93 jıl

BIRINŞI BÖLIM
TEÑIZDE
Birinşi kitap
SODREY ORMANI
1793 jılğı mamır ayınıñ soñğı künderinde Parij eriktileriniñ
batalonı Bretandağı qauip-qater jaylağan Sodrey ormanında barlau
jürgizdi. Otryadta nebarı üş kündey adam bolatın, öytkeni onıñ qatarı
qırğın soğıs kezinde mıqtap sirep qalğan edi.
Batalon Sodrey ormanına enisimen saqtıqpen ilgeriledi. Asıqpay
aqırın jürip keledi. Aldı-artına, oñdı-solğa qarap qoyadı. "Soldattıñ
jelkesinde de köz boluğa tiis" degen söz, sirə, tegin aytılmasa kerek.
Batalonnıñ jürip kele jatqanına biraz boldı. Qazir qanşa sağat, qay
mezgil ekenin tap basıp aytu qiın. Öytkeni it tumsığı ötpes munday
toğaydı ünemi qaraköleñke basıp turadı, al Sodrey ormanınıñ işine
eşqaşan jartımdı jarıq tüsip körgen emes.
Sodrey ormanı - talay qayğılı oqiğanıñ kuəgeri. Munda, nu toğay
işinde, 1792 jılı qaraşada azamat soğısı bastalğan edi. Bül jerde
qanşama qırğın bolğanın esiñe alsañ, töbe şaşıñ tik turadı. Jalğanda
munan beter üreyli jer bolmas.
Soldattar aqırın jıljıp keledi. Aynala şeşek ata qulpırıp tur.
Gül-japıraqtıñ hoş iisi murın jaradı. Kün səulesi jasıl jelekti
əredik tesip ötip, bualdır perde taqqanday.
Soldattar butalardı alañday ısırıp, ayağın sanap basıp, ün-tünsiz
keledi.
Töbede nayza uşında neşe türli qus quyqıljıta sayraydı.
Bağzı bir beybit zamanda Sodrey ormanında jurt tündeletip qus
aulaytın. Endi kisi aulaytın bolıptı.
Orman işi tutasqan şegirşin, qayıñ, emen. Ol tegis, jazıq jerge
ösken. Mük pen şalğın adamnıñ ayaq tısırın estirter emes. Munda jol
da, soqpaq ta joq. Sürleu kezdese qalğannıñ özinde ile qalıñ jıñğılğa
kirip, jım-jılas joğalıp jatadı. Süyir japıraq, jabayı moyıl,
paporotnik, uyısa ösken biik tikenek buta arasınan on qadam jerdegi
adamnan köz jazıp qalu oñay. Keyde butanıñ arğı jağınan jaqın mañda
şalşıq barın sezdirgendey kökqutan ne su tauığı qılt ete qaladı.
Soldattar əli ilgeri basıp, tek alğa, izdegenimizdiñ üstinen şığamız ba
degendey, üreylenip kele jatır. Oqta-tekte əldekimniñ juırda ğana ayaldap
ketken orındarı: şöbi örtelgen ne taptalıp qalğan alañqaylar, qan
şaşırağan, kesilgen ağaş butaqtarı uşırasadı. Mına bir jerde as-su
əzirlep, ana bir jerde jaralılardı tañıptı. Biraq osında bolğan
adamdardıñ qazir qarası da körinbeydi, zım-ziyä. Olar endigi qay jerde
eken? Mümkin, alısta şığar, əlde tosqauıl qurıp, mıltığın kezep, juıq
mañda kütip jatır ma? Orman elsiz qalğanday. Batalon saqtıqtı küşeyte
tüsti. Eşkim joq eken dep qapı qaluğa bolmas. Tiri jan közge tüspese,
əldekimnen saqtanu əbden orındı. Ne deseñ de, jamandıqpen atı şıqqan
orman emes pe bul?
Tosqauıldıñ boluı ıqtimal-tuğın.
Serjant bastağan otız barlauşı-grenader negizgi otryadtan edəuir alda
kele jatır. Aralarında batalondağı markitant əyel - jaralılarğa
şayqas dalasında auız su tasitın əyel bar.
Markitant əyelder ədette aldıñğı bölimderge eruge quştar. Sirə,
onda bolu əri qorqınıştı, əri qızıqtı şıqtı.
Kenet aldıñğı sapta kele jatqan azın-aulaq bir top soldat apanğa
kezikken añşıday əldeneden sekemdene qaldı. Qalıñ buta arasınan
sıbdır estilip, japıraq qimıldap ketkendey boldı. Soldattar bir-birine
jalt qarastı.
Barlau qızmetinde kimde-kim ünemi saq boluğa tiis. Ofitserlerge
mundayda arnayı buyrıq berip jatudıñ eş qajeti joq, isteluge tiis nərse
öz-özinen istele bermek.
Əlgi küdikti jer lezde qorşauğa alındı. Toğaydıñ qap-qarañğı orta
tusı aynala mıltıq nısanasına ilikti; soldattar butadan köz ayırmastan
şürippege sausağın oñtaylap, serjanttıñ buyrığın ğana kütip tur.
Sol sətte markitant əyel təuekelge bel buıp, sezik tudırğan qalıñnıñ
arasına üñile qaradı da, serjant "Atıñdar!" dep əmir etpek bolıp auzın
aşa bergende: "Toqtañdar!" dep jan uşıra ayğaylap jiberdi.
- Joldastar, atpañdar! - dedi ol soldattarğa burılıp, söytti de, buta
işine süñgip ketti.
Soñınan soldattar da lap qoydı.
Əlgi jerde şınında da kisi bar eken. Qalıñ buta işinde, ədette kömir
jasau üşin ağaş tübirin jağatın şağın şuñqırdıñ şetinde, töbesin
japıraq japqan, bir jağı aşıq bölme tərizdes quısta balasın emizip bir
əyel otır, tizesine aq sarı şaşı dudırağan bastarın qoyıp, tağı da eki
böbek uyıqtap jatır.
"Tosqauıldıñ" siqı osı eken.
- Bul jerde neğıp jürsiz? - dep dauıstadı markitant əyel.
Əlgi əyel basın köterdi.
- Esiñiz durıs pa özi? Bül jerde neğıp otırsız? - dedi markitant əyel
aşu şaqıra. - Endi bolmağanda oqqa uşatın ediñiz.
Sonan soñ ol soldattarğa burılıp, tüsindirgen boldı:
- Bul əyel ğoy!
- Əyel ekenin özimiz de körip turmız, - dep qaldı grenaderlerdiñ biri.
Markitant əyel tağatsızdanıp, sözin doğarar emes:
- Qapılısta oqqa uşam-au dep qorıqpay, orman kezip jüruin qaraşı?
Adam balasınıñ osınday da alañğasarı boladı eken.
Mınau qıruar mıltıqtıñ, nayza men qılıştıñ, sustı adamdardıñ
qaydan tap bolğanına tüsine almay, zəresi ketken əyel uyqılı-oyau adamday
mañayına jaltaq-jaltaq qaraydı.
Eresekteu balaları uyqısınan oyanıp, qıñqılday bastadı:
- Qarnım aştı, - dedi bireui.
Qorqıp baram! - dedi ekinşisi dausı dirildep.
Süt kenjesi ğana eşteñemen isi bolmay, şeşe emşegin qannen-qapersiz
sorıp jatır.
- Öz şaruañdı bilesiñ, bərinen aqıldısı sen ekensiñ, balaqay, - dedi
oğan markitant əyel meyirlene til qatıp.
Şeşesiniñ qutı qaşıp ketipti. Qorıqpañız!
Biz Qızıl Börik batalonınanbız! - dedi oğan serjant zildi dauıspen.
Əyeldiñ tula boyı qaltırap ketti. Ol serjantqa, onıñ auzı-basın jün
qaptağan sustı jüzine qaray qaldı. Onıñ tüksigen qabağı, edireygen
murtı men kömirdey jıltırağan közi özine kimdi bolsın, eriksiz
qaratqanday edi.
- Bul Qızıl Krestiñ burınğı batalonı, - dep tüsindirmek boldı
markitant əyel.
Al serjant bolsa:
- Sen kimsiñ öziñ? - dep suraqtı tötesinen qoydı. Əyel oğan şoşına
qaradı. Özi arıqşa kelgen, taldırmaş kelinşek eken. Öñi qup-qu,
üstindegi kiimi jırım-jırım. Basında bretandıq şarua əyelderiniñ
ebedeysiz bas kiimi - küləpara, al plaştıñ ornında -iığınan asıra
tamağınıñ astınan qayıs baumen baylap tastağan jün jamılğı. Ayağında
şərkeyi de, şulığı da joq, qantalap ketipti.
Qayırşı eken ğoy, - dep qaldı serjant.
Al markitant əyel soldatqa tön dörekileu dauıspen:
Atı-jöniñiz kim? - dep suradı. Əytkenmen dausınan jılı lebiz
sezilgendey edi.
Əyel tutığa miñgirlep:
Mişel Fleşar, - degendi zorğa ayttı. Markitant əyel türpidey
alaqanımen emşektegi balanıñ basınan erkelete sipap:
- Mınau kökqarın neşede? - dep suradı. Şeşesi tüsinbey qaldı.
- Men sizden mınau kişkentayıñız neşede dep surap turmın,- dep
qaytaladı markitant əyel.
- Bir jarımda, - dep jauap berdi şeşesi.
- Darday bop qalıptı ğoy! - dedi markitant əyel - Endi emizudiñ qajeti
ne, emşekten ayıru kerek. Biz oğan köje beremiz qazir.
Şeşesiniñ jüregi endi-endi ornığayın dedi. Eresekteu eki balası
uyqıları şayday aşılıp, qorqudıñ ornına aynalağa qızıqtay köz sala
bastadı. Ekeui grenaderlerdiñ bas kiimine qadalğan qauırsın aydarğa
tañırqay qaraydı.
- Bular nər tatpağalı qaşan, - dedi şeşesi.
- Olardı da, öziñizdi de toydıra tamaqtandıramız, - dep dauıstay ün
qattı serjant. -Biraq əñgime munda emes. Sen onan da öziñniñ sayasi senimiñ
qanday ekenin ayt aldımen.
Əyel oğan tesile qaradı da, ləm demedi.
- Senen ne surap turğanımdı estimisiñ?
- Meni qarşadayımnan monastırğa bergen. Biraq keyinnen turmısqa
şıqtım. Men monahinya emespin. Monahinya apaylar meni frantsuzşa
söyleuge üyretti. Küni keşe ğana auılımız örtenip ketti. Özimiz əreñ
degende bas sauğalap, qaşıp qutıldıq. Asıqqanım sonşa, şərkey kiyüge
de murşam bolmadı.
- Joq-ə, men senen sayasi senimiñ qanday dep surap turmın ğoy.
- Bilmeymin.
Serjant sözin əri qaray jalğastırdı:
- Sendeylerdiñ arasında jansızdar da boladı. Al jansızdardı atıp
tastaydı. Kəne, aytşı, sığan emessiñ be osı? Otanıñ qayda?
Əyel eşteñege tüsinbesten, serjanttan köz almay qarap qalğan.
Serjant qaytalap suradı:
- Otanıñ qayda deymin?
- Bilmeymin, - dep jauap berdi əyel
- Qalayşa? Otanıñnıñ qayda ekenin bilmeysiñ be?
- Qay jerde tuıp-öskenimdi aytasız ba? Onı bilemin.
- Qay jerde?
- Aze öñirindegi Sikuanyar fermasında, - dep jauap berdi əyel.
Serjant añ-tañ:
- IIIırağım-au, Otan degeniñ ol emes qoy!
- Men sol jerde tuıp-östim. Əyel bir sət oylanıp qaldı:
- Gəptiñ nede ekenin endi tüsindim, sudar, - dep tağı da til qattı ol. Siz Frantsiyäda, al men Bretanda tuğanbız ğoy.
- Solay-aq bolsın, onda turğan ne bar?
- Bul eki bölek jer emes pe?
- Əytse de bizde Otan bireu-aq qoy! - dep şañq etti serjant.
Buğan əyel:
- Men Sikuanyar fermasınanmın, - dep özinikin tağı qaytaladı.
- Jaraydı, Sikuanyar-aq bola qoysın, - dep maquldadı serjant. Ağayın-tuıstarıñ sonda tura ma?
- İə.
- Olar ne isteydi?
- Bəri qaytıs bolğan. Eşkimim qalğan joq. Sözuar serjant tergeuin
doğarar emes:
- Saytan alğır! Ağayın-tuıs degen ərkimde de boladı ğoy. Tap qazir
bolmasa, burın boldı da... Sen kimsiñ öziñ? Aytşı, kəne, durıstap.
Markitant əyel kelinşekke qol uşın beru kerektigin sezdi, bilem. Ol
emşek emip jatqan nəresteniñ tağı da basınan sipap, eresekteu eki balanı
urtınan qısıp-qısıp qoydı.
- Mına böpeştiñ atı kim? - dep suradı ol - Özi qız bala ğoy deymin.
- Jorjetta, - dedi şeşesi.
- Al ülkeni şe? Bul sotqardıñ er bala ekeni körinip-aq tur.
- Rene-jan.
- Al kişisiniñ atı kim? Ol da er bala ğoy, şaması, torsıqtayın
qaraşı öziniñ!
- Onıñ atı Gro-Alen, - dep jauap berdi şeşesi.
- Balalarıñ süp-süykimdi eken! - dedi markitant əyel - Nağız
patriottardan* aynımay qalğan.
Alayda serjant alğan betinen qaytpay, tergeuin jalğastıra tüsti:
- Endi meniñ surağıma jauap bergin, sudarınya... Üy-jayıñ bar ma?
- Bolğan.
- Qay jerde?
- Azede.
- Öz üyiñde nege turmaysıñ?
- Onı örtep jiberdi.
- Kim örtedi?
- Bilmeymin. Qiyän-keski urıs bolğan.
- Qaydan kele jatırsıñ?
- Anau jaqtan.
- Qayda bara jatırsıñ?
- Bilmeymin.
- Iske köşelik. Sen kimsiñ?
- Bilmeymin.
- Kim ekeniñdi bilmeysiñ be?
- Biz bosqındarmız.
- Qay partiyänıñ jağındasıñ?
- Bilmeymin.
- Köktermen be, aqtarmen be, kimmen birgesiñ?*
- Men öz balalarımmen birgemin. Ekeui ünsiz qaldı.
- Al men bala kötergen emespin, - dey saldı tosınnan markitant əyel Olarmen alısıp jüruge şamam bolmadı...
Serjant suraqtı tağı da üsti-üstine jaudıra bastadı:
- Joq-ə, osı seniñ əke-şeşeñ kim? Raqım etip, əke-şeşeñniñ kim ekenin
aytıp berseñ. Mısalğa, meni alalıq. Atım - Radub. Serjantpın. ŞerşMidi köşesiniñ turğınımın. Əke-şeşem de sonda turğan. Əke-şeşemniñ
kim bolğanın jaqsı bilemin. Endi öz tuıstarıñ turalı sen de osılayşa
aytıp ber. İə, sonımen, olar kim bolıp edi?
- Olardıñ atı-jöni Fleşar bolatın. Bar biletinim osı ğana.
- Oybay-au, ər adamnıñ qanday da bir atağı, lauazımı degen boladı
ğoy. Seniñ qarttarıñnıñ ataq-lauazımı qanday edi? Seniñ Fleşarlarıñ
ne istedi? Nemen şuğıldandı?
- Olar jer jırtatın. Birde əkeydi senor*, öziniñ senorı, bizdiñ
senor tayaqqa jığıp jazalatqan soñ, ol kisi mayıp bolıp, jumıs isteuden
qaldı. Kerek deseñiz, munıñ özi senor tarapınan jasalğan ülken
qayırımdılıq edi, öytkeni əkey onıñ üy qoyanın urlap alıptı. Munday
qılmıs üşin zañ boyınşa ölim jazası kesiletin. Biraq senor əkeyge
ayauşılıq jasadı. Ol "mınağan jüz ret düre soğıñdar" dep qana qoydı.
Mine, sonan əkey mayıp bop qalğan.
- Sonan soñ.
- Meniñ atam gugenot*. Kyure* mırzanıñ talabı boyınşa onı galerağa
aydaptı. Men ol kezde qurtaqanday bolatınmın.
- Sonan soñ.
- Küyeuimniñ əkesi, yağni qayın atam, kontrabanda arqılı tuz satumen
aynalısqan. Korol onı darğa asuğa jarlıq etti.
- Al küyeuiñ ne isteydi?
- Ol küni keşe şayqasta jürgen.
- Kim üşin?
- Korol üşin.
- Tağı kim üşin?
- Əlbette, öz mırzası üşin de.
- Tağı da?
- Tağı da öz kyuresi üşin.
- Saytan alğır hayuandar! - dep ayğaylap jiberdi soldattardıñ biri.
Əyel selk etip, ornınan atıp turdı.
- Saspañız, sudarınya, biz - parijdiktermiz, - dedi jaymenen markitant
əyel.
- Jaratqan iem! - dep əyel duğa oqığanday-aq qol qusırıp, bebeu
qaqtı.
- Sandıraqtı qoy! - dep jekip tastadı oğan serjant. Markitant əyel
kelinşekpen qatarlasa otırıp ülken balasın özine tarttı. Anau
qarsılasqan joq. Bala degenniñ qorquı da, jubanuı da bolmaşı nərseden
emes pe; olar adamdı qaydağı bir işki tüysikpen tanıp-biledi.
-Bayğusım-ay, - dedi markitant əyel kelinşekke burılıp, - jat
bolsañız da, janım uday aşidı sizge. Turasın aytsaq, mına qara siraq
balalarıñız adamnıñ işi-bauırın alıp baradı. Qaysısınıñ neşede
ekenin aytu da qiın emes siyäqtı. Ülkeni tört jasta da, inisi üşte bolsa
kerek. Al mınau bultiğan qız meşkeydiñ özi eken, emşekten basqamen isi
joq. Toqtay tur, seni me, bətşağar! Saq bol, şeşeñdi jutıp qoyıp
jürme!... İə, söytip, sudarınya, siz eşteñeden de qorıqpañız. Sizge ne
aytqalı otırğanımdı sezesiz be? Bizdiñ batalonğa kirip alıñızşı osı.
Men sekildi jumıs isteytin bolasız. Jurt meni gusar əyel deydi. Bul meniñ laqap atım. Men munda şinkar ispettimin, yağni əsker janında
qızmet etip, urıs kezinde su men şarap tasitın əyelmin. Ekeumizdiñ
ayağımız şamalas eken, sizge şərkeyimdi sıylayın... Onınşı tamızda men
Parijde bolğan edim. Pay-pay, sol küngi qım-quıttı aytsañızşı! Men
Lyudovik On altınşınıñ qalay darğa asılğanın közimmen kördim. Ölgisi
joq-aq edi onıñ. Şınında da, öziñiz-aq oylañızşı: on üşinşi qañtardaaq ol otbasımen birge kaştan jañğağın quırıp, əñgime-düken qurıp,
külip-oynap otırğan joq pa edi? ...İə, sonımen, bizge eresiz be, qalay?
Soldattarımız -jaysañ jigitter! Siz ekinşi markitant əyel bolasız. Bul
op-oñay. Moynıña şarap quyulı ülken qumıra ilip, qolıña qoñırau alıp,
qan maydanğa qoyıp ketesiñ. Jauğan oq pen zirkildegen zeñbirek dobınıñ
astında miz baqpastan qolıñdağı qoñıraudı qağıp qoyıp: "Jigitter,
qaysıña şarap kerek?" - dep ayğay salıp jürgeniñ. Bul onşa qiın jumıs
emes. Şınımdı aytsam, men surağan jannıñ bərine qUya berem, qUya berem.
Kökterden de, aqtardan da ayamaymın. Özim kök bolsam da isteytinim sol.
Əri kök bolğanda qandaymın. Jaralılar ərdayım tamağı keuip, şöldegiş
keledi. Al adam ölim auzında jatqanda onıñ sayasi senimi qanday ekeninde
kimniñ qanşa jumısı bar?.. Qalay, sonımen, bizge eresiz be? Eger men ölip
ketsem, ornımdı basasız. Mınau usqınıma qaramay-aq qoyıñız. Men
qayırımdı əyelmin əri erjürek soldatpın. Eşteñeden jasqanbañız.
Osı kezde serjant Radub bir soldatqa zirkildep jattı:
- Aşpa auzıñdı! Kördiñ be, qorqıtıp tastadıñ. Bikeşterdiñ közinşe
döreki söz aytu jaramaydı.
- Mınaday sandıraq kimniñ bolsa da jının keltirmey qoymas! - deydi
aqtala söylep grenader. - Osınau miğülalarğa qaytip zığırdanıñ
qaynamas? Öziñiz-aq oylap köriñizşi: senor qayın atasın mayıp qıladı,
pop atasın galerağa aydatadı, korol əkesin darğa asadı, al olar, ne
ekenin bir saytanım bilsin be, bülik şığarıp, qırıq pışaq bolıp, senor
üşin, pop pen korol üşin jauıp turğan oq astına umtıladı!..
Serjant oğan jekirip tastadı:
- Jap auzıñdı! Salğılaspa! Biz sayasi klubta otırğan joqpız. Söytti
de, ol əyelge burıldı. - Al küyeuiñ şe? Ol ne isteydi? Kim özi?
- Qazir ol eşkim de emes! Onı öltirip ketti.
- Qay jerde?
- Urıs kezinde.
- Qaşan?
- Osıdan üş kün burın.
- Kim öltirdi?
- Bilmeymin.
- Küyeuiñdi kim öltirgenin bilmeysiñ be?
- Bilmeymin.
- Kökter me, aqtar ma? Mıltıqpen atıp öltirdi. Osıdan üş kün burın
deysiñ be?
- İə.
- Qay jerde?
- Erne tübinde. Gürs etip mıltıq atıldı da, küyeuim qulap tüsti. Barjoğı osı ğana.
- Ol ölgennen beri ne istep jürsiñ?
- Balalarımmen kele jatırmın.
- Qayda barasıñ?
- Basım auğan jaqqa.
- Qayda tünep jürsiñ?
- Jer betinde.
- Nemen tamaq asırap jürsiñ?
- Eşteñemen de.
- Eşteñemen de deysiñ be? Bul qalay? - dep qaytalap suradı serjant.
- Bıltırğıdan qalğan türli jidek-moyıl, büldirgen, qaraqat,
paporotnik bürşigin terip, talşıq etemiz.
- İə, munıñ eşteñe emes ekeni ras. - Eresekteu bala tüsinip qalsa kerek:
- Qarnım aştı, - dep ıñırsıdı.
Serjant qaltasınan soldattıñ bir üzim qatqan nanın alıp, əyelge
usındı. Əyel nandı qaq bölip, eki balasına ustattı. Ekeui nanğa jarmasa
ketti.
