityp jürmiz,
jaulardy äşkerelep jatyrmyz, bizdiñ gazetterimiz jüzdegen faktylardy keltirip
osyny tüsindirude. Alaida bizdiñ gazetterimizdi jūrttyñ barlyğy birdei oqymaidy
ğoi. İankilerdi biz jek keremiz. Mūny olar öte jaqsy biledi. Sondyqtan da, olar
ärine, älderi kelgenşe bildirtpei qimyldauğa tyrysyp bağady. Osy sebepten,
qanşa adam tañyrqarlyq bolsa da, tönip tūrğan qauyp-qaterdi baiqamaityn
adamdar bar. Būl jaiynda biz i̇eşqandai bos qiiälğa beriluimiz kerek i̇emes. İeñ
bolmasa, mysalğa bizdiñ poselkeniñ janyndağy aerodromdy alalyq. Sol jerde öz
qolmen kişkentai ğana üi salyp alğan qariiä tūrady. Amerikandyqtar biraz
baraktarmen qosa onyñ üiin de özderine qaratyp alypty. İendi olar sol jerdiñ
barlyğyn tikenek symmen qorşaidy da, qariiäğa tek tar jol ğana qaldyrady. Tipti,
sol qariiänyñ özi de istiñ nege şabatynyna tüsinbepti. «Būl qalai bolğany, – dep
sūraidy ol menen. – İankiler tek osy jerdi ğana tandap alğan ba?» Qariiä
amerikandyqtar tek osy arağa ğana kelgen i̇eken dep oilaityny ğoi. Sondyqtan
oğan amerikandyqtardyñ i̇elimizdiñ Oñtüstik-batys jağyn solaiymen jailap
alğanyn aityp tüsindiruge tura keldi. Būl ol jaiynda i̇eşteñe de bilmeidi i̇eken.
Qaidan bilsin? Mine, bizdiñ kinämiz osynda. Barlyğy özinen özi istelip, jūrt
amerikandyqtardy birden dürkiretip quyp şyğady dep joryğandyğymyz... Tağy da
qaitalap aitaiyn, bizdiñ kinämiz jauaptylyqtan qorqatyndai, ärkim öz basymyzdy
alyp qaşqandyğymyzda. Mysaly, şliuzdik kamerağa jazğan jazudy alalyq — ol
jaqsy närse ğoi! Jūrt ony auyzdarynan tastamai äñgime qylyp jür, – jūrt är
närsege oi jügirte bastady. Demek, sol bağytta jūmys istei beru kerek...
Gitton kidirip, tağy ne aitaiyn degenin i̇esine tüsiruge tyryssa da i̇esine i̇eşnärse
tüsire almai, aqyrynda ornyna otyra ketken i̇edi, dereu qaitadan ūşyp tūra keledi.
– Aitpaqşy, ūmytyp bara jatyr i̇ekem ğoi. Segal Diupiüige jauap bergende bir
närseni dūrys aitty. Tipti meniñ oiymşa, olardyñ i̇ekeuiniñ de aitqany birdei
dūrys. Qaiyrşylyq jaiynda men öte köp närse aitar i̇edim, öitkeni bizdiñ üide,
älde bizdiñ zyndanda basqa bolmasa da mūnyñ özi jetkilikti... Būrnağy küni balamyz
qaşyp ketti, qazir onyñ qaida jürgenin i̇eşkim bilmeidi. Degenmen qaiyrşylyq
kökten tüspegen närse, keşe ğana biz osy jaiynda käsipşilik odağynda keñesken
i̇edik. Amerikandyqtar qaiyrşylyqty özderinen būryn alğa salyp, bizge barlauşy
i̇etip jiberip otyr. Osynda bireu, kim i̇ekenin añğarmai qaldym, – Segalğa Biiu
poselkesi turaly aitty. Mūnyñ özi dūrys. Onda bizdegiden göri istiñ jäii şamaly
özgeşeleu. Dotri poselkesi jaiynda da osyny aituğa bolady. Demek, joldastar,
keibir dokerler, tipti kommunisterdiñ özderi de sol poselkeni äli künge deiin
Dotridyñ atymen ataidy — ol Uiat närse. Sol Dotri qolynan kelgeninşe poselkeni
salu isine kedergi jasağan bolatyn. İeger Biiu joldas bolmağanda i̇eşteñe şyqpağan
bolar i̇edi. İeger Klodius, Peti jäne Dotri qyrsyq jasamağanda sutartqyş mūnara
mañynda da qazir Biiu atynda poselkemiz bolatyn i̇edi. Söitip, mūnda tek belgili
saiasat jürgizilip otyrylğanyn jäne onyñ özi büginnen ğana bastalmağanyn
aşyqauyzdar ğana baiqamaidy. Sol uaqyttyñ özinde-aq osylardyñ barlyğynyn
artynda amerikandyqtar tūryp, özderiniñ qara jüzdilik jūmystaryn istegen
bolatyn. Söitip qaiyrşylyq sonau Koreiämen i̇eki ortany köp qysqartyp, biraz
jaqyndatyp tastady. Aqylğa salyp köriñderşi. Üi işiniñ panalaityn baspanasy
bar i̇ekenin bilseñ küresuge oñai bolady. Men senderge turasyn aitamyn,
sutartqyştyñ mañaiynda tūratyn joldastarymyzdyñ körgen künine jūrttyñ
barlyğy birdei töze almas i̇edi. Sondağy baraktarda tütin tütetip otyryp
bolaşaqqa batyl senu üşin nağyz adam bolu kerek. Biraq, basqa poselkelerdegi
joldastar osynyn barlyğyn keide i̇eske almai onyñ qandai jaman jer i̇ekenin
ūmyta beredi. Men, sirä, basqa närsege auyp ketken bolarmyn. Alaida i̇en bastysyn
aittym bilem. Tağy da i̇eskertip qūiaiyn, jūrtqa amerikandyqtardyñ barlyq
jerlerge de kirip alğanyn tüsindiru kerek. Onyñ neden i̇ekenin, basty sebepterin
tüsindiru qajet. İen basty mäsele osy...
Gittondy asyra maqtamasa da jaraidy, qalğan adamdar bilgeninşe söilei
bersin degen oi Anrige dereu kele qaldy. Sondyqtan da ol soz arasynda aita
salğandai:
– Jarap kettiñ, Gitton, qandai jaqsy söz söilediñ, sabaz, – dedi.
– Demek, äbden zyğyrdany qainağan bolar, – dep Rober de qosyp qoidy.
– Öte jaqsy aittyñ! — dep Papilon ornynan aiqai saldy, Gittonnan
sybağasyn alğanyn ol ūmytyp ta ülgiripti.
– Al, jaraidy... i̇eger men özime özim söz bersem, i̇eşkim qarsy bolmai ma? – dep
sūrady Rober. Būl ūsynysyn jūrt du külkimen qabyl alğandyqtan ol jai ğana, öte
sabyrly dauyspen söilen bastady. Biraq, Anri oran onşa riza bola qoiğan joq.
Odan da i̇eñ aldymen ündemei otyrğan adamdardyñ söileuleri kerek i̇edi. Äiteuir
Rober tağy da barlyğyn käsipşilik odağy isine aparyp soqtyrmasa bolar i̇edi.
– Meniñ i̇eki mäselege toqtağym keledi. Birinşi mäsele — dokerlerdiñ talaptary
adam aitqysyz qanauşylyqqa qarsy küres bolmaq. Qanauşylyq qaiyrşylyqpen
i̇egiz ösetini belgili ğoi. Minekei sondyqtan, meniñşe, būl mäseleniñ barlyq
kommunisterge tikelei qatysy bar. Mäselen, jūmysta tazalyq saqtau tärtibi men
i̇enbek qorğau i̇erejesin saqtamai isteuge mäjbür bolğan brigadalardyñ qaiqaisysynda da i̇eñ qūryğanda bir partiiä müşesi bar. Dūrys-aq. Solai bola tūrsa da
joldastar köp jağdailarda jaldauşylardy birden toitaryp tastamaidy.
Kommunister bükil būqarany küreske jappai jūmyldyru jöninde öte az jūmys
istep jür. Kei kezde initsiativa kommunisterden i̇emes basqalardan şyğady. Sirä,
biz jūmystyñ biurokratiiälyq jüiesine köbirek senetin şyğarmyz. Smenanyñ
aiağynda, al kei kezde tipti i̇erteñine kelip mağan: «Rober mynağan äreket jasap,
anany-mynany jöndep jiberu kerek i̇edi...» deidi. Ärine men ondai iske katysamyn.
Meniñşe i̇eşkim de, meni qolyn qusyryp bos otyrady dep aiyptai almas dep
oilaimyn. Biraq i̇eñ basty, i̇eñ negizgi mäseleni atap aitqanda, dokerlerdiñ
belsendiligin ūmytady. Mine, mysaly, Jerar, sen nitrattarmen köñilsiz jağdaiğa
ūşyrağan belgili brigadada boldyñ. Al ötken seisenbide taqtai tüsirude oqys
jağdaiğa tap bolğan brigadada Grinon istegen bolatyn. Men mūny ol joldastarğa
kinä tağu üşin ğana aityp tūrğanym joq. Men mūny iaçeikalarymyzdyñ jetkiliksiz
jūmys isteitinin atap körsetu üşin aityp tūrmyn. İeger biz jinalystarda özimizdiñ
talaptarymyz turaly köbirek söilesek, jigitter jaqsy qarulanğan bolar i̇edi dep
Diupiüi dūrys aitty. Olar mūndai jerde ūiymdastyru rolin atqarğan bolar i̇edi.
Men toqtalaiyn degen i̇ekinşi mäsele budan göri kelelileu. Biz amerikandyqtar
jaiynda öte köp söileimiz. Al i̇endi Germaniiänyñ qaita qarulanuy turaly
jetkilikti söz i̇etpeimiz. Būl jerde, meniñşe, biz partiiänyñ nūsqauyn onşa tüsine
qoimaityn tärizdimiz. Al, i̇endi biz «İuma» ny, odan basqa da gazetterimizdi oqimyz,
Germaniiänyñ kaita qarulanuyna qarsy küres bizdiñ ömirlik isimiz i̇ekenin jaqsy
bilemiz. Būl jöninde bizdiñ portta ün joq,tym-tyrys i̇ekenin aita ketu kerek. Bizdiñ
audannyñ basqa iaçeikalary jöninde men i̇eşteñe aita almaimyn. Būl meniñ isim
i̇emes. Älbette amerikandyqtardyñ, mūnda sūğynuy — i̇ete köñil audararlyq mäsele.
Biraq, degenmen isti şeşetin būl i̇emes. Onyñ tek bizge ğana, dokerlerge, bylaişa
aitqanda, şağyn ğana audanğa qatysy bar, onyñ üstine būl amerikandyqtardyñ özi
qanşa deisiñ? Täiiri, asyp ketse myñ bolar. Al, nemis armiiäsyn qalpyna keltiru,
Sovet odağyna qarsy soğys aşu äreketine kirisu amalynyñ biri i̇ekeninde söz joq. Biz
tek köz aldymyzda tūrğandy ğana köremiz. Sondyqtan sol jergilikti mäsele, bizden
nağyz keleli, manyzdy mäseleni tasalai beredi. Biz partiiänyñ nūsqauyn
aitarlyqtai basşylyqqa alyp otyrğanymyz joq. Biz amerikan kemesi jaiynda
qaqsai beremiz, al i̇endi, mümkin, ol i̇eşuaqytta, i̇eşqandai qaru-jaraq äkele qoimas
ta, mūnyñ i̇esesine natsisterdiñ tolyp jatqan diviziiä qūryp jatqandaryn
baiqamaimyz.
– Mağan rūqsat i̇etşi, Rober, — deidi Anri kütpegen jerden. Rober söilep tūrğan
mezgilde stoldy jai tyqyldatqan sausaqtarynyñ dybysy, i̇endi zalda şeşendi
qoldağan dauystar birte-birte küşeie tüskenin sezgende qatty şyğa bastady.
– Roberdiñ aitqanyn müldem qostamaitynymdy mälimdegim keledi...
Rober azdap bozaryñqyrap ketti... Zalda qozğalğan qimyl bastaldy. Anri
käsipşilik odağynyñ sekretaryn synap söilemek — būl oiynşyq pa i̇eken!
– Söitip, – deidi Anri ornynan köterile berip, – būl dereu talqylauğa tūrarlyq
mäsele. Rober dūrys aitty, ol istiñ mañyzy öte zor. Būl mäsele soñğy kezde
jūrttyñ köbin abyrjytyp jür. Biz Germaniiänyñ kaita qarulanuyna qarsy
mardymdy i̇eşteñe istemei jürgen bolsaq, Roberdiñ biz äli dūrys şeşimge
jetkenimiz joq degeni de dūrys. Biz osy mindetti i̇esimizden şyğaryp, tek
amerikandyq okkupatsiiälauğa qarsy küresu mäselesimen şūğyldanyp ketippiz, biraq
osy mäseleniñ özi de dūp-dūrys ornynda tūr dep aita almaimyn. Şynynda bül
bizden ketken qatelik. Biraq Rober bül jerde asyra siltedi. Būl da qatelik. Onyñ
sözine qarağanda amerikandyq okkupatsiiä men amerika qaru-jarağynyñ mūnda
jiberilui köñil böluge tatymaityn änşeiin oñai mäsele syqyldy bolyp körinedi.
Ärine būl dūrys i̇emes. Olai dep tek közderine şel bitken adamdar ğana aita alady.
Biz aldymyzda tūrğan mindetterdi taldap, olardy i̇egjei-tegjeiine deiin jete
tüsine qoimaimyz, būl bizdiñ sorymyz. Äueli bir mäseleni kolğa alatyn bolsaq,
artynşa i̇ekinşisine köşemiz, būlardyñ i̇ekeui de. birinen biri alşaq jatady. Olardyñ
özara qandai bailanysy baryn körmeimiz... Özim osy mäselemen biraz äure bolyp,
ony raikomnyñ biurosyna qoidym. Būl mäsele jaiynda talqylandy, biraq qaitse
de onyñ beti aşylğan joq. Jilber kūrama ūiymy komitetinde söilesip körermin
degen i̇edi. Būdan ne şyğyp, ne qoiğanyn bilmeimin, biraq ötken jetide «İuma»ğa
şyqqan saiasi biuronyñ informatsiiälyq habarynda tap osy bizdi abyrjytqan
mäsele jaiynda barlyğymyzğa tikelei qatysy bar bir öte manyzdy närseni
oqydym.
Men Roberge tura betke aitqym keledi, mūny onyñ baiqamai qalğanyna meniñ
tanym bar. Tömengi ūiymdarda qandai qiynşylyqqa duşar bolğanymyz qalai
degenmen de partiiä basşylaryna mälim bolğany äbden tüsinikti i̇emes pe. Partiiä
basşylary būl mäseleni talqylap, arnauly qarar aldy, ädettegidei bizge sol
qiynşylyqty jeñip şyğuğa kömektesti, mäseleniñ betin aşyp berdi.
Bizdiñ partiiämyzdyñ basşylyğy men onyñ tömengi ūiymdary — bir tūtas
jaralğan dene. Ol i̇ekeuin jürisi bir minutqa toqtalmaityn qan küresi tūtastyryp
tūrğan tärizdi... Saiasi biuronyñ qararynda ne aitylğan i̇eken? Onyñ negizgi tüiini
mynau: amerikandyq okkupatsiiäğa qarsy küresti, Germaniiänyñ qaitadan
qarulanuyna qarsy küresten bölip aluğa bolmaidy. Bylaişa aitqanda, janağy
Roberdiñ aitqanyna qaişy keledi. Mine sol i̇eki mäseleniñ arasyndağy biz körmegen
bailanys osy. Qazir men sizderge oqyp şyğamyn...
Anri «İumanite» den qiyp alğan kesindini izdep, qağazdaryn aqtara bastady.
Rober mūny paidalanyp ornyna otyrdy, manadan beri jūrttyñ köz aldynda
soraiyp yñğaisyzdau qysylys köriniste tūrğanyn özi jaña ğana sezdi. Onyñ üstine
kez kelgen närsege kilige beretin Papilon: «Sen de sazaiyndy tarttyñ ğoi,
inişek!» degendei oğan alystan qolyn būlğaidy.
– Tyñdañdar, – dep bastady Anri, – bylai bastalady; «Jaña vermahtqa arnalğan
qaru-jaraq jiberilmesin.» Tyñdai beriñder: «Amerika qaruly küşteriniñ
qaramağyna Bordo men La-Pallis porttaryn berip, ükimet sol i̇eki portty bileitin
Frantsiiä suverinitetinen bastartatynyn, mūnyñ özi Frantsiiänyñ ūlttyq müddesin
aşyqtan-aşyq satu i̇ekenin saiasi biuro tağy da atap körsetedi» Bül solai. Bül
jaiynda partiiä būryn da aitqan bolatyn. İendi būdan äri tyñdañdar: «Bordo men
La-Pallista tüsirilip, jañadan jasaqtalyp jatqan nemis äskerine arnalğan qarujaraqty Frantsiiä jeri arqyly tasuğa jol bergeni üşin Frantsiiänyñ ükimet
bileuşileri jauapty. Saiasi biuro ükimettiñ osyndai ūltymyzğa qas qimyldaryna
qarsy qatty narazylyq bildiredi. Saiasi biuro bizdiñ i̇elimizdi basyp aludy közdegen
nemis natsisterine arnalğan qaru-jaraqty tüsiruden bas tartqan dokerlerdi
qūttyqtaidy». Qorytyndysynda: «Saiasi biuro – barlyq i̇erkek-äiel frantsuzdardy
Germaniiäny qaita qarulandyruğa qarsy küresu üşin ağaiyndyqpen barlyq
küşterin biriktiruge, frantsuz porttaryn Amerikanyñ okkupatsiiälauyn toqtatudy
talap i̇etuge şaqyrady. Frantsuz halqy bizdiñ porttarymyzdy Batys Germaniiäğa
jiberiletin materialdardy tüsiretin bazağa ainaldyruğa jol bermeidi, oğan töze
almaidy». Mūnda ne jaiynda aitylyp otyr, joldastar? Tipti soñğy söilemdi-aq
alaiyq. Bül söilem, äñgime jergilikti problema jaiynda ğana i̇emes i̇ekenin körsetip
tūr. Öitkeni ol problemalardyñ bizge mañyzdy tärizdi bolyp körinetini, Rober
aitqandai, olardyñ barlyğynyñ bizdiñ köz aldymyzda bolyp jatqanynan ğoi.
Partiiänyñ basşylary, kerisinşe, ol mäseleniñ bükil ūlttyq mañyzy bar i̇ekenin
atap körsetedi jäne is jüzinde bül bylai degen söz: i̇eñ aldymen bizdiñ amerikandyq
okkupanttarğa bergen ärbir soqqymyz, bül sonymen qatar Germaniiänyñ kaita
qarulanuyna da bergen soqqy bop tabylady. Mäseleniñ i̇ekinşi jağy mynada: qai
formada bolmasyn sonyñ işinde Germaniiäny qaita qarulandyru da bar, soğys
örtin amerikanyñ okkupatsiiäsyna qarsy küresti üdete tüsemiz... Demek, mäsele Rober
ūsynğandai alğa bir ğana maqsat qoiyp i̇ekinşisin ūmytu da i̇emes. Amerika
okkupatsiiäsyna qarsy küres biz üşin öte mañyzdy is. Meniñ oiymşa i̇endi ol mäsele
äbden anyqtaldy, sondyqtan biz partiiämyzdyñ basşylyğyna tağy da alğys
aituymyz kerek...-Dūrys qoi, Rober, i̇endi barlyğy da tüsinikti me?
Anri külimsirep Roberge qarai būryldy. Biraq äzirge bir-aq närse anyq. Rober
syn kötere almaidy. Onyñ jüzi tym salyñqy. Ol ün qatyp jūmğan auyzyn
aşpaidy, öitkeni şyndyqqa qarsy ne istersiñ, Anridiñ aitqanynyñ barlyğy da
basynan aiağyna deiin dūrys, ärine, i̇endi Roberdiñ, özi de qatesin tüsindi. Degenmen
ol tura jauap berudiñ ornyna iyğyn qağady; basyn nemqūraidy izei salady.
Sondyqtan onyñ Anrimen kelisken, kelispegenine tüsinu tipti qiyn. Onyñ baqytyna
qarai Roberdiñ qandai örkökirek özimşil i̇ekenin jūrttyñ barlyğy öte jaqsy biledi.
Birdeme säl ğana onyñ aitqanyndai bolmai şyqsa-aq bolğany, ol qasarysa
bastaidy. Mūny bilmegende jinalysqa kelgender Anri men Roberdiñ ortasynda
i̇edäuir alauyzdyq bar i̇eken dep oilap qaluy da mümkin i̇edi. Oryndyqty özine qarai
tartyp ülgirgen Anri bir kezde i̇eleñ i̇etip boiyn jazdy da, bylai dedi:
– Degenmen, joldastar, būl äli mūnymen bitpeidi. Mäseleni äbden tereñ tüsinu
üşin ärqaisymyz būl jağdaidy paidalanyp qaluymyz kerek...
İendi Anrige ärbir sözin ölşep, tap basyp aitu kerek. Osy aitylğannyñ barlyğy
osynda otyrğandardyñ bäriniñ kökeiin tesken mäseleler... İeger bireu-mireu ony
dūrys tüsinbeitin bolsa, ony sözsiz anyqtau qajet, qalaida özara tüsinis boluğa
jetu kerek. Ärine, Robermen būlai bolu, ūnamsyz-aq boldy. Biraq ol onyñ nesine
ökpeleidi, qandai şodyr minez deseişi! İendi Anri basqa sezimniñ qūşağyna kirdi,
joldasynyn, qytyğyna tiıp ketem be degen ötkinşi qobalju kelip küres aşu,
qaltqysyz syr jasyrmai söilesu tilekterine oryn berdi. Sebebi būdan jūrttyñ
bärine paidadan basqa keler ziiän joq. Bül tärizdi şekisuden keiin jūrt
būrynğydan da göri toptana, birine biri jaqyndai tüsedi.
Al, i̇endi özimizge bir sūraq qoiyp körelik, joqty syltauratyp i̇eñ auyr küresten
bas tartaiyn degen oi bizdiñ keibirimizde bolatyn kezeñderi bolmai ma. Ärine, men,
mūndai sūraqty jai ğana berip otyrmyn, būğan jauapty ärkim özi üşin bersin. Biraq
jağdai sondai, qazir biz i̇eñ aldyñğy sapta tūrmyz. Sondyqtan da basqalarğa
qarağanda keide bizge qattyraq ūrys jürgizuge tura keledi. Frantsiiänyñ barlyq
jerlerinde basqa adamdar ne istese, biz de sony istep jatyrmyz. Biraq kei kezde
onan da köbirek is isteimiz — biz jaña qarsylasu ädisiniñ täjribesin, būqaranyñ
äskeri jükterdi tüsiruge qarsy küresiniñ täjribesin jinaqtaimyz. Būl Stokgolm
ündeuine qosylatyndardyñ dauystaryn jinaudan qiynyraq. Mine is jüzinde
keibir joldastar oñailau, dağdylanğan jūmysqa ğana qanağat qylğylary keledi.
Ūrystan bas tartqysy kelgen adam ädette oğan syltau izdeidi; saiasi pikir degen
däleldi bürkenedi. İeger biz osyndai oi ūstauşylardan osy bastan qūtylmasaq,
keleşekte olar köptegen adamdardyñ betin küresten basqa jaqqa audaryp jiberui
mümkin...
Mūnyñ ärbir sözi Roberge aiybyn tikelei betine basqandai tidi. İendi oğan oz
renişin aitatyn uaqyt jetkendei bop körindi.
– Mäimöñkeni qoiyp-aq, tūp-tura mağan qorqaqsyñ deseişi! – dep aiqailap,
ornynan ūşyp tūra keldi.—Osy otyrğan jigitterdiñ barlyğy kuä: otyz
toğyzynşy jyly, sen onda bala i̇ediñ, men qoryqtym ba, joq pa, mynalardan sūra.
Qazirdiñ özinde-aq...
– Mässağan, — dep Anri jai ğana i̇ezu tartyp küldi de, onyñ sözin bölip jiberdi. —
Jyinalys bastyğynyñ özi de söz almai-aq söilep ketti ğoi!
Otyrğan jūrt du külisti. Dokerler talastyñ qyza bastağanyn sezip, zalda üdei
tüsken şūğyl jağdaidy qaitse de bäseñdetkileri keldi. Franker ornynan tūrğysy
kelip oqtanyp qoidy. Sirä, ol da söz qystyrğysy kelip şydai almai otyrğan bolu
kerek. Biraq, Anri onyñ iyğyna qolyn salyp, ornyna qaitadan otyrğyzdy. İeger
būğan Franker qystyryla qalsa, onda mūnyñ ülken şataqqa ainalatyn türi bar.
Būl
öte-möte niettesterdiñ közinşe
jaqsy
i̇emes. Nemese
Franker
tatulastyratyndai birdeme aita qalsa onda barlyğyn büldiredi. Anri qaitse de
basqanyñ kömeginsiz-aq birdeñe i̇etip jaiğastyrar jäne orynsyz şielenisuge jol
bere qoimas. Ärine mūnyñ özi printsipialdi pozitsiiälardan bas tartu arqyly
istelmekşi i̇emes qoi.
– Nege barlyğyn sen öz atyña aityldy dep oilai beresiñ, Rober? Meniñ
aitqanym bizdiñ barlyğymyzğa birdei tiıp jatyr, özime de tiedi. Jūrttyñ köbinde
osyndai mäsele tua beretinin sen öziñ öte jaqsy bilesiñ. İeger būl jağdaiğa şydap
qalu üşin ärkim-aq qorlyq körip, talai qasiretterdi basynan keşiretinin i̇eske alsaq,
onda bül äñgimeniñ özinde i̇eşqandai aiyp joq. Mūnyñ barlyğynyñ oñai i̇emes i̇ekenin
men öte jaqsy bilem! Osy aida men alty-aq kün jūmys istedim. Keibir
joldastardyñ i̇eñ basty mäseleni ūmyta bastau tendentsiiälaryna qarsy osy
otyrğan barlyğymyz tize qosyp küresuimiz kerek. Seniñ kinäñ, Rober, bizdikinen köp
i̇emes. Saiasi biuronyñ qararyna deiin būl jönindegi meniñ öz tüsinigim de senen artyq
bolmaityn. Būl mäseleni syrt qaldyrğym kelgeni üşin bälkim meni de kinälauğa
bolatyn şyğar jäne mağan kinä tağularyñ dūrys bolğan bolar i̇edi. Būl jönindegi
meniñ narazylyğym jäne mäseleniñ kerisinşe i̇ekenin däleldemek bolğanym nege
kerek. Biraq i̇endi biz şyndyqqa şimirikpei qarai biluge mindettimiz. Bizdiñ
beibitşilik üşin küresimiz, būl küres qandailyq formada bolmasyn —
Germaniiänyñ kaita qarulanuyna qarsy bolsyn, äskeri qyzmettiñ merzimin
ūzartuğa qarsy bolsyn, i̇elimizdi faşistendiruge qarsy bolsyn, nan üşin küres, —
mūnyn barlyğy — negizgi maqsatqa — amerikandyq okkupatsiiäğa qarsy küreske
bağyndyrylğan boluy kerek, bylaişa aitqanda, äskeri jükter tielgen amerikan
kemeleri kelgen mezgilde toitarys beruge biz oidağydai äzir bolyp tūruymyz
kerek. İankiler öz kemeleriniñ jügin bizdiñ porttarymyzğa tüsiru üşin qoldarynan
kelgeniniñ bärin istep baqpaidy dep senu keşirimsiz beiqamdyq jasağandyq bolar
i̇edi. Olardyñ josparynyñ özi de osyndai ğoi. Qalai dep oilaisyzdar, joldastar?
– Dūrys, dūrys!
– İeger biz özimiz bastamasaq, biz üşin i̇eşkim de istemeidi.
– Äñgime tipti būl jöninde bolğan joq, — dedi Rober. – Men būğan qarsymyn ba?
– Olai bolsa tipti jaqsy bopty, – deidi Anri ornyna otyra berip. – Talastyq ta,
kelistik te. İendi jinalysty soza beruge bolady. Al predsedatel, qimylda.
– Kimniñ özin qalai körsetkenin is jüzinde köre jatarmyz, – deidi de, Rober
külimsiregen bop jūrttan mynany sūraidy:
– Kimniñ söz alyp söilegisi keledi, uaqytty bos ötkizip alğanymyzdy qaraşy.
Jinalystağylar şulap oğan narazylyq bildirdi. Roberdiñ uaqyt bosqa ötti
degen pikirine i̇eşkim qosylmaidy. Anri būrynğysyndai sabyrly küiinde
külimsirep otyr. Ol öz boryşyn ötegenin sezip otyr. Ärine, soqtyğyspağan dūrys
bolatyn i̇edi, biraq bolary bop qalğan soñ i̇endi sol oidan taimau kerek. Ol bylai
tūrsyn, osy pikir alysudyñ özi jūrttyñ barlyğyn bir köterip tastady. Saiasi
biuronyñ qararyn i̇endi barlyq jūrt i̇esten şyğarmaitynyn batyl aituğa bolady.
Söitip mūnyñ aiağy tipti jaqsy bolyp şyqty. Biraq tynym tappaityn Franker öte
mañyzdy birdeme aitaiyn degendei Anrige qarai i̇eñkeiip basyn iedi.
– İendi is oñğa basar, ä?— deidi ol sybyrlap, betin alaqanymen bürkei, biraq özine
qarap qalğan dokerlerden köz qiyğyn audarmaidy.
Jarys söz qaita bastaldy. Biraq i̇eñ negizgi is istelip qoidy. Uaqyt onnan asyp
ketti, al i̇endi jiylysty on birden äri sozuğa bolmaidy. Aşyq jinalys üşin osy da
jetedi. Äitpese keleside jigitterdi jinai almaisyñ. Onyñ üstine barlyğy jaqsy
ötti. Anri i̇endi şeşenderdiñ sözin selqos tyñdap otyr. Ol öziniñ aitatyn qortyndy
sözin oilastyruda. Bloknottyñ şetine belgi salyp, üiinde äzirlegen jazba
baiandamasynyñ betterin audarystyryp otyr. Bälkim, jūrttyñ köbi osy künge
deiin tolyq bağa bere qoimağan maqsattyñ mañyzyn atap körsetu üşin i̇eñ aldymen
amerikandyq okkupatsiiänyñ jalpy jağdaiyn sipattap ötu kerek bolar. Älbette,
bügin tañda aldymyzğa qoiyp otyrğan mindetimiz äli tolyq oryndalyp bolğan joq:
kep bolsa jeti-segiz-aq adam şyğyp söilei alady. Degenmen būl jinalystyñ ūtyp
jatqan jağy basqada. Qalai degenmen de kelesi jinalysty şaqyruğa jaqsy jağdai
tuğyzyldy. Ne de bolsa i̇eki iaçeikanyñ i̇ekeuin de qatañ, qyspaqqa salyp aldyq.
Degenmen mynadai kop dağbyrdyñ işinde otyryp alansyz şūğyldanu öte qiyn.
Anridin bir baraktas körşisi Papilon men Jerardyñ artynan, ol i̇ekeui de qysqa
söiledi, Kleber söz aldy. Ol bizdiñ jürgizetin küresimizdiñ türleri. jaiynda öte
qyzyq närseler aitty. Jap-jas, tipti.äli bala, al adamdardy qandai ūiyta biledi.
Tegi mūnyñ auzynan ondai-mūndai beisauat oqys söz şyğa qūiar ma i̇eken.
– Men bir minutqa tysqa şyğyp kelem, — dedi Anri Frankerge sybyrlap qana.
— Ne jaiynda söz bolğanyn mağan artynan aitarsyñ.
Anri pikirin jinaqtap sözge qalai kirisudi oilady. Biraq zaldan şyğyp, būğan
qarap otyrğan joldastarynyñ jüzderin köz aldynan joğaltuy-aq mūñ i̇eken, tüngi
salqynmen birge qaitadan onyñ tūlaboiyn oida joq ürei biledi. Ol jylynu üşin
i̇eki qolyn qusyryp i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Baraktyq taqtaidan jasalğan
qabyrğasynan ol Kleberdiñ süikimdi jas dauysyn kömeski i̇estip tūr. Biraq, kerekti
oi kelmei-aq qoidy. Kenet zor bir sezim onyñ tūlaboiyn şymyrlatyp bilep aldy
da ketti. Bälkim mūndai sezimniñ oğan paida boluy, onyñ osyndai ūşy-qiyry joq
keñ tün düniesin jamylyp japadan-jalğyz tūrğandyğynan bolar. Biraq, Anri
öziniñ aldynda öte ülken mindet tūrğanyn bar tänimen sezedi. Onyñ oiyn alğan
Rober, ol iske jan-tänimen berilgen, şarşap-taludy bilmeitin qyzmetker, biraq ne
paida, bolmaşy birdeñe i̇eskerttiñ-aq, boldy, Rober kirpişe tyjyrynyp qūia beredi,
bolar-bolmas synnyñ özin kötermeidi. Sol tärizdi Anri Gitton turaly da oilaidy,
ol barynşa küreske jūmylğan adam, onyñ özinin de şybyndai jany şyrqyrap
jürgenin tağy qaitersiñ — sorlynyñ balasy joğalyp ketti ğoi jäne tabyla ma,
joq pa? Küres qandai qiyn, jan türşigerlik qaiyrşylyq mynau, kei kezderde
basqalar, özin küreske tartqan adamdar turaly oilağanda jüregiñ qysylyp, demin
tarylğandai bolady. Biraq, sol küres i̇en bolmasa bir minut bosañsi qalsa, bizge ne
bolar i̇edi? Sonda Anridiñ köz aldynan keremet jauyzdyqtar i̇elestep ötedi. Azaptyñ
sen maqtanyş i̇etuge tūratyny da, oğan syiatyny da bolady. Būl jauyzdarğa qarsy
bastalğan ūrys i̇etek alğan saiyn onan basqa amal qoldanuğa bolmaitynyn sanasezimin aityp tūrady. Qaisy bir sağattarda keibir oqiğa, i̇eger ony oqiğa dep atauğa
syiatyn bolsa, bizdi milliondağan adamdardyñ baqyty men qaiğysy tüiisetin jol
torabyna alyp keledi. Meili mūnyñ özi i̇eleusiz-aq bolsyn deiik. Biz solai ösip, solai
jetilemiz. Anrige de osyndai minuttarda, osyndai tünde adamnyñ qūdai bar i̇eken
dep oilap qaluy mümkin tärizdendi... Al, i̇endi sen öziñniñ öskeniñdi sezgende kei
kezde ğajap qalasyn, senbeisiñ, abyrjisyñ, biraq osyndai abyrjyğanda balanyñ
quanyşynan orasan quanyş qosylady. Ğajap, jaryq bölmeden şyqqanyñda,
qaltyrap toñğanynda jūldyzdar qalai jarqyraidy.
Onyñ üstine sondai aşsyñ...
Anri barakqa kaityp kelip, tüngi salqynmen qaltyrağan boiynda ornyna
otyryp ülgirgenşe Franker oğan tağy da i̇eñkeidi. «Jigit dep Kleberdi ait! Söz dep
sonyñ sözin ait! Ol durys aitty, biz şyndasaq, taudy ornynan qozğaltu
qolymyzdan keledi...» Niettes Gaspar Diubua sözin aiaqtap qalypty. İendi qortyndy
sözdi bastauğa .äbden bolady. Jūrttyñ barlyğy Anrige qarai qalysty,. biraq
olarmen äli janasa alğan joq. Bölmede şylymnyñ tütini onşa köp i̇emes, öitkeni
temekini de kartoçkamen beredi. Degenmen Anri söz söilei bastağanda jūrttyñ beti
oğan tūman qaptağandai būldyrap körinedi.
Anri öziniñ qoljazbasyna jöndi qarai da qoiğan joq. Onyñ aitaiyn degen sözi
köp. İeñ basty mäsele degen oi keledi Anrige — Frantsiiänyñ bükil oñtüstiktiñ batys
jağyn basyp alğan amerikandyq okkupatsiiänyñ sūmdyqtaryn neğūrlym atañqyrap
aityp, aşyğyraq körsetu. Äueli äskeri teñizdik bazalarğa ainaldyrylğan sauda
porttary jaiynda aityp ötu kerek. Sonan keiin basqynşylar qazirde bilep
otyrğan jäne okkupatsiiälauğa tağaiyndalğan aerodromdar, äskeri-äue, teñiz
bazalary jaiynda aitqan qajet, onyñ özi amerikandyqtardyñ La-Pallis, LaRoşel, Roşfor, Sen-Jan d" Anjeli, Sent, Koniak, Angulem, Urten, Perige, Bordo,
Berlserak, Biskaros, Qazan toğany, Ajen, mon-de-Marsan, Po syiaqty jerlerge
üzdiksiz barğyştap jürgenderinen-aq belgili. Atalyp ötken jerlerde, onyñ üstine
Poto men Landa. da, Frantsiiänyñ bükil oñtüstik-batysyn talqandap, külin kökke
ūşyruğa jetetindei äskeri lagerler, oq-däri, janarmai qoimalary bar. Salynyp
jatqan strategiiälyq qatnas joldarynyñ—temir joldar men şosselerdiñ —
özderi-aq barlyğyn aiqyn körsetip tūr. Atlantika betkeiindegi būrynğy Todt
qamaldaryna jaña okkuppanttardyñ basyp aluy; amerikandyqtar keremet küşti
soğys qūralyn äzirlep qoiğan frankolyq İspaniiäğa süiengen ülken üş būryşy
bar... mine tap sol jaqtan şyqqan oba auruy Frantsiiänyñ barlyq jerlerine onan
äri birte-birte qaptap barady. İelimizdiñ i̇eñ alys jerlerindegi jaña lagerlerdi,
qalalar men zavodtardy amerikandyq okkupanttar basyp aldy degen habarlar kün
saiyn, jeti saiyn kelip jatady. İeñ aqyrynda okkupatsiiälanyp alynğan jerlerdiñ
tūs-tūsynan temir joldar, basqa da joldar Monliuson, Burj, Şatelro, Tur arqyly
batys Germaniiäğa qarai sairap ketip jatyr.
Būdan keiin tağy da bizdiñ küresimizdiñ maqsaty jaiynda. Rasynda da būl küres
qoi, öitkeni Frantsiiädağy amerikandyqtar ol — soğys, amerikandyqtar özderimen
birge bizdiñ bükil audanymyzğa äri küizelis, äri ony qūlazyğan qūla tüzge
ainaldyrudy äkelude. Biz Amerika halqy men onyñ i̇eline qarsy i̇emespiz. Biraq
olardyñ mynadai qylyğy, bizdi otarlau, būl — soğys. Äñgimeni qoryta kelip bügin
ne isteu kerek i̇ekenin qysqaşa i̇eskertip ketu kerek. Jalğyz dokerler ğana i̇emes, bükil
halyqqa i̇eskertu qajet... Biz būl küreste jalğyz i̇emespiz. Bizben bükil halyq birles.
Bükil Frantsiiäda, bükil jer jüzinde adal adamdar bizdi arqa tūtady, olar bizdiñ
qimylymyzdy quattaidy, bizdi qoldaidy... jäne biz sol därejede bola biluimiz
kerek. Özimizdiñ jauapkerşiligimizdi tüsinuimiz kerek.
Jinalğan jūrt qol şapalaqtady, Anri ornyna otyrdy da Frankerden: «Uaqyt
qanşa?» dep sūrady. On i̇ekige on bes minut ketti! Öte ūzaqqa sozğan i̇ekenbiz. Anri bir
sağat boiyna söiledi, sonda da jinalystan i̇eşkim ketken joq. Joldastardyñ bireui
Moris Torezge hat jazyp tez aiyğuyna tilektes i̇ekenimizdi bildireiik, onyñ ömirine
zūlymdyq pen qastandyq jasağandarğa tağy da lağnat aitaiyq degen tilek bildirdi.
– Biz ol turaly oilağan bolatynbyz, — dedi Rober.
Söitip hat oqyldy.
Du şapalaqtau.
Jinalys jabyldy. Anri qasynan ötip bara jatqan dokerden sūrady:
– Al, seniñşe jinalys qalai bop ötti?
Lezde prezidium stolynyñ ainalasyna jūrt jinalyp qaldy. Bireu tūryp:
– Osyndai i̇eki iaçeika qosylğan jinalystardy jiı şaqyryp tūrsa jaqsy bolar
i̇edi. Joldastaryñnyñ bir jeñnen qol, bir jağadan bas şyğaryp tūrğanyn sezgeniñde
äñgime basqaşa bolyp şyğady.
– Bügingi jinalys temperaturanyñ köterile bastağanyn anyq körsetti.
– Aldağy mäseleler de künnen künge qiyndap barady, — dedi Anri.
Ol, Roberdiñ i̇eşkimmen qoştaspai, tipti mūnyñ da qolyn almastan ketip
qalğanyn jaña ğana baiqady. Būğan deiin mūndai oqiğa bolğan i̇emes i̇edi.
IX
JYLTYR AQ QYŞTAN QALANĞAN
FASAD
Polettağa bärinen de öziniñ Jizelge täueldi i̇ekenin, onyñ qyzmetşisi bolğanyn
moiyndau öte auyr soqty, Ondai närselerdi jaibaraqat oilauğa bolmaidy —
jürek adam tözgisiz qaiğyğa toly.
Ädette jigitterge qarağanda qyzdardyñ balalyq şaqpen bailanysy berigirek
keledi. Onyñ üstine mektepte oqyğandağy dostyğy ūzaqqa sozylady. Qyzdar birbirine jolyqqanda quanyp qalady. Olar kezdese qalğanda ötken-ketkendi i̇eske
tüsirudi, sauyq keşine bara qalsa qūşaqtasa ketip, vals bilegendi jaqsy köredi.
Olar, kişkene būrymdy jasöspirim tört-bes qyz mektep koridorynyñ bir
būryşyna jinalyp alyp añğyrt balalyq syrlaryn birine biri sybyrlap aitatyn,
sabaqtan qaitqanda qalalyq baqty aralai ötu üşin ädeii orala būrylyp adam
jüruge tyiym salynğan tynyş gazondardyñ arasyndağy mañğaz şabaqtar jüzgen
toğannyñ jieginde toqtaityn şaqtaryn, ne bolmasa, balalar jolyğa qalğanda
olardy baqylap tūryp, kenet mazaqtap qaşa jöneletin künderinen beri bolğan
özgeristerdi i̇elegileri kelmeitin tärizdi. Balalyq şaqtağy dos qyzben
qoştasardağy, onyñ basyna tartyp jüretin aq oramalyn, i̇ekeuin bölip tūrğan tüpsiz
şyñyraudyñ arğy betinen säl ğana körinetin bolsa da būlğap tūrğany da i̇esine tüse
beredi. Osynyñ bäri dos qyzdardyñ mektepten keiin aiyrylyp ketkenderin
sezdirip, janğa qatty batyrady. Süikimdi balalyq şaqty i̇eske tüsirgende ömirdiñ
quanyşty, bylaişa aitqanda «aldamşy şağyn» añsağandyq bilinip
tūrady,.öitkeni ol kezde barlyğy teñdes qatar, birge bolatyndai körinetin-di.
Biraq, bara-bara barlyğyn jan-jaqqa bytyratyp ketti. Ömir degen, — qiyn närseau!
Sol bir baqytty künderi Poletta özimen bir klasta oqyğan on tort, on bester
şamasyndağy tört qyzben — Jizel, Lius, Fransina jäne Marselmen öte-möte dos
bolğan i̇edi. Ol kezde Polettanyñ äkesi men Marseldiñ äkesi birge isteitin-di. Ol
i̇ekeuiniñ kişkene ğana mehanikalyq masterskoiy bolatyn, onda jergilikti
zavodtardyñ zakazy boiynşa ärtürli bölşekter jasap şyğaratyn i̇edi.
Kompanondar öte jaqsy jarasyp tūrğan bolatyn. Jizeldiñ äkesi i̇et satatyn
dükendi sol kezde jaña aşqan-dy. Onyñ dükeni onşa közge tüse qūiatyndai
bolmağanymen, i̇etti basqalardan göri arzanyraq satamyn dep jūrttyñ barlyğyn
habarlandyrğandyqtan, aluşynyñ köbin özine qaratyp alğan-dy. Sonan beri oğan
i̇et aluşylar jiı keletin boldy. Lius pen Fransina doktor qyzdary bolatyn, ol
i̇ekeui mektepte stipendiiä alyp oqi bastağan kezdiñ, özinde-aq soğys bastalğan i̇edi,
biraq alğaşqy ailarynda qyzdardyñ ömirine ol i̇eleuli özgeris i̇engizgen joq. Tek
1940 jyldyñ pasha kanikulynyñ qarsañynda ğana osy dos bes qyzdyñ basyna auyr
jağdai tudy. Polettanyñ äkesi men onyñ kompanony şyğynğa ūşyrap,
masterskoiyn satyp, jūmysqa zavodqa ornalasuğa mäjbür boldy. Küzdiñ küni
Marsel amaldap mektepke baryp jürdi de, Poletta jaqsy künderdi kütip
amalsyzdan üiinde otyryp qaldy. Oqu jylynyñ tap bas kezinde Fransinanyñ
äkesin türmege qamap qoidy, öitkeni ol kommunist bolatyn. Birtalai uaqyt
mektepke baryp jürgen bül da amalsyzdan oqudy tastap ketti. Marsel men Jizel
basqa qyzdarmen tanysyp, solarmen dostasyp ketti. Basqalardan göri Marseldiñ
baqyty aşylyp, ol Parijge jaqyn jerdegi pedagogikalyq institutta sabaq
beruge ornalasty. Onyñ tigen küieui de mūğalim; hat jazğanda äman mektepte bir
oqyğan qyzdary 'jaiynda sūrap, özinin. tek jalğyz ğana armany bar i̇ekenin, ol osy
künge deiin äli bala kötermegen i̇ekenin aitady. İa, bizdegidei i̇emes! Mūnda tek teñiz
auasynyñ özinen-aq bala tua beredi deuge bolady.
Jizeldiñ äkesi öte baiyp ketti, qaladağy i̇eñ iri kupetsterdiñ biri bop aldy, qazir
onyñ, fasady jyltyr aq qyştardan qalanğan öz üiinde keremet jaqsy dükeni bar;
ony baiqamauğa bolmaidy. Äsirese qarsy aldyndağy Viven gospitaline
amerikandyqtar tap köşeniñ ortasyna deiin soraiyp şyğyp tūrğan jalau
qadağannan beri ol közge tüskiş bop ketti. Fransina men Lius te Polettadai öz
qauymynan şyqpai dokerlerge küieuge şyqty.
Bala şaqty i̇eske alu... onyñ özi jüregiñde alğaşqy mahabbat sezimi paida bolğan
kündi oiyña tüsiredi. Poletta men Anri köpten beri, tipti, i̇ekeui ädepki kezdeskende
ol, — on üştegi tentek jetkinşek, mūny, on üştegi qyzdy jylarmanğa jetkizgen
künnen beri, biri üşin biri arnalğan deuge bolady.
Jizel men Anridiñ airylmas dosy — Jerardy da tağdyr qosqan bolatyn. Būl
i̇ekeui sabaqtan soñ qyzdardy qalalyq baq işinde kütip otyratyn-dy. Jizel men
Jerar jaiynda tipti i̇eşkim de küdiktenbeitin. On bes jasqa kelgende-aq olar keş
bolsa «Tört salt atty mūnaranyñ» tübine baryp süiisetin i̇edi. Al, kündiz kinoğa
barğanda birine biri tyğyla tüsip otyratyn-dy. Anri men Poletta barlyq ömiriniñ
alda i̇ekenin bilgendei onşa albyrttyqty bilmeitin.
Biraq olardyñ bükil ömiri soğys jağdaiynda ötti. Anri Polettağa 1946 jyldyñ
bas kezinde üilendi. Al Jizel men Jerardyñ ömiri tipti basqaşa bop şyqty. Ol
i̇ekeui birinen biri sondai alys i̇eken, demek, olardyñ mahabbattarynyñ özi özderine
ötkinşi balalyq oiyndai bop körindi. Jizeldiñ äkesi qalada körnekti oryn alyp
tūrdy, sondyqtan onyñ qyzyna jūrttyñ közinşe qarapaiym dokermen jüruge
bolmaityn boldy. Sondyqtan Jizelge özin azap şekken adam dep körsetuge
tyrysu öte ūnaityn-dy. İerikkende oiğa ne tüspeidi! Äkesi Jizeldi dükenine
jolatpaityn. Ol ony jaqsy jerge ūzatuğa äzirlep jürgen i̇edi — qūdaiğa şükir
jasauy ğana i̇emes, bilimi de bar, qyzyn qasapşy öziniñ saudadağy paidasynan kem
körmeitin. Jizel uaqytyn kiınip-taranumen, kiım tigetinderdi aralaumen, moda
jurnaldaryn qaraumen, toğyşarlarğa arnap jazylğan romandardy basy
ainalğanşa oqyp, ataqty kino artisteriniñ suretteri basylyp şyqqan
jurnaldardy berekesiz audarumen, radio tyñdaumen ğana ötkizetin. Al olardyñ
arasynda jana şyqqan filmderdiñ barlyğyn körip alatyn. Alaida ol qazirdiñ
özinde de Polettadan Jerar turaly Uialmai sūraityn i̇edi: «Jerar qalai? Men
jöninde ol ne deidi?» Jizeldiñ mūnysy Uiat. Qazir Jerardyñ üş balasy bar ğoi.
Adamdy aldau jaramaidy. Äsirese Jerar siiäqty adal, qyltañ-syltañy joq tike
jigitke laiyq i̇emes. Biraq, onyñ minezi onşa tūraqty i̇emes, sondyqtan da onymen
ainalysudyñ qajeti joq. Biraq osydan birneşe jyl būryn i̇ekeuiniñ qarymqatynasynyñ bet alysyn sezisimen-aq ol būnyñ retsiz i̇ekenin bilip, Jizelden
būryn: «Balalyqty qūialyq, biz i̇ekeumiz birimizge-birimiz sai i̇emespiz » degen
bolatyn. Onyñ üstine tap osyndai sözdi Jerar qasapşy myrzanyñ auzynan i̇estigisi
kelmeidi, öitkeni ol kisi ony jūrttyñ közinşe masqaralaudan taiynbaityn adam
bolatyn. Sonan beri ol Jizelmen kezdespei, onan aulaq jüretin boldy. Söitip
jürgende ol Marimen tanysyp, birneşe aidan keiin soğan üilendi. İendi Jizelden
mūndai qylyğy tipti laiyqsyz. Onyñ üstine i̇eresek şaqtağy mahabbat oñai
ūmytyla qoimaidy, jürektiñ i̇eñ tükpirinde jatqan jasyryn sezim köpke deiin
basylmaidy. Äsirese, oqta-tekte kezdese qalğan künde Jnzeldiñ osynyn barlyğyn
oiynğa ainaldyrğany jaqsy i̇emes. Tipti ol tükke tūrmaityn şyğarmalardy
oqyğan kezderinde talai minutter özin äserli oqiğanyñ bas keiipkeri körip, soğan
şynymen senetin bolsa da būnysy dūrys i̇emes qoi. Jerarmen ajyrasqannyñ
bastapqy jazynda Jizel mümkin anda-sanda jylağan da bolar, biraq ol Polettağa
özinin ylği tüni boiy jylap şyğatynyn aityp sendirgisi keletin. İeger onyñ jüregi
äli alğaşqy säuletti mahabbat qaiğysynan arylmağan bolsa da, bäribir onyñ sezimi
tereñ, şynaiy deuge bolmaidy. Onyñ qaiğysy da atlas tösegen tösekte jatatyn
bikeşke sai oiynşyq syiaqty degen oi tüsedi Polettağa— Jizel ūiyqtaityn
äşekeili üidi jinauğa kelip, tüngi kişkene stoldyñ üstinde tūrğan kök jibek
abajurdyñ astyndağy tapaltaq lampanyñ tozañyn tazalap, tozañ tartqyşty
qalyñ aqsary kilemniñ üstinen bir ötkizip, ülken sopaq ainany ainaldyra
tögildirile jasalğan şetin äbden jyltyrağanşa sürtip, jaña ğana Jizel
şomylğan, äli suymağan köbikti sudy vannadan ağyzyp ūzaq ainalsoqtağan
kezderde.—Osy ūiyqtaityn üidiñ terezesinen ädemi torly perdeniñ syrtyna
qarağanyñda sondai äsem jauğan suyq jañbyr barakty tağy da qaptap, asüidi
byljyratyp jibergen şyğar, onda ğoi kişkene balalar oinap jür... Joq, mūnyñ
barlyğy jai, köñil qoiuğa tūrmaityn närse. Tek äşeiin Jizel i̇erikkennen
äldeqandai oqiğalardy oilap şyğara beredi. Ol: «Tūrmys adamdardyñ arasyna
sondai ülken jik salady! Ol jaiynda tipti oilaudyñ özi qorqynyş!» — degeninde,
osyndai öte sūlu sözdi onyñ ne romannan oqyp bilgeni, ne jañadan körgen filmniñ
bas keiipkerleriniñ biriniñ sözin jattap alğanyn sezilip tūrady.. Poletta
Jizeldiñ mūny adal nietpen aityp tūrğanyna senbeidi. Solai bola tūra osy
künge deiin onyñ Jerarmen ğaşyqtyq oiynyn oinağysy kelgeni kelispeidi. İeñ
qyzyğy — sonyñ bäriniñ keregi ne? Onyñ basyn azapqa salğannan ne tüsedi i̇eken
būğan? Özi i̇esuas şyğar? İeger ol şynymen birdemeniñ qamyn jeitin bolsa, ne onyñ
isteitin jūmysy bolsa, sonda öziniñ barlyq oilap şyğarğan i̇ermegin birden ūmytar
i̇edi... Qaiğysy men kürsinui Jizelge soñğy modamen kiınuine, araq-şarap, bi-tantsy
bolyp tūratyn oryndardy qaldyrmai qydyruyna, tennis oinauyna, pliajda
jatyp künge küiüine, äiteuir öz qalağanyndai ömir süruine i̇eşqandai böget bola
almaidy.
Mūnyñ barlyğy Polettağa jat qylyq. Joq, būlai isteu Jizelge kelispeidi.
İeşnärse de şyqpaidy. Jerar i̇eşuaqytta da mūndai soraqy oiynğa könbeidi. Onyñ
jasy jiyrma jetide, Mari jiyrma toğyzda. Ol i̇ekeuiniñ üş balasy bar.
Qaiyrşylyq äieldi tez qartaitady. Mari Polettany öziniñ qyzy siiäqty köredi,
biraq «qyzy» özinen tört-aq jasy kişi. İeger baraktağylar sondai qaiyrşylyq
halde bolsa, oğan Mari kinäli ma? Osyndai sañylausyz ömirge älderi jetpeitin
i̇erkekter bolsa ol üşin kim kinäli, kei kezde olardyñ özderinin de onan Gittonnyñ
balasyndai qaşyp qūtylğylary keledi, bül olardyñ közderinen-aq sezilip tür...
Ärine, Jizel jauyz adam bola qoiğan joq, onyñ äli adamşylyq sezimi bar. Biraq
ol qanşa päldenedi jäne bailardyñ qandai jaman ädetterin üirengen deseişi.
Polettanyñ joqşylyq körip jürgenin bilgende, oğan jūmys ūsynğan onyñ özi
bolatyn. Bül ūsynysty ol şyn köñilimen jasady, sonda da Polettamen
söileskende oğan qojalyq körsetip aqyryp qūiady. Biz mektepte oqyp jürgenimiz
joq! Äkem Polettağa i̇eñbekaqy töleidi ğoi... Sonda da., sonda da Jizel
baqyttymyn dep oilamaidy. Öziniñ aituy boiynşa üiinde jalğyz qalğanda öte
jiı jylaityn körinedi. İendi jetpei tūrğany, qaltasynda synyq tiyny joq
Polettanyñ semizdikten jarylaiyn dep otyrğan Jizeldi jūbatuy ma i̇edi. Özderi
netken jandar? Jyndanğan bolar!
Ras, Jizeldiñ şeşesi qaitys boldy. Jaqsy adamdardyñ az ömir süretini nesi
i̇eken osy. Jermena 1944 jyly Amerikanyñ «ūşqyş qamaldary» nemisterdiñ
süñguir qaiyq bazasyn kūrtamyz degen syltaumen qalany bombalağanda qaza boldy.