- Özine qaldırmağanı nesi, - dep küñk etti serjant.
- Tegi, aşıqpağan şığar, - dey saldı bir soldat.
- Aş bolsın-bolmasın, ananıñ atı ana ğoy, - dedi serjant.
Balalar nandı jep bola sap:
- Şöldedim!.. Su berşi? - dep qıñqılday bastadı.
- Bul jın jaylağan ormanda bulaq ta tabıla qoymas! - dep keyisti
keyip tanıttı serjant.
Markitant əyel dorbadan mıs tostağan alıp, moynına iluli qutınıñ
şümegin ağıttı da, oğan biraz su quyıp, balalarğa usındı.
Estiyärlauı bir-eki talmap juttı da, betin tırjittı. Kişkentayı da
sudıñ dəmin tatıp, jiirkene tükirip tastadı.
- Bularıñ ne? Jaman ba eken? - dedi markitant əyel
- Bul ne? Əlde araq pa? - dep suradı serjant.
- İə, eñ jaqsı araq. Təyiri, olar neni tüsinsin, öñşeñ mujıq. Osını
aytıp markitant əyel tostağandı sürtip-sürtip aldı.
Serjant kelinşekti tağı da tergey bastadı:
- Demek, sudarınya, qaşıp qutılmaqsıñ ğoy, şaması?
- Söytuge tura kelse, qayteyin?
- Uşarın - jel, qonarın say biletin qañbaq qusap deysiñ ğoy?
- Əlim qurığanşa jügirem, sonsoñ ayañdaymın. Aqır soñında sürinip
qulaymın.
- Qaytsin, bayğus, - dep kürsindi markitant əyel.
- Aynala qırğın töbeles, - dedi kelinşek sözin sabaqtay tüsip. - Qayda
qarasañ da köretiniñ - mıltıq pen zeñbirek. Özderine ne kerek ekenine
tüsinbey-aq qoydım! Meniñ küyeuimdi atıp öltirgen de solar. Tüygenim osı
ğana.
Serjant mıltıqtıñ dümimen jerdi nuqıp-nuqıp qaldı:
- Ataña nəlet soğıs! Qarğıs atqır!
Əyel əñgimesin soza tüsti.
- Keşe biz ağaş quısında tünep şıqtıq.
- Törteuiñ de me?
- Törteumiz de.
- Uyıqtay aldıñdar ma?
- Uyıqtadıq.
- Şaması, tik turıp uyıqtağansıñdar ğoy, - dedi serjant. Sonsoñ ol
soldattarına burıldı. - Estip turmısıñdar, joldastar! Qundaqtaulı
adamday siresip, qurağan ağaştıñ quısında tün boyı qaqayıp turu degen
netken azap? İə, bularğa ne aytarsıñ? Jabayılar emes pe? Qaytip Parij
turğındarınday bol dersiñ.
- Üş balamen birdey ağaş quısında tünep şığu degen sumdıq! - dep
qostap əketti markitant əyel.
- Oylap tursañ, sol tüni sol ağaştıñ janınan ötken adam qanday
tañırqar edi? - dedi tağı da serjant. - Sırt qarağanda böten eşteñe
körinbeytin ağaş ayaq astınan "Papa! Mama!" dep balaşa ayğayğa bassa, tiri
qızıq emes pe?
- Bağımızğa qaray, qazir jaz ğoy, - dep bir kürsinip aldı əyel.
Tağdır tauqımetin tartqan bayğus əyel muñlı közben bir nüktege
qadala qaldı. Közqarasınan basına tüsken pəleniñ qaydan kelgenine
tüsinbey, tañırqağandıq bayqaladı.
Soldattar beyşara əyelge ün-tünsiz qarap, aynala iin tirese tur.
Jesir əyel men üş jetim... Panalauğa jer tappay, aydalada qañğıp
jür... Aspandı torlap alğan soğıs bultınıñ kürkireuik nayzağayınan
qaşıp qutılmaq, arıp-aşıp añqaları da keuipti. Şöp-şalamdı qorek
etip, aşıq aspandı baspana qılıp jürgen türleri mınau.
Serjant əyeldiñ janına kelip, emşek emip jatqan nərestege eñkeydi.
Kenet nəreste emşekti tastay sap, saqal-murtı abajaday adamnıñ üstine
töngen suıq jüzine ədemi kökşil közimen qadala bir qarap, jımiyä küldi.
Serjant boyın jazdı. Samayınan sorğalap tüsken bir tamşı köz
jası jaquttay jıltırap, tikireygen murtınıñ uşına tura qaldı.
Ol surlana, tez-tez söyledi:
- Joldastar! Osınıñ bərinen bizdiñ batalon əke boluğa tiis degen
qorıtındı şıqpaq. Mınau üş balanı bauırımızğa basalıq. Maqul ma?
- Jasasın respublika! - dep ayqaylap jiberdi soldattar.
- Maqul, - dedi serjant.
Söytti de, ol şeşesi men balalarınıñ üstinen qolın soza:
- Mine, mınau Qızıl Börik batalonınıñ balaları! - degendi qosa
ayttı.
Markitant əyel quanışın qoyarğa jer tappadı:
- Üş basqa bir pana degen osı da!
Kenet ol kelip qalğan köz jasın irke almay, sığıp-sığıp jiberdi de,
beyşara jesir əyelge quşağın jaza umtıldı.
- Jasasın respublika! - dep qaytaladı soldattar. Al serjant əyelge
burılıp:
- Al kettik, azamatşa, - dedi.
Ekinşi kitap
"KLEYMOR" KORVETI
I. Dostar men duşpandar
1793 jıldıñ kökteminde, Frantsiyä jan-jaqtan antalağan jau
qorşauında qalğan kezde, La-Manş buğazında mınaday bir oqiğa boldı.
Djersey aralındağı qağa beristegi kişigirim müyiste, 1 mausımda,
künniñ batuına birer sağat qalğanda, jüzuge qauipti, demek, sıp berip
qaşıp şığuğa qolaylı tumandı küni bir korvet* saparğa dayındalıp
jattı. Bul kemeni frantsuz komandası basqarğanmen, ol Bulonskiy
əuletindegi gertsogtardıñ tuqımınan şıqqan prints de-la-Tur d’Overnniñ
qol astındağı ağılşın flotiliyäsınıñ quramına kiretin. Korvet erekşe
mañızdı, şuğıl tapsırmanı orındauğa sonıñ əmirimen bölingen bolatın.
"Kleymor" degen atpen tizimge alınğan bul korvet zildey auır kədimgi
sauda kemesinşe jasalğan. Biraq sırtqı türi aldamşı edi. Onı jasağanda
urısqa jaramdı etu, əri köz boyau siyäqtı eki türli maqsat közdeldi. Ol
mümkin bolsa, aldap ketuge, qajet bolsa, urıs saluğa tiis-tuğın. Korvet
aldında turğan mañızdı isti orındau üşin sol küni onıñ ortanşı
palubasına jüktiñ ornına ülken kalibrli otız karonada* ornatıldı.
Dauıl bolatının küni burın sezgendikten be, əlde kemege qarapayım tür
beru üşin be, əyteuir, osınau otız zeñbirektiñ bəri jatqan-jatqan jerinde
tas bekitilgen lyukke uñğısı tireletindey etip üş qabat şınjırmen
baylap tastaldı. Sırttay qarağanda eşteñe de körinbeydi. Korvet
beynebir maska kiip alğanday. Bul eski ülgidegi karonadalar bolatın:
lafetteri biteu doñğalaqtarğa emes, şabaqtarı bar qoladan quyılğan
doñğalaqtarğa ornatılğan. Ədette əskeri korvette zeñbirekter üstiñgi
palubada turatın. Al qapılısta jauğa bas saluğa jəne jol toruğa
arnalğan "Kleymordıñ" palubası qarusız edi jöne ol jaña ğana
körgenimizdey, üstiñgi palubanıñ astına qupiyä batareyä ornatuğa
bolatınday etip jasalğan-dı. "Kleymor" salmaqtı əri sırttay qarağanda
ebedeysiz körinetin, degenmen bul onıñ jürdektik sapasına kedergi
keltirmeytin edi. Bükil ağılşın flotında, sayıp kelgende, korpusı
"Kleymordikindey" mıqtı kelgen basqa keme bolğan joq. Əri ol urıs
kezinde fregattan* kem tüspeytin desek, asıra aytpas edik.
Ekipaj tek qana frantsuzdardan - emigrant-ofitserler men dezertirmatrostardan turatın. Olar birinen-biri ötken şetinen təjiribeli
teñizşiler, erjürek soldattar əri aynımas royalister edi. Bəri de korvetke,
semser men korolge jan-tənimen berilgen.
Keme ekipajına desant tüsire qalğanday jağdayda teñiz jayau əskeriniñ
jartılay batalonı qosa berilgen.
"Kleymordıñ" kapitanı əulie Lyudovik ordeniniñ kavaleri, burınğı
korol flotındağı tañdaulı ofitserlerdiñ biri graf-dyu-Buabertlo, onıñ
kömekşisi - şevale* de la-Vevil. Lotsman* Djersey aralığındağı eñ
təjiribeli şkiper*- Filipp Gakual.
Bül kemeniñ ədettegiden özgeşe jumıs isteuge tiis ekenin añğaru qiın
emes-ti. Dəl jürip keter sətte onıñ bortına bireu kelip mindi. Sırt
pişinine qarap-aq onıñ əldeqanday qauipti iske bel şeşken adam ekenin
jañılmay aytuğa bolatın. Özi tip-tik, mığım deneli, tüsi suıq, boyşañ
qart. Jas şamasın tap basıp aytu qiın: jas dese - jas, kəri dese -kəri
derlik. Uaqıt ozsa da qayratınan qaytpaytın, şaşı appaq quday bolsa da
janarı taymay, nur şaşıp turatın adamdardıñ sanatına qosılatın:
sergek, şabıtına baqsañ -qırıq jastağı erkek, jurttıñ ıqılasiltipatına baqsañ - seksen jastağı qart siyäqtı.
Ol korvetke mine bergende üstindegi teñiz plaşınıñ etegi aşılıp
ketip, astınan keñ şalbarı, etigi, tügi işine qaratılğan, sırtında jibek
oyu-örnegi bar eşki terisinen tigilgen keudeşesi, qısqası, bretan şaruası
kietin bütin kostyum közge şalındı. Osı uqsastıqtı küşeyte tüskendey,
jumbaq qarttıñ kostyumi tizesi men şıntaq tusınan juqarıp, tozıptı, al
mıqtı kezdemeden tigilgen teñiz plaşı balıqşınıñ könetoz plaşınan
aynımay qalğan. Basında sol kezde jurt kietin töbesi biik, etegi jalpaq
döñgelek qalpaq. Etegi salbırağan küyde ol şarua qalpağına uqsaytın,
biraq onı əskeri bas kiimge aynaldıru da oñay edi: bul üşin bir etegin
köterip, kokardası* bar petlitsa arqılı üşkir töbesine baylay salsa, bitip
jatır. Qart qalpağın quddı şarualarşa petlitsa men kokardasız kiip
alğan.
Dral gubernatorı lord Balkarra men şahzada de-la-Tur d' Overn onı
kemege özderi şığarıp saldı. Emigrant - şahzadalardıñ qupiyä agenti
Jelambr onıñ kayutasınıñ qalay jabdıqtalğanın özi tekserdi jəne izetti
de iltipattı bolğanı sonşa, öziniñ dvoryandıq tegine qaramastan, qart
soñınan erip, şamadanın köterisip kirdi. Jelambr jağağa qaytarda osınau
bretan mujığımen iilip-bügile qoştastı. Nord Balkarra oğan:
"General, tabıstı boluıñızğa tilekşimin" dese, şahzadade-la-Turd'
Overn: "Köriskenşe kün jaqsı bolsın, bauırım" dey saldı.
"Kleymor" matrostarı öz jolauşısına salğan jerden "mujıq" dep at
qoyıp aldı. Biraq ol turalı beyhabar bolğandıqtan, matrostar özderiniñ
əskeri korveti qanşalıqtı jük kemesi bolsa, bul beytanıstıñ da
sonşalıqtı "mujıq" ekenin jaqsı sezdi.
Bayau ğana jel esip tür. "Kleymor" müyisten şığıp, biraz uaqıt közden
ketpey, jağanı boylay jürip otırdı: sonañ soñ birte-birte ımırt
qarañğılığına enip, kişireye bere, aqırı birjola ğayıp boldı.
Jelambr üyine kelgen soñ, birer sağattan keyin graf d'Artuağa* şuğıl
poşta kemesimen mınaday birneşe söz jazıp jiberdi:
"Mərtebeli ağzam! Attanıs iske asırıldı. Səti tüseri kəmil Bir
aptadan soñ Granvilden Sen-Maloğa deyin bükil jağalau ört quşağında
qalmaq".
Al osıdan tört kün burın Şerburg jağalauındağı respublikaşıl
armiyäğa mañızdı tapsırmamen jiberilgen jəne sol kezde Granvilde
turğan Marnadan saylanğan deputat Prier əlgi aqpardı jazğan adamnıñ
qolınan şıqqan - qıp-qısqa hat alğan. Onda bılay delingen bolatın:
"Azamat deputat! 1 mausımda su köterile üsti bürkeuli batareyäsı bar
"Kleymor" əskeri korveti teñizge şığadı. Ol Frantsiyänıñ jağasına
mınaday belgileri bar bir kisini tüsiruge tiis: qart, uzın boylı, aq şaştı,
sausağı aqsüyek adamnıñ sausağınday süyrik te sulu, üstinde şarua
kostyumi. Endigi egjey-tegjeyli habardı sizge erteñ jiberemin. Ol ekisinde
tañ ata barıp tüspek. Eskadramızğa eskertiñiz, korvetti ustañızdar. Ol
kisini gilotinalauğa buyırıñız".
II. Tün qarañğısın jamılğan keme men jolauşı
Korvet oñtüstikke bet aludıñ ornına əueli soltüstikke, sonan soñ
batısqa burılıp, jurtqa tup-tura "Apat Ötkeli" degen atpen tanımal
bolğan buğazğa kelip kirdi. Bül ötkeldiñ ne arğı, ne bergi jaq şetinde mayak
ataulı joq edi.
Kün batqalı qaşan? Tün qarañğılığı ədettegiden göri qoyu. Ay tuatın
uaqıt bolsa da, bükil aspandı qalıñ bult qaptap alğandıqtan, onıñ batar
kezinde bir-aq körinetin türi bar. Bir üyir jabağı bult teñizge tönip, aydın
üstin tumşalap tur.
Qarañğılıq korvettiñ josparına septeskendey.
Lotsman Gakual eger korvet tosın jaytqa uşıramay, jel oñınan
soğıp, barlıq jelkendi kötere jürse, tañ ata Frantsiyänıñ jağasına jetip
qalar dep ümittendi.
Əzirge bəri de jap-jaqsı kele jatır edi. Biraq toğızdar şamasında
jel üdep, tolqın köterile bastadı. Jel qualay soğıp, küşti tolqın
dauılğa ulasa qoymasa da, ərdayım biikten sapırıla qulağanda, korvettiñ
tumsığı suğa kömilip-kömilip ketedi.
Lord Balkarra general dep atağan jəne şahzada de-la- Tur d' Overn
"Sau bolıñız, bauırım" dep qoştasqan manağı "mujıq" baysaldı da
bayıptı qalıppen paluba üstinde jür. Kemeniñ ərli-berli teñseluin
bayqamağanday. Bul jürisine qarap köpti körgen kənigi teñizşi dersiñ.
Anda-sanda keudeşesiniñ qaltasınan şokolad taqtasın alıp, şetinen
sındırıp auzına salıp qoyadı; şaşı tügel ağarıp ketse de, tisi
şetinemegen, büp-bütin.
Oqta-tekte kapitanğa birdeñe aytıp qoyğanı bolmasa, eşkimmen tis
jarıp söylespedi. Kapitan onıñ ər sözin ədeppen tıñdaydı jəne özinen
göri osı jolauşını keme komandiri dep sanaytın sekildi.
Şeber lotsman basqarıp kele jatqan "Kleymor" tuman işimen Djersey
aralınıñ sopayğan soltüstik müyisin eleusiz orağıta ötti de, qauipti quz
tasqa soqtığıp qalmau üşin jağanı ala jürdi. Rulde turğan Gakual su
astındağı jartastardı qolmen qarmalağanday, biraq muhitpen jaqsı
tanıs adamşa, kemeni senimmen jürgizip keledi. Korvet osınau qatañ
baqılau qoyılğan su üstinde kele jatqanın sezdirip alam ba dep seskenip,
tumsığındağı şamdı jağa qoymadı. Tuman tüskenine kemedegiler tügel
riza. Korvet üstinde bəri bəz-bayağı qalpında. Sağat onnan kete kapitan
graf dyu- Buabertlo men onıñ kömekşisi şevale de-la-Vevil şarua
kiimin kigen adamdı soğan bölingen kayutağa, yağni kapitannıñ öz
kayutasına ertip apardı. Kayutağa kirip bara jatıp, qart artına burıla
bəseñ dauıspen:
- Mırzalar, qupiyänı muqiyät saqtau qajet ekeni sizderge məlim boluğa
tiis. Jarılıs bolar sətke deyin tiri janğa tis jarmañızdar. Meniñ
atımdı bül kemede ekeuiñizden basqa eşkim bilmeydi, - dedi.
- Bul qupiyänı biz qabirge özimizben birge əketemiz, - dep jauap qayırdı
Buabertlo.
- Al men onı basıma ölim qaupi tönse de aytpaymın, - dedi qart.
Söytip, ol kayutağa kirip ketti.
III. Aqsüyekter men qara tobırlar
Kapitan men onıñ kömekşisi qaytadan joğarı köterildi de, özderiniñ
əlgi jolauşısı jaylı əserlerin ortağa salıp, paluba üstinde ərli-berli
jüre bastadı.
Buabertlo:
- Munıñ qanday kösem ekenin endi köp uzamay-aq bilemiz,- dep
sıbırladı la-Vevildiñ qulağına.
- Qanşa degenmen, şahzada ğoy, - dep jauap qattı la- Vevil.
- İə, şahzada dese de bolğanday.
- Frantsiyäda dvoryanin bolsa da, Bretanda - şahzadanıñ naq özi.
Frantsuz şahzadası joq bolğandıqtan Bretan şahzadasın qanağat
tutamız da, - dedi Buabertlo.
Sayrağış sarı şımşıqtıñ ornın... Joq, sarı şımşıqtıñ emes,
qırannıñ ornın qarğa bastı degen osı da.
- Mağan qara qus artıq, - dedi Buabertlo.
- Ərine, əyteuir tırnağı men tumsığı ötkir ğoy, - dep maquldadı laVevil.
- Ne de bolsa körip aldıq.
- İə, jetekşi jaylı oylanatın kez keldi, - dedi tağı da az-kem
ünsizdikten keyin la-Vevil. - Men "Oq-dəri men kösem kerek!" degen
urandı qostaymın. Sizge mınanı aytqım keledi, kapitan. Men kösem
bolarlıq adamdardı tügel derlik bilemin. Biraq olardıñ eşqaysısın da
bizge qazir qajet bolıp otırğanday aqıldı adam dep sanamaymın. Qarğıs
atqan bul Vandeyä üşin tım bölek general qajet. Munda jauğa tınım
bermey, onımen ər diirmen üşin, ərbir jıra, .ərbir tas üşin jağalasu
kerek; ərdayım əlegin aspannan keltirip, ərbir jañsaq basqan qadamın
añdıp türu, közden eşnərseni tasa jibermey, oñ-solınan birdey sileyte
soğıp, joyqın şabuıl jasap, zəresin ala beru kerek, ayauşılıq körsetpeu
kerek, demalıs, uyqı degendi umıtu kerek. Qazir bul mujıqtar
armiyäsında batır kop te, kösem joq. Şınında da osı biz, qara basıp,
revolyutsiyäğa nelikten şabuıl jasap jürmiz, şaştarazdardı özimiz-aq
dvoryandardıñ üstinen bastıq etkende, respublikaşılar men bizdiñ
aramızda ayırma qanday?
Endi qaytesiñ! Bul saytan alğır revolyutsiyä bizdiñ işimizge de enip bara
jatqan joq pa?
Bul Frantsiyänıñ tənine tüsken merez de.
- Üşinşi soslovieniñ merezi, - dep oyın qorıttı Buabertlo. - Bizdi bul
dertten jalğız Angliyä ğana ayıqtıruı mümkin.
- Jəne ayıqtıradı da. Buğan seniñiz, kapitan.
- Al əzirge jüregiñ aynıp, qusqıñ keledi!
- Öytpegende şe! Aynala mujıq. Bül Vandeyä soğısında qanday ğana
duşpandardı körmey otırmız? Kökter jağınan köretiniñ - sıra
qaynatuşı Santer de, aqtar jağınan köretiniñ - şaştaraz Gaston.
- Jo-joq, süyiktim la-Vevil, meniñ Gastonğa degen közqarasım budan
özgeşeleu. Ol Gemen tübinde əskerlerge basşılıq jasağanda tipti de olqı
soqqan joq. Jadıñızda ma, ol kökterdiñ üş jüz adamın özderine aldın
ala kör qazdırıp, jaydan-jay, dımın şığarmastan atıp tastağan joq pa?
- Munıñ bəri tamaşa-au, biraq mundayda men de qalıspas edim.
- Ərine, men de söyter edim.
- Əskeri ulı erlik onı jasaytın adamdardan tumısınan bekzattı
boludı talap etedi, -dedi la-Vevil. - Soğıs - şaştarazdardıñ isi emes,
rıtsarlardıñ isi.
- Degenmen, osı üşinşi qauımnıñ işinde de təuir adamdar kezdesip
qalatını ras, - dep söz talastırdı Buabertlo. - Mısalğa, sağatşı Jolidi
alalıq. Burın Flandr polkiniñ serjantı bolğan ol vandeyälıqtardıñ bir
jetekşisine aynalıptı. Ol jağalaudağı armiyä otryadın basqaradı. Onıñ
bir ulı bolatın. Ol ulı respublikaşıl eken. Mine, söytip, əkesi aqtar
üşin şayqassa, balası kökter üşin şayqasıp jürgen. Bir urıs kezinde
olar betpe-bet kezdesip qalıptı. Sonda əkesi balasın tutqınğa alıp,
taban auzında tapanşamen atıp tastaptı.
- Jaqsınıñ atı jaqsı ğoy, - dep qostadı la-Vevil. Ərqaysısı öz
oyımen bolıp, olar ərli-berli biraz jürdi.
Sonsoñ əñgime qayta jalğastı.
- Kapitan, kayutañızda "Moniter"* bar ğoy deymin?
- Bar.
- Soñğı kezde Parijde jurttıñ qanday karta oyınına qumar ekenin
bilmeysiz be?
- "Adel men Polen" jəne "Üñgir" attı oyındar desedi.
- Körer me edi.
- Körermiz əli.
Kapitan səl oylanıp qaldı da:
- Birer aydan keyin Parijde bolamız, - degendi qosa ayttı.
- Endeşe, kapitan, jağdayımız onşa jaman emes eken ğoy əli?
- Bretan soğısı üşin nağız basşılardı taba alsaq, jağdayımız
munan da təuir bolar edi.
La-Vevil basın şayqadı.
- İə, jağalau bizdi qoldasa ğana. Al jau bolıp şıqsa - tüsire
almaymız. Soğısta jabulı esikti buzıp-jaruğa da, keyde sıp berip
jasırın ötip ketuge de tura keletin kezder boladı. Azamat soğısı kezinde
qaltañda ərdayım bası artıq qolaylı kilt bolğanı abzal. Biz mümkin
nərseniñ bərin isteymiz. Əñgime aldımen kösem tabuda. La-Vevil bir sət
oylanıp barıp:
- Mundayda şahzada, frantsuz murageri, nağız tekti murager kerek, dedi.
- Nege? "Şahzada" degenimiz...
-"... qorqaq" degenmen birdey. Munı men bilemin, kapitan. Biraq ol bizge
əlgi derevnya maqulıqtarın jolğa salıp aydau üşin qajet.
- Süyiktim, Şevale, muragerlerdiñ töbeleske barğısı joq.
- Endeşe, olarsız-aq kün körermiz.
Buabertlo əldeqanday bir oydı basınan qısıp şığarğısı kelgendey,
qolımen eriksiz mañdayın sığımdap:
- Nesi bar, əzirge osı generaldı-aq sınap körelik, - dedi aqırın.
- Ol ataqtı tuqımnan şıqqan adam desedi ğoy.
- Ümitimizdi aqtaydı dep oylaysız ba?
- İə, jaqsı bop şıqsa, aqtauğa tiis, - dedi la-Vevil.
- Yağni raqımsız bolsa deysiz ğoy, - dep tüzetti onı Buabertlo. Graf
pen kavaler bir-birine qadala qarastı.
- Graf dyu-Buabertlo, siz "raqımsız" degen sözdi tauıp ayttıñız. Bizge
kereginiñ özi de osı. Bül soğıs raqımşılıq degendi bilmeuge tiis.
Qanişerler zamanı tudı. Patşa öltiruşiler Lyudovik on altınşınıñ
basın kesse, biz patşa öltiruşilerdiñ özin parşalaymız. İə, bizge
ayauşılıqtı bilmeytin qaysar qolbasşı qajet. Anju men Joğarı Puatuda
bastıqtar qayırımdılıq tanıtqan bolıp keşirim jasauda, sondıqtan da
ondağınıñ astan-kesteni şığıp jatır. Al Mare men Rettsede əskeri
basşılıq kərin tigip, qaharına mingen, söytip, onda is oñğa basuda.
Buabertlo til qatıp ülgermedi. La-Vevildiñ soñğı sözin jan
uşırğan bir ayqay bölip ketti de, ile-şala qulaqqa eşteñege uqsamaytın
böten sarın keldi. Ayğay da, tüsiniksiz sarın da paluba astınan estildi.
Kapitan men onıñ kömekşisi ortañğı palubağa şığatın trapqa tura
umtılsa da, tömen tüsip ülgermedi: artilleriyä qızmetkerleriniñ bəri esi
şığıp ketkendey, birin-biri kimeley sırtqa qaray jügirip keledi eken.
Jantürşigerlik birdeñe bolıptı.
IV. Soğıs sumdıqtarı
Katareyä zeñbirekteriniñ biri - jiırma tort funttıq karonadanıñ
şınjırı üzilip ketipti.
Teñiz üstinde boluı mümkin pəleniñ işindegi eñ sumdığı osı. Aşıq
teñizde ekpindey jüzip kele jatqan əskeri keme üşin munan jaman nərse
joq.
Buğaudan bosağan zeñbirek əp-sətte tajal siyäqtanıp ketedi. Doñğalağı
bar zil batpan eñgezerdey nərse bilyard şarınday ersili-qarsılı, oñdısoldı jüytkip, tolqın büyirden şayqağanda jantaya lıqsidı da, kilden
şayqağanda* kememen ilese birese alğa, birese artqa zımıraydı, əldene
esine tüskendey səl kidirip qaladı da, sonsoñ tağı jorta jöneledi, kemeniñ
bir şetinen ekinşi şetine oqşa zulaydı, keyde bir orında tura qap,
ıtqıp-ıtqıp ketedi, endi birde burıla salıp, tağı da birese omaqasıp,
birese döñbekşi, töñiregindeginiñ bərin aypap-jaypap, astan-kestenin
şığarıp jatır.
Qabırğanı üsti-üstine tüygiştep jatqan toqpaqtı közge elestetip
köriñizşi. Buğan qosa toqpaqtıñ temir ekenin, al qabırğanıñ taqtay ekenin
eskeriñiz.
Jın soqqan bul tajal pildey auır, biraq qabılanday jüytkip,
tışqanday jaltaradı. Ol qara baltaday qaysar, tau tolqınday
qubılmalı, nayzağayday mertti, qabırğaday mılqau.
Salmağı on mıñ put bolsa da, dopşa sekiredi. Birese turğan ornında
kenet şır köbelek aynalıp, birese jalt burıladı. Mundayda ne
istemeksiñ? Bül jın oynaqtı qaytip toqtatarsıñ?
Dauıl aqır soñında basıladı, jel sayabırlaydı, sınğan maçtanı
jañasımen almastıradı, tesikten kirgen sudı toqtatuğa, örtti söndiruge
boladı. Biraq qoladan quyılğan mınau alıp hayuandı qalay ırıqqa
köndirersiñ? Qasına qalay jaqındarsıñ? İtti tıñdatuğa, buqanı
jasqantuğa, ajdahanı arbauğa, arıstandı seskentuge, jolbarıstıñ
aybatın şağuğa boladı. Biraq mınau tajal - şınjırın üzgen zeñbirekten
qorğanar eş amal joq. Onı öltire de almaysıñ, ol onsız da jansız.
Əytkenmen, bir jağınan tiri de. Tirliginiñ özi jan şoşırlıq. Astındağı
eden teñselse, özi birge teñseledi. Tolqın kemeni aydap, jel tolqındı
qusa, keme de jürip kele jatıp, sonı itermeley tüsedi. Bül tajal alapat
küşterge özi oyınşıq ispettes. Keme, tolqın, jel ekpini onı öz uısına
alğan: onıñ jan şoşırlıq tirligi de solardıñ ırqında. Apat qaupin
töndirgen bul zulmat qarudı qaytkende noqtalauğa boladı? Onıñ bağıtbağdarın, sekiris-şabısın, burıs-bultarısın, turıs-kidirisin, tüyissüzisin qalay boljap bilersiñ?
Kemeniñ qabırğasın qausırata jazdağan munday ərbir soqqı onı teñiz
tübine jibererdey. Kesapattan qaytıp qutıluğa bolar? Bül jerde jandı
zattay ıtqığan zeñbirekke is tüsip otır: ol əldene oylanğanday, birese
kidirip qaladı da, birese bağıtın kilt özgertip, sizden jaltarıp ketedi.
Qasına jaqındaudıñ özi qauipti, bül soyqandı qaytip toqtatarsıñ?
Ürey şaqıra qutırınğan zeñbirek alğa da jüytkidi, keyin de
şeginşekteydi, ne bolsa soğan urınıp, kenet qaşa jöneledi, esebiñnen
şatıstırıp, qasıñnan zu etip öte şığadı, kedergi ataulını bıt-şıt
qılıp, jurttı şıbınday janşıp baradı. Sumdığı sol, ayaq astındağı
eden terbelip, teñselip tur. Onsız da oynaqşığan, tüyetaylı jerde qalay
əreket istersiñ? Bul keme qursağına kirip ketip, qaytıp şığarğa jol taba
almay jürgen nayzağay sekildi. Bul kökti tirep turğanda jerdiñ alasura
silkingenimen para-par.
Kornet ekipajı közdi aşıp-jumğanşa ayağınan tik turdı.
Buğan kinəli adam şınjır burandasın naşar bekitip, əri karonada
doñğalağınıñ astına tejeuiş qoymağan kanonir* edi.
Şınjır üzilip ketkende kanonirler bəri batareyä janında bolatın.
Bireuleri bas qosıp jinalıp, endi bireuleri özdi-özi bolıp, bəri de aldağı
şayqasqa əzirlik jumıstarımen şuğıldanıp jatqan. Tolqın kilden
urğanda paluba boyımen keyin lıqsığan karonada bir top adamğa
soqtığıp, törteuin taban auzında janşıp ötti de, kölbey şayqalğanda
qisaya kilt burılıp, besinşi beyşaranı eki bölip ketti, sonsoñ sol
jaqtağı bortqa soğılıp, lafetten ekinşi zeñbirekti uşırıp tüsirdi.
Üstiñgiler estigen bağanağı jan uşırğan ayğay naq osı kezde şıqqan edi.
Ortañğı palubadağılardıñ bəri trapqa jügirdi. Batareyä bölmesi qas
qaqqanşa qañırap qaldı.
Endi öz-özimen oñaşa qalğan auır zeñbirek ne isteymin dese de erikti
edi. Kemege özi qoja, özi bi bolıp aldı. Qanday lañ. salam dese - ıqtiyärı.
Urısta şınıqqan, şayqas kezinde de külkiden qalmaytın adamdardıñ,
endi mınau, dirildep turğanı. Barşa jurttı bilep alğan üreydi aytıp
jetkizudiñ özi qiın.
Ekeui de erjürek adam - kapitan Buabertlo men onıñ kömekşisi laVevil ne isterge bilmey, tüsi qaşıp, trap üstinde ün-tünsiz tömen qarap
tur. Kenet bireu olardı qağa-mağa, zıp etip tömen tüsti. Bül osıdan birer
minut burın ğana əlgi ekeui əñgime etken jolauşı - Bretan şaruası edi.
Ol traptan* tömen tüse toqtay qalıp, töñiregin közimen bir şolıp ötti.
V. Küş pen erjürektik
Zeñbirek ortañğı palubada əli zırğıp jür. Batareyä üstinde bulañdap
turğan teñiz şamı birese jarıq şaşıp, birese qarañğılıqqa bölep,
sumdıq körinisti küşeyte tüskendey. Zırıldağan zeñbirektiñ sırt tulğası
san qubıladı: birese qap-qara bolıp, jarıqqa şığa kelse, birese
ağarañday jıltırap, qarañğılıqqa qayta süñgip ketedi.
Karonada soyqanın toqtatar emes. Ol endigi tört zeñbirekti zaqımdap,
borttı eki jerinen tesip ülgerdi. Alıp toqpaqtıñ soqqısınan kemeniñ
sıqırlay sınğanı ayqın sezilip tür. Işinde bir bıtıra bar bötelkeni
qanşa silikseñ de, bıtıra dəl munday zulay almas. Auır lafettiñ tört
doñğalağı ölgen adamdardıñ denesin ezgiley-janşıp, parşa-parşasın
şığardı da, bes ölik köp uzamay batareyä üstinde domalap jürgen jiırma
bölek umar-jumar etke aynaldı. Öli bastar şıñğırıp jatqanday.
Tögilgen qan korvettiñ şayqaluınan edendi jua ersili-qarsılı ağadı.
Korvettiñ köp jeri tesilgen, işki qursauı qaqırap, sögile bastadı. Keme
üstin ürey basıp, u-şu boldı da qaldı.
Kapitan aqılın tez jidı. Onıñ buyrığımen jurt ortañğı
palubadağı traptıñ şarşı quısına karonadanıñ sodır şabısın tejey
ne bəseñdete alar ma degen nərseniñ bərin -matrastardı, kereuetterdi,
zapas jelkenderdi, tüydek arqandardı, matrostardıñ iş kiimi salınğan
qapşıqtardı, tipti jalğan aqşanıñ bumaların laqtıra bastadı.
Korvette munday jalğan aqşa qıruar bolatın. Jurt ol kezde
ağılşındardıñ bul zımiyän qılığına eşbir ersiligi joq əskeri qulıq
dep qaraytın.
Biraq bul kəkir-şükirdi tömen tüsip, durıstap qoyuğa eşkimniñ dəti
barmağandıqtan - odan ne payda, ne qayır? Ol .əp-sətte bıt-şıtı şığıp,
jün-jurqağa aynalıp qala berdi. Teñiz tolqını bül soyqandı küşeyte
tüsti. Nağız dauıl tursa zeñbirekti audarıp tastauı mümkin edi. Eger ol
qırınan ausa, ne töñkerilip qalsa, ırıqqa aluğa əbden bolatın.
Onıñ ber jağında lañ əli toqtar emes. Kilge deyin yarustardıñ bərin
boylay ötetin maçtalardıñ tömengi jağında sañılau, tipti ülken jarıq
payda boldı. Karonadanıñ zilmauır soqqısınan fok-maçta* şıtınap
ketti, grot-maçtağa* da ziyän keldi. Batareyä tügeldey zaqımdanıptı. Otız
zeñbirektiñ onı endigi urısqa jaramsız bop qalğan. Borttağı tesiktiñ
sanı köbeyip, korvettiñ işine su kire bastadı.
Ortañğı palubağa tüsken jolauşı qart traptıñ janında tas müsindey
melşiip tur. Ol mınau astan-kesten düniege surlana qaray qalğan, biraq
ornınan selt etip, qozğalmadı. Batareyä işinde tırp etip, ayaq basuına
bolmaytınday-aq.
Bosap ketken karonadanıñ ərbir oqıs qimılına oray korvettiñ su
tübine keter səti de jaqınday berdi, jaqınday berdi. Səlden soñ onıñ
apatqa uşırauı dausız edi.
Endigi qalğanı - apat bolu, ne apattıñ betin qaytaru ğana. Qaytkende de
ekiniñ birine bel şeşuge tura keldi. Biraq qaysısına bel şeşersiñ?
Karonada - tım qorqınıştı jau. Osınau esuastı taqımğa basıp,
osınau alasurğan nayzağaydı buğaulap tastau kerek boldı.
Karonadanı ırqına jiberip, barşa jurt ne isterge bilmey, añtarılıp
qalğan.
Al korvet bortın sırttan tüygiştegen tolqın iştegi soqqımen
ulasıp, birin-biri qostay tüskendey. Eki balğa kezekpe-kezek tömpeştep
jatqan tərizdi.
Şınjırdan bosap ketken jırtqış erkin sayrandap jürgen, eş pende
ayaq baspas arenağa kenet qolına kespeltek temir ustağan bireu şığa keldi.
Bül osı kesepatqa kinəli, julınıp ketken karonadanıñ zeñbirekşisi, öz
şalağaylığınan jurttı osınşama pəlege duşar etken kisi edi. Kesapatqa
kinəli ekenin sezingen ol, osı kinəsin juğısı kelse kerek. Ol bir qolına ganşpug*, ekinşi qolına uşı tuzaqtalğan arqan ustap, ortañğı palubağa
sekirip şıqtı.
Osı arada közsiz sayıs: zeñbirektiñ zeñbirekşimen şayqası, zat pen
adam arasındağı jekpe-jek bastaldı da ketti.
Adam süymeni men tuzaqtalğan arqanın əzirley, burışqa tura qaldı.
Ol arqasımen keme qabırğasına süyenip, bolattan quyılğanday som
ayaqtarın alşayta ustap, edenge qaqqan qazıqtay tırp etpesten, qanın
işine tarta, miz baqpastan kütip tur.
Ol zeñbirektiñ qasınan zulay öter sətin añdıdı.
Zeñbirekşi qaruın biletin jəne onı qaruı da biletindey. Öytkeni olar
köpten birge kele jatqan sıralğı edi. Ol zeñbireginiñ kömeyine qolın
qanşama ret salmadı deysiñ! Bul onıñ qolğa üyretilgen, ırqına
köndirgen hayuanı bolatın. Söytip, əlgi adam zeñbirekti asırandı
itindey-aq:
- Kel, kel, kele ğoy! - dep şaqıra bastadı.
Ol, bəlkim, zeñbirekti jaqsı da körgen şığar. Şaqırğanda jügirip
kele qalsa eken dep te oylağan siyäqtı.
Biraq oğan jügirip baru onı basıp ketumen birdey bolıp tur. Al bassa
- mert bolğanı. Munı qalay boldırtpau kerek? Basıp ketpesi üşin ne
istese eken? Barlığı demin işine tartıp, sol ekeuine qaray qalğan, tek
jolauşı qart qana sabırlı; sayısqa şıqqan ekeuden basqa osı jekpejekke ünsiz kuəger bolıp, palubada jalğız özi tur.
Onıñ özi de janşılıp qaluı ıqtimal edi, biraq turğan ornınan
qıbır etpedi.
Al ayaq astındağı düley teñiz osı sayıstı öz ırqına alğanday.
Zeñbirekşi qolma-qol sumdıq sayısqa kirisip, zeñbirekti jekpe-jekke
şaqırğanda şayqalıp kele jatqan keme teñizdiñ ırqına könip, səl kidirip
edi, karonada buğan tañırqağanday oqıs toqtay qaldı.
Kel, kel, kele ğoy! - dep zeñbirekşi qolın soza şaqırıp tur.
Anau onıñ sözine qulaq tikkendey körindi.
Kenetten oğan tura umtıldı. Ol soqqıdan jaltarıp ketti.
Söytip, nağız ayqas - qulaq estip, köz körmegen ayqas bastaldı. Nəzik
pende men mılqau alıp bir-birine şap beristi. Süyek pen etten jaralğan
jan iesi men qola hayuan arpalısqa tüsti.
Osınıñ bəri qaraköleñke jerde bolıp jattı.
Aşu şaqıra doldanğan alıp aqıldan da quralaqan emes sekildi: ol
qolaylı sətti bağıp jürgendey. Surapıl küşti ğalamat temir jəndik
tərizdi. Osınau dəu şegirtke birese batareyänıñ alasa töbesine soğılıp,
birese tört ayağımen tik tüsken jolbarıstay tört doñğalağımen qalt tura
qaladı, söytedi de, qaytadan əlgi adamnıñ soñınan quıp beredi. Anau köz
ilespes soqqıdan kesirtkeşe jalt burıladı. Əytse de ol aşıq
taytalastan jaltarğanmen, oğan darımağan soqqı kemeniñ qabırğasın
dürs-dürs urıp, qaqıratıp baradı.
Zeñbirekke üzik şınjır süyretilip jür. Jez uıstağı temir
şıbırtqıday üyirilip, qasına jan juıtar emes. Osı üzik şınjır
küresti qiındata tüsti.
Biraq adam ayqasıp-aq baqtı. Keyde tipti şabuılğa da şığıp qoyadı.
Ol qolına süymeni men arqanın ustap, oñtaylı sətti añdıp, borttı
jağalay jürdi. Zeñbirek te tosqauıldı sezgendey, odan bultara qaştı. Al
anau alğan betinen qaytpay, onı quğınğa aldı.
Munday ayqas uzaqqa barmaytın. Zeñbirek öz-özine: "Jeter endi! Bitiru
kerek!" degendey, toqtay qaldı. Şeşuşi şaqtıñ tayanğanı sezilip-aq tür.
Zeñbirek əli eki oylı, biraq ol (aynaladağılardıñ bərine tiri jan siyäqtı
köringendikten) berik toqtamğa keluge əzirlengendey ne əzirlenip bolğanday
edi. Kenet ol zeñbirekşige tap berdi. Anau jalt burılıp, janınan ötkizip
jiberdi de, soñınan küle qarap:
- Qapı kettiñ-au! Kəne, tağı bayqap kör! - dep ayğaylap jiberdi.
Zeñbirek ızalanıp ketkendey, sol jaq bortta turğan zeñbirekke dürs
soğıldı, söytti de, alıp sadaqtan atılğan tastay oñ jaq bortqa, tup-tura
zeñbirekşige qaray zımıray jöneldi. Anau tağı da tayqıp ketti. Esirgen
tajaldıñ surapıl ekpininen üş karonadanıñ bıt-şıtı şıqtı. Ne istep,
ne qoyğanın özi de bilmeytin soqır janday, ol kenetten artımen adamğa
oqıs burılıp, ilgeri domalay jöneldi, forştevendi* qulatıp, kemeniñ
tumsığın tesip kete jazdadı. Adam trapqa qaray sekirip tüsip, süymenin
oñtaylay, jolauşı qarttan birneşe qadam jerde tura qaldı. Munı
zeñbirek te sezip qalğanday: ol tipti burılıp jatpastan, şeginşektegen
küyi baskeser baltaday adamğa tura şaptı.
Bort pen satı aralığındağı burışqa tığılğan adam endi ajal
tırnağınan qutılmastay edi.
Üreyi uşqan jurt şu ete qaldı.
Biraq dəl osı arada buğan deyin qıbır etpey, qalşiıp turğan
jolauşı qart öziniñ jas şamasınan tıs eptilikpen lıp etip, zeñbirekke
tura umtıldı. Jalğan aqşanıñ bir bumasın jol-jönekey ilip əketip,
astında qalam-au dep qaymıqpastan, tup-tura lafet doñğalağınıñ astına
laqtırıp jiberdi. Bul batıl da qauipti aylanıñ asqan eptilikpen dəl əri
şeber istelgeni sonşa, buğan tipti teñiz zeñbiregin ustau təsiline jetik
adam da qayran qalar edi.
Əlgi buma oralğı bola qaldı. Key kezderi quytaqanday tas qulağalı
turğan jartastı süyemeldep tursa, ağaş butağı qulamanıñ bağıtın
özgertip te jibere aladı ğoy. Söytip, bul jolı zeñbirek sürinip ketkendey
boldı. Sol mezette zeñbirekşi kespeltek temirin lafettiñ artqı
doñğalağınıñ şabaqtarınıñ arasına sətin tauıp suğıp ülgerdi. Zeñbirek
toqtay qaldı.
Ol büyirlep barıp, qisaya quladı. Adam kespeltek temirdi tutqaşa
paydalanıp, onı töñkerip tastadı. Jibinen julınğan qoñırauday şombal
nərse edenge dürs quladı. Qara terge tüsken adam oğan tap berip, tize
bükken asaudıñ moynına tuzağın tastap jiberdi.
Söytip bəri tındı. Adamnıñ jeñisimen tındı. Tışqan pildi şalıp
jıqtı. Ergejeyli alıptı auızdıqtadı.
Soldattar men matrostar du qol şapalaqtadı.
Bükil ekipaj qoldarına arqan men şınjır ustay, tömen tüsip,
zeñbirekti əp-sətte matap tastadı.