Sol joly qaza bolğan on adamnyñ, onyñ işinde Jermenanyñ da, öligi qirağan
üilerdiñ astynan tabylmai-aq qoidy. Sondyqtan qyzy onyñ beiitine baryp jylai
da almaidy. Osyndai maqsatsyz bos ömir sürgen qyzdyñ şeşesiz qalğany ülken
qaza. Jermena soñğy künderine deiin öziniñ qarapaiym halyqtan şyqqanyn i̇esinen
şyğarmaityn. Jas şağynda ol balyq irikteu jūmysynda, qazir Fransina istep
jürgen. Jerde istegen bolatyn, al onyñ i̇eri Fuaneniñ i̇et dükeninde prikazçik
boldy. Barlyğy qalai şatasyp ketken deseñşi! Mysaly, sol Fuaneniñ qaladağy
i̇eñ jaqsy dükenine bomba tüsip, tas-talqanyn şyğaryp qiratyp ketti, Fuane
äielimen i̇ekeui aman qalsa da jaman jūtady, al i̇eki balasyn öz üiinen i̇elu-aq metr
jerdegi mektepke tüsip jarylğan bomba öltirdi. Fuane i̇endi jūrdai boldy! Olar
joqşylyğyn jūrtqa körsetpes üşin basqa qalağa köşip ketti. Sol soğys jūrtty
keremet sapyrylystyryp jiberdi. Ärine jümysşylar olai bolğan joq; būlar
soñğy süienişinen airyldy. Al halyqtyñ basqa jikterin alsaq, barlyğy soqamen
aidap tastağandai bylyğyp ketti, jūrttyñ köbi oryn almastyrdy. Būrynğy
baqyttylar tap-taqyr bop jūtady da, keibireuler osyny paidalanyp bas-aiağy
jarty jyldyñ işinde-aq baiyp ketti. Soğystyñ äseri jalğyz mülikke tiıp qana
qoiğan joq. Keibir qūrmetti kisiler masqaralandy da, al keibir bailar qūrmetke ie
boldy. Būryn i̇eşkim bilmeitin jümysşylar qaharman bop ketti. Biraq is mūnymen
bite qoiğan joq. Reihstagtyñ töbesine qyzyl tu qadalğan küni özi neni süiip, neni
süimeitinine qaramastan, Frantsiiänyñ da azattyq alğanyn jar salğan sol öziniñ
qanymen juylğandai qymbat asyl qanmen şaiylğan qymbatty qyzyl tudy
keudeme qadamadym dep sezinbegen birde-bir patriot bizde bolğan joq. Mine i̇endi
soğystyñ bitkenine alty jyl bolyp qaldy, biraq mūndağy jūmys äli künge deiin
bir türli qyzyq jağdaida. Sol soğystan bülingen, bombamen qyiratylğan, apyrtopyry şyqqan qalpynan ol äli künge deiin jöndele almai, būrynğy qalpyna
kelip bolmağan i̇edi. Jūrttyñ jatsa-tūrsa oilaityny ömirdiñ tolyp jatqan
qaişylyğyna qaramastan tūrmystyñ būrynğydai boluy. Ol qaişylyqqa bir
jağynan qalanyñ özi jasatsa, i̇ekinşi jağynan teñizden soqqan tüz iısti jelmen
qağylğan qalağa janasa jatqan kvartaldar jatady. Şynynda sol kvartaldardyñ
özi joq bolyp ketken. Degenmen onyñ sol joqtyğynyñ özi qalağa, kesilgen aiağyn
joqtağan aqsaqtai olardyñ joqtyğyn sezdirdi. Ol qaişylyqqa bir jağynan
bulvar liniiäsy, dūrysyraq aitqanda, birneşe ülken-ülken jaryq üiler salynyp,
sirek bolsa da ağaş otyrğyzylyp belgilengen bolaşaq bulvardyñ liniiäsy jatsa,
i̇ekinşi jağynan jüzdegen las, qyisyq köşelerdi qualai ornalasqan barly-joqty
bailyqtaryn jūrttyñ aldyna tartqan ülkendi-kişili dükenderi, sauda oryndary
bar i̇eski qala jatady.
İa, būryn balyq irikteuşi bop istegen Jermena öziniñ jaña ömirine üirenbei-aq
ketti. Ol iri qasapşynyñ äieli bola tūrsa da, özin kepten beri biletin adamdardyñ
aldynda bailyğynan Uialatyn i̇edi. Sondyqtan, kedeilerden keşirim sūrağandai,
i̇erinin dükeninde qaldyryp ketetin aqyrğy tyiyndarynyñ ornyna birdeme bergisi
kelgendei ol künnen künge jūmsara berdi. Osyndai bolğandyqtan Jermena
saudasynyñ paidaly bola tüskeni saiyn quanğan bolar dep aitu da qiyn. İeri
ämianyn aqşağa toltyryp närse alu üşin bazarğa şyqqanda, ia qūshanağa ketkende
Jermena onyñ keşke taman tili kürmelip söilei almai, bet-auzy albyrap, toiyp
mas bop qaitatynyna kümändanbaityn i̇edi. Sondyqtan kop paida tauyp az
şyğyndanğan saudagerdiñ menmensi maqtana tüskenin bildire jyltyrağan közine
qaraudyñ özi būğan öte auyr soğatyn-dy. İeger Jermena tiri tūrğanda qyzynyn
tağdyry qalai degenmen de basqaşa bolatyn i̇edi.
Qasapşynyñ özi äieli qaza bolğany jaiynda habar alğanda onşa qaiğyra
qalğan joq. Ol būryn da Uiala qoimaityn i̇edi. İendi nesine Uialsyn. Onyñ üstine
Jermena öziniñ qarapaiym halyqqa beiimdelgen sezimin özgertpegendikten,
qasapşynyñ barlyq ataqqūmar josparyn aqtai ma dep ümittengen qyzyn
şatastyryp, basqa jolğa saluy yqtimal i̇edi. Degenmen i̇et aluşylary aldynda
öziniñ bedelin tüsirmes üşin ol bir aidai qalalyq kafege barmai jürdi. Bylaişa
aitqanda, būl onyñ aza tūtqan symağy i̇edi. Biraq tipti soğys joqtai ol üiinde özinen
i̇eşteñeni aiağan joq. Onyñ birsypyra joldastaryn jinap alyp öziniñ jasağan
toisymaqtary turaly lepire söilegenin Poletta talai i̇estigen. Olar ashananyñ
terezelerin tas bitep jauyp alyp otyratyn, al mūnysy olardyñ Uialğannan istegeni
i̇emes, qalada kerek dese bir tüiir nan tabylmaitynyn bile tūra arsyzdyğyn
asyryp, qomağailyqqa salynğandyqtary bolatyn.
Qasapşy özi jeñ ūşynan jalğasatyn kisilerden basqanyñ barlyğyn jek köruşi
i̇edi. Al onyñ özin tipti kommersanttar men saudagerler de jaqtyrtpai öz
aralarynan quyp şyqqan. Sonda da qaladağy i̇eñ jaqsy düken soniki bolatyn, onyñ
i̇etin ministrler bylai tūrsyn, şetelden kelgen mañğazdar tüsetin i̇eñ jaqsy
meimanhanalar alatyn
Onyñ jigitşilik isteitini jūrttyq barlyğyna mälim bolatyn. Biraq onyñ jaman
jerlerden qalmaitynyn ol dükeninde zat satyp tūrğanda i̇eşkim de seze almas i̇edi.
Nağyz artist! Türine qarağanda aqyldy, sypaiy adam degen oi tüsirerliktei
keremet mañğaz, salmaqty adam siiäqty bolyp körinuge tyrysatyn.
Osyndai köp i̇et körgende Anridiñ köpten beri auzyna i̇et almağanyn, onyñ dämin
ūmytqanyn oilau Polettağa öte qiyn soğatyn. Jaqsy jeri Poletta täuir dükende
sirek bolady. Tek keşkilik qana, düken jabylar aldynda onyñ qyzyl kafel
tösegen i̇edenin şüberekpen sürtip şyğatyn i̇edi. Biraq asüide, ne ashanada
jürgeninde tös i̇et nemese sübe sūrağan üi qojasy äielderdiñ dauystaryn i̇estitin-di.
İet şapqan baltanyñ sartyldağan dausy, tarazynyñ tyrsyldağany, i̇ettiñ bağasy
turaly äñgimeler de i̇estiletin. Polettanyñ tabasyna ömirinde mūndai tañdauly i̇et
tüsip körmegen bolatyn, tüsken künde de ol ony dūrystap pisire almağan bolar i̇edi.
Ras, jetisine tört kün i̇erteden keşke deiin Jizeldiñ jūmysyn istegeni üşin
alatyn aqysynyñ üstine qojasy oğan qol basyndai i̇et beretin i̇edi. Biraq
qasapşynyñ myrzalyğy da Polettanyñ zäresin alatyn — sol mezette ol keremet
jeksūryn körinetin.
Amerikandyqtar qarsysyndağy üige ornalasyp alğannan beri i̇et dükeninde
ylği solar turaly äñgime bolady da tūrady. Jūrt soğys jaiynda, porttağy sauda
jağdailary, qaru-jaraq tielgen amerikan kemeleri keledi i̇eken degen boljau
turaly äñgimelesedi. Polettanyñ mūnda i̇estimeitini joq. Jūrt osyndai äñgimelerdi
qaidan i̇estidi i̇eken. Osynyn özi tipti aqylğa syimaityn närse ğoi. Kei kezde i̇erine
i̇et dükenindegi saiasatşylardyñ boljauyn aityp barğanda ol qatty oilanyp
qaluşy i̇edi. Bir ğajaby — pikirleri jağynan jümysşylardan öte jalpaq, jatqan
kisilerdiñ özderiniñ de keide däl bizdiñ oilağanymyzdai oryndy oi, tüzu
közqarasqa keletini. Sonda da aldanyp qaludan aulaq bolğan jön, osy kvartal
tügelimen amerikandyqtar jağynda; qalai bolğan künde de olarğa qarsy bolğan
adamdar öz pikirlerin aşyq aita almaidy. İet dükenine köbine teñiz ofitserleriniñ,
keme ieleriniñ, i̇eski qaladağy kommersanttardyñ äielderi, sot çinovnikteri men
därigerlerdiñ jūbailary kelip tūratyn-dy. Ras, bulardyñ barlyğy da biraz jüdep,
küizelin qalğandar — äitpese hanymdardyñ özderi azyq satyp aluğa şyqpas i̇edi,—
solai bola tūrsa dat mūnda oqys kelip qalğandai olar dükenge kirgende menmensip,
mūryndaryn şüiirip, jan-jaqtaryna jerkene qarap, i̇etti tek sausaqtarynyñ
ūştarymen ğana ūstap qatty söileitin-di. Mūnda oqtyn-oqtyn i̇eki käri qyz kelip
tūratyn i̇edi, olar mikroskop arqyly bir jaman jändikterdi qarağandai dereu
közderine lornetterin jügirtetin.
– Jaqynda amerikandyqtar jūmysty şaban jürgizgeni üşin porttan bir
podriadçikti quyp jiberipti dep i̇estip i̇edim. Ol ras pa, älde ötirik pe? Onyñ özi qai
podriadçik i̇eken?
Şynynda da amerikandyqtar öte asyğady. Qalağa kelisimen olar Viven
gospitaline kirip aldy da, sol i̇eski tarihi i̇eskertkiş üidi özderine ūnaityndai ğyp
kaita ondap aldy. Mūnyñ säl aldynda ğana sol üidi muzeige ainaldyru ūiğarylğan
bolatyn. Amerikandyqtar qabyrğa bitkenniñ barlyğyn qiratyp jūldyrdy da,
qaitadan mailatyp keremet jaqsy keñse jasatty, barlyq jerlerine telefon
qoiğyzdy. Qaz:r olar tömengi i̇eki etajdağy terezelerdiñ barlyğyn qyşpen bitetip
jatyr. Sirä demonstratsiiädan qorqatyn bolu kerek. Tuynyn ülkendigi şamadan tys
bolsa da, olar mūnda özderin tabandy körmeidi. Al «tarihi i̇eskertkiş şe?» Ol būlar
üşin tek i̇eski, las üi ğana. Osy frantsuzdar artta qalğan halyq, özderi qaidağy bir
i̇eski şaqty auyzdarynan tastamaidy. Ärine, kelimsekterge bül i̇eski-qūsqynyñ
barlyğy da ūnamaidy. İeger amerikandyqtar qirap jatqan frantsuz üiine qyzyqqan
bolsa, onda ol üidiñ jūmysşy kvartalynan qaşyq bolğannan boluy yqtimal.
– Quylğan podriadçik Prenan körinedi, Diuken hanym.
– Ai, Prenan ba... dūrys bopty, özine sol kerek! Ol nemisterge öte
jağympazdanyp ketken siiäqty i̇edi-au...
Diuken hanym qandai revoliutsiiäşyl söz söileitin bolğanyn qarai gör. Biraq
nemister men olarğa kyzmet i̇etken adamdar turaly söz bola qalsa, qasapşy ondai
sözge qosylmai aulaq tūrady. Dükende ol tek kommersant qana. Qazir barlyq
jerlerde Germaniiänyñ kaita qarulanuy jaiynda, faşistik generaldardy bosatu
turaly äñgime bolyp jür. Onyñ qara basy oğan qarsy i̇emes. Solar bolsa bola-aq
qoisyn, äiteuir orystar bolmasa bolar. Qazir natsister tūsynda oz jūmystaryn
jaiğastyra bilgen kisilerdi jazğyratyn uaqyt i̇emes. Diuken hanym Prenanğa nege
qarsy boldy i̇eken? Sirä ol oğan birdeme istegen şyğar Al nemister — tek syltau
ğoi.
– Diuken hanym, mūnda Prenannyñ i̇eşqandai kinäsi joq. Ony sizge atap aitam.
Kinä jūmysşylardan, büirekten siraq şyğaryp barlyğyna kesel jasaityn solar.
Prenan amerikan ofitserlerine tike solai dedi.
Qasapşy dünie jüzindeginiñ barlyğyn,— onyñ işinde öz sözine şeiin, — jek
kergendei ädettegişe silekeiin şaşa söileidi.
– Ärine, amerikandyqtar natsisterden de äri qatalyraq bola tüsedi.
Amerikandyqtar tūsynda asa i̇erkindei qoimaisyñ.
– Älbette! Olar talap i̇etip üirenip qalğan...
– Būl jerdegi jümysşylar saiasatsyz tūra almaidy. Olardyñ i̇esil-derti tek
saiasat pen i̇ereuilde. İet tağy da qymbattap ketken be, nemene?
– Diuken hanym, meniñ ūjdanyma senuiñizge bolady, mūnda menen i̇eşqandai kinä
joq. Qūdaiğa şükir, sizben alğaşqy ret qana tanysyp tūrğanymyz joq. Men özim de
kün saiyn üstep töleudemin. Onyñ üstine salyq şe? İetpen jabdyqtauşylar da
qapy qalmai qaltalaryn toltyruda.
– Bile bilseñiz, jūrttyñ köbi basqaşa oilaidy. Meniñ küieu balamnyñ ülken
fermasy bar, şaruaşylyğy keremet jaqsy. Al i̇endi onyñ aituy boiynşa būlar
nağyz paidaqor saudagerler körinedi. Kim qandai gazetti oqityn bolsa solai
oilaidy. Bir gazette aq delingen närse böten gazette qara delinedi.
– Men i̇eşkimdi de jazğyrğym kelmeidi. Ärkim qolynan kelgendi isteidi. Ärkim
bilgeninşe mal tabady, Diuken hanym, biraq äñgime onda i̇emes. Al i̇endi
amerikandyqtar turaly tike aitu kerek– būlar jūmysşylardyñ öz paidasy üşin
olardy qoldaryna ala alady. Bizge kerek närse jūdyryq, Diuken hanym, jūmystyñ
ne i̇ekenin men jaqsy bilemin. Özim de jūmysty qasapşynyñ dükeninde şabarman
bala bolyp jūmys istegennen bastağanmyn. Bireudiñ qoldauysyz-aq adam boldym.
İenbek siñirgen kapital tabasyñ.
– Degenmen aşyp aitqanda jūrt joqşylyq körude, olardyñ barlyğyna birdei
jūmys jetpeidi. Port...
– Port jaiynda ne degiñiz keledi? Bizdiñ porttyñ jūmyssyz qarap tūrğanyna kim
kinäli, osyny aityñyzşy?
Äñgimege basqa bir i̇erkek dausy qosyla ketedi. Asüide aiaq-tabaqty juyp jatqan
Polettağa olardyñ ärbir sözi anyq i̇estilip tūrady.
– Jūmysşy myrzalar öte talğampaz bolyp keledi. Keibir närselerdi tüsiruge
kelisse, böten närselerdi tüsiruge kelispeidi. Bizdiñ porttyñ qarap tūrğany da
sodan. «Messajeri maritim» siiäqty körnekti kompaniiäny mysalğa alyñyz. Onyñ
da jaiyn i̇eske alu kerek qoi; ol bizge kemelerin jibergen i̇edi, dokerler olarğa
tielgen jük Vetnamğa jiberiledi degen syltaumen jūmys istemei qoidy. Olar
jūmys istegenşe qoldaryn qusyryp otyrğandy täuir köredi. İendi būdan bylai
i̇eşbir kompaniiä bizge i̇eñ jaman kemesin de jibermeidi. Olarğa Frantsiiädan basqa
port tabylady ğoi.
– Men de osyny aitam, – deidi Diuken hanym,— jūrttyñ barlyğyna birdei
jūmys tabyla bermeidi dedim ğoi.
– Al kinä kimnen? – dep gür i̇etedi baiağy dauys. – Bizdiñ dokerler aitqandai onyñ
özi sauda jükteri bolsa i̇eken, onda i̇esiñizde bolsyn, jükterdiñ barlyğy sauda üşin
bolsa—ondai jükti arzan-aq tüsirer i̇edi. Sonda da i̇eger olarğa birdeme ūnamai qalsa
kenet jūmysty tastap kete beredi. Al i̇endi, onyñ özi kompaniiä üşin külli ziiän,
barlyq operatsiiälaryn būzady. Demek, olardyñ basqa amal isteuge haqy bar. Özara
aityp tūrmyn, i̇eger odan tikelei bizge ziiän bolmasa aldymen men özim quanar i̇edim:
oz obaldaryñ i̇ezderiñe, jūmys istegileriñ kelmese aş otyryñdar, der i̇edim.
Diuken hanym basqa bir auyz da söz aitpai, tipti i̇eşkimmen qoştaspastan
dükennen şyğyp jüre beredi.
– İapyr-ai, osy äielderge ne joq,—dep küledi baiağy dauys.—Özderi i̇eşteñe de
tüsinbeidi, mäselen, bizdegi äielderdi alaiyq. Meniñ közimşe jym-jyrt, japqan
auyzdaryn aşpaidy. Al, i̇endi kei kezde olardyñ özara söilesken sözin kezdeisoq
i̇estip qalsañ, ğapu i̇etiñiz, qūlağyñ sasidy!
Aqyry Poletta älgi dauysty tanydy. Söilep tūrğan kisi Fransinanyñ kazirgi, al
Jermenanyñ irikteuşi bop istep jürgen kezindegi būrynğy qojaiyny Delassiu i̇eken.
Bälkim qazir qasapşynyñ balyqşymen sypaiy söilesip tūrğany da sol kezdi i̇eske
alatynynan bolar.
– Qalai bolsa da amerikandyqtar bizdiñ dokerlermen aqyldasa qoimas: äli port
isteidi, jūmys jüredi, oğan alañ bolmañyz. Jūrttyñ barlyğy soğan yntyq. Qūdaiğa
şükir, men kommersanttarmen öte jiı kezdesip tūramyn ğoi,— öziñizge mälim, men
bizdiñ birlestiktiñ komitetiniñ müşesimin ğoi. İeger biz özimizdiñ sauda jūmysymyzğa
kelgende jalğyz ğana jūmysşylarğa arka süienetin bolsaq baiağyda-aq qūryp
ketetin i̇edik.
– Ol dūrys, olar i̇eşteñe de satyp almaidy ğoi,— deidi manadan beri ündemei,
tek balyqşy Delassiudiñ ärbir sözinen soñ ülken-ülken lep belgisin qoiğandai,
baltamen birkelki tarsyldatyp i̇et şauyp qana tūrğan qasapşy kenetten.
– Amerikandyqtardyñ tūsynda sauda sätti bolady, oğan alañ bolmañyz. Qazirdiñ
özinde-aq qalada olardyñ sany myñnan asady, onyñ üstine qatyn, balalaryn äkelip
jatyr. Al i̇endi, barlyğy da tamaq işip-jeidi ğoi. Onyñ üstine olarğa bizdiñ
baqytsyz jaiau äskerimizdei künine alty frank berip qana qoimaidy ğoi.
Amerikandyqtardyñ qaltalarynda ol aqşalar solai jata bermes.
Portta gudok bitkenniñ barlyğy ökire bastady.
– Tüs bop qalypty! Men i̇endi keteiin!
– Joq, säl ğana toktai tūryñyz, —- deidi qasapşy. — Men qazir sizge bir qyzyq
närse körsetemin. Beri qarañyzşy. Men özim oğan künine i̇eki dürkin sūqtanyp
qaraimyn.
Poletta sol sözdiñ artynan ne bolatynyn jaqsy biledi. Kün saiyn tüs
mezgilinde, keşkilik i̇eski qalada isteitin satuşy jas äielder üilerine asyğys
qaityp bara jatqanyn baqylap, tereze perdesiniñ syrtynan köşege köz jiberip,
ondağy bastalatyn uaqiğany körip tūrady. Gudoktyñ ökirgenin i̇esti sala,
amerikandyq soldattar i̇eski gospitaldan tobymen köşege şyğa keledi, olar
saqyldap külip rezinkalaryn şapşañ şainap jaqtaryn qaişylatady. Asyğypüsigip birin-biri itere olar trotuardyñ şet jağynan asa jaily oryn alyp tūruğa
tyrysady. Qyzdar qastarynan öte bergen mezgilde amerikandyqtar olarğa:
«Qydyrmaisyz ba? Mamzel?»— deidi, auyzdary rezinkağa tolğandyqtan tilderi
kürmelip. Ädepsiz qaljyñdaidy. Qyzdarğa jarmasa ketedi. Qyr-soñynan qalmai
qoldaryn jūmsaidy. Qyzdar keiin olardan qūtyludyñ amalyn jasaidy.
uialşaqtaulary qabyrğağa qarai tyğylyp, aiaqtaryn tezdetip basyp, arttaryna
tüskenderdiñ betterine qaramauğa tyrysady, al älgiler birdeñeni sybyrlap olarğa
jaqyndai tüsedi. Biraq qaljyñğa jauap qaiyryp özderi de syqaqtaityn qyzdar da
kezdesedi. Ondailar özderine ūsynğan şylymdy, şainaityn rezinkany aludan
bastartpaidy.
– Al qalai i̇eken?
Qasapşynyñ sol kezde balyqşyny şyntağymen qalai türtip qalatyny
Polettanyñ közine aiqyn i̇elesteidi. Jizeldiñ de kei kezde sondai oqiğany özi
ūiyqtaityn bölmeniñ terezesinen qarap tūratynyn biletin i̇edi. Jizel sondai
şübäli oqiğağa öte qūmar bolatyn.
– Qalai, qyzyq pa?
– Ata-analary neğyp ündemeidi i̇eken?
– Qyzyq i̇ekensiz ğoi! Bikeşter säbi i̇emes qoi, ne isteitinin özderi de biledi.
Olardyñ i̇eñ qūryğanda teñ jartysy talaidy körgen bolar, sirä, alaida osy kezdiñ
jastarynan ne şyqpaidy deisiz.
Qasapşynyñ külim tarta tüsken közderi Polettağa i̇elestep ötedi.
Poletta alğaş ret Jizelge jūmys istei kelgeninde qasapşynyñ oğan audarğan
köz qarasy osy kezge deiin i̇esinde. Poletta sonda osyndai köp i̇etti körgende ne
isterin bilmei sasyp, Anrige şabylğan kotlet istep berse jaqsy bolar i̇edi degen
oiğa kelgen i̇edi. Al qasapşy onyñ sondai oiyn sezip qalğandai oğan sybyr i̇ete
tüsken:
– İeger sağan i̇et kerek bolsa raqym i̇et, tabuyña bolady...
Jaratylystan jasqanşaq Poletta oğan i̇eşteñe dep ündei qoiğan joq. Onysy
dūrys boldy. Qasapşynyñ közin körgende ol onyñ söziniñ mağynasyna tüsine
qoidy.
X
TÜNDE JŪRT NE JAİYNDA
QYİaLDAİDY
Tordy ol jerden baiağyda alyp qoiu kerek i̇edi. Bos tordan da bos qabyrğa dūrys.
Ärine olar aqymaqtyq istegen, toty qūsty satu kerek i̇emes i̇edi. Tek satty degen
aty bolmasa şynynda ony beresileri üşin berip jiberdi. Toty qūsty qaryzğa süt
berip tūratyn dükenşi alyp qoidy. Sūlu qūs oğan ūnağan i̇edi. Dükenşi toty qūsty
kirege, körşime kömek beru üşin ala tūramyn, al beresini tölegen küni qaityp
beremin dep uäde bergen bolatyn. Toty qūs barda bir türli köñildi i̇edi. Üi işi oğan
üirenip ketken bolatyn. Sondyqtan oğan airylğan küni balalar öksip-öksip jylap
aldy Balalarğa toty qūsty älgi süt berip tūratyn ağai uaqytşa alyp ketipti. Nesi
bar, biz de kei kezde oğan ai boiy aqşa tölemeimiz ğoi dep tüsindirdi. Sütti qoişy!
Balalar ony özimen özi ağyp kelip jatady i̇eken dep oilaityn-dy. Toty qūstar da
qolğa solai tüsedi i̇eken dep oilaityn i̇edi olar. Toty qūs būlarda köpten beri
tūratyn i̇edi ğoi. Sol qyzyq qūsty Anri men Polettağa bir i̇esirik teñizşi köñili
tüskende arzanğa satyp ketken bolatyn; ol i̇ekeuiniñ toiyna däl oryndy syilyq
bolğan i̇edi. Tor odan qymbatqa tüsken. Biraq qazir ol bos tūrğanda şynynda da alyp
qoiğan dūrys.
– İerteñ men ol tordy alyp tastaimyn, – deidi Anri,— biraq qaida qoisam i̇eken.
– Äzir ony jasyryp qūia salaiyq. Kim biledi bir kezde tağy da keregi bolar,— dep
jauap qaiyrady oğan Poletta.
Olar jaña ğana jatqan bolatyn. Tün süikimdi typ-tynyş, kümistei taza, japjaryq ai säulesi tereze qaqpağynyñ jaryqtarynan üi işine tüsip tūr. Anri men
Poletta tösekte bala syiaqty qol ūstasyp qatar jatyr.
– Anri, men üşin būl meniñ öte jaqsy ötkizgen uaqytym.
Anri Polettanyñ sausaqtaryn qysa tüsip oğan qarai būrylyp jatady. Al,
i̇ekinşi qolymen aqyryn ğana onyñ iyğynan, moinynan süisine sipaidy.
– Poletta!
Anri onyñ i̇ezuinen ğana süiip, sonan soñ mandaiyn onyñ jağyna taqai jailanyp
jatady.
– Şarşadyñ ba? Basyñ auyrmai ma?
– Joq, jaman i̇emes.
Olardyñ tap qastarynda kişkene balalardyñ birkelki dem alğany i̇estiledi.
– Balanyñ qoly jazyldy ma?
– Meniñşe jazylyp kele jatyr, biraq öte qatty küigen, bilmeimin oğan pikrin
kislotasyn jağyp jaqsy istedik pe, joq pa, qalai dep oilaisyñ? Ras, qolğa basqa
i̇eşteñe tüspegen soñ jaqqan i̇edim, biraq kislotadan asqynyp jaman bop kete me dep
qorqam.
– Olardyñ jalğyz qaluğa mäjbür bolğandary qandai baqytsyzdyq. Sen üide
bolsañ mūndai baqytsyzdyq bolmas i̇edi, oğan közim jetedi.
Poletta oğan: «İeger jūmys istep aqşa tappasam, qalai kün körer i̇edik?» dep
jauap bere jazdady, biraq uaqytynda toqtap qaldy. Ol Anridiñ ne oilaitynyn
jäne onyñ neni dauystap aitatynyn öte jaqsy biledi. Polettanyñ i̇eñbek aqysymen
bükil üi işiniñ kün körip otyrğany jalğyz bügin ğana i̇emes, oğan birneşe apta
boldy. Al,i̇erkekke bül oñai soqpaidy. Küni boiy zyğyryñ qainap, jaqsy körip, ia
aiamai sondai sūmdyq jaman mäselelerdiñ barlyğyna ündemei jüre beru, oiğa
tüsken närseniñ barlyğyna ündemei işten tynu, äitpese jaqsy adamyna oqys söz
aityp auyr tigizip alarmyn dep oilau oñai i̇emes. Ärine, osy qarğys atqan
qaiyrşylyqtyñ zardaby bolmasa mahabbattyñ maqsaty basqa. Sonda süiikti
adamyna auzyña tüsken sözdi talğamai aita beruge bolady. Sonda alañsyz, i̇eşteñeni
jasyrmai syrlasa alasyñ. Jüregiñniñ kiltin tabudyñ, sūmdyq, jaman oilardy
quudyñ keregi joq. Biraq, qazir Anri öz isiniñ qamyn oilap jatyr.
– İeger meniñ bos uaqytym bolsa, – deidi ol,— jūmys tauyp alar i̇edim, qandai
bolsa ondai bolsyn, äiteuir, birdemeni tabar i̇edim.
İendi Poletta Anrige qarai būrylyp jatady da, külgen boiy onyñ qolyn
şymşyidy.
– Sandalmai jaiyna jat. Men ol jaiynda i̇eşteñe oilamaitynymdy sen öte
jaqsy bilesiñ.
Anri şalqasynan jatyp, raqattanyp keriledi. Polettany özinen ülken siiäqty
körip, ony panalağandai Anri onyñ iyğynan säl tömenirek jatudy öte ūnatatyn
i̇edi. Polettanyñ osynyñ barlyğyn tüsinetini qandai jaqsy... Jan joldasyñnyñ
seni qoldaitynyn bilseñ, onyñ qasynda jatqanyn oilasañ, osynyñ özi adamdy
köñildendire tüsedi.
– Öz ömirimizdi özgertkimiz keledi ğoi, sol üşin barlyq küşti jūmsauğa turady,—
deidi Anri Polettanyñ äbden közin jetkizip, äieli onyñ pikirine qalai qaraitynyn
bilgisi kelgendei.— Al men bir küni negizgi mäselege — barlyq' auyrtpalyqtan öz
küşimmen qūtylu kerek i̇eken degen şeşimge keleiin delik. Jūmys istep aqşa taba
bastaiyn, basqalardan kem i̇emespin ğoi; üige de aqşa äkeledi i̇ekenmin deiin, sonda da
bäribir üiimizden de, basqalardyñ bastarynan da qaiyrşylyq arylmaidy.
Tereñirek oilau kerek. Ärine qazir bizge tūrmys öte auyr soğady, basqalardan
göri de qiynyraq, biraq biz bir uaqytta barlyğynyñ özgeretinine senemiz. Barlyğy
özgergen kezde qoğam isine qatysyp, oğan i̇eñbegim siñgeni i̇esime tüskende köñilim
köterilip, bir jasap qalamyn ğoi... Men jeñisti jaqyndata tüsu üşin i̇eşteñe
istemegen bolsam, ömirimdi bos ötkizdim dep sanar i̇edim.
Poletta «bilemin, barlyğyn bilemin, mağan tüsindiremin dep äure bolmai-aq
qoisañ da bolady» degisi kelgendei meiirimdenip barmağymen onyñ, auzyn basady.
Anri säl ğana kidirip, onyñ barmağyn tistep alğysy kelgendei jağyn sart i̇etkize
tüsedi.
– Al, söilep boldyñ ğoi?—deidi Poletta ony kelemejdep.
Tün men tynyştyq jastyq şaqty özderimen birge ala kelgendei... Jazğy
iñirdei aiqyn, typ-tynyş bon kelgen tätti ūiqy ol i̇ekeuin bilep äketedi, mūndaida
deneñ tap-taza, jep-jeñil siiäqty körinedi de, tūrmystyñ barlyq auyrlyğy senen
az uaqyt bolsa da şegine tüsedi. Meili kedei-aq bol, biraq seniñ qolyñ qaruly,
būlşyq i̇etiñ şiraq, i̇erinderin süikimdi. Jasyn jiyrma beste. Senin sözderiñ
bolaşaqty aiqyndai tüskendei bolady. Osyndaida senin täniñdi jastyq bilep
ömir sürgiñ, i̇essiz süigiñ keledi.
– Seniñ qalai qarai būryp bara jatqanyña meni tüsinbeidi ğoi dep oilaisyñ ba.
Būl äñgimeni bastağanyñ, i̇eger sağan jūmys ūsynar bolsa oğan keliskiñ keledi. Biraq
onyña meniñ küñkildemesim üşin būl seniñ aldyn ala mağan bärin tüsindirip qūiaiyn
degenin ğoi. Solai i̇emes pe?
Anri tike jauap beruden būltarady.
– Adamdy tüsine bilude qalai qatelesuge bolatynyn bilemisiñ, men qaşanda
Franker Jilberdi jek köredi i̇eken dep oilauşy i̇edim. Būdan bir jeti būryn bolğan
jiylysta ol mağan: «Jilberdiñ oqytuşy i̇ekenin ūmytpa, ol bizge — dokerlerge
onşa köñil böle qoimaidy, onyñ kelmei qalğany da sondyqtan» - degen bolatyn.
Bügin Frankerge jolyğyp men oğan: «Anada Jilberdiñ jinalysqa nege kelmei
qalğanyn bilemisiñ» degen i̇edim. Franker bop-boz bop ketti. Ol öziniñ sandağy qatesin
tüsingen i̇eken, mūnyn barlyğyn menen būryn i̇estigen körinedi. Ol mağan keiigendei
bop jauap qaiyrdy: «Al, jarar, jarar, tipti aitpağan sezdi mağan taqpai-aq
qoisaişy. Jilberdiñ qandai şyn yqlasymen berilgen adam i̇ekenin men özim de
bilemin. Äñgime onda i̇emes. İeger oğan jūmysta köbirek kömekteskende ol mūndai
halge jetpegen bolar i̇edi...» Baqsam Diupiüi Frankerge barlyğyn jetkizip ülgirgen
i̇eken. Ol tek Jilberdiñ qandai anatoriige baratynyn, därigerlerdiñ odan dereu
jürip ketuin talap i̇etkenin ğana bilmeidi i̇eken. «Kördiñ be,— dedim men oğan,—
adamdy jazğyrmastan būryn jüz ret oilap alu kerek». Meniñ sözim oğan batyp
ketti. Sonda onyñ mağan ne degenin bilemisiñ? «Senin olai deuiñ, Anri, dūrys i̇emes.
Sen meni tüsinbei tūrsyñ. Men qazir barlyğyn bastan-aiaq tüsindirip bereiin...
Mysaly, sen jinalysta Roberge biz batyl boluymyz kerek degenin i̇esiñde me?
Jilber olai qatty aita almas i̇edi. Öitkeni, ol jūmyssyz jürgen joq, ol ūdaiy
mektepten i̇eñbekaqy alyp tūrady. Sondyqtan da ol Roberge sen siiäqty teñbe-teñ
batyl söilep tüsindire almağan bolar i̇edi. Ärine, Jilber özin jūmysta şarşatyp
aldy. Men onyñ bizdiñ barlyq joldastardai özin aiamai jūmys isteitinin bilemin.
Onysy tek syrttan qarağan adamğa sezile qoimaidy. Rober sonda sağan i̇eşteñe dep
qarsy kele almady, al Jilberge bir närse dei alar i̇edi». Men Frankerge ony tipti
ökpeletu oiymda bolmağanyn aittym, şynynda da, sol joly sonyñ köñilin
qaldyrdym, bilem. Olai isteitindei Frankerdiñ i̇eşqandai kinäsi joq i̇edi... «Seniñ,—
dedi mağan Franker,— osyndai qiyn jağdaida tūratyn joldastarğa biz järdemdese
almappyz degeniñ dūp-dūrys. Jūrt öz qamyn oilamaidy, al biz olardy saqtau üşin
i̇eşqandai şara qoldanbaimyz. Ondailar bizdiñ basşylar arasynda da, özimizdiñ
işimizde de tolyp jatyr. Basşylar arasynda — Moris, mūnda — Jilber. Olarğa
öziniñ densaulyğyn oilağany da aiyp siiäqty körinip tūrady. Mysalğa deputat
Jorjdy alalyq, ol da sondai. Onyñ işi auyryp äbden silesin qatyrğan körinedi,
biraq öziniñ nauqas i̇ekeni onyñ oiyna kirip te şyqpağan. Ondai beiğamdyqty
maqtan i̇etudiñ qajeti joq. Bizde äli oğan maqtanyp, ony qaharmandyq köredi: «Men
nauqas bolsam— onda nağyz berilgen adammyn, qaharman boluğa jaqynmyn» dep
oilaidy. Franker qyzyq adam, söilep tūryp öziniñ keremet ūzyn qolyn sermei
beredi. Ūiqtap qaldyñ ba?
– Qandai añğyrtsyñ özin! Ūiqtap jatqanym joq, ömiri seni sondai halge
jetkizbes i̇edim dep oilap jatyrmyn. Baiqal kör öziñ! Onda meni körersiñ.
– Ai, Poletta-ai, Jilberdiñ tübine jetken onyñ. semiasyz jürgeni, jalğyz
basty ğoi. Ol mūndai jūmysta jüruge äiel, bala-şağa bolmağan yñğaily bolady
deidi. Olai bolsa seniñ de i̇eşteñege alañ bolmai öz jūmysyñdy istei beruiñe
bolady, odan i̇eşkimge keler ziiän joq. Sen qalai dep oilaisyñ?
Poletta sondai tūspaldap aitqan söz üşin öşin alğysy kelgendei ündemesten
Anridiñ, qolyn şymşidy.
– Biraq i̇ekinşi jağynan, keş saiyn jinalystan soñ jiyrma kilometrdei jer
velosipedpen qaitqanynda üiine ot jağylmağan, tösek suyq, tamaq äzirlenbegen
bolsa būl da oñai i̇emes. Jilberdiñ özi mağan keide mūndaida aştyqty da
sezbeitinin, i̇esil-derti tek tezirek tösekke jatuda bolatynyn, sorpa jylytyp işuge
de äli kelmeitinin aitqan i̇edi... Jan tynyştyğy jağynan da būl oñai i̇emes,
oqytuşylyq zavodta nemese portta ylğyi adam arasynda jūmys istegennen qiyn
ğoi. Oqytuşy balalardy qanşa jaqsy körgenimen öziniñ jalğyzdyğyn sezedi.
Öitkeni janynda şeşilip söilesetin adam bolmaidy ğoi.
Anri Polettağa tyğyla tüsti.
– Biz i̇ekeumiz birimizge birimiz ğaşyq bolğan siiäqtymyz, bylşyldağanymyzğa bir
sağat boldy. Sen qasymda bolğanda mağan ömirdiñ qandai jeñil körinetinin bilseñ!
– Qusyñ-au öziñ,- deidi Poletta,- seniñ tağy da birdemeni aitqyñ keletinin sezip
jatyrmyn. – Ol Anridiñ qolynan alyp, ony quyrşaqtai äldileidi.— Aldarqata
biledi i̇ekensiñ! İeger sağan ondai jūmys ūsynsa, soğan kelispekşisiñ ğoi, solai ma?
– Äiteuir bireu jūmys isteu kerek qoi.
– Jarar, jarar... Odan da sen ony maqtanyş köretiniñdi moiyndasañ i̇edi. Seni
audandyq komitettiñ biurosyna sailağanda bir jeti boiy jarqyldap jürgenin
i̇esiñde me. Menen i̇eşteñeni jasyra almaisyñ.
– Birinşiden, ol jaiynda äli şyndap äñgime bolğan joq, bälkim mağan tek äşeiin
solai bolyp köringen şyğar. Ol bylai tūrsyn, äueli oğan küşim keletin,
kelmeitinin de bilmeimin. Jilberdiñ qasynda men kimmin?
Keşke taman üiine kelgende Anri Polettağa Jilberdiñ nauqastanyp qalğanyn
aityp, i̇eñ soñynan oğan: «Bälkim qatelesetin şyğarmyn, biraq joldastardyñ meni
Jilberdiñ ornyna ūsynulary mümkin» – degen i̇edi.
Poletta i̇erin yzalandyrğysy kep, ädeii qulyqpen dausyn qatulatyp:
– İeger men sağan joq desem şe? — degen.
– Sen olai demeisiñ!
– Al, degenmen, solai desem te?
Anri külkisin tyia qūiady.
– Nemene, sen şyn aitamysyñ?
Poletta Anridiñ qatulanyp solaiymen tyrysa tüskenin sezedi.
– Sen olai isteseñ jaqsy bolmağan bolar i̇edi, — deidi ol.
Poletta onyñ osyndai ūstamdy sözdermen öz oiynyn jüz bir bölegin de
aitpağanyn biledi.
– Oinap aitam ğoi, i̇esuas,— deidi ol.— Kördiñ be öziñniñ qandai i̇ekeniñdi!
Aldymen barlyğyn özi şeşip alyp, i̇endi meniñ pikirimdi tek tärtip üşin ğana sūrap
tūrğanyn.
– Ūiğaryp alyp dei beretin neñ... Men şeşpeimin, ärine, ony joldastar biledi.
İeger olar meni ūsynsa, men odan bastartpaimyn. Biraq ol meniñ öz küşime şyn
sengendigimnen i̇emes.
Poletta aqyryn ğana külip qūiady.
– Sen ärdaiym osylai deisiñ.
Äielder janğa tamaşa senimdilik sezimin ornatu üşin jaratylğan. Anridiñ būğan
közi neşe ret jetti. Qasyñda Polettañ tūrğanda, barlyğy op-oñai siiäqty körinedi.
– Mäsele jalğyz ğana meniñ būğan älimniñ jetetin, jetpeitinin de i̇emes. Men
dokerler men kommunisterden basqa i̇eşkimdi bilmeimin ğoi. İeşuaqytta
saudagerlermen, qolönerşilermen, şarualarmen jūmys istep körgenim joq. Al qazir
amerikandyq, okkupatsiiä kezeñinde sansyz mäseleler tuyp jatqanda raikom
sekretary üşin i̇eñ basty mindet — küreske jalğyz jūmysşylardy ğana i̇emes,
būqaranyñ barlyq jikterin jūmyldyra bilu. Būl oryndarlyq, şeşuge keletin
mäsele. Ärine, būğan aparatyn joldar bar, biraq basqa jağynan qarağanda, jau
dokerlerdi ol jikterden aiyryp tastau üşin biraz äreket jasap jatyr. Bizdi bir
jerge köşirip jatqandary da sondyqtan — jūrttan neğūrlym alysyraq ūstauğa
tyrysady. Barlyq mäselege kelgende de ūstaityndary bir sol saiasat. Olardyñ ne
oilary, qandai pikirleri bar i̇ekenin bilmegen soñ, jūrtty küreske qalai
jūmyldyrasyñ? Olarmen özara tüsiniske kelu mağan sirä qiyn soğar deimin, öitkeni
men tek portpen ğana ainalyp, ju mysşy i̇emester bylai tūrsyn, tipti partiiäda joq
jūmysşylardyñ özderimen men öte az aralastym. Gittonnyñ ūly joğalğan tüni
ony doktor Degan i̇ekeumiz izdep şyqtyq. Men äueli onymen ne jaiynda
söileserimdi bilmedim. Maşinada birge bara jatyp, tuk ündegenim joq; ol söilei
berdi, söilei berdi, al men, men oğan tek «ia»,- «joq» degennen basqa i̇eşteñe
aitpadym. Biz oz tobymyz arasynda bir aitqandy qaitalai beremiz. Saudagerdiñ ne
intelligentterdiñ yqylasy tüsetin mäselelerge öte sirek soğamyz. Biraq ondai
mäseleler az i̇emes. Bastapqy kezde saiasatqa tikelei qatysy joqtai köringenmen
olardyñ biz üşin de mañyzy zor. Mysaly, doktor Degan äueli balalardan bastap,
onan gir köteru men ştangağa köşti. Şamasy öziniñ süiikti äñgimesi bolu kerek, añ
aulau, meditsina, Viven muzeiine qoiuğa sai eksponattar jaily aitty. İeñ qyzyğy:
ne jaiynda äñgimelesek te, ol ärbir mäseleni saiasatqa äkep tiredi. Meniñ özim, onyñ
menimen būlai söileskeni tipti sypaiygerşilikten nemese meni syilağandyğynan
bolmasa kerek deimin. Äñgime auyr gir köteruşiler men ştangaşylar jaiyna
köşkende ol sovet girşileriniñ tabystaryn mysalğa keltirdi, çempiondardyñ
atyn atap, olardyñ rekordtaryn atap aityp şyqty. Ol sonyñ barlyğyn men
BK(b)P tarihyn bilgennen kem bilmeidi i̇eken. Aitpaqşy sol kitapty sen mağan
syilağan i̇ediñ ğoi, i̇esinde me? Aşyp aitqanda men atletter men gir köteruşilerge,
tipti sovet çimpiondarynyñ özderine ömiri köñil bölip körgen i̇emespin. Al i̇endi auyr
atletika jağyna kelgende dokerler asa maşyq bolady ğoi.
Poletta oinap onyñ auzyn basty.
– Sen tañ atqanşa sairamaqpysyñ, aitşy?
Anri aqyryn ğana onyñ qolyn ysyryp tastap:
– Osynyñ barlyğy i̇esiñe tüskende ūiqyñ aşylyp ketedi. Tipti, i̇eşuaqytta
ūiyqtamastai quanyş paida bolady. Qyialyñ sairap jatqandai bolyp körinedi,—
dedi.
– İa, tün barlyğyn özgertedi... Tipti solaiymen özgertip jiberedi; biz ömir sürip
jürgen köriksiz düniede öziñniñ köñiliñ men oiyña dem beru üşin adamğa tün men
tynyştyqtyñ perdesi kerek siiäqty.
– Men i̇eşteñe de bilmeimin,— deidi Anri kürsinip,— jinalystarda
kezdesetinder bolmasa, men adamdardy da bilmeimin. Sen äiteuir qasapşynyñ
üiinde ärtürli jūrtpen ūşyrasyp tūrasyñ ğoi, dükende bolasyñ. Al, men bolsam...
Meni qinaldyratyn osy. İeger meni sailap qalatyn bolsa, bärinen būryn mağan tap
osynyñ özi qiyn soğatyn türi bar. Aitpaqşy qasapşyğa keletin adamdar ne
jaiynda äñgimelesedi i̇eken?
– Olar şamasy jaqtaityn şyğar...
– Kim jağynda? •
– Amerikandyqtar jağynda.
– Oqasy joq, qaita keiin olardyñ basqaşa oilaityndaryna meniñ közim jetedi.
Olardyñ basqaşa oilamaulary mümkin i̇emes. Bärinen fakty küşti ğoi.
Böstektiñ üstinde jatqan bala aunap tüsip i̇edi, Anri äñgimesin qūia qoidy.
– Alaida olar bizdi öte jek köredi,— deidi Anri äñgimesin qaita sozyp.—
Dokerlerdi olar adam qataryna sanamaidy. Biraq ne bolyp jatqanyn aldymen
tüsinsek biz ğoi, biz äli olarğa mūnyñ barlyğyn tüsinuge kömektesemiz. Äli olardyñ
okkupanttarğa qarsy küresin meniñ basqaryp qaluym mümkin. Mūnyn ne i̇ekenin sen
tüsinemisiñ? Al i̇endi qazir olardyñ şatasyp, adasyp jürgenderine tañyrqarlyq
i̇eşteñe joq.
Sodan soñ äñgimesin kilt būryp:
– Sūluym-ai! – dep Polettanyñ moinynan qūşaqtap onyñ iyğyn sipady.
– Sūlu-aq i̇eken jaryn, şaşynyn ūiqy-tūiqysyn körseñ i̇edi, ūstap qaraşy öziñ, –
deidi Poletta.
– İeşqandai sebepsiz seniñ oiyna äldeqandai än tüsip kördi me? Men bir ändi
oilap, yrğağyn däl keltire almai äure bolyp jatqanym. Şamasy bylai ğoi deimin
– ä-lä-lä-lä-lä-lä-lä-lä-läi-lim-im.
Anri äldenege Polettanyñ şaşyn syipai beredi.
– İesime basqa än tüspei, tap osynyn qaidan kele qalğanyn özim de bilmeimin.
– Senin oiyna onyñ nege tüskenin men bilem, öitkeni onda bylai degen.
İeger dosyñ qaza bolsa soğysta,
Jan joldasy tūrar onyñ, ornyna...
– Joq, onan i̇emes. Ondai än oiyma kirip te şyqpaidy. Meniñ basyma i̇eşqandai
qauyp tönip tūrğan joq qoi.
– Onyñ basqa jerleri i̇esinde me?
Jegi tünde qarañğynyñ işinde,
Qiiäldaimyz laşyqta biz keide...
– İa, bärinen būryn bizge osy sai keledi i̇eken.
Anri alaqanymen äieliniñ qabağyn jabady.
– Bir minut köziñdi jūma tūr. Mūnda da barlyğy ana jaqtağydai i̇eken dep köziñe
i̇elestet. Biz i̇ekeumiz de sondağy jūmysşylardai barlyq jağdaiy sai, tamaşa üide
turady i̇ekenbiz, ülken jaryq bölmemiz bar i̇eken dep oilaiyq. Onda men ärine
stahanovşy bolar i̇edim, öitkeni onda stahanovşy dokerler bar ğoi. Biz i̇ekeumizge
barlyğy jetkilikti, jūmys sağat altyda aiaqtalady deiik. Bizdiñ basqa i̇eşqandai
qamymyz joq. Balalarymyzdyñ üsti-basy tap-taza, beti-qoly juylğan, qūrğaq
jyly bölmede oinap jür, oiynşyqtary tolyp jatyr. Olardy üsterine aq halat
kigen tärbieleuşi joldastar kütedi. Biz i̇ekeumizdiñ ğaşyq jardai qoltyqtasyp
qydyrğymyz keledi. Onyñ artynan qazirgi «Modern» oteli tūrğan alandağy klubqa
baramyz, onda bizdiñ klubymyz bolady. Klubta kitaphana bar, kitap degen tolyp
jatyr, barlyğy da qyzyq. Klubta şahmat, doiby, karta, älbette radio, televizor,
ärtürli plastinkalar, äiteuir janyna ne jaqsy, sonyñ barlyğy bar deiik, tipti,
kinofilmderdi körsetetin, oiyn qūiatyn kişkene zaly bar bolsa. Söitip biz
i̇ekeumiz uaqytymyzdy bailardan da jaqsy ötkizemiz. Sodan üiimizge qūşaqtasyp
kaitamyz. Dūrys pa? Poletta? Qandai tätti qiiäl, tipti meniñ közimnen jas şyğyp
ketti. Men sovet kinofilmin körip jatqan siiäqtymyn: bizdiñ sovettik
joldastardyñ baqytty, şat jüzderi ekran betine şyğa kelgende közime jas tolyp,
būldyrap ketedi. Sondaida meniñ ne isteitinimdi bilemisiñ? Özime özim ie bolu üşin
bar küşimdi salyp jūdyryğymdy tüiemin... Sonan keiin biz balalarymyzğa baramyz
deiik, balalar baqşasy sol özimiz turatyn ülken üidiñ astynğy etajynda. Biz
olardy qolymyzğa alamyz, olar qalğyp otyr, äsirese bizdiñ Jenetta sol jağdaida
ylği tez ūiyqtaidy. Olardy üige alyp qaitamyz da, tösekke jatqyzamyz.
Özimizdiñ de ūiyqtaityn uaqytymyz jetti. Mine i̇endi biz i̇ekeumiz ğana qalamyz.
Qazirgidei i̇erteden keşke deiin kün köristiñ qamyn oilau joq. Biz tek birimizdi
birimiz oilaimyz. Dūrys qoi? Özimizdiñ... oilaimyz. Solai ğoi, Poletta?
XI
“ERNEST TAQSYRDYÑ" MENŞIKTI
ÜİI
İa, qartty, özi süiip aitatyndai, azyn-aulaq närsege ainaldyra almaisyñ. Ol
bilmei qaldy dep i̇eşkim de aita almaidy. Ol trubkalaryna qarap belgi qazyqşalar
qağyp jatqan şübäli bireulerdi alğaş körgennen-aq, olardyñ ne istep jatqanyn
bilmekşi bolyp äieline bylai dedi:
– Osynyn özi küdikti i̇eken. Olardyñ birdeme isteiin degen oiy bar körinedi. Biraq
ol...
Kelimsekter äli alystağy aşyq jerde bolatyn, olar özderiniñ
astroliabiiäsynyñ qasyna birtürli şoqşiyp otyryp ap, ony birese jaqyndatyp,
birese alystatyp qūiady. Olardyñ ainalasynda jinalğan balalar tamaşalap tūr.
Ernest taqsyr jaqyndañqyrap bardy, biraq balalar tobyna birden aralasyp
ketken joq. Äueli ağarğan sūlu mūrtyn şiratyp aldy da, i̇eşteñede isi joq i̇erikken
adamdai «bum-bum-bum» dep öleñdete bastady.
– Demek, jer ölşep jatyrsyñdar ma? — dep sūrady ol.
Olar būnyñ betine bir qarady – ölşep jatqanymyzdy öziñ körmei tūrmysyñ,
degendei i̇eşqandai jauap qaitarğan joq. Balalar birin-biri türtip, al tyñdaiyq
myna şalğa olar ne der i̇eken, älde ündemes pe degendei bir-birine qarasa qaldy.
Kördiñ be öziniñ mañğazdanuyn, özi sirä otstavkağa şyqqan general bolar. Ernest
taqsyr ündemei ğana belgi qazyqşalardyñ bağytyn baiqap, jipke asylyp
älpenşek tepken kezbe artister syiaqtanyp, birese on jaqqa, birese sol jaqqa
qisañdağan jer ölşeuşilerge birneşe minuttai qarap tūrdy. Solarğa
qarağanyñnyñ özi de jerkenişti. Sonan soñ ol jai basyp keri būryldy da, qaitadan
manağy «bum-bumyna» saldy. Onysy qatty oilanğandyğynyñ belgisi i̇edi. Jiyrma
şaqty kadamdai jer jürgennen keiin qariiä būrylyp artyna qarady. Tap özi
oilağandai bop şyqty – belgi qazyqşalardyñ bağyty ony ökşelei basyp, tura
artynan i̇ergen i̇eken. İeger ol sol bağytymen sozyla berse, demek, tip-tike onyñ üiine
kelip tireledi. Biraq üidi qaisy jağynan oralyp ötetini ğana belgisiz. İesigine qarai
qadamdap bara jatqan oğan, Ernest taqsyr joldan adasyp ketti me, dep soñynda
qalğan qazyqşylar baqylap tūrğandai bolyp seziledi.
Qart tabaldyryqtan attamai jatyp äieline dauystap keledi:
– Lea kempir! Olardan bir auyz söz de tarta alatyn i̇emessiñ. Tek-tek-tek... Solai
dep jazyp qūialyq... Mūnyñ özi küdikti i̇eken.
Olardyñ audanynda tūru qauypty bolyp barady. Qandai jūmys istei bastasa
da, köñilge küdikti jaman oi tüsiredi.
– İekiniñ biri: ne olar nemisterdei osy arağa aerodrom ornatpaqşy, ne özderiniñ
atyşuly mūnai tütigin salmaq...
Kelesi küni keşegi belgilengen syzyq bastalğan jerde kölemdi birdeme janadan
paida boldy. Al, belgi qazyqşalar būrynğydan göri poselkege jaqyndai tüsti. Tağy
ne isteitinderin köreiik... Seni azyn-aulaq närsemen ainaldyra qoiu qiyn bolar-au,
äitse de senin jasyñda ony oilanyp, tolğanyp jatu sağan, oñaiğa soqpas. Ernest
taqsyr tağy da barlauğa şyqty. Baqsa olar jerge qaz-qatar temir bağandar qağyp,
bağandardyñ joğarğy jağyn dalağa qarai yrğaq siiäqty bügip qoiypty. Yrğaqtar
tesilgen körinedi,— älbette sym ötkizu üşin istelgen bolsa kerek. Andreani
aitqandai «hal müşkil i̇eken!». Barlyğy aidan anyq. Olar lagerdi tikenek symmen
qorşamaq i̇eken. Sonda bir jağy sutartqyş mūnarağa qarai sozylady. Degenmen,
üilerge, onyñ işinde meniñ de üiime, tie qoimas dep oilaimyn.