Zeñbirekşi jolauşığa təjim etip:
- Sudar, siz meni ajaldan qutqardıñız, - dedi.
Qaytadan beyjay qalpına kelgen qart buğan ləm-mim demedi.
VI. Tarazınıñ eki bası
Adam jeñip şıqtı, biraq zeñbirek te degenine jetkendey edi. Öytkeni
keme dereu su tübine ketpegenimen, onı birjolata qutqarıldı deuge
bolmaytın. Zaqımdanğan jerlerin jöndeu mümkin emestey. Borttan bes
tesik tabıldı; tumsıq jaqtağı bir tesik añırayıp jatır. Otız
zeñbirektiñ jiırması qirağan. Osınşama lañ salıp, endi qolğa tüsip,
şınjırğa qayta baylanğan zeñbirektiñ özi de saptan şıqqan. Batareyädağı
jaramdı zeñbirekterdiñ sanı azayıp, toğızı-aq qalıptı. Tryumnen de su
körindi. Sorğını tez qolğa alıp, zaqımdanğan jerlerdi jöndeu qajet
boldı.
Qarauğa endi ğana reti kelgen ortañğı paluba sumdıq küyde eken.
Qutırınğan pil qamalğan tor işinde de tap munday bülinşilikti közge
elestetu mümkin emes.
Kemege jat közge tüspeu qanşa qajet bolğanmen, osı sətte onı suğa
batırmau munan de mañızdıraq edi. Sondıqtan şamdardı borttıñ ər
jerine ilip qoyıp, palubağa jarıq tüsiruge tura keldi.
Zeñbirekpen arpalısa jürip, janı alqımğa tirelgen ekipaj kemedegi
oqiğağa esi şığıp jatqanda, teñiz üstinde ne bolıp jatqanın eşkim
bilmeydi. Onıñ ber jağında tuman qoyulana tüsken-di. Aua rayı qubılıp
sala berdi. Keme jel ıñğayımen jüzip kele jattı. Korvet bağıtınan
tayıp, oñtüstikke qaray qiyändap ketipti. Endi onı Djersey men Gernsey
araldarınıñ jağalauı tasalay almaytın: ol oynaqşığan teñiz üstinde
qalqansız, aşıq qaldı. Jalaqtağan dəu tolqındar onıñ qansırağan
jarasına kelip şüyligedi. Şoljañdağan bul erkelik tım qauipti edi. Teñiz
jalın küdireyte bastadı. Jağadan soqqan ülpek jel qataya tüsti.
Teñiz tulatar surapıl jel tönip kele jattı. Onıñ soñı dauılğa
aynaluı da ıqtimal On bes qadam jerden eşteñe köriner emes.
Komanda asığıs-üsigis, qalay bolsa solay ortañğı palubanıñ bülingen
jerlerin jöndep, tesikterdi tığındap, qalğan zeñbirekterdi jauıngerlik
tərtippen ornalastırıp jatqanda jolauşı qart joğarı şığıptı.
Ol grot-maçtağa arqasın süyep tur eken.
Oyğa şomğan küyi ol korvette tötenşe bir qimıl bolıp jatqanın
bayqamay tura berdi. Şevale de-la-Vevil teñiz jayau əskeriniñ
soldattarına grot-maçtanıñ eki jağına sapqa turuğa buyırdı da, osı
manevrge qatısqan soldattar botsmannıñ ısqırığımen jelken
ağaştardıñ üstine qaz-qatar tizile qaldı.
Graf dyu-Buabertlo jolauşınıñ qasına bardı.
Onıñ soñına köylegi dal-dul bolğan, jan-jağına alaqtay qarağan,
abırjulı, biraq əldenege köñili könşuli bireu ere jürdi.
Bul jaña ğana şiraq qimıldap, alıptı buğaulağan matros, zeñbirekti
jıqqan zeñbirekşi edi.
Graf şarua kiimin kigen qartqa əskeri izet berdi de: General, əlgi adam,
mine, - dedi.
Zeñbirekşi sıptay tartılıp, iba saqtay, tömen qarap tur.
Graf dyu-Buabertlo sözin əri jalğastırdı:
- General, sizdiñşe, bul adamnıñ əreketin keme bastığı birdeñe etip
bağalauı kerek emes pe?
- İə, solay, - dep jauap qattı qart.
- Endeşe, buyırğanıñız jön şığar, - dedi Buabertlo.
- Bul sizdiñ ıqtiryarıñız. Kapitan öziñizsiz.
- Biraq siz generalsız ğoy, - dep tartındı Buabertlo. Qart zeñbirekşige
qaradı.
- Beri kel, - dep buyırdı o l Zeñbirekşi bir adım ilgeri bastı.
Qart grafqa burılıp, onıñ omırauınan əulie Lyudovik ordenin
ağıttı da, zeñbirekşiniñ keudesine taqtı.
- Ura! - dep ayğayladı matrostar.
Teñiz jayau əskeriniñ soldattarı mıltıqtarın qarauılğa aldı.
Sol kezde jolauşı añ-tañ bolğan kanonirge qolın şoşaytıp:
- Endi onı atıp tastañdar! - dedi.
Əuelegen şattıq dauıs kilt üzildi. Barşa jurt melşie qaldı.
Ornay qalğan mılqau tınıştıqta qarttıñ üni aybındı estildi:
- Bul adamnıñ salaqtığı kemeni qurdımğa jiberuden az-aq qaldı.
Kemeni qutqaru endigi mümkin emes te şığar. Teñizde bolu jaumen
jağalasqanmen birdey. Teñiz keşip jürgen keme urıs salıp jürgen armiyä
siyäqtı. Dauıl keyde buğıp jatsa da, ərdayım kemeni añdıp turadı. Teñiz
üsti tolğan tosqauıl Jau aldında jaza basu - ölimge bas tigu degen söz.
Istelgen qatelikti tüzeu mümkin emes. Erlik nagradtaluğa tiis. Al salaqtıq
sazayın tartuı kerek.
Bul sözder bir sarındı ırğaqpen, sabırlı əri leppen estildi.
Sonan soñ qart soldattarğa qarap: Ükim orındalsın! - dep qosa ayttı.
Keudesine əulie Lyudovik kresi tağılğan adamnıñ bası salbırap ketti.
Graf dyu-Buabertlo bergen belgimen eki matros tömen tüsip, keşikpey
kebin alıp şıqtı. Olarğa ilese keme jolğa şıqqannan beri ofitserler
kayutasında duğa oqumen kele jatqan keme əulie əkeyi keldi. Serjant grotmaçta janında mıltıq köterip turğan soldattardıñ arasınan on eki
adamdı bölip, ərqaysısında altı adamnan eki qatarğa turğızdı.Ükimge
kesilgen adam til qatpastan eki qatardıñ ortasına barıp turdı. Qolına
Hristos beynesindegi kres ustağan əulie əkey alğa şığıp, onıñ qasına
bardı.
Alğa! - dep komanda berdi serjant.
Vzvod asıqpay adımdap, kemeniñ tumsığına bettedi. Matrostar kebindi
qoldarına ustap, soñınan jürdi.
Keme üstinde qulaq keskendey tınıştıq ornay qaldı. Alısta ışqına
soqqan dauıl sarını estiledi.
Birneşe minuttan soñ qarañğılıqtı qaq jara ot jarq etti de, köp
mıltıq gürs atıldı, sonan soñ jım-jırt bola qaldı. Köp uzamay suğa
qulağan deneniñ şolp etkeni estildi.
Jolauşı qart maçtağa süyenip, qolın keudesine ayqastıra ustağan küyi
əli oyğa şomıp tur.
Buabertlo onı la-Vevilge körsete, qolın şoşaytıp: - Aqırı
Vandeyänıñ mañdayına da basşı bitipti ğoy! - dep sıbır etti.
VII. Jelkendi kim köterse - jerebeni sol tastaydı
Biraq kemeni alda əli qanday sın tosıp tur edi deseñizşi?
Tolqın jalın quşqan bulttıñ tün boyı qoyulanıp, tömen tüskeni
sonşa, endigi kökjiekti de qımtap alıptı. Teñiz tutas sür körpe jamıla
qalğanday. Aynala qalıñ tuman. Munday jağday sau kemeniñ özine de
qauipti.
Tumanğa qosa teñiz de mazasızdana bastadı.
Komanda uaqıttı bos jibergen joq. Keme dereu jeñildetildi. Karonada
salğan oyrannan keyin jinap aluğa kelgen nərseniñ bəri: bülingen
zeñbirekter, qirağan lafetter, işki qaptaldıñ jarqınşaqtarı, ağaş pen
temir sınıqtarı teñizge laqtırıldı. Sonan soñ brezentke oralğan
mürdeler men pəre-pəresi şıqqan ölikter taqtayğa salınıp, suğa ağızıp
jiberildi.
Teñizben arpalıs barğan sayın qiınday tüsti. Dauıl onşa küşti emesti; qayta, kökjiektiñ ar jağında oynaqşığan jel soltüstikke oyısıp,
birte-birte bəseñdey bastağan. Degenmen tolqın tolastay qoymadı.
Qiyüı qaşqan keme küşti tolqınğa uzaq tötep bere almaytın,
sondıqtan kez kelgen dəu tolqınnıñ onı opat qıluı ıqtimal edi.
Gakual oyğa ketip, rul janında tür.
Qauip-qaterdi jaybaraqat qarsı alu keme komandirleriniñ ədeti emes
pe.
La-Vevil qiın-qıstau kezde de əzil-ospağı birge jüretin nağız
dualı auızdıñ ozi bolatın. Ol Gakualdıñ qasına keldi.
- Qalay, lotsman, düley şaşalıp qaldı-au, sirə, ə? - dedi ol - Qattılap
tüşkirmek bolıp edi, tanauın basıp tına qaldı-au deymin. Eşteñe etpes.
Mıqtağanda jel turar. Ol ne deysiñ, təyiri.
Gakual şındap jauap qattı: Jel endi tolqın ayday bastadı.
Teñizşiler riyäsız külgendi de, tomağa-tuyıq jabırqağandı da
jaratpaydı. Alayda lotsmannıñ jauabınan abırjuşılıq bayqaldı.
Şurq tesik keme tolqın kemerley şıqqanda suğa tez tolıp ketui mümkin.
Gakual bolsa joramalın qabağın tüksite ayttı. Teñiz qupiyäğa tolı:
onıñ aram oyın kün ilgeri bilip bolmaydı. Onımen ərdayım saq bolğan
jön.
La-Vevil baysaldılıqqa köşudiñ kerektigin sezdi, bilem:
Lotsman, biz qay jerde kele jatırmız? - dep suradı.
Ol suraqtı lotsmanğa qoysa da, jauaptı kökjiek berdi.
Suğa töngen tuman perdesi serpilip, köz uşına deyin qarauıta,
döñbekşip jatqan teñiz közge şalındı.
Aspan bultpen örilgen tutas töbe tərizdi.Biraq bul kümbez kökjiekke
jetiñkiremey jatır: şığıs jaqta qarauıtqan teñiz ben bult torlağan
aspan arasında tañ .jarşısı -şuğılalı beldeu körinedi, batısta jaña
batqan ayıñ bozamıq səulesi əli seme qoymaptı.
Osınau eki jarıq beldeudiñ ayasında tüp-tüzu əri qimılsız qatıp
qalğan qoñırqay sulbalar bayqaladı.
Ay jarığı batıp ülgermegen aspannıñ batıs jağında biik üş jartas
qarauıtıp tur.
Şığısta, kökjiektiñ dəl irgesinde, bozara atqan tañnıñ külgin
jarığında özara bir keli qaşıqtıqta ses körsete tırnaday tizile qalğan
segiz kemeniñ jelkeni teñiz üstinen jelbirey körinedi.
Üş jartas su astındağı quz, al segiz korabl frantsuz eskadrası
bolatın.
Kemeniñ dəl janında jamandıqpen atı jayılğan Le- Menke quzı,
qarsı aldında - jau flotı. Batısında - teñiz tuñğiığı, şığısında surapıl şayqas tosıp tur. Ne küşi basım jaumen şayqasqa şığu, ne
apatqa uşırap, suğa batu, ekiniñ biri, basqa laj, qoldan keler amal
qalmaptı.
Keme quzben qarsı keluge şurq-tesik qorabın, qirap bitken quralsaymandar men tübi bosağan maçtaların qayrat qılmaq, al duşpan
flotımen ayqasuğa - otız zeñbireginiñ toğızı-aq bütin qalğan, əri
tañdaulı kanonirleri tügeldey qaza tapqan batareyäsın ğana qarsı qoya
alatın.
Tañ endi-endi sibirlep kele jatqan, jarıq tüskenşe əli biraz uaqıt bar.
Tün ədettegiden göri uzaqqa sozıluı mümkin, öytkeni qarañğılıq aldımen
biikte kök tirep turğan qoyu qara bultqa baylanıstı edi.
Bult etegin ıdıratıp jibergen jel korvetti Le-Menkege qaray
tıqsırdı.
Zaqımdanıp, qur sülderi qalğan keme rulge bağınudı qoydı dese de
bolğanday. Ol endi jol tañdaudan qaldı da, jel men tolqınnıñ ırqına
könip, lağıp jüre berdi.
Le-Menkeniñ su astı jaqpar tastarı burın qazirden de qauipti
bolatın. Sonan beri teñizdiñ asau tolqını ersili-qarsılı üzdiksiz soğıp,
osınau tabiği teñiz qamalınıñ köptegen munaraların müjip, jıpjılmağay etken. Quz bederiniñ ünemi özgerip turatındığı da sodan.
Teñiz degeniñ tilgileuden jalıqpaytın ara ispettes jəne osı ara jalı
köterilgen sayın tolqınnıñ ötkir tisimen jartasqa jaña beder salıp
turadı.
Ol kezde Le-Menkege jaqındau - su tübine ketumen para-par edi.
Al şığıs jaqtağı segiz keme keyinnen
asşılığımen dañqı şıqqan eskadra bolatın.

kapitan

Dyu-şenniñ

Kemeniñ jayı müşkilge aynaldı. Şınjırdan bosap ketken karonada
salğan lañ kezinde ol bastapqı bağıtınan eriksiz auıp ketken-di. Ol
manevr jasap, jelkenderin tügel kötere jüzse de, Djersey aralına bəribir
orala almaytın, öytkeni onıñ jolın Le-Menke kes-kestep turğan.
Frantsuz jağalauına jaqındayın dese, eskadra böget jasadı.
Əytkenmen dauıl köterile qoymadı: lotsmannıñ aytuınşa, teñizde
"müləyim tolqın" ğana boldı. Samal aydap, jolşıbay quz siyäqtı
kedergige uşırağan teñiz edəuir buırqanıp jattı.
"Kleymor" korveti tün boyı tumanmen alısıp, tau tolqınğa tötep
beruge əzirlengen edi. Teñiz qulığın asırıp, aldap soqtı: pi dauılmen
qorqıtqan bolıp, quzğa əkep tıqsırdı. Alda sol bayağı apattıñ keskini
ğana basqaşa bolatın.
Tasqa soğılıp qirau qaupine teñdessiz urısta qaza tabu qaupi qosıldı.
Eki jau bir-birine kömektesip-aq jatır.
Bılay jürsem - apat, olay jürsem - şayqas? - dep dauıstap jiberdi, laVevil qasqaya külip. - Eki jaqtan birdey şah - mat!
VIII. 9-380
Əlsiregen keme jañqaday dərmensiz edi.
Atıp kele jatqan bozamıq tañ jarığında, tünergen bultta, buldıray
tolıqsığan kökjiekte, tolqınnıñ jumbaq dübirinde saltanattı da
samarqau sıbıs bar siyäqtı. Aynala tım-tırıs, tek jel ğana azınap tur.
Körden şıqqan aruaq sındı apat təlimsi basıp, tönip keledi. Küz qoynauı
jım-jırt, kemeler qıbır eter emes. Qulaqqa urğan tanaday, tılsım
tınıştıq ornay qalğan. Korvetke şınımen qauip töndi degenge senu
qiın. Teñiz üstin kezgen eles öte şığatınday. Añız-əñgimelerde osınday
kezbe eles turalı aytılatın, qazir keme ertegidegi sekildi, quz-peri men
ibilis duşpan flotınıñ eki arasında qalğan.
Graf dyu-Buabertlo la-Vevilge aqırın ğana bir buyrıq berdi de, anau
ile-şala batareyä bölmesine tüsip ketti. Sonan soñ qolına dürbi alıp, keme
tumsığında turğan lotsmannıñ qasına bardı.
Gakual kemeni tolqınğa töteley ustamaq bolıp barın saldı.
Əytkenmen korabldi jel men tolqın qaptalday soqsa, audarılıp keteri
sözsiz edi.
- Lotsman, qay jerde kele jatırmız? - dep suradı kapitan.
- Le-Menke tusındamız.
- Qay jağındamız?
- Eñ qauipti jağındamız.
- Bul jerde teñiz tübi qanday?
- Jaqpar tastarğa tolı.
- Zəkir tastauğa bola ma?
- Öluge qaşan da keş emes qoy, - dep tura jauap berdi lotsman.
Kapitan dürbisin batısqa bağıttap, quzğa qaradı da, sonan soñ
şığısqa burılıp, köz uşında ağarañdağan jelkenderdi sanay bastadı.
Lotsman öz-özimen söyleskendey, kübirlep qoyadı:
- İə, Le-Menke... Gollandiyädan uşqan şağalalar men teñiz
muzbalaqtarı jolşıbay osında qonıp, damıldaydı.
Kapitan sol eki arada jelkenderdi tügel sanap şıqtı. Şınında da
əskeri tərtippen sap tüzegen barlığı segiz keme eken. Olardıñ qarası su
betinen ayqın körinip tür. Orta tusta üş palubalı ülken kemeniñ biik
tulğasın ayqın ajıratuğa boladı.
Kapitan lotsmannan surastıra bastadı:
- Munıñ qanday kemeler ekenin bilesiz be?
- Bilgende qanday, - dep jauap qattı Gakual. - Bul eskadra.
- Frantsuzdiki me?
- Ibilistiki.
Ekeui birauıq ündemey qaldı. Sonan soñ kapitan:
- Kreyserleri tügel osında ma?- dep suradı.
- Joq, tügel emes.
- İə-iə, - dedi esine əldeneni tüsirgendey kapitan, - eskadranıñ
quramında on altı keme boladı eken-au, mundağısı segiz ğana.
- Qalğandarı anau jaqta, jağanı boylay jol torıp jür, - dedi Gakual.
Kapitan dürbiden közin almastan:
- Üş palubalı keme, birinşi rangili eki fregat pen ekinşi rangili bes
fregat, - dep kübirledi.
- Men de olardı torığanmın, - dep küñk etti Gakual. - Jap-jaqsı
kemeler, - dep qostap əketti kapitan. - Özim de osınday kemelerdi
basqarğanmın.
- Al men olardı tek jaqınnan körgem,- dedi Gakual.
- Bir-birimen şatastırmasam kəmil. Barlıq belgisin jattap alğam.
Kapitan oğan dürbini berip jatıp:
- Qarap körşi: ortalarındağı biik kemeni tanıp tursıñ ba? - dep
suradı.
- İə, komandir. Bul - "Altın kemer".
- Durıs-aq, tek onıñ atın özgertipti, - dedi kapitan. - Burın ol
"Burgundiyä ştattarı" dep atalatın. Özi jaña keme. Jüz jiırma segiz
zeñbiregi bar.
Ol qaltasınan qarındaşımen qosa qoyın kitapşasın alıp, "128"
degen san jazdı.
- Al korabldiñ sol jağında birinşi keme qalay ataladı? - dep suradı
sonan soñ ol
- "Təjiribeli".
- Birinşi rangili fregat. Elu eki zeñbiregi bar. Osıdan eki ay burın
Brestte qarulanğan.
Sonı aytıp, kapitan kitapşasına "52" dep belgi soqtı.
- Al "Təjiribeliniñ" qasındağı qanday keme?
- "Driada".
- Ol da birinşi razryadtı fregat. On segiz funttıq qırıq zeñbiregi bar.
Bul fregat Ündistanğa da barğan. Əskeri keme retinde onıñ erteden-aq atı
şıqqan.
Kapitan "52" sanınıñ qasına "40" sanın jazıp qoydı. Sonan soñ
basın köterip, tağı da lotsmanğa qaradı:
- Endi oñ jaqtağı kemelerdiñ qanday ekenin aytqan.
- Komandir, oñ qanattağılardıñ bəri - ekinşi razryadtı fregattar.
Barlığı - beseu.
- Korablge tayau turğanı qalay ataladı?
- "Batıl".
- On segiz funttıq otız eki zeñbirek. Al ekinşisi şe?
- "Rişmon".
- Qaru-jarağı jañağıday. Al onıñ soñındağısı şe?
- "Ateist".
- Munday atpen teñizge şığudıñ özi külki emes pe? Onan arğısı şe?
- "Kalipso".
- Eñ soñğısı şe?
- "Aulağış".
- Ərqaysısında otız eki zeñbirekten - barlığı bes fregat.
Söytip, kapitan burınğı tsifrlardıñ astına "160" sanın jazıp
qoydı.
- Qaytkenmen, olardı jaqsı tanidı ekensiñ, lotsman, - dep söz tastadı
ol.
- Olardı men tanısam, siz jaqsı bilesiz, komandir! - dep jauap berdi
Gakual. - Tanığan jaqsı-aq, al bilgen odan da artıq qoy.
Kapitan qoyın kitapşasına üñilip, işinen sanap şıqtı:
- Jüz jiırma segiz... elu eki... qırıq... jüz alpıs... Osı kezde paluba
üstinde la-Vevil körindi.
- Şevale! - dep dauıstadı oğan kapitan. - Bizge qarsı üş jüz seksen
zeñbirek eken.
- Nesi bar, sayısıp körelik, - dedi la-Vevil.
- Siz jaña ğana batareyänı qarap şıqtıñız ğoy, toqeteri, urısqa
jaramdı zeñbiregimiz qanşa?
- Toğız.
- Nesi bar, sayıssaq - sayısamız da, - dedi dyu-Bua- bertlo da.
Ol lotsmannan dürbini alıp, kökjiektiñ şığıs jağın şola qaradı.
Segiz kemeniñ alıstan qarañdağan tulğaları qimılsız köringenmen,
jaqındağan sayın zoraya berdi.
Olar birte-birte korvetke tayap kele jattı.
- Komandir, məlimdemeni qabıldauıñızdı ötinemin, - dedi kapitanğa
izet bere la-Vevil. - Men əu bastan-aq bül "Kleymorğa" senbep edim.
Beytanıs kemege öziñdi tosınnan-tosın mingize salğannan jaman nərse
joq. Opasız ağılşın kemesi frantsuzdarğa əbden qas. Munı qarğıs atqır
karonada dəleldep berdi ğoy. Men kemeni tegis qarap şıqtım. Zəkirleri
senimdi. Temiriniñ sapası jaqsı, qayau joq. Zəkirdiñ şığırşıqtarı da
berik. Arqanı da mıqtı, oñay tarqatıladı, əri qajetti mejeden qısqa da
emes - jüz jiırma sajın. Zeñbirekşilerdiñ altauı ölgen. Snaryad köp.
Zeñbirek basına jüz jetpis birden keledi.
- İə, bar-joğı toğız zeñbirek bolğandıqtan da, - dep kübir etti
kapitan.
Ol dürbisin tağı da kökjiekke bağıştadı. Eskadra aqırın jaqındap
kele jattı.
Karonadanıñ jay zeñbirekten artıqşılığı sol, odan oq atuğa üş-aq
adam jetedi, munıñ esesine ol alısqa əri dəldep atu jöninde zeñbirekten
qalıs. Demek, eskadranı karonada oğı jetetindey jerge jaqındatu kerek.
Kapitan bayau dauıspen buyrıq berip jür. Keme üsti tınıştıq.
Jauıngerlik dabıl qağılmasa da, mundayda isteluge tiis nərseniñ bəri
istelip jatır. Korvet urısqa jaramsız: ol adamdarmen şayqasqa da,
tolqınmen arpalısqa da şıdar emes. Sonda da komanda əskeri kemeniñ
osınau tamtığınan bar mümkindikti sarqa paydalandı. Jaralılardı
tañatın bölme retke keltirildi. Teñizşilerdiñ sol kezdegi saltı boyınşa,
borttı jelkenmen jəne buda-buda arqanmen orap tastadı. Munıñ özi oqtan
qorğaytın, biraq yadro aldında dərmensiz edi. Qazir tekserip jatuğa keş
bolıp qalsa da, oq surıptağış əkelindi. Biraq munday qiyän-keskiniñ
boların kün ilgeri kim bilipti. Ər matros oqşantay, eki-ekiden pistolet
jəne bir-birden qanjar aldı. Kereuetter jinastırılıp, zeñbirekter
nısanağa közdeldi, oq-dəri bölmesi men snaryadtar saqtaulı kamera
aşıldı. Ərkim ornına barıp turdı. Osınıñ bəri jan təsilimde adamnıñ
bölmesinde jürgendey-aq jım-jırt, ün-tünsiz isteldi. Jurt təuekelge bel
baylay, şapşañ qimıldadı.
Korvet zəkirge turdı. Fregattağıday onıñ da altı zəkiri bolatın.
Altauı da suğa tastaldı.
Sau qalğan toğız karonada jau eskadrası jağındağı bortqa
qatarlastıra qoyıldı.
Öz tarapınan eskadra kemeleri de qajetti manevrdiñ bərin osılayşa
jım-jırt istep jattı. Olar endi Le-Menkege turalay, oyısa tizilipti.
Zəkirleri ustap turğan "Kleymor" quzğa tıqsırulı, yağni tura ajalğa
basın tikken.
Segiz keme aş börini ortağa alğan bir top sırttanday: bəri dausın
şığarmay, tisin ğana aqsitıp tur.
Eki jaq ta əldeneni kütken tərizdi.
"Kleymordıñ" kanonirleri zeñbirekteriniñ qasınan orın tapqan.
IX. Bireu-mireu qutılıp baradı
Jolauşı kart palubadan kete qoymadı. Ol aynalada bolıp jatqan
nərseniñ bərine sülesoq qarap tura berdi.
Onıñ qasına Buabertlo keldi.
- General, əzirlik bitti, - dedi ol - Biz endi kör auzında turmız, biraq
alğan betimizden qaytpaymız. Biz eskadra men quz arasında tuzaqtamız.
Jau qolına beriluden nemese quzğa soğılıp qiraudan böten amal qalğan
joq. Bizde tağı bir jol bar. Ol - ölim. Qor bolıp tolqınğa kömilgenşe,
urısta qaza tapqan artıq. Öz basım suğa ketkennen jau qolınan mert
boludı qalaymın. Aqırı bir ölim bolsa, onıñ sudan emes, ottan bolğanı
abzal da. Biraq ölu degen sizdiñ mindet emes, bizdiñ mindet. Siz - asılzada
muragerlerdiñ qalaulı adamısız, sizge Vandeyä köterilisin basqaru siyäqtı
ulı mindet jüktelgen. Siz jazatayım bolsañız, monarhiyänıñ qurıp ketui
ıqtimal: siz tiri qaluğa tiissiz. Bizdiñ borış - korvette qalu da, sizdiñ
borış - munan ketu. Söytip, general, kemeni tastağanıñız jön. Men sizge
eskekşisimen qosa bir qayıq beremin. Alğaş qarağanda qisınsız
köringenmen, jağağa orağıtıp baruğa qaytse de boladı. Tañ əli ata qoyğan
joq. Tolqın bolsa biik, teñiz üsti qarañğı, siz közge tüspey ötip kete
alasız. Keyde qaşa jürip te jeñiske jetuge boladı ğoy.
Qart salqın ğana, baysaldılıqpen bas izep, kelisim bildirdi.
- Soldattar men matrostar! - dep ayğayladı dyu- Buabertlo.
Kemedegi matrostar jumıstarın qoya salıp, tus-tustan kapitanğa jalt
qarastı. Buabertlo sözin əri qaray sabaqtadı:
- Biz əkele jatqan adam - koroldiñ ökili. Ol bizge amanat etildi, biz onı
saqtap qaluımız kerek. Ol frantsuz tağına qajet. Asılzada şahzadanıñ
joqtığınan ol Vandeyä jasaqşılarınıñ kösemi boladı dep ümittenemiz.
Bül - ataqtı jauınger general Ol Frantsiyänıñ jağalauına bizben birge
tüsuge tiis edi. Amal neşik, endi bizsiz-aq baratın boldı. Bastı saqtau bərin saqtau degen emes pe?
- Durıs! Durıs! - dep birauızdan şu ete qaldı bükil ekipaj.
Kapitan sözin soza tüsti:
- Ol da eleuli qauip-qaterge kezdespek. Jağağa jetu oñay emes.
Tolqınğa tötep beru üşin ülken qayıq qajet. Biraq kişkentay qayıq qana
kreyserlerdiñ janınan eleusiz ötip kete aladı. Jağağa barıp tüsu üşin
jaumen kezigip qalmaytınday tasa jer tañdap alu kerek. Qazir jaqsı eskek
esip, jaqsı jüze alatın əri jağamen tanıs, onıñ kişigirim aylaqtarın
tügel biletin təjiribeli matros qajet. Əzirge qarañğılıq onşa seyile
qoyğan joq, sondıqtan qayıq korvetten eleusiz uzay aladı. Sonan soñ ol
oq-dəri tütinin jamılıp, közden birjola ğayıp bolmaq. Kişkentay qayıq
tayız sudan tez ötedi. Biz qutılmasaq ta, kişkentay qayıq qutılğanday
jol bar. Ol eskek esip, aulaqtaydı da, onı jau kemeleri añğarmay qaladı.
Sol eki arada biz olardıñ nazarın qaqpaylauğa tırısamız. Qalay, aytıp
turğanım durıs pa?
- Durıs! Durıs! - dep tağı da qostap əketti bükil ekipaj.
- Uaqıt ozdırmalıq, - dedi kapitan ile-şala. - Jolauşımızdı kim
aparıp saladı?
Qarañğılıq işinen toptan bir adam jırılıp şıqtı.
- Men aparamın, - dedi ol
X. Qutıla alar ma eken?
Ədette keme komandirleri jürip-turu üşin paydalanılatın giçka dep
atalatın kişkentay qayıq birneşe minuttan soñ korvetten qol üzip, artta
qaldı. Onıñ üstinde eki adam otırdı: rulde - jolauşı qart, eskekte —
erikti matros. Əli qap-qarañğı bolatın.
Kapitannıñ nusqauımen matros qayıqtı Le-Menkege qaray qattı
esip keledi. Basqa jolmen jüruge mümkindik joq-tı.
Qayıqqa azdı-köpti tamaq: bir qap keptirgen nan, siırdıñ bir bölek
sür eti, bir kübi su tiep ülgeripti.
Qayıq kemeden böline bergende ajal auzında da qaljıñın
tastamaytın la-Vevil borttan eñkeyip, ketip bara jatqandarğa qoştasa
söz tastadı:
- Mınau astaumen sıp beru oñay eken, biraq su tübine ketu odan da
oñayıraq bolmağay.
- Sudar, külmey-aq qoysañız etti, - dedi lotsman. Keme men qayıqtıñ
arası alşaqtay berdi. Jel men birbetkey tolqın eskekşige septesip,
qurtaqanday qayıq birese tañ qarañğısında jalt-jult etip, birese jaljal tolqın arasında kömile süñgip, alğa qaray zımırap bara jattı.
Teñiz üsti tıp-tınış, əldeneni ürke kütkendey.
Kenet muhit üstin albastıday basqan mılqau tınıştıqtı buzıp-jara
adam dausı sañqılday estildi. Rupor küşeytken bül dauıs o dünieden
şıqqanday ədetten tıs eser etti:
Söylep turğan kapitan dyu-Buabertlo bolatın:
- Ulı mərtebeli koroldiñ teñizşileri! Grot-maçta üstine aq jalau
köteriñder: biz aray tañdı aqırğı ret qarsı alğalı turmız.
Korvetten gürs etken zeñbirek dausı estildi.
- Jasasın korol! - dep ayqay saldı komanda.
Sol kezde alıstan, tuman işinen, basqa bir kop dauıstı kömeski ayqay
tolqın şuına ulasa, biraq sonda da ayqın estildi:
- Jasasın respublika!
Söytkenşe bolmadı, qatar atılğan üş jüz zeñbirektiñ dausı teñiz
tüñğiığın jañğırtıp jiberdi.
Şayqas bastaldı da ketti. Teñiz üstin tügeldey tütin jauıp, zu-zu
atılğan oq onıñ ara-arasınan nayzağayşa jarq-jurq etti.
Suğa topılday qulağan zeñbirek yadrolarınan tolqın qaq jarılıp,
jan-jaqqa köbik şaşıp jatır.
"Kleymor" segiz kemege tayınbastan oq jaudıruda. Onı ayqabaqtanıp
ortağa alğan eskadra da barlıq zeñbireginen ot tükirdi. Aspanğa jalın
şapşidı: teñiz tübinen ot qusqan janartau payda bolğanday. Qızğıltqoşqıl tütinniñ qulaş şudasın jel ərli-berli jelpidi, onıñ araarasında kemeler birese közden ğayıp bolıp, birese qayta körinip,
beynebir elestey kezip jür. Aldıñğı jaqta, urıstıñ qaynağan qızıl
şoğı işinde korvettiñ qarauıtqan süldesi körinedi. Onıñ grotmaçtasınıñ uşar basınan altın liliyälı aq jalau ayqın bayqalıp tür.
Qayıqta otırğan eki adamda ün joq.
Qayıqtı aparuğa tilek bildirgen matros onı Le-Menke
jartastarınıñ tasasına qoydı, bul jerde eskadra oğınan qorıqpauğa
bolatın edi. Matros birese oñ jaq, birese sol jaqtan qauip töndirgen su
astı tastarınan şeber orağıta, tap-tar şığanaq işinde jele jüzip
keledi. Endi biik quzdar qayıqtı eskadradan birjolata tasaladı.
Kökjiekte tañ şapağı ağarıp, örşelengen karonada gürsili bular
alıstağan sayın birte-birte bəseñdey bastadı. Biraq zeñbirek dausı tına
qoymadı: munan korvet əli tötep berip jatır dep jəne ol snaryadtarın
aqırına deyin atuğa bel baylağan dep qorıtındı jasauğa bolatın.
Qayıq köp uzamay aşıq teñizge şıqtı. Endi ol qauipsiz: quzdan əri,
atıstan tıs, şayqastan aulaq edi.
Teñiz üsti jaylap ağara bastadı; kökjiek pen bult arasındağı aspanda
jarıq beldeu ulğayıp, tolqın jalı ağarañday, möldir köbik jalt-jult
etti. Tañ attı.
Qayıq duşpan kemelerinen qutıldı, biraq eñ qiını əli alda bolatın.
Ol budan bılay karteç qaupinen qutılsa da, onıñ su tübine ketu qaupine
uşıradı. Palubasız, maçtasız, jelkensiz, kompassız quyttay astau
eskekke ğana süyenip, düley küşpen arpalısuğa tiis boldı.
Kenet elsiz japan dünieniñ qaq ortasında qayıq tumsığında otırğan
adam tañerteñgi səule tüsken bop-boz quqıl jüzin burıp, quyrıq jaqta
otırğan adamnıñ közine tesile qarap:
- Men sizdiñ buyrığıñız boyınşa atılğan kanonirdiñ inisimin, - dedi.
Üşinşi kitap
GALMALO
I. Sözdiñ qudireti
Qart jaylap basın köterdi.
Əlgini aytqan adam otızdar şamasında eken. Teñiz üstinde jelqaqtı
bolıp, beti qarayıp ketken. Közqarası birtürli: matrostıñ ötkir
janarınan şaruanıñ aqköñil añğaldığı körinip-aq tür. Eskekti əluetti
qolımen mıqtay ustağan. Belbeuine eki pistolet qıstırıp, qanjar men
taspiıq baylap alğan. Biraq keskin-kelbeti aq peyildilik tanıtqanday.
- Siz kimsiz? - dep suradı qart.
- Onı sizge jaña ğana aytqam.
Matros eskegin qoya saldı da, qolın omırauına ayqastırıp:
- Men sizdi öltirmekpin, - dep jauap berdi.
- Qalauıñız bilsin, - dedi qart.
Matros dausın kötere söyledi:
- Dayındalıñız.
- Nemenege?
- Ölimge.
- Ne üşin?
Ünsizdik ornay qaldı. Matros bul suraqqa sasıp qalğanday. Oğan
qaytadan til bitti:
- Sizdi öltiremin dedim ğoy.
- Al men ne üşin dep surap turmın.
Matrostıñ közi uşqın attı:
- Ağamdı öltirgeniñiz üşin!
Qart sabırmen qarsılıq bildirdi:
- Men əueli onı ajaldan qutqardım.
- İə, ol ras. Siz əueli onı qutqardıñız, biraq keyin öltirdiñiz.
- Onı öltirgen men emes.
- Endi kim?
- Öziniñ kinəsi.
Matros qartqa abırji qaradı. Sonan soñ qabağı qaytadan tas tüyilip,
tünerip ketti.
- Atıñız kim? - dep suradı qart.
- Atım - Galmalo, biraq sizge meniñ atımdı bilip jatudıñ tükke keregi
joq: men kim ekenimdi aytpay-aq öltire alamın.
Osı sətte kün de köterildi. Onıñ jalqın səulesi matrosqa tüsip,
ızalı jüzin tanıttı. Qart oğan barlay qaradı.
Karonada əli estilip tür, biraq ol aqırğı küşi sarqılğanday, auıqauıq, üzdik-sozdıq estiledi. Kökjiekti qoyu qoşqıl tütin japqan. Eskekşi
erkine jibergen qayıq jelmen ığıp baradı.
Matros belbeuinen oñ qolımen pistoletin suırıp alıp, sol qolına
taspiıq ustadı.
Qart boyın jazıp, ornınan türegeldi.
- Sen qudayğa senesiñ be? - dep suradı ol
- Senemin. "Quday tağala, kökte barıñ haq", - dep jauap qattı da,
matros şoqınıp aldı.
- Şeşeñ bar ma?
- Bar.
Matros tağı da şoqınıp:
- Bas-ayağı osı. Ölimge dayındaluıñızğa bir minut uaqıt beremin,
monsenor, - dep qosa ayttı. Söytti de, pistoletiniñ şürippesin qayırdı.
- Sen meni nege monsenor deysiñ?
- Sebebi siz senorsız: onıñız körinip-aq tur.
- Seniñ senorıñ bar ma?
- Bar. Əri senor bolğanda qanday. Senorsız turuğa bola ma eken?
- Ol qayda?
- Bilmeymin. Ol bizdiñ jaqtan qaşıp ketken. Onı jurt markiz deLantenak, vikont de-Fontene deytin. Bretanda ol murager şahzada, Jeti
Orman degen qonıs soğan tiisti. Men onı eşqaşan körgen emen, biraq ol bəribir meniñ mırzam.
- Al sen onı körseñ, aytqan tilin alar ma ediñ?
- Alğanda qanday! Mırzamnıñ tilin almasam, putqa tabınuşı bolar
edim. Biz quday men korolge bağınuğa tiispiz, öytkeni korol degeniñiz jer
betindegi quday emes pe? Sonan soñ biz senorğa bağınuğa tiispiz, biz üşin
ol da bir, korol de bir. Biraq bizdiñ əñgime bul qaqında emes qoy. Siz
ağamdı öltirdiñiz, sondıqtan men sizdi öltiruge tiispin.
- Ağañdı öltirip, men durıs istedim, - dedi qart.
Matros uısındağı pistoletin qısa tüsti.
- Bəribir men sizdi öltiremin.
- Solay-aq bolsın, - dep jauap qattı qart, sonan soñ:
- Al, əulie əkey qayda? - dep suradı saspastan.
Matros oğan tañırqay qaradı:
- Əulie əkey deydi?
- İə, əulie əkey deymin. Öytkeni men seniñ ağaña janazaşı berdim ğoy.
Mağan da janazaşı kerek.
- Teñiz üstinde sizge onı qaydan tabamın?
Zeñbirekterdiñ qalşıldağan dausı barğan sayın alıstap,talıqsıp
baradı.
- Anau jaqta ölimge bas tikkenderdiñ janazaşısı bar,- dedi qart.
- İə, ras, - dep kübirledi matros, - onda keme janazaşısı bar.
- Sen meniñ janımdı qorlaysıñ, al munıñ özi auır künə,- dedi qart.
Matrostıñ bası salbırap ketti: ol oyğa battı.
Meniñ janımdı qorlay otırıp, sen öz janıñdı da qorlaysıñ, - dedi
munan soñ qart. -Sözime qulaq as, sağan janım aşıp otır. Bilgeniñdi istey
ber. Men seniñ ağañdı qutqarıp, sonan soñ onıñ ömirin qiğan kezde, öz
borışımdı ğana ötedim. Seniñ janıñdı qutqarmaq bolıp men qazir de oz
borışımdı ötep otırmın. Oylan! Munıñ sağan tikeley qatısı bar. Sen
anau atıstı estimisiñ? Ondağılar qaza tauıp, sumdıq azappen ölip jatır.
Sonda kimniñ kinəsinen deysiñ ğoy? Seniñ ağañnıñ kinəsinen. Qurıp bara
jatqan anau kemede biz barşamız ne tilep edik? Bilesiñ be onı? Biz təñir
isine kömektespek edik. Eger ağañ təñir isiniñ adal qızmetşisi bolsa, eger ol
oz borışın adal da sanalı türde orındasa, karonada kesirge uşıramas
edi, korvet zaqımdanbas edi, joldan adaspas edi, mınau qarğıs atqan
flotqa kezikpes edi - söytip, osı sətte biz jalğız adamımızdan da
ayrılmastan Frantsiyänıñ jağalauına tüsip jatar edik. Tayınbas
jürekpen qolğa qanjar ustap, aq tudı jelbirete biz Vandeyänıñ adal
şarualarına Frantsiyänı qutqaruğa, koroldi qutqaruğa, söytip, ədil iske
qızmet etulerine kömekteser edik. Biz osı üşin kele jatqanbız. Biz osılay
ister edik. Mine, endi men - japadan-jalğız aman qalğan adam osı üşin
kele jatır edim. Al sen jolıma kese-köldeneñ turmaqsıñ. Seniñ ağañ
ibilistiñ birinşi jərdemşisi bolğan edi, sen ekinşi jərdemşisi bolmaqsıñ.
Ol bastap, sen ayaqtamaqsıñ. Sen patşa öltiruşilermen birge taqqa
qarsısıñ, qudaysızdarmen birge şirkeuge qarsısıñ. Sen quday-tağalanı
jeñiske jetuge aqırğı mümkindikten ayırmaqsıñ. Nesi bar, qılarıñdı
qılıp qal Men sağan ümittengen edim, qatelesippin... Ə, ras, ağañdı
öltirgenim ras. Ağañ erjürek edi. Bül üşin men onı nagradtadım. Ol
qılmıstı salaqtıqqa kinəli bolıp şıqtı. Bül üşin men onı jazaladım.
Ol borışınan taydı, men borışımdı ötedim. Munday jağday
qaytalansa, tağı da osılay ister edim. Bizge kökten qarap turğan əulie
Anna Oreyskayanıñ atımen ant etemin: seniñ ağañnıñ ornında meniñ öz
ulım bolsa, men onı da atıp tastauğa buyırar edim. Endi erik qolıñda.
Sonda da sağan janım aşıp otır. Sen komandiriñdi aldadıñ. Sen
hristiyänin bolsañ da, dinsizsiñ. Bretandıq bolsañ da, namıssızsıñ.
Adaldığıña senip meni sağan tapsırğan edi, sen bolsañ opasızdıqtan
bastağalı otırsıñ. Sen meni öltirip, meniñ ömirimdi saqtauğa uəde bergen
adamdarıña satqındıq isteysiñ. Al endi istep baq qılmısıñdı! Kidirme,
kömektes ibiliske!.. Iste oylağanıñdı. Men kərimin – sen jasıñ; men
qarusızbın — sen qarulısıñ. Öltir meni!
Qart türegelgen küyi söylep tür. Dausı teñiz şuın basa, öktem
estiledi. Kişkentay qayıq tolqın üstinde oynaqşıp, qarttıñ jüzi birese
köleñkege enip, birese jarıqta i ağarañday körinedi. Matros tiri öliktey
sup-sur. Mañdayınan şıp-şıp ter şığıp ketken. Jel soqqan
japıraqtay qaltırap, ernin əlsin-əli taspiığına tigizip qoyadı. Qart
sözin doğarısımen, ol tapanşasın laqtırıp tastap, jüreley jığıldı.
- Keşiriñiz, monsenor!* - dep jalına ün qattı ol. - Sizdiñ auzıñızğa
qudaydıñ özi söz salıp tur ğoy. Kinə mende. Ağam da kinəli-tuğın. Onıñ
kinəsin öteu üşin qolımnan kelgenniñ bərin isteyin. Men sizdiñ
ömiriñizdemin. Buyıra beriñiz! Aytqanıñızdı eki etpespin.
- Keşirdim, - dedi qart.