Belgi qazyqşalar birte-birte poselkege taianyp qaldy, i̇endi jalğyz balalar ğana
i̇emes, i̇eresek adamdardyñ özderi de bolyp jatqan uaqiğağa köñil böle bastady.
Äielder alystan, özderiniñ laşyqtarynyñ i̇esigi aldyna şyğyp qaraudy jiıletti.
İerkekter jer ölşeuşilerdiñ qastaryna kelip būlaryñ ne dep sūraityn boldy.
Ernest taqsyrdyñ bastapqy taiqaqtai sūrağanyndai i̇emes, olar i̇endi batylyraq
söilesti. Jinalğan jūrttyñ kenet qoldaryn sermep, söilei bastağan dauystaryn
i̇estigende Ernestiñ jüregi taidai tulai bastady. Qariiä ädettegisindei
jūmysşylardan şetkerirek tūrğan bolatyn. Onyñ jūmysşylarğa qarsy pälendei
pikiri joq, biraq toptyñ işinde kim bolmaidy, degenmen bül joly ol tözip tūra
almady. Qoldaryna portfel men jazu kitapşalaryn ūstağan jat adamdarğa
jaqyndap bardy da, olardyñ samsap tūrğanynan Uialyp, qymsynbai-aq qatty
dauystap sūrai bastady.
– Mynalardyñ äne jerge qandai bağan ornatqanyn kördiñizder me?
– Körmei onyñ nesi bar i̇edi.
– Men ädeii jaqyndap baryp körgen i̇edim, bağandardyñ sym ötkizuge arnalğan
tesikteri bar i̇eken.
– Solai bolmai qalai bolatyn i̇edi. Sol üşin istetip jatyr ğoi.
Jūrttyñ dauystary birte-birte qataia bastady, sondyqtan qoldaryna portfel
ūstağan myrzalar tezirek taiyp tūrğandy maqūl kördi. Söitip belgi qazyqtardyñ
poselkege taianğanda qai jaqqa qarai bet alatynyn, – ne i̇eki jaqqa qaq aiyrylyp,
poselke lagerdiñ syrtynda qalatynyn, ne ony tu syrtynan orap alatynyn. bile
almai-aq ketti.
– Lea. kempir, men qorqam... Tek-tek-tek. Öte qorqam!..
İeki künnen soñ älgi tanymaityn jat adamdar bastaryna kaska kigen, iyqtaryna
myltyq asynğan, belderine şoqpar ilgen i̇eki qorğauşyny i̇ertip qaityp oraldy.
Sonan soñ baiağy belgi qazyqtar tağy da poselkege qarai ilgerilei tüsip, ony i̇ekige
bölip jiberdi. Ärine Ernest taqsyrdyñ üii tap aerodrom bolatyn jerde qaldy. Būl
joly qariiä üiine öte renjip qaitty.
– Lea, Lea, mynda kel! İe, sen osynda i̇ekensiñ ğoi. Dereu merge kettim. Būlai
isteuge olardyñ i̇eşqandai qaqylary joq. Jer meniki, men ony satyp alğam!
– Körip tūrmysyñ, osy arağa üi salmai-aq qūiaiyq dep men sağan myñ ret aitqan
joq pa i̇edim. Al sen ädettegidei aitqanymdy tyñdamadyq.
– Tapqan i̇ekensiñ neni i̇eske aludy, taptyñ tabalaityn jerdi!
Ernest taqsyr keremet şamdanğan-dy. Ol öziniñ tamaşa sūlu mūrtyn tistei
berdi. Lea suğa süñgip şyqqandai ündemei tym-tyrys otyr. Mūndai köñilsiz
oqyiğadan auyryp qaluğa da bolady.
Biraq, Ernest taqsyr merge kire almady, degenmen sotsialisterden ne kütuge
bolatyn i̇edi. Sotsialisterden mer, sañlauğa RPF qalai köndi i̇eken! İa... äiteuir Ernest
äreñ degende orynbasaryna kirgen i̇edi. Ol RPF jergilikti ūiym basşylarynyñ biri
bolatyn. Biraq ol kisi tek mynany ğana aita berdi: «Bizdiñ qolymyzdan i̇eşteñe
kelmeidi, būl amerikandyqtardyñ būiryğy, bylaişa aitqanda, mūnyñ barlyğy
äskeri vedomstvonyñ qolastyna jatady». Ol jigit öziniñ kimdi jaqtaitynyn da
aitpady. İendeşe i̇eşteñege äli kelmeitin bolsa RPF ne oilaitynynda Ernestiñ
şaruasy qanşa. «Biraq amerikandyqtar äli jūmystaryn bastai qoiğan joq qoi.
İeger siz merdi ara tüsuge köndire alsañyz, bälkim olar özderiniñ josparlaryn
özgerter?» Bosqa ketken i̇eñbek-ai! Orynbasar jöndi i̇estimegen bop, birnärseni
miñgirlei saldy, onyñ da köbi: «mer myrza, mer myrzağa» «mer myrzany» degen
syiaqty sözder i̇edi... Ol basqa i̇eşteñe aita almady. Jaraidy. Tūra tūryñdar äli!
Kelesi sailauda men olarğa dauys bersem be? Ömiri bermespin. İerteñine Ernest
taqsyrğa däl «dottan şyqqan troglodit» dep mer atağan Gittonnyñ özi keldi. Ol
kelgende Ernest tereze tübinde şylym şegip Gittonnyñ baraktardy aralap
jürgenin körip otyrğan-dy. Qariiä äieline: «Äne qaraşy, bizdikine kele jatyr. Tağy
da oğan ne kerek i̇eken?» dedi aiqailap.
– Üige şaqyrma, äitpese ol lastap ketedi, – dep Lea jauap qaiyrdy da,
menmeñdene basyp öziniñ ūiyqtaityn bölmesine qarai kete berdi.
Ernest satynyñ baspaldağynda tūryp qonaqty täkapparlana qabyldady.
– Sizge ne kerek?
Sirä tağy da jazylu qağazyn äkelgen şyğar. Ernest ädette jūrttan qalyspas
üşin aqşa berip tūratyn-dy. İesikti aşpastan būryn Ernest Leağa aiqailap:
«Ämiiänyñ janynda ma?» dep sūrap aldy. Gitton sol kezde i̇esik aldyna kelgen i̇edi,
bälkim, i̇estigen de bolar.
– İesensiz be, Ernest taqsyr!
Amal joq, körşilerin qai dükennen tauar alatyn bolsa, sen de sol dükennen
aluğa mäjbürsiñ. Saudagerler Ernestiñ familiiäsyn aitpai, tek «Ernest taqsyr»
deitin bolğan soñ, jūrttyñ barlyğy da ony solai dep atap ketken i̇edi.
– Amanşylyq, sizge ne kerek i̇edi?
– Biz tūraq üilerdi amerikandyqtar alyp qūiatyn qaupi tuğandyqtan qorğau
komitetin ūiymdastyrmaqpyz. – Men siz sol komitetke müşe bop kirmes pe i̇eken dep
bile kelgen i̇edim.
– Tek-s!
Qariiä būrylyp, ūiyqtaityn bölmesiniñ i̇esigi aldynda tüksiıp tūrğan äielin
dauystap şaqyra jazdağan i̇edi, biraq uaqytynda kidire qaldy. İerkektiñ közinşe
i̇erkektiñ äielden aqyl sūrap, onyñ toqtamyn kütkeni jaramaidy. Sondyqtan ol
onan qysqaşa ğana sūrady.– Şarty qandai?
Ernest taqsyrdyñ olai degeni ärbir qoğamğa müşe bop kirgende jarna töleu
kerek, sonyñ mölşerin bilgisi kelgeni i̇edi. Gitton iyğyn qağyp oğan:
– Şart qandai deisiz be? İeşqandai şarty joq. Saiasi közqaras mūnda i̇esepke
alynbaidy, ol i̇eşqandai rol atqarmaidy. Bizdiñ barlyğymyzğa birdei qauyp
tönip tūr.
– Aqşa töleu kerek pe deimin?
– Joq. Aqşa töleu kerek i̇emes.
Gitton işinen: «salğannan şataqtyñ bastaluy,– dep kürsinip qoidy.—Qariiänyñ
oiy aqşada, meniñ oiym saiasatta. Öz auzyñnan şyqqan sözdiñ är birin baiqap aitu
kerek».
Koridordyñ arğy şetinde qonaqqa senbestik, yzaly közimen qarap tūrğan kempir
Uialmastan i̇erine aiqai saldy:
– Jap i̇esikti, üidi suytyp jiberesiñ!
– Jaqsy, qazir,– dep jauap qaiyrdy Ernest.
Biraq, i̇esikti jabu üşin ne Gittonğa i̇erip syrtqa şyğu kerek boldy, nemese ony
üige şaqyru kerek i̇edi. Öitkeni onyñ ūsynysyn tolyğyraq talqylauğa tura keledi.
– Ärine, men nege kirmeiin?
– Siz dūp-dūrys aitasyz, qorğanu kerek qoi. Olai bolsa, biz sizge habarlarmyz.
Qalai! Gittonnyñ i̇eşteñeni tüsindirip aitpai ketip bara jatqany nesi! Būl ne
degen halyq! Sirä barlyğyn at üstinen şeşudi ädet alyp qalğan ğoi. Qosylasyz ba,
älde joq pa degennen basqa aitary joq. Olarğa barlyğy op-oñai siiäqty bir, i̇eki
äñgime bitti. Qoğamğa kirdiñ — dūp-dūrys. Sizge habarlaimyz, deidi. Osymen barlyğy
bitip jatyr.
– Ol komitetke müşe bop kirgende biz ne istemekpiz? Müşe bop kiru op-oñai.
Biraq, i̇eger biz oğan kirip tük istemeitin bolsaq – osynyn barlyğy äşeiin bos äñgime
bop şyğady ğoi.
Köp jyldardan beri ädettenip üirenip ketkendikten Gittonğa komitettiñ
maqsaty öte aiqyn, tüsinikti siiäqty körinedi, sondyqtan ol osyndai oñai mäseleni
qalai bilmeidi i̇eken dep oilaidy.
– Ne isteitini qalai?—dep ol qaitalai sūrady.— Köp närse isteuge bolady.
Mysaly...
– Onda siz üige kiriñiz, Gitton. Meniñ jasym jiyrmada i̇emes qoi, öte jaurap
kettim. Kiriñiz, kiriñiz, äñgimeleseiik!
Ūiyqtaityn bölmesiniñ aldynda būrynğydai qaqaiyp tūrğan Leanyñ közi
alaryp ketti. Jūrttyñ közinşe ūstamdy bolu kerek i̇ekenin oğan tüsindire almaisyñaq. Ärine, qonaq öziniñ kirgenine üi iesi äieldiñ onşa quana qoimağanyn baiqady.
Onyñ üstine qyrsyqqanda, ol ony «şeşe» dep atady.
– İeñ bolmasa aiağyñyzdy sürtiñiz!—dep aiqailady Lea; özinin quysynan
şyqpai. Sonan ol öte aşy dauyspen i̇erine aiqailady.
– Asüige apar!
– Jaqsy ornalasqan i̇ekensiz,— dedi Gitton üidiñ qabyrğasy men töbesine köz
jügirtip,— öte jaqsy. Mine azamat!
– İeñ negizgisi osynyn barlyğyn öz qolymnan jasap şyğardym,– dep qağyp
äketti, maqtanğan Ernest.— Mağan tek jalğyz jūmysşy ğana kömektesti. Barlyğyn
özim jasadym: çertejderin syzyp, fundamentin saldym, ağaş ūstasynyn jūmysyn
da istedim, tas qaladym — äiteuir bäri öz qolymnan şyqty. Tek qattaityn ağaşty
ğana baltaşyğa istettim. Şynyn aitqanda osynyñ barlyğy mağan oñai tüsken joq,
biraz qartaitty...
– Siz baqyttysyz,— dedi Gitton.— Bizden göri sizdiñ qorğanuğa däleliñiz köp. Biz
barakta tūramyz, sondyqtan sondai barakqa köşire salularyna bolady.
– «Köşire saladysy» qalai?
Däl osy kezge deiin mūndai oi Ernestiñ jadyna kirip te şyqpağan i̇edi; ol sūp-sūr
bop ketti de, bar tapqany qyzarğan közin jypylyqtata berdi.
– Lea, Lea, sen tyñdap qara! Lea, myna kisiniñ ne dep tūrğanyn i̇estidiñ be?..— dep
Ernest Gittondy nūsqady da, selqostau aita saldy:—...myrza... Olar aerodromnyñ
territoriiäsyndağynyñ barlyğyn özderi iemdenip almaqşy.
– Būlai bolu mümkin i̇emes!—dedi üreilengen Lea, ūiyqtaityn bölmesiniñ i̇esiginen
syğalap,— olai isteuge pravolary joq!
Gitton qolyn tüñile siltedi. Olarğa pravo degen ne!
– Pravo deidi?—dedi Ernest qaitalap.— Sirä sen tüsinbeitin şyğarsyñ...
– Būl bizdiñ öz menşigimiz ğoi,— dep Lea onyñ sözin bölip jiberdi.— Bälkim siz
ony bilmeitin şyğarsyz. Ondai bolsa bilip qoiyñyz. Ol bolmaityn äñgime. Olai
isteuge kim jol beredi olarğa.
– Mūny öz menşigimiz deudiñ özi de jetkiliksiz,— dep Ernest kempiriniñ sözin
quattai tüsti de, tamyrly sausaqty qoldaryn Gittonnyñ aldyna tosyp şart
i̇etkizip alaqanyn soqty.— Mine, körip qoiyñyz, barlyğy myna qolmen jasalğan!
Ükimetten i̇eşteñe sūrağanym joq, tek rūqsat qana aldym. Kerek dese jarty tyiyn
da qosqan joq bül iske. Tyñdañyz, taqsyr... ğafu i̇etiñiz... Gitton, tyñdañyz, siz meniñ
būl üidi qalai salyp alğanymdy bilmeisiz ğoi. Ömir boiy meniñ armanym kişkene
ğana üi salyp alu boldy. Soğys bastalardan būryn şamaly aqşa jinağan i̇edim,
täuirleu birdeme salyp aluğa bolatyn i̇edi. Biraq, qūdaiğa şükir, istiñ qaida bet alyp
bara jatqanyn men uaqytynda seze qoidym. On törtinşi jylğy soğys meni bir ret
sazğa otyrğyzyp ketken i̇edi. Men Kambr qalasyndağy äkemnen qalğan üidiñ
ornynan tek qirap jatqan qaldyğyn ğana tapqanmyn... Sondyqtan basqalardyñ
qiratuy üşin arnap üi salğym tipti kelmedi. Neşe ret Lea i̇ekeumiz soğys kezinde
asyqpağanymyzğa quandyq. Soğys bitken kezde, jūrttyq barlyğy i̇endi beibitşilik
berik ornaidy dep sendirgen i̇edi. Sonda ğana baryp men üi saluğa bel bailadym.
Üiimdi salyp berudi podriadçikke tapsyra almadym, öte qymbatqa tüsetin boldy.
İelu jas degen — käriliktiñ şegi i̇emes qoi, i̇eger järdemşi alyp özim isteitin bolsam,
jūmys tez öner dep oiladym. Onyñ üstine qolym bos boldy.
– İa, i̇esimde,— dep qostady ony Gitton.— Men sol kezde jaña ğana Germaniiädan,
natsisterdiñ lagerinen qaityp kelgen i̇edim. Sizdiñ qūrylystyñ qasynan ötkendi
men.öte ūnatatynmyn. Ür-jaña kirpişter üiilip jatatyn-dy, fundamenttiñ özi köz
aldymda tūrğyzyldy. Balalar kün boiy osy aradan şyqpaityn i̇edi ğoi.
– Dūp-dūrys!—dep Ernest ilip äketti de, äieline qarai būrylyp: —Seniñ i̇esinde
bar ma? Balalar sonda jūmysqa tipti berilip ketken i̇edi, quyp ketire almaitynsyñ.
Olar bizge kop kömek körsetti... Qyş äkelip, qol arba süirep jürdi. Äueli men olar
barlyğyn büldiredi, qiratady, qūmdy şaşady i̇eken dep qoryqqan i̇edim,— dedi.
İa, i̇endi üi salynyp bitip, baspanañ bolğandyqtan ondai qyzu uaqyt i̇esine sirek
tüsedi. Biraz maşaqattanuğa tura keldi. Körşilerdiñ barlyğy qadağalap, jūmys
qalai jürip jatyr dep sūrastyryp tūratyn i̇edi... Kömekteskenderi de boldy. A l
i̇endi, baspanañ bolğan künde özimşil bop ketedi i̇ekensiñ.
– Gitton taqsyr, älgi i̇eki qariiä i̇esiñizde me? Bireui — Jejen, i̇ekinşisiniñ aty kim
i̇edi? Älgi äieli nauqas şe, syrttan qarağanda ol i̇ekeuin özderine arnap üi salyp
jatyr i̇eken dep oilauğa bolatyn i̇edi. Kün saiyn kelip is jağdaiyn baiqap, keñes
beretin i̇edi, i̇esinde bar ma, Lea? Ol: «Sizderdiñ oryndaryñyzda bolsam bylai ister
i̇edim. Meniñ sizderge beretin keñesim...» dei keletin. Üige kiretin i̇esiktiñ üstindegi
kümbezdiñ kirpişin Jejenniñ özi örip berdi. Men ony qalai isteudi bilmeitin i̇edim...
– İa... ol kezde mūndai i̇emes i̇edi, mülde basqaşa bolatyndy,— dep qosyp qoidy
Gitton.— Ol kezde baraktar tek uaqytşa tūrğyzyldy degen bolatyn. Biiu
poselkesi i̇endi ğana salyna bastalğan i̇edi...
— Joq, onan būrynyraq, ianvar işinde men üi irgesine arnap şūñqyr qaza
bastağan da i̇emes pe i̇edi,— dep i̇esine tüsirdi Ernest.— İa sol kezde jaña ğana rūqsat
sūrap alğan i̇edim. Biiu turaly sizdiñ köñiliñiz üşin aityp tūr i̇eken dep oilamañyz.
Biiu kommunist bolsa da, sol kezde bizge öte köp kömektesti. Dūrys i̇emes pe, Lea? Ol
öz isin jaqsy biletin adam i̇edi. Onyñ kezinde barlyğy dereu özgerip, basqaşa bola
bastağan bolatyn. Biiudiñ ministr bolğanyna aiğa jetpei-aq, ol mūnda öziniñ bir
kömekşisin jibergen — bälkim kense bastyğy bolar, äiteuir sondai bireu. Ol
küizelip qalğan kisilerdi qabyldağanda, onyñ kabinetinde men de boldym. Ärine
men küizelgen joq i̇edim, biraq sonda da bardym. Sizdiñ Biiudiñ nesi jaqsy, onyñ
ädisiniñ qai jeri jaqsy? Onyñ jaqsy jeri — adamnyñ sözin bastan aiaq
tyñdatqyzyp, jaqsy bastamany qoldaityn da i̇edi. Dūrys aityp tūrmyn ba, Lea?
Onyñ jibergen adamy öte.körnekti i̇erkek, közildirigi bar, i̇eleuli adam i̇eken. Meniñşe
ol kommunist i̇emes, onyñ familiiäsynyñ aldynda da tipti «de» degen qosymşasy da
bar, myrza de... de... qazir i̇esimde joq. Äzine qarauğa tūrarlyq adam i̇edi, ä, Lea? Lea da
menimen birge barğan bolatyn oğan, i̇ekeulep söilesu oñaiyraq qoi. Onyñ jūmysty
qalai ūiymdastyrğanyn körseñiz... Qolyna tüsken istiñ barlyğyn jandyryp
jiberetin i̇edi: üi salatyn oryn kerek pe — alyñyz, qūrylys materialdary kerek pe
— alyñyz, rūqsat kerek pe— alyñyz,— deidi. Äuelgi kezde tipti i̇ersi körindi: säl
ğana oilanady da, tabanda jauap qaiyrady. Oğan öz jūmysymnyñ jağdaiyn
aitqanymda ol meni külki qyla jazdady: «Jeriñiz bar ma? Qūrylys
materialdaryñyz bar ğoi? İendeşe äñgime nemenege tirelip tūr? Qimyldañyz, neni
kütesiz? Rūqsat jiberudi öz moinyma alaiyn! Olai bolmasa, ata-babamnyñ äruağy
atsyn!» Tap osylai dedi ğoi, i̇esinde me, Lea? Biz sonda tipti äielimizben i̇ekeumiz
birimizge birimiz jaltaqtap qarap qalyppyz. Bile-bilseñiz, köñil senbei jürgen
närse i̇edi, barlyğy op-oñai şeşildi. Ol meniñ familiiäm men adresimdi ğana jazyp
aldy. Sağatyna jiyrma adamdai qabyldağan bolar. Sonda ol öziniñ közildirigin
qalai syndyryp almady i̇eken: ylği ony döñgelentti de otyrdy, birese doğasyn
auzyna salady, birese onymen samaiyn qasidy... Bilesiz be, ol öziniñ uädesinde
tūrdy: aitqanynyñ barlyğy oryndaldy. Sol bizdiñ ömirimizdiñ i̇eñ baqytty şağy
i̇edi. Men äli onyñ or qimylyna deiin ūmytqanym joq. Ol kezde däl osy uaqyttai
qystyñ küni bolatyn. Terezeden älsiz ğana kün säulesi tüsip tūrğan, ol kisi tap
tereze tübinde otyrğan, üstine kigeni sür barqyt kürte kökpeñbek jol-jol siiäqty
bolyp körinip tūrdy, öitkeni mer keñsesiniñ äinekteri kök tüsti ğoi. İeger onyñ osy
kezge deiin ministrlikte i̇ekenin bilsem, tike özine hat jazar i̇edim. İe bolmasa tipti,
Parijge baryp kaitar i̇edim. Mynalardyñ lagerge bailanysty i̇esuastyq isiniñ
barlyğyna ol tyiym salar i̇edi, oğan söz joq. İa onyñ qarqyny küşti i̇edi. Siz qalai
dep oilaisyz, qazir ol baiağy orynda istei me i̇eken?
– Bola qoimas,— dep jauap qaiyrdy Gitton,- degenmen sūrastyryp köreiin. İeger
ol mer keñsesinde bolğan bolsa, onyñ kim i̇ekenin biluleri kerek.
Qaitsede kempir-şalğa obal boldy. Üiin salyp alğan quanyşty künderi i̇esterine
tüsip jana ğana quanyp otyrğan i̇edi, i̇endi bügin-i̇erteñ köşege şyğaryp tastai ma dep
qūttary qaşty. İen jamany Gitton olardy jūbatarlyq i̇eşteñe de aita almady. İen
bolmasa olardyñ köñilderin säl de bolsa köterip, senimderin arttyru üşin, ol
qorğanys komitetiniñ qandai tabystarğa ie bola alatynyn ğana tüsindirdi.
– İa saitan atqyrlar, köp jerdi basyp aldy-au! Nemister de būdan azğa
qanağattanğan i̇edi.
Gitton oğan i̇eşteñe de qosqan joq. İeger jūrttyñ közderi aşyla bastağan bolsa,
dūrys qorytyndyny özderi-aq jasasyn. Şamadan artyq ösiettiñ mūndaida
paidasy şamaly, qaita ziiäny tiedi. Qoştasyp jatyp Gitton öziniñ kempir-şaldy
jan küizeltkendei qauypqa betpe-bet qaldyryp bara jatqanyn sezdi. Ol
tabaldyryqtan attap syrtqa şyğa bergende kempir özin-özi küştep äreñ degende:
– Äñgimege qyzyğyp ketip, sizge däm tatyrmappyz ğoi, — dedi.
Gittonnyñ soñynan i̇esik jabylğan kezde de Lea jañağy sözin qaitalap aitty:
– Şynymen bizge ne bolğan? Oğan birdeme beru kerek i̇edi ğoi.
Kempir-şal perdeniñ artyna jasyrynyp, Gittonnyñ öz dotyna qarai asyqpai
bettegenine qarap tūrdy.
– Qaida bolsa da jaqsy adamdardyñ bar i̇ekenin ūmytamyz,— dep kübirledi
Ernest äieline qaramastan.
Sodan soñ köziniñ jasy möldirep özine qarap tūrğan Leağa būryldy.
– Qorğanu komiteti, Lea... Mine i̇endi qandai ömirge jettik! Qartaiğanda saiasatpen
ainalysatyn boldyq...
– Käri mäjnün-au, qorğanğan Uiat pa i̇eken?— dep jauap qaiyrdy oğan äieli.
Ärine, kelesi küni kempir-şal qorğanu komitetinin birinşi mäjilisine baryp,
olar zalğa käri adamdardyñ jai jürisimen kirdi. Ärine kempir şalynyn, bir özin
jalğyz jibergisi kelmedi. Ärine Ernest taqsyr öte qyltiyp teatrğa baratyndai
kiındi, äsirese sūlu mūrtyn äsemdep şirata tüsti, ne degenmen otstavkadağy
leitenant i̇emes pe. Ol anau-mynau kisi i̇emes, Uiatqa qaldyrmaidy. Qalai bolğanmen
de jinalysta köp bolmağandyqtan özimdi bir türli köresiñ de tūrasyñ. Qaida
otyryp, qaida tūratyndy bilmeisiñ, onyñ üstine köpşilik itermeleumen bolady,
tabağa salğan balyqtai qaita-qaita audarystyra-töñkeristire beredi, tipti
kempiriniñ özin bir jaqqa ysyryp äketti. Tanys adamdar körinbeidi. Onyñ
tañğalarlyq i̇eşteñesi joq, kempir-şal i̇eşqaida şyqpaityn i̇edi ğoi. Osy kezde
olardyñ baqyttaryna qarai Gitton kele qaldy. Qūtqaruşysyn aldymen körip,
quanğannan ol: «Gitton taqsyr!» dep ony aiqailap şaqyrdy. Mūnda i̇endi onyñ
oiyna būrynğydai mañğazdanu kirip şyqpas i̇edi, öitkeni olardyñ jalğyz-aq tiregi
osy Gitton. Ol mūnda öz üiinde jürgen siiäqty, qaita biraz boiy ūzarğandai.
– Peşke jaqynyraq otyryñyzdar. Ras, ot jağylmağan, otyn joq, degenmen sol
jerdiñ özi jailyraq bolady.
Äñgime bastau üşin Ernest oğan:
– Köp adam kele me i̇eken?—dedi.
– Menşe köp adam keler dep oilaimyn, jūrttyñ barlyğy da kiretin boldy,—
dep jauap bergen Gitton kenet:— Andreaniden basqalardyñ barlyğy keledi,—
dedi.
– İestip tūrmysyñ, Lea? Andreaniden basqalardyñ barlyğy keledi deidi...
Kempir-şal tağaiyndalğan uaqyttan şamaly i̇erterek kelgen bolatyn. Birtebirte jaña adamdar kelip jatyr. Lea Ernestti şyntağymen türtip qoidy.
– Qarai qoiyñyz, Jejen keldi... Kimdi aitsa sol keledi degen-au.
– İapyrai! Qalai qartaiğan! Menen de göri tezirek öñin bergen i̇eken...
Kempir-şal Jejenniñ özderine keler-kelmesin, söileser-söilespesin bilmeidi.
Jana üige köşip alğannan bepi üş jyl boiy olar özderi men özderi bolyp,
i̇eşkimmen körispeidi de, qatyspaidy da.
Jejenniñ kempir-şalmen qalai şūrqyrasa ketetinin körseñ bül joly da
salğannan sonysyna basty.
– Mässağan, būlai bolady i̇eken dep ömirimde oilamağan i̇edim! Ernest atasynyn özi
kelip qalypty ğoi!
Qanşa aitqanmen birge istegenniñ aty birge istegen ğoi. Tipti ol «Ernest taqsyr»
degen de joq.
– İa, äjei de kelip qalğan i̇eken ğoi! Al qalai? Äli būrynğydai tsementke saz qosu
kerek dep oilaisyz ba?
Būrynğy bir bolyp ötken talas i̇esine tüsip, Lea külimsirep qūia berdi. Jejen neni
aiğailap aitsa da, onyñ sözin basqalardyñ i̇estigeniniñ özi jaqsy boldy, i̇endi i̇erlibaily i̇ekeui jinalysta özderin jat sezinbeidi.
– Sizderdi jinalysta kezdestirermin degen oiym joq i̇edi.
Men özim de oilağan joq i̇edim,— dep qostady Ernest.
– Ah, ia, i̇esime kelmepti ğoi,— dep äñgimesin soza tusti Jejen,— iankilerdiñ sizdiñ
üige de, ğafu i̇etiñiz, «bizdiñ» üige de auyz salmaq oilary bar ğoi. Dūrys aitpadym
ba? Qalai da bolsa men de salystym ğoi ol üidi. Ne degenmen siz baqyttysyz!
Ernest mūndai äñgimeni jaktyrmaidy. Sondyqtan Jejenniñ äñgimesin bölip
jiberdi:
– Baqytty deidi? Osy üi üşin biz ömir boiy auzyñyzdan as jyrumen boldyq.
– Auzymyzdan as jyrumen boldyq, — dep Jejen qaitalaidy, şaldyñ keketip
aitqanyn sezip.— Meniñ auyzymnan jyratyndai i̇eşteñem de bolğan joq. Menen
sūramai-aq olar mağan tuk bermei qūiatyn. Onyñ üstine bizdeiler aqşa jinai
alatyn ba i̇edi? Rūqsat bolsa, oryndyqtyñ şetine otyrsam da, men sizderdiñ
qastaryñyzğa syğylysaiyn.
Adam köp bolsa da bölmeniñ işi äli suyq. Ernest pen Lea tūnjyrai beredi, nağyz
qaiyrşylyqty körgende olardyñ qūty qaşady. Biraq onysy olardyñ özderinin
bailyğynan i̇emes, tūp-tura kerisinşe — neğūrlym joqşylyqqa taiansañ, soğūrlym
onan qaşyğyraq boluğa tyrysasyñ, äiteuir ysyrylyp tömen tüsip ketip jürmeseñ
bolğany. İeger sen ömir boiy tūrmystyñ jaqsy jağyna jaqyn jürgen bolsañ, alpys
jasqa kelgeninde kilt özgeru qiynyraq bolar.
– Lea, Andreanidi qalai qylamyz? Ä?
Taiağyn i̇eki tizesiniñ arasyna qysyp Ernest sausağymen onyñ tūtqasyna
tyqyldatyp otyr. Mūnysy belgili — «bum-bum-bum»nyñ ornyna istegeni, onymen
qatar jüreginiñ tükpirinen i̇estilgen «bum-bum-bumğa» qosqan üni.
– Olardyñ bizdi oilamağany ma, qalai?
Jinalys i̇eñ kemi on minuttan keiin bastalady.
– Jalğyz öziñ otyra tūrasyñ ba, Lea? Men olarğa baryp keleiin.
– Joq, senimen birge men de baramyn, Karlottamen söilesemin.
Kempir-şal oryndarynan tūrady.
– Birdeme aityp ökpeletip aldym ba i̇eken,— degen oi keldi Jejenge.— Özderiniñ
örkökirektigin qaraşy. Mūryndaryn köterip äldeqandai bolady ğoi.
Gitton men onyñ joldastary bölmeniñ basqa būryşyna toptalyp jağdaidy
qyzu talqylap jatyr. Biraq kempir-şaldyñ oryndarynan tūrğandaryn körip,
Gitton dereu olardyñ qastaryna jetip bardy.
– Būl qalai! Ketip bara jatyrsyzdar ma?
– Biz kaityp kelemiz.
– Şyn qaityp kelesizder me?
Ernest peş tübinde tūrğan oryndyqqa qarap mañğazdana söilep:
– Bizdiñ ornymyzdy qarai tūryñyzşy, — dedi.
Ernest taqsyr men Lea Andreani jäne onyñ äieli Karlottamen jaqyn qarymqatynas jasap tūrady. Olar osylaişa, poselkeniñ basqa tūrğyndarymen qarymqatynas jasamai-aq, biraq özderin jalğyz sanamai ömir süre alady. Andreani men
Karlottanyñ ömiri nağyz roman. Qazir ol i̇ekeui de jetpisterge kelip qalğan. Sirä,
Karlotta būryn öte sūlu bolğan bolu kerek. Onyñ sūlulyğy Korsikada
tūrğandardyñ sūlulyğyna tän. Onyñ būryn qandai sūlu bolğanyn oiğa keltiru
üşin käp qiiäldaudyñ qajeti şamaly – onyñ sūlulyğy kelbetti käriliktiñ pişini
astynda jasyryna qalğan siiäqty. Būl säuletti oñtüstik äielderine tän qasiet. Jas
kezderinde ol i̇ekeui Marseldegi bir ülken meimanhanada: i̇eri metrdotel, äieli aspaz
bolyp qyzmet istegen i̇edi. Olarğa būl jalğannyñ mañğazdary üşin talai ret qyzmet
isteuge tura keldi. 1935 jyly osy mañda qorajai satyp alğan qojalary olardy
osynda auystyrğan bolatyn; sol kezde i̇ekeui de toqtasyp qalğan būlar
atlantikanyñ tūzdy jeline köndige almai, özderiniñ tamaşa oñtüstiginen
ajyrasqan būlar azap şekken quğynşyğa ūqsady. Şamaly uaqyt ötkennen keiin
Andreani kyzmetten bosanyp, öziniñ qalğan ömirin tynyştyq pen jaişylyqta
ötkizgisi keldi. Teñizdiñ däl jieginen parki, köptegen statuialary bar qorajai satyp
aldy da, qolda bar qalğan aqşalaryna birneşe daçalar saldyryp, olardy päterge
berip otyratyn boldy. Sonau alys Germaniiädan apatyn arqalap, osy jaqqa soğys
jetedi dep kim oilağan. Germandyqtar mūnda i̇eşuaqytta bolmağan ğoi. Andreani
barlyq mülkinen aiyryldy. Daçalardyñ qirağan oryndary ğana qaldy. Būlar
qiynşylyqqa bas imei birtürli menmendikpen — tamyryn oraq qisada solmai
ösuge tyrysqan güldei beriktik körsetti. Olar taqtaişadan qūrastyrylğan barakqa
köşuge mäjbür boldy. Olardyñ bügindegi qoregi būrynğy däuletinen qalğan qiqymsiqym sarqynşaq i̇edi, biraq Karlotta äli de būrynğysyndai öziniñ süiip
jamylatyn torly qara oramalymen jüredi. Şynyn aitqanda onyñ i̇eri de äsem
kiınuge tyrysady. Olar äli de bolsa kedeilerdiñ aldynda syrttaryn
qampitularyn qoimaidy, degenmen kün sanap bailardyñ kekirelik menmensulerin
saqtap qalu tipti qiyndap barady. Mūnyñ özi, äsirese, poeziiäğa beiimdiligin
maqtanyş i̇etetin Andreani, belgisiz aqynnyñ birinen öz uymen özin ulap öltirgen
büii jaiynda oqyğannan keiin, tipti osy meirimsiz keiipker Andreanidyñ öz
tağdyryna dälme-däl keledi i̇eken degen oidan sonan beri aryla almai qoidy.
– Andreani, qorğau komitetine sizdiñ kiruiñizdi men öz atymnan ötinip sūraimyn...
– Sizdiñşe şynymen men osy laşyqty qorğauym kerek pe? İeşuaqytta da
qorğamaimyn! Ğafu i̇etiñiz, Lamber, biraq siz meniñşe aqylyñyzdan adasqan
bolarsyz, qaida tūrsam da mağan bäribir i̇emes pe, laşyqta ma, älde basqa jerde me...
– Degenmen oz üiimiz ğoi... Men üşin, bizdiñ dostyğymyz üşin osylai i̇etiñizşi.
– Osynyn barlyğymen ainalysarlyq zauqym joq... — bükil poselkeni jer
betinen sypyryp tastağandai Andreani qūlaşyn sermedi. – Sizdiñ ornyñyzda
bolsam barlyğynan jūrdai ada boluğa keliser i̇edim, masqara bolyp özimdi....
– Andreani!
– Sizdiñ körşileriñiz joq i̇ekeni birden-aq körinip tūr... Biz bolsaq bölme
arasyndağy qabyrğanyñ syrtynan mūndai äñgimeni ūzaq kün boiyna i̇estimiz...
Masqara i̇emes pe! Siz i̇ekeş siz de, öz basyñyz sol adamdarmen aiaqty katar basuğa
äzirsiz, öitkeni sizdiñ üiiñiz...
Qartaiğanmen äli de būrynğy öninen taimağan Kardottağa qarağanda, kipkişkentai, näp-näzik Lea sasqannan ne derge bilmei ün qatpai tūrdy. Ol kenetten
i̇eñirep jylap qūia berdi, sirä qorsynğan bolu kerek.
– Jaraidy, jaraidy, sabyr i̇et, sabyr, – dedi Karlotta jyly şyraimen. Ol
i̇erinin betine qarady.
Sirä bir kezde ol i̇ekeui birin-biri keremet süigen boluy kerek. Sol sezim
Karlottanyñ sūlulyğy tärizdi belgi qaldyrmai joğalyp ketpegen siiäqty.
Andreani birden jūmsara qaldy.
– Bir men üşin osylai i̇etiñizşi, Andreani,— dedi
Ernest jalynyşty dauyspen,— jäne sizdi küizeltken tap osy amerikandyqtar
i̇ekenin ūmyta körmeñiz.
– Lea, jylap keregi joq. Biz seni öte jaqsy köremiz, — dedi Karlotta, – būl öziñe
aian.
Des bergende osy äñgimeden keiin jinalys bola qalmasyn ba. Mūnyñ özi netken
küş, tipti i̇erekşe jağdai ğoi! İerkek, äiel bitkenniñ bäri biriniñ artynan biri şyğyp
qalai yzalana söiledi deseişi. «bilemisiñ, Lea, olar şulap, stoldy jūdyryqtap
ūryp jatqanda, al i̇endi keibireuler tipti beibastyq istep, balağat sözder aitqanda,
meniñ de—ait-ait, Uialma!—dep aiqailağym keldi. Olar bizdiñ oşağymyzdy da
qorğaidy ğoi. Jūmysşylar küşti, öz küşin özderi jaqsy biledi, aqylaryn i̇eşkimge
jibermeidi, olardyñ būl qasietine şek keltire almaisyñ jäne olar özderiniñ
ūiymdary men müddelerinen basqany kerek qylmaidy i̇eken degen beker äñgime.
Ernest myrzanyñ ötinişi boiynşa Andreani qol qoiuğa kelisimin berdi dep Gitton
jariiälağan mezgilde, jūrttyñ barlyğy du qol şapalaqtady. Öşpendilik, künşildik
olarda joq. Olar jūrttyñ bärimen kelisuge äzir, i̇eşkimdi şetke qaqpaidy. Sonda
bolğan jūrttyñ bizge qandai süikimşilikpen qarağandaryn körseñizder... Al, bizdiñ
Gittondy aitsañyzşy! Ol özi jau jürek, özin özi aiamaityn adam i̇eken!» Tap sol
arada Gitton jalğyz jūmysşylar poselkesimen ğana ainalyspai, amerikandyqtar
oryndarynan quğaly jatqan şarualarmen de keñeskenin aitty. Olardyñ poselkesi
aerodromnyñ arğy jağynda, onan üş kilometrdei jerde i̇eken.
– Şynyn aitqanda mūnyñ özi kütpegen jerden boldy. Büginde qaida aiaq bassañ
da bizdiñ basymyzğa kelgen bäle basqalardy da qylp i̇etkizbei tosqauyldap jür i̇emes
pe. Meniñ balamnyñ joğalğany bäriñe de aian; ony bir şarua panalandyrğan i̇eken.
Şarua mağan ol jaiynda habar berdi. Ras, birden habar bergen joq, biraq äiteuir
habarlady. Şarualardyñ asyğudy jany süimeidi jäne mynany da i̇eskeru kerek,
olar kesimdi jūmys istep jatqan joq qoi. Biz mūnda sağat sanaityn bolsaq, olar
uaqytyn ailap sanaidy. Balamnyñ qaida i̇ekenin i̇estisimen-aq velosipedke minip ap
solai qarai tartyp kettim. Onda ne bop jatqanynan i̇endi meniñ azdap tüsingim bar.
Şarualar da tegi onşa razy bolmauy kerek...
Ernest myrzağa äueli mynadai oi keldi. İeger şarualar öz jerlerin qorğap qala
alatyn bolsa, onda amerikandyqtardyñ aerodromdy poselke jeriniñ i̇esebinen
ūlğaitatyndary anyq... Biraq Gittonnyñ aitqany būğan qaişy, onyñ oiynşa
şarualarmen bizdiñ qarsylyğymyz birin biri küşeitedi. Gittonnyñ sözin i̇estip
Ernest öziniñ alğaşqy qorytyndysyna kümändandy. Mūnda qabyrğağa keñesetin
mäsele köp.
Qalai bolğan künde de, istiñ beti bütindei äri qarap ketpegende dau joq.
Amerikandyqtar qarğys atqan aerodromyn talai i̇esterine alar. Būryn nemis
komendaturasy tūrğan, soğystan keiin şeberler kömekşilerin oqytyp şyğaratyn
mektepke ainaldyrylğan ülken üidi de amerikandyqtar alatyn bolğandyqtan
i̇ekinşi komitet ūiymdasyp jatyr i̇eken degen habar bar. Qazir mektep jabyq,
oquşylar demalysta. Qysqasy, barlyğynyn tamyry birlesip jatyr. Gitton
söziniñ osy jerinde zalda dauystar şyqty.
– Şeber kömekşilerin oqytyp şyğaratyn mekteptiñ bolğany, ärine jaqsy.
Biraq qazir qañyrap bos tūr, jazalasa jabylyp ta qaluy mümkin. Biz soğan nege kirip
almaimyz? Onda otyzdan asa bölme bolady. Qalai degenmen äiteuir bizdiñ qirap
jatqan laşyqtarymyzdan täuir ğoi!
Qariiälar üiine tastai qarañğyda kaitty – janyp tūrğan ne bir fonar, ne bir
şam joq. Lea i̇eriniñ qolyna asyldy, al qariiä joldy taiağymen türtip boljady. Bir
kezde Ernest kenetten bylai dedi.
– Qysqasy Gitton i̇erlik jasady. Ärine men ony bizben salystyrmaimyn, biraq
ol da auyr halden şyqty ğoi – dotty üi qylyp kirip aldy, kim biledi, i̇eger baqytty
bolsa, ol da...
– Balanyñ qaşyp ketui sūmdyq i̇eken!– dep Lea qoiyp qaldy.— Biz ğoi i̇eşteñeni
de bilgenimiz joq.
XII
NOEL QART PEN KIŞKENTAİ
QAŞQYN
Şynynda da Pol onşa alysqa qaşyp ülgirmegen i̇eken, bas-aiağy bes-aq
kilometr ketipti. Nemistiñ būrynğy aerodromyn orai salğan tsementti jolğa qalai
baryp tüskeni onyñ i̇esinde de joq. Al, budan keiin ol basynyñ auğan jağyna qarai
jüre berdi. Köz bailana salysymen ony qatty qaiğy basyp sağat saiyn bala
orynsyz ökpeletip ketken äke men şeşesi – Gittondardyñ aldyndağy özinin
keşirilmestei kinäsin seze bastady. Sonda da ol üiine qaityp baruğa bata almady.
Köñ bolyp qatyp qalğan başmaktary jalañ aiağyn qajap, tobyqtarynyñ qanğa
soqtalanğanyn sezdi, būl ony odan saiyn üreilendirdi. Aiaqtarynyñ auyrğanyna
onyñ biraz i̇eti üirenip aldy, onyñ üstine jürip bara jatqanda onşa sezile de qoiğan
joq, biraq bir minut toqtasa bolğany, jaralary otqa ūstağandai jandyra bastady.
İeger ol üiine tünde qaityp oralatyn bolsa, onda ne dūrysyn aituğa, ne birdemeni öz
oiynan şyğaruğa tura keledi. Būl oi Poldi qatty qapalandyrdy... Söitip onyñ
keri qaituğa batyly barmai-aq qoidy. Aqyrynda ol ilinip-salynyp bir derevniağa
jetti. Soğys qiratqan üilerdiñ arasynan birneşe ğana ottar jyltyldap körinedi;
bir jaqtan ittiñ ürgeni i̇estildi. Osy oñaşa jatqan fermalardan ümitsiz zerigudiñ isi
müñkip tūrğan tärizdi. Qara būlttar jer bauyrlai, jyldam köşip barady, tipti
tünniñ özi ūiyqtap jatqan derevnianyñ üstinen köşip ötip bara jatqandai, tek
qaidağy bir keremettiñ küşimen äuede ilinip tūrğan közge türtkisiz zäulim
qarañğylyq bar salmağymen äne-mine degenşe jerge omyrylyp tüskendei. Bir
jaqqa qarai auyp bara jatqan osy tündi tek bir närse ğana qūrsap tūrğan siiäqty, ol
jolauşyny mūz bağanağa ainaldyryp jiberu maqsatyn qoiğandai qylşyldağan
qaiyrymsyz qatty aiaz bolatyn. Pol jasyryna jürip küñgirt janğan otqa qarap
boi ūrdy: maldyñ jas qiynyñ iısinen-aq bala mūnda ferma i̇ekenin tüsine qaldy.
Aulada şynjyryn syldyrlata bir it tura kelgen i̇edi, biraq ol oğan üre qoiğan joq.
Pol aiağyn ūşynan basyp, jaryq tüsken i̇esikke bardy da, nege i̇ekenin özi de bilmei,
qūlaq salyp tyñdai qaldy. Ony birkelki qaitalap şyqqan bäseñ dybys tañ
qaldyrdy, – ornynan jaña tūrğan siyr baiau ğana qūiryğy men qabyrğany soğyp
tūr i̇eken; i̇esiktiñ mañdaişasynyñ aşyq jerinen añqyğan mal qoranyñ tymyryq,
auyr iısi mūryn jaryp barady. Qanşa aitqanmen mal qoranyñ işi jyly. Osynda
tan atqanşa tünep şyğuğa bolady. Biraq mal taza auamen demaluy üşin i̇esiktiñ
mañdaişasynyñ üstiñgi jağyn ğana aşyp qoiğan i̇eken. Tabaldyryq jağyndağy
tesik tiektelip jabylğan bolu kerek. Bala būdan işke qolyn sūğyp, taqtaidy
sipalap tiekti izdei bastady. İeger i̇esikti aşa alsa ol jylp i̇etip işke kirip alady da,
öziniñ zäresin alğan siyrlardan alysyraq būryşqa ketpek. Tym qūrysa olar
bailauly bolsa igi i̇edi? Tiek äreñ jyljyğan i̇edi, biraq ol kenetten sart i̇ete tüsti.
Tap sol kezde i̇esiktiñ mañdaişasynyñ üstiñgi jağy da syqyr i̇etti. Siyrlar
osqyryna qaldy. İttiñ de mañqyldap ürgen dausy dünieni alyp ketti. Tap sol kezde
üidiñ i̇esigi de şalqasynan aşyldy jäne i̇esikten şaşylyp tüsken ainadai jaryqta
qolynda oqtana kötergen balğasy bar kart adam paida boldy, Pol tūra qaşty;
degenmen qart quyp jetigi balğamen ūryp jyğady i̇eken dep zäresi ketti. Sondyqtan
ol toqtai qaldy da, aiqailap jiberdi:
– Tie körmeñiz, ağa jan!
– İapyr-au, būl bala i̇eken ğoi özi, qaidan tap boldy. mūnda ne bitirip jür i̇eken?
Pol būl qauypty qarttan köz aiyrmai, quğynğa ūşyrağan añ siiäqty qarañğy
jaqqa ilbip keri şegine berdi, al şarua oğan jaqyndap jūbatuğa tyrysyp, qolyn
būlğai şaqyrdy. Aqyr aiağynda ol qaşqyndy şap berip ūstai aldy – bitti äñgime!
Şal bolsa da äli i̇eptiligi ketpegen, sirä, qoraly qoidyñ işinen qozy ūstap üirenip
qalğan ğoi.
– Jūlqynba, men sağan timeimin! Medor, işiñ jarylsyn, qoisañşy qu töbet!
Bala, sen meniñ qoramda ne bitirip jürsin, şynyñdy ait?
– İeşteñe bitirgem joq... Tek işine kirip... ūiqtap şyğaiyn degen i̇edim.
– Men qazir öziñdi jandarmğa aparyp tapsyramyn. Şynyñdy ait, qaidan
jürsiñ? Kimsiñ öziñ! Türiñe qarağanda öziñ būl jerdiki i̇emessiñ ğoi.
– Men qaşyp jürmin.
– «Qaşyp jürmin» qalai? Qaidan qaştyñ? Äke-şeşeñ ūryp-soğa ma öziñdi,
nemene?
– Joq, i̇eşuaqytta ūryp-soqpaidy.
Qariiä birden bosañsyp ketti.
– Jür beri. Bül jerde qatyp qalu op-oñai. Myna üskirikti kördiñ be!
Pol adymdap bara jatqan qarttyñ artynan aiağyn äreñ basyp äzer ilesti.
Ol i̇ekeui bir keñ bölmege kelip kirdi, i̇edenge keibir jerleri jarylyp ketken,
şetteri tegis i̇emes qara plitalar töselgen i̇eken. Syrlanbağan ülken ağaş stoldyñ
tap üstinen joğarydan kişkene elektr lampasy salbyrap tüsip tūr. Oğan abajur
ornyna gazetten jasalğan japqyş kigizip qoiypty. Böten bir būryşta ūzyn aiaq
tört tağan i̇eski peş tūr, onyñ üstindegi qazannan birdemeniñ buy şyğyp jatyr –
onyñ ūnamsyz iısine qarağanda, kartoptyñ qabyğy bolu kerek. Üi qojasy sirä, işip
otyrğan keşki tamağyn tastap syrtqa şyqqan körinedi. Bir krujka süttiñ qasynda
jegennen qalğan jarty tilim nan jatyr, al ülken şyny aiaqtyñ işinde bir tüiir
mai sarğaiyp körinedi. Biraq osy «körkemdiktiñ» işinde bärinen göri tamaşa bolyp
tūrğan, ūzyn boily, aşañ jüzdi, biraz qartaiyp keudiregen, aq mūrtty qariiänyñ özi
i̇eken. Ol qolyndağy balğasyn tastamastan bölmeniñ däl ortasyna tūryp aldy. Pol
de üreilengen közin sol balğadan aiyrmai tūr.
Balanyn būl köz qarasyn sezgen kart jai basqa närsege kerek degendei balğasyn
krujkanyñ qasyna qoidy.
– Bala, sen .meni jaman qorqyttyñ, – dedi de, keşirim sūrağandai dauyspen bylai
dep qosyp qoidy: – Biz mūnda şet tūramyz. Qañğybas bireu-mireudiñ qorağa tüsui de
mümkin ğoi.
Ainalasyna böridei alaqtap sasyp tūrğan balağa ol mūnyñ bärin nesine aityp
otyr. Būl balanyñ i̇esine osy jerdiñ qañğybastary kirip te şyğa ma i̇eken. Amal
qanşa, özimen özi söilesip ädet alyp qalğan. Kei kezde kart tipti öziniñ siyrlary
aldynda da dauystap söileitini bar.
– Sirä sen .birdeme istegen bolarsyñ. Jaqsy bala tekten-tekke üiinen qaşyp
ketpeidi.
Pol jarytyp jauap qatpady, ol öziniñ atyn da aitqysy kelmedi. Ol tipti azdap
ötirikti de qosyp qoidy – alystan keldim dep. Pol qaşqanyna i̇endi ökine bastağan
i̇edi, biraq qorqynyş müldem üdei tüsti. Ol Gittondardyñ aşuy men renjulerinen,
al onyñ üstine tipti özinin qūrbylarynyñ äjuasynan qatty imengen i̇edi. Şal
zorlap balağa tamaq işkizdi, sonan onyñ aiqailağanyna qaramai qan-qan
tobyqtary men ökşelerin därimen juyp, ot basyna şöpten jasalğan böstekti tösep
qonağyn jatqyzdy. Pol şeşinbesten jata ketipti. Şal oğan jai jatyp, jaqsy tūr
dedi de: «ūiyqta, aşu alda, aqyl sonda» dep qosyp qoidy. Tüni boiy Pol tüs körip
şyqty. Tüsinde ol qiiä tastardyñ üstimen bir jaqqa qarai ketip bara jatyr i̇eken,
onyñ jalañ aiaqtaryn qiiä tas kesip barady. Tañ atysymen Noel qart merdiñ
fermasyna tartty.
– İe, i̇e, bilem, bilem,— dep jauap qaiyrdy mer, Noeldiñ aitqanyn tyñdap bolğan
soñ, – men gazetke basylyp şyqqan qūlaqtandyrudy oqydym. Seniñ balañ alystan
keldim dep ötirik aitqan. Ol osy aradağy dokerdiñ balasy. İeger aerodromnyñ üstin
basa jürseñ, olardyñ tūrğan jeri tort kilometrden aspaidy.
– Seniñşe solardyñ merine baryp mälimdeu kerek pe i̇eken?
– Kerek i̇emes, solardy äurelep neğylasyñ! Bälege qalarsyñ! Politsiiäğa süirei
bastaidy. Onan da öziñ bildirmei aparyp tasta, sonymen äñgimeniñ özi bitedi.
– Gazette qandai adres jazylğan i̇eken aitşy. İerteñ men ony atpen aparyp
tastaiyn.
Däl būl kezde qaşqyn Noeldiñ fermasynda qūlyptauly otyrdy. Rasynda da
onyñ, aiağy sūmdyq auyrady, başmaktaryn da kie almaidy, degenmen i̇eñ dūrysy
balalarğa saq bolğan jaqsy, köñil alabūrtarlyq i̇eşteñe bolmau üşin qariiä
terezelerdiñ japqyştaryn jauyp, peştiñ otyn söndirip ketti. Bölmeniñ işi
küñgirt qarañğy i̇edi, tek i̇esiktiñ joğarğy jağyndağy örmekşiniñ örnegi basqan
kişkene terezeden ğana jaryq tüsip tūratyn-dy. Aiaq astyna töseitin alaşanyñ bir
böligin yñğailap ap, Pol jalañaiaq küiinde sonyñ üstine salğa mingendei aiağyn
qoidy da bükil bölmeni aralap şyqty, gorşokterdiñ işin qarady, jäşikterdi aşty,
tolyp jatqan bilmeitin närselerdi ūstap kördi.
Degenmen kelesi küni qart oilağandai jol jüre almai qaldy. Oğan mūrşasy
bolmady. Derevniağa kenet qaidağy bir tanymaityn adamdar jetip keldi de, är
jerge qazyq qağa bastady. Şarualar abyrjyp qaldy. İeñ bolmasa aldyn ala
i̇eskertip qoisa da bolatyn i̇edi, äitpese i̇eşkim i̇eşteñe bilmeidi. Tipti merdiñ özi de tük
i̇estimegen. Ras, būdan i̇eki ai būryn būlarda bir äskeri adamdar bolyp ketken, olar
jer uçastokteriniñ planyn zeiin salyp qarağan i̇edi. Ony aiağy osylai bolady i̇eken
dep kim oilağan. Tipti gitlerşiler i̇ekeş gitlerşilerdiñ özderi de 1942 jyly
derevniağa kelgende äuelgi kezde mer arqyly halyqpen keliskileri kelgendei bolğan
i̇edi. Ärine, artynan olar betimen ketip, i̇eşkimnen kelisim sūramai-aq, şetinen
barlyğyn sypyryp alğan-dy. Degenmen, äuelgi uaqytta äiteuir qalyp saqtady ğoi.
Al i̇endi mūnda i̇eñ bolmasa ondai da joq. Tapa tal tüste senin jerine barady da, ony
birdememen ölşei bastaidy, qaidağy bir qazyqtardy qağady. Mūndaidy kim
körgen? Olarğa äli «özderiñe ne kerek, qaidağy adamsyñdar?» dep aiqai salasyñ. Al
olar oğan pysqyryp ta qaramaidy. Sonan şyndap aşulana bastaisyñ. İtiñdi
şynjyrynan bosatyp jiberesiñ. İt auladan jügirip şyğa jöneledi de, bişara,
toñazyğan şöptiñ üstinen taiğanaqtap, tereñ ūrağa tüsip aiağyn syndyryp ala
jazdaidy. Or-şūnqyrdyñ barlyğynan qarğyp ötip, janağy jat adamdardyñ
qasyna jetisimen-aq şañqyldap ürip olardy şyr köbelek ainala beredi. Olar
amalsyzdan keri şeginedi, kim biledi, bälkim keñirdekten ala keter? İttiñ soñynan
onyñ qojaiynynyñ özi de kelip jetedi. «Nemene, özderiñniñ tilderiñ kesilip qaldy
ma? Būl meniñ jerim ğoi. Mūnda qarğys atqan qazyqtaryñ men özderiñe ne kerek?»