II. Şaruanıñ aqıl-oyı qolbasşınıñ bilimine para-par
Qayıqtağı azıq-tülik kədege astı. Töteley emes, orağıta jüruge
məjbür bolğan eki qaşqınnıñ jağağa jetuine otız altı sağat at qajet
boldı. Olar uzaq tündi aşıq teñizde ötkizdi. Tün tımıq əri jılı boldı;
tek jurt közinen jasırınuğa məjbür jandarğa ay ğana tım jarıq körindi.
Olar oq astında qalğan korvettiñ añşılardıñ quğınına tüsip,
zorıqqan jolbarıstıñ ıñıranğan dausınday hoş aytısa, aqırğı ret
satır-sutır etken atıs ünin estidi. Sonan soñ teñiz üstin tınıştıq
bastı.
"Kleymor" kemesi opat boldı, biraq ol dañqqa bölene almadı: otanğa
qarsı şayqasa jürip batır bolu mümkin emes.
Galmalo asqan şeber teñizşi eken. Ol tolqın üstinde,. su astı
jartastarınıñ ara-arasımen, añdığan duşpannıñ közine şalınbay
jüzip, ğajap öner korsetti. Endi jel sayabırlap, tolqın bəseñdedi de,
teñizdegi qauip-qater artıp qaldı.
Kelesi küni keşqurım, künniñ batuına birer saga; qalğanda qayıq SenMişel tauın artqa salıp, elsiz qumdauıt jağağa, keme de, adam da
jolamaytın jerge barıp toqtadı. Munda toqtau qauipsiz emes-ti, öytkeni
qumğa qayrañdap qaluğa əbden bolatın.
Bulardıñ baqıtına qaray su tasıp kele jatqan kez edi
Galmalo qayıqtı jağağa jaqındata esti, sonsoñ ayağımen qumdı
bayqap, tığız ekenin kördi de, jerge sekirip tüsti.
Qart ta ilese tüsip, kökjiekti barlap qaray bastadı.
Sonan keyin ol qayıqqa eñkeyip, qapşıqtan bir üzim nan alıp,
qaltasına salıp jatıp:
- Qalğanın sen al, - dedi Galmaloğa.
Galmalo işinde kepken nan bar qapşıqqa qalğan siır etin salıp,
qapşıqtı iığına ıtqıttı.
- Ne buyırasız, monsenor, sizge jol körseteyin be, əlde soñıñızdan
ereyin be? - dep suradı ol
- Birin de istemey-aq qoy, - dep jauap qayırdı qart. Galmalo oğan
tañırqay qaradı. Qart sözin sabaqtay tüsti:
- Ekeumiz eki jaqqa ketemiz. Sen mağan bəribir qorğan bola almaysıñ.
Mıñ kisi bolsaq, bir səri. Al mundayda jalğız jürgen artıq.
Ol ündemey qaldı, sonsoñ qaltasınan kokardadan aynımaytın,
ortasına altın liliyä örnektelgen jasıl jibek bant alıp:
- Bilesiñ be? - dep suradı.
- Joq.
- Munıñ jaqsı eken: sauattı adamnan köbinese qımsınıp. Al bir
aytqandı umıtpaysıñ ba?
- Umıtpaymın.
- Tamaşa boldı... Endi tıñdap al, Galmalo. Qazir sen oñğa, men solğa
ketemin. Sen Fujerge, men Bazujğa betteymin. Qanşıqtı tastauşı bolma.
Onımen jürseñ, şaruağa uqsaysıñ. Qaruıñdı tığıp tasta. Bir şetennen
öziñe tayaq al. Iñğayına qaray eñbektep öt: qazir qara biday ösip qalıptı.
Jol men köpirge mañaylama. Jağalay ösken qalaudı sağalay jür, ötkenketken adamdarğa jaqındama. Şarbaqtardan sekirip ötip, dalamen tike
tart.
- Al siz şe, monsenor? Köp uzamay tün boladı. Qayda tünemeksiz?
- Mağan alañ bolmay-aq qoy. Öziñ qayda tüneysiñ?
- Ormanda quıs ağaş qaşan da tabıladı.
- Basıñdağı teñizşi qalpağın tasta, kim ekeniñdi bildirip qoyar. Bir
jerden şaruanıñ qalpağın tauıp alarsıñ.
- Təyiri, onı qaydan da tabarmın-au! Alğaş jolıqqan balıqşı-aq
qalpağın satarı kəmil.
- Tamaşa boldı. Endi əri qaray tıñda. Sen mundağı orman-toğaydı
jaqsı bilesiñ be?
- Jatqa bilemin.
- Attarın da bilesiñ be?
- Men mundağı orman-toğaydı da, derevnyalardı da, olardıñ attarın da
tügel bilemin.
- Eşteñeni umıtpaysıñ ba?
- Umıtpaymın.
- Jaqsı. Endeşe, muqiyät tıñdap al Sen bir künde qanşa lege jüre
alasıñ?
- On, on bes, on segiz le jüre alamın. Qajet bolsa jiırma lege
baramın.
- İə, qajet bolatın türi bar. Qazir sağan aytar əñgimemdi tis jarıp,
sırtqa jayuşı bolma. Sen Sent-Oben ormanına barasıñ.
- Lambal tübindegi me?
- İə, onda bir ordıñ şetinen ülken ağaştı köresiñ. Sol kaştannıñ
tübine barıp tür. Əueli sen eşteñeni bayqamaysıñ.
- Biraq bul ol jerde jan iesi joq degen söz emes qoy, şaması.
Tüsinikti.
- Sen belgi ber. Qanday belgi ekenin bilesiñ be?
Galmalo urtın tompaytıp, teñizge qaray burıldı da, bayğızşa qiqqiq etti. Kədimgi bayğızdıñ dausına öte uqsas şıqtı. Munı tün
qarañğılığında qiqıldap turğan bayğız dep kim de bolsa oylar edi; bul
qiqılda ürey alarday birdeñe bar-dı.
- Jaqsı, - dedi qart. Ol Galmaloga öziniñ jasıl jibek bantın usındı:
- Mınau meniñ kokardam. Mə, al Əzirge meniñ atı-jönimdi eşkimniñ
bilmegeni durıs. Biraq mınau kokardanıñ özi de jetkilikti bolmaq. Ondağı
liliyänı mərtebeli koroleva Tampl abaqtısında otırğan kezinde
örnektegen.
Galmalo bir tizerley otıra qaldı. Ol qarttıñ qolınan qasietti
kokardanı dirildey alıp, ernine taqadı da, kenet öziniñ batıldığınan
şoşıp ketkendey, basın jalt köterip:
- Süyüge ruqsat pa? - dep jüreksine suradı.
- İə, kresti de süyesiñ ğoy.
Galmalo ernin altın liliyäğa tigizdi.
- Tur, - dedi qart.
Galmalo ornınan turıp, kokardanı qoynına tıqtı. Qart sözin əri
jalğastırdı:
- Jaqsılap tıñdap al Bizdiñ parol: "Qaru alıñdar! Eşkimdi ayauşı
bolmañdar!" Söytip, Sent-Oben ormanında ordıñ janınan belgi beresiñ.
Üş ret belgi ber. Üşinşi belgiñ boyınşa jer astınan bireu şığadı.
- Yağni ağaş tübindegi jer astında jatqan joldan deysiz ğoy Tüsinip
turmın.
- Bul adam - Planşeno nemese, jurttıñ aytuınşa, Korol Jüregi. Sen
oğan kokardanı körsetesiñ. Ol birden tüsinedi. Sonan soñ sen qalağan
jolıñmen Astile ormanına ötesiñ. Onda Musketon degen maymaqtı
köresiñ. Ol – öjet kisi. Oğan men onıñ dosı ekenimdi ayt jəne öz
qarauındağı dini qauımdı tegistey qaruğa şaqırsın de. Munan keyin
Kuesbon ormanına barasıñ. Onda tağı da belgi beresiñ, sağan jer
astındağı joldan tağı da bireu şığadı. Ol Tyuo degen kisi bolmaq. Oğan
emigrant, markiz de-Gerge tiisti Kuesbon qamalın küşeytsin de. Ol jer
qolaylı-aq: oylı-qırlı, aynala qalıñ jınıs, say-sala. Tyuo - adal əri
aqıldı adam. Kuesbonnan soñ Sent-Uanle-Tuağa ötesiñ, onda Jan
Şuammen* söylesesiñ. Men onı nağız kösem sanaymın. Bərin as jadıña
tüyip al. Men estigenimdi jazıp jatpaymın, öytkeni bul qauipti... sonan
soñ sen Rujfe ormanına barasıñ. Onda uzın sırıqpen ayağı-ayağına
juqpay or-ordan sekirip jüretin Melett degen adam turadı. Sen sol
qusap sekire alasıñ ba?
- Sekirgende qanday! Öytpese Bretan şaruası bolıp nem bar. Munday
sırıq - sıralğı dosımız: ol qolımızdı şınıqtırıp, qadamımızdı
uzartadı. Birde men osınday sırıqpen üş birdey pristavtan qaşıp
qutılğanmın. Al olardıñ qolında qılışı bar-dı.
- Bul qaşan bolıp edi?
- Osıdan on jıl burın.
- Korol tusında ma?
- Əlbette.
- Demek, sen koroldiñ közi tirisinde-aq şayqasqan ekensiñ ğoy?
- Endi qalay dep ediñiz?
- Kimmen şayqastıñ?
- Onı özim de bilmeymin. Men jasırın tüz tasığanmın.
- Solay de!
- Bizdegiler munı tüz salığına qarsı küres deytin. Biraq salıqtıñ
jöni bir basqa da, koroldiñ jöni bir basqa emes ne?
- Bul seniñ aqılıñ jeter is emes.
- Orınsız suraq qoyıp, mazalağanım üşin keşirersiz, monsenor.
- Iske köşelik. La-Turg qamalın bilesiñ be?
- La-Turgti bilmey mağan ne bolıptı? Ol meniñ mırzalarımnıñ atababasınan qalğan qamalı emes pe? Eski qamal men jaña qamaldıñ
arasında temir esik bar; onıñ qalıñdığı sonday, tipti zeñbirekpen atsañ
da tese almassıñ. Al jaña qamalda əulie Varfolomey turalı əygili kitap
saqtaulı. Köptegen adamdar sonı köruge ədeyi keledi. Ol jerde şöp
arasında baqa degen qujınap jür. Bala kezimde ılği solarmen əure
bolatınmın. Onda jer astımen jüretin jol da bar. Men onı bilemin.
Jalğanda onı menen basqa, sirə, kim bile qoyar eken.
- Jer astındağı jol deysiñ be? Ol qaydağı jol? Ne aytıp tursıñ
öziñ? Tüsinsem buyırmasın.
- Ol La-Turg jii-jii qorşauda qalıp kelgen kezden, bağzı zamannan
saqtalğan. Qorşaudağılar ərdayım osı jolmen qutılıp ketedi eken,
öytkeni ol ormanğa alıp şığadı.
- Keybir qamaldarda munday jer astı joldarınıñ bar mii ras, biraq
La-Turgte munday jol atımen joq.
- Joq emes, bar, monsenor. Biraq onı menen basqa eşkim bilmeydi. Ol
jayında aytuğa bizge tıyım salınğan bolatın. Onı əkem biletin, mağan da
körsetti. Oğan qalay kirip-şığudı bilemin. Men ormannan munarağa,
munaradan ormanğa şığa alamın, əri sonda meni tiri jan körmek emes.
Duşpan qamalğa basıp kirgenmen, onda eşkimdi taba almay qaluı mümkin.
La-Turg degeniñ osınday. Onı bes sausağımday bilemin!
Qart biraz ünsiz qaldı.
- Tegi, qatelesip turğan şığarsıñ. Onda munday jol bolsa, men biler
edim ğoy.
Monsenor, onıñ bar ekenine bas tige alamın. Əueli qabırğadağı tastı
ornınan qozğau kerek...
- Soq, soq, soğa ber! Sender, şarualar, ne aytsa, soğan senesiñder!
Senderdiñ aytqandarıña baqsaq, tas ekeş tas ta şır köbelek aynalatın,
on salatın, tipti tün işinde su işuge körşi bulaqqa baratın siyäqtı.
Munıñ bəri ertegi emey ne deysiñ?
- Apırmau, ol tastı öz qolımmen qozğap edim ğoy!..
- Al basqalar tastıñ qalay ən salğanın da estipti. Joq, tamır. La-Turg
- təp-təuir, berik qamal, onda oñay qorğanuğa boladı, biraq aqırğı sətte
qaşıp şığamın dep sen aytqan jer astı jolına dəmelengen adam
aqımaqtıñ özi bolar edi.
- Biraq, monsenor-au... Qart iığın qopañ etkizdi:
- Uaqıt uttırmalıq. Aldımen isti tındıralıq.
Bul tujırımdı söz Galmalonı söyletpey tastadı.
Qart əñgimesin qayta jalğadı:
- Ərmen qaray tıñda. Rujfeden şığıp, sen Monşevrie ormanına
ötesiñ. Onda On eki degen jasaq bastığı Benedesite bilep-töstep jür. Ol
da erjürek jauınger. Sonıñ buyrığı boyınşa adamdar atılıp jatqanda,
onıñ miz baqpay duğa oqıp otırğanı. Soğıs sezimdi küytteudi kötermeydi.
Monşevrieden tup-tura... Ol sözin kilt üzdi. -Məssağan, aqşa jayı
esimnen tars şığıp ketipti ğoy! Ol qaltasınan küməjnigi men əmiyänın
alıp, ekeuin de Galmolağa berdi. - Mə, al. Küməjnikte assignatsiyä türinde
otız mıñ frank, yağni üş livr* on suday* aqşa bar. Ras, ol jalğan aqşa,
biraq şın aqşanıñ qunı da munan asıp bara jatqanı şamalı. Al
əmiyända jüz luidor* bar, esiñde bolğay, jüz luidor. Sonsoñ, basqanı
bılay qoyğanda, meniñ janımnan aqşa taba almağandarı maqul Ərmen
qaray tıñda. Şato-Gontede şahzada de-Talmonmen söylesesiñ.
- Şahzadanıñ menimen söylesuge qulqı bola qoysa?
- Men de söylesip turğan joqpın ba senimen?
Galmalo basınan börkin şeşti.
- Ulı mərtebeliniñ liliyäsı sağan jer-jerde ıqılas-iltipat tudırmaq.
Sağan şarualar men taulıqtar ğana turatın jerlermen jüruge tura
kelerin umıtpağaysıñ. Kiimiñdi özgertuiñ kerek. Bul oñay.
Respublikaşılardıñ aqımaqtığı sonşa, kök qamzol men üş tüsti
kokardası bar üş burıştı qalpaq kiip, kez kelgen jerden ötip ketuge
boladı. Qazir polkter de, əskeri forma da joq. Kerek deseñ, jekelegen
əsker bölimderiniñ öz nömiri de joq, kim neni qalasa, sonı kiedi... Perne
lagerine öt. Onda beti qap-qara adamdardı , uşıratasıñ. Olar betine ədeyi
küye jağadı, al mıltıqtarınıñ dausı qattıraq şığuı üşin eki eselep
oqtaydı, əri sonısına qosa işine iri qum saladı. Bul jaqsı, kereginiñ özi
de osı. Biraq, eñ bastısı, olarğa meniñ amanatımdı jetkiz: öltire bersin,
öltire bersin, öltire bersin. Sağan tağı da Şarni ormanındağı qıratta
ornalasqan Qara siır lagerine, sonan soñ Sulılı lageri men Jasıl jəne
Qumırsqa lagerlerine soğu kerek. Sol jerlerde tügel bolıp, meniñ "
Qaru alıñdar! Eşkimdi ayauşı bolmañdar!" degen parolimdi bərine aytqan
soñ, sen bastı armiyäğa - katoliktik korol armiyäsına – sol jürgen
jerinde qosılasıñ. Sen əzirge közi tiri əskerbasılardıñ bərine
jolığasıñ. Olarğa meniñ kokardamdı körset: munıñ ne ekenin olar biledi.
Olarğa meniñ atımnan: birden eki soğıs - ülken jəne kişi soğıs jürgizetin
uaqıt jetti de. Ülkeni ayğay-şudı köbeytse, kişisi duşpannıñ bereketin
almaq. Vandeyä soğısı -qayırımsız soğıs, biraq Şuan soğısı onan da
asqan. Soğıstıñ paydası tigizer . zalalınıñ mölşerimen bağalanadı. Ol
az-kem ündemey qalıp, tağı da mınanı qosa ayttı:
- Galmalo, munıñ bərin aytıp turğan sebebim – sağan senemin. Sen
sözdi tüsinbeseñ de, jay-japsardı tüsinesiñ. Qayıqtı jürgizgeniñe qarap
otırıp, sağan degen senimim arta tüsken. Teñizdiñ aldıñnan tosqan bögetkedergisinen şeber qutılğanıñdı körip, meniñ bul tapsırmalarımdı
orınday alatınıña közim jetken... İə, söytip, kösemderge tiliñ jetkenşe
tömendegini ayta bar. Men orman soğısın dala soğısınan artıq köremin.
Men jüz mıñ şaruanı kökterdiñ mıltığı men zeñbiregine tipti de jem
etkim kelmeydi. Osı aydıñ ayaq şenine qaray meniñ qol astımda ormantoğayda jasırınulı elu mıñ baskeser boluı kerek. Aulaytın qusım respublikaşıl armiyä. Biz brakonerlerşe soğısamız. Men - orman
jınısınıñ strategimin. Strateg*... Bul sözdi sen tüsinbeytin şığarsıñ,
biraq bəribir "Eşkimge ayauşılıq bolmasın!" jəne "Jer-jerde tosqauıl
qurılsın!" degen sözdiñ ne ekenin tüsinesiñ ğoy, əyteuir. Eñ bastısı - kişi
soğıs, ülkeni - sonan soñ, ekinşi qatarda. Respublika eki ottıñ ortasında
qalmaq. Bizge Europa qoluşın bermek. Revolyutsiyänıñ kök jelkesin qiyü
kerek. Oğan qarsı monarhtar, meyli, memleketter soğısın jürgize bersin,
al biz dini qauımdar soğısın bastamaymız. Olarğa osınıñ bərin ayt.
Tüsindiñ be?
- Tüsindim. Bərin de otpen örtep, qılışpen jaypau kerek.
- Tap solay.
- Ayauşılıq bolmasın...
- Eşkimge de.
- Men jer-jerdiñ berin aralap şığamın.
- Biraq abay bol: bül elde basıña qay jaqtan ölim tönip turğanın bilip
bolmaydı.
- Al menen monsenordıñ atı-jönin suray qalsa şe?
- Onıñ atı-jöni əzirge beyməlim qaluğa tiis. Sen onı bilmeymin de,
tipti şını da sol ğoy.
- Sizdi qay jerde kezdestire alamın endi, monsenor?
- Jürgen jerimde.
- Qay jerde jürgeniñizdi qaydan bilmekpin?
- Munı jurttıñ bəri bilmek. Bir apta ötpey-aq men jaylı jurt şu
etpek. Men özimdi öli tanıta jatarmın... Men korol üşin, din üşin kek
alamın, sonda men jaylı əñgime bolıp jatqanın op-oñay añğarasıñ.
- Tüsinikti.
- Saq bol, eşteñeni umıtpa.
- Mazasızdanbañız.
- Endi bara ber. Qudayıñ jar bolsın!
- Buyrığıñızdıñ bərin orındaymın. Al kettim. Amanatıñızdı ayta
baramın. Aytqandarın tıñdaymın. Kereginde özim de buyırmaqpın.
- Maqul.
- Eger bərin oydağıday orınday alsam...
- Seni əulie Lyudovik ordenimen nagradtaymın.
- Ağam sekildi me? Sətsizdikke uşırasam, meni atıp tastauğa əmir
etiñiz...
- Ağañ sekildi.
- Qup boladı, monsenor.
Qart basın tömen tüsirip, auır oyğa şomğanday boldı. Ol basın qayta
kötergende jalğız qalğan edi. Galmalo köz uşında quldırap, kökjiekten
asıp baradı.
Kün endi ğana Uyasına battı. Şağalalar men balıq aulaytın qustar
jağadağı Uyasına qaytıp jatır.
Tabiğat ərdayım tün qarañğısı tüserdegi əldeqanday sekem sezimge
bölengen. Baqalar baqıldap, uzaqtar men şağalalar orınğa jayğasar
aldında abır-sabır bola qalğan, jağadağı qustar bir-birine ün qata
qiqulasadı. Biraq bul mañda adam barın añğartarlıqtay böten dıbıs
estilmeydi. Töñirekte jer jırtıp jürgen birde-bir diqan körinbeydi.
Aynala jım-jırt, qulazıp qalğanday. Dırau tüye tiken jel ötinde
terbelip tur. Şapağı semip ülgermegen aspan jağağa qızğılt səule tögedi.
Imırt jamılğan jazıq dalada tağandar alıstan jerge şaşılıp jatqan
qola japıraq siyäqtı. Teñiz jaqtan jel esip tur.
Törtinşi kitap
TELMARŞ
I. Şağıl bası
Qart Galmalo közden ğayıp bolğanşa kütip turdı, sonan soñ plaşın
oranıp, jürip ketti. Oylanıp, aqırın basıp bara jattı.
Onıñ jelke tusında üşkir kümbezdi şıñı, döñgelek jəne şarşı
kelgen eki ülken munarası bar sauıt kigen qamalğa uqsas Sen-Mişel
tauı ülken üş burıştanıp qarauıtıp körinedi. Sol munaralar oğan eki
birdey auırlıqtı: şirkeu men derevnyanı köterisip turğanday.
Sen-Mişel buhtasınıñ jağalauındağı susıma şağıl qumayt
döñderdiñ bederin ünemi özgertip, añdausız jılji köşip jatadı. Ol kezde
bul jerde zəulim bir döñ bolatın, qazir ol jağamen birdey bolıp,
tegistelip ketipti. Bul döñ öziniñ ejeldigimen əygili edi. Onıñ töbesinen
töñirek köz taldırım jerge deyin körinetin.
Qart osı şağılğa bettep, üstine örmeley bastadı. Töbesine şıqqan
soñ ol milyalıq qaşıqtıqtı bildiretin diñgektiñ sandıqşa tört tasınıñ
birine süyene otırıp, etekte jatqan geografiyälıq jandı kartanı közimen
şola bastadı. Özine jaqsı tanıs jerden kerek jolın izdep otırğanday.
Imırt üyirilgeni sonşa, osınau jalpaq surettegi birden-bir ayqın beldeu
bolıp bozğılt aspannıñ ökpe tusında kökjiek qana qarauıtadı.
Bul jerden on bir qıstaq pen derevnyanıñ töbesin ajıratuğa bolatın.
Eki qaptalda birneşe le jerden jağalauda turğan şirkeulerdiñ qoñırau
alañdarı közge tüsedi; ol jerlerde teñizde jürgen kemelerge belgi boluı
üşin olardı ədeyi biik etip salatın.