Älbette, jūrttyñ barlyğy birdei olai söilese bermeidi, ärkimniñ minezi özine
basqa: bireu aqyryn ğana kelip, sypaiygerşilikpen sūrastyra bastaidy; onyñ
sözine qarağanda, äñgime mūnyñ öz jeri jaiynda bolyp jatpağan tärizdi. İekinşi
bireuler dereu merge jügiredi, al merdiñ, öz jerinde de sondai qojasynğan adamdar
jür. İendi onyñ ne aitatyny bar... Ol arsyzdar barlyğyna bir-aq jauap beredi:–
İtiñizdi alyñyz. Äitpese jauapqa tartamyz. Mūnda bilik isteitin biz i̇emespiz. Biz
būiryq aldyq. Jūmys isteuge böget jasamañyzdar.
– Iste, iste... Seniñ qazyqtaryñnyñ mūnda qalatyn-qalmaitynyn köre jatarmyz,
küte tūr, keşke ne bolğanyn körersiñ äli...
Keşkilikte közdi aşyp-jūmğanşa qazyqtardyñ barlyğy mūntazdai i̇etildi. Bükil
derevnia jinalyp keldi, al bükil jūrt birlesip kolğa alatyn bolsa – i̇eşkim de jauap
bermeidi. Qazyq bitkenniñ barlyğyn, älbette, jūlyp ap, tabanda örtep jiberdi.
İerteñine käri Noeldiñ jol jüruge tipti mūrşasy bolmai qaldy. Tüski tamaqtyñ
artynan derevniağa jalt-jūlt i̇etken ūzyn qara maşinamen prefektiniñ özi jetip
keldi. Onyñ artynan jük maşinağa lyq toly onyñ küzetşileri de zyr i̇etkizip kele
qaldy. Prefekt merige kirip, onda merdiñ özin dereu şaqyrtyp aldy. Mūndai uaqiğa
būdan būryn bolyp körmegen i̇edi. Auyz birlesip kelispese de şarualar meri üiiniñ
aldyna dereu jinalyp qaldy. Bes minut ötpei-aq, aşu kernegennen auyzy köpirgen
mer i̇esikten şyğa keldi. Sonan ol tabaldyryqpen tömen tüsti de, şarualar tobyna
baryp qosyldy. Qol-aiağy qalşyldap tipti onyñ bir auyz söz aituğa şamasy kelmei
qaldy. Sonda i̇esik aldyna Prefekt myrzanyñ özi şyqty. Biraq oğan bir auyz söz
aitqyzbai – jūrt u-şu bop dalany basyna köterdi. Küzetşiler Prefekt pen
jūrttyñ ortasyna sapqa tizilip tūra qaldy. Politsiiä kaskalarynyñ tasasynan
syğalap tūryp ol aiqai saldy:
– İesteriñdi jinañdar! Ne istep jatqandaryñdy özderiñ de tüsinbeitin
şyğarsyñdar! Sizder baryp tūrğan jaularyñyzdyñ şaşpauyn köteresizder,
kommunisterdiñ yqpalyna tüsesizder!
Jūrt oğan du külkimen jauap berdi, işek-silesi qatqanşa külisti. Talaidy
bytyp-şatty-au qojamyz. Kommunisterdiñ mūnda jazyğy ne? Bizde kommunister
birdi-i̇ekili ğana. Al Jozef bolsa – biz qandai bolsaq, olda sondai. Jeri de
basqalardan kem i̇emes. Jūrttyñ barlyğy Jozefke būrylyp ony qaljyñdai
bastady: «Ä, Jozef, tūtyldyñ ba, bälem!» Jozef jūrttyñ barlyğynan qattyraq
küldi. Ūşqan torğaidyñ qanatyndai qimyldatqan sausaqtarymen öz mañdaiyna
türtti, onysy prefekt naqūrystau şyğar, ne halyqty mazaq i̇etkisi keletin bolar
degen i̇edi.
Jozef külkisin kenetten toqtata qoidy da, aiqai saldy:
– İeski äniñe basyp tūrğanyñ ne! Ony bügin ğana i̇estip tūrğamyz joq! Kommunist
bop tūrğanymyz da sonan.
Jaqsy aitty-au özine! Prefektiñ qysylğany sondai, tipti tili kürmelip söilei
almai, birdeme dep miñgirlei saldy:
– Kördiñizder me, kördiñizder me i̇endi!
– İa körip tūrmyz, sonda neni körip tūrmyz? İeger bireuge senu kerek bolatyn
bolsa, ardaqty dosym, Jozefke bolmasa sağan sene qoimaspyz.
– Bizdiñ odaqtastarymyz amerikandyqtar... – dep prefekt söileuge yñğailana
berip i̇edi.
Şynynda bes ia alty adam, onyñ işinde Noel qart ta amerikandyqtar kim i̇eken
degendei säl oilanyp ta qalğan-dy. 1944-şi jyly bükil derevnia bombadan tastalqan bolyp qirağannan keiin mūnda gazet i̇ekeş gazet te kelmeitin bolğan. Al
Noelde, odan basqa da kep adamdardy i̇ekibastan radio joq, sondyqtan olar bolyp
jatqan uaqiğadan artta qalğan bolatyn. Älbette, amerikandyqtardyñ, Koreiä men
Germaniiäda i̇ekenderin jūrttyñ barlyğy biledi, derevniadağy jūrttyñ köbi olardy
basqa jerlerden baiağyda-aq özderiniñ Amerikasyna ketip qalğan dep oilaityn.
Jūrttyñ köbi «okkupatsiiä» degen sözdi nemisterdiñ ğana basqynşylyğy dep
oilaityn i̇edi... Sol künder – äli i̇esten ketip te ülgirgen joq qoi.
– Ärine sizderdiñ ziiändaryñyzdy öteidi!
Tağy da ötirik! Ana kezde bizdi de okkupanttar barlyq ziiändy öteidi dep
sendirgen bolatyn.
– Qalai bolğan künde de oilanyñyzdar, meniñ aitatyn aqylym osy.
Sensiz-aq oilanuymyz jetken!
Prefekt kaityp ketkenniñ artynan da jūrt birden tarai qoiğan joq. Qas
qaraiyp, keşki mūzdai mūnar suyq süiekten ötip bara jatsa da ana jerde de, myna
jerde de jūrt toptalyp jinala berdi. Būl jerdegi şarualardyñ köbiniñ öz jeri
joq bolatyn. Olar kişkene i̇egindik jerlerdi jaldap alyp otyrğan i̇edi, sondyqtan
būdan aiyrylsa boldy, qorek i̇etip otyrğan bir tüiir nanynan aiyrylady. Özimizdi
qañğyrtyp jiberuge jol bermeimiz! Qaityp bara jatqanda Noel Merge bylai dedi:
– Bilemisiñ, älgi balany men äli aparyp tastağam joq. Öziñ bilesiñ, onan da
mañyzdy ister bop qaldy. Sazaiymdy tarttyrmasa bolar i̇edi!
– İerteñ i̇ertemen men oğan küzetşini jibereiin,– dep mer ony jūbatty. — İendi
onyñ velosipedi bar.
Gitton derevniağa kelesi küni ğana keldi. Jolşybai ol qanşa tyryssa da
küzetşiden Pol jaiynda i̇eşteñeni sūrap bile almady. «Sizge ne aituğa bolady,
balalardyñ sözinen ne aiyryp bolasyñ?» Gitonnyñ işinde aşu men meiirimdilik
birine biri boi bermei, arpalysumen boldy.
Şelekti joğary köterip qasynda şoşqalar qorsyldağan astauğa juyndyny
qūiyp Pol aulada jür i̇eken. Onyñ i̇eñ aldymen jasağan äreketi tyğylu i̇edi. Noel
balağa äkesin şaqyrtqanyn aitpağan i̇edi. Biraq quanyş qorqynyş sezimin jeñip
şyqty. Pol jügirip Gittonnyñ qasyna jetip barğan i̇edi, ol ony qūşaqtap aldy da,
bauyryna basyp oğan jyly şyraimen birdemeni sybyrlap aita bastady; aualanyp
jürgende ol velosipedin .aulanyñ tap ortasyna tastap ketkenin baiqamapty da.
– Pol, nege qaşyp kettiñ? Aitşy nege qaştyñ?
– Barlyq kinä menen! Men jamanmyn, al siz äjem i̇ekeuiñiz jaqsysyzdar. Kinä
menen!
Noel men küzetşi ol i̇ekeuiniñ jolyqqanyna közderiniñ qiyğyn ğana salyp,
birine biri qaramauğa tyrysady, – i̇ekeui de qymsynyp tūr.
– Al, Aleksandr,– dedi Noel —Rahmet sizge. Bizdiñ kesirimizden onsyz da köp
uaqytyñyzdy ysyrap qyldyñyz.
Aleksandr onyñ tūspaldauyna tüsine qoidy da, velosipedine minip ap tartyp
ketti. Küzetşiniñ derevniada maşaqaty köp, al i̇endi onyñ üstine kim köringen özin mer
sanap, oğan üstemdik körsetkisi keledi.
Gitton Polge ne aitaryn bilmedi. Birese ol onyñ qolyn alady, birese öziniñ
qolyn onyñ iyğyna salady Tipti aldynda jüresinen otyra ketip sondai
tūnjyrağan balanyn basynda qaşu jaiyndağy oi qalai paida bolğanyn bilu üşin
onyñ közine üñile qaraidy. Pol közine jas alğan joq, degenmen onyñ özi de
Gittonnan kem japa şekken i̇emes. Onysy sūp-sūr bolğan betinen-aq körinip tūrdy.
Degenmen onyñ közinen Gitton öz tilegine jauap baiqai almady, kerisinşe ol
äkesiniñ aldyna jüzdegen sūraq qoiğandai boldy. İa, ia, balasyna birdemeni aitu
kerek i̇ekenin sezdi Gitton. Biraq oğan ne aitu kerek? Sonan ol ornyna tūrdy da
Noelge qarai būryldy.
– Siz qaiyrly is istediñiz. Öz yqtyiaryñyzben istediñiz, onyñ qūndylyğy da
osynda.
Noel ūrtyn tompaityp, iyğyn köterdi.
– Meniñ ornymda bolsa ärkim de osylai istegen bolar i̇edi,— dep ol kesip aitty.
Biraq Gitton Polge qarai ainalyp ketip, jüregi alyp ūşqan küiinde oğan sūraq
berdi:
– Üige qaitamysyñ?
Pol rizalyğyn bildirip basyn izedi,– ärine, qaitamyn.
Bälkim şal syilyq kütip tūrğan şyğar. Olai bolmaityn i̇eşteñesi joq. Gitton
qyzaryp, neğylaryn bilmei Noeldiñ betine tik qarady.
– Tynda, dostym,– dedi şal balağa, özimen Gittonnyñ jeke söileskisi kelgenin
tüsine qalğandai. – Balam, äkeñniñ velosipedin jinap bylai şyğaryp qoişy. istei
alamysyñ?
– Ärine, istei alamyn,— dep jauap berdi Pol.
– Al, i̇endi,— dedi Gitton asyğa söilep.— Pol meniñ tuğan balam i̇emes, ol
asyrandy, jetimder üiinen alynğan bala. Al jetim balalar qaşan da basqa
balalardan özgeleu keledi. Tūrmysymyz da naşar, üiimiz joq, sondyqtan dotqa
köşip kiruge mäjbür boldyq. Būdan basqa tağy i̇eki balamyz bar, biraq olar kişirek.
Özim dokermin.
– Asyrai almaityn bolsañyzdar balany nege aldyñyzdar? Öziñizdiñ i̇eki balañyz
bar ğoi,– dep Noel oğan qatty aityp tastady.
– Būlardy alğan kezimizde meniñ tabysym jaqsy i̇edi. İeger jūmys bola qalsa biz,
dokerler, qai uaqytta da ömir süre alamyz. Öitkeni biz tamaq talğamaimyz. Mūnan
kişi i̇ekeui de menen tuğan balalar i̇emes. Būlar būryn bizde jaman tūrmauşy i̇edi.
– Mende de bala bolğan i̇emes,— dedi Noel özimen özi söilesip üirengen qalpynda
äñgimelesuşiniñ betine de qaramai. – Meniñ ärdaiym balaly bolğym keletin i̇edi.
biraq äielim otyz jasynda qaza boldy. Sonan soñ i̇ekinşi ret üilenbedim,
mümkinşilik bolmady. Nemene, jürip ketkileriñiz kep tūr ma? Azdap tynyğyñyzdar.
Jolyñyz alys, velosiped soğyp tastaidy, onyñ üstine qasyñyzda kişkene balañyz
bar ğoi. Jañbyr da jauyp ketti. Biz jaña ğana tamaqtanaiyn dep jatyr i̇edik,– dedi
Noel, asüige kirip bara jatyp. Otta tūrğan kostriuldi şalqityp aşyp, onyñ işine
qarady. – Būl tamaqtyñ asyp bara jatqan i̇eşteñesi joq, biraq küş beredi. Mai men
kartop jermiz. Süt bar, sarymai, syr, bir stakan şarap ta tabylyp qalar. Jelge
qarsy jüruge sonyñ özi dūrys keler.
– Ätteñ, i̇eger biz i̇eñ bolmasa künara osyndai tamaq işip tūrsaq!– dedi Gitton
kürsinip.
– Jaraidy, jaraidy, asyryp aitpai-aq qoi.
– Asyryp aitqany ne? Pol, men şynymdy aittym ğoi, ä?
Noel äkesi öziniñ aitqan sözin qūptauğa şaqyrğan balağa qarağan i̇edi, onyñ işi
qainap abyrji qaldy. Äñgimeni basqa jaqqa būru üşin şal qonağyna derevniada
keşe, aldyñğy küngi bolğan uaqiğany aita bastady.
– Bizde de tap sondai bolyp jatyr,– dep bekitti Gitton,— biraq biz olardyñ
bağandaryna äzir tigenimiz joq.
– Ah, solai ma! Keşe osynda, aerodromdy sizderdiñ kesirleriñizden osynda
köşireiin dep jatyr i̇eken degen qaueset tarağan bolatyn. Olar qazir jerdi
nemisterden de köbirek aldy ğoi. Äne, qarañyzşy, ağaş köringen fermany körip
tūrsyz ğoi, ony da alğylary keletin körinedi.
– Joq, ol bizdiñ kesirimizden i̇emes. Olar bizdiñ poselkede qylyqtaryn būdan da
asyryp jiberdi. Būrynğy nemis aerodromyn keñitip jatyr. Osynda kele
jatqanymda, sizdiñ küzetşimen i̇ekeumiz dalanyñ bükil oñ jağynan sym tartyp
qorşap tastağanyn kördik. Jol i̇ekeş joldyñ da bir jağy sonda ketedi.
– Demek, biz i̇endi müldem aralda qalady i̇ekenbiz ğoi. Soñğy kezde poezd bizge
jetisine i̇eki-aq ret kelip tūratyn i̇edi, i̇endi ony da joiyp jiberdi. Qaitadan japan
dalada tūrğandai bolady i̇ekenbiz ğoi.
– Betterimen jibermeu kerek olardy,– dep Gitton oğan aqyl aitty.
– Özimiz de olarğa i̇erik berip jatqanymyz joq,– dei saldy Noel. – Jañbyr
basylğanşa seniñ bizben birge tamaqtanyp alğanyñ teris bolmas.
Qariiä kenet äi-şäi joq Gittonğa «sen» dep ketti. Al, «bizben» degeni – Noeldiñ
özi men Pol i̇ekeui i̇edi.
– Neğylarymdy bilmei tūrğanym,– dep jauap qaiyrdy Gitton. – Üige qaitu
kerek i̇edi, äielimdi tezirek jūbataiyn degen i̇edim.
– Jarar. Jañbyr qUia bastady, onyñ qaşan basylaryn qūdai bilsin. Qaşan
toqtağanşa küte tūru kerek. Al, qaşqyn sen süt işip al. Sütti öte jaqsy köredi özi!
Būzauşa işedi! Tek qUia ber.
Gitton stol astyndağy alaqanyna tyrnağyn qatty batyra berdi. Añqau şal
baiqamai abaisyz mūnyñ janyna tidi. Mūnda būlardyñ i̇eşteñe bilmeitini birdenaq körinip tūr! Būlarğa jaqsy, ne degenmen derevniada, jer basynda otyrğan adam
qoreksiz bolmaidy ğoi. Mine sondyqtan derevniadağylar barlyq jerlerde osyndai
şyğar dep oilaidy. «Asyra aitudyñ qajeti joq» dedi-au Noel. Dotqa bir ūrttam
süt kelse bolğany, Pol ony Klodetta men kişkene Janğa qaldyratyn. Ol öziniñ
sütti jaqsy köretinin bildirmeitin i̇edi, qazir äkesi onyñ jasyryn syryn bilgende,
Pol qyp-qyzyl bop ketti.
– Qaimaqty da, maidy da jaqsy köredi!
Älbette qariiä öziniñ süt şaruaşylyğyn maqtan i̇etedi. Sirä ol öziniñ osyndai
tätti tamağyn maqtan i̇etkisi keletin şyğar. Sonda da...
– Jaqsy köretin bolsa onyñ tañ qalatyndai i̇eşteñesi joq! Üide ol qaimaq ta,
mai da körmeidi.
– Qoi, olai bola qoimas! Şynymen olardy i̇eşuaqytta körmei me? – dep tiksine
sūrady qariiä.
Qaitarda Noel dastarhanğa biraz azyq orap bergen i̇edi, tyğyzdalğan tüiinşek
velosipedtiñ ruline bailandy. Olar tap jürer aldynda qariiä küşin jinap:
– Seniñ velosiped tebe biletiniñdi körip tūrmyn. Äkeñ sağan maşinesin beredi
ğoi, ä? İendeşe, qaşqyn, sen mağan beisenbi nemese jeksenbi saiyn kelip tür. Noel
ataña kelip ketip tūrğaisyñ,– dedi Polge.
XIII
İeKI JOLDAS
Jilber ornynan tūrmai tösek tartyp jatqaly i̇ekinşi jūmağa ketti. Öziniñ türi
qandai sūp-sūr bop ketken. mañdaiy men betine prostynialardyñ ölik tüsti säulesi
tüskendei. Qoly da qandai älsiz, äri terlep ketken. Ädette köpten beri tösek tartyp
jatqan nauqasy qatty aurularda bolatyndai taram-taram şaştary samailaryna
jabysyp qalypty. Sonda da onyñ qaljyñdağysy kep tūrady.
– İe, i̇e, orynbasar kelgen i̇eken ğoi!
– Orynbasary orynbasar-au, biraq äzirşe ğana ğoi,—deidi Anri onyñ sözine sai.
– Juyrda öziñ de täuir bolasyñ ğoi.
– Özimniñ de solai ümitim bar.
– Jilber, Anri otyrğanda men üiime bir minutqa jügirip baryp keleiin.
Sizderge de söilesuge jaily bolady. Tek siz Jilberdi şarşata körmeñiz.
Jilber nauqastanğannan beri kün saiyn i̇ertemen oğan partiiä müşesi körşi
äiel küzetke kelip tūrady. Tüs qaita onyñ ornyna basqa bir äiel keledi. Kün bata
belsendilerdiñ bireui, al kei kezde i̇ekeui kelip otyrady, İaçeikany barlyq jağynan
da ülgili dep aituğa bolmaidy, biraq būl jağynan is jaqsy jönge salyndy.
– Birinşiden, joldastardyñ barlyğynan sağan köp sälem, olar seniñ tez täuir
boluyñdy şyn jürekterinen tileitinin ait dedi; seniñ sanatoriiädan nauqasyñnan
aiyğyp oñalyp qaitatynyna barlyğy da senedi. Men sağan i̇eñ aldymen körisuge
ğana keldim, jūmys jaiynda söilesuge kelgenim joq.
– Jūmysty basqa närselerden bölip tastauğa bolmaidy, – deidi Jilber,
jastyqtyñ üstine köterile tüsip. – Aitalyq öz yqtiiärlarymen meni bağuşylardy
alşy, būdan bir ai būryn olarğa baryp: sizder kün saiyp bos uaqyttaryñdy şyğyn
qylularyñyz kerek degen bolsañ, olar keremet aşulanğan bolar i̇edi. Al i̇endi olar
mūnda küzette otyrğan uaqyttaryn şyğyn boldy dep oilamaidy da, tipti ädette
osyndai bola beretindei. Joldasy auyryp qalsa olar oğan nemqūraidy qarai
almaidy Mūnda äñgime jürekpen isteude. Būl ne – jūmys pa? Jūmys ta, jūmys i̇emes
te...
Jilber bir minutke sözin toqtatty.
– Jūrt öz isterin jan aiamai, şyn jürekten isteuleri kerek, i̇eñ basty äñgime
sonda. İeger soğan jete almasañ, onda adamnyñ i̇eñ jaqsy adamşylyq qasietteri
paidalanylmai qalady. Änşeiin orynsyz şaşylady.
Sonan keiin öziniñ oiyn kilt bölip Jilber mynany sūrady:
– Al, jinalys qalai ötti?
Anri porttağy iaçeikalardyñ birlesken jinalysy jaiynda rahattana
äñgimelei bastady. Jaily jağdaimen paidalanyp Jilber söilei bastağannan-aq
onyñ densaulyğy jaiynda oğan i̇eşqandai jūbanyş söz aita almai qalğanyna ol
qatty ökindi. Osynyn özi de Anridiñ özi jaiyndağy äñgime mañyzdy degen oi
Anridiñ i̇esinen şyqpaidy. Ol tüsinikti de. Jilber sanatoriiäda jatqan uaqytta
raikomnyñ barlyq sansyz jūmystary Anridiñ qolynda bolady ğoi, sondyqtan
sekretar onyñ oğan äli keletin, kelmeitinin bilgisi keledi. Solai i̇emes pe? Anri oğan
tüsindi, sondai jaqsy tusindi. İendi ol özi jaiynda qobaljymai-aq aityp otyr.
sonda tipti ol mindetin adal atqarğanyn bile tūra özin basqanyñ ädil sotyna sala
alatyndai şynaiy quanyşqa ie boldy.
– Men, bile bilseñ, sağan mynany aitqym keledi... Qysqasyn aitqanda, sen bizdiñ
jinalysqa kelmei qalğanda. men qaita biraz jeñildenip qaldym... Menen göri
jinalysty seniñ täuirirek ötkize alatynyñdy men öte jaqsy bilemin. Sonda da
renjigenim joq, öitkeni men äli künge deiin sen barda jinalys ötkizuge Uialamyn,
biraz qymsynyp qalamyn, būl meniñ äli üirenip bolmağanymnan bolar.
– Men adam jemeitin şyğarmyn,— dedi Jilber külimsirep.
– Jemeisiñ ğoi, meni teris tüsine körme. Äñgime olda i̇emes, sen tyñdap alşy...
Ärkim aqymaqtyq söz aita alady, şynynda da ol qylmys i̇emes qoi. Al, degenmen...
sen meni tüsinip tūrsyñ ğoi?
– Aşyp aitqanyn jaqsy boldy,— deidi Jilber. – Ondai sezim mağan da tanys.
Al sağan onyñ paidasy da tiedi, i̇endi sen bastyq bop, jūmys basqaruyñ kerek qoi.
Jūrtqa mümkinşilik beru kerek, olar basqa adamnyñ kömeginsiz-aq ömir süre alatyn
bolsyn. Tipti sekretar barda da joldastar qobaljymaityn, i̇eşteñeden
qaimyqpaityn bolsyn. Jūrttan qandai initsiativa şyqsa da ony qoldau kerek.
Tağy da aityp qūiaiyn, ondaidyñ dämin tatqanmyn. Biraq osynda bizdiñ federaldyq
ūiymnyñ konferentsiiäsyna Moris kelgende äñgime basqaşa bolğan i̇edi. Men sonda
delegat i̇edim. Onyñ qalai i̇etetinin bilmeimin, biraq ol otyrğanda jūrttyñ barlyğy
da keñ otyrady, aitatynyn Uialmai-aq aita beredi Tek bizde jalğyz-aq sezim boldy:
sen ne aitsañ sonyñ barlyğy jüz ret onan saiyn manyzdy bolady, öitkeni, ol
osynda otyr, ol seniñ söziñe zeiin salyp, onyñ mağynasyn jete tyñdaidy.
Moristiñ közinşe söz söilegennen bastap men auzymnan şyqqan ärbir sözge, özimniñ
ärbir qylyğyma tipti basqaşa talap qūiatyn boldym. Körersiñ äli, Moris tez
jazylady. İeger sen onyñ sözin i̇eñ bolmasa bir ret tyñdağan bolsañ, onyñ
salmaqtylyğyn, beriktigin, orasan qairattylyğyn körseñ, onyñ aitqanyndai
bolatynyna bir minut ta kümändanbas i̇ediñ. Sondai jigerdiñ aldynda qandai auru
bolsa da keri şeginedi. Al onyñ özi de mağan sabaq. Tek sony oilasañ bolğany
jigerlene tüsesiñ.
– Seniñ osy qai jeriñ auyrady?
– İeş jerim de auyrmaidy. Tek sondai şarşağanmyn, tipti janym şyğyp
ketkendei. İeñ jamany, terden-aq öletin boldym, tañ atqannan kün batqanşa
terleimin de jatamyn. Sonan qalşyldatyp toñdyrady deimin.... Süitip, tağy da ne
boldy jinalysta?
Barlyğynan būryn jastardy auru şalğanyn körip tūrğannan jamany joq.
Jilberdiñ jasy äli otyzğa da kelmegen. Ol jūmys jalynynda pisip, sonyñ
jolyna öziniñ barlyq jas ömirin qūrban i̇etti. Tipti üilenuge de ülgire almai qaldy.
Öitkeni ony oilauğa uaqyty bolmady. Uyzdai jas kezinde ony Germaniiäğa aidap
äketti. Onan şala-jansar bolyp oraldy. Al i̇endi onyñ qazirgi auruy halyq üşin
qūrban bolğandyqtan tabylğan auru. 1947 — 1948 jyldary, kommunister ükimetke
kirmeitin bolğandyqtan, partiiä jūmystyñ jaña formasyn tabuğa mäjbür boldy.
Tap sol biraz tynyştyq tuğan mezgilde Jilber. bir jap-jaqsy qaratory mūğalim
äielmen tanysqan i̇edi. Birneşe ret ol äiel Jilber ötkizgen jinalystarğa da kelip
jürdi. Degenmen, ol öz küşin i̇eseptemegen bolu kerek – bizdiñ qiyn ömirimizge töze
almady. Sodan kaityp ony Jilbermen birge i̇eşkim körgen joq. Ol qalai kenet
köringen bolsa, solai kenet joq boldy. Jilberge onymen ajyrasu auyr tidi me
jenil tidi me — ony i̇eşkim bile almady. Qaitken künde de onyñ jūmysqa i̇eşqandai
äseri timedi. Degenmen, jūmys jaiynda ondaidy aitqandy Jilber öte jek köredi.
Ol üşin jūmys...
– Negizi Rober käsipşilik odağyna tar şeñberde qaraidy,– deidi Jilber
äñgimesin soza tüsip.Onyñ basqa keibir dokerlerdei, äli anarhsindikalistik mäneri
bar. İeger sen «onyñ» dokerlerdiñ aldynda özi käsipşilik odağy atynan qūia bilmegen
mäseleni qūia qalsañ, onda ol seni onymen bäseke dep tabady. İeşbir negizsiz, sebepsiz
renjidi. Ol bylai tūrsyn: dokerlerdiñ tikelei talaptarynan tys mäselelerdiñ
barlyğyna Rober küdiktene qaraidy. Ärine, biz portta «saiasattyñ keregi joq»
degendi jiı i̇estimiz. Biraq, Rober de ondai pikirden sau i̇emes. Sen jinalysta ony
taisalmai tüzetip jaqsy istegensiñ, öitkeni, mağan senuine bolady, onyñ
Germaniiäny qarulandyruğa qarsy küres jaiynda baiymdağany– änşeiin ötirik
äñgime. Aitpaqşy, i̇esinde bolsyn, ol öte batyl adam. Al qazir portta qai mäseleniñ
i̇eñ basty, negizgi i̇ekeni jaiynda, ol – bizdiñ saiasi küresimiz amerikandyq qarujaraqty tüsiruge qarsy küres, osylarmen basqa mäselelerdiñ barlyğy bailanysty,
jekelep aitqanda, dokerlerdiñ tikelei talaptary. Osy oilarmen ol tipti kelise
almaidy. İeger ol sonda aspanğa sekirip aibat şekken bolsa, äñgime jalğyz ğana
onyñ minezinde i̇emes. Jalpy aitqanda, mäseleniñ barlyğyn minezge
bailanystyrğan dūrys i̇emes. İeger bile bilseñ, minezden saiasi bağyt körinip tūrady.
«Minezden saiasi bağyt körinip tūrady...» – dep oilaidy Anri işinen Jilberdiñ
sözin qaitalai. – Al Jilberdiñ auyrğany, öziniñ aurulyğyna qaramai onyñ pisipküigeni... Qūşaqtar i̇edim öziñdi! Jan tuysym, äz qara basyn bütindei qūrban i̇etuge
äzir...»
– İeger onyñ qol astyndağy käsipşilik odağy dokerlerdiñ jalğyz-aq basşysy
bolsa, ärine Rober qaşpas i̇edi. Ärine bül jaiynda ol öziniñ aldynda özi de
moiyndamaidy, ol şynynda oğan partiiä ūiymy baqtalas siiäqty körinedi. Bül
onyñ barlyq minez-qūlqynan-aq körinip tūr. «Depptiñ» kezinde İuJRF-tan bir jas
joldas kelip, onyñ portta, bizdiñ jastar aldynda söz söilegeni i̇esinde me. Sonda,
Rober keremet ülken janjal şyğarğan i̇edi! Mūndai söz käsipşilik odağynyñ
jūmysyma kedergi jasaidy,-tipti birlestikten de aiyruğa yqtimal degen sözderdi
aitqan bolatyn. Port onyñ, jeke menşigindegi närse siiäqty. Ol būlai tūrsyn, i̇eñ
jamany— Rober özin dūrys jolda, al bizdi adasqan dep oilaidy. Roberdiñ partiiä
üşin qasyqtai qanyn aiamai, onyñ jolynda özin qūrban i̇etip şaluğa äzir i̇ekenin de
bilemin.. Oğan, özine qara küşke bailanysty i̇erlikti kerek qylatyn
tapsyrmalardyñ qaisysyn bolsa da beruge bolady. Ondai tapsyrmany däl
oryndap şyğady. Ras, ondai jūmysty atqaru bir jağynan op-oñai...
– Ne jaiynda aityp tūrsyñ?– dep sūraidy Airi, Jilberdiñ dausynan onyñ
işinen küiinip tūrğanyn seze qalyp.
– Mine mynau jaiynda. İendi, tösek tartyp jatqanymda özimniñ auyrğanyma özim
kinälimin degen oi ylği kele beredi. Keibir mäselelerdi jūrt aldyna batyl qoiyp
şeşuge şamam kelmedi, qaljyrağan da uaqyttarym boldy. Sonda biuronyñ keibir
jūmys istemeitin müşeleri bar i̇edi. Keibir mäseleni solardyñ aldyna qoiudyñ
ornyna, jūmysqa solardy jūmyldyryp, dem berip isteuim kerek bolsa, joldastarğa
senimmen tapsyrudyñ ornyna, barlyğyn i̇ezim isteudi maqūl kördim. Osylai isteu
mağan oñai köringen i̇edi. Mine i̇endi onyñ nätijesin kerip jatyrmyn. Kürestiñ nağyz
qyzu kezinde men bir aiğa, bälkim onan da ūzaq uaqytqa—därigerler tike aitpaidy –
saptan şyğyp qaldym. Äbden qajyp, sürinigi qūlağanşa aianbai barlyğyn istegisi
kelgen adamğa kei kezde osylai qatesin sezdiru teris bolmaidy i̇eken dep oilaimyn.
Būl, oryndy tilek i̇emes, al kei kezde tipti jalqaulyqtyñ bir böligi – jūmysty
basqarudyñ ornyna jauaptylyqtan qaşuğa tyrysqandyq. Biraq bolary bolyp,
būiauy siñdi... Qazir senin artyq jeriñ, birden jūmysqa beriluiñ kerek. Al bizde
barlyğy typ-tynyş dep aita almaimyn.
– Dūrys,– deidi Anri oğan jauap qatyp. İeger Rober mäselesine qaita oralatyn
bolsaq, onyñ portta ärtürli äñgime i̇estitinin aita ketu kerek. Ärine, jigitterdiñ
küresuge qairaty bar, şydamdylyğy da jetedi. Jarty jyl boiy üzdiksiz i̇ereuil
jasağan jūmysşylardyñ jağdaiyn alyp körşi, – bizdiñ dokerlerdiñ de tūrmysy
sağan jaqsy aian. Keibir joldastardyñ şatasa bastaityny da tap sondai
qiynşylyqtardyñ özinen. Olardyñ kei kezde ne deitinine qūlaq qoiu kerek, al
aitpasa da işterinen oilaitynyn i̇esker. Ärine, sen Segaldi bilesiñ, ol partiiä
müşesi ğoi. Aldyñğy küni jūmys bolu üstinde ol: «İeger qazir Vetnamğa baratyn
keme kele qalsa, tipti men ony tieuge de qarsy bola qoimas i̇edim, öitkeni iankirler
men olardyñ qaru-jaraqtaryna qarağanda qanşa aitqanmen mūnyñ mañyzy
şamaly ğoi» dedi. Tüsinik retinde ol bylai dep qosty: «Jigitter tityğyna jetti.
İeger biz keleşekte de jūmys isteuden bastarta beretin bolsaq, jūrt aqyrynda
sondai aşyğady, tipti keibireuleriniñ mūnda amerikandyq kemeler kelgende töze
almauy mümkin». Bir jaqsy jeri onyñ sözin tört-bes-aq adam i̇estidi. Mūnyn tübi ne
bolaryn baiqap tūrmysyñ? Ärine biz onymen jaqsylap söilestik, i̇eñ aldymen
soğys qai jerde jürip jatsa da, Vetnamda ma, älde basqa jerde me, äiteuir
amerikandyqtar kinäli dep ūğyndyrdyq oğan. İeger ondai närse Segal
siiäqtylardyñ oiyna kele beretin bolsa, demek, qaitken künde de mäsele bizge
köringendei oñai bola qoimas...
– Qaiyrşylyq kei kezde adamdy jau jürgizgen ügitten basym şatastyra alady.
– Bile bilseñ, bizdiñ joldastarğa bälkim, i̇eñ aldymen däl solarğa perspektivany
saqtap qalu oñai soqpas. Olardyñ qandai halde tūratynyn bilu qajet: aştyq, suyq,
qirap jatqan laşyqtar, lastyq közderin aştyrtpaidy. Būğan tözudiñ özi i̇erlik.
Juyrda men bizdiñ iaçeikanyñ kaznaçei! Jerom Buvardikinde boldym. Ol nağyz
laşyqta tūrady — qabyrğalary būlt siiäqty sūiyq sazdy soryp alğan. Baiğus
şynynda da ölim halinde. Al, basqa jağynan qarağanda, qazirdiñ özinde iaçeika bai
bolmasa da, kassamyzda myñ franktai aqşa jatyr. Buvardyñ jaiymen
salystyrğanda ol ülken bailyq qoi. Qalai degende de balalary aşyğyp, äieli
jylap-syqtap otyrğanda onyñ birde-bir azbağany ğajap. Ärine, būlardyñ oiyna
ol aqşany jeu kerek degen pikir kirip te şyqpaitynyn sen jaqsy bilesiñ.
Saqtyğynan ol sandyqtyñ kiltin qaltasynan tastamaidy. Bir küni Buvar mağan
raikomnan müşelik jarna markalaryn ala keludi tapsyrdy da, qalğan aqşasyn
sanağysy keldi. Partiiänyñ aqşasy salynğan sandyğyn qalai aşqanyn, ondağy
aqşanyñ qalai saqtalatynyn körseñ qairan qalar i̇ediñ, beine qadirli zattai ony
ūqyptylyqpen päşkelep salyp qoiypty, bizben birge Buvardyñ äieli boldy, ol
oğan qalai qarağanyn i̇eşuaqytta da ūmytpaspyn. Ol üşin aqşanyñ qūndylyğy
köptiginde i̇emes.
– Myñ frank degen biraz aqşa, onyñ qimylsyz sandyqta jata bergeni qolaisyz
bolar. Jūmsau kerek. Äitpese, onan keler paida şamaly, onyñ üstine senin
Buvaryñdy da qinaidy, ol kelispeitin närse.
– Alañ bolma, onan az ğana aqşa qaldy. Jinalys bolğanda üi jaldap alasyñ,
listovka şyğaru kerek, onyñ barlyğy aqşağa tüsedi. Büginde myñ frank degen tez
jūmsalyp ketedi.
– Meniñ olai degenim, raikomnyñ kaznaçeii i̇esime tüsti. Ol aqşany bağaly
närsedei qadirlep, jerge kömip qoiuğa äzir. Meniñşe, «kaznaçei» degen sözdi
paidalanğannyñ zalaly bar. Äitpese, keibir jigitter qazyna degen ylği qūlyp
astynda jatatyn närse dep oilaidy. Qalai deseñ de, aqşany ol özi üşin
jinamağanmen, onyñ sarañdyğy bir jağynan külki de. Sen bizdiñ kaznaçeidiñ ondai
ädetin tastatqyzuğa tiıssiñ. Plakat ne listovkalar bastyramyn deseñ tipti
töbelese jazdaisyñ.
– Al, i̇endi qazirde plakat pen listovkalar öte mañyzdy närse. Jūrt äbden
üirenip bolğan, bizdiñ ūrandarymyzdy, bizdiñ qabyrğalarğa jazatyn
jazularymyzdy olar yntalarymen kütip otyrady. Onyñ özi tipti ädetke ainaldy.
«İumanite»ni qabyrğağa japsyryp jatqanda onyñ ainalasyna jūrt dereu jinalyp
qalady, satylğyş gazetterdiñ vitrinalary aldynda jinalatyn adamdardan san
ret köp bolady. Meniñ öz basym plakat jağyndamyn, meniñşe olardy neğūrlym
köbirek japsyru kerek. Körşiles derevniağa amerikandyqtar basyp-köktep
kirgendikten oğan arnap i̇erekşe plakat şyğaru jaiynda men federatsiiäda
söileskenmin Partiiä ūiymyna ol tek paida: bizdiñ jūmysymyzğa bükil halyq
qyzyğady i̇eken degen sözim, joldastarğa ülken dem beredi. Mysaly, şliuzdik
kamerağa jazylğan dañqty jazu. Ol jaiynda halyqtyñ ne degenin sen özin i̇estidiñ
ğoi. Jūrttyñ jürekteri tolqyp, quanyşqa batqandaryn olar özderi tura aitty.
Sonyñ artynan jinalysqa da yntalarymen keletin boldy. Şliuzdik kamera – ol
i̇erlik i̇edi. Tañerteñ injenerler kelgende olardyñ bireui:
«Periler-ai! Mūndai jazudy minbesiz baspaldaqsyz jazğan joq, oğan kepil bola
alamyn» deidi. Bürsigüni olar süñguir qaiyq bazalarynda jazu körgenderinde
neğylar i̇eken!
Jilber i̇ezu tartyp külimsiregendei boldy.
– Jaraidy qart!– deidi ol.
– Aitpaqşy,– deidi Anri sözin sozyp,– qazir men sağan jūrttyñ belsendiligi
şynymen ösip bara jatqanyn sypattaityn bir uaqiğa jaiynda aitaiyn: Papilon
seniñ i̇esinde bar ma? Onyñ partiiädan şyğyp ketkenin bilesiñ ğoi?
– Ärine bilemin. Onymen i̇ekeumiz keriskenniñ artynan şyqty ğoi ol partiiädan.
– Bile-bilseñ, soñğy kezde üilerdiñ qabyrğalaryna syrmen ne būiaumen jazu
jazylatyn bolyp jür. Ondai jazular iaçeikanyñ tapsyrmasynan basqa
Dokerlerden kim jazady dep sūrastyrğan i̇edik, i̇eşkim i̇eşteñe bilmeidi i̇eken. Bir küni
poselkeniñ tübinde tap köşe boiyndağy telegraf bağanyna bir qaraqşy ilip
ketipti, üstine «Eizenhauer» dep jazyp qoiypty. Jaqsy oilap tapqan, al i̇eñ
bastysy, op-oñai — qarama-qarsy jük i̇esebinde jiptiñ bir jaq ūşyna bolt
bailapty, al i̇ekinşi ūşyna — qaraqşynyñ özin. Jipti symnyñ üstine laqtyrğanda
ol oğan birneşe märte oralğan i̇eken, birden jūlynyp alynbapty, sondyqtan
politseiler avariiälyq maşina şaqyrtyp aluğa mäjbür bolğan. Degenmen, būl da
biz istegen jūmys i̇emes. Biraq ondai jazulardyñ mağynalaryna keletin bolsaq,
saiasi ylği dūrys bola bermeidi. Mysaly, «Amerikandyqtardy äjethanağa
qamañdar!» degen de jazu kezdesedi. Mūny kommunist i̇emes adamnyñ jazğany aidan
anyq. Oqys söz bolğany bylai tūrsyn, onan keler i̇eşqandai paida joq, i̇eşteñege
köz jetkizbeidi Kei kezde osyndaidy ūryndyruşy isteidi degen oi da keledi mağan.
– Bälkim solai da bolar. Men äzim bir jerde: «Amerikandyq qonaqtardy ūryñdar,
jigitter»,– degen jazu oqydym. Qaida silteitinderin tüsinemisiñ? Onyñ üstine
osyndai jağdaida...
– Sağan aitaiyn, amerikandyqtarmen ūşyrasqanda qoldary qyşyityn
dokerler az i̇emes.
– Arandatuşylar tap osyndai jağdailardy öz müddeleri üşin paidalanuğa
tyrysady. Jigitterdiñ qol-aiaqtaryn bailai almaimyz ğoi. İerik özderinde. Bir
jerde töbeles bop, bizdiñ jigitterdiñ bireui amerikandyqty sabap-sabap, teñizge
atyp jiberdi delik, mūndai mezgilde adamdy toqtatuy oñai i̇emes. Mūnyñ üstine,
amerikandyqtardyñ izdegeni tek ylğyi töbeles, şataq. Özderinde tük Uiat joq.
Jūrt jürekterine sondai ülken aşu saqtağan, bir kezde onyñ syrtqa tebui mümkin.
Biraq bizdiñ ūrandarymyz basqa. Bizdiñ ūrandy, kommunister ūranyn öziñ bilesin
ğoi – būqaranyñ ūiymdasqan küresi.
– Degenmen, meniñ sağan aitaiyn degenim jaman jazu i̇emes i̇edi.. Kerisinşe. Tünde
bizdiñ jigitter jazu jazyp jatsa. öz betinşe jazyp jatqan bireuge kezdesipti. Onyñ
kim i̇ekenin bilemisiñ? Papilon. İerteñine men ony şaqyrtyp alyp, biraz keñestim.
Papilon seniñ oğan körsetken jäbiriñdi ūmyta almaimyn deidi. Onyñ partiiäğa
qaityp kirgisi kelmeidi. Biraq bizben birge isteskisi keledi. Ol tipti partiiä üşin
takelajşylardyñ özderi men özderi bolğany paidaly, deidi.
– Onyñ jäbirledi degeni ras,— dep qostady Jilber.— Men qatelik jasadym.
Aldyñda tiri adam tūrğanyn qai kezde de ūmytpau kerek. Bir närse jaiynda
jinalysta aituğa, aşyq tüsiniske keluge, mäseleni talqylauğa bolady. Biraq tap
sony bizdiñ äñgimemizde andamai, at üstinen, böten adamdardyñ közinşe, ashanada
aitatyn bolsaq, tipti ondaidy şyn köñilmen, adal nietpen istegen bolsaq ta Uiatqa
qalamyz. Ras, partiiänyñ i̇eşqandai qūpiiä isi joq, biraq keibir joldastardyñ dara
isteri boluy mümkin, sondyqtan ondaidy jūrttyñ közinşe qozğaudyñ qajeti joq.
Biz üş-tört adam özimizdiñ syrahanada otyr i̇edik. Bir-bir bötelke qyzyl şarap işip
aldyq ta äñgime soqtyq. Söitip otyrğanymyzda jūrttyñ barlyğynyñ tynyşyn
alatyn keibir sypaiy mäselelerge köşippiz; ärine bizdiñ takelajşylar
jaiyndağy ylği auyzdan tüspeitin kürdeli mäseleni qozğappyz: olarğa özderi
basqalardyñ nesibesin işip jep jatqandai körinbei me i̇eken, sonan soñ jūmysty
kezekpen bergenge nege qarsy bolady, onysy — birnärsege közderi jetkendikten be,
älde özderinin paidalaryn oilai ma? Körip tūrsyñ ğoi, bül mäseleni añdap şeşpei,
üstirtin qarauğa bolmaidy, jūrttyq köbiniñ qytyğyna tiedi. Onyñ üstine ondai
äñgimeniñ aitylar orny syrahana i̇emes. Papilon meniñ sözimdi basqaşa tüsindi. Al
i̇endi onyñ qandai myljyñ i̇ekenin öziñ bilesiñ!
– Qaitkenmen de ol jaqsy jigit. Bizben birge tağy da jūmys isteuge talpynyp
jür. Bizdiñ süñguir qaiyqtar bazasyna jasaityn tüngi şabuylymyzğa ol da
qatysady. Bizben birge baruğa sözsiz bel bailady. Tipti i̇esuas adam siiäqty.
Maqtanamyn dep jürip bireu-mireuge aityp qūia ma dep qorqamyn. Ündeme dep özine
i̇eskertip qoidym. Biraq onyñ auzy jeñil i̇ekeni bükil jūrtqa mälim.
– Anri, sen oğan ol jaiynda mağan barlyğyn baian i̇etkeniñdi ait, meniñ qarsy
i̇emes i̇ekendigimdi sezdirip qoi. Ol meni äli intelligentten dep jazalady-au, sonysyn
qalai köresiñ! Sen bylai dersiñ: sen öziñ käzir öleñ şyğarady i̇ekensiñ,
şyğarğanyñmen qoimai qabyrğada jazady i̇ekensiñ dep aitty Jilber degendi
aitqansyñ oğan.
Jilber kenetten älsirep sözin doğardy, denesi jastyqtan ysyrylyp tüsti;
älsiz qu süiek qoldary tösinde aiqyş-ūiqyş bop jatyr, i̇endi ol üzdik-üzdik tynys
ala bastady.
– Men seni tipti äñgimemen jalyqtyrdym ğoi! Qazir ketemin.
– Joq. Jaurap kettim. Jūrt küresip jatqanda, partiiämyzğa sondai kerek
kezimizde osylai sūlap jatqan qandai ökiniş! Ätteñ, i̇eñ bolmasa tösekten bas kötere
alatyn bolsam.
– Qazir seniñ aldyñda jalğyz ğana mäsele tür – ol tezirek aiyğu. Säl
baiqausyzdyq jasasañ jalğyz seniñ özine i̇emes, bizdiñ barlyğymyzğa da ziiäny
tiedi.
Anri Jilberdiñ körpe üstinde jatqan ottai qyzu qolyn qysty.
– Körersiñ äli, kart, tez täuir bolasyñ!
Bir minuttyñ işinde i̇ekeuiniñ qarym-qatynasyna birtürli özgeris kirdi, i̇endi
barlyq jauaptylyq Anrige auysty, ol ony tüsinedi. Ol Jilberdi jūbatyp, oğan
dem beredi. İekeuiniñ joly qazirgi aiqasqandai, olar birine biriniñ jaqyndyğyn
i̇eşuaqytta sezbegen i̇edi.
– Ornyma seniñ qalatynyña men öte quanyştymyn, i̇endi tynyştalatyn
boldym.
Säl uaqyt barlyğy jym-jyrt bola qaldy, ärqaisysy öz jaiynda oilady.
– Seniñ äliñ keletinine közim jetedi, i̇eşqandai kümänim joq. İekeuara ğana
aitqanda, seni ūsynğan men özim. Küresuiñ jäne öziñe özin sene biluiñ kerek.
Jūmysty şyr köbelek ainaldyryp jiberuge senin barlyq yñğaiyñ bar. İeñ
mañyzdy närse – küşti şaşpai, mindetke sai bolu kerek. Barlyğyn äbden oilap,
baspen jaqsy isteu kerek. Saiasi biuronyñ qararlary kelgende, ärbir sözdiñ
mağynasyna jete tüsin, bildiñ be, ärbir sözdiñ mağynasyna... Solai isteseñ
jūmysyñdy qanşa jeñildetetinin öziñ köre jatarsyñ. Onan sen qai uaqytta da
tikelei öziñe, seniñ qiynşylyğyña kömektesetin nūsqau tabasyñ. Üzdiksiz, kün
saiyn «İumanite»ni bir jol da qaldyrmai oqyp tūr. İeñ mañyzdy närse – i̇erteñiñniñ
jağdaiyn ūmytpa. Men mūğalimmin, meniñ de kemistigim boldy. Kei kezde osydan özim
japa şegetin i̇em, basqalar da meni biraz kinälağan bolatyn. Dokerler köretin qi
qiynşylyqtardyñ qandai i̇ekenin men kei kezde seze qoimaityn i̇edim. Al senin
üstinnen basqa qauyp tönip tūr. Qiynşylyqpen kedergige ainalysyp jürgeninde
bizdiñ qimylymyzdyñ orasan jaqsy tabystaryn, barlyq jer jüzindegi bizdiñ
jeñisimizdi körmei qaluyñ yqtimal, özimizdiñ degenimizge jetetinimiz anyq,
sondyqtan qai uaqytta bolsa da attanyp, şabuyl jasauğa äzir bol.
– Dūp-dūrys! Sen dūrys aitasyñ, Jilber. Qazir anadağy jinalysta söilegen
qortyndy sözim i̇esime tüsip tūr. Amerikandyq okkupatsiiäğa qarsy tūra alu üşin ne
isteu
kerek
i̇ekenin
jetkilikti
i̇etip
tüsindire
bilgen
siiäqtymyn.
Jauaptylyğymyzdyñ qandai ülken i̇ekenin men joldastarğa atap körsettim. Sonyñ
barlyğy jaman şyqpağan körinedi. Sonda jūrttyñ tüsteriniñ qalai özgergenin,
qatulanğanyn, olardyñ sūp-sūr bop jūdyryqtaryn tüiip otyrğandaryn kördim...
Biraq men sol kezdik özinde-aq birdemeniñ jetpei tūrğanyn tüsingen i̇edim: qanşa
aitqanmen nağyz şabuyl ruhy bolmady. Al, qazir, senin söziñnen keiin özimniñ
qateleskenimdi körip tūrmyn. Men onda tek jaularymyzdyñ maqsattary jaily
ğana aittyñ, isti olar bizge qarsy tūrumen şeşip alatyndai. Jaudyñ bizdiñ
aibyndy küşimizdiñ qimylynan keri şeginuge mäjbür bolatyny turaly men birdebir söz aitqam joq. Alda jeñiske jetu üşin ne isteu kerek – meniñ olarğa atap
körsetpegenim osy. Tipti amerikandyq okkupatsiiä ükimettiñ bizge öz küşimen äli
kelmeitininiñ tağy bir belgisi ğoi. Ol şeteldiñ äskerin kömekke şaqyrady, biraq
ondai şara ükimettiñ jaiyn mülde nyğaitpaidy, qaita jūrttyñ közin aşady. Men
seni keremet şarşattym, i̇endi qoştasalyq.
Öte auyr mezgil tudy. Anri bir tizelep tösektiñ şetine taman otyrdy da, oğan
tañğala qarağan Jilberdi i̇epsiz süiip aldy. Sonan keiin Anri dereu boiyn jazyp,
i̇eñ bolmasa tulağan jüregin şamaly ğana basu üşin qaidağy bir ädet alğan jabaiy
sözderdi aitty.
– Saqal-mūrtyñ ösip ketken i̇eken. Seniñ saqalyñdy alatyn adam bälkim ony
şappamen qyratyn şyğar.
– Meniñ saqal-mūrtymdy, şaşymdy iaçeikeden bir joldas kelip alyp tūrady.
Aitpaqşy, iaçeikede seniñ ornyñda kim qalatyn boldy.
– Kleber. Altyn jigit! «Depp» künderinde ol özin tanyta bildi. Jūmysty ol
jandyryp jiberedi. Al, qoş sau bol, ūmytpai jiı hat jazyp tür bizge, Jilber!
Jüregiñdeginiñ bärin aita bergiñ kelip tūrğanda i̇esikke qarai birneşe qadam
attaudyñ özi oñai i̇emes.
– Qazir men joldan küzetşi äielge kire keteiin. Onyñ qaida tūratynyn men
bilem.
– İa. ūmytyp bara jatyr i̇ekem ğoi... seni sailağanğa äieliñ kabak şytpai ma? Ol
ne deidi, aitşy?
– Ol köndi,— deidi Anri.— Özi asa belsendi i̇emes. Biraq bizdiñ jağymyzda.
Kömektesip tūrmaq. Ol jağynan baqytym bar.
– İa, baqytyñ bar i̇eken,– deidi Jilber qaitalap.
Anri buğan söz tauyp aita almai qaldy. Közin jas buyp, tynysy tarylğanmen,
ol i̇ezu tartyp küluge tyrysyp, qoştasarda ün qatpastan tek basyn izedi. İesikti
jauyp syrtqa şyğysymen-aq ol ökingennen basyn şaiqady – Poletta jaiyndağy
äñgime orynsyz boldy. Ol üiine kaityp oralmau üşin özin özi zorlauğa mäjbür
boldy.
XI
„AMERİKANDYQTAR - AMERİKAĞA!"
Däl söz bailasqandaryñdai on bir jarymda Anri, Papilon jäne İusuf barlyğy
bolyp Kleberdikine jİnaldy. Birinşi bolyp Papilon keldi. Qonaqtardyñ
ärqaisysyn Kleber mynadai sözdermen qarsy aldy.
– Aiqailama, apamdy ūiatyp jiberesiñ. Oğan sağat altyda tūru kerek.
– Ol jūmys isteitin be i̇edi?
– Joq, künde i̇ertemen ol tas jaqqa ustritsa äkeluge barady. Su qaitysymen opoñai bir korzinka toltyryn aluğa bolady. Al, bir korzina ustritsa üşin oğan jüz
frank beretini sözsiz.
– Tün qarañğy i̇eken, bizge kereginiñ özi osy i̇edi,– deidi Anri.
Qarsylasu jyldary, olarmen birge būrynğy sezimder, tipti dağdylardyñ özi
qaityp kelgendei. Tüngi joryqtar qaşanda būrynğy astyrtyn jūmysty i̇eske
salatyn. Barlyğy sybyrlasyp qana söilesip otyr.
– Mine mynau jip,— dep jariiälaidy Kleber, şkaftyñ işinen bir buda jipti
alyp jatyp. Jip onşa jaña i̇emes, biraq bir adamnyñ salmağyna äbden tözedi. Onyñ
bir şetine kese-köldeneñ ağaş bailap tastapty.
– Beri qara, mine bylai qimyldau kerek,— den tüsindiredi de, Kleber köldeneñ
ağaşqa atqa mingendei qarğyp minip alady.
– Sabyr i̇et, men seni qazir köterem,— deidi Papilon.— Aldymen baiqau kerek,
üzilip ketpes pe i̇eken. Äitpese ana jaqtan domalasañ – süiegiñdi de jinap ala
almassyñ.
Papilon oryndyqqa şyğady da, Kleberdi joğary köteriñkirep qūiady.
Köldeneñ salğan ağaş şamalap şytyrlai tüsken i̇edi, biraq syna qoiğan joq.
– Syqyrlağan oryndyq qoi, – deidi İusuf ädettegidei i̇eki i̇ezui qūlağyna
jetkenşe külimsirep.
– Maqūl, osynyñ özi bolyp jatyr, – dep tūjyrym aitady Papilon.— Keleside
myqtyraq taqtai tauyp alu kerek. Ony būrap tesermiz, solai istesek özi berigirek
bolady.
– Aqyrynyraq söileşi,— dep toktatty ony Kleber. – Meniñ baratynymdy apam
bilmeidi. Būiau taptyñ ba?
– Būiau – būiau-aq, tap ortan qoldai! – Papilon şelekti saltanatpen joğary
köterdi. – Ädeii bizdiñ zakazben jasalğan siiäqty. Kemelerdi syrlauğa arnalğan.
Jūrttyñ aituyna qarağanda ömir boiy öşpeitin körinedi. Öziniñ aty i̇ekeş atyn
aitsaişy: «bitumastik»! İen bastysy, üstinen qandai būiaumen qalai būiasañ da
bäribir syrtqa şyğa keledi. Bärinen būryn onyñ mañyzy... — Papilon sözin
äserlendire tüsu üşin säl tyna qaldy.— Būiaudyñ özi Amerikadan äkelingen i̇eken!
Tipti kelisip ketipti!
Tyñdauşylar qatty külip jiberip i̇edi, sol kezde Kleberdiñ şeşesi ūianyp ketip,
oğan seskene til qatty:
– Kleber, sağan ne boldy?
– İeşteñe i̇emes, ūiyqtai ber. Men ğoi jötelgen.
– Tağy da kitap oqimyn dep otyryp qaldyñ ba? Toñyp qalarsyñ, jat.
– Äli sağat on bolğan joq, ūiyqtai ber!
Til qatpai otyruğa tura keldi. Aqymaqtyq bolar, degenmen tüngi mezgilde
ündemei otyruğa mäjbür bolğanyñmen külki qysyp qoimaidy, bälkim köñildiñ
alabūrtuynan şyğar. Tentektik isteuge äzirlengen bala siiäqty köresiñ öziñdi.
Aqyry Kleber aiağyn ūşynan basa bölmeniñ işindegi qorşaudyñ arğy jağyna qarai
bet aldy.
– Ūiyqtap jatyr,— dedi ol saltanatty dauyspen, ornyna qaityp kelisimen. –
Onyñ jasyndağy adamnyñ ūiqysy öte qatty bolady, i̇endi tañ atqanşa ūiyqtai
beredi. Al, qozğalatyn uaqyt boldy.
– Tekstin jazdyñdar ma? – dep sūrady İusuf.— Aldymen mağan körsetip
qoiyndar, äitpese men jazğanda ärpin tastap ketem.
– Ülgire alamyz ba, joq pa, barlyğy soğan bailanysty, — dep jauap qaiyrdy
Anri. – İeñ äueli: «Amerikandyqtar— Amerikağa!» dep jazu kerek.
– Meniñşe, «Amerikandyqtar Go home», – dep jazğan dūrys degen ūsynys i̇engizdi
Anri. – Nemister qazir de solai dep jazatyn körinedi. İankilerge tüsinikti.
– Öitkenmen oğan bizdiñ adamdar tüsine qoimas, – degen qarsylyq pikir aitty
Anri. – Jūrttyñ köbi onyñ ne degen söz i̇ekenin bilmeidi.
– İeñ mañyzdysy iankilerge tüsindiru ğoi, solai i̇emes pe? – dep qoimaidy
Papilon.
– Joq, mañyzdysy – bizdiñ adamdarğa tüsindiru, al iankiler tüsine jatady,
qapalanba, olarğa audaryp ta beredi.
– Maqūl, seniñşe solai bolatyn bolsa, onda men köndim.
– Qağazğa jazşy. Äueli men qarap alaiyn, – dep ötindi İusuf.
– Ärip jaiynda qam jemei-aq qoi, dostym,— dep jūbatady ony Papilon. – Men
sağan äripterdi birinen soñ birin aityp tūram. Uaqyt jetedi, äripterdiñ qandai
i̇ekenin bilesin be, ärqaisysynyñ biıktigi seniñ boiyña juyq.
– İeger bizdiñ izimizge tüsip qalmasa, – deidi Anri öziniñ äñgimesin soza, – «Soğys
örtin saluşylar joiylsyn!» degen söz qosu kerek.
– «Soğys joiylsyn!»—degen jazu äri qysqa, äri tüsinikti bolar deidi Papilon.
– Qysqa bolğanmen, onşa däl i̇emes, – deidi İusuf.
– O nege? Biz soğysqa qarsymyz ğoi.
– Jarar, talasty i̇erteñ aiaqtarmyz, – deidi Anri.
– İeger amerikandyqtar Sovet Odağyna qarsy soğys aşatyn bolsa, sen ne ister
i̇ediñ?
– Amerikandyqtarğa qarsy bükil halyq jappai köteriledi – dedi Papilon.—
Bälem, amerikandyqtar sazaiyn tartar!
– Demek, «soğys joiylsyn» degen sözdiñ jetkiliksiz bolatyn da mezgili bolady
i̇eken ğoi. Özin oilap körşi, Stalingrad qaharmandary tek «Soğys joiylsyn!» degen
ūran astynda ğana qimyldasa ne bolar i̇edi.
– Nemese, aitalyq, Vetnamda, – dep qūiady İusuf,
– Koreiäda ne Qytaida.
– Mūnda äñgime basqa, – dep aşulanyp qaldy Papilon. – Özderiñ öte bilgir
bolyp ketedi i̇ekensiñder. İeger biz ärbir sözdi osyndai ūzaq talqylai beretin bolsaq,
onda i̇eşqandai jaqsylyqqa jete almaimyz.
– Seniñ ūranyñ gazetke şyqqan ündeudiñ aty siiäqty bükil portqa jazylatynyn,
äri onyñ üş-tört jylğa deiin öşpeitinin i̇esiñe ūsta. Bälkim, amal neşik, 1943'
jyldağydai tağy da «barlyğy soğys üşin!» deuge mäjbür bolatyn mezgil jeter.
Barlyğymyz ondaidy boldyrmasqa tyrysarmyz, biraq, i̇eger olar soğys örtin
qozdyrar bolsa, onda...
– Bastady,—deidi Papilon, degenmen onyñ Anri söziniñ dūrystyğyna közi jete
qoimağan. – Ört saluşylaryñdy sağan jazyp bersek bolady ğoi, mazasyzdanbai-aq
qoi!
– Alda ğana, täiir-ai! — dep Anri külip, Papilonnyñ qalpağyn közine tüsire
basty da, onyñ basyn sabyndağandai qimyl jasady qolymen. – Demek, seniñşe,
ūzyn bop şyqty ma? İendeşe sağan jaza retinde tağy qosamyz — i̇eger uaqyttaryñ
jetse «Bül Frantsiiä sauda porty» degen sözdi de qosa salyñdar.
– Būl jer süñguir qaiyqtar bazasy i̇emes, plakat qana bolady ğoi, – deidi
Papilon qaljyñdai söilei. – Sen bizge nağyz jat jazu äzirlegen i̇ekensiñ. Bir jeri
jaqsy, älgi «bitumastik» qoimasynyñ qai jerde i̇ekenin bilem, – i̇eger jetpei qala
qalsa äiteuir alys i̇emes. Būiau bizde şağyn ğana. Mağan salsañdar, men bar
yqylasymdy salyp mynadai sözderdi jazğan bolar i̇edim... barlyğynan qysqa,
i̇eşqandai jūmbaqsyz! Taptyñdar ma? Joq pa? «İerteñ jappai i̇ereuil!» dep jazar
i̇edim. Sonyñ özi jetip jatyr! Bas-aiağy üş-aq söz. Öitkeni i̇ereuilden dūrysy joq.
Nätije sonan ğana şyğady. Al, biz tiıp qaşamyz da jüremiz. Qorqamyz ba, nemene?
Tüsinbeimin. Al, qalğanynyñ barlyğy programmadan tys, zakuska syiaqty.
– Olai bolsa qaiter deisiñ, zakuska paidaly zat. deidi İusuf qaljyñdap. –
Qarnyñ aşqanda zakuskanyñ taptyrmai ketetini qandai.
– Seni jaqsy bilem, birdemelerdi bir-birimen salystyrmai jüre almaisyñ.
Senderdiñ moldalaryñ şeşen keledi, bizderdikinen asyryp jiberetin bolar.
– Auzyña kelgendi ottama, – dep İusuf onyñ sözin bölip jiberdi. – Jūrttyñ
barlyğy da zakuska ğana i̇emes, nağyz tüski tamaqty teris körmes i̇edi. Mūnda
tüsinbeitin ne bar!
– Öz jağdaiymyzdy i̇eskere otyryp, är närseni mümkinşiligine qarai kesippişken jön, – dep qosyla ketti Kleber.– İeger sondai jazu jazyluy-aq mūñ i̇eken,
şynymen jūrt jappai köteriledi dep oilaimysyñ?
– Äñgime sonda bolyp kögertpei tūr ğoi, – dedi kübirlep, qaşanda talas bolğan
jerde tūra jauap beruden būltaryp kete biletin Papilon. – Temirjolşylarğa
qaraşy, saitandar bizdi otyrğyzyp ketti-au! Bügin amerikandyqtar lagerine
tonnalağan benzin kele bastady. İankiler jantalasuda. Lagerdi äli qorşap bolğan
joq, sonda da jäşikterdi tasyp aparyp, taudai ğyp üiip tastady! Qaidan tasyp
jürgenderin bilmeimin. Degenmen olardy bireu osynda tasyp jetkizip jür.
Jūrttyñ barlyğy bizden ülgi alğanda, mūndai sūmdyq bolmağan bolar i̇edi.
– Temirjolşylarğa senu kerek, – deidi Anri. – Körersiñ, äli olar da
qimyldaidy, jalğyz olar i̇emes, basqalary da jai jatpas. Temirjolşylar
qiynşylyqqa kezdesken bolar. Biraq mūnyñ kiltipanynyñ qaida jatqanyn
bilgennen keiin-aq barlyğy özgeredi, biz äli olardan ülgi alamyz. Onan da barlyğyn
tekserip anyğyna jetelik. Biz öz uçastogimizdegi belgili bir postta tūrmyz. Al, olar,
bükil maidanğa köz salyp, baqylap tūruğa tiısti. İeger biz tap osy mezgilde oq
astynda tūrsaq ta, kädimgidei ūiymdasqanbyz, sondyqtan da jaudyñ jolyna böget
salu tap bizdiñ mindetimiz. Jūrttyñ barlyğy jappai köteriledi, oğan kümandanba.
– Solai i̇ekeni solai,— deidi İusuf olardyñ sözin bölip. – Biraq ketetin uaqyt
boldy. Mağan, özderiñizge mälim, bazğa baratyn i̇eñ töte jäne katersiz jol tabu
tapsyrylğan bolatyn. Ol tapsyrmany men oryndadym. Portqa tipti qaqpa arqyly
kire beruge de bolady, öitkeni küzetşiler ädette ūiyqtaidy da jatady.
Patrulderden saqtanu kerek — tört küzetşi tünde birneşe ret şolyp şyğady. Al,
joğary şyğu üşin, Papilondai, biz de amerikandyqtardyñ öz mülkin
paidalanamyz. İankiler dotqa başnialyq kran äkelgen i̇eken, biz joğaryğa sonymen
şyğamyz. Ol äli istemeitin körinedi, krannyñ strelasy jağynan, tap bazanyñ
töbesine arqan salbyrap tüsip tūr. Biraz uaqyt auada salbyrap tūryp, artynan
töbege qarğyp tüsuge tura keledi. Qauipti is, öte biık i̇eken. Biraq men barlyğyn
jaqsylap qarap aldym. İen äueli özim qarğimyn da, senderge kömek berem. Degenmen,
pälendei dep jatu i̇endi keş bolady, basqa ister amalymyz joq.
Olar kerek-jaraqtarynyñ barlyğyn alyp, üiden şyqty. Baza tiıp tür – Kleber
porttyñ qasynda tūrady.
– Patruldar şarbaq aldynda da jür, – deidi ol.
– Körersiñ, köp keşikpei natsisterdei olar da bizdi keşkilik üiden şyğarmai
qūiady.
Mūndai katerli tünde tipti aiaqtyñ sybdyrynyñ özi qandai düñkildep i̇estiledi
jäne ondai tünde bostandyqtan airylğanyñdy qandai sezesiñ. İendigi bostandyq –
ol seniñ küreske bel bailağanyn.
– Köldeneñ ağaş syna qoimas deimin, – dep qoimaidy Papilon. – Onyñ biıktigi
i̇eñ qūryğanda tolyq jiyrma metr bar ğoi. Betonnyñ üstine ūşyp tüsetin bolsañ –
däneñeñ qalmas.
– Artyq söileudiñ qajeti joq, būl is Anri i̇ekeumizge tanys, – deidi Kleber.
– Moldyñ qabyrğasyndağy: «Frantsiiä i̇ekinşi Koreiä bolmaidy» degen jazudy
körip pe i̇ediñ? İendeşe ony biz jazğanbyz.
– Salystyrğanyña bolaiyn! Moldyñ qabyrğalary jaipaq kelgen, i̇eger qūlap
qalsañ betonğa i̇emes, tike suğa gümp i̇ete tüsesiñ.
– O ne degeniñ. Birinşiden, Anri i̇ekeumiz suğa baltaşa top i̇ete tüsetinderdiñ
özimiz. Onyñ üstine, söz bolyp otyrğan tünde teñiz şomyluğa sonşalyqty qolaily
bolmaityn. Al, i̇ekinşiden, moldyñ bauraiy jaipaqtau bolğanmen, solaiymen
kökpeñbek jylymşy birdememen jabysqaq saz basqan i̇eken, biz taiğanaqtap sondai
tairañdadyq, tipti özimizge özimiz keiidik. Aiaq basqan saiyn taiyp qūlaityn
boldyq. Üşinşiden, biz i̇ekeuden-i̇ekeu-aq i̇edik. Anri jazyp jatqanda tipti men japajalğyz ūstap tūrdym, artynan men jazğanda – ol ūstap tūrdy. İesiñde bolsyn, ol ara
aşyq jer, jel ylği ūitqyta soğady da tūrady. Jasyratyn i̇eşteñesi joq, soñğy
äripti jazyp bolğanda töbemiz kökke jetkendei özimiz keremet quandyq. Kerek dese,
lep belgisin de ūmytyp ketippiz. Özimniñ mañdai terim būrq i̇ete tüsti. Onyñ üstine,
i̇ekeumizdiñ üsti-basymyz malmandai su bop, başpaiymyzğa deiin lasqa bylğandyq.
Ony nege aityp tūr deisiñ? Sebebi meniñ köldeneñ ağaşyma senuge bolatynyna közi
jetsin dep tūrmyn, sondyqtan da kür änşeiin bostan-bos abyrjyma.
– İa, aitpaqşy, men senderge i̇eskertermin dep ūmytyp ketippin ğoi, – deidi İusuf,
port şarbağyna jaqyndağan mezgilde, – mūndağy bir mūnaranyñ basyna projektor
ornatylğan, küzetşiler saq bolu üşin oqtyn-oqtyn bükil portqa, äsirese, kireberis
i̇esikterge jaryq tüsirip tūrady. Al, i̇endi bazağa jetken mezgilde onda tynyşyraq
bolady, öitkeni qarañğy. Ol jerge maiaktiñ jaryğy da jetpeidi.
Törteui de dybyssyz şarbaqtyñ arğy jağyna ötip şyqty da, biriniñ soñynan
biri birtalai i̇eñbektep biraz jerge bardy. Bärinen de qolyna bir şelek būiau ūstağan
Papilonğa auyr soqty.
Krannyñ tübine jetken kezde Anri İusufke sybyrlap bylai dedi:
– Alaida, İusuf, seniñ marşrutyñ mağan onşa ūnamaidy. Osy arada bizdiñ
üstimizden şyğa qalsa, krandy būza keldi dep aiyp tağulary aidan anyq. Bizdiñ
uaiymğa da onan paida joq.
– Kranmen joğary şyğu op-oñai ğoi. Onan basqa amal joq, öziñe ony baiağyda
aitqam.
– Aitqam, aitqam, – dep küñkildeidi Papilon, – mynau saitan soqqan qisyq
tirektermen joğary köterilu öte qiyn ğoi. Sağan oñai, al meniñ jasym jiyrmada
i̇emes! Onyñ üstine şelek pen sylauyşym da bar.
– Äkel bermen, men alaiyn, – deidi Kleber.
– Başmaktaryñ da būğan qol i̇emes! – dep uaiym aitty Papilon. – Temir näli bar.
Sürinip ketip, jūlynymdy üzip alatynym anyq.
– Onan da qorqam deseişi, – deidi Kleber.
– Tiliñdi tart! Ätteñ, seniñ jasyñda bolsam! Onyñ üstine üide meniñ üş kişkene
balam qalyp barady – ony ūmytpa. Al, i̇endi qorqatyn-qoryqpaitynymdy qazir
köresiñ öziñ. Sağan mynany i̇eskertip qūiaiyn – i̇eşqandai qoja üşin men üş metr de
joğary köterilmes i̇edim. Au, İusuf, kele jatyrmysyñ?
Örleu bastaldy. Aiaqtaryn salmastan būryn dokerler qarañğyda qisyq
tirekterdi sipalap tauyp alady.
– Suyqta temirden jaman närse joq, sausaqtarym ūiyp qaldy, – dep Papilon
küñk i̇ete tüsti.
Bak bergende joğaryda tort metrdei jerde kabinağa arnalğan bir alan bar i̇eken,
so jerde demaluğa bolatyn boldy.
– Kabinany jauyp ketken i̇eken, – deidi Papilon, – Äñgimeniñ barlyğy tiekte
tūrğandai. Kerek bolsa, bäribir maşinasyn syndyryp keter i̇edik.
– Aqyryn söileñder, – deidi Anri, – bylşyldaularyñ jeter i̇endi.
– Joğaryğa on metrdei şyqqanda äñgimelesuge jai kele qoimas, – dep qūiady
Kleber. – İeñ auyry äli alda.
– Äli qanşa örleu kerek i̇eken?
– Otyz metrdei bar şyğar, – dep jauap qaiyrdy İusuf. – Al, joldastar,
qozğaldyq.
Qaitadan örleu bastaldy. Kleber şelegin saldyr-küldir i̇etkizip i̇eñ soñynan
joğary örlep şyqty; i̇eger Papilon sürinip kete qalsa, ol ony är minutta da ūstap
qaluğa äzir.
– Toqtama, – dep Kleber Papilonğa qaljyñdap, ony basymen itermeleidi.
– Äitpese men senin arqañdy mailaimyn.
– Sen öziñ artta qalyp jürme, – dep küñkildeidi Papilon.
Joğary köterilgen saiyn, äsirese bazanyñ qabyrğasynan joğaryraq şyqqanda,
ainala jaryqtana bastady. Porttağy fonarlardyñ barlyğy tap osylar jağyna
qarai jaryq şaşqandai. Tüngi qarañğy stakan tübindegi qoñyr tūnbadai jer
betinde janşylyp jatyr. Onan joğaryraqta sūrğylttau mūnar jaiylğan, al onan
da joğary, jūldyzdy aspan reñkisinde kişkene ğana tört qara aiqyn kerine
bastady. Jyltyldağan şaşyndy ottar kek jiektiñ özine deiin jetip jatqan
siiäqty – uaqyt keş bolsa da, jaman-jäutik laşyqtardyñ terezeleriniñ oty
körinedi.
– Äne qaraşy, – deidi İusuf sybyrlap.
Alysta tüsi qūbyla beretin jalğyz qol jaltyrap jatyr. Onyñ neden
jaltyraitynyn birden bile de almaisyñ. Dūrysy, oğan ağaştardyñ tasasyna
salynğan fermanyñ terezesinen jaryq tüsip tūrğan bolu kerek.
– Qandai sūlu, – dep kürsinedi İusuf. – Toty qūstyñ qauyrsyny syiaqty i̇eken.
– Örmeleseñderşi, – deidi Papilon äreñ demin alyp.
Neğūrlym joğarylağan saiyn soğūrlym jeldiñ küşi men adamdardyñ
salmağynan strela qattyraq solqyldap, zyñyldai beredi. Baq bergende, i̇endi
joğarylauğa oñaiyraq bolady – qisyq tirekter jiırek qoiylğan i̇eken.
– Al, men jettim, – dep habarlaidy İusuf. – İendi arqan boilap tömen tüsu kerek.
Tek abaila! Bül jerden sünguge tipti bolmaidy!
Maiaktyñ säulesi aspanda jyljyp tüsken mezgilde törteui birdei krannyñ alyp
denesi men qaraiyp qana äreñ köringen jer jülgesin i̇eriksiz şolyp şyğady. İusuf
strelanyñ şetine deiin i̇eñbektep bardy da, arqanğa asy. lyp, salbyrap tūrdy.
– Boldy, – deidi ol. – Jipti berşi mağan, Anri.
Öitpese sağan syñar qolmen arqanğa asylu qyiyn bolady.
İendi barlyğy da astarynda solqyldağan strelanyñ şetine jetti, özderi kipkişkentai, i̇ebdeisiz körinedi, tap jabysqaq qağazdyñ şetine jabysqan tört qara
şybyndai.
– İe, myna jerden qūlap ölu qiyn i̇emes i̇eken, – dep bastady Papilon tağy da.
– İeñ qiyny i̇endi artta, – dep jūbatady ony Kleber. – Bala keziñde ağaş basyna
örmelep şyğa beretiniñdi ūmytqanyñ ba? Al, Anri, qimylda. Kezekpen tömen tüsu
kerek.
– Anri, jipti keri alşy, – deidi İusuf aiqailai. – Tömen tüsuge mağan öte qiyn.
Qaidağy bir oñbağan arqan tap bolğany, tipti aiaq astynda sozylmaidy da. Äreñ
tūrmyn.
– İeger olar bizdi qazir projektor jaryğymen izdep tauyp alsa, qyzyq sonda
bolar, – deidi Kleber. – Onda qai-qaisymyzdy bolsa da oñdyra qoimas,
barlyğymyzdy da ūstap alady.
Streladan äli tömen tüspegen Kleber men Papilon Anridiñ qyimylyna qarap
tūr. Oñ qolymen arqandy tūtyp, bolğanynşa temen iıle tüsedi de, ol sol qolymen
İusuf ūsynğan bir buda jipti alady.
– Şelekti qaitemiz? – dep sūrady Papilon. – Neğylsañ da men jük artyp temen
tüspeimin.
– Onyñ qajeti joq. Äkel bermen, şelekti men alaiyn; qūlağynan qaryma ilip
alamyn, – solai deidi de Kleber ony qūlağynan qaryna ilip alady. – Men tek
ärmenirek baramyn da, sol jaqtan tömen tüsem.
– Sen būiaudyñ barlyğyn tögip alasyñ, – dep qūiady Papilon.
Adamnyñ aiqailağysy kele tūrsa da, sybyrlap söileuge mäjbür bolğanda
dauysy qalai bir türli bop şyğady. Aiqailaimyn dep tyrysudyñ qajeti ne?
Mūndai jelde bäribir i̇eşkim i̇estimeidi.
Arqanğa jabysa bergende kenetten Papilonnyñ oiyna äieli tüse qalady:
«Qazir meni Fernanda körse qaiter i̇edi!»
Kleber asyğys qortyndy şyğarğan bolu kerek. İen auyry äli alda. Tipti tört
i̇erkektiñ törteuiniñ de salmağy tötep bergenmen, ūitqyta soqqan jel keremet
teñseltken arqandy boilap tömen tüsudiñ i̇ete qauypty bolatynyn olardyñ
i̇eşqaisysy da oilamağan i̇edi.
İusuf arqannyñ ūşyna deiin syrğanap baryp, i̇endi aiaq asty quys i̇ekenin
sezgende, zäresi ketip, öz dauysyn i̇estigisi kep, özine-özi dem beru üşin ol aiqai
salady.
– Al, men jettim!
Qarqynmen ol tağy da biraz tömen syrğanap, tizelerimen tek aqyrğy tüiinge
iligip toqtaidy. Tömende jiyrma metrdei şyñyrau men beton jatqanyn oilamasa
bolğany! Ony oilamau kerek! Äitpese sözsiz basyn ainalyp, älsirep ketesiñ de,
aqyrğy küşiñnen airylasyñ, Neğūrlym tömenirek, arqannyñ ūşyna deiin
syrğanap baruğa tyrysu kerek. Sonan onyñ ūşynan ūstap säl asylyp tūrasyñ da,
arqan teñselip baryp bazanyñ däl töbesinen öte bergende. tüse qalasyñ. Onyñ
töbesi jöndi körinbeidi de. Jarty metr tömen qarğu degen ne i̇ezi? Äşeiin bolmaşy
närse ğoi, i̇eger jer betinde qarğityn bolsañ. Äne sondyqtan öziñdi jerde tūrğandai
körip, tömen qarğyp tüsu kerek. Bükil tebeni ainala, onan qyryq santimetrdei
tömenirekte i̇eni jarty metrden aspaityn şyğyñky jatyr. Däl sol şyğyñqynyñ
üstine qarğyp tüsu kerek. Säl i̇epsizdik jasasañ, oida joq jerden ajalğa ūşyraisyñ.
İeger tebe kişkene ğana biıgirek bolsa, älgi şyğyñqynyñ üstine qarğyp tüsip, oğan
qos qoldap jabysuğa bolar i̇edi. Alasalau bolsa täuekel dep qarğyr i̇ediñ, – bir aiağyñ
şyğyñqyğa tise, i̇ekinşi aiağyñ, töbenin jiegine tier i̇edi, budan tuyp tūrğan ülken
qorqynyş joq. Al, i̇endi arqandar oidağydai berik bolmai şyqty. Adamdar jipke
ötkizgen monşaqtai salbyrap tür, biraq onnan solğa birkelki teñselmeidi.
Adamdardyñ salmağy men jeldiñ küşi arqandardy jan-jaqqa qualap, birese şyr
köbelek, birese bir büiirlep aidaidy – äiteuir yñğaiyna qarai qualai beredi.
Degenmen i̇endi keiin şeginuge keş degen oi keldi İusufka. Qaitadan arqanğa asylyp
joğary şyğuğa bola qoimas? Oğan jūrttyñ barlyğynyñ birdei küşteri jete
bermes. Mysaly, aldymen Papilon şyğa almaidy... Sonda ne bolğany? Krannyñ
qisyq tirsekterimen jerge tüsip, tük istemei-aq üige kaitamyz ba? Joq, olai bola
qoimas! Osyğan ädis tabu tap meniñ i̇ezime tapsyrylğan i̇edi ğoi. Jaqsy bolady i̇ekem...
İusuf qarğyp tüsti. Sätti qarğydy. Qandai quanyş! Öte oñai i̇eken ğoi özi!
Al, basqalaryna qarğu onan da oñai, Anri men Papilon syñar qoldarymen
arqanğa jabysa ketti de, i̇ekinşi qoldaryn İusufqa sozdy. Qabyrğanyñ tap sol
jerinde, İusuf ūstağan tūtqa şodyraiyp tūr...
Kleberdiñ jäii şataq, öitkeni oğan amerika būiauy tapsyrylğan. İeger şelek
töñkerilip qalsa, onda beker-aq äurelengenderi. Demek, olardyñ barlyq i̇eñbeginiñ
zaia ketkeni.
– Arqandy qattyraq qozğaşy, – deidi Kleber İusufqa. – Men şelekpen töbege däl
qarğyp tüsem. Körersiñ, bir tamşysy da tögilmeidi.
– Aqylyñnan adasqan i̇ekensiñ! – dep, qatty jerge aiağy tigennen özine-özi sengen
Papilon bar dauysymen aiğailap jiberdi. – Sözsiz tögesiñ! Onan da oñaiyn istelik
– şelekti bermen ber, ony men alaiyn, al İusuf sağan qolyn beredi.
Şelek aman-i̇esen Papilonnyn qolyna tidi, biraq İusuf degenmen Kleberge
uaqytynda qolyn berip ülgire almai qaldy.
– Qarğyma! – dep ol Kleberge üreili dauyspen aiqai saldy.
Arqandar nemqūraidy, bir qalyppen teñselip qarañğyda ğaiyp bolyp, onan şyr
köbelek ainalyp, jai ğana kaityp oralğanşa, Kleber syñar qolymen arqannyñ bir
şetindegi ilmekke jabysyp, tüpsiz şyñyraudyñ üstinen tömen salbyrap tūr. Biraq
İusuf ony ūstap aldy da, oğan qarğyp tüsuge kömektesti.
– Jigitter, men azdap qoryqtym bilem, – dep moiyndady Kleber.
– Amal joq, – deidi Papilon sybyrlap.—Barlyğy da biz oilağannan äldeqaida
qiyn bop şyqty.
– Qaşanda solai bolady, – deidi İusuf, özin-özi aqtau kerek i̇ekenin sezip. –
Alystan barlyğy da oñai körinedi.
– Oñai ma, älde oñai i̇emes pe, qaitkende de biz jigitpiz, – dep jariiälaidy
Papilon. – Sender meniñ jasym qyryq beske kelgenin i̇eske alyñdar! İeger
Fernanda meni qazir körgen bolsa!
– Nege qymsynbaisyñdar! Osynşa dabyrlau jarai ma i̇eken, – deidi Anri. –
Soğys kezinde.
– Ol kezde äñgime tipti basqa bolatyn i̇edi! – dep jauap qaiyrady Papilon. –
Mūnda qūr jazu i̇eken, onyñ nesi qiyn deisiñ!.. – «mūnda sonşa täuekelge bel
bailaityn ne tūr» dep aityp qala jazdady da, biraq tym beipil auyzdyq jasap ala
jazdağanyn tüsinip qūia qoidy, – ol köp närseden özine-özi qarsy şyğa alar i̇edi.
– Soğys kezinde men öte jas boldym, i̇eşteñe istep ülgire almadym. İendi onyñ
i̇esesin toltyru kerek, – deidi İusuf. – Al, bügingidei isti men jaqsy körem, öte jaqsy
körem. Qozğaldyq. Bizge beri qarai jüru kerek.
– Bastau kerek, qol qyşyp şydatpai bara jatyr, – deidi Papilon qaljyñdap.
***
Būryn nemisterdiñ süñguir qaiyqtary jasyrynğan baza bölimine kiretin jerdiñ
tap üstinen keletin frontonğa jetti. Fronton porttyñ i̇eñ alys jerlerinen körinip
tūratyn i̇edi. Sudyñ üirenşikti sybdyryn bölimşelerdiñ sopaq kümbezderi astynan
kelgen üreili düñkil äldeqaida basyp ketip jatty.
Bir buda jipti tarqatty.
– Mūnyñ özi sirä şliuz kamerasynan ozyp tüser, – dedi Papilon. – Osynda kelip
jetkenimizge tipti sene almai tūrmyn.
– Onda da oñai bolğan joq-ty, – dep Kleber qarsylyq bildirdi.
– Şelekti qaryña ilip al da, al qolyñmen jipten ūsta, – dedi İusuf.
Üş adam jiptiñ bir ūşynan ūstap tūrdy, al Papilon köldeneñ ağaşqa atşa
minip ap, qolyndağy şelekpen jai ğana şyğyñqy jerdiñ qyrly şetine qarai
şegindi. Art jağynyñ quys i̇ekenin sezgen boida ol Kleberge: «Tek seniñ älgiñ töze
qoisa bolar i̇edi» dedi de, bükil denesimen säl ğana şalqaiyñqyrap, tömen tüse
bastady.
– Aqyryn tüsiñder, asyqpañdar!
Papilon şyğyñqynyñ tasasyna kirip joq bop ketti. Biraq jiptiñ sozylğanyna
qarai joğaryda qalğandar onyñ salmağyn sezdi, sonan ol kenet birdeme dep
aiqailap jiberdi.
– Nyğyraq ūstañdar, men oğan baryp köreiin. – dedi Kleber.
Anri men İusuf tabandyraq bolu üşin iyqtasyp tūra qaldy.
İeñkeigen Kleberdi körip, Papilon oğan bylai dedi.
– Mynanyñ qyryna tiıp, jip qajalady ğoi, i̇estip tūrmysyñ.
– Qazir barlyğyn retteimiz, – dep jauap qaiyrdy oğan Kleber. Joldastaryna ol
äzirge jipti onsyz, i̇ekeuiñ ğana ūstai tūryñdar dedi. Bir minuttai oilanyp tūrdy da
Kleber, tek jalğyz ğana amal– şyğyñqynyñ şetine jatyp, betondy qabyrğada jip
astasqan jerge onyñ astynan qolyn tyğu kerek i̇eken degen toqtamğa keldi. Sonan,
Papilon äripterdiñ birinen soñ birin jazyp şyğarğan saiyn Anri men İusuf
töbeniñ şetine keletin i̇edi de, Kleber ornynan tūryp, ol üşeui Papilondy joğary
tartady, al onyñ özi sonda qabyrğağa aiaq tiregi, jai ğana ärmen qarai jyljyp
tüsetin-di. Ūstap tūruğa öte qiyn bolmas üşin, būlar jipti şyğyñqy arqyly
tartty. Kleberdiñ qoldary äbden ūiyğan kezde ol özinin i̇eski kurtkasyn jūmsady:
ony jūmyrlap-jūmyrlap jiptiñ astyna tyqty. İendi Papilondy qaitadan olar
üşeui ūstap tūr, al syrt kiımsiz tūrğan Kleber suyqty sezbeidi de.
Degenmen Anri Kleberdiñ toñğanyna tözip tūra almai, bir minuttan keiin ol da
kurtkasyn şeşti.
– Ki mynany. Jilberdiñ nauqastanuy neden bastalğanyn bilesin be?
– Qaiteiin, i̇eger kezekpen keletin bolsa onda men de köndim.
Qapelimde ärip qaldyryp qoimas üşin ärbir ärip beton betine tüsken saiyn,
Papilon joldastaryna baiandap tūrady. «Ame...» dep jaza saldy da, ol «Meni
joğary köteriñder» dep aiqailady.
– Qolymnyñ jany ketip qaldy, – dedi ol töbege şyğyp alyp.— Sizderge baian
i̇eteiinşi, beton üşin būiaudy özi tipti kebirleu bop şyqty, jazğanda kebirlenip
jaiylmaidy. Al i̇endi ony ünemdep jazu kerek, äitpese jetpei qalady. Qosymşa
būiau aluğa ümittenuge bolmaidy – qoimadan alystap kettik. – Sonan ol Kleberge
qarap, tağy da bylai dedi. – Jigit, seniñ oilap şyğarğanyñ is jüzinde tekserildi,
jağyluy tamaşa berik.
Papilonnyñ ornyn i̇endi İusuf basty. İusuf kezekti äripti jazyp bolğannan
keiin özin jyljytpas būryn joldastarynan sūrady:
– Qazir «i» ma, nemene? Sosyn «k» ğoi?
«Amerikandyqtar» degen söz jazylyp boluğa jaqyn i̇edi, biraq İusuf äbden
qaljyrap qaldy. Onyñ ornyna Papilon baryp şelekti qaryna ildi de, mūñdy
dauyspen aiqailap jiberdi:
– Janym-au, tübi körinip qalypty ğoi!
Papilon aman-i̇esen «Amerikandyqtar – Amer...» degen sözge jetti de, özin
joğary köterip şyğarudy sūrady, ol maqtanyşpen bylai dedi:
– Qanşa aitqanmen ysylğannyñ aty ysylğan ğoi İusuf, senen göri men bir ärip
artyq jazdym. Nağyz sport dep osyny ait!
Birneşe äripke jetetindei ğana būiau qalypty, – deidi İusuf, Papilonnan
şelekti alyp jatyp.
– Sirä osymen aiaqtauğa tura keledi-au deimin.
– Nesi bar, jazğymyz kelgenniñ qalğanyn keleside jazyp bitirermiz.
İusufti tömen tüsire berip, Kleber abaisyzda jiptiñ astyna kurtkasyn
tyqqanyna qaramastan qajalğan jerinen ūstai aldy.
– İusuf, keri kait! – dep dauystady da, ol jipti şapşañ joğary tarta bastady. –
Kepi qait dedim ğoi, sağan!
Kleber istiñ mänisin tüsindirip, jiptiñ qajala bastağan jerin körsetken mezgilde,
İusufke bir türli tañğalarlyq sezim paida boldy. Ol onyñ bükil jas denesin
tebrentip mūzdatyp jetken, keşige jetken qorqynyş i̇edi, sonymen birge ol
sondailyq maqtanyş qūşağynda da i̇edi.
– Qalai bolğan künde de aiağyna şeiin jazyp bitiru kerek, – dedi ol
joldastaryna.
– Qane, men-aq tüseiin, – dedi Anri.
– Sen özin aqylyñnan adasqan bolarsyñ! – dedi būl ūsynysty özine zäbir körgen
İusuf. – Men senen göri jeñilirekpin, sondyqtan da Papilon i̇ekeumizdi tandap
jiberdi. Ol bylai tūrsyn, sen tipti jüze de bilmeisiñ – jaña Kleber aitty ğoi özine.
– Bala, jüzuge qaldy-aq kün qarañ, – dep Papilon onyñ sözin bölip jiberdi. –
Osyndai biıktikten qarğyp süñgi qalsañ qaityp su betine şyğa almaisyñ. Äñgime
kim jazatynynda i̇emes, jiptiñ tözer-tözbesinde.
İeger jazu bitpei qalsa onda biz maqsatqa jete almağanymyz bylai tūrsyn, tipti
mūndai jazudyñ özi jaman äser i̇etui jaulardyñ paidasyna bolyp şyğuy mümkin. –
Sonan İusuf: – Qaitse de baiqap köru kerek qoi... – dedi.
Papilon jipti i̇eki bölip kesip, ony qaitadan jalğastyryp tüiü jaiynda ūsynys
kirgizeiin degen i̇edi, biraq artynan mūndai oidan bastartty: tüiinniñ şeşilip
ketpesine kim kepil bola alady?
– Jiptiñ qajalğan jerinen tömenirek ūstau kerek, onyñ üşin şatyrdyñ tap
şetinde tūruğa tura keledi, – dedi Kleber.
Onyñ ūsynysy qabyl alyndy.
Biraq bir minuttan soñ, İusuf:
– Jazu jazylğan jerden men äli i̇eki i̇ese biık jerde turmyn, – dedi. Jip ūstağan
üşeui i̇eñkeiip, tizerlep otyra ketti de, sonan şynyrauğa qūlap ketpes üşin
i̇etbetterinen tüsip jatty. Degenmen bular bir-birine qaqtyğysyp böget jasai berdi.
– Alaida jazu jazatyn jerden men äli alyspyn! – dedi İusuf tömennen dauystap.
– Mūnyñ özi jazu bolyp şyqpaiyn dep tūr ğoi.
– Ol beker-aq sonşa aiğailaidy. Onyñ dausyn jel ana jaqqa alyp ketedi de,
bizdi i̇estip qalulary mümkin.
– Oryndaryñnan tūryndar, joldastar, bälkim büitpei-aq qūiarmyz. Jiptiñ
qajalğan jerinen men bir özim ūstaimyn, ondai-mūndai bola qalsa... Äiteuir ūstap
tūrarmyn, – dedi Kleber.
Ol şyğyñqyny boilai boiyn jaza sūlai jatty da, i̇eki qolyn aiqastyrdy: bir
qolyn tömen qarai, şyñyrauğa sozyp, jiptiñ qajalğan jerinen tömenirekten
ūstady, al joğary köterip tūrğan i̇ekinşi qolymen jiptiñ tartyluyn bosañsytty. Ol
bar küşimen jipke jabysty, barlyq denesi bir tüiir būlşyq i̇etke ainalyp, jiptiñ
jaramaityn jerine jalğau bola qaldy. Jip tözedi. Degenmen «a» ärpin jazuğa onşa
köp uaqyt kerek i̇emes, sondyqtan kop keşikpei olarğa İusufty tağy da ornynan
jyljytuğa tura keldi.
– İendi «ğ» ärpin jaz, – dep Papilon sybyrlady da, Anrige bylai dedi, – mümkin
osy da jeter? «a» syz aq bolar. Jūrt onsyz da tüsinedi ğoi.
– İusuftyñ özi şeşsin, – deidi Anri– İusuf, tyñdap tūrmysyñ, soñğy äripsiz-aq
bolar osy.... Bol i̇endi, onsyz-aq aiyra alar. Degenmen, neğylsañ da yqtyiar öziñde.
– Aqylyñnan adasqan i̇ekensiñ! – dep keiip qaldy İusuf. – Jūrttyñ oiyna biz
jöninde äldeneler kelui mümkin. Ile-şala, asyğa-üsige tağy da bylai dedi: – Tez!
Tömende ot körinedi, adamdar kele jatyr.
İusuftyñ aitqany dūrys. Alysta dottyñ jiegin jağalap jai ğana kele jatqan
adamdardyñ aiaq alystaryna ūqsağan i̇eki fonar jaiqalyp asyqpai bazağa taianyp
keledi. Tegi aiğaidy küzetşilerdiñ qūlağy şalğan boluy kerek.
İusuf i̇eñ soñğy «a» ärpin jazyp bitirgen mezgilde, fonarlar öte jaqyndap
qalğan i̇edi. Baza kümbezderi astynan kele jatqan adamdardyñ dauystary dañğyrlai
i̇estildi.
– İeger «a» ny jazbağanymyzda, – deidi İusuf sybyrlap, – bizdi jūrt sauatsyz
i̇eken dep oilap qalar i̇edi.
– Aqyryn! – dep Anri ony toqtatty. – Küzetşiler däl tūsymyzda kele jatyr,
i̇estimegen bolsa, bälkim bizdi i̇elemei-aq ötip keter. Qalai degenmen de būl jerden biz
körinbeimiz.
– Biraq küzetşiler aialdady da, özara dabyrlasyp söilesti jäne kenet betondy
i̇etikterimen tarsyldata jügire jönelisti. Sirä, fonardiñ jaryğy bazanyñ aqşyl
frontonyna aiqyn jazylğan adam aitqysyz iri qara äripterge tüsken boluy kerek.
Qazir i̇endi – olar dabyl qağady...
Baqyttaryna qarai tömen tüsu, köteriluden anağürlym oñai bop şyqty.
Bazanyñ artqy qabyrğasy üş buyndy basqyş bolyp keledi i̇eken, ärqaisysynyñ
biıktigi üş metrdei; onyñ i̇eñ tömengisiniñ biıktigi on metrdei betonnan qūiylğan
tūtas blok i̇eken, biraq onyñ irgesinde biık i̇etilip qiyr tas üiilipti. Dokerler
qoldaryna asylyp bir şyğyñqydan i̇ekinşi şyğyñqyğa sonşalyq qiynşylyqsyzaq qarğyp tüse berdi. Bir jerde qyiyr tas üiindisiniñ biıktigi tört metrge jaqyn
i̇eken, sondyqtan däl osy jerge i̇eşqandai qorqynyşsyz-aq qarğyp tüsuge bolatyn
boldy.
Biraq jüreksingen Papilon kidirip qaldy.
– Joq, mūndai akrobatika meniñ jasymdağy adamğa yñğaisyz bolar. Jeter i̇endi,
biraz sekirdim, jonym tūtasyp qozğaltpaidy. Meniñ jasyma kelgende senderdiñ
qalai örmeleitinderiñdi körermin äli...
– Demek, bizge bylai i̇etuge tura keledi, – dep şeşti Anri. – İendi bir minutten
keiin küzetşiler osy arada bolady, kördiñ be projektordy būryp jatyr. Qazir men
seni jippen temen tüsireiin. Al sodan keiin özimiz birdeñe ğyp amaldap qarğyrmyz.
Jip däl kütkendegindei üzilip ketti, biraq ol kezde Papilonnyñ aiağy qiyr tas
üiindige jetip te qalğan i̇edi. Ūsaq qairaq tas üiindisiniñ yldiyna qūlap tüsken onyñ
i̇eş jeri auyrğan da joq. Būl uaqyiğa qalğan joryqşylardy üreilendirgen joq,
olar qannen-qapersiz balaşa saqyldap külisip, üiindiniñ üstine qarğyp-qarğyp tüse
qalysty. – Projektordyñ säulesinen jasyrynğan olar, şarbaqqa qarai tört
tağandap i̇eñbektep bardy da, birden onyñ arğy jağyna sekirip tüsisti. Ärine
Papilon keşikpei jüre me? Ol projektor säulesine, kiımi symğa ilinip qalğannan
tüse almai, äli şarbaq üstine atşa minip otyrğan kezde ilikti. Ol jerge qanşa
domalai tüsti jäne däl uaqytynda jasağan qimyl boldy. Dauys barğan saiyn qataia
bastady jäne küzetşiler tipti myltyq ta atty – aspanğa atqan bolar, degenmen
atty. Baqytyna qarai Papilon ūşyp tūra keldi de, jalma-jan bos şelek pen
sylauyşty ala sala, odan kütpegen jyldamdyqpen, bezek qağa köşeniñ i̇ekinşi
jağymen üilerdiñ köleñkelerin tasalai, ärmen qarai jügirip ala jöneldi.
Kleberdikinde bir minut aialdap dem basyp aluğa bolady. Küzetşiler däl osy
üige keledi i̇eken dep quystanuğa i̇eşqandai negiz joq – būl üi köp üilerdiñ biri, küdik
şyğaratyn i̇eşteñesi joq.
– Aqyryn, apamdy ūiatyp almañdar, – dedi Kleber.
– İapyr-ai, – dep kürsindi Papilon. – Qandai oqiğalardy bastan keşirdik
deseişi!
Anri baiymdy dauyspen bylai dedi:
– Sen dūrys aittyñ, Kleber, barlyq halyq birlesse taudy da töñkere alady.
Soğys kezinde...
– Qalai bolğan künde de, – dep İusuf onyñ sözin bölip jiberdi, – Papilon,
qaisymyzdyñ jazuymyz ädemi i̇ekenin i̇erteñ körermiz.
XV
DİuKEN HANYMNYÑ MASQARA
BOLUY
İeger ajyrasu masqaraşylyqqa, ar-Uiattan aiyryluğa soqtyrmasa, onyñ,
sondailyq drama bolarlyq tügi joq qoi. Şynyn aitqanda da, onan i̇eşteñe
özgermeidi ğoi. Elen keleşekte de Diuken hanym atala ma, älde joq pa, mūnyñ
qandai mañyzy bar? Tipti tūrmys jağynan da ol ūtylmaidy: otbasylyq aqşasy
bar, qalğan ömirin Bertranda apasynyñ kömeginsiz-aq mūqtajsyz äjeptäuir
ötkizuine jetedi... Biraq jalğyzdyq şe? İeger onyñ barlyq ömirin, aiymen aiyn,
aptasymen aptasyn qorytatyn bolsañ, bir özi jalğyz qalğan künderi onşa köp bola
qoimas i̇edi. Tipti onyñ i̇eri teñiz saparynda bolmasa da, ol keş boiy klubta nemese
basqa jerde bolatyn da, Elen ony körmeitin i̇edi. Qazirdiñ özinde de, qartaiğanmen
onyñ būrynğy ädeti qalmağan. Ol otyryqşy tūrmysqa bola jaratylmağan adam
i̇edi, tört qabyrğa işinde qamalyp otyrudy ol jek köretin-di. İerkekter arasynda
bolsa oqasy joq: karta oinaidy, araq işedi – qanşa aitqanmen ol kemeniñ kaiut
kompaniiäsyna ūqsaidy ğoi. Biraq äielmen jürgeni şe!.. Degenmen, Elen üşin i̇eñ
ülken qorlyq bül i̇emes i̇edi, – ärkimniñ ömiri bölek, ony ärkim özinşe paidalanuğa
i̇erikti. Nekelikte bara-bara barlyğy jöndelip kete beredi, tek jūbailardyñ biri
i̇ekinşisine üstemdik jasap, bağyndyruğa äreket jasamaityn bolsa...
Ajyrasu qalai bop şyğady! Ajyrasqan masqara ğoi, öziñniñ masqara
bolğanyñdy sezgeninde kärilikti tynyş qana ötkizuge bolmaidy. Mūny i̇estise
jaryqtyq i̇episkop taqsyr men tanys hanymdardyñ barlyğy abyrjyp qalady.
Jastauqylanğan Korinna Diuma-Vildeniñ qalai äbigerge tüsetini Elenniñ köz
aldynan aiqyn i̇elestep ötedi: «Qarağym! özara aitqanda, ol qaşanda, qai uaqytta
bolsa da delqūldau bolatyn i̇edi! Joq, öziñiz oilap köriñizşi, sonşa jasqa kelgenşe
bir ret te kinonyñ i̇esigin aşpağan degen ne sūmdyq. Men de dinşil adammyn, ol
jağynan basqalardan kem tüse qoimaspyn dep oilaimyn. Biraq Diuken hanymnyñ
qylyğy barlyğynan asyp tüsti! Būlai bola berse meiirimşildik syltauymen
kommunisterdiñ barlyğyn künäsiz taza adam dep jariiälar. Qaşan da men ony
i̇esuastau dep i̇esepteitin i̇edim. Ärine, i̇endi, i̇eger mūnda orystar kele qalatyn bolsa,
oğan qoryqpauğa bolady, solai i̇emes pe, jan säulem? Biz neğylar i̇ekenbiz? Bizge ne
bolar i̇eken?»
Bertranda men Jeraldina apailary qaiyrymdy adamdar, olar ony tüsiner i̇edi.
Biraq ajyrasu, onyñ sebebi qandai bolsa da, olardyñ tüsinuinşe – masqaraşylyq.
Qūdaidyñ qosqanyn adamnyñ aiyruğa haqy joq.
İendigäri beisenbi saiyn mūnda kişkentai Mişu kelmeitin bolsa, üi qalai
qañyrap qalar i̇eken. İendigäri Elenge i̇eşkim de «aman ba» demeidi, mūnan bylai
balanyñ biğam külkisin ol i̇estimeidi, mūnan bylai onyñ kişkentai tompaq qoldary,
kei kezde işi i̇eljirep ketkende, būrşaq-būrşaq jas ağatyn äjim basqan betterin
sipamaidy... İendi ol biğam külki i̇estimeidi, sonda üş jastağy Mişu «Len
hanymnyñ» aldynda sekirgende, beisenbi saiyn ädeii kiıletin äsem köilektiñ jibegi
sudyrlauşy i̇edi ğoi.
Sonşa ūzaq uaqyt şeşuge bata almağan tüiinşekterdi qalai ämir kenet jäne
döreki şauyp tastaidy i̇eken. Bas-aiağy birneşe künniñ işinde barlyğy tömendep
ketti. Elenniñ tipti bolyp ötken uaqiğany taldauğa da uaqyty bolmady. Ömirden ol:
nege sen, ömir, sonşa uaqyt kütip, tek alpys jasqa kelgende ğana menen batyldyq
talap i̇ettiñ, dep sūrai almai da qaldy. Degenmen, ömir oğan ne dep jauap qaitarar
i̇eken? Öte keş qaldy. Jiyrma jastağylarğa bolaşağyn tañdauğa i̇erik berilgen.
Biraq alpys jasqa kelgende... Öziñniñ ötken ömiriñdi özgerte almaisyñ ğoi. Mūnşa
jasqa kelgende i̇erlik isteu, qalai bolğan künde de, şarasyz şyğynğa ūşyraumen
bailanysty.
Juyrda ğana barlyğy da budan bir jyl, on jyl būryn qandai bolsa, sondai i̇edi.
«Diuken hanymğa» üilengeniniñ artynan kop keşikpei, Gabriel bastapqy ret
teñizge şyqqan küni i̇ekeui de sezgen aralaryndağy salqyndyq ömir boiy saqtalyp
keldi. Köp ailar boiy Elen i̇eskilikti mebel qoiğan i̇eski üide bailyq pen i̇eñse
tüsiretin tynyştyqqa bölenip jatatyn i̇edi. Ondai tynyştyqty tek ağaştan oiyp
jasalğan paneldiñ astynan şyqqan syldyr ğana būzatyn-dy. Ondai syldyr
qabyrğany tyşqan tyrnağannan ne töbeden tüsken balşyqtyñ dybysynan paida
bolady. Öziniñ jarty ömirin teñizde ötkizetin i̇erkekter mahabbatqa bötenderden
göri basqa közben qaraidy. Olar öte asyğys üilenedi, tipti kezdeisoq üilengendei
bolady. Jūbailar birin-biri bilip ülgire almaidy, jat küiinde qala beredi. Al, onyñ
üstine Elenniñ i̇eri aqşağa öte sarañ adam bolatyn. Bolaşaq jastardyñ aldynan ne
kütip tūrğanyn biluge, ne ömirdi özinşe jañadan pişip qūrastyruğa mūrsat bermei,
Gabriel äielin nağyz sezimsiz ūsaq tūrmysqa üiretti. Onyñ özi batpaq arasynda
japadan-jalğyz mülgip tūrğan i̇eski pomeşik üiinen ketken künnen bastaldy. Sol
üide ömirdiñ tätti dämin tatpai-aq äjesi ölip ketti, onyñ artynan birneşe aidan soñ
äkesi qaitys boldy. İeri besinşi ret teñizge şyqqanda, Elen ony böten porttarda
basqa äielder kütip alatynyn, olarmen onyñ uaqytty öz äielinen kem
ötkizbeitinin, olardyñ da «Diuken hanym» ataluğa haqy özinen kem i̇emes i̇ekenin bilip
aldy.
Elen öziniñ mūndai küdigin i̇erinen jasyryp, oğan i̇eşteñe de aitpady. İeger
Gabrieldi aldasa, i̇eger bir küni özine özi «İendi i̇ekeumizdiñ i̇esebimiz tolyq» dese
bäribir onan i̇eşteñeniñ özgermeitinin ol köp keşikpei-aq bildi... Qazir Elen ömir
sürgen uaqytyn i̇esine tüsire qalsa, jiyrma men otyz jastyñ i̇eki ortasyndağy ömiri,
i̇eşteñemen toltyrylmağan, quys siiäqty bop körinedi oğan. Türsiz, solğyn
jastyqtyñ ornyn on jyldyñ altyndalğan qaiyrşylyğy basty, al onymen birge,
arylmas qaiğy, qauyp, jürektiñ qasireti i̇ere keldi. Tūtas on jyl sergeldeñge tüsip,
ömirden kop närseler ümit i̇etip, onyñ sağan tük bermeitinin kömeski sezgeniñde
basyñdy jel igen qūr aidai maiystyryp tastaidy da, kezdeisoq kezdesu senin
bükil ömiriñdi audaryp-teñkerip jiberetindei körinedi. Biraq otyz jasqa kelgende
ömirdiñ barlyq ūşqyny su sepkendei basyla qaldy. Şynyn aitqanda, Elenge
soqpai, onan alystap kete berdi. Elen! Kim i̇endi mūny osylai ataidy? Bai fermerge
tigen apasy Bertranda men Marta atalatyn monah äiel siñlisi – Jeraldinadan
basqa i̇eşkim de ony Elen dep atamaidy i̇endi. Basqa kisilerdiñ barlyğy ony – «Diuken
hanym» ataidy; 1940 jyldan beri onyñ i̇eri teñizge şyqpaityn bolsa da, ol
būrynğydai äli jalğyzdyqta. «Diuken hanym, teñiz sauda floty ofitseriniñ äieli»
dep olar öz şaqyruynda tasqa öte oryndy basyp şyğarğan bolatyn.
Ömir boiy tūrmystan qaşyq tūruğa, qyryq jyl ūdaiymen Gro-Orloj
köşesindegi üiden şyqpai otyruğa, zat alsañ bir dükennen satyp alyp, bir barğan
üilerge üzdiksiz bara beruge, keremet sūlu i̇eski soborğa jiırek baryp tūruğa bolady
i̇eken; osylai jürgende bir küni kenetten jūmyrtqanyñ qabyğy jarylady da, sonda
ğana sen basqa ömirdiñ, bükil älemniñ bar i̇ekenin köresiñ.
Būdan bir aidai būryn amerikandyq soldattar bastapqy ret būlardyñ
qorajaiyn jaldap alu jaiynda söilese kelgende, oğan kedergi isteitin sebep
bolady i̇eken dep Elen tipti oilamağan da i̇edi. Qorajaiğa kisi jiberiledi dep gazetke
qūlaqtandyru jazğan Diukenniñ özi i̇edi ğoi. İeger amerikandyqtardyñ sondai i̇eleuli
somany tölerlik mümkinşilikteri bolsa, tipti jaqsy bolğany. Äsker i̇eşuaqytta
şyğynmen sanaspaidy, degenmen būl mūnyñ öz yqtiiäry. İeri üide bolmağandyqtan
Elen olarğa «öziniñ qarsy i̇emes i̇ekenin aityp, biraq qorajaidyñ qojasy – Diuken
bolğandyqtan dūrysy i̇erteñ kelip, sonymen kelisulerin sūrady. Soldattar
qoştasarda bas kiımderin alyp, bastaryn izep biraz iba qyldy da, tipti «o-kei» dep
te Elendi ledenetstiñ jūpar hoş iısine bölep, djipine minip ap tartyp otyrdy. İeger
olar qaityp kelgende is bitip jatyr i̇edi, i̇erteñine olar qaityn kelgen joq. Diuken
myrza olardyñ kelgenine riza bop, ony biraz maqtan i̇etti. Ol öziniñ qorajaiy kezge
tüsip, tañdauğa jarağanyna qatty riza boldy. Amerikandyqtarğa qorajaiyn jalğa
beru özinşe ülken saiasi mäni bar is bop i̇esepteldi. Elen būl uaqiğağa änşeiin
nemqūraidy qarady.