Birazdan soñ qart iñir qarañğılığında izdegen nərsesin tapqanday
boldı. Onıñ nazarı aynalası qorşaulı orman arasındağı alañda emisemis körinip turğan, hutorğa ne fermağa uqsas bir top üy men terekke audı.
Kenet ol fermadağı ülken qurılıstıñ töbesinde əldenendey ersi zattıñ
bulañdap turğanın bayqadı. Qarañğılıqta onıñ tür-tüsin ajıratu
mümkin emes edi. Qart bul ne boldı eken dep öz-özinen surağanday, əlgi
zatqa suqtana uzaq qaradı. Bul flyuger emes, ol aynalar edi, al mınau
bolsa, bulañdap tur. Jalau deyin dese, bul jerge ol qaydan kelmek?
Ol əbden qaljırağan-dı, endi şarşağan adam tınıqqanda ərdayım
boyın bilep əketer şuaq sezimge bölenip, tastıñ üstinde janı jay tauıp
otır.
Təulik işinde eşbir ıñ-şıñsız sət - tıp-tınış, maujırağan keşki
mezgil boladı ğoy. Qazir de sonday mezgil edi. Qart raqat tauıp, aynalağa
köz tastap, əldenege qulaq türe otırdı. Nemenege deysiz be? Tınıştıqqa.
Qatal jandardıñ da jabırqaytın sətteri boladı emes pe? Kenet ötip bara
jatqan adamdardıñ dausı estilip, ol tün tınıştığın buzudıñ ornına,
onı birtürli añğarta tüskendey boldı. Bul əyelder men bala-şağanıñ
dausı edi. Tün qarañğılığın köñildi u-şudıñ tosınnan buzıp-jaratın
kezderi de boladı. Dabırlağan adamdar buta tasasınan körinbese de,
olardıñ qum töbeni jağalap, jazıq jermen ormanğa qaray, oyğa şomğan
qarttıñ janınan ötip bara jatqan ayaq dıbısı estilip turdı. Olardıñ
aşıq-jarqın dauıstarınıñ jaqınnan estilgeni sonşa, onıñ qulağına ər
söz anıq estilgendey edi.
- Fleşar jeñgey, qattıraq jürelik. Qayda burılamız! Munda ma? degen əyel dausı şıqtı.
- Joq, anau jaqqa, - dep jauap qattı ekinşi dauıs. Söytip, biri küşti
əri aşıq, ekinşisi Uyañdau eki əyel dausı əñgimeni soza tüsti:
- Qazir biz kele jatqan ferma sizderşe qalay ataladı?
- Erb-an-Payl.
- Oğan deyin əli qaşıq pa?
- Şirek sağat, bəlkim, onan da köp jüremiz.
- Tezirek basalıq. Keşki tamaq ta bolıp qaldı ğoy.
- İə, onsız da keşikken tərizdimiz.
- Jügire bassaq, jeter edik, ətteñ, balaqaylarıñ şarşap qalıptı. Eki
qatın üş toraydı qalay kötersin. Sen onsız da bireuin köterip kelesiñ.
Özi keminde put şığar. Qolıña alıp ne kerek sonşama? Darday qız, ekige
kelip qalğan. Emşekten ayırdıñ. Nesine erkelete beresiñ? Kəne, özi
jügirip körsin... Qap, köjemiz suıp qalatın boldı-au!
- Al sizdiñ mağan sıylağan başmağıñız oñdı eken! Ayağıma quyıp
qoyğanday şap-şaq.
- Jalañ ayaq jürgennen jaqsı ğoy, əyteuir.
- Qalma, Rene-Jan. Jür tezirek.
Dauıstar birte-birte alıstap, aqırı tolas taptı.
II. Qulağı bolsa da estimeydi
Qart ornınan qıbır etpedi. Eşteñeni oylamadı da, armandamadı da.
Aynala qulaqqa urğan tanaday tım-tırıs. Dünie qamsız, qalğıp-mülgip
turğanday. Döñ üsti öli jarıq, biraq jazıqtı qarañğılıq basıp, orman
işi tün quşağına engen. Şığıstan ay tuıp kele jatır. Bozğılt aspanğa
sirek juldızdar şaşıla bastadı. Əbden əbigerge tüsken bul adam
jüregine aqırın ümit uşqını Uyalay bastağanın sezdi. Sondağı "ümitiniñ"
türi -azamat soğısın añsağanı. Endi oğan osınşama qayırımsızdıq
körsetken düley teñizden qutılıp, jerge taban tiregen soñ qauip-qater
basına qaytıp tönbestey körindi. Onıñ atı-jönin eşkim bilmeydi; ol
jaudan iz-tüzsiz qutılıp ketti, öytkeni teñiz aydınında iz qalmaydı;
barşağa beytanıs, eşkimge küdik tudırmaytın ol endi japadan-jalğız
otır. Sondıqtan da köñili jay tauıp, janı raqatqa battı. Endi
bolmağanda közi ilinip, qalğıp ketuge əzir edi.
Osınau mülgigen keşki mezgilde kök pen jer-jahandı baurap alğan
kögildir tınıştıq oğan, osınşama iştey jəne sırttay surapıldı bastan
keşken adamğa, qumar basar ğanibettey körinbeui mümkin emes-tuğın.
Teñiz jaqtan esip turğan jel uilinen basqa dıbıs estilmeydi. Biraq jel
uili birsarındı, tınımsız, sondıqtan oğan boydıñ üyrenip ketetini
sonşa, ol tipti dıbıs boludan qalatın sekildi.
Qart əudemde ornınan turıp, alısqa köz tige bastadı.
Onı osınşama alañdatıp, tınışın alğan ne boldı eken sonda?
Jazıq şetinde körinip turğan Kormere qoñırau alañında əldenendey
tosın jayt bolğanğa uqsaydı.
Onıñ qarayğan sulbası aldıñğı jaqta surqay aspan əleminen ayqın
añğarılıp tur; töbesi qiıq bükil munara, al töbe men munara aralığında
qoñırau turatın bölme -bretandıqtardıñ ədetinşe salınğan şarşı,
jan-jağı aşıq Uya körinedi.
uya aşılıp-jabılıp tur: onıñ biik terezesi əlsin-əli jarqırap,
əlsin-əli qarayadı; birese tereze quısınan aspan əlemi körinip, birese onı
əldenendey köleñke basadı. Osınau alma-kezektesken köleñke men səule
jarığına qosa auıq-auıq töske soğılğan balğa dausı estiledi.
Qart oñğa, kökjiekten körinip turğan Bager-Pikan qoñırau Uyasına
qaradı. Onda da terezeler Kormeredegi tərizdi aşılıp-jabılıp tur eken.
Qart sol jaqqa, Tanis qoñırau Uyasına qaradı. Onda da sol körinis
qaytalandı.
Ol endi töñirektegi barlıq şirkeulerdiñ qoñırau Uyasına şuqşiyä
qaray bastadı.
Bərinde de qoñırau Uyalarına tereze quısı birese qarayıp, birese
jarığayıp körinedi.
Munıñ mənisi ne boldı eken?
Bul jer-jerde qoñırau soğılıp jatır degen söz edi. Əri ol ekilene
soğılıp jattı, əytpese jarıq pen qarañğılıq osınşama tez almaspağan
bolar edi.
Biraq bul neğılğan jarapazan?
Tegi, dabıl qağılıp jatsa kerek. Barlıq şirkeu qoñırauhanalarında,
barlıq dini qauımdarda, barlıq derevnyalarda jantalasa dabıl qağılıp
jattı.
Biraq dauıs estiler emes. Sebebi - eki aralıq qaşıq əri jel teñiz
jaqtan soğıp, dauıstı tügeldey qarsı jaqqa ıqtıra əketip jatır.
Qoñıraular jan-jaqtan, bəri bir mezgilde örşelene soğılıp, keşki
mılqau tınıştıqtıñ şırqın buzğanday. Munan ötken sumdıqtı közge
elestetu qiın. Qart köz tige qarap, bir orında tura berdi. Ol dabıldı
estimese de, körip tur edi.
Dabıldı köru - tım əntek sezim.
Qoñırau kimge kərin tikti eken?
Qoñırau kimge aytaqtap, dabıl qağıp jattı eken?
III. Ipi qariptiñ paydası
Kim de bolsa bireudi qaumalap ustatuğa əzirlik jasalıp jatqanı
sözsiz... Tek kimdi eken?
Temirdey berik adam selk etti.
Joq, onı izdep jatuları mümkin emes. Onıñ bül jerde ekenin qaydan
bilmek? Jağağa tüskeni jaña ğana emes pe? Opat bolğan kemeden, sirə, tiri
jan qalmağan şığar. Əri kemede Buabertlo men la-Vevilden basqa onıñ
atı-jönin eşkim bilmeytin.
Al qoñırau bolsa, jın oynağın toqtatar emes. Ol qoñıraularğa qarap,
bərin degbirsizdene sanay bastadı.
Jaybaraqattıqtan əp-sətte beyməlim ürey bilegen aqıl-esi san-saqqa
jügirip, alasurdı. Biraq osı qorqa qoyatınday nesi bar? Dabıl qağuğa
sebep az bolıp pa? Söytip, ol: "Tük te emes. Meniñ munda ekenimdi eşkim
bilmeydi. Kerek deseñ meniñ kim ekenimdi de bilmeydi" dep özin-özi
aldarqata bastadı.
Ol birneşe minuttan beri şağıl basında bir sıbdır estip otırğan.
Küşti jel soqqan ağaş japırağı osılay sıbdırlaytın. Əueli ol buğan
köñil böle qoymadı, əytse de sıbdır toqtamay, üsti-üstine qaytalay berdi
de, ol aqırı burılıp, artına qaradı. Bul şınında da japıraq, bir
japıraq qağaz bolıp şıqtı: jel onıñ üstiñgi jağında milyalıq diñgekke
japsırılğan jarnamanı jelpildetip tur eken. Juırda ğana jelimdelse
kerek, dımqılı keppepti əri naşar jelimdelgenge uqsaydı, əytpese jel
onı jırta almas edi.
Qart döñge qarama-qarsı jaqtan
jarnamanı añğarmağan.

şıqqandıqtan

budan

burın

Ol ornınan turıp tasqa şıqtı da, jel kötergen jarnamanı
burışınan ustadı. Aspan aşıq bolatın mausımda ımırt uzaqqa
sozıladı. Tömende, döñniñ eteginde qas qarauıtıptı, biraq üstiñgi jaq əli
jarıq. Jarnama iri ərippen jazılğan eken, sondıqtan onı ajıratıp oqu
qiın bolmadı. Ol mınanı oqıp şıqtı:
"Birtutas əri ajıramas frantsuz respublikası.
Biz, halıq ökili, Marnadan şıqqan Prier, jağalaudağı Şerburg
armiyäsınıñ janındağı komissar retinde buyıramız:
Özin bretan murageri dep ataytın Granvil tübinde Frantsiyänıñ
jağalauına jasırın barıp tüsken burınğı markiz de-Lantenak, vikont
Fontene zañnan tıs dep jariyälanadı. Onıñ basına bəyge tigiledi. Onı
tiriley nemese ölidey ökimet orındarına ustap bergen adamğa alpıs mıñ
livr tölenetin boladı. Ol qağaz aqşamen emes, altınmen tölenedi.
Şerburg armiyäsınıñ bir batalonı arada joğarıda atalğan burınğı
markiz de-Lantenaktı izdeuge jiberiledi. Auıl qauımdarı əskerge jərdem
körsetuge şaqırıladı. Buyrıq 1793 jılğı 2 mausımda Granvilde
berildi. Qol qoyuşı: "Marnadan şıqqan Prier".
Munıñ astında basqa bir qol qoyılğan. Biraq onım kişkentay ərippen
jazılğanı sonday, ımırt üyirilip, köz baylanğandıqtan, onı ajıratu
mümkin bolmadı.
Qart qalpağın közine basa kiip, teñiz plaşınıñ basqa kietin
jamılğışın iek astınan tüymeledi de, tez basıp tömen tüsti. Sirə, oğan
jarıq tüsip turğan bul töbede endi qalu qauipti körinse kerek.
Bəlkim, ol munda onsız da tım uzaq turıp qalğan şığar Şağıl töbesi
közge şalınıp turğan birden-bir biik nükte bolatın.
Ol qarañğı jerge tüsisimen ayañğa köşti. Özi burınıraq bayqağan
jolmen qalaudı sağalay fermağa bettedi. Ol jerde qauipsiz bolamın dep
bekerge ümittenbegen siyäqtı.
Aynala qıbır etken jan joq. Derevnyalarda munday kezde tündeletip
eşkim jürmeydi dese de boladı.
Buta arasına kirisimen qart ayaldap, plaşı men keudeşesin şeşti,
sonan soñ keudeşesin mamığın sırtına qarata kiip, jırtıq plaşın
moynına jippen ile salıp, ilgeri jürip ketti.
Ay köterilip qalğan.
Ol eki joldıñ torabına kelip toqtadı. Ol jerde eki tas krest tur eken.
Krestiñ tübinde tört burıştı bir paraq qağaz ağarañdaydı. Sirə, ol da özi
jaña ğana oqığanday jarnama bolsa kerek. Ol jaqın keldi.
- Qayda barasız? - dep dauıstadı oğan bireu.
Ol burılıp artına qaradı. Qalaudıñ arğı jağında tap özi sekildi
boyşañ, özi sekildi kart, şaşına aq kirgen bireu, öziniñ sıñarınday, biraq
munan da beter jupını kiim kigen bireu tur eken.
Ol uzın tayağına süyene qalıptı.
Men sizden qayda barasız dep surap turmın ğoy, - dep qaytaladı ol
surağın.
- Odan da meniñ qay jerde turğanımdı aytsañız? - dep bayıppen, tipti
bəlsine jauap qattı qart.
- Siz Tanis senoriyäsında tursız. Men - osındağı qayırşımın, siz osındağı senorsız, - dep jauap berdi əlgi kisi.
- Men be?
- İə, siz - markiz* de-Lantenak mırzasız.
IV. Qayırşı
Markiz de-Lantenak (endi biz de onı osılay atalıq) aspay-saspay:
- Ne isteseñiz de erkiñiz, kerek bolsa, ustap beriñiz, - dep til qattı.
Qayırşı sözin ərmen jalğastırdı:
- Biz munda ekeumiz de öz üyimizdemiz: men - qorğandamın, siz ormandasız.
- Doğarıñız mıljıñdı! Ustap beriñiz meni, - dedi markiz.
- Siz Erb-an-Payl fermasına bara jatır ma ediñiz? - dep suradı
qayırşı.
- İə.
- Onda barmañız.
- Nege?
- Öytkeni qazir onda kökter bar.
- Köpten beri me?
- Üş kün boldı.
- Ferma turğındarı qarsılıq körsetken şığar?
- Joq. Olar qaqpanı aldarınan añqayta aşıp tastadı.
- Solay de! - dep küñk etti markiz.
Qayırşı sausağın şoşaytıp, terek tasasınan körinip turğan
fermanıñ töbesin nusqadı.
- Anau şatırdı körip tursız ba, markiz mırza?
- Körip turmın.
- Onıñ ar jağındağını şe?..
- Jalaudı ma?
- Üş tüsti jalaudı aytamın, - dedi qayırşı. Munıñ özi markiz döñ
üstinde turğanda-aq onıñ nazarın audarğan zat bolatın.
- Dabıl qağıp jatır-au osı? - dep suradı o l - Mağan solay körindi...
- İə, qağıp jatır.
- Bireu-mireudi ustamaq pa?
- Sirə, sizdi ustamaq bolsa kerek.
- Al qoñırau dausı estilmey turğanı nesi?
- Jel ıqqa əketip jatır ğoy, - dedi qayırşı. - Siz jarnamanı kördiñiz
be? - dep suradı sonan soñ ol.
- Kördim.
- Sizdi izdep jür... Söytti de, ol ferma jaqqa qarap: - Onda olardıñ
keminde jartı batalonı bar, - dep qosa ayttı.
- Respublikaşılardıñ ba?
- Parijdikterdiñ.
- Nesi bar, endeşe, sonda baru kerek, - dedi markiz. Sonı aytıp, ol
fermağa qaray bir attadı.
Qayırşı jalma-jan qolınan ustay aldı:
- Ol jaqqa bara körmeñiz!
- Endi qayda barmaqpın?
- Mağan jüriñiz.
Markiz onıñ aytqanına tüsinbey, betine qaradı.
- Markiz mırza, - dep sözin əri jalğastırıp qayırşı. - Meniñ oñıp
turğan üyim joq, biraq ol jerden sizdi taba almaydı. Men jerkepede
turamın. Edenniñ ornına mük töseuli, töbeniñ ornına - butaq pen şöpten
toqılğan örme. Jüriñiz. Fermağa barsañız, sizdi atıp tastaydı, al meniñ
üyimde uyıqtap, tınığa alasız. Şarşağan da şığarsız. Al erteñ
tañerteñ kökter ketedi de, siz qalağan jağıñızğa barasız.
Markiz de-Lantenak bul kisige zeyin qoya qaradı.
- Siz kimsiz! - dep suradı ol. - Respublikaşılsız ba, əlde royalistsiz
be?
- Men kedeymin.
- Royalist te, respublikaşıl da emessiz, ə?
- Emes şığarmın.
- Koroldi jaqtaysız ba, əlde oğan qarsısız ba?
- Munı oylap jatuğa uaqıtım joq.
- Al qazir ne bolıp jatqanın oylaysız ba?
- Künkörisim qiın.
- Söyte tura mağan kömekteskiñiz keledi ğoy, şaması?
- Men sizdiñ zañnan tıs dep jariyälanğanıñızdı estidim. Munday
zañnan keyin ne bolmaq? Tüsinsem ne deysiñ? Demek, zañnan tıs boluğa da
boladı eken ğoy. Mısalğa, meni alıñızşı: bəlkim, men de zañnan tıs
şığarmın? Aştan ölu zañnan tıs bolu degen emey, nemene?
- Köpten aşsız ba?
- Ömir boyı.
- Söytse de meni qutqarğıñız keledi, ə?
- İə.
- Nege?
- Sizdi körip: "Mine, mına kisi menen de kedey. Men dem aluğa
haqılımın, ol bolsa munday quqıqtan da ayrılğan" dep oyladım.
- Onıñ ras. Söytip, siz meni qutqarmaqsız ğoy, solay ma?
- Əlbette. Biz endi ağalı-inilimiz, monsenor. Meni üzim nannan qaqsa,
sizdi ömirden qol üzdirmek. Biz ekeumiz de qayırşımız.
- Basıma bəyge tigilgenin bilesiz be?
- Bilemin.
- Onı qaydan bilesiz?
- Jarnamadan oqıdım.
- Oqi alasız ba?
Jazu-sızu qolımnan keledi. Nelikten nadan boluğa i iispin?
- Eger siz oqi alsañız əri jarnamanı oqığan bolsañız, meni ustap
bergen adamnıñ alpıs mıñ livr alatını sizge belgili boluğa tiis.
- Bilemin.
- Qağaz aqşamen emes, altınmen aladı.
- Bilemin.
- Alpıs mıñ livr degeniñ jatqan baylıq emes pe?
- Bolğanda qanday?
- Demek, kimde-kim meni ustap berse, baylıqqa batpaq.
- Men munı oyladım da. Sizdi körisimen öz-özime: "bul adamdı kimdekim ustap berse, qıruar baylıqtıñ astında qalmaq - alpıs mıñ livr, pahpah! Onı tezirek jasıru kerek eken" dedim.
Markiz qayırşınıñ soñına erdi.
Olar qalıñ jınısqa kirdi. Onda qayırşınıñ jerkepesi tur eken.
Ülken eski emen adamğa baspana bolıptı: jerkepe emenniñ tamırı
astınan qazılğan, üstin butağı jauıp tur. Töbesi alasa, işi tas qarañğı;
onı eşkim de bayqay almas edi. Işine eki adam zorğa siyärlıq.
- Üyime qonaq kelerin künilgeri sezgenmin, - dedi qayırşı.
Jergilikti şarualar qupiyä qoynau dep ataytın jer astınan qazılğan
munday baspanalar Bretanda tap jurt oylağanday az emes-tuğın.
Bül baspanalardıñ ədettegi jihazı - sabannan, ne juıp köptirilgen
teñiz baldırınan jasalğan tösek-orın, şöpten toqılğan körpe, birneşe
may şam men şaqpaq qana.
Markiz ben onıñ serigi eñkeye jürip, birazdan soñ ağaş tamırı qisıqqıñır birneşe bölme etip turğan jerkepeniñ işinen bir-aq şıqtı. Olar
tösek ornına salınğan bir quşaq qurğaq baldırdıñ üstine jayğasa
otırdı. Esik ornındağı eki tamırdıñ arasınan əlsiz jarıq tüsip tür.
Dalada tün bolatın, biraq adam közi qarañğılıqqa üyrenip, əlsiz jarıqtı
da ajıratatın halge jetedi. Onıñ üstine jerkepeniñ bosağasına ay
səulesi tüsip turğan. Burışta su quyılğan qutı; qasında qara qumıqtan
pisirilgen şelpek pen kaştan jañğağı jatır.
- Kəne, tamaqqa qarañız, - dedi qayırşı.
Olar jañğaqtı bölisti, markiz öziniñ kepken nanın ortağa qoydı,
söytip, ekeui jalğız şelpekti kezek-kezek üzip jep, bir qutıdan kezek-kezek
su urttap, tamaq işuge kiristi.
Əñgime de bastalıp ketti. Markiz qayırşığa üsti-üstine suraq qoydı:
- Söytip, sizge bəribir ğoy, şaması?
- Tegi, solay ğoy deymin Sizder - mırzalarsızdar, esepke mıqtısızdar.
Mırzalardıñ isinde jumısımız qanşa?
- Biraq bolıp jatqan nərseler...
- Onıñ bəri sonau joğarı jaqta bolıp jatqan joq pa, - dedi qayırşı,
sonsoñ ol tağı til qattı: - Tipti odan da joğarıda bolıp jatqan
qubılıstar bar ğoy: kün Uyasınan şığadı, ay tuıp, kökjiekke barıp
batadı... Oylaytınım, mine, osılar. Ol qutısınan bir urttap: - Möpmöldir, tətti su, ə? - dep tamsanıp qoydı. - Sizge unay ma, monsenor? - dep
suradı ol sonan soñ.
- Esimiñiz kim? - dep suradı markiz jauap berudiñ ornına.
- Esimim - Telmarş, laqap atım - Qañğıbas. Qart degen tağı bir laqap
atım bar. Jurttıñ Qart dep kele jatqanına qırıq jıl bolıp qaldı, dep qosa ayttı ol.
Qırıq jıl deysiz be? Ol kezde siz jas emes pe ediñiz?
Men eşqaşan jas bolıp körgen emespin. Al siz ərdayım jassız,
markiz mırza. Jürisiñiz jiırma jasar jigittiñ jürisindey şiraq,
şağılğa da örmelep şığasız. Al men şirek le jürsem-aq şarşap,
boldırıp qalamın. Ekeuimiz tüydey qurdaspız, tipti. Əytse de bay
adamdardıñ bir artıqşılığı - olar kün sayın tamaqtanadı. Ac adamnıñ arqauı degen bar emes pe?
Ol birauıq ündemey qaldı da, əñgimesin qaytadan qozğadı:
- Gəptiñ nede ekenin bilesiz be? Baylıq pen kedeylik degeniñ netken
sumdıq edi, ə? Meniñşe, bar pəle osıdan şığıp jatır. Kedey bay
bolğısı kelgenimen, baydıñ kedey bolğısı joq. Bar gəp osında ğoy
deymin. Biraq munımen şaruam qanşa. Bəribir eşteñeni özgerte almaysıñ:
bəleniñ betin qaytarar laj joq. Men nesieşilerdi de, borışkerlerdi de
jaqtamaymın. Biletinim: borış degen bar nərse jəne ol borıştı töleu
kerek. Koroldi öltirmegen jaqsı siyäqtı, biraq munıñ nelikten ekenin
aytuğa qinalar edim. Al jazıqsız jandardı küni keşe ğana darğa tartqan
joq pa edi? - dep taytalasuları da mümkin bireulerdiñ. Aytıp-aytpay ne
kerek, qiın-qıstau kezde koroldiñ kiigin atıp öltirgeni üşin bir adamdı
darğa asqanın öz közimmen körgem. Ol beybaqtıñ əyelimen qosa jeti birdey
bal ası bolatın... Qazbalay berse, əñgime tausılmas.
Ol tağı da tına qalıp, sonsoñ:
- Siz bilesiz, al öz basım istiñ jay-japsarın tüsinsem buyırmasın.
Aynala oyran-botqa, öñşeñ jan uşırıp alasurıp jatqan jurt. Al men
jaynağan juldız astında jerkepemde turıp jatqanım, bar-joğı osı, dep qosa ayttı.
Ol tağı da əldeneni oylanıp, uzamay qaytadan söylep ketti:
- Meniñ azdağan təuiptigim de bar, auru-sırqaudı emdey alamın. Neşe
türli şöpti bilemin. Keyde bir şöpti köre qalıp, sonı əri-beri qarap
jatsañ, jurt körip: əne, duana desedi. Adam oylana qalsa, ol basqalarğa
beyhabar birdeñeni biledi dep oylaytın jurttıñ ədeti emes pe.
- Osı jerde tuıp-östiñiz be? - dep suradı markiz.
- İə, osı jerde tuıp, osı jerde östim, osı jerde qartaydım da.
- Meni bilesiz be?
- Bilgende qanday. Sizdi men soñğı ret budan eki jıl burın osında
kelip-ketkeniñizde körgem. Sonan soñ Angliyäğa ketip qaldıñız. Mine,
jañağı əzirde bireudiñ döñ basında turğanın kördim. Özi suñğaq eken.
Boyşañ adamdardı jii kezdestire bermeysiñ ğoy: Bretan halqı tım usaq.
Söytip, qarap turmın (jarnamanı burınnan oqığam). Işimnen: "Apırmau,
sonıñ özi emes pe?" dep oylaymın. Sol kezde ay da tudı. Siz tömen tüsip,
jaqın keldiñiz. Tani kettim.
- Al men sizdi tanımaymın, - dedi markiz.
- Siz meni talay ret kördiñiz, biraq bül körmegeniñizben birdey bolatın.
Al sizdi men jadımda berik saqtap qaldım. Kelim-ketimdi adamdar
qayırşığa burılıp qarar ma? Al qayırşınıñ ondaylardan köz
jazbaytın ədeti.
- Burın sizben jolıqtım ba?
- Tipti jii jolıqqansız. Men ünemi sizdiñ qamaldan şığatın jol
boyında jüretinmin. Siz keyde mağan tiın-teben beretinsiz, biraq qayır
beruşi kimge berip jatqanına qaray ma, al sadaqa aluşı bərin de
añğaradı, eşteñeni de mült jibermeydi. Jurt qayırşılardı tıñşı dep
oylaydı. Biraq men tıñşı emespin, ras, turmısım məz emes, sonda da
tıñşı bolmauğa tırısam. Men qayır suray qolımdı sozatınmın. Siz
sozılğan qoldı ğana körip, soğan tiın-teben ustatatınsız. Bül tiınteben mağan erteñgilik tamaq işip, keşke işegim üzilip, aştan ölmeu üşin
qajet bolatın. Biz siyäqtı paqırlardıñ təulik boyı aş jüretin kezi de
boladı. Keyde adamnıñ ömirine birli-jarım tiın da araşa turadı. Siz
meniñ talay ret janımdı saqtadıñız: sizge endi borışımdı ötemekpin.
- İə, siz meni qutqarğalı tursız.
- Qutqarmaqpın, monsenor, tek... Osı jerde Telmarştıñ dausı
saltanattı da baysaldı estildi, - tek bir şartım bar.
- Qanday şart?
- Siz munda bəle bastağalı kelgen joqsız ba, sonı aytıñızşı?
- Men igi is isteuge keldim, - dep jauap berdi markiz.
- Jaraydı, endeşe. Onda jatalıq.
Olar üyilgen baldır üstine qatarlasa jattı. Telmarş salğan jerden
qor etti. Markiz qanşa şarşasa da üyıqtay qoymadı. Ol biraz oylanıp
jattı, sodan soñ qorıldap jatqan körşisine qarap, qisaya ketti. Munday
tösekte jatu qu taqırda jatqanmen birdey. Sondıqtan markiz jerge
qulağın tosıp, tıñ tıñdadı. Dıbıstıñ jer arqılı taraytını jurtqa
məlim. Qulağına bir guil keldi. Bul qağılıp jatqan qoñırau dausı
bolatın. Dabıl sol küyinşe əli qağılıp jatır eken.
Markiz söytip jatıp uyıqtap ketti.
V. "Goven" dep qol qoyılğan
Ol uyqıdan oyanğanda kün şığıp qalğan eken. Qayırşı tayağına
süyenip kireberiste tür. Öytkeni jerkepe işinde boy jazu da mümkin emes.
Betine kün səulesi şaşıraydı.
- Monsenor, Tanis qoñırauı əlginde ğana sağat törtti soğıp ötti, dedi ol markizge. - Men qoñıraudıñ tort ret soğılğanın esittim, demek,
jel bağıtın özgertip, endi jağa jaqtan soğıp tursa kerek. Böten dauıs
estilmeydi, demek, dabıldıñ toqtağanı. Endi bəri sayabır tapqan: kökter ne
ketken, ne uyıqtap jatır. Bastı qauipten qutıldıñız, endi
qoştasqanımız abzal bolar. Keter uaqıtım bop qaldı. Men mına jaqqa
baramın, al siz anau jaqqa ketiñiz.
Ol ketip bara jatıp qonaqpen tağzım ete, izetpen qoştastı da, keşten
qalğan tamaqtıñ qiqımın körsetip:
- Jañğaqtı ala ketiñiz: bəlkim, keregi bolar, - dedi. Səlden soñ ol terek
tasasına tüsip, joq boldı. Markiz Telmarş nusqağan jaqqa bettedi.
Markiz burın özi Telmarşen birge jürgen jolımen ayañdap kele
jattı. Qalıñ jınıstan şığısımen tas krest turğan jol torabına tap
boldı. Jarnama burınğı jerinde, şığıp kele jatqan kün səulesi tüsip,
ağarañdap körinedi. Ol jarnamanıñ ayaq jağında usaq qariptermen birdeñe
jazılğanın, onı qarañğıda ajırata almağanın esine tüsirdi. Markiz
krestke jaqın keldi. Şınında da, Marnadan şıqqan Prierdiñ qolı
astında tağı da eki jol söz bar eken. Ol oqıp şıqtı:
"Markiz de-Lantenak kim ekeni anıqtalısımen atıladı". Soñında:
"Batalon komandiri, ekspeditsiyälıq otryadtıñ bastığı Goven" dep qol
qoyılğan.
- Goven! - dep kübir etti markiz.
Ol qattı oyğa ketip, jarnamağa qarap turıp qaldı.
- Goven! - dedi tağı da qaytalap.
Ol keyin şeginip krestke tağı köz tastadı, qaytıp kelip, jarnamanı
tağı oqıp şıqtı. Sonan soñ artına burılıp, jolmen ayañdap kete bardı.
Jaqın mañda bireu-mireu bola qalsa, markizdiñ "Goven!" dep birneşe ret
aqırın kübirlegenin estir edi.
Ol kele jatqan saydıñ tabanınan sol qolda qalğan fermanıñ şatırı
köriner emes. Ol endi jabayı şomırtgül şaşa qaulay ösken biik,
tüyetaylı töbeni aynalıp bara jattı. Qırat töbesi süyirlenip bitken.
Jergilikti turğındar onı "Qaban bas" dep atap ketken. Onıñ közi etek
jaqqa uyısa ösken buta men terekke tüsti. Japırağı tügeldey kün nurına
şomılğan. Tabiğat tañerteñgi şadıman tınıştıqqa bölenip, maujırap
tur.
Kenet bəriniñ astan-kesteni şıqtı. Kün nurı tögilgen dala men
ormandı qaydağı bir joyqın mıltıq dausı men sumdıq ayğay bastı da,
ferma jaqta üp-ülken diñgek tütin aspanğa şanşıla qaldı. Ara-arasında
qıp-qızıl ot tili sumañ qağadı. Poselke men ferma saban şömeleşe
qosarlana lap berdi.
Erb-an-Payl fermasında şayqas jürip jatqan. Markiz toqtay qaldı.
Mundayda adamnıñ qauipten göri əuestikke boy urğış keletin ədeti
emes pe? Mundaydı bastan keşpegen tiri jan bolmas, sirə. Ol əueli ne
bolıp jatqanın biluge quştar, ondayda tipti sol jerde ölip ketuge de bar!
Markiz töbege köterildi. Ol jerden jurttıñ onı bayqap qaluı mümkin edi,
biraq esesine onıñ özi de aynalanı tügel köredi emes pe? Ol töbege əpsətte örmelep şıqtı.
İə, şübə joq, ört şalğan ferma janında atıs bolıp jatır. Aynala
azan-qazan, alasura ayğaylağan dauıstar, jalañdağan ot. Ol jerde ne bop
qaldı eken sonşama? Fermağa şabuıl jasaldı ma, əlde? Kim şabuıl
jasamaq? Bul urıs pa özi?.. Joq, bül jaumen sayıs emes, topalañ
saluşılıq tərizdi. Mınau ört jurttıñ til almağanı üşin ədeyi
qoldanılğan jaza emes pe eken?
Markiz üstine şığıp, töñirekti bayqap turğan töbede qalıñ buta
qaptay ösken; key jerlerde arasınan ötu qiınğa soğatın. Bul uyısqan
buta ülken alqaptı qamtığan: ol fermağa deyin sozılğan jəne
Bretandağı orman-toğay siyäqtı öziniñ it tumsığı ötpes qalıñ
jınısımen qıruar say-salanı, or-jılğanı, sürleu-soqpaqtı jasırıp
jatır. Toqeteri, jer jağdayımen tanıs emes respublikaşıl otryadtar opoñay adasıp kete alatın ılği şırğalañ-şatqal.
Markiz ne türli joramalğa qalıp, töbe üstinde tura bereyin be, əlde
tömen tüseyin be dep oylanıp-tolğanıp, aynalağa qarap, tıñ tıñdap
turğanda, tars-turs atıs kilt toqtadı nemese, dəlirek aytsaq, kilt
basıldı. Markiz ayğay sala, məz-meyram bolğan bir top adamnıñ buta
arasına japatarmağay kirgenin kördi. Jurt qumırsqanıñ ileuindegişe
qujınap, ersili-qarsılı şapqılap, buta men terek tübinde ereuildep jür.
Barşa jurt fermadan ormanğa lap qoydı. Baraban dabıl qaqtı. Mıltıq
dausı basıldı. Endi toruıl bastalğanday. Əldekimdi quğındap,
əldekimniñ izine tüskendey, əldekimdi izdep jürgendey. Orman işi dañğırdüñgir dauısqa tolıp ketti. Bireudiñ aşu-ıza kernegen, endi bireudiñ
masayrağan dausı estiledi, biraq tolassız u-şudıñ arasında sözin
ajıratu mümkin emes. Kenet kökten jay tüskendey osınau ızı-qiqudıñ
arasınan jekelegen dauıstar ap-anıq estile bastadı. Köp dauıs bir
adamnıñ atın ğana qaytalaydı. Markizdiñ qulağına:
- Lantenak! Lantenak! Markiz de-Lantenak! - degen söz ayqın
şalındı.
Jurt sonı izdep jürgen bolatın.
VI. Azamat soğısınıñ alapatı
Sol sətte onıñ töñireginde qalıñ jınıstıñ o jer, bu jerinen öñşeñ
nayza tikireyip, öñşeñ qılış jalañ ete qaldı. Jasıl japıraq arasınan
üş tüsti tu köterildi.
- Lantenak! - degen dauıs şañq etti onıñ ökpe tusınan, söytkenşe
bolmay ayaq astınan, şomırt butasınıñ arasınan tüsi suıq adamdar
körindi.
Ol jalğız bolatın. Biikte turğandıqtan ormannıñ tus-tusınan közge
tüsip tur. Ol öz atın ayğaylay atağan adamdardı jaqsı köre almasa da,
onı jurttıñ bəri körip turdı. Orman işinde keminde mıñ mıltıq
bolatın, sondıqtan ol osı bükil qaruğa tamaşa nısana edi. Ol buta
arasınan özine tesile qaray qalğan ötkir közderden basqa eşteñeni
ajırata almadı.
Ol telpegin alıp, bir şetin köteriñkirey, şomırt butağınan qurağan
uzın tiken sındırdı da, qaltasınan aq kokardasın alıp, onı tikenekpen
etegi köteriñki telpegimen birge töbesine qadadı, sonan soñ telpegin basına
kiip, bükil ormanğa dauıstay:
- Izdep jürgen adamdarıñ menmin. Men markiz de-Lantenak, vikont leFontene, Bretan murageri, korol əskerleriniñ general-leytenantımın.
Jə, jeter endi! Közdeñder! Atıñdar! - dedi öktem ünmen. Söytti de, eki
qolımen bılğarı keudeşesin ayqara aşıp, omırauın jalañaştadı.
Ol özine bağıştalğan mıltıq uñğısın körmek bolıp, tömen qarap edi,
özin qaumalay təjim etken adamdardıñ ortasında turğanın kördi. Orman
işin san mıñ adamnıñ:
- Jasasın Lantenak! Jasasın bizdiñ senor! Jasasın general! - degen
ayğayı keulep baradı.
Jurt qalpaqtarın aspanğa attı. Jüzdegen qol məz bola qılıştarın
sermelep, orman işi uşına qoñır jünnen tigilgen börik iluli ərli-berli
bulğañdağan uzın sırıqqa tolıp ketti.
Lantenak Vandeyä bandasınıñ qaq ortasında tur edi. Onı körgen boyda
mına adamdardıñ bəri jüreley otıra qalıstı.
Bul tobır tügeldey mıltıqpen, qılışpen, oraq, şot, soyılmen
qarulanıp alğan. Bəriniñ üstinde keñ etekti kiiz qalpaq nemese aq
kokardası bar qoñır börik, tolıp jatqan taspiıq pen tumar, tizeden
tüsken uzın qamzol, mamıq keudeşe men bılğarı küləpara. Bəriniñ tizesi
jalañaş, şaştarı alba-julba. Keybireui sustı-aq, biraq bəriniñ
közqarasınan añğaldıq seziledi. Jürelegen tobır işinen kelbetti bir jas
jigit alğa şıqtı. Ol tez basıp, qıratqa köterilip, markizdiñ qasına keldi.
Qalğan jurt siyäqtı onıñ üstinde de ənşeyin mamıq keudeşe men köteriñki
etegine aq kokarda qadalğan kiizden tigilgen şarua telpegi, degenmen qolı
süyriktey appaq, köylegi juqa kezdemeden, keudeşesiniñ üstinde iığınan
asıra aq jibek bökebay salğan, oğan altın saptı sapı tağulı.
Ol töbege şığısımen qalpağın jerge tastap, bir tizerley otırdı,
sapı tağulı bökebayın şeşip, markizge usındı da:
- Sizdi izdep jür edik. Mine, endi taptıq. Mınau bas komandaşınıñ
sapısı. Mına adamdar sizdiñ qol astıñızda. Men olardıñ komandiri edim
- endi sizdiñ soldatıñızbın: men üşin bul - şenimniñ joğarılağanı.
Barşamızdıñ səlemimizdi qabıl alıñız, monsenor. Buyıra beriñiz,
general, - dedi.
Ol belgi berdi de, buta arasınan qoldarına üş tüsti tu ustağan birneşe
adam şıqtı. Olar markizdiñ qasına kelip, tudı ayağına jıqtı. Bül onıñ
jaña ğana qalıñ ağaş arasınan körgen tuı bolatın.
- General, biz bül tudı fermanı iemdengen kökterden tartıp aldıq.
Meniñ atım - Gavar, - dedi tağı oğan bökebayı men sapısın bergen əlgi
jigit.
- Jaqsı, - dedi markiz.
Ol sapı tağulı bökebaydı bayıppen əri saltanatpen üstine baylap
aldı. Sonan soñ sapını qınınan suırıp, basınan asıra bulğalay:
- Turıñdar! Jasasın korol! - dep ayğay saldı. Bəri ayaqtarınan atıp
turıp, orman işi şattandı ayğay-şumen jañğırıp ketti:
- Jasasın korol! Jasasın bizdiñ markiz! Jasasın Lantenak!
- Barlığıñ qanşasıñdar? - dedi markiz Gavarğa burılıp.
- Jeti mıñbız.
Ol markizben birge töbeden tüsti. Markizdiñ aldınan şarualar butabutanı jalma-jan ısırıp, jol aştı. Gavar jol-jönekey mən-jaydı
tüsindire bastadı.
- Istiñ bəri ayaq astınan boldı, monsenor. Toqeterin aytayın. Jurt
uşqındı ğana kütip kelgen. Sizdiñ kelgeniñizdi respublikaşılardıñ
jarnamasınan estip-bildik. Ol barşa jurttı ayağınan tik turğızdı. Bəri
koroldi qorğauğa attandı. Aytpaqşı, siz jöninde Grenvildiñ meri de
bizge jasırın habarlağan-dı. Ol da bizdiñ adam. Al oğan qosa bügin tünde
dabıl qağıldı.
- Ne üşin?
- Siz üşin.
- Solay ma! - dedi markiz.
- Söytip, biz de kelip jettik.
- Sonımen, sender jeti mıñsıñdar ğoy?
- İə, əzirge. Erteñ on bes mıñ bolamız. Bül bir ğana okrugten. Sizdi osı
ormannıñ bir jerinde jasırınıp jürgen şığar-au dep izdep jürgenbiz.
- Jañağı əzirde fermağa tap bergen sender me ediñder?
- İə. Kökter dabıldı estigen joq, öytkeni jel qarsı jaqtan edi. Olar
qannen-qapersiz dem almaqqa jayğasıptı. Öñşeñ miğülalar olardı
fermada da, poselkede de məz bop qarsı alıptı. Bügin biz tañerteñgilik
kökter tırayıp uyıqtap jatqanda fermağa tap berip, bərin bir-aq
jayğastırdıq. Meniñ bir səygüligim bar, sonı qabıl alıñız, general
- Jaqsı.
Bir şarua əskeri er-turmanı bar boz attı köldeneñ tarttı. Markiz
özin dememek bolğan qoldı ısırıp tastap, erge qarğıp mindi.
- Pa, şirkin! - dep şu ete qaldı jiılğan jurt.
- Negizgi pəteriñiz qayda bolmaq, general? - dep suradı Gavar markizge
izet berip jatıp.
- Ilkide Fujer ormanında bolmaq.
- Ol öziñizge tiisti jeti ormannıñ biri ğoy, monsenor.
- Bizge əulie əkey qajet.
- Əulie əkey aramızda bar.
- Ol kim?
- Erbrey şirkeuiniñ vikariyi.
- Bilem onı. Ol Djerseyge kelip ketken.
Şarualardıñ arasınan əulie əkey alğa şığıp:
- Üş ret barğanmın, monsenor, - dedi.
Markiz oğan moyın burdı.
- Səlemetsiz be, vikariy ağzam. Sizge jumıs köbeygeli tur.
- Əbden jaqsı, markiz mırza.
- Sizge köp jurttıñ, əlbette, öler aldında tilek bildirgenderdiñ
janazasın şığaruğa tura kelmek.
Əldenendey jarlıq beruge ketken Gavar qaytıp keldi.
- General, əmiriñizdi kütip turmız, - dedi ol.
- Birinşiden, jinalatın jer - Fujer ormanı. Jurttıñ bəri sonda
birtindep jinalatın bolsın.
- Men bul jöninde jarlıq berip qoyğanmın, general.
- Siz ferma men poselke turğındarı kökterdi jılı şıraymen qarsı
aldı degen ediñiz ğoy osı?
- Dəl solay, general.
- Fermanı örtediñder me?
- Örtedik.
- Poselkeni şe?
- Örtegen joqpız.
- Örteñder.
- Kökter qorğanbaq boldı, biraq özderi bas-ayağı jüz eludey adam eken,
al biz jeti mıñ bolatınbız.
- Ol qaydağı kökter? Qay otryadtan?
- General, olardıñ tuına "Qızıl Börik batalonı" dep jazılğan.
- Bilem, endeşe: öñşeñ hayuandar.
- Jaralılardı qayt demeksiz?
- Közin joyıñdar.
- Tutqındardı şe?
- Atıp tastañdar.
- Özderi seksen şaqtı.
- Bərin de atıp tastañdar.
- Aralarında eki əyel bar.
- Əyelder de atılsın.
- Jəne üş bala bar.
- Balalardı özderiñmen ala ketiñder. Olardı qayda jibererimizdi keyin
köre jatarmız. Sonı ayttı da, markiz atın tebinip jürip ketti.
VII. Raqımşılıq bolmasın!
Osı oqiğa bolıp jatqan kezde qayırşı qart eski sürleu-soqpaqpen
say-salanı kezip, qalıñ orman işine boylay tüsti. Ol birese eşteñeni
bayqamay, birese qaydağı joqtı qızıqtap, oydan göri qiyälğa boy