Degenmen bir küni tañerteñ i̇ertemen ol amerikandyq soldattardy özderine
qarsylas i̇et dükeninde tağy da kirdi: olar amerikandyq, ştab kirip otyrğan Vizen
gospitaliniñ qabyrğasyna: «Amerikandyq, okkupatsiiä – ol...» dep ülken äriptermen
jazğan jazudy öşiruge tyrysyp jatyr i̇eken. Jazudyñ aiaq jağyn aq būiaumen būiap
qoiypty, bir i̇eki künnen soñ, älgi jazu qaitadan aiqyndalyp şyğa keldi. Elen i̇et
dükenine tağy da bir ret barğanynda, ol ap-anyq: «Amerikandyq okkupatsiiä — ol
soğys» degen tolyq jazudy oqyp şyqty.
– Mūnyñ barlyğyn istep jürgen sirä kommunister bolar, – dep tüsindirdi Diuken
myrza äieline. – Ärine, i̇endi olar şekten şyğuda. Mūnyñ özi orystardyñ osynda
basyp i̇enuine kedergi jasaidy ğoi. Olardyñ sözine män bere qoimaityn şyğarsyz,
būğan senuge. bolady ğoi? Al i̇endi, būğan män beru kerek bola qūiatyn bolsa, i̇eñ,
dūrysy – olar neni şyndyq dep aitsa, soğan qarama-qarsy pikirdi jaqtau kerek!
Amerikandyqtar tūsynda istiñ özge türde jüretinin olar öte jaqsy biledi. Al, jemejemge kelgende bizdiñ general... Sonda biz olarğa da kökeiin tanytamyz.
Elen būğan qarsy i̇eşnärse aita qoiğan joq. Jūmysşy adamnyñ hal-jaiyn
bilmei tärbielengen adam bolğan soñ, ol ärqaşan da i̇eşteñeni oilamai-aq, i̇eriniñ
köz qarasyn quattai salatyn. Biraq apaly-siñlili üşeui de, Bertranda, Jeraldina
jäne ol öz şeşesi mūra i̇etip tastağan köñilşektikke bas ie, osylardyñ barlyğyn
özinşe tüsinetin i̇edi. Elen ömir boiy kedeilerdiñ baqytsyzdyğy özderiniñ kinäli
bolğandyqtarynan, olar jalqaulyqqa, künä men joqşylyqqa beiimdelgen dep
sanaityn i̇edi. Ol tipti özine bala jasynan bastap aityp kele jatqan osyndai
sözderdiñ dūrys-būrysyn aiyruğa da tyrysa qoiğan joq-ty. Sonda da mūnyñ
barlyğy oğan sol qaiyrşylyqty qaiğyruğa, bükil älem onan qūtylatyn kündi
arman i̇etuge i̇eşqandai kedergi keltirgen joq. İeri oğan baqytsyzdardy baqytty i̇ete
alatyn aqyldy äkimniñ quatty küşine ilan dep aqyl aitty. Elen kedeilerdi jaman
ädet alğan, biraq jürekteri taza balalar siiäqty köretin. Sondyqtan olardy
baqytty tūrmysqa qoldarynan jetektep jetkizu kerek dep oilaityn i̇edi. Degenmen
onyñ jüreginde kedeilerge qaiyrşylyq halderi üşin köp närseni keşiruge bolady
ğoi degen sezim bolatyn. Qaiyrşylyqqa qarsy qabyrğalarğa jazu jazulary da
olardyñ öz yqtyiaryndağy is. Ondai närsege basqalardan göri olardyñ özderiniñ
kezderi jetedi ğoi. Bälkim olardyñ tūrmys hali naşar şyğar. Moskva deidi? Diuken
hanym alystağy Moskvada bir ret te bolyp körgen joq. İeger kedeiler Rossiiäda
qaiyrşylyqtyñ joiylğanyna senetin bolsa, būğan kelispeitin nesi bar? Ne oilasa
da, jūrttyñ oz yqtiiärlary özinde ğoi.
– Mūnda orystar basyp i̇enedi deidi? Solai ma! Demek, amerikandyqtar mūnda
okkupanttar retinde kelgen i̇eken ğoi, men sizdi osylai tüsingenim dūrys pa?
İeri iyğyn qiqañ i̇etkizdi de, üstindegi halatyn şeşip, trubkasyn qaltasyna tyğa
saldy da, tap ädil sottyñ özindei tabandylyq körsetip, syrtqa şyğyp ketti.
Mūnyñ özi okkupatsiiä i̇eken degen oi Elendi abyrjyta bastady. Öitkeni onyñ
i̇esinde okkupatsiiämen bailanysty öte aiqyn beineler qalğan i̇edi. Okkupatsiiä degen
onyñ ömirin üş jyl ūdaiy audarystyryp-töñkeristirgen. Tipti, olardyñ üiine de
tigen zor apat i̇edi. Atap aitqanda. i̇ekinşi qatardağy palisadnik jaqqa qarağan
bölmege gitlerşil ofitser jiberuge mäjbür i̇etken sol. Ol ofitser i̇emes, keremet
ajdaha i̇edi! Süñguir qaiyq bazasynda ol äldeqandai bir qūpiiä jūmys basqarğan
bolatyn, biraq öziniñ qūlqy jaman bolğandyqtan ol tipti sol qūpiiäny saqtai da
almady. İeste qalğan sol bir keşte ol mas küiinde qonaq üige kirip kelip, i̇edendi
maily balşyq jūqqan äp-äidik i̇etigimen lastap ketti. Elen sonda Balzaktyñ
«Beatrisasyn» oqyp otyr i̇edi. İeri kresloğa jantaiyp, i̇eki aiağyn, işinde ağaş
bytyrlai janğan (ol kezde kömir bolmaityn) kaminge qarai soza qalğyp otyrğan
bolatyn. Tabaldyryqtan attap ötpei jatyp, ofitser i̇eki qolyn sermep aiqai saldy.
Şala-şarpy biletin frantsuz tilinde ol byldyrlap: «Daiar! Daiar boluğa jaqyn!
Bizdiñ süñguir qaiyqtar! Olardyñ jürmeitin jerleri bolmaidy!.. Jaqynda...
Qalağan jerine! Syrtqa şyqpai-aq! İa, ia! Barlyğyn tas-talqan i̇etedi! Jūrttyñ
barlyğynyñ külin kökke ūşyrady!» dep aiqailady. Sonan ol bükireiip, i̇eki qolyn
jyrtqyştarşa sozyp, üi qojalaryna jaqyndai tüsti de, olarğa bylai dedi: «Onyñ
barlyğyn oilap tapqan men! Myrza, frantsuz ofitseri, ony özim oilap taptym!..
Onyñ sözsiz iske asatynyna meniñ közim jetken: i̇edi. Al, i̇endi qazir daiar, daiar boluğa
jaqyn!» Sonsoñ ol kreslonyñ qasyna jüresinen otyra ketti de, sybyrlap qana: «Siz
teñizşisiz. İekeuara aitqanda meniñ ideiäm öte kürdeli i̇emes pe?» dedi sonda. Diuken
myrzanyñ üreii ūşyp, öñi bop-boz bop ketti. Ol öziniñ älgi revolverli mas
jeksūrynnyñ qolastyna tüskenin sezip qorqyp ketti de, zäresi ūşqannan qozğala da
almady, tipti aiağyn jinauğa äli kelmei qaldy. Ol birtürli tañğalarlyq şūğyl
beinede jantaiyp jatty da, auyzynan tek trubkasyn ğana aluğa mümkinşiligi
boldy. «Ärine, myrza, sizdiñ ideiäñyz sözsiz sondai». – «Siz söilep tūrsyz, biraq
öziñiz i̇eşteñeni bilmeisiz! Tek meniñ köñilimdi aulau üşin ğana söilep tūrsyz» —
deidi de ofitser artyna las tastap, tüsti kilemniñ üstinen jüre bastady. Onyñ şeke
tamyrlary tosyraiyp, öñi qyp-qyzyl bop ketti, frantsuz onan qūpiiä-syr tartady
i̇eken dep küdiktengendei ol jan-jağyna alaqtap qarai beredi. Bir kezde ol bar
küşimen kaminniñ mramor taqtasyn jūdyryğymen qoiyp qaldy. Sirä, qolyn da
auyrtyp alğan bolu kerek, mädenietsiz! «Joq, men sizderge i̇eşteñe aitpaimyn!»
Degenmen ūzaq tözip tūra almady, qaitadan kreslonyñ qasyna jaqyndap bardy da,
bir tizelei otyryp, qyryldağan dauyspen myñqyldai ala jöneldi: «Qūpiiä türde
aitam, dizelden şyqqan gaz... būğan deiin ol dalağa ketetin i̇edi... qandai
aqylsyzdyq, sizderşe aqylsyzdyqty qalai deuşi i̇edi. Bizdiñ süñguir
qaiyqtarymyzdyñ örisin ūzartu üşin sondai gazdy paidalanu kerek. Bül i̇eski
mäsele. Biraq mūny qalai jüzege asyru kerek? Qalai jüzege asyru kerek? Men ony
oilap taptym. Biraq qalai i̇ekenin sizge aitpaimyn. Degenmen oilap taptym. Nemene,
öte zor tabys i̇emes pe?» Sonda da i̇eñ jamany ol i̇emes i̇edi.
Nemis ofitseri bilimdi, oqymysty adam i̇ekeni sözsiz, biraq onyñ barlyq ömiri tek
soğysqa, adam öltiruge beiimdelgen. Qandai läzzatpen ol öziniñ faşistik gazetterin
aşatynyn, şyğys fronttan jazğan habarlar men fotografiiälarğa qadala
qalatynyn körseñ. Fotografiiälaryn, aitpaqşy... bir küni, ofitser üiinde joqta,
Elen onyñ bölmesine kirdi, onyñ ädeii köñilin audartaiyn degendei, jel i̇esikti
aşyp jiberdi. İeki jyl boiy päterşi i̇esikke qūlyp salyp bölmesin jauyp ketetin i̇edi.
Elen bir rette onyñ bölmesine kirip körmegen bolatyn. Biraq, qalai bolğan künde de
bölme būlardyñ özderiniki ğoi. Jaña päterşiniñ tūsynda qandai halge jetkenin
körgisi kep ol bölmeniñ işine kirdi. Ömirinde ol osynda ğana tūñğyş ret sūmdyq oi
türşiktirer närsemen betpe-bet tüiisti. Barlyq qabyrğalarğa, tipti kereuetiniñ bas
jağyna da adam qorqarlyq fotografiiälardy ilip qoiğan i̇eken. Elenniñ buyndary
bosap, onyñ i̇esil-derti bül jerden aldy-artyna qaramastan qaşuda boldy; biraq
bölme toly qorqynyş, onan būl jerde sözsiz qaludy talap i̇etti. Sol minutten
bastap Elenniñ köz qarasy müldem özgerip ketti. Ol bölmeden şyqpai,
fotografiiälardyñ birinen soñ birin qadala qarai bastady; onyñ sondağy oiy
osylardyñ barlyğynyñ da dūrys i̇emes, ötirik i̇ekenine dälel tabu i̇edi, öitkeni
mūndai sūmdyq şyndyq asa syimaityn i̇edi. İa, syimaityn i̇edi. Bir suretke örtenip
jatqan derevnia tüsirilgen i̇eken, al borttyñ art jağynda, ädette bazar
fotografiiälarynda tüsiriletindei külimsiregen alty natsistik soldat tūra
qalypty. Surettegi soldattardyñ bireuiniñ astynan siiämen krest salğan i̇eken,
tömenirekten qaryndaşpen: ish dep jazypty. Böten bir fotografiiäda ondağan,
bälkim jüzdegen balalar qar üstinde tyrdai jalañaş, qan-qan bop jatyr. Sol
qardyñ üstinde aiuandyqpen qorlap öltirgen äieldiñ öligi jatyr i̇eken, onyñ betin
obektivke qaratypty, üstindegi köilegi päre-päre bolğan, közderin oiyp
tastapty... Al, tağy bir fotografiiäda... Joq, ol aqylynan adasqan, keremet adasqan!
Kartoçkalardyñ barlyğyndağy qaidağy qar? Sirä sol fotolardy Rossiiäda tüsirgen
bolu kerek. Jañağy astyna krest salğan soldat osy fotolardy päterşige syiğa
tartyp jiberip jatqany kümänsiz. Sol küni Elen osyndai sūmdyqqa özi baryp
soqtyqqan minuttan bastap, basynan ketpei qoiğan jauaptylyq pen aiyp
seziminen bosanu maqsatymen täube qyluğa ketti
Okkupatsiiäny Elen üş jyl boiy kün saiyn älgi qūbyjyqpen kezdeskende, közine
i̇elestetetinderin i̇eske tüsirumen bailanystyratyn i̇edi.
«Amerikandyq okkupatsiiä. Salystyruğa bolatyn ba i̇edi täiiri?.. Diuken myrza
olardy salystyruğa kelmeidi deitin.
– Orystardyñ mūnda keluine, onyñ barlyq nätijesine qarsy tūruğa i̇eki-aq amal
bar, – deitin ol. – İesteriñizden şyğarmañyzdar, i̇eki-aq amal bar! Birinşisi –
amerikandyqtar kelip bizdi qorğaityn bolsyn. Ärine, mūnyñ qolaisyzdau jerleri
bar, oğan dau joq. Biraq, degenmen ondai qolaisyzdyq i̇ekinşi amaldağydan göri
azyraq, öitkeni i̇ekinşi amal – Germaniiäny qaitadan qarulandyru. Onan basqa ädis
joq, Amerikandyqtardyñ arqasynda biz mūnda i̇endi kaityp sūr-jasyl mundirlerdi
körmeitin bolamyz. Tüsinikti me?
Būdan birneşe künnen keiin Diuken myrzağa amerikan ofitserleriniñ qūrmetine
sauda palatasy ūiymdastyrğan banketke qatynasuğa tura keldi. Üş ai keşigip
amerikandyqtardyñ qūrmetine toi jasau degen Uiat, al i̇endi resmi ūiymdardyñ biri
buğan bas boluğa bata almağany onan da göri Uiatyraq dei beretin i̇edi Diuken myrza.
Jūrttyñ barlyğy kommunisterden qorqatyndai körinedi de tūrady. Ras, qai
uaqytta da bir närsege mūryndyq bolu qiyn. Ärine i̇elin şetel äskeri qonystağany
i̇eşkimdi de quanta qoimaidy. Biraq ondai is kerek bolğan soñ onan bastartpau
kerek... İeñ basty mäsele – kommunisterdi basyp qoiu qajet. Degenmen, ükimet
aqyrynda būl iske aralasty. Gro-Orloj köşesindegi klubta bäribir barlyğy belgili
bolady. Onyñ i̇erte-keşi joq, ohrankanyñ inspektorlary sauda palatasynyñ
bastyğy Quberge, onyñ orynbasary Şalonğa, tağy i̇eki-üş bedeldi adamdarğa kelip
ketti. Basqalary bylai tūrsyn, ol ohrankanyñ inspektorlary äserli dälelder
keltire alady, olardyñ qoldarynda ärkim jaiynda da qūpiiä mağlūmat bar.
Degenmen olar isti i̇eleuli jolğa qoiğan... Saiasatşyl myrzalar biraz qozğalyp,
banketke keluge mäjbür boldy. Tipti sotsialist bolsa da mer men prefekter de
keldi. Olar basqa jūrttyñ pikirine tolyq qosylsa da, biraq aldymen közge tüsuden
bastartty. Qandai qūian jürek halyq deseişi. Barlyğy birdei oidağydai mültiksiz
bop şyqpady. Qaitsede jūrttyñ köbi abroiymyzdy tögip alamyz ba dep qoryqty.
Onşa köp adam jinala qoimady. Äueli banket mäjilis zalynda bolady degen i̇edi,
biraq artynan predsedateldiñ kabinetine köşuge tura keldi: aqyrğy minuttarda
jūrttyñ közinşe stoldardy basqa jerge tasi bastady, sondyqtan olardyñ qatty
ūtylğandary aiqyndaldy. Saiasatşy myrzalar ädettegidei Uiatqa qaldyryp ketti.
İeñ aldymen – departament soveti Uiatqa qaldyrdy: sovettiñ qyryq müşesi işinen
merekege tek bes-aq adam keldi. Şaqyrylğandardyñ mūndaida jūrttyñ közine tüse
qoiuğa öte äues i̇emes i̇ekenderi bilinip qaldy. Mūnyñ özi öte-möte «Demokrat» gazetşiñ
reporteri ülken fotoapparatpen jetip kelgende közge aiqynyraq tüsti. Stoldyñ
jan-jağyndağylar jai ğana qozğala bastady – bireu stakandy ala salyp joğary
köterip betin bürkep cu işe bastady, i̇ekinşi tarelkesine i̇eñkeidi, üşinşisiniñ tap sol
kezde bäteñkesiniñ bauy şeşilip ketti, al törtinşi közim naşar köredi, sondyqtan
magnii otyna töze almaimyn degendi aitty. Fotograf apparatyn äne jerden myna
jerge bosqa süiretti, ony birese bylai, birese bylai qoiyp bostan-bos äbigerlendi,
olardy nätijesiz ügittedi: «Myrzalar, bir minutke ğana bermen qaraularyñyzdy
ötinip sūraimyn. Solai, bermen qarañyzdar?»,—dedi. Ol aqyrğy ret tüsirip bola
bergende, jañadan tağy bir reporter jetip keldi, onyñ artynan «Ekler»men basqa
da parijdik gazetterdiñ i̇eki reporteri birden kelip kirdi – fotoreporterler qai
uaqytta da top-tobymen şūbyryp jüredi. Būl neğylğan tärtipsizdik! Bizdiñ adamdar
nesine qorqady, nesine özderiniñ iş tartqandaryn jasyrady i̇eken. Qandai iş tartu
deseişi! Onyñ özi tipti säl osyndai kezeñge de jete bermeidi. Şaqyrylğan
qonaqtar oryndarynan qozğalğylary kelmei, su tübine ketip bara jatyp
taqtaidyñ synyğyna jabysqan adamdai oryndyqtaryna jabysa qalypty. Okasy
joq, oqasy joq, general äli özderinin sybağalaryn berer! Köniktirer äli
sūmpaiylardy. Kuber äueli ağylşynşa söz söiledi. Amerikandyqtar meiirimdilik
körsetken bop qol şapalaqtady, frantsuzdar da būlarğa i̇eliktedi. Sonan keiin Kuber
frantsuzşa söiledi. Frantsuzdar qol şapalaqtady, al amerikandyqtar
qozğalmastan olarğa qarauda boldy. Olar körine közge menmensip qarady, tegi
būlardyñ bir bakal tükke tūrmaityn şampan şarabyn i̇eki aidan asa küttirgenin
ūmytpasyn degen bolu kerek jäne mūny olar betterine basuğa äzir... Ärine
amerikandyqtar myna amal-ailanyñ bärin sezip qaldy; ony bilu qiyn i̇emes, ol üşin
myna otyrğan qūianjürek qorqaqtardyñ betterine, fotoapparattyñ obektivinen
qaşyp körşisiniñ artyna tasalanğan qulardyñ qylyqtaryna qarasa bolğany.
Jauap retinde söz söileuge äzirlenip amerikan polkovnigi Brenders alğa şyqqanda,
Quber şeşendi qolşapalaqtap qarsy alu jaiynda jūrtqa ym qağysqan kezde
Diukenge mynandai oi tüse qaldy: «Men onyñ ornynda bolsam, qasaqana
ağylşynşa söiler i̇edim. Myna boljyr sorlylar bizdiñ olarsyz-aq kün köre
alatynymyzdy bilip qoisyn! Polkovnik mūnyñ tilegen jerinen şyqty. Sondyqtan
Diuken qol şapalaqtağanda tek alaqan soğyp qana qoiğan joq, bärinen būryn meiiri
qanğannan qolyn uqalady: özderine arnap söidegen sözge köbi tipti tüsinbese de, älgi
myrzalar Diukenniñ meiirin qandyra sonşa qatty qol şapalaqtady. Al i̇endi
ağylşynşa tüsinetin adamdar üşin polkovnik Brenders qojalardyñ qūlqy mälim
boldy degendi bildirgisi kelgendei orağyta şalyp, kekete söiledi. «Mūnda qanşa
bolarymyzdy bilmeimin, – dedi ol, – biraq halyqaralyq jağdai jaily bolatyn
bolsa, biz Qūrama Ştattarğa ülken quanyşpen qaitamyz» degendei aitylğan söz.
Öitkeni būl sözdiñ törkini mynadai bolatyn: «Bizdiñ osynda kelgenimiz sizderge
ūnai ma, ūnamai ma bizge bäribir, oğan köñil bölip jatqan biz joq, sizderdiñ
pikirleriñiz be, ol tükke tūrmaidy, oğan pysqyryp ta qaramaimyz! Biz mūnda
sizderdiñ köñilderiñizdi aulau üşin kelgen i̇emespiz, halyqaralyq jağdaiğa
bailanysty kelip otyrmyz». Al i̇endi būdan da dälirek aitqanda: «Biz mūnda
naizanyñ küşimen otyrmyz, kete qalsaq tek, tek...» degendei boldy. Halyqtyñ i̇erki
boiynşa ma? Ättegen-ai, sözuarlyqtyñ tübi osyndai bolady, onyñ qalai orağytyp
kelip soğatyny belgisiz... Halyqtyñ i̇erkimen sanasaiyn dep jatqan bireu bar
siiäqty! «Halyqaralyq jağdai»—dep ol kelistirip aitty jäne qazir Diuken boi
tasalap qalğan bolsa, onyñ mūny öz yqtyiarymen bulai istemegenine senuleriñizge
bolady... İendi onyñ i̇eşqandai resmi lauazymy joq. Ol tek änşeiin san üşin
şaqyryla salğan qūrmeti az adamdardyñ arasynda boldy. Ol öziniñ i̇eşteñeden
qaimyqpaitynyn bildirudi qalai körsetuge dälel izdep basyn auyrtty. Biraq oğan
qolaily dälel tabylmady, jalğyz-aq jalğa berilmei qalğan qorajaiyn jeleu
i̇etpese. Diuken bufettiñ qasynda qūşyrlana pirojnyi jep tūrğan Brenderske
qarai bettedi; sol kezde ony jora-joldastary men Kuber qūrmet körsete qorşap,
äñgimesin tyñdap tūr i̇edi. Diukenniñ būl qylyğyn közi şalyp kalğan Kuber qabağyn
şytyp qaldy. Onyñ türinen: «Osy nemeniñ mūnda ne jūmysy bar i̇eken?» degendei
körindi. Biraq Diuken köpten RPF-nyñ şaşbauyn köterip jürgen adam
bolğandyqtan joqtan özgeni aita qoimas degen oimen Kuber onyñ polkovnikke
jaqyndap baruyna kedergi jasai qoiğan joq. Taza ağylşyn tilinde Diuken
soldattardyñ qorajai jaldau jaiynda i̇ekinşi ret kelmei ketkenderine ğajap
qalğanyn bildirdi. Brenders söilep tūrğan adamğa selqostau qarady da auzyn
qisaitty, sirä, onyñ ne aityp tūrğanyna tüsinbegen bolu kerek. Sonan ol ün
qatpastan iyğyn köterdi, onysy: «Mūndai ūsaq närselerge köñil böletin jaiym
joq!» degeni i̇edi. Degenmen, ol Diukenge bylai dep jauap qaiyrdy: «Bizdiñ jigitter
basqa üi tapqan künde de sizdiñ şyğynyñyzdy öterimiz». – «Keşire köriñiz,
polkovnik myrza, äñgime aqşada i̇emes!» Biraq Kuber qūrmetti Brendersin qoltyqtap
aldy da, sotsialist-prefektiñ kömeginiñ arqasynda ony şetke qarai süirei ala
jöneldi. Diuken körer tandy közimen ötkizdi: ol qorqaqtarğa lağnat aityp, jaularğa
aibat şegip, generalğa şağym aityp şyqty. Elen öz bölmesinde jatyp onyñ
aiqaiynan birneşe ret ūiandy.
– Biraq nağyz drama i̇erteñine bastaldy. Elen üiinde jalğyz otyrğan bolatyn.
Bireu i̇esiktiñ qonyrauyn soqqan i̇edi, tünde kietin siri joq qyzyl tufliın süirete
aiağyn şapşañ basyp, i̇esikke qarai ūmtyldy. Syrtta amerikandyq. ofitser tūr i̇eken,
al onyñ art jağynda, trotuardyñ şetine taiau keremet jaqsy maşina tūr,
nikelderi jarqyrağan, özi adam tañğalarlyq aqsary birdeme, rulde soldat otyr.
– Diuken hanym!
Elen: «İa, Diuken hanym menmin» dep oğan jauap qaiyruğa yñğailanğan i̇edi, biraq
kenet tüsine qaldy, ofitser ony tanidy i̇eken.
– Şoferime sizdiñ bölmeñizdi jaldap äpereiin degen i̇edim.
– Myrza, siz, qatelesken boluyñyz kerek, biz qorajai jaiynda söileskenbiz.
Bölme jaldamaimyz.
– Joq, Diuken hanym, sizderde ondai bölme bar, men ony bilem.
Elen ne derin bilmei bögelip qaldy.
– Siz meni tanymai tūrğan şyğarsyz, Diuken hanym? Öitkeni, meniñ
amerikandyqtarşa qoiğan mūrtym....
Sol kezde Elen i̇esikti sart i̇etkizip jauyp aldy da, teñselip baryp qabyrğağa
süiendi, sonan soñ, i̇esiktiñ ilgegin salyp qoidy. Syrttağylar nemis tilinde birdeñe
dep balağattap biraz tūrdy. Tap baiağy nemistiñ dausy. İa, sonyñ dauysy, i̇endi ony
tanydy! Netken masqara! Aqsary jaltyraq maşina ornynan qozğalyp, būryştan
ainalyp joq bop ketkennen keiin de, kempir köpke deiin ilgekten qolyn almai,
i̇esiktiñ janynda tūrdy da qoidy.
Keşkilikte tağy da qoñyrau soğylğanda Elen i̇esik aşpas būryn sūrap aldy:
– Kim?
– Ärine, men, – dep jauap qaiyrdy tañyrqağan Diuken.
– Jalğyzbysyñ?
– Sizge ne bolğan? Ärine, jalğyzbyn.
Elen i̇erine manağy uaqiğany bastan-aiaq baian i̇etti. Biraq Diukenniñ būğan nanğysy
kelmedi.
– Olai bolu mümkin i̇emes. «Qoryqqanğa qos körinedi» degendei, änşeiin joq närse
köziñizge i̇elestegen bolu kerek.
Biraq Elen öziniñ aitqanynan qaitpai, ofitserdiñ sözin, «amerikandyqtarşa
qoiğan mūrtym...» degenin qaitalap aita berdi.
– Demek, amerikandyqtar ony bilmeitin boldy, – degen şeşimge keldi i̇eri. –
İerteñ men Vilen gospitalyna baram.
Keremet tan qalğannan ol köpke deiin i̇esin jinai almady.
Vilen gospitalynda Diuken myrzany qaidağy bir pisar qabyldady; onyñ
aitqan habaryn tyñdap alyp, älgi pisar bastyqtarymen keñesuge ketti de,
birazdan soñ qaityp kelip oğan mynadai mälimdeme jasady:
– Būl mäsele turaly biz i̇eşqandai toqtam jasai almaimyz. Degenmen, būl
amerikandyq komandovaniege jatatyn mäsele.
Qysqasyn aitqanda, seniñ onda ne jūmysyñ bar, sūramağan jerge tūmsyğyñdy
sūqpa! Diuken būl uaqiğany klubta aityp berdi. Elen ofitser jaiynda köringen
jerde äñgimelep jürdi. Bül uaqiğanyñ özi aqylğa, oiğa syimaityndai körindi.
Şoferine bölme jaldau üşin ofitserdiñ özi i̇eşteñeden taisalmai kelip, özin i̇eske
tüsirtkenin qalai tüsinuge bolady? Sirä, ol jelökpe bolu kerek. Būrynğy üi
qojalaryn abyrjytyp, meiirin qandyrğysy kelgeni de sonan şyğar. «Ärine, – dep
qostaityn Elen. – İeger siz bile bilseñiz, i̇eger siz bile bilseñiz.» Biraq solai dese de,
qoryqqannan tabanda jym bola qalady.
İeki künnen keiin sottan şaqyru qağaz keldi.
– Sizdi kuä retinde şaqyrady, bürsigüni baru kerek, – dedi Diuken, kök qağazdy on
ret oqyp şyğyp. – Qarsylyğyñyz bolmasa, men baryp jūmystyñ jaiyn bilip
keleiin. Sizdi nege kuä retinde şaqyrady i̇eken? Meniñşe, sizdiñ soñğy uaqytta
i̇eşqandai uaqiğağa qatysyñyz bolmağan şyğar deimin.
– Ärine, i̇eşqandai uaqiğağa qatysym bolğan joq. Men özim de oğan tüsine almai
tūrmyn.
Diuken sottan yza kernegennen i̇entige kaityp keldi.
– İeşqaida da barmaisyz! – dep aiqailap jiberdi ol. – Tipti i̇eşqaida barmaisyz!
Sizdi qorğauşylar kuäsi retinde kommunister şaqyrady i̇eken, i̇estip tūrsyz ba,
qorğauşylar kuäsi retinde, olardyñ gazetine qarsy köterilgen protsesske
bailanysty şaqyryp jatqan körinedi. Nege i̇ekenin bilesiz be? Öitkeni siz qaida
barsañyz da nemis ofitseri jaiynda aitasyz da jüresiz.
– Degenmen, siz būl jaiynda öziñiz de äñgimelediñiz ğoi, – dep Elen i̇eriniñ sözin
bölip jiberdi.
– Olar özderiniñ gazetinde nemister amerikandyqtardyñ basqaruymen süñguir
qaiyqpen qaşyq radiusty zertteu jūmysyn qaita bastau üşin bazağa kaityp keldi
dep jazypty. Kördiñiz be özderiniñ, sizdi kuä i̇etip jürgenderin! Tapqan i̇eken dem
beretin añqaudy! Aldanbai-aq qoisyn. Qysqasyn aitqanda, siz i̇eşqaida barmaisyz.
Onan da ştraf tartqan artyq.
– Nege barmaimyn? Olardyñ aitqany dūrys qoi.
Mūndai kütpegen jauap i̇estigende Diuken aşu basqannan kökpeñbek bop ketti.
– İeşqaida barmaisyz! Öitkeni jauap beremin dep jürgende prefektke qarsy
istegi talasta olardyñ ūtyp ketuine sizdiñ kömegiñiz tiıp ketip jürer. Onda meniñ
atyma nūqsan keltiresiz.
– Aqiqatty aitqan adamdardyñ sözderin teris dep şyğarsa siz soğan köner me
i̇ediñiz? – dep sūrady onan Elen.
– Aqylyñyzdan adasqan i̇ekensiz! – dep aqyrdy Diuken. – Süiek syndyryp atyma
kir keltirip jürmeñiz. Sotqa barmaisyz, äitpese sizdiñ isiñizdi özim-aq bitirem.
– Baramyn, – dep jauap qaiyrdy oğan Elen.
Diuken i̇esikti sart i̇etkizip jauyp syrtqa şyğyp ketti de, ömirinde şirkeudiñ i̇esigin
aşyp körmese de, janjal şyqpas üşin ara tüsuin ötinip i̇episkopke bardy. İepiskop
Elendi şaqyrtyp alyp, ony ädeiilep özi qabyldady.
– Olai isteuge bolmaidy, qyzym... Papanyñ
kommunisterge kömek bergenderdiñ barlyğy da...

zañyn

i̇esiñizge

alyñyz...

– Ūly marhabatty... Meniñ kommunisterge qatysym joq, men tek şyndyq üşin
küresemin. Sizdiñ şyndyqty şirkeuden aiyrğanyñyzğa meniñ taqym bar, – dedi de,
Elen jylap jiberdi.
– Şyndyqtyñ qaida i̇ekeni, ötiriktiñ qaida i̇ekeni tek bir qūdaidyñ özine. ğana
mälim, – dep qosyp qoidy i̇episkop. – Periniñ qoly tidi-aq, aq niettiñ özi qara boluy
mümkin.
Elen közine jas tolğan küiinde, i̇episkoptiñ, adasqan qyzyna tatulastyra jaiğan
qolyna qarady da, kenet ūşyp tūra keldi.
– Meniñ ūjdanym mağan sotqa bar dep būiyrady, būl qylyğym üşin men
qūdaitağalanyñ aldynda özim jauap beremin.
Sotta Elen kommunisterdiñ qandai i̇ekenderin jaqsylap zer salyp qarai da
almady. Tek olardyñ işinen alasa boily bireui ğana oğan alğys aita keldi de,
kelisimin sūramai kuä i̇etuge onyñ i̇esimin atağany üşin keşirim sūrady: «Biz sizdi
tanymaityn i̇edik, hanym, biraq şyğyp söileuge keliser jäne biletinin aityp berer
dep sendik» dedi. Elen oğan ne derin bilmedi. Älgi kisi i̇ebdeisiz iba qyldy da, qarañğy
koridorğa qarai ğaiyp boldy. Sonan soñ Elen tanys adamdardai özara söilesip
otyrğan basqa kuälardan, i̇erkek-äiel jūmysşylardan qaşyğyraq jerge baryp
oryndyqtyñ şetine otyra ketti. Protsess jaiynda Diuken hanym tek i̇erinen
i̇estigenin ğana biletin i̇edi. Onyñ kuälik sözin i̇estigende zaldağylar şulap aiqai
şyğardy. Sot aldynda nemis ofitseri jaiynda aityp berdi de, Elen dereu üiine
ketip qaldy. İeger ol kezde zalda peri bolğan bolsa da, ol mūnan öte qaşyq otyrdy.
Degenmen, barlyğy da sol künnen bastaldy. Demek, amerikandyq okkupatsiiä men
Germaniiäny qaita qarulandyrudyñ i̇ekeuiniñ birin tañdau degenniñ özi aqiqat
bolmai şyqty ğoi. Demek, būl aqiqat i̇emes! Elenniñ aldynda jaña mäseleler
birinen soñ biri tua bastady. Diuken myrza bir jeti ūdaiymen til qatpai jürdi. Ol
üiine tek tamaq işip, ūiyqtauğa ğana qaitatyn boldy. Al i̇endi Elen üşin būl künder
i̇eñ ūmytpastyq tūñğyş auyr oilardyñ küni boldy. Diuken myrza «Mond» gazetin
oqyp ädet alğan i̇edi. Tüski tamaq işip bolğan soñ, ol gazetin pianino üstine tastap,
köz şyrymyn alu üşin ūiyqtaityn bölmesine baryp jatatyn. Būryn Elen keide
«Mondty» köz jügirtip qarap şyğatyn i̇edi de, sol äredikte tastai salatyn. İendi
amerikadağy, ne basqa bir i̇elderde jürgen amerikandyqtar turaly jazylğan
gazettiñ ärbir joly, – öitkeni oğan senu qiyn, biraq amerikandyqtar jer jüzine
jaiylyp ketti, – olar jaiynda jazylğan gazettiñ ärbir joly Elenniñ özine
arnalğan siiäqty körinetin boldy oğan. Elen i̇endi gazettiñ şkafta jatqan i̇eski
nomerlerine deiin izdep tauyp aldy. Ol mañyzy şamaly maqalalardyñ barlyğyn
oqymai tastap, kete berdi, ol keibir aiqyn jäne basy aşyq mäselelerdi anyqtap
alğysy keldi.
Däl osy kezde, i̇eldi punktterdi aiuandyqpen bombalağannan keiin, Koreiänyñ köp
jerin alyp qoiğan Makartur äskerleri halyq armiiäsynyñ soqqysyna şydai
almai, jolynda kezdeskenniñ bärin typ-tyipyl i̇etip joiyp, tärtipsiz keri şeginip
bara jatqan bolatyn. Elenniñ i̇endi bilgenderi; būlardyñ adamdardy napalmmen
qalai örtegenderi, äskeri i̇emes jai adamdarğa qandai aiuandyq jasağandary,
olardy qalai oñtüstikke qarai i̇eriksiz aidap äketkeni, Trumenniñ atom bombasyn
qoldanu jaiyndağy qokan-loqysy boldy. Onyñ qolyna Siriustyñ «Äskeri
qylmys» atty maqalasy tüsti. Būl maqaladan ol gitlerşil basqynşylar Rossiiä
men basqa da i̇elderdiñ territoriiäsynda qandai qylmys jasasa, amerikandyqtar
Koreiäda sondai qylmys jasap jatyr i̇eken degen qorytyndyğa keldi. Moris
Diuverje qol qoiğan i̇ekinşi maqala «İevropa ma älde Aziiä ma» dep atalğan i̇eken. Būl
maqalany oqyp şyqqanda amerikandyqtardyñ Frantsiiäny i̇ekinşi Koreiäğa
ainaldyrğylary keletinine Elenniñ közi jetti. Olar sol üşin de mūnda kelip otyr.
Tipti ötiriktiñ qalyñ tūmany işinen Elen sipalap jürip dūrys jol taba aldy.
Maqalanyñ avtory Diuken myrzadan köri orys pen qytailar turaly biraz
jūmsağyraq jazğanymen, onyñ olardy jaktyrmaityny aiqyn körinedi. Degenmen,
orystar men qytailar Frantsiiäda i̇emes, öz i̇elderinde, öte alysta. Al i̇endi mysalğa
nemisterdi alsaq, onda Germaniiäny qaita qarulandyrudy amerikandyqtardyñ
özderi talap i̇etip jürgeni köp närseni bildirgendei! «Atlantikalyq äsker», dep
atalatyn tipti amerikan äskeriniñ özi, Londonda bop ötken kelisim boiynşa, jüz i̇elu
myñ nemis soldatyn öz qataryna qospaq, onyñ ofitseri, ärine, sol jüz i̇elu myñnyñ
işinen şyqpaq.
Äli de jūmğan auzyn aşpai tomağa-tūiyq jürgen i̇eri qalai degenmen de öziniñ
qokañ-loqysyn iske asyruğa batyly barmaitynyn jäne ony öltirmeitinin Elen
tüsinedi. Degenmen, ol tünge qarai ūiyqtaityn bölmesiniñ i̇esigin kiltke jauyp
qūiatyn. Olai i̇etpese, Elen ūiyqtai almaityn boldy. Üi işinin qyrği-qabaqtyğy
tözbestik bolyp ketti. Osyndai şymbaiğa batqan tomağa-tūiyq qorbañdy bitiru
üşin Elenniñ özi-aq birinşi bolyp söz bastady.
– Gabriel, siz amerikandyqtar jöninde qatelesedi i̇ekenmin dep qoryqpaisyz ba?
– Amerikandyqtar jöninde deisiz be? – dep i̇eri qaitalap sūrady da, oryndyqtan
atyp tūra kelip, Elenge teris qarap ketti. Äñgime käzir amerikandyqtarda i̇emes, biz
i̇ekeumiz de, siz ben myna men turaly jūrtqa tarağan sözde bolyp tūr. Osy künge
deiin de siz sony tüsine almadyñyz ba?
– Men i̇eşqandai jamandyq jasağam joq qoi, – dedi Elen.
Ün joq, jym-jyrt bola qaldy jäne mūnyñ özi tağy da birneşe künge ūzaqqa
sozylğan tärizdi.
Biraq būl joly Diuken myrzanyñ öziniñ-aq tağaty şydap tūra almady. Qonaq
üidiñ işin kezip jürip, ol äieliniñ betine qaramastan söilei bastady:
– Amerikandyqtarğa meniñ özimniñ de köñilim tartpaidy, oğan senuiñizge bolady.
Biraq bizdiñ olarsyz künimiz joq, qaitalap aitamyn, olarsyz künimiz joq! Al .i̇endi
amerikandyqtardyñ Koreiädağy qylyqtaryna keletin bolsaq, olardyñ
sybağalaryn jaqsylap bergenin moiyndauğa tura keledi. Mūnyñ özi tañ qalarlyq
ta närse, öitkeni olar soğysyp jatqan Soltüstik Koreiänyñ jeri Portugaliiädan
ülken i̇emes qoi. Mine, olardyñ tärtipsiz qaşa bastağanyna bir jeti bop qaldy. Ätten,
i̇eger biz de özimizdi qyzyldardyñ şabuylynan qorğai alatyndai, mysaly, de Goll
siiäqty jigerli general bastağan frantsuz äskeri bolğan bolsa, onda bizge
amerikandar kerek degen bolar i̇edi...
– Degenmen, orystar būl jerden alys qoi, – dep i̇eskertti Elen.
Ne, siz solai oilaidy i̇ekensiz ğoi? Solai demei şe, būl sizge aian is qoi. Būdan bir
jeti būryn kommunisterdiñ paidasyna tekten-tekke kuälik i̇etpegen şyğarsyz.
– Demek, sizdiñ oiyñyzşa bizdi basyp alyp ta ülgirgenderi ğoi, şamasy?—dedi
Elen ony mazaq i̇etip. – Al, i̇endi olar, i̇erteñ mağan kollaboratsionist äielsiñ degen
aiyp tağyp, şaşymdy aldyrtyp tastaidy i̇eken ğoi. Nemese sizdiñ öziñiz...
– Nemene, menimen qaljyñdasqyñyz keldi me? – dep Diuken aiqai saldy. — Nege
siz mağan sonşa tesilesiz?
– Men jäi änşeiin sizdiñ jalğa bere almai qalğan qorajaiyñyz turaly jäne
i̇ekeumizdiñ qaiysymyz birimizdi birimiz masqara i̇etkenimiz jaiynda oilap tūrmyn.
Diuken myrza qaltasynan gazetti qapyl-qūpyl suyryp aldy da, gazet jazylyp
bitkenşe äuede silikti, mūnyñ onysy mūndai qağazğa orynsyz qolyn tigize bergisi
kelmeitinin ädeii körsetkisi kelgendik i̇edi.
– Mine sizge jauap, qarañyz! Kim bolsa da olardyñ qarğys atqan gazetinen oqi
alady i̇endi.. Bağymyzğa qarai jetisine bir-aq şyğady i̇eken. Mūnda bäri de basylyp
şyqqan, sizdiñ sotta ne aitqanyñyz, olardyñ sizge barlyğyn zorlap
aitqyzğandary.
– Meili, qalğan adamdardyñ barlyğy oqysyn, – dedi Elen sabyrmen. – Mūnda
qandai ar-Uiattan ketkendik bar?
– Tyñdañyz!
Küieui sot mäjilisiniñ i̇esebindegi Elen jaiynda aitylğan jerlerin betin
qisaita, qolyn sermei otyryp oqyp şyqty. Ol oqyp bolğanda Elen bylai dedi:
– Mūnyñ barlyğy dūrys. Meniñ aitqanymnyñ özi osy bolatyn.
– Degenmen, kimderdiñ qataryna kirip ketkeniñdi aitsaişy! – dep, gazetti
qyzulana sermei Diuken tağy da aiqai saldy.
– Nege siz olardyñ sözi şyndyqqa jatpaidy dep oilaisyz? Jañağy sizdiñ oqyp
şyqqanyñyz nağyz baryp tūrğan aqiqat qoi.
Diuken iyğyn qiqañ i̇etkizdi.
– Sizdiñ arqañyzda ğana olardy aqtap jiberdi. Qūttyqtaimyn sizdi! İeger sizdiñ
ata-anañyz tiri bolsa ğoi.
Elen i̇eriniñ aşu üstinde gazetti qalai jūmarlap qaltasyna tyğa salğanyna qarap
tūrdy. Bir uaqytta onyñ oiyn, özi katysqan protsess turaly jazylğan maqalany
bastan-aiaq oqyp şyqsam degen tilek bilep ketti. Äieliniñ būl oiyn seze qoisa
kerek ol, qaltasynan gazetin suyryp aldy da, Elennen közin almastan qarap tūryp,
gazetti janyp jatqan kaminge tastap jiberdi.
Biraq äzäzildiñ azğyruy kelesi küni i̇ertemen oğan mülde jaña küşpen oraldy.
Kör-jer satyp alu üşin üiinen şyqty da, Elen bazardağy gazet satylatyn
kioskanyñ qasynan ötti. Qyrsyqqanda kioskanyñ aldy adamnan arylmaidy i̇eken,
bireu jügirip baryp aqşa berip gazet alğanşa, onyñ ornyn basqa bireu basyp
ülgiredi. Satuşy äiel bir sekund ta bos qalmaidy. Elenniñ tynysy tarylyp ketti.
Alpys jasqa jetkenşe ol özi bir ret te gazet satyp alyp körmegen i̇edi. Jūrttyñ
barlyğy qai gazettiñ qanşa tūratynyn öte jaqsy biledi. Sondyqtan olar ündemei
aqşalaryn tastaidy da kete beredi.
Onyñ tap sol gazetti sūrap tūrğanyn bireu-mireudiñ qūlağy şalyp qalsa
qaitedi... Satuşy äieldiñ özi de ne oilar i̇eken? Bälkim ol Elendi tanityn şyğar.
Kioskige i̇endi i̇eski qalada tūratyn bir orta jasqa kep qalğan adam jaqyndap bardy.
Elen aiaq-tabaq dükeniniñ vetrinasyna qarai būryldy da farfordan jasalğan
şyny aiaqqa köz jiberdi. Älgi qart ketisimen-aq, Elen kioskige tap berdi. Biraq
baiqausyzda kelip qalğan velosipedke mingen bir adam onyñ jolyn kesip ketti. Elen
kioskiniñ aldynan ketip, bireudi kütip tūrğandai bola qalğan i̇edi, biraq būnysy
söleketteu bolyp şyqty. Velosiped tepken adam kioskiden kete bergen mezgilde
Elen jügirip bardy da, aptyğa söilei satuşy äielden gazet sūrady:
– «Kri»... beriñizşi. Qanşa tūratyn i̇edi?
– On frank.
Elen gazetti ala saldy da, ony äueli i̇eki büktep, onan keiin tağy törtke büktep
sömkesine tyğa saldy jäne būl jerden ketkeni sondai jaqsy bolar ma! Diuken tanys
adamyn körip qaldy. Hanym bül gazetti öziniñ baiağyda on besten on jetige deiin i̇eki
jyl ūdaiy monastyr pansionynda bolğanda jasyryp roman oqyğandai, tösekte
jatyp oqyrmyn degen toqtamğa kelgen bolatyn. Dekabr jetip qalğanmen kün äri
şuaq, äri jyly i̇edi, mūndai künderde öziñe-öziñ qūlşynğan jastai körinesiñ.
Elen üige basyn sūğa salysymen-aq, onyñ artynan ile-şala apasy Bertranda
kelip jetti. Jağdai ne bolyp barady özi, amerikandyqtardyñ sūmdyğy turaly
bireu birdeñe söz i̇etpeitin, tym bolmasa bir sağattyq ömir qalmady. Köşege şyqsañ
olardyñ jürmegen jerin körmeisiñ, Bertranda kömek sūrai kelgen i̇eken.
Gabrieldiñ tamyr-tanystary köp, i̇eger ol izdene qalsa, bälkim olardyñ jeri men
fermasyn amerikandyqtardan saqtap qala alar i̇edi. Öte-möte fermasy aianyşty.
Bertrandanyñ oiynşa mūny saqtap qalu onşa qiyn bola qoimau kerek, öitkeni
bükil qauyp tek solardyñ fermasyna ğana tönip tūrğan körinedi. Būlardyñ
uçastogynsyz kün köre almai ma i̇eken? Onyñ kölemi bas-aiağy birneşe jüz şarşy
metr-aq qoi. Tipti natsister i̇ekeş natsister de onan kişi aerodromğa qanağat qylğan
i̇edi. Diuken üide joq-ty. Elen būl jaiynda i̇erimen söilesuge uäde berdi.
İeki közi bylaudai bop jylağan, jūmarlanğan dymqyl oramalyn alaqanyna
qysqan Bertranda kete salysymen, dereu doktordyñ äieli Degan hanym i̇esiktiñ
qoñyrauyn şyldyratty. İeski qalanyñ salondaryna öte sirek baratyn bolğanmen,
Elen Degandardy tanityn i̇edi. Doktordyñ özi jūrt auzyndağy adam bolatyn. Onyñ
maşyq i̇etkeni auyr atletika i̇edi. Ol auyr kir köteruşilerdiñ jergilikti qoğamynyñ
predsedateli bolatyn. Degenmen, olar täuir adamdar i̇edi. Sondyqtan jūrt būlarğa
yqylasymen jinalatyn-dy. Degan hanym öziniñ mūnda kelgeniniñ sebebin öte
kömeski tüsindirdi. Onyñ baqytyna qarai Diuken myrza üiinde bolmady. Onyñ köz
aldynda hanym tipti bir auyz sözdi de aita almağan bolar i̇edi. Tipti onyñ joğynyñ
özinde de Uialğany sondai, birtindep jipke monşaq ötkizgendei sözin äreñ aitty.
Sondyqtan köp tüsindirip jatpai, älgi qonaq äiel sömkesinen bir tabaq qağaz suyryp
aldy. Onyñ özi qağazdyñ i̇eki jaq betine jazylğan barlyq deputattarğa, bas jäne
munitsipaldyq keñesşilerge arnalğan hat i̇eken. Hatqa jyiyrma beske tarta adam
qol qoiypty. Olardyñ qūryğanda on şaqtysymen Elen tanys bolatyn. Būlardyñ
barlyğy da qaladağy qūrmetti, belgili adamdar i̇edi. Doktor Anjel, Moro myrza,
temir joldar bas keñesiniñ būrynğy müşesi, dep qol qoiypty: Diumon myrza,
pastor; Nazero hanym, dinşil katolik, sauda floty ofitseriniñ äieli (mässağan);
Frans hanym, meditsinalyq sestra; Garnie bikeş, klassikalyq gimnaziiänyñ
oqytuşysy; doktor Degan, ärine ol öziniñ frantsiiälyq auyr atletikany süigişter
qoğamynyñ vitse-predsedateli degen i̇ekinşi titulyn qoiğan; Porte myrza,
būrynğy brand-maior; Gaston Devil myrza, poçta-telegraf vedomstvosynyñ
baqylauşysy, Azat i̇etu komitetiniñ müşesi; Joveno myrza, (İapyrau būl Diuken
myrzanyñ tanysy, sauda flotynyñ lotsmany ğoi!) Rujo hanym, būrynğy oqytuşy;
Lanfan myrza, injener; doktor Abelen, ğalym-jaratylys zertteuşi; Levere
myrza, Lill-Boner aktsionerlik qoğamy filialy direktorynyñ mindetin
atqaruşy; Jevodan myrza, salyq jinauşy, 1914—1918 jyldardağy soğysqa
qatysuşy; Şare myrza dinşil katolik, auruhana bastyğy, 1914—1918
jyldardağy soğysta būrynğy äskeri tūtqyn; Majer myrza, i̇ekinşi därejeli
mehanik, sauda flotynyñ ofitseri; Lale-Gerik myrza, oqytuşy, qarsylasu
qozğalysyna katysuşy; Montan myrza, injener; Granjon myrza, jerielenuşi
(Mynany qarañyz, meniñ apamnyñ i̇eri, siz ony bilesiz, ol mende jaña ğana bolyp
ketti, jolda kezdesken joq pa sizge?).
– Meniñ i̇erim solarğa barğan bolatyn...
–...Kan myrza, üi qojasy; Renar hanym, meditsinalyq sestra; Demark myrza,
mügedek, qūrmetti legion ordeniniñ kavaleri; Burnonvil, kareta jasaityn
masterskoidyñ iesi.
Būl adamdardyñ jazğandarynda tolyp jatqan ädildik bar.
«Bizdiñ ündeumiz, – depti hatta, – qala halqyn jaña soğystyñ jan türşigerlik
qorqynyştary men qauipterinen saqtap qaluğa tyrysu tileginen kelip şyğyp
otyr. Sol qorqynyştar men qauipterdiñ özi bizdiñ basymyzğa tönude. Äsirese būğan
bizdiñ qalamyzdyñ tūrğan jeri öte qolaily bolyp şyğyp otyr, qalai degenmen de,
istiñ barysy qorqynyş sezimin tudyrady. Sonan keiin, saiyp kelgende bizdiñ iri
sauda portyn beibit saudamen i̇eşqandai bailanysy joq maqsattarğa paidalanu
turaly şeşimge kelgendikti oilatatyn faktiler keltirilipti.
1. 1949 jylğy dekabrdiñ aiaq kezinde amerika ofitserleri basqarğan komissiiä,
Fontenblodağy atlantikalyq äskeri ştabynyñ būiryğyna süienip, bizdiñ
porttary qūrylystardy qarap körip ketti.
2. Jaqynda qalamyzda bolyp ötken protsestiñ barysynda, süñguir qaiyqtar
bazasynda natsist ofitserleriniñ jūmys istep jürgenin sot tolyq aiqyndady.
3. Osy aida portqa Us Navy1 markaly başnialy krannyñ üşeui äkelindi, mūnyñ
jaiyn jaqsy biletin adamdardyñ aitularyna qarağanda, ondai krandar tek
salmağy mol soğys jükterin tüsiruge ğana arnalğan boluy kerek körinedi.
4. Soñğy i̇eki aidyñ işinde amerika äskerleri men ofitserleri qalamyzğa nyq
oryn teuip jaiğasyp aldy.
Qalamyzdyñ halqy osy aitylğan faktilerdi köre otyryp, nemqūraidy qarap
qala almaitynyn, ärine, sizder sözsiz moiyndaisyzdar.
Janjal şyğa qalğan künde qalamyz strategiiälyq obekt bolady da, ony
soğysuşy jaqtardyñ samoletteriniñ bombalauy sözsiz. İeger bir ğana atomdyq
bomba 150 myñ i̇er, äiel jäne balalardy qyryp, Hirosima men Nagasaki syiaqty
qalalardyñ tügin qaldyrmai talqandağanyn i̇eske alsaq, bombardirovşikterdiñ
şabuylynan keiin qalamyzdyñ küli kökke ūşady i̇eken degen oiğa keluge haqymyz
bar.
Mūndai jağdailarda deni dūrys adamnyñ özinen özi mynany sūrauy yqtimal:
portty äskeri bazağa ainaldyru qalamyzdyñ jäne halqymyzdyñ müddelerine sai
kele qūiar ma i̇eken?
Portymyzdy qai i̇eldiñ paidalanatyny jaiyndağy mäsele bizdi onşa
qyzyqtyrmaidy. Bizdiñ port – sauda porty, Frantsiiä porty bolyp qaluy kerek.
Bizdiñ Amerikağa degen sezimimizdi öz aldyna bylai qoiğanda, biz Frantsiiänyñ jäne
qalamyzdyñ müddeleri bärinen de joğary boluğa tiıs dep sanaimyz.
Bizdiñ pikirimizşe, portymyz özimizdiñ qarajatymyz ben küşimizdiñ arqasynda
frantsuzdyñ iri sauda porty küiinde qala berui üşin Frantsiiänyñ küşi, bailyğy
jetkilikti jäne ol üşin Frantsiiä halqy patriottyq sezimmen jetkilikti türde
ruhtanğan.
Keibireulerdiñ Orta İevropağa i̇enudi jeñildetu üşin iri port kerek degen
pikirlerine biz qosyla almaimyz.
Biz jai änşeiin batysta tūratyn halyq qana i̇emespiz.
Biz frantsuzdarmyz, qazirgidei bolyp otyrğan jağdaidan ärqaisymyz özimizdiñ
jauapkerşiligimizdi ūğuğa mindettimiz.
Biz portymyzdy soğys maqsatyna paidalanu üşin şet memleketke bergenge
kelise almaimyz. Qatty bombalaudan aman qalğan analar men balalar bizden:
«Būğan kedergi jasau üşin ne istediñder» dep sūramasyn deimiz.
Qandai keremet hat!
Elen kenet Degan hanymnyñ betine qarady, onyñ közine tyğylğan jasy äri
qarai oqytpady. Ol i̇endi öziniñ süiikti kişkene Mişuyn, onyñ oiynyn, tompiğan
kişkentai qoldaryn i̇esine tüsirdi. İepiskop aitqan peri qoly turaly da, i̇endi
amerika modasy boiynşa mūrt qoiğan gitlerşil ofitserdiñ bölmesinde ana kezde
iluli tūrğan suretteri jaiynda da, tap onyñ aldynan i̇esikti sart i̇etkizip jauyp
alğanda, öziniñ jüreginiñ taidai tulap keudesine syimai ketkeni turaly da oilady.
«Sondyqtan da biz osy hatty sizderge arnap jazyp otyrmyz. Jäne onyñ
mazmūnyn köpke jariiä i̇etip otyrmyz.
Tömendegi üş punkt jaiynda toqtam şyğarularyñyzdy qatty talap i̇etemiz:
1. Port öziniñ osy bügingi qalpynda tek sauda-sattyq jükterin tüsirip
qabyldauğa jäne tieuge ğana arnaluğa tiıs.
2. Ony keneitu men jaqsartuğa bağyttalğan äreketterdiñ barlyğy tek
beibitşilik maqsatymen ğana jürgizilui kerek.
Şeteldikterdiñ portty basyp alu üşin jasalğan äreketterine tyiym
salynatyn bolsyn. Bizdiñ port keleşekte de frantsuz porty bop qala beruge tiıs.
3. Qalai bolğan künde de portymyzdyñ qaitadan okkupatsiiälanuyn, soğys
strategiiälyq bazalar qataryna i̇engiziluin körgimiz kelmei, biz mynany
mälimdeimiz:
Ärkim öz i̇elinde qala bersin: – frantsuzdar Frantsiiäda, amerikandyqtar –
Amerikada.
Bizge i̇eşqandai syñarjaq pikir mūryndyq bolyp otyrğan joq. Biz tek jalpy
ūlttyq müddege ğana bas qūiamyz».
Ädette hattardyñ bituinde aitylatyn sypaiygerşilik sözderdi Elen oqyğan da
joq. Ol jai ğana sūrady:
– Meniñ qandai paidam tier i̇eken?
– Qol qoiyñyz. Qarsylyğyñyz joq qoi?
Elen: «Diuken hanym, sauda flotynyñ teñiz ofitseriniñ äieli» dep jazdy.
– Būdan keiin ne isteuim kerek? – dep sūrady.
– Būdan keiini nesi?
Degan hanymnyñ beti qandai sūlu, özi de äli jap-jas i̇eken, qandai Uialşaq.
– Meniñ i̇endi tağy ne isteuim kerek? Ösietke qol qoiğam joq qoi...
Üş künnen soñ üi işiniñ qyrği-qabaqtyğy būrynğydan üdei tüsti. Diuken
qabyrğağa japsyrylğan ündeudi oqyp, oğan äieliniñ qol qoiğanyn kördi.
– Būl joly siz olardyñ töbe şaşty tik tūrğyzatyn gazetinde ğana pikir aityp
otyrğan joqsyz. Sizge ol jetkiliksiz bopty. İendi sizdiñ atyñyz qabyrğa bitkenniñ
barlyğynda, jūrttyñ köz aldynda tūr. Meniñ i̇estuimşe, ol hat «Ekler» gazetine de
basylyp şyğarylypty. İendi jūrttyñ barlyğy biletin boldy. Joq, jeter, boldy
i̇endi! Süitip Gabriel tūñğyş ret äieline sen dep söiledi.
– Sen meni masqaraladyñ, abroiymdy töktiñ. Sağan meniñ familiiämda boluyña
tyiym salamyn. İeger i̇eki jetiden keiin, däl i̇eki jetiden keiin... Büginnen bastap men
sağan aiyna on bes myñ frank berip tūram, onan bir tyiyn da asyrmaimyn, öziñniñ
jaña dostaryña tasymas üşin, i̇estip tūrmysyñ? İeger sen i̇eki jetiden keiin öziñniñ
qoiğan qolyñdy alyp tastamasañ men senen aiyrylysyp ketem... Fransis jäne
Klodinamen söilestim. İendi olar mūnan bylai seni tabaldyryqtarynan da
attatpaidy, i̇estip tūrmysyñ öziñ? Būdan bylai Mişudyñ qarasyn da körmeisiñ,
Mişu sağan joq. Biz sağan balany būzuğa jol bermeimiz. İeki jetiden keiin... i̇estip
tūrmysyñ, tüsindiñ ğoi?...
Beibit türdegi i̇eski samolet qala men port üstinde ūşyp jürdi.
XVI
ÄJIBİKE MARTANYÑ VİZİTI
– İapyr-ai,jük maşina degender byqyp ketken, tipti köbin qarañyzşy, äjibike
Marta! Terezeden qai uaqytta qarasañ da ağylyp jürip jatqany. Tañnyñ atysynan,
künniñ batysyna şeiin damylsyz ağylady. Tün boiyna dür-dür i̇etip tyiylmaidy.
Tym bolmasa bir mi¬nut damyl tapsaişy. Tipti zäreñ ketedi. Üş kün ūdaiymen...
– Bar pärmeninşe jüitkitedi! Üşinşi şapşañdyqqa salğan! – dep, boiyn tejei
almai Leonniñ auzynan şyğyp qaldy. Ol tañerteñnen beri öte renjip jür i̇edi. –
Qanşa halyqty basyp öltirdi deseişi!
Äjibike Marta qaladan velosipedpen keldi. Şynynda da, şosse boiynda neler
myi jetpeitin keremet bolyp jatyr. Ol aerodromğa ketip bara jatqan jük tielgen
maşinalardy ūşyratty.
Bos jük maşinalary äjibike Marta asyğyp kele jatqan seloğa kaityp jatty.
Maşinalar şosseniñ būrylma qaltarystarynda basyp kete jazdaidy. Minut
saiyn monah äiel şosseniñ şetine būrylyp şyğyp, qatqan sazdyñ üstimen
selkildeuge mäjbür boldy. Maşinalar kolonnamen jürip jatyr: bes-alty jük
maşinasy b;r kolonna jäne sol kolonnanyñ aldynda jabyq djip zyrğyp keledi.
Būl ne degen jaman ädet, maşinadağylar aiaqtaryn syrtqa salyp şalqaia jatqan,
omyraulary aşyq. Jük maşinalardy qaidağy bet-auyzdary saltaq-saltaq kir,
qaljyrağan adamdar jürgizip barady. Olar i̇eki-i̇ekiden biık kabinada otyr,
rezinkalaryn şainap, jolğa qalai bolsa solai közderin süze qarap keledi.
Būlardyñ köpşiligi negrler bolatyn. Maşinalar äjibike Martanyñ qasynan öte
bergende, maşina jürgizuşiler birin, biri şyntağymen türtip, syqylyqtap külip
bara jatty, şamasy olar ony mazaq i̇etip birdeñe aitqan bolu kerek. Al, i̇endi
vokzalğa qarai ketip bara jatqan jük maşinalarynyñ şoferleri, ony ädeii
joldyñ şetine yğystyryp şyğaruğa tyrysyp, soñynan monah äieldiñ qorqqan,
qoryqpağanyn baikau üşin artqy terezeden qarap bara jatqandai tärizdendi.
Olardyñ işinen bir aqsary sūmyrai keudesine şeiin kabinadan şyğardy da,
Martağa aiqai saldy:
– Hello, freilen!
Ärine, bül nemis. Olar şekara degenge kidik qaraityn adamdar i̇emes qoi. Qaida
bolsa da öz üiindei köredi.
Basqa jağdaida mūndai uaqiğağa Leon küluden taisalmağan bolar i̇edi. Ol
şynynda da: «frolen» dep baq i̇etti. Būny i̇estigende äjibike Martanyñ betin qalai
tyrjitqany köz aldyma i̇elestei qaldy. «Frolen» deidi! Biraq būğan
amerikandyqtardyñ qatysy bolğandyqtan, Leonğa külki qai jerinen kelsin.
Mūnyñ barlyğy qaptağan qara tünek kater, al mynalar, özderimen birge
baqytsyzdyq ajalyn ala keluşiler. Aerodromda onsyz da baktar men jäşikterden
aiaq alyp jüretin jer joq, tört būryştyñ bärine tügel qarauyl mūnarasyn
qoiypty, onyñ üstine sutartqyş mūnarağa da, tap baiağy gitlerşilderdei, küzet
postyn jasapty. Benzin qūiylğan sansyz baktardy qatarlap tizip, äzir
bölşekterden bir-aq künde qūralğan bolat töseniştiñ üstine qoiypty. Biraq
bärinen jan türşigerlik närse, olardyñ özderiniñ sūrqiiälyq isterin istep qaluğa
jantalasqanyn közben köru. Keşe ğana qorqynyş sonşa ülken körine qoimağan i̇edi,
al i̇endi bügin onyñ ,özi nağyz apatqa ainaldy. Äñgime jalğyz ğana janarmaida i̇emes.
Jaqyn arada onda qanşa bak bolsa, sonşa jäşik te bolady. Jäşikterdi biriniñ
üstine birin qalap, biıktigin üidei ğyp üiip jatyr. Tünge qarai, nemese jañbyr
sirkirei bastasa bolğany maskirovka jasağandai, olardyñ üsterin ortasynan qaq
bölinip ketetin ülken kök brezentpen jauyp tastaidy. Jäşiktiñ işindegisi sirä
dymqyldy jaratpaityn jarylğyş zattar, oq-däri, qaru-jaraq... Degenmen, onda ne
bar i̇ekenin i̇eşkim de jöndi bilmeidi. Leon balalardyñ qamyn qatty jedi, i̇erte-keşi
joq, amerikandyqtar olardy jük maşinalarymen taptap janşyp öltirip ketedi.
Äsirese lagerge kire beristegi būrylysta osyndai qauyp zor.
Mūndai qatty jüriste olai bolu ğajap i̇emes. Onsyz da apat uaqiğalar kün
qūrğatpai bolyp jatady. İankiler i̇eşteñege qaraityn i̇emes. Mūnda olar, vokzalğa
qarai ketip bara jatqan bos jük maşinalar qarsy jüretindikten, joldyn on
jağymen jüruge mäjbür bolğan. Biraq äskeri maşinalar şosseni bir-aq jaqqa qarai
jüruge paidalanatyn bolsa, onda jekemenşikti maşinalarğa qarsy kep qalğanda
olar asa imene qoimaidy: tilese şosseniñ ortasymen-aq, tilese sol jağymen tarta
beredi. Tormozdarynyñ syqyryn i̇estudiñ özi qūlaq tūndyrady, – ärine osyndai
jükterdi tasyğan soñ qaitesiñ! Üş kün de ötken joq, şosseniñ on jağyndağy
asfalttiñ bütindei kül-talqany şyqty. Ondai närse olardyñ i̇esine de kirip
şyqpaidy. Būğan aqşa töleitin olar i̇emes qoi. Keşkilik amerikandyqtar qyzyl
jäne aq farlardy paidalanady. Öte jiı qyzyl farmen jüitkitip jüredi. Al jūrt,
äsirese şosseni boilap mektepten qaityp kele jatqan balalar, – qyzyl şamnyñ
maşinanyñ art jağynda janatynyna ädet alyp ketken. Dağdyly künniñ birinde
osyndai qyzyl şam jaqqan maşinalar oquşylardyñ birin tapap ketip, tañerteñ
siresip qalğan kişkene ölikti tauyp alatynyna Leon kümändanbaidy. Ätteñ osy
qyzyl farlar-ai! Tipti i̇eşteñeni oilauğa da mūrşañ kelmei qalady, olar kimeletip
kelip te jetedi, i̇entelep kisini basa jöneledi. Biraq aq jaryqtyq da oñyp tūrğany
şamaly, öitkeni şağylystyryp köz aştyrmai qūiady.
Leon qariiä bar jūmysyn tastady, tek sol jöñkilip ağylyp maşinalardy
baqylaumen boldy. Ol kün saiyn baqytsyzdyq uaqiğa kütedi. Äsirese şosse üstinen
kütedi. Al olardyñ aerodromyn körseişi! Ony köruge tatidy. Motorlardyñ gürilin
i̇estip, jükterin tastai salyp, küzet mūnaralardyñ arasymen, qatqan şöptiñ üstinen
orağytyp, dereu keri qaityp jatqan maşinalardyñ, üzdiksiz qūiyndai jüitkip
jürgenin körseñ jetip jatyr, sol aiqai-ūiqai, yñ-jyñnyñ barlyğyn körip-i̇estiseñ
bolğany, olar būdan bir sağat būryn Rossiiäğa soğys jariiälady dese oğan anyq
senesizder.
– Qūdai sätin tüsirmek, äjibike.
Qūdai, qūdai dep zar qaqty ğoi. Onyñ kempiri äbden aqylynan adasuğa jaqyn. Ol
jiyrma jasynda qūdai-tağalany onşa i̇elei qoimağan bolar!
Monah äieldiñ oğan teris qarap ainalyp ketkenin paidalanyp, Leon bir türli
qyzyq qyp ūrtyn tompaitty. İeger kempir ünin öşirmese, qazir onyñ myrs i̇etip külip
jibergenin köredi.
– Qudai! – dedi ol qaitalap. – Qūdai i̇emes, biz sätin tüsirmespiz. Biz qolymyzdy
qusyryp jai otyrğanymyz joq qoi, solai i̇emes pe, bikeş?
Meli i̇erin ala közimen atty. Biraq äjibike Martanyñ Leonnyñ sözine äbden i̇eti
üirenip bolğan i̇edi, basqa şaldardyñ, baqytsyz sorly adamdardyñ da sözine üirenip
bolğan-dy; olarmen osy arada da, basqa poselkelerde de ol öte jiı kezdesip turady.
Monah äiel i̇endi olardyñ barlyğymen aşyna-jai. Olar kei kezde ne aitsa da,
soborğa jeksenbi küni duğa oquğa jinalatyn qūrmetti kisilerdiñ köbinen köri
jaqynyraq körinedi.
– Bizge küş beretin bir qūdai, – dep jauap berdi oğan monah äiel. – Sularyñ bar
ma?
– Qazir bar. Birde toly, birde solymyz ğoi. Qystyñ küni jer dünie köl-kösir bop
ketedi, al jaz bolsa kolonkada kezekke tūramyz. Sizdiñ qūdai tap bizdiñ
sutartqyşqa ūqsaidy, i̇ekeuiniñ qimyl-äreketi de birdei... Amal ne, sudyñ özi taza
i̇emes i̇eken, bir türli sap-sary. Men qazir legen äkeleiin.
– Rūqsat bolsa, otqa kömir tastai otyraiyn? – dep sūrady äjibike Marta.
– Bylai tūrşy, bylai, özimniñ de älim jetedi. Siz kömirge qolyñyzdy bylğap
alasyz. Kömir ūp-ūsaq, tek kileñ tozañ.
Leon zildei legendi baraktyñ işine köterip kirgizgende, ol öziniñ kärilik
demikpesin sezdirmeu üşin şapşañ ğana qolymen büiirin taianyp tik tūra qaldy.
– Degenmen, bikeş, sizdiñ qūdaiyñyz kedeiler onyñ qolyna tez tüse qūiady ğoi
dep oilaidy.
Monah äiel oğan i̇eşqandai jauap bere qoiğan joq, ol özi ala kelgen
şylapşynğa qūiyp su jylytty. Leon bara-bara batyldanyp ketti:
– Būryn bizdiñ hal-jaiymyz jaqsyraq kezde mūnda ömiri dini kiım közge
körinbeitin i̇edi. İeşkimge sizdiñ keregiñiz bolmaityn.
– Tilindi tartşy, – dedi Meli oğan jekirip. – Äjibike, mūnyñ jaqsylyqty
bilmeitin adam i̇ekenin kerip tūrsyz ğoi.
– Kim jaqsylyqty bilmeidi, – dep aiqailap jiberdi Leon. – Meni aitasyz ba? Men
bikeş jaiynda bir auyz da jaman söz aitqam joq. Onyñ basqalarğa ūqsas jeri
şamaly. Bül kisi jaratylysynan sondai adam. oğan qūdaidy aparyp qosatyn
däneñe joq. Üstiñizge kigeniñiz dini kiım be, joq dini kiım i̇emes pe, — kiımiñizdiñ
qalai dep atalatyndaryn ūmyta berem, – siz basqa kisilerge öziñizdiñ
köñilşektigiñizben ğana kyzmet körsetesiz: Mūndai adamdar qai jerde bolsa da
kezdese beredi. İeger siz bizge kelmegeniñizde kempirdi şomyldyratyn adam tabylar
i̇edi. Mari ne basqa körşi äielderdiñ bireui kömekteser i̇edi. Bikeş, sizdiñ qaiyrymdy
boluyñyz basyñyzdy türli aqymaqşylyqpen toltyryp aludan bolyp otyrğan
joq Ätteñ, meniñ de sizdei qyzym bolsa! Sirä, siz qūdai deuiñizdi qoisañyz, mūnan da
jaqsy bolar i̇ediñiz...
– Leon!
Qaşan da bolsa aitylatyn ylği bir äñgime. Özinin osyndai beipil auyz
sözderimen şal mūny ürkitip jiberdi ğoi! Baq bergende, äjibike Marta oğan
aşulanğan joq, kaita Leonge qarap külimsirep qoidy.
– Qūdai bizge qaiyrymdy boludy ämir i̇etedi, – dedi ol.
– Odan da meni aşuşañ deseñizşi, — dep küñk i̇ete tüsti Leon. – Jañbyr jauğan
kezde de Mari mağan jarmaca ketti. Aşulysyñ dedi! Men sizderden aşuly i̇emespin.
Basqa monah äielder, älgi ūzyn boily, aşañ jüzdi, nemese Luiza kelgende... siz ony
tanisyz, öziñiz siiäqty tolyqtau kelgen äiel, biraq sizden köri jasy ülkenirek... nege
olar i̇eşkimge kömektespeidi, bar tapqandary ösiet aitqan bop, bizdi birese jūmaqqa,
birese tamūqqa dämelendiredi! Sony nege isteitinderin tüsindiriñizşi mağan, bikeş.
Al, i̇endi siz i̇enbek i̇etip jūrtqa kömek beresiz, i̇eñ baryp tūrğan las jūmysty isteuden
tartynbaisyz. Men Meli aitqandai, jaqsylyqty bilmeitin bolsam da, barlyğyn
körip tūramyn. Men qazir, bikeş, sizdiñ qūdaiyñyz turaly aityp bereiin...
– Sizge men renjimin, – dedi äjibike Marta...
– Qarai köriñiz, men ony tağy da renjitippin! Äruaqytta siz meniñ dūrys
aitqanymdy bilip tūrsañyz da, renişti äñgimelep ketesiz, būlai talasa salu bärinen
de oñai ğoi... Jaraidy, jaraidy, qoidym... Tūra tūryñyz, şylapşyndy özim
tüsireiin, ol yp-yssy, al meniñ küsti qolym qandai yssy bolsa da töze beredi.
Alaida, sizderdiñ monah äielderiñiz ben qūdaiyñyz kimdi qandai jūmysqa qosudy
jaqsy biledi.
– Tağy bastadyñ-au... – dep qūia berdi Meli jalynyşty dauyspen.
– Toqta, Meli... mine siz, bikeş, öziñizdi aiamaisyz, al, basqa monah äielder nege
keletinin jaqsy biledi. Olardyñ i̇esil-derti tek öz paidasyn şyğaryp, özderine
senetin aqymaqtardy aldap soğu. Olarğa qaramas ta i̇edim. Meniñ kempirim mağan
ökpelei almaidy, men i̇eşuaqytta da olarğa qarsy bir auyz soz aitpaimyn ğoi,
şyndasam aitar i̇edim de... Ündemeimin, ündemeimin. Solai i̇emes pe, Meli? Olardyñ
osy üige kirgendegisin körseñiz, äjethanağa kelgendei mūryndaryn basuğa äzir, nege
sonşa täkapparlanady i̇eken? Tipti şliapalarynyñ jelkendi keme siiäqty
i̇ekendiginen be?
– Tüs boldy, — dedi Meli. — Qūdaiğa şükir, sen i̇endi qazir ketesiñ.
– Seniñ budilnigiñ alda, — dep küñk i̇ete tüsti Leon. – Jañbyr jausa ol artta
qalyp qūiady, al qūrğaq kezde şirek sağat alğa ketip qalady. Sonan Leon tösekke
jaqyndap bardy. – Bälkim, men sizge kömektesip ülgirermin, Melidi i̇ekeulep
köterelik, siz onyñ, arqasyn juarsyz, – dedi ol Martağa. – Onyñ bükil denesi
talaurap ketken. Qaitesiñ, būl kempirdiñ tösek tartyp jatqanyna da birneşe jyl
ötti ğoi.
– Men taza prostynia men köilek äkeldim. Biz qazir bärin tärtipke keltiremiz. İeñ
bolmasa säl ğana joğary köteriliñizşi, siñlim.
Monah äiel Melidi siñlim degende şal oğan külip jibere jazdady.
– Būlai jabyspaşy, – dedi ol kempirine, «oi qaryndasym-ai» dep qala jazdap. Ol
sabyrly dauyspen bylai dep sūrady: – Seni qimyldatqanymyzda deneñ auyra ma?
– Meniñ nauqasym öte qatty bolu kerek, qalai dep oilaisyz, äjibike?
Marta kempirdiñ arkasyn juyp jatqan mezgilde, Leon oğan şabuylyn kaita
bastady.
– Demek, bizge amerikandyqtardy jiberip jürgen sizdiñ qūdai i̇eken ğoi? Sirä, ol
Rossiiäda bükil halyqtyñ baqytty turatynyn köre almaityn boldy ğoi? Bälkim,
barlyq jerde de tap osy bizdegidei tūrmys bolğanyn tileitin şyğar. Mysaly,
bizdiñ porttyñ sviaşennigi äuelgi kezde sondai yntaly-aq bolatyn. Tipti ony da
özimiz siiäqty bişara dokerdiñ biri, däl käsipşilik odağynyñ müşesi i̇eken der i̇ediñ.
Jūrttyñ közine mūnyñ özi ūnap ta ketti. Ärine, qanşa degenmen, bailar üşin ğana
ynta salatyn ūzyn öñirlerge qarağanda myna tärizdiler jaqsy ğoi. Ol osy
poselkede özimizben birge turdy, tabysy da özimizden kop i̇emes. Biraq jūmyssyzdyq
bastala salysymen-aq, ol bir ai da töze almady, köp ūzamai ūşty-küili joq boldy.
Ärine. i̇eger basyna qiynşylyq tüskende jylt i̇etip taiyp beretin jerin bolsa,
dokerlermen birge tura tūrmai nesi bar. Ol bylai tūrsyn, adam poptyñ basynda
jaman oiy bar i̇ekenin sezer bolsa, onda is alğa basady dep oilamañyz. Bir küni ol
Diupiüidikine barypty, tap sol küni onyñ balasynyñ jasy on i̇ekige tolğan i̇eken,
sondyqtan pop ony aldap dūğa oqyğysy kelipti. Baqsa, ony ügitteuge kelgen i̇eken. Ne
oilasa da i̇erik ärkimniñ özinde ğoi. Biraq balanyn äkesi — Diupiüige arnap, ündemei
ğana qaltasyna bir bötelke koniak sala kelipti. Qalai deisiz, sizdiñşe osy da
adaldyq bop pa? Diupiüi oğan tikesinen aityp salypty: talasatyn bolsam
talasamyn, biraq i̇eşkimdi de qyzyqtyrmaimyn. Meniñ balam onsyz da dūğa oquğa
barady, būl sözim üşin ğapu i̇ete köriñiz. Öitkeni onyñ şeşesi jyndylau adam,
sizderdiñ bylşyldaryñyzğa senedi... Al, i̇endi koniagiñizdi böten bireu üşin saqtai
tūryñyz, ülken rahmet sizge, depti de popty quyp şyğypty. Mine qandai qyzyqtar
bolady. Men, bikeş, ondai täkappar i̇emespin: i̇eger siz mağan temeki äkelseñiz ğoi,
qarsylyq joq, mūnda qanşa kelemin deseñiz de kele beriñiz.
– Talabyñyzğa sai, mende bir paçke temeki bar i̇edi, tipti ūmytyp ketippin ğoi, –
dedi de, monah äiel öziniñ qara kiıminiñ tüpsiz qaltasyn aktara bastady.
– Solai ma i̇edi! Meniñ trubkam qaida ketti? — dep Leon aiqailap jiberdi, onyñ
quanğannan közi oinaqşyp ketti. Biraq köpke şydağan joq ol, monah äieldi
qaitadan kelekelei bastady, – dūğa oquğa keşirek qalğan bolarmyn. Şirkeude mağan
degen i̇eşteñe joq. Meni i̇endi aiağymnan alyp aparmasa, öz yqtyiarymmen bara
qoimaspyn. Meli oğan sözsiz könedi, al, menen bütindei ümitiñizdi üziñiz. Degenmen,
bikeş, temekini siz qaidan alasyz? Rasynda satyp alasyz ba? Nemese sizdiñ
qūdaiyñyz men üşin öz ülesinen bastartty ma? Demek, siz meni dūğağa temekimen
qyzyqtyrmaqsyz ğoi şamasy?
Monah äiel qysqan külkisine şydai almai iyğyn köterip jymidy. Meli de i̇ezu
tartyp külimsiredi. Biraq tap sol kezde, qūp-qūrğaq qysqy auany qaq jaryp portta
küşti gudok ökirip qūia berdi.
– Mine i̇endi däl tüs boldy, balalardy baryp äkeluim kerek.
– Bir minuttai toqtai tūryñyz, Melidi şamaly ğana köteriñizşi, men astyna
prostynia töseiin, artynan sizsiz-aq barlyğyn özimiz ülgiremiz, – dedi äjibike Marta.
Syrtqa şyğa bere i̇esikti jauyp jatyp Leon bylai dedi:
– İeger men kaityp kelgenşe siz osynda bolsañyz, aitysty sonda aiaqtarmyz.
Marta tağyda iyğyn köterdi. Ol tösekti jöndedi, oğan bas-aiağy birneşe minut
uaqyt qana ketti.
Būdan bylaiğy uaqiğa közdi aşyp-jūmğanşa bop qaldy. İeki äieldiñ i̇ekeui de
kenet syrttan aiqai-ūiqai, dürsil i̇estigen i̇edi, tap sol mezette körşileri Leonnyñ
qan-qan, jansyz denesin bölmege köterip äkep kirgizdi. Olar ony qai jerge salaryn
bilmei de qaldy. Zäresi ketkennen tastai qata qalğan Meli közine jas almastan
olarğa til qatty:
– Meni qabyrğa jaqqa qarai ysyryñyzdar da, ony aqyryn ğana meniñ qasyma
salyñyzdar.
Leonnyñ basynan aqqan alqyzyl qan, jastyqtyñ äjibike Marta äkelgen taza
tysynyñ üstine jaiylyp barady. Ondaidy körgende adamnyñ zäresi ūşyp,
qaltyrap ketedi de, jüregi tyna qalady.
Bir minuttan keiin Leon közin aşty.
– Leon!
Şaldyñ i̇erni jybyrlağan i̇edi, biraq äbden älsiregen kep tili kürmelip söilei
almady.
Bir äiel onyñ köz qarasyn baiqap, alğa şyqty da:
– Bala tiri qaldy, i̇eş jerine zaqym kelgen joq, tek änşeiin qoryqqan i̇eken! –
dedi.
Leon tağy da qaitadan közin jūmdy.
İestidi me älde i̇estimedi me i̇eken?
Ol tipti jan tapsyrğan i̇edi. Meli i̇endi qorquyn birden qoidy. İemin-i̇erkin jylap
aluyna bolatyn i̇edi.
– Leon balany qūtqaramyn dep jügirgen i̇edi, – dep baian i̇etti bireu. – Al jük
maşina ony däl basynan soqsa kerek, kerek dese, toqtağan da joq. Tek kelesi
maşinany ğana toqtata aldyq.
Oquşylardyñ bireui Leon ataidyñ synğan kūm trubkasyn şosse üstinde jatqan
jerinen tauyp aldy, ol äli jyp-jyly i̇eken. Asfalt üstine ūşyp tüskende, ony
qojasy jaña ğana öz başmağynyñ ağaş tabanyna qaqqandai, onyñ temekisi
solaiymen tögilip qalypty. İa. ol tap sol kezde trubkasyn tartqan i̇edi ğoi...
Körşileri üi-üilerine tarap ketkennen keiin Meli men äjibike Marta sūp-sūr
bop, älgi uaqiğa bastalğannan beri til qatpağan i̇edi. Sonan kempir öksip jylap qūia
berdi de, äjibike Martadan sūrady:
– Bälkim ony sizben manağydai söileskeni üşin qūdai tağala jazalağan şyğar,
äjibike?
– Siz aqylyñyzdan airylğan i̇ekensiz, ol ne degeniñiz, siñlim, – dedi Marta. –
Aljasqan i̇ekensiz.
– Aljasqan i̇ekensiz!
«İeger men qaityp kelgenşe siz osynda bolsañyz, bikeş, aitysty sonda
aiaqtarmyz», – degen i̇edi Leon keter aldynda.
XYII
BIR ÖMIRDIÑ BASTALUY
Joq, gazet oqymaityn adamdar,, al oqyğan künde de hronika men romanfeleton üşin ğana oqityndar, jūrttyñ barlyğy «Jojo» dep at qoiğan, doker
balasy Jozef Diupiüidiñ qysqa ömiriniñ işinde qanşa qorqynyş keşirgenin bile
almaidy. Öte jiı jūrt qaisybir adam turaly ony.«baqytsyzdyqqa ūşyrady» deidi
de, sonymen qūia salady. Biraq, i̇eger bizdiñ adamdardyñ ärqaisysynyñ ömirine jete
şūğyldanatyn bolsaq, sol ömirlerdiñ ärqaisysyn är uaqyttarda baqaişağyna
şeiin jete tekserip, jūrttyñ ana qalada, myna qalada, i̇elimizdiñ ärbir
tükpirlerinde qalai ömir sürgenin, kazirgi uaqytta qalai ömir sürip otyrğanyn i̇eske
ala qalsaq, özimiz ömir sürip tūrğan älemniñ osy uaqytqa deiin şydap tūrğanyna,
onyñ qalai solaiymen örtenip ketpegenine ğajap qalasyñ. Jojo deni sap-sau,
soqtadai jigit bop öse alatyn i̇edi, onysy qazirdiñ özinde de ap-aiqyn körinip tūr;
ras, ol i̇eñkişteu jüredi, biraq boiyn köterip, iyğyn jazğan mezgilde, onyñ
tūlğasynyñ kelmei tūrğan jerlerin oimen jetkizip, nağyz Jojonyñ özin on jeti
jasta qandai bolğanyn közge i̇elestetuge bolady. Biraq onyñ jasy on jetige
tolğanda 1944 jyl kirgen i̇edi; tap sol 1944 jyly ol jana ğana dop oinaudy qoiğan
bolatyn. Öitkeni ondai i̇erkektiñ boiyna ar ğoi...
– Siz, mūndai uaqyiğa kimniñ basyna bolsa da tüsui mümkin: köp i̇elderde sansyz
jetkinşekterdiñ jasy tap sol 1944 jylda on jetige toldy, onan i̇eşqandai oqşau
problema tumaidy dersiz. 1944 jyly on jeti jastağylar men olardan
ülkenirekterdiñ bastaryna bükil i̇elderde – Rossiiäda da, Amerikada da sonşa köp
baqytsyzdyq tudy. Olardyñ bastaryna tuğan baqytsyzdyqqa kinäli adamdardyñ
bolğanyna, ondai kinälilerdiñ orys i̇emes i̇ekenine i̇eşqandai kümän joq. Ol aidan
anyq.
Jojony su qaptağan okopqa tüskennen-aq qyrsyq ainaldyra bastady. Ol
qyrsyq nemister jiekti qorşauğa tüsken mezgilden bastalğan i̇edi. Gitlerşilder
Frantsiiänyñ köp jerinen ketip bolğan-dy, sondyqtan amerikandyqtar men
ağylşyndar būl qorşaudy köp küş jūmsamai-aq, oñai qūrtyp jibere alatyn i̇edi.
Biraq olardyñ oiy basqada i̇eken... Jalğyz ğana olardyñ bizdi quantqany, –
aviatsiiäsynyñ şabuyly boldy. Onyñ özi bizdiñ jerlerge oqtyn-oqtyn bomba
tastauşy i̇edi, onda da ylği öñkei käsip oryndaryna tastaityn, biraq öte jiı
jañylysa beretin-di. Būl jiektegilerdiñ barlyğynyñ i̇esinde. Mūndai alasapyran
nemisterge şynynda öte qolaily boldy. Sūmdyq fakty ğoi: olardy biz qorşadyq,
al şabuyldy nemister jasady. Bizdiñ adamdardyñ pikiri boiynşa, Ardennada
bolğan Rundştedt şabuyly kezinde amerikandyqtar qulyq istegen: nemister i̇eñ
bolmağanda frankolyq İspaniiädan özderinin süñguir qaiyqtaryn aşyqtan aşyq
jabdyqtala alatyndai i̇etip olar Soltüstik teñiz ben Atlantika mūhity boiyndağy
bekinisterdi jalañaş qaldyrğan. Jojonyñ jas şağynyn alğaşqy jyldary, oiyna
jigitşilik tüse bastaityn jyldary solai ötti. Būl özi birqily zaman i̇edi. Qalai
degenmen de okkupatsiiä aiaqtaldy. Öz küşimizben azat i̇etken jerlerde jūrt mäzmäiram bop, älgi qarğys atqan jyldar jaiyndağy i̇eske tüskendi oilarynan
ketirgileri keldi. Oiyn-külkige zar bolğan i̇edik, biraq meiramnyñ özi birtürli
qaiğyly bop şyqty. Öitkeni jau irgeles, tu syrttan antalap tūrğan i̇edi ğoi,
sondyqtan ol bizge degenin istep, soqqy bere alatyn-dy. Mūnyñ özi tynystary
keneigennen jana ğana i̇erkin dem alyp, azattyqty bileumen, sauyq keştermen
meiramdai bastağan i̇eleusiz jatqan kişkentai derevnialarda öte-möte aiqyn
seziletin-di. Bizdiñ jigitterdi tek biletip, qyzdardyñ köñilderin aulatyp qoisa
bolğany i̇edi ğoi! Jūrt külip, bilep jürgende, bir kezde derevniany qorşağan batpaq
jaqtan akkordeonnyñ dausyn jara kenet pulemettyñ satyrlağan üni i̇estiledi.
Ondai bolady i̇eken degen i̇eşkimniñ oiynda joq bolğandyqtan, qaljyñbastardyñ
bireui qyzyp ketken barabanşydan: «Satyrlatqan sen be?» dep sūrağanda, ol oğan:
«Joq, meniñ taiaqtarymnyñ ana jerde jatqanyn körmeisiñ be?» dep jauap
qaiyratyn. Şynyn aitqanda, qaljyñnyñ orny būl i̇emes bolatyn. Qyzu bi üstinde
bireu-mireu birneşe ret muzyka oinap jatqan jerge qarğyp şyğatyn, sonda muzyka
toqtap, jūrttyñ barlyğy da saq bola qalatyn i̇edi; al kei kezde, bomba öte jaqyn
jerge tüsken mezgilde bileu özinen-özi toqtalyp, tek orman işinde būtalardyñ
sybdyry ğana i̇estiletin. Al muzyka oinağan biıkşeden: «Kün» tobyndağy joldastar
jinalsyn, qalyp qoiğandardy jinasyn, jau şabuylğa şyqty» degen ün i̇estiletin
i̇edi. sonda jigitter taiyp otyratyn-dy. Qalyp qoiğandar, ädette jaqyn jerdegi
būtalardyñ tübinde bolatyn. Olar älgidei ünder i̇estigende qaiğyryp, qamyqqan
qyzdardy qūşaqtarynan bosatpaityn i̇edi. Äruaqyt şyğynğa da ūşyraityn-dy,
qaza tapqandar jäne jaraly adamdar boluşy i̇edi. Jigitter ketkenniñ artynan, i̇eger
bişiler jetkilikti bolsa, keşki sauyq üitip-buitip sozyla beretin-di, biraq jūrttyñ
barlyğy da ne qalaryn, ne taraitynyn bilmei, jym-jyrt bop otyratyn. Kei kezde
janağy biıkşeden ündeu qaitalap aitylatyn, öitkeni olarğa kömek kerek bop
qalatyn-dy. Demek, ol oiyn i̇emes. Jūrttyñ i̇eñsesi tüsip, muzyka da bäseñ oinai
bastaityn i̇edi, skripkaşyğa ketetin kezek jetip, jürek onan saiyn qatty qysyla
tüsetin. Öte jiı öñkei qyzdar ğana qalatyn i̇edi; olar fonarlardyñ janyndağy
şoğyrlana ösken gülderdiñ tübine otyra ketetin de, bir-birine üreilene qarai
beretin. Maidan şebi derevniadan bir-aq kilometr jerde bolatyn. Gitlerşilder
bizge qarsy şabuyl jasağanda, jigitter aianbai soğysyp, ärbir ūltaraqtai jerge
deiin qorğaityn. Degenmen, şeginuge tura keletin-di: bizde qaru-jaraq degen
joqtyñ qasy i̇edi ğoi. Nemister derevnialarymyzdy qaitadan basyn alatyn i̇edi.
Biraq mūnda olar taban tirep tura almai, biz jaudy i̇erteñine-aq dürkiretip quyp
şyğaratyn i̇edik. Mūnyñ özi ağylşyn-amerikandyqtardyñ iş tartumen istelip
jatqanyna tağy bir aiğaq bolatyn. Biraq, olar bizge kömektesudiñ ornyna özderinin
tanktarymen komediiä oiynyn oinaityn boldy. Istiñ özi qiynğa şaba bastap,
gitlerşilder bosanyp şyğuğa äreket jasağan mezgilde, ondaidyñ özi
amerikandyqtardyñ bastaryna qauyp töndiretin bolsa, olardyñ tanktary jetip
keletin i̇edi. Al i̇endi qauypten qūtylğan yñğaida-aq olardyñ tanktary joq bolady.
Qalai bolğan künde de olar gitlerşilderge timeuge tyrysty. Frantsiiäda
revoliutsiiä bola qalar, kim biledi, sonda gitlerşilder qol jetetin jerde bolady da,
amerikandyqtarğa kömektesedi, al özderi i̇ekeuara jenil jarasa alady, bizdiñ
aramyzda jūrttyñ bäri istiñ jaiy osylai dep oilaityn i̇edi. Nemister tek Sovet
Armiiäsy Berlindi alğan soñ ğana qarsylasudy toqtatyp kolğa tüsti ğoi. Osy
däleldi tereñ oiğa salsa bolğany, barlyğy da tüsinikti bolady. Solai ğoi? Osy
uaqiğalardyñ soñynan ile-şala Jojo men onyñ partizan tobynda bolğan
joldastaryn i̇eriktiler retinde äskerge aldy. Olardy Germaniiädağy Frantsiiänyñ
okkupatsiiälyq äskerine jiberdi. Äskerdi Deliatr basqaratyn. Äne, baryp tūrğan
jauyz dep sony ait! Ol tipti beibitşilik uaqytynyñ özinde jūrtty qyryp saluğa
yntyzar i̇edi...
Sondyqtan ol üşin soğys bi basqaruşyğa kadrildei i̇ermek körinetinine men
äbden senem. Onyñ dauysy jip-jiñişke, ap-aşy – osyndai dauysymen ol qanşama
adamdy i̇eşqandai qajetsiz ölimge joldady! Bizdi toz-toz qylyp jiberdi: birese
maidannyñ şekarasyn tüzetudi syltau qylady, nemese onyñ kenet dūşpandy
qytyqtap i̇ermek i̇etkisi keledi. Beibit uaqyttyñ özinde, manevrlerde, ol oqty
patronmen atudy şyğarğan bolatyn. Biraq, Jojonyñ ömirinde körgen
jamanşylyğy jalğyz būl i̇emes i̇edi. Nağyz sūmdyq keiinirekte, Vetnamda bastaldy.
Dūrysy, bül jyldardy i̇esiñe tüsirmei-aq qoi. Jojo! Köziñdi jūm da, keremet
qyrğyn soğysty tezirek jadyñnan müldem ketir. Äli künge deiin osynyñ özi
ūnaityn adamdar bar, olar qyrğyn soğystyñ sozyla bergenin tileidi. Mine
osyndailar özderin meiirbandy i̇etip körsetpekşi bolady: baiğūs soldattarymyzai, rojdestvoğa olarğa sälemdeme jiberu kerek i̇edi degensidi. Äli künge deiin küriş
i̇egisi dalalarynda olardy oq pen bezgekten öluge mäjbür i̇etetin baqytsyz
soldattarğa senderdiñ qandy •sälemdemeleriñniñ qajeti ne. Öte oñai
qūtylğylaryñ keledi i̇eken, myrzalar! Söitip i̇eşqandai kinäsiz adamdardy öltiruge
būiryq alğan Jojo: osyndai qara jürek bireu öziniñ sälemdemesimen meniñ qolyma
tüse qalsa, bälem sondağy jasalğan qylmystar üşin, meni qanişer qylğandary
üşin, men olardyñ sybağalaryn ädilşilikpen bergen bolar i̇edim, dep oilaidy. Onda
ne bolğanyn aita qalsañ tebe şaşyn tik tūrady. Biraq qara jürekterden oş alu
onşa oñai i̇emes, sağan būl jerde adam öltiruge bolmaidy, beibitşilik kezde ondai
närse üşin tabanda qatty jazalaidy. Būryn beibitşilik kezde adam öltiruge
jūrttyñ barlyğyna birdei tyiym salğan, salmağanyn Jojo jas bolğandyqtan
bilmeidi. Balalyq oiyn jasynan şyqpai jatyp, jan-jağyna közin sala
bastağannan beri onyñ öz ainalasynda körgeni kileñ ölim. Osy ötken jeti jyldyñ
işinde, bylaişa aitqanda, Jojo bala şağyndağy i̇ermekterin tastağannan beri,
onyñ körgeni öñkei ölim boldy, ol oğan ūiqy, tamaq pen su siiäqty üirenşikti bop
ketti. Al i̇endi Vetnamnan kaityp kelgennen beri tūrmys onan saiyn tömendeude,
onyñ ölim jaiynda oilauğa ädet alğany sondai, tap sondağy uaqiğa osynda da
bolyp jatqandai: şaldar aştan jusap jatyr, basqalar osyndai tūrmysqa şydai
almağandyqtan özderin-özderi öltirude; portta oqys apattardan köz aşa almaisyñ;
gazetterde üzdiksiz jaña soğys jaiynda jazuda; i̇ereuilder men demonstratsiiälar
qandy soqqymen aiaqtalady. Maze Breste qaza boldy; mineraldy tyñaitqyştar
zavodynda ulanğan aua onyñ ökpesin qalai jep bara jatqanyn Jojonyn özi de
jaqsy sezedi; Joslina auruğa şaldyqty, şamasy Jojodan jūqtyryp alğan
siiäqty; būdan keiin bala tudy. Tuğan boiy i̇eki sağat ta ömir sürmei ölip qaldy, tipti
düniege kelmegendei. Demek, Joslina i̇ekeui ony ömir süredi i̇eken dep ümittenbegen
de i̇edi. Jojo Vetnamnan keiin i̇esin jinai almai qoidy. Äbden tityqtağan nauqas
küiinde ol künine segiz, on sağattan müñkigen, keudeni atqan sasyq işinde jūmys
isteuge mäjbür boldy; uly zattar onyñ tänine terisin tese ötip, bükil denesin
qaidağy bir dert şalyp, işten kürt jegendei keudesiniñ quystanyp bara jatqanyn
seze bastady. Jojo Vetnamda jüdei bastağan i̇edi, al soñğy kezde müldem beli
bükireiip, öni bozaryp, onyñ betine kisi qarağysyz bolyp ketti. Üilenu deidi! Üiine
oralğannan keiin üilenu degen onyñ oiyna da kirip şyqpağan bolatyn. Onyñ
bireudiñ i̇eri bolarlyq qauqary barma! İeger Joslinamen i̇ekeui būryn söz bailasyp
qoimağanda, ol müldem üilenbegen bolar i̇edi, ol i̇ekeuiniñ biri küieu, biri qalyñdyq
i̇ekenin jūrttyñ bäri būrynnan biletin i̇edi. Basqalar üilenip jatqan soñ, ol da
üilene saldy. Biraq balaly bolu, mūndai baqytty olar arman i̇etpegen de bolatyn.
Tipti Joslinada da ondai ümit bolğan i̇emes-ti. Mūnyñ özi şyn mänisinde
baiqausyzda ūşyrai ketken baqyt i̇edi. Joslina bastapqy aidan-aq nauqasqa
şaldyqty, sondyqtan jūrt onan küder üzgen bolatyn. Degenmen ölim anasyn
qaldyryp, tek närestesin aldy; ol typ-tynyş qana jan tapsyrdy, öte naşar
bolğannan bir ret te ünin şyğarmady.
Zavodta partiiä iaçeikasy da, käsipşiler odağynyñ ūiymy da bolmaityn. Zavod
qojasy bilgenin isteitin. Bireu-mireu nauqastanyp qalsa, ne bir künge bosatudy
sūranatyn bolsa, quyp şyğady. Onyñ aldyna talap qūiar bolsañ tağy sondai.
Jūmyssyzdar tolyp jatyr, sensiz-aq kün köre alamyz degendi aitatyn ol.
– İeger sen sondai i̇erke bolsañ, meniñ zavodymnyñ sağan auasy ūnamasa, jaman
iısten qorqatyn bolsañ tartyp otyr, basqa jerden jūmys izdep kör. Men seniñ
ornyña basqa bireudi tauyp alam. Sendeiler tolyp jatyr – deitin ol
jūmysşylaryna.
– Özderiñ netken boljyr jansyñdar? — degen i̇edi Diupiüi balasyna birneşe ret.
— Qanşa aitqanmen zavodta otyz şaqty adam isteisiñder ğoi, qorğanu kerek. Oğan
ündemegen saiyn ol dandaisyp, arsyzdanyp ketedi.
Ol ras, ondağy adamdar onşa batyl i̇emes. Al i̇endi ondai qanişerdi qūr qolmen ala
almaisyñ. Ol barlyğyn aldyn ala tüpten oilaityn zymiiän. Otyz jūmysşynyñ on
besi äiel i̇eken, olardyñ i̇erleri portta isteidi. İeñbekaqylary qanşa az bolsa da,
äiteuir sep qoi. Jalaqyğa qosudy talap i̇etu, onyñ özi tipti mardymsyz tiyntebenniñ özinen aiyrylu degen söz. Mūnyñ üstine düniejüzilik birinşi soğysqa
qatynasqan alty kart bolatyn, olardyñ qanşa pensiiä alatyndary jūrttyñ
barlyğyna mälim, demek, būl jūmyssyz, olarda talşyq i̇eterlik tük qalmağan bolar
i̇edi. Äielder siiäqty būl qarttar da osyndai tūraqty jūmysty bağalap, özderin
quyp şyğady i̇eken degen oi kele qalsa qūttary qaşatyn... Alaida, Jojo baiqap
köruge bel bailady. Olardyñ birde-biriniñ partiiäğa nemese käsipşilik odağynyñ
özine müşe boluğa batyly barmaityn. Biraq, i̇endi barlyğy jappai köterilip,
özderiniñ talaptaryn aitu kerek degen äñgime bastalğanda, onan i̇eşkim
bastartpaityn boldy. Tipti, i̇ereuil jasaudyñ özine äzir i̇ekendigin bildirdi. Mūndai
aiuannyñ keñirdeginen alu kerek. Myna tärizdi jūmys jağdaiynda jūrtqa, onyñ
üstine qarttar men äielderge, jūmys istetkizuge batyly baratyndai qaidan
şyqqan özi... Aqyry Jojo bastauğa uaqyt jetti degen toqtamğa keldi. Bir küni
tañerteñ qarttar men äielder barlyğy biri qalmastan jappai jūmysty tastady.
Äueli birine-biri senbei, ärqaisysy körşisine i̇eptep moiyn sozyp qaraumen boldy.
«İeger sen bastaityn bolsañ, – dep oilağan bolu kerek ol, — meniñ dalada qalğym
kelmeidi, men de bastaimyn». Biraq artynan, jūrttyñ barlyğyna da batyl kirip,
taban tirese aldy. Zavodtyñ qojasy qatty tulady. Ol jūmysşylardyñ birin
qaldyrmastan quyp şyğamyn degendi aityp, aiqai saldy. Sonda oilamağan jerden
birtürli aqylğa syimaityn uaqiğa bastalyp ketti. Osyndai baqytsyz, nauqas
adamdar tipti qoldarynan i̇eşnärse kelmestei bişara köringender kişkene zavodty
qoldaryna aldy. Al olarğa körşiles jerde istep jatqan qūrylysşylar qosyldy.
Odan göri äregirek isteitin aiaq kiım fabrikasynyñ jūmysşylary i̇ereuil jasady.
Süitin halyq, tek alğaşqy ūşqyndy kütip otyrğandai birine-biri jalğasyp ketti.
Būğan deiin töñiregine tek guanonyñ tūnşyqtyratyn iısin ğapa taratatyn qūrttai
zavod, i̇endi i̇ereuildiñ ortalyğyna ainaldy. Jūmysşylardyñ degenin isteu kerek
i̇ekenin osy kezde qojalar da ūğyna qaldy... Sirä, ülken qauypty sezgen sauda
palatasy būl iske kirisken bolu kerek. İereuil oty ülken zavodtarğa ūşyp tüsui
mümkin i̇edi. Aqyrynda tek jalğyz ğana Jojony jūmystan şyğaryp tastady.
Mūnyñ i̇esesine onyñ būryn özimen birge jūmys istegen joldastaryn bügin de tanu
öte qiyn. Barlyğy birge VKT-ge müşe bop kirgen, ärine, äli de būrynğyşa
ärqaisysy körşisin nysana i̇etedi, onyñ artta qalmauyna qam jeidi. Degenmen
olarda i̇endi būrynğydai üreilenu joq. Jojo äkesimen i̇ekeui bulardyñ qimylyn
basqardy. Olar tipti jūmysşylardyñ işinen bir äiel tauyp, ol zavodta i̇en, äueli
i̇eki-üş adamnan iaçeika ūiymdastyru mindetin aldy.
Söitip, Jojo jūmyssyz qaldy, al Joslina äli künge deiin tösek tartyp jatyr.
Ol i̇endi ne isterin bilmeidi, barlyğyn da oiğa salyp kördi. Alty jyldyñ işinde,
dūrysyn alğanda, ol i̇eşqandai mamandyq üirene almady. Tipti būrynğy azdy-köpti
bilgeniniñ özin ūmytyp qaldy. Al qazirgi uaqytta täjribeli jūmysşylardyñ
özderi de jūmyssyz bos otyrğan joq pa. Tük istetpei bos sendelip qañğyrsaq, al
tünde basyndy qañğyrtqan oidan köziñdi ilindire almasañ, barlyğyna baruğa äzäzil
azğyrtpasyna i̇eruge, öziñe-öziñ qarsy şyğuğa bolady... Soñğy kezge deiin, poselke
adamdaryn «koğam jūmysyna» jetisine bir-aq ret qualaityn. Jūmystan bos
uaqytta bir jerde birdeñe istep aqşa tabuğa bolatyn i̇edi. Biraq Jojony jūmystan
şyğaryp tastağannan beri, aptadan astam uaqyt, olarğa mūnai tütigin saluda künine
segiz sağattan jūmys istetetin boldy. Bastapqy kezde jūrt ne üşin azaptanyp
jatqanyn bilgen joq. Topyraq üidi, or qazdy – istegenderiniñ barlyğy sol... Biraq
tiagaçtar truba äkelip sala bastağanda jūrt küñkildep, biraz söz şyğardy. Ärine,
amerikandyqtarğa soğys üşin mūnai kerek, al i̇endi biz olar üşin tegin aiuan siiäqty
bop şyqtyq! Mūnai tütigin saluda amerikandyqtarğa biraz azap şeguge tura keledi,
bül jūmys op-oñai istele qoimaidy, onyñ özi barlyq jağynan da körinip tür. Jojo
özi birden jūmysqa şyğudy toktatty. Degenmen keşe ol merden, dūrysyn aitqanda,
merdiñ qara jūmys isteitin jümysşylardy basqaratyn böliminen qağaz aldy.
Sutartqyş mūnara töñiregindegi aerodrom qūrylysyna joldama aluğa şaqyrtqan
i̇eken: al i̇endi kelmei qalsa jūmyssyzdyqpen, üi işi jağdaiymen bailanysty
beriletin kömekten ada bolatyny i̇eskertilipti. Bül jūmysqa aqy töleu jağy jaman
körinbeidi.
Mūny i̇estigende Diupiüi būlan-talan boldy da qaldy. biraq balasyna ol mynany
aitty:
– Qalai bolğan künde de i̇erteñ seniñ onda baruyñ kerek, onda ne bop, ne qoiyp
jatqanyn bilgen dūrys. İeger sen partiiäda bolsañ da, bäribir men sağan bar dep aqyl
aitqan bolar i̇em. Halyqty qaida bolsa da ūiymdastyruğa bolady.
Al bir ğajap närse, Jojo şynynda da partiiäğa kirmedi. Onda bir män boldy. Ol
Vetnamnan qaityp kelgennen keiin köp keşikpei balasynyñ pikiri solaiymen
kommunisterdiñ pikirine sai keletinin körgen soñ, Diupiüi bir küni sol taqyrypta
balasymen söilesti. «Joq», – dep jauap qaiyrdy Jojo, onyñ ūsynysyna. — «Nege»
— «Sol». Diupiüi birneşe kündei osy äñgimeni bastaiyn degende balasynan baiağy
«joq» degen qyñyr sözdi i̇esti berdi. Basqa i̇eşqandai tüsinik joq. Aqyrynda qariiä
aşulanyp qaldy. Jojo sonda äkesin közimen atyp, oğan: «Bäribir sen tüsinbeisiñ!» –
dedi. Balasynyñ sondai közqarasyn körgende Diupiüi ün qata almai qaldy. İekeuiniñ
arasynda jaqyndauğa böget bolğan birdemeniñ bar i̇ekenin sezdi ol. Äkesiniñ ündemei
qalğany Jojoğa tolyp jatqan sözden de qatty äser i̇etti. Sonda ol sözdi özi bastady.
– Kinäsiz adamdardy öltiruge meni mäjbür i̇etti, sol adamdarmen bir partiiäda bola
alamyn ba!
– Balam, ol ne degeniñ! — dep aiqailap jiberdi qamyqqan Diupiüi.
– Partiiäğa kirip, joldastaryma kir keltiruge meniñ i̇eşqandai qaqym joq, —
degen söz qosty Jojo.
– Balam, sen aqylyñnan adasqannan qalaisyñ? – dedi Diupiüi. Biraq oğan böget
bolğan birdeme bolu kerek, sondyqtan ol balasyn zorlap köndiruge küş sala
qoimady. Änşeiin batyly barmady oğan. Aqyry balanyn özi tüsinuge tiıs. Diupiüi
Anrige aqyldasa kelgen i̇edi, ol öte abyrjyp qaldy, degenmen Diupiüidiñ pikirine
qosyldy.
– Ana jaqta ne bolğanyn sen bilmeisiñ ğoi. İendeşe barlyğynyñ anyğyna oz
oiymen jetsin, al sen oğan kömektes.
Söitip Jojo partiiäğa kirmedi. Osynyñ barlyğy oğan oñai soqqan joq,
jalğyzdyq oñai i̇emes. Tipti oğan kömektesu qiyn, sebebi oz balana şyn kömek
körsete alatynyñdy, äitpese seniñ söziñnen onyñ onan saiyn qinalatynyn
bilmeisiñ. Biraq Jojo nağyz partiiä müşesindei äreket jasady. Qanşa aitqanmen
jalğyzdyñ aty jalğyz ğoi. Teris jolğa tüsti, ol onan kaityp şyğa almady.
Keşe keşkilik, jūmystan kaityp kelgende Jojo öte köñildi boldy; onyñ
üñireigen közderi quaryñqy betinde jyltyldap nūr şaşty.
Aerodrom – oiynşyq i̇emes. Ras, onyñ bir şiregin ğana qorşap ülgirdi. Degenmen,
bağandary jaqyn arada ornatylyp bitetini körinip tür. Qaqpasy äzir. «Biz bügin
küle-küle işegimiz qatty, — deidi Jojo äkesine. — Äli dualy joq, biraq qaqpa
auzyna küzetşi qoiypty, ol i̇erte men keşte jūrttyñ barlyğynyñ dokumentterin
tekseredi, kelgen-ketken adamdardy tintip, basqa da siqyr jasaumen bolady...
iankiler asyğuda. Aitpaqşy, ol arağa küzet mūnaralaryn qoiypty, al i̇endi onyñ özi
qai dualdan da artyq. İendi sen baruğa tyiym salynğan jerge jaqyndai qalsañ,
mūnaradan signal beredi, sonda ne soldat, ne küzetşi senin qyr soñyñnan qalmai
artyñnan i̇eredi de jüredi. Qarañğy tüsisimen sutartqyş mūnaradağy küşti
projektorlardyñ jaryğyn üiilgen jäşikterge tüsiredi. Bügin, mysaly, tikendi sym,
metaldyq setkalar men elektr symdaryn tüsirip, olardy üiümen boldyq. İeki künnen
keiik bükil lager tikendi symmen qorşalyp, oğan elektr toğyn jibergendikten
onyñ mañaiyna jolai almaityn bolasyn, ol aidan anyq. Barlyq qylyqtarynan
iankilerdiñ ondai jūmysqa äbden maşyğyp alğandary körinip tür — özderi
ornalasyp alğan i̇elderdiñ barlyğynda da isteitinderi osy. Bügin tañerteñ ortalyq
qaqpanyñ mañynan bir barak sala bastağan i̇edi, keşkilik äzir boldy. Qos qaqpaly
i̇esik i̇eki jaqqa birdei aşylady, – tap kovboi filmderindegidei. İesiktiñ joğarğy
jağyna emaldağan mañdaişa jazu ilgen i̇eken, onda «koka-kola», al onan joğaryraq
«mūzdai» dep jazyp qoiypty. Al biz kündiz mūzsyz-aq toñdyq. Būl barak — olardyñ
syrahanasy i̇eken. Tirek tūrys aldynda qoiğan biık oryndyqtarda keluşiler otyr,
olar işe bastapty. Tez-aq ülgirgen. İeger bulai bola berse bir jyldan soñ ne bolmaq!
Bügin jūldyzdyñ neşesi i̇ekenin i̇eske saqtalyq, jarai ma? Qazir dekabr. Sonda
soqyr i̇ekeş soqyrdyñ özi de körer. Olardyñ kelesi, i̇elu birinşi jyly, soğys
aşqylary keledi ğoi. Olar asyğady».
– Köp kisi keldi me? — dep sūrady Diupiüi.
– İa, biraz keldi. Mūndağy janğa batatynnyñ özi osynda jatyr ğoi. Olar
adamdardy är jerden şamalap qana jaldauğa tyrysady, sondyqtan jūrt tomağatūiyq kelip qalady. Tipti budan bir sağattyq jol qaşyqtyq, – tağy derevnialardan
jük maşinağa tiep äkeledi de, qoldaryna jüz qyryq franktan syilyq ūstata
salady. İenbekaqynyñ belgili mölşerine kepildik i̇etilmeidi, ärine, mūny isteitin
olar aqymaq i̇emes qoi. Men i̇eriksiz tūr de jinap aparğan özimizdiñ jūmyssyzdarmen
i̇emes, oz yqtyiarlarymen barğan biraz jigittermen keñesip körgen i̇edim, olardy
keremet dämelendirgen körinedi! Al, i̇endi bizdiñ poselkeden jūmyssyzdardan basqa,
jalğyz ğana Dekuan keldi, ony da jarylqamaqşy bolğan körinedi.
– Osyndai sūrqiiälar da bar-au düniede! – dedi Diupiüi. — Sol Dekuan portta b:r
kün jibermesten ūdaiymen üş apta istedi, onyñ üstine i̇endi amerikandyqtardyñ
qaqpanyna basyn sūqqany, bir frank bolsa da artyq tapqysy kelgeni ğoi. Qyryq
besinşi jyly ol ailamen partiiäğa kirip aldy. İendi ol tek änşeiin oñbağan, arsyz
adam.
– Öndiristiñ barlyq salalarynda, ainaladağy derevnialarda jūmyssyzdar
osynşa köp i̇eken dep tipti oilamağan i̇em. Ortan qoldai jigitterdiñ köşede bostanbos qañğyryp jürgenin körgeniñde töbe şaşyn tik tūrady. İen jamany, köbi
qorqady. Ünderin şyğara almaidy. Tek jalğyz basty jastar ğana tabandylyq
körsete aldy, olar şaqyrtqanğa kelgen joq. Ärine, jalğyz basty adamğa
mūqtajdyqty köteru oñai soğady, aerodromğa qanattary qyrqylğan balalyşağalylar ğana bardy. Joq, olarmen otasudyñ özi qiynğa soğar!
– Sen solai oilaimysyñ? – dep sūrady Diupiüi.
– Onyñ ne oilaityny bar? Bilem. Mysaly, bügin tañerteñ iankiler jūrttyñ
barlyğyn jappai tintip, siriñke, şaqpaq, bäki — äiteuir, «örtke qauypty jäne ötkir
närselerdiñ» barlyğyn alyp qoidy. Onyñ üstine bylai dep i̇eskertti: bügin i̇eptep
amaldañdar, al i̇erteñ tapoçka kiıp kelinder, äsirese ūşqyn şyğararlyq näldi aiaq
kiım kiiüge tyiym salynady. Tüsinip tūrmysyñ? Dekabr işinde, aua raiy tap
osyndai bop tūrğanda, jip taban tapoçka kiıp jūmys istegenniñ qalai i̇ekenin
bilemisiñ? Onda batpaq beluardan keledi, jük maşinalar ainalanyñ barlyğyn mi
ğyp i̇ezip jibergen. Ärine, jūrt küñkildedi de qoidy, al i̇eşkim de batyl narazylyq
bildire almady. Ondağy jūrt bizdiñ zavodta istegenderden de jaman.
– Öziñ öte şapşañ i̇ekensiñ, — dep jauap qaiyrdy Diupiüi. – Anysyn añdap är
närsege köz jügirtuge mümkinşilik ber olarğa. Jūrt ala-qūla, är jerden jinalğan
degen öziñ i̇emes pe i̇ediñ.
– Şapşañ tügil i̇eşteñesi jaq... Keşe, tapa-taltüste jauyn bastalyp, toqtausyz
bir sağat qūiğany i̇esinde ğoi. Panalaityn i̇eşqandai jappa bolmasa da: — «Jigitter,
jūmysty tastañdar!» degen i̇eşkim bolğan joq. Batyldyğy jetpegen şyğar.
– Al, öziñ şe?
– Men bir ret sazaiymdy tarttym, i̇endi böten bireu bastasyn.
– Şynymen seniñ sol sūmpaiylarğa kyzmet isteitin oiyñ bar ma, jūrtqa dem
bermeisiñ de me?
– Olarmen i̇eşteñe bitire almaisyñ dedim ğoi sağan. Degenmen, alan bolmai-aq
qoi, meniñ azdy-köpti oiym bar. Uaqytymdy men onda bosqa ötkizbeimin,
amerikandyqtar äli meni ūmytpas! Men jaiynda äli i̇esitersiñ....
– Osyny sağan sybyrlaityn kim? Abaila, balam, saq bol. İeskerip qoi, i̇eger adam
jalğyz özi birdeñege kirisetin bolsa, keide paida ornyna ziiän şyğatyny da
bolady.
– Abyrjyma, men bala i̇emespin ğoi, ne isteu kerek i̇e.kenin özim de bilem.
Sybyrlauşylardyñ mağan keregi joq. Onda jūrttyñ köbi mynadai pikirde... Men
şamaly bastamany bastap ta qoidym.
– Qandai bastama?
– Mine mynadai bastama. Lagerde birneşe jäşik pen birtalai sym şetteu
oramda jatyr, ol jerge tipti sutartqyştağy projektordyñ de jaryğy jetpeidi,
közge türtse körgisiz. Süitip men jäşikterdiñ bireuin qiratyp, işindegi ne i̇ekenin
bilmek boldym. Meniñ baqytyma qarai bir jäşiktiñ taqtaiy tüsip qaldy. Men sizge
aitaiyn, taqtailary qap-qalyñ, alqa qylğan şegeleri ūp-ūzyn, tap mynandai i̇eken.
Sonymen men jäşiktiñ jigine kürek tyğyp, taqtaidy joğary köterdim. – Körnekileu
bolu üşin Jojo qasyğyn ağaş i̇edenniñ jigine tyğyp, jäşiktiñ taqtaiyn qalai
kötergenin körsetti.
– Tüsindiñ be? Tek men i̇eşteñeni köre almadym. Qolymmen sipap ta qaradym,
onan da i̇eşqandai nätije şyqpady. Baqsam, sañlausyz ğyp orap salynğan i̇eken!
Ony tastauğa yñğailanğan i̇em, biraq kete bergende bir soidiğan şegeni basyp kete
jazdadym. Sonda ğana mağan bir oi tüse qaldy. İeptep qana küregimdi tesikke sūğyp,
jäşiktiñ taqtalaryn birinen soñ birin aqyryndap sydyryp, maiystyryp almauğa
tyrystym. Sonan kürek pen taqtailardy qoltyğyma qysyp, bylai şyqtym da,
şegelerin sodyraityp syrtqa şyğara, älgi taqtailardy jerge kömdim, qaida
kömgenimdi bilemisiñ? Tap jük mşinalar kelip, jükterin tüsirer aldynda oralatyn
jerge kömdim. İesinde bolsyn, olar birinen soñ biri üzdiksiz jüredi de jatady,
tyşqan jol salyp tastady. Qazir, älbette, onda tym-tyrys, maşina joq, al i̇erteñ
i̇ertemen biraz köñil köteremiz!.. Aqiqat, äke, jūmysqa barğannan da, onan kaityp
oralğan mağan qyzyğyraq boldy. Dekuan men basqa jigitter menen qaida joğalyp
kettiñ dep sūrağan i̇edi, men olarğa düzge otyryp keldim dedim. Ärine olar meni külki
qyldy: mūndai suyqta jaurap qalğan şyğarsyñ dep biraz kelekeledi. Meniñ ne
istegenimdi bilgen bolsa olar....
– Alaida abaila, balam, bärinen būryn aqylgöilerge sene körme. Aqymaqtyq,
istep qoiu qiyn i̇emes.
– Sen ylği qorqasyñ! Sizder barlyğyñyz da qorqasyzdar. Osynyñ nätijesinde
jūrt qol qusyryp bos otyrady, al iankiler qannen-qapersiz özderiniñ
materialdaryn tüsirip jatady. Mine, i̇endi barlyq, jerlerde de okkupatsiiäny äñgime
qylady. Jūrttyñ barlyğy narazylyq bildirgen bolady, biraq ony i̇eşkim jüzege
asyrmaidy.
Jojo ornynan tūryp, terezeniñ tübine bardy da, äkesine arqasyn berip tūryp
söilei bastady:
– Meniñ aitqanymdy jaqsylap tyñdap al... Äñgime adamnyñ sanynda i̇emes, kop
adamnyñ keregi joq. İeger ärkim özine avtomat tauyp alsa, sol bir sağattyñ işinde
mūnda amerikandyqtardyñ ruhy da qalmas i̇edi. Barlyğyn qyryp salar i̇edik.
Sondaidan keiin mūnda i̇eşkim tūmsyğyn suğa qoimas i̇edi, būğan küdiktenbei-aq qoi.
Biz öz üiimizdemiz ğoi, yqtiiär özimizde, qorğanuğa qaqymyz bar. Al, listovka,
ärtürli jazular, plakat degender küres pe? Bizge avtomat beriñderşi, sonda
körermiz. Bir aidan soñ biz keş qalamyz. İankiler tikendi symmen qorşap tastaidy
da, küzet mūnaralaryn qūiady. Mine sağan kontsentratsionnyi lager sonda äzir, onda
tek bizdiñ barlyğymyzdy qamau ğana qalady.
– Ätten, mūñyñ barlyğy, balam, seniñ oilağanyndai oñai i̇emes. İeler künim tusa,
men, ärine, basqalardan artta qalmaimyn. Biraq qazir mäsele onda i̇emes...
Jojo äkesine qarai kilt būryldy.
– Bilgiñ kelse, mūnyñ qandai kiltipany bar i̇ekenin aityp bereiin men sağan. Biz,
frantsuzdar, küni bitken halyqpyz. Nağyz halyqty men Vetnamda kördim, barlyq
ömirime jetetindei jaqsy sabaq aldym olardan. Vetnamdyqtar osyndağy siz
siiäqty qipaqtap otyra bermeidi. Onda biz okkupant i̇edik. Olar bizdiñ sybağamyzdy
jaqsylap berdi, senderdiñ mūnda amerikandyqtarğa bergenderiñdei i̇emes. Barlyğy
aspanğa ūşyrylatyn. San ret basyñdy.säl körsetuiñ-aq mūñ i̇eken, myltyq oğy j-jj i̇etip zulai tüsetin-di. Tynyş ūiyqtaityn tünderimiz sirek bolatyn. Biz mūndağy
amerikandyqtardai qunaqy, narttai qyzyl bolmağan şyğarmyz. Halyq dep
sondağylardy ait, Koreiädağylar da sondai, al biz qağylezdermiz.
– Joqtan özgeni bylşyldama. Qūdaidyñ özinen de qağaju qalğan tärizdengen
senderdiñ jaman zavodtaryña deiin bas köterip, qimyldai bastady! Halyqty
köterip, jūrtqa dūrys jol körsete biletin myqty jigit bolsa, zäredei ūşqynnyñ
özi-aq jetip jatyr. Ondai is seniñ qolyñnan keldi ğoi! Kerersiñ äli barlyğy salam
syiaqty lap i̇ete tüsedi. Bizdiñ halyq äli otalar.
– Tap solai! Otalar da tez söner, — dedi Joja.
Diupiüi oryndyqty dürildetip ornynan qozğalyp, iyğyn köterdi de:
– Balasyñ äli! Jan-jağyña jaqsylap qarap al, sonda tağy da dūrystap
söilesermiz.
HÜŞ
GİTAR
Barlyğy da özdiginen bolyp jatqan tärizdi, poselkege kirip alu kerek i̇edi degen
äñgime köpten beri bolyp jürgenmen, oğan i̇eşkim kün tağaiyndağan joq, ony
basqarğan da i̇eşkim bolğan joq. Köşu turaly bül talas, podmastereler mektebi
istep tūrğan kezdiñ özinde-aq bastalğan i̇edi. Bizdiñ balalar oqymaidy, i̇eñ bolmasa
bireui barsaişy onda. Düniede osy halde otyrğan jalğyz bizdiñ poselke i̇emes, bül
tärizdi mektep paidaly närse. dep öñeşteri qyzarğanşa talasularyna bolady,
biraq sol aitqandaryñdy, iekteriniñ astynda, nebary özderinen i̇elu-aq metrdei
jerde 1943 jyly nemister salğan keremet jaqsy üi bos tūrğanda, kop jyldar boiy
qūlap jatqan jaman laşyqtarda tūratyn adamdarğa tüsindirip köriñderşi. Balalar
jinalğan kezderdiñ özinde de, ol üidiñ köp bölmeleri bos qalatyn. Al qazir ondağy
mektep jabylğan, sondyqtan auzynyñ suy qūruşylar köbeie tüsti. Äsirese
mynadai salqyn künder būğan itermeşi boldy.
Negizinde mūnyñ barlyğy partiiä ūiymynyñ qatysynsyz bop qaldy. Bar
jūmystyñ, ortalyğy port bola bastağannan beri kommunist-dokerler onda
ūiymdastyrylğan i̇eki iaçeikanyñ bireuine kirgen bolatyn. Sodan beri poselkeniñ
tūrmysyna tikelei qatysy bar mäseleler i̇ekinşi qatarğa tüsip qalğan tärizdi i̇edi.
Bül i̇eleuli kemşilikterdiñ biri bolatyn. Qazir poselkelik iaçeikanyñ özinde öñkei
qarttar men äielder, şette tūratyn i̇eki-üş saudager, mektep oqytuşysy ğana
qalğan. Ädeii joldastardyñ köñiline qaiau salu üşin aitqandyq i̇emes, ondağy
äielder jauynger, köp mäselelerden i̇erkekterge ülgi körsete alatyn bolğanmen de,
poselkelik iaçeikanyñ täjribesi jetiñkiremedi. Jinalys ünemi bolyp tūratyn, köp
mäseleler öte qyzu talqylanatyn, biraq köp jağdailarda i̇eşqandai toqtamğa
kelmei tarasatyn. Bos tūrğan mektep turaly mäsele de osynyn aiağyn qūşty,
birneşe ret talqylağanmen, biraq onan i̇eşqandai nätije şyqpady. Negizinde
halyqtyñ köşudi maqūldaitynyn jūrttyñ barlyğy bilse de, i̇eşkim ony basqaruğa
bel bailamady – istiñ özi öte qiyn körindi.
Degenmen, sol küni i̇ertemen Jejen barak aralauğa şyqty — äiteuir kim de bolsa
bireu bastauy kerek qoi.
Jejen dosy Leondy amerikandyq jük maşina şosse üstinde taptap öltirip
ketkeli öte köñilsiz bolsa da, alaida baraktardy aralauğa bet aldy. Kim biledi,
«halyqtardyñ ūly qonysynan auulary» bola qalğan künde de, Leon kart osy künge
deiin tiri bolar ma i̇edi, sebebi balalar şosseni kesip ötpes i̇edi – mektepke kazirgi
aerodrom salynğan alañ arqyly baruğa boluşy i̇edi. İa, i̇endi kaityp .onyñ Leondai
dosy bolmaidy. Leondy i̇erteñ jalpy molağa kömetini i̇esine tüskende, Jejendi
qaitadan aşu qysady. Mūndaida üide otyru öte qiyn; bir jağynan osynyñ özi de
bügin qariiänyñ barak aralauyna sebep boldy. Ol Leon tärizdi, nemese öz
poselkesindegi basqa da köptegem qarttar tärizdi, tUiaq serippesten azaptan
qūtqaratyn ajaldy kütip, qol qusyryp otyra bergisi kelmeidi.
– Ras, qalqiyp tūrğan baraktar da bar, äli töbelerinen su da aqpaidy, — dep
bastady Jejen öziniñ sözin. — Al meniñ laşyğymda i̇endi tūruğa bolmaidy. Öziñ
oilap körşi, kelesi qysta ne bolmaq! Sondyqtan meniñ aitatynym — qazir kirip alu
kerek, äitpese, i̇endi kaityp onda ömiri kire almaisyñ. Kim biledi, kenetten iankiler
i̇erteñ mektepti tikendi symmen qorşap tastar, ne dual salar, nemese sol üige
keñsesin köşirer. Mine, köptiñ bäri osynda! Olai bolğanda, keş qalamyz, mūndai
jaily jağdai i̇endi kaityp oralyp kelmeidi. Sondyqtan mynadai toqtamğa keldik.
Sağat törtte, qas qaraia bastağan kezde ğana qozğalamyz. İeñ jaily uaqyt sol.
Mūnyñ barlyğyn qariiä özi budyratyp jür. İeşkim i̇eşqandai toqtamğa kelmegen.
Biraq Jejenniñ sözi jürekke saqtalğan armanmen astasyp jatatyn, qariiänyñ sözin
tyñdağannyñ qaisysy bolsa da oğan şyn köñilinen senetin.
– Baiağyda osylai isteu kerek i̇edi, – dedi Buvar. – O jaiynda meniñ bügin Anrimen
keñeskim kelgen i̇edi. Şeşken kim?
– Qorğau komitet!, – dep beti şimirikpesten jauap qaiyrdy oğan Jejen, biraq
qanşa degenmen imeniñkirep, batylyraq bolu üşin mūrtyn şiratyp qoidy. –
Temekiñ joq pa?
– Osyny Anri bile me?
– Nege bilmesin? Biletini bylai tūrsyn, osylai isteuge kelisimen de berdi.
Tağy da Jejen qariiä öz janynan şyğaryp silteñkirep jiberdi. Özi partiiäda
joq, biraq iaçeika sekretariniñ kim i̇ekenin, ärine, jaqsy biledi, söz joq jaqsy jigit,
Jejen ony qarşadai küninen biletin-di, şynymen Anri könbes pe i̇eken?
– Äreketti qalai jasau josparyn jaqsylap oilastyru kerek, – dedi Buvar,—
barlyğyna bir joly i̇eskertemiz be, joq älde i̇eskertpei-aq qūiamyz ba? Bireu-mireu
bizdi ūstap bermese igi i̇edi. Poselkede tyñşy bar, biraq onyñ kim i̇ekenin bilmeimin.
Degenmen, ūnamsyz jağdailardyñ bolğany bar...
– Dūrys. Men i̇endi tegi barak aralamai-aq qūiarmyn. İeskerttim, – sonyñ özi de
jetedi. İendi jūrt körşilerimen özderi-aq kelise jatar. Temekiñ joq bolyp şyqty
ma?
Anri tüs kezinde üiine kaityp kelgende, poselke astañ-kesteñ bop jatyr i̇edi.
Jañalyq habar jūrttyñ barlyğyna jetip bolğan. Jejenniñ aitqany dūrysqa
şyqty, onyñ jolyqqan adamdary körşilerine habarlapty. Bireuler barlyq
mülikterin tikelei dalağa şyğaryp qol arbağa ne balalar koliaskasyna böstekterin,
as aiaqtary men ärtürli mülikterin tiep jatyr. Ne bop jatqanyn — evakuatsiiä ma,
älde poselke ūrysqa äzirlenip jatyr ma, nemese balalar köşu oiynyn oinai
bastağanyn aiyru öte qiyn i̇edi. Körşiler qaljyñdasyp, birine biri dem beredi.
Osyndai tärtipsizdiktiñ köñildi, jaqsy jağy da bar i̇edi...
– Qalai, Anri, şabuyl salatyn boldyq pa?
Poletta äbden maşaqatqa tüsken i̇eken. Onyñ üiinde qol arba bolmaityn,
sondyqtan äiel būğan stoldy beiimdeuge mäjbür bolğan, – i̇eger ony töñkerip närseqarany soğan ūqyptylyqpen tiese, ony zembil syiaqty köterip äketuge bolady.
Anri bölmege basyn sūğa berip, Polettanyñ kereuettiñ basyn şyğaryp alğaly
jatqanyn kördi. Anri şydai almai külip jiberdi. Mässağan! Demek, i̇eptep iskerlik
jasaudamyz ba, nemene? Biraq būl joly Anridiñ sybağasy jaqsylap berildi. Kerek
kezinde ol i̇eşuaqytta üide bolmaidy. Ärine, ol külmei kim külsin? Basqanyñ i̇erleri
bükil närse-qarasyn tiep boldy, äielderine kömektesude, al bizdiñ adam siqymyz
joq! Bizge, ärine, ädettegidei, älde kişkentai bölme, qarañğy şolan qalady. Osyny
da äke deidi-au! Balalary qarañğy, dymqyl üişikte künniñ közin körmei ösetini
onyñ qabyrğasyna batpaidy. Sol-aq i̇eken, Poletta i̇eñirep qūia berdi. Biraq Anri
qymtyrylmastan aşyqtan aşyq saqyldap külip jatyr. Ol äieliñ būlqynğanyna
qaramai qūşaqtap aldy da, özine tartyp bauryna qysty.
– İendi būlqynyp şyğyp qaraşy! Jaraidy, tynyştal, Poletta. Qazir biz
barlyğyn ūiymdastyramyz. Renjimeşi osy. Men bügin kün ūzyn osynda bolam.
Külşi doly, kül balalaryñnyñ meirimsiz äkesine, – deidi ol. Anri köşege şyqty
da, qasynan jügirip ötip bara jatqan balany ūstap ap, ony Gittondy, Buvar men
Diupiüidi şaqyrta jiberdi.
– Mūndai astañ-kesteñ salğan kim? — dep sūrady ol älgi kisilerden.
– Qorğau komiteti deidi, – dep jauap berdi Buvar tañdanyp. – Sen bilmeitin be
i̇ediñ?
– Qalaişa qorğau komiteti deidi? — dep aiqailap jiberdi Gitton. – Qorğau
komitetin men basqaram. Ondai äñgime bolsa men biler i̇edim ğoi.
Anri jairañdap küldi — ol köpten beri ondai köñildenip külmegen i̇edi: i̇endi,
qalai bolğanda da barlyğy tüsinikti.
– Ne bolsa ol bolsyn, būl istiñ bastamasy, — dedi ol. – Äne qarañdarşy!
Bükil poselkeniñ ruhtanuynda şek joq i̇edi. Köşelerdegi jūrttyq jüris-tūrysy
qyzu i̇edi. Köp zaman ötkennen keiin, adam sondai kündi i̇esine tüsirgende, däl sol küni
aspandy būlt basyp jabyrqau bolyp tūrsa da, sonda kün közi jarqyrap tūrğanyna
küdiktenbeidi, ärqaşan bireu-mireu baraktan barlyq körşileriniñ stoldarynan
ülken stol alyp şyqqanda, ne bolmasa işine pişen toltyrğan jastyq şyğarğanda,
jūrttyñ qarqyldağan qatty külkisi men qoşemettegen ünderi de i̇estilip jatatyn:
«Mässağan! Mūnyñ özi düniejüzilik rekord qoi, inişek!». İendi asa qūndy
būiymdardy: tigin maşinalaryn, radiopriemnikter men kişkene peşterdi şyğara
bastady. Al bağzy bileuler, olardyñ mūndaida qalyspaityny belgili ğoi, jūrtty
ädeii küldiruge tyrysty. Papilon, mysaly, qol arbağa barlyq mülkin tiep,
arqanmen üstin tanyp tastady da, jüktiñ i̇eñ üstine tüngi qūmyrany töñkerip qoidy
– tamaşalañdar, qaiyrymdy halyq, degendei. Onyñ dosy Jorj – deputat i̇emes, ol
da takelajşy – jūrtqa i̇estirte mynany mälimdedi: «Qūdaiğa şükir, aua raiy
biurosy tüs qaita jañbyr jauady dep habar aitty — i̇endeşe qūrğaq bolady!»
Dūrysynda da, i̇eger keşegi, aldyñğy küngidei jañbyr qUiar bolsa, böstekter men
basqa da jükke oñai timegen bolar i̇edi.
– uialsañdarşy, aqaqauğa salatyn uaqyt tapqan i̇ekensiñder! – dep bir äiel
terezeleriniñ qaqpaqtary jabuly tūrğan Leonnyñ laşyğyn körsetip, älgi
külegeşterge aqyrdy.
Ünsiz tynys bir minutqa sozyldy, degenmen sergip qalğan jūrt köpke şydai
almady. Kop keşikpei qaitadan qaljyñ men külki bastaldy.
– Dostarym, senderge aitarym mynau, – dep bastady Anri. – İeger bireu-mireu
küzetşilerge jetkizgen bolsa, onda barlyğy bitkeni. Sağat törtte bizdi i̇esik aldynda
bir rota kütip tūratyny sezsiz. Sonda biz jaman-jäutik mülikterimizben qaida
baramyz? Olar tügin qaldyrmai qiratady da, äñgime sonymen aiaqtalady. Demek,
sağat törtke deiin kütu aqylğa syimaidy. Dereu qozğalu kerek. Aldymen äzir
bolğan adamdar jürsin, al olardyñ artynan qalğandary qorğauşy retinde i̇eretin
bolsyn. Barlyğymyz bir tüidek bolyp şyqpauymyz, ärine, sonşalyqty jaqsy
i̇emes. Biraq oqasy joq, artynan jaiğasa jatarmyz. Bölmelerdi jūrtqa ädil i̇etip
bölip beremiz. Al qiqañdaityndar bola qalsa, — ondaidyñ qyzuyn dereu basarmyz.
Bükil halyq basar. Bül birinşiden. Al, i̇ekinşiden, i̇erkekter velosipedterine minip
basqa poselkelerdi, port pen tipti körşiles zavodtardy aralap şyqsyn —
jigitterdi aldyn ala i̇eskertip qoiu kerek. Jūmystan şyğysymen osynda kelsin, al
qoldary tietiñder – i̇erterek kelsin, i̇eger mūnda «moktar» tūmsyqtaryn sūğa qalsa
kerek bolar. Bül istiñ mañyzy ülken i̇ekenin joldastarğa tüsindiru kerek.
Qarttardy ūmytpañdar, olarğa kömektesu kerek i̇edi,— dedi Diupiüi.
– Jakqa da kömektesu kerek, ol jalğyz ülgire almaidy, äieli. bolsa aiağy auyr.
Onyñ qolynyñ özi asqynyp ketken körinedi, kesip tastamasa jarar i̇edi...
– Sonyñ barlyğy ne üşin? Kei kezde jūrt aqymaqtyq isteidi, – dep küñk i̇ete
tüsti Diupiüi.
Sağat birge ketkende alğaşqy top qozğaldy. Bül bir säti tüsken kez bop şyqty.
Aerodromda jöndi adam joq ta i̇eken. Jergiliktiler tamaq işuge ketipti, al
derevnialyqtar amerikandyq jana syrahanada otyrğan bolatyn.
Birde-bir ianki körinbeidi. Şamasy, i̇eşkim jetkizbegen boldy. äitpese olar sözsiz
kelip, biraz şara qoldanğan bolar i̇edi. Mektepke deiingi jol aşyq bop şyqty.
Barlyğy op-oñai, tipti öte oñai boldy, sondyqtan jūrt aldauğa tüsip qalamyz ba
dep biraz küdiktendi de. İeñ aldymen jükterin i̇erte bastan buyp-tüiip qoiğan altyjeti üi köşip keldi. Saulap kele jatqan jüris kire beris i̇esik aldynda ğana bir minut
kidirip qaldy, öitkeni i̇esikti qiratuğa tura keldi, bäribir basqa şara joq. Tört i̇erkek
iyqtaryn tirei salyp itergen kezde, temirmen qaptap şegelep tastağan berik i̇esik
şydamai synyp ketti.
– Natsister däl Kolorado qoñyzdary ğoi, ädeii biz üşin salğan siiäqty,
aqylsyzdar. İendi «moktar» kele qoisyn, rahym i̇etulerin sūraimyz — dedi Papilon.
Ol i̇esiktiñ işki jağynan jypyrlap tūrğan ilgek-tiek bastyrmalardy tapty.
Müldem qorğandağy tärizdi. Äbden oñdy! Qalai qamasa da tözuge bolady.
– İendi terezelerdi baqylau kerek.
– Söitip, aldyñğy top alğan mektep pen poselke ortasyndağy jol arşyldy.
Poselkeden barlyq mülikterin artyp-tartqan jaña köşpendiler birinen soñ biri
mektepke qarai qauyrt jürip keledi: i̇eri qol arbany süiretip bara jatyr, äieli
onyñ artynan i̇eşteme tüsip qalmasyn dep ädeii baqylap barady, al ainalasynda
balalary sekirip, bilep jür. Beisenbi dep osyny ait, beisenbiniñ beisenbisi!
Mūndai meiram ömir boiy olardyñ, i̇esterinen şyqpaityn boldy. Jūrttyñ
batyldanğany sondai, tipti olar i̇endi ūzatuşysyz-aq kele jatyr. Mektepke kirip
alğandar, berik i̇esikter men olardyñ tiekteriniñ arqasynda, i̇eşteñeden qoryqpai,
alaqsyz otyrdy. İeger jolda qauyp tua qalsa jügirip baryp joldastarğa
kömektesuge bolady. Küzetşiler kelip i̇endigäri köşuge tyiym salar bolsa da,
bäribir tartyspen jetken tabysty tartyp ala almas. İeger olar tipti mektepti qamai
qalsa da, olardyñ qorşauy mäñgi sozylmaidy ğoi. Qalğandary irkip küte tūrady da,
artynan kirip alady.
Sağat üşke taman basqa poselkelerden jibergen ökilderdiñ aldy kele bastady.
Olar mekteptiñ ainalasyna jinalyp, barlyq jerlerdi qarağyştap köşip,
qonuşylardy batyldylyqtary üşin maqtap, olardy joldarynyñ sätti
bastauymen qūttyqtady. Janadan köşip kelgender olardy quanyşpen qarsy alyp,
«qamalyn» körsetuge i̇ertip äketip jatty. Öte-möte äielder qatty quandy. Köşip
kelgenderine bas-aiağy bir-aq sağat boldy, degenmen olar özderin nağyz qoja siiäqty
ūstady, tipti maqtanyştaryn jasyrğylary da kelmeidi. Būl jerden ketkennen
olarğa i̇endi ölim artyq. Qağazdauğa nemese i̇erteñine bar jerine sūmdyq dymqyldyq
şyğa kele me i̇eken dep qoryqpai būiauğa bolatyn berik qabyrğalary bar nağyz üide
tūrmağandaryna on jyldan asqan bolatyn. Al terezeler – jap-jalpaq, keñ.
Şamasy, bölmelerge küni boiy kün tüsip tūratyn siiäqty, ramalary da jaqsylap
ornatylğan.
– Sutartqyş i̇ekeş sutartqyşymyzğa deiin bar, bylaişa aitqanda, baspaldaq
alañşalarynda kran jasağan. Ras, sutartqyşty jauyp tastapty, biraq biz ony
sözsiz aşqyzamyz.
– Ne bop jatqanyna tüsinemisiñ?
Al bizdiñ äielderdi aitsañşy, qadirli ana bolğandaryna bolaiyn! Kişkene
qyzdarşa koridorda i̇ersili-qarsyly jügirisip jür. Bükil i̇ekinşi qatardy qualai
jalpy koridor salynğan i̇eken, onyñ i̇eki jağynda da jaryq bölmeler bar, mūnyñ bir
jağy teñizge, bir jağy kazirgi aerodrom salynğan öte keñ alañ jaqqa şyğyp jatyr.
Jan-jaqtyñ körinisteriniñ qandai i̇ekenin qaraşy öziñ!
Bizdiñ auğyndardyñ birde-biri būryn birinşi qatardan biıgirek üide tūrğan i̇emes.
Bälkim joğary şyğu bärine birdei ūnai qoimaityn şyğar, degenmen, seniñ qazir
joğary şyğyp bara jatqan basqyştardyñ ärqaisysy sağan öz ömirindegi jaña
basqyştai körinedi ğoi. Şynynda da solai, äielderge qarağanyñda köñiliñ qandai
tolady. Olardyñ jüz-älpetterine deiin özgerip ketken. Mümkin, būl änşeiin jalpaq
terezelerden tüsken jaryqtyq şağylysy şyğar... Biraq būlardyñ myna şattyq
külkisi qandai! Sondyqtan külki koridor bitken, būryş bitkenniñ barlyğynan
jañğyryğyp i̇estiledi. Närse tasyp qoldary timei jürgenderine qaramai, olar
qaitkenmen de, jügirip qarsy kep qalğan körşi äieldi oinap şymşyp, ony
syqaqtauğa ülgiredi.
– Qapyda qalyp jürme i̇endi! Mūnda kimniñ qalai qojalyq i̇etetini birden belgili
bolady.
– Mūnda kösile tartarlyq jer – kir juyp, tazalyq ornatuğa oryn jetedi.
Sağat tört şamasynda mototsikl mingen ohrannikter jetip keldi, biraq
orağytyp şyqqandary bolmasa, mektepke jaqyndağan joq, sirä, alğaşqy
barlauşylar bolar. İerkekter olardyñ, arttarynan tas atty. Qarabet tyñşylar
bilip qoisyn, bastyqtaryna da aita barsyn bizdiñ mektepten oñailyqpen kete
qoimaitynymyzdy. İeger bizdi būl jerden köşiretin nietteriñiz bolatyn bolsa,
bükil okrugtegi ohrannikterdi jinauğa tura keler sizderge, biraq sonyñ özinde de
älderiñiz jete qoimas. Tap sol kezde kömek te kep jetti. İeñ kemi jüz adam mektep
aldyndağy alañğa ornalasyp aldy.
Bastyqtar ohrannikterdiñ habaryna onşa quana qoimağan bolu kerek. Degenmen,
onşaqty mototsiklister i̇ertken komissar auğyndardy qorqytpaqşy bop, biraz
äreket jasady. Būl on adamdar, ärine, komissardyñ öz basyn qorğauğa jetkilikti
ğoi, biraq bizdi būl jerden küşpen şyğaruğa öte az. Komissarğa i̇esik aşu tügil,
jūrttyñ onymen söileskileri de kelgen joq, şu köterip öziniñ itin şyğardy.
Amerikan aerodromynda jūmys istep jatqan jer qazuşy jūmysşylar, älgi aiqaiūiqaidy i̇esti sala, kürekterin tastai-mastai, mūnda ne bop jatqanyn köru üşin
jügirip kelipti, mūnyñ özinde, türlerine qarağanda, olardyñ kömekeii körinip-aq tūr
— i̇eger dokerlerge kömek kerek bolsa, bizge arka tūtularyna bolady degendei.
Mine, i̇endi biz keşkilik öz üiimizde otyramyz; biz de şarşadyq, şarap işkendei
qyzulaumyz, biz i̇endi temirmen qaptalğan i̇esiktiñ, öñkei ilgek-tiektiñ
qorğauyndamyz, al ülken suyq şatyrğa aparatyn baspaldaqtyñ i̇eñ joğarğy
basqyşynda, tereze aldynda i̇eki joldas küzette tūr. Küzetşiler tüni boiy almasyp
tūrady.
Jaña köşip kelgender, elektrdiñ joq i̇ekenin tek qarañğy tüskende ğana baiqady.
Vkliuçatelderdi beker būrğyştady, bäribir janbaidy!
– Ğajap! Mektepti bül jerden tek mūnan bir ai ğana būryn köşirip jibergen i̇edi
ğoi. Şynymen osyndai qysqa merzim işinde elektrdi üzip ülgirgenderi me?
Sçetçikti izdep köru kerek i̇edi.
– Men i̇eger özimniñ akkumuliatorymdy äzirşe koridorğa qūia tūrsam maqūl
köresizder me? — degen ūsynys i̇engizdi Gitton.
Maqūldamağanda qaitetin i̇edi! Papilon bölmege kirip ap, i̇eñ aldymen öziniñ
kişkene peşin ornatty. Otqa jylynğandy ol öte rahat köretin, oğan tipti qūmar da
i̇edi. Bak bergende, onyñ bölmesinde, terezesiniñ bir. közi truba ötkizetin tesigi bar
qañyltyrmen qaptalğan i̇eken. Papilon peşiniñ trubasyn sol tesikten ötkizdi. İeki
minuttan keiin barlyğy äzir boldy. Papilon dereu ot jaqty da, quanğanynan
kişkene baladai sekirdi: «Qaraşy, – dep aiqailap jiberdi, – joq, sen karaty öziñ,
inişek!» Şynynda da özi tütindi keremet tartady i̇eken, kirpiş i̇ekeş kirpiş te mūnda
mazdap janar i̇edi. Būl jerdi barakpen salystyruğa bolmaidy, onda tesik bitkenniñ
barlyğynan jel ürleidi de turady, sonda alai-tülei qalyñ tütin, tipti tūnşyğu
qiyn i̇emes... Qarañğylyqpen birge üige suyq kirgendikten, äielder Papilonnyñ
bölmesine qarai bet aldy. «Kiruge bola ma? Tipti balalarym toñyp qaldy!» – deitin
de, olar qyp-qyzyl bop tanaurap qyzğan kişkene döñgelek peşti ainala qorşap
otyra qalatyn i̇edi.
– Äi, Gitton! – dedi üi qojasy aiqailap. – Jūrttyñ barlyğy bizdiñ üige
jinaldy, sondyqtan sen öz elektr stantsiiäñdy meniñ i̇esigimniñ aldyna qoi. İendi ne
kerek, ot ta, jaryq ta bar, i̇endeşe birge ötkizelik. Öz bölmelerimizge baryp ülgiremiz
äli. Solai ma, Fernanda? Üirenbegendikten tipti bir türli körinedi. Mūnda biz i̇ekeumiz
jaña ğana otasqan siiäqtymyz. Saitan atsyn, men biraz jasarğan da siiäqtymyn!
Şaqpaq, maişam, kerosin şam, qalta fonary — barlyğy iske asty. Ärine,
elektr jaryğy bolsa būdan da jaqsy bolar i̇edi. Älgi saitannyñ sçetçigi qaida
ketken? İerkekter ony izdeuge şyqty, qabyrğa bitkenniñ barlyğyn sipalap qarady,
degenmen. i̇eptilik jasap izdedi. Bül üidiñ özi äli tanys i̇emes, kim biledi, qaidağy bir
ūrağa tüsip ketersiñ.
– Mende sym da bar, – dedi Gitton.
– Öziniñ ünemşilin qaraşy. Monter boluyn, ğoi öziñ.
– Onyñ, dūrys. Elektrmen ainalysudy men öte ūnatam. Äbden ornalasyp bolğan
soñ, men mūnda talai närselerdi jasaimyn. Meniñ dotymda...
Auyr jūmyspen ötken künnen keiin äielder peş tübinde otyryp demaldy.
– Degenmen de, men barakta ondai-mūndai närselerimdi tastap kettim tastap
kettim, – dedi Fernanda. – Äli ne bolary belgisiz.
– Belgisizi ne? Men, mysaly, öz barağymdy tipti sağynbaimyn. Oğan krest
qoidym. İendi meni būl jerden köşirip körsinşi.
– Qanşa aitqanmen, oryn teuip üirenip qalğan jer yssy körinedi i̇eken, ony
tastap ketu qamyqtyratyn tärizdi. Qanşa jaman bolsyn, barlyğy şirip ketsin,
biraq üirenip qalsaq, ony qaldyru öte qiynğa soğady. Sol üide meniñ şeşem
qaitys boldy...
– Elektr symyn kesip tastamasa, mūnda tipti raqat bolar i̇edi.
– Baraktarda tūrğanymyzda da biz elektr jaryğyn ylği paidalanğan joq i̇edik,
oğan qaltamyz şaq kelmeitin.
– Al bizde ylği söndiruli tūratyn.
– Amerikandyqtar bizdi osy aradan şyğarmai qūiar deimin, ainalany qorşap
jatyr ğoi. İendi bizdi bül jerden köşirip jiberu olarğa op-oñai.
– Mūnda bolsaq da, poselkede bolsañ da, äiteuir bir täuekelge bel bailau ğoi. Ol
jerde de bizdi qorşap ap, aidap şyğuğa mümkinşilikteri bar i̇edi.
– Biz i̇endi olarğa syltau tauyp berdik.
– Meniñşe, mūnda bizge qorğanuğa jaqsy, barlyğymyz bir jerdemiz ğoi.
– Bilesiz be, ainalañda nağyz qabyrğalardy kergeniñde, al joğaryda töbe bolsa,
barlyğynyñ jaqsy bop ketetinine senesiñ. İeger mūndai bolatynyn bilgenimde,
qyzymdy jat adamdarğa jibermeitin i̇edim, – dedi Jorjetta, tap qyzynikindei bir
taram aq sary şaşyn baiqamai barmağynyñ ūşyna orap jatyp.
– Meniñ balam sondai tasqynda, suyq pen qarañğyda tuuy mümkin i̇edi, i̇endi mūnda
ol terezeniñ tübinde, kün şuağynda jylynyp jatady, qandai jaqsy! İeki ülken
balam i̇eşuaqytta da künniñ közin körmegen i̇edi...
– Qaşan bosanasyñ?
– Jaqynda.
– Hal-jaiyñ qalai? Öte auyrlap ketken i̇ekensiñ.
– Ötken i̇eki balamda da tap osyndai bolğan i̇edi. İerteñ ne bürsigüni jūmys isteudi
tastaimyn.
– Mūnda barlyğymyz sağan kömektesip tūramyz. Qanşa qarauşyñ bolatynyn
kördiñ be. Tap auruhanadağydai bolady.
– Ras, mūnda jyp-jyly, tap auruhanadağydai.
– Balalarğa-aq barak öte jaman i̇edi. Däl süiekteri joqtai bop-bos, qap-qağilez
bop i̇esetin-di.
– Alaida men olardyñ lagerinen. qorqam. Bälkim olar bomba qoimasyn jasar būl
jerge. Olai bola qalsa, i̇eñ aldymen bizdiñ külimiz kökke ūşady.
– Jūrttyñ aituy boiynşa, olar jüzdegen jäşik äkelgen körinedi, biraq
işterinde ne baryn i̇eşkim bilmeidi.
– Tağy da bizge qaiğy-qasiret äzirleude.
– Şynymen i̇erkekterimiz tağy da ketuge mäjbür bolar ma i̇eken, qalai dep
oilaisyñ, Fernanda?
– Sender qalai oilasañdar solai oilañdar, al meniñşe biz barlyğymyz
i̇erkekterimizben birge baruymyz kerek. Bükil halyq bop baruymyz kerek. Būl joly
şynymen qūrtu kerek. Būryn äielderdiñ birdeme aituğa ruhy jetpeitin-di. Al i̇endi
olardyñ qazir bazarda, dükende ne deitinin tyñdap köriñderşi. Joq, i̇endi barlyğy
basqa türde bolady.
– Äielder qazir... – dep bastağan i̇edi Poletta, biraq qūia qoidy.
Köz şağyldyrğan jaryq bölmeniñ işin jarqyratyp jiberdi. Seruende birinşi
raketa jibergendegidei tärizdi,. quanğannan jūrt şu i̇ete tüsti.
– Äiteuir tapqan i̇eken, sabazdar!
– Qazir mūnda kündizgiden de artyq. Özderiñiz oilap köriñizderşi, qanşa oilap,
bata almağan i̇edik.
Jeñuşiler, üş basqyştan bir-aq attap, alqynğan küiinde bölmege jügirip kirdi.
Olardyñ i̇eñ aldynda, ärine, Papilon.
– İe, bizdiñ üide hanymdar bar i̇eken ğoi! Baronessa Fernanda qonaq qabyldap
otyr. İerleriñniñ qastarynda bolğanyna quanyñdar; äitpese qarañğyda otyratyn
i̇ediñder.
– İer bola qalğandaryn qaraşy... Äielderden körgen ziiändaryñ joq qoi, – dedi
de, jūrtty küldire söilep, juan Martina keudesin qaiqaita tüsti.
– Söz bar ma, – dedi Papilon qaljyñdap, – Alfonstyñ aryğyn qarañdarşy,
tipti özi şybyq siiäqty jip-jinişke! Degenmen, jyl saiyn senderden, raspisaniege
jazyp qoiğandai, bir baladan tuady da tūrady. Onsyz da jūrt, i̇eger Martina bir
jyl bala tappasa zaman aqyr bolady dep şyğardy. Al i̇endi, hanymdar, rūqsat bolsa
zäbirlengen adamnyñ özin körseteiin, ol mynau dep jūrtty du küldire, Papilon
Alfonsty iterip alğa şyğardy.
– Neşe balañ bar?
– Onşa köp i̇emes, – dedi Alfons qaljyñdy kötermelep. – Meniñ äkemniñ on üş
perzenti bolğan i̇eken al, i̇endi mende.äzir i̇ekeu... onyñ üstine jarty-aq diujinany...
Ony i̇estigen jūrt şek-silesi qatyp külisti, al Papilon küldire söilep, qosyp
qoidy:
– Hanymdar, būğan qarasañdarşy, özderiñ. Jany qai jerinde tūr i̇eken. Boiy da
menen biık i̇emes. İekeumiz de ūsaqpyz. Al i̇endi kişkentai adamdar qant siiäqty,
qoraştau kelgen saiyn tättirek keledi.
– Balalardyñ közinşe ündemei otyra tūrsañ işin jarylyp ketpeidi ğoi, – dedi
Fernanda külkisin tyiyp.
– Ne aityp tūrğanymdy bilem. Abyrjyma, artyq söz aitpaimyn. Jaryqtyq peş
dep osyny ait! Keremet jaqsy janady i̇eken!
– Qalğan bişaralar ğoi, äli künge deiin baraktarynda otyr.
– Okasy joq, i̇erteñ köşip keler. Bügin qoldary timedi, kün ūzyn jūmysta boldy.
«Teñizşisymaq», Sovajen men Dekuandar bügin jük tüsirdi.
– Joq, jūrttyñ aituyna qarağanda Dekuan aerodrom jūmysyna jaldanypty. O
nesi i̇eken?
– Ernest qariiäny osynda köşirip äkelu kerek i̇edi. Onyñ üii amerikandyqtar
lageri territoriiäsynda qaldy. Äli künge deiin de Gollge senulerin qoimağanmen,
qariiälar keremet jaqsy adamdar. Soñğy kezde men olarmen öte jaqyn tanystym.
– Basqa şaldardy da köşirip alamyz. Metrdoteldi äielimen... Meniñşe olar
aqyly auysqan adamdar bolu kerek. Özderi qaidan şyqqan millioner. İeşuaqytta
i̇eşkimmen til katyspaidy.
– Nağyz aljyğandar ğoi özderi. Sirä, olar öz küşterimen närselerin äkele
almaityn şyğar. Ondai-ondai bola beredi ğoi. Bäldense bäldene bersin, qanşa
aitqanmen mūnda olarğa dūrysyraq bolar.
– Düniede mūndai da qyzyq adamdar bola beredi i̇eken!
– Joldastar, meniñ ūsynysym bar, – dedi Papilon. – Qazir keş bop qaldy.
Äzirşe üidi-üiimizge tarap, azdap tamaqtanyp alalyq. Balalarymyzdy
ūiyqtatalyq. Sonyñ artynan bizdikine keluleriñizdi ötinemiz. Menen i̇eki bötelke
qyzyl şarap tabylady, köpten beri saqtap jür i̇edim, barlyğymyz bölip işelik,
biraz keñeselik te. Solai i̇emes pe, Fernanda? Tek stakandaryñdy ala kelinder,
äitpese, bizdiki bäriñe birdei jetpeidi.
– İapyrai, osy takelajşylar-ai, – dedi qaljyñmen Gitton. – Ünemşil halyq.
– Tiliñdi tart, takelajşylar qūlağyn i̇eñ bolmasa bügin şulatpaşy. Bir stakan
araq tartsañ öziñe jaqsy bolady ğoi.
Aityldy – jasaldy, sağat on birge qarai Papilondikine auğyndardyñ barlyğy
jinaldy. Ot basynda otyryp demalyp, jūrttan äñgime i̇estu üşin olardyñ
ärqaisysy oz stakandary men oryndyqtaryn ala keldi.
– Mūnda tipti jel i̇ekeş jelde bilinbeidi, – dedi Mari. — İesiñde me, Poletta, jel
soqqanda i̇etin türşigetin. Añnyñ ūlyğanyndai uildeitin i̇edi.
– Bizdiñ i̇esiktiñ ilgegi de joq i̇edi, – deidi Poletta. – Keşkilik Anri joqta men
keremet qorqatyn i̇edim. İendi mūny aituğa da bolady.
– Bälkim sen bireu aqşa äkele qalsa ūiyqtap qalarmyn dep qoryqqan şyğarsyñ?
Burgundiiä şarabymen oinaudyñ qajeti joq. Ony işkeniñde, tipti, öziñ sezbeisiñ
de, süt siiäqty. Jūrtqa sener bolsañ, jenil şarap. Al bes minuttan keiin
qyzbağanmen, köñiliñniñ biraz köterile bastağanyn sezesiñ... Ömirdiñ i̇eşqandai
kemşiligi joq siiäqty köre bastaisyñ. Tipti onyñ tüsine deiin meker keledi: köz tigip
qaraityn bolsañ. — nağyz sirop, bala i̇ekeş bala da işe alatyn ziiänsyz su siiäqty;
sonan bir kezde kenetten adamnyñ ruhy köterilip, özine küş bite bastağanyn sezedi;
köñil jäi, oiy aq şaraptai tap-taza, qany qyzyl şaraptai yp-yssy, tättilik sezimi
jalğyz ğana auzynan i̇emes, bükil denesinen seziledi, şamalap qalğyp barady.
barmağyn qimyldatuğa da i̇erinedi.
– İa, būl sağan olardyñ «koka-kolasy» i̇emes!
– Onysy sidik sasidy deidi ğoi, – degendi aitady Jejen qart.
– Al, biz bügin ülken jūmys istedik. Dūrystap jaiğasyp alsaq, degenmen
jeñilirek soğady ğoi.
– Aşyp aitqanda, mektepti būlai basa-köktep ala alady i̇ekenbiz, dep biz
i̇eşuaqytta oilamağan i̇edik, barlyğynyñ qaq-soqsyz bolyp şyqqanyn
qarañyzdarşy. Birdemeden qoryqqan da i̇edik. İeger barlyq jerlerde de osyndai
birauyzdan qimyldar bolsaq, köp närseler özgergen jäne i̇ete tez özgergen bolar i̇edi.
Burgundiiä şaraby ot, jeñil-jelpi qalğu-mülguler qiiäldy şaryqtatady. Äñgime
saiabyrlady. Tek oqta-tekte äldebireudiñ auzynan şyqqan söz, bölmeniñ işinde
qalyqtap jüzip, jyly tynyştyqty qozğap jiberedi de, tätti oi bolaşaqty
qiiäldauğa köşedi.
– Bükil jūrtqa jaqsylyq bolu üşin asa köp närse kerek i̇emes siiäqty körinedi
ğoi.
– Nağyz baltaşynyñ soñğy siltesi qysqa keledi. Bir sermeumen-aq ağaşty sūlata
salady.
– Ol dūrys. Tolğağy jetken kezde biz özimiz qairan qalamyz äli. İyğymyzben
itersek bolğany — qarai gör, kenetten ömir özgerip ketedi.
– Şynynda ömiri özgergen adamdarğa qandai jaqsy deseişi. Baqytty ğoi olar!
– Baqyt özinen-özi kelmeidi, – dedi Anri, – özinen-özi i̇eşteñe bolmaidy, oğan ümit
i̇etudiñ qajeti joq.
– Onda kimniñ talasy bar! Jerdiñ bizge bola ainaluy üşin biraz i̇eñbek isteu
kerek. Biraq ol bizge keregindei ainalğan kezde, kerek-jaraqtyñ barlyğyna ie
bolğanymyzda, i̇eñbek azap i̇emes, quanyş bolady.
– İeñ aldymen, – deidi kenetten Gitton, – ne isteitinimdi bilemisiñ, Janna?
Sabağymen qarmaq tauyp alamyn. Şortan aulaimyn. – Qarmaq tastağandai Gitton
qolyn sermeidi. – Bizdiñ jerde balyq köp bolady. Jūrttyñ qalai balyq
aulaitynyn kergem: bir minut ūstasa bolğany — qaba ketedi, al, i̇endi jemmen
aulauğa şamam jetpeidi, ol üşin kün ūzyn otyru kerek. Sabağy bar qarmaqty
aitsañşy...
– Men bolsam, – deidi Jejen qart, – it asyrar i̇edim, i̇eger oğan deiin jasasam. İtti
tabu qiyn i̇emes, biraq ony qalai asyrarsyñ? İt adamnan da köp jeidi tamaqty.
Meniñ bala . kezimde, äli i̇esimnen ketken joq, äkem bir jaqsy töbet it äkelgen i̇edi.
Bälkim men balalyq jağdaiğa tüsip otyrğam şyğar, degenmen itim bolsa köñildirek
bolar i̇edi.
Qalğyp-mülgu, burgundiiä şaraby, ot – jūrttyñ barlyğyn qiiälğa jeteledi.
Adam joldastaryna qandai kütpegen, tipti qyzyq oi aitsa da, jūrttyñ barlyğy
biraz sergip qalady. Säl ğana jeñildik tüsken i̇edi, jūrttyñ syry aşyla bastady.
– Meniñ tilegim, sirä, onan da qūnarsyzdau şyğar – kofeinik satyp alğym keledi.
İesiñde me, biz i̇ekeumiz järmeñkede körgen i̇edik qoi? – deidi Janna i̇eri Gittonğa qarap.
– Elektrli kofeinik. Qossañ bolğany – i̇eki minutta qainap şyğady.
– Gittondar elektrsiz tūra almaidy, – deidi Papilon külki qylu üşin ädeii
baiymdalyp, – i̇erine äieli sai.
– Mende de qyzyq qiiäldar bolady, – dep moiyndaidy Anri. – Kei kezde onyñ
neden i̇ekenin öziñ de sezbeisiñ. Meniñ notadan habarym da joq, muzykant bop ta
jaryta qoimaspyn. Degenmen, gitar alğym keledi.
– İe, gitar alğyñ keldi me! Jaqsy bopty revoliutsionerdiñ gitar süirep jürgeni!
– İspaniiä maidanynda, internatsionaldy brigadasynda meniñ bir ispan dosym
bolğan i̇edi, – dedi de Liusen sausaqtarynyñ buyndaryn qatty-qatty sytyrlata
bastady.. – Keiin ony öltirip ketti... Aty Enriko i̇edi. Ol da gitar tartudy jaqsy
köruşi i̇edi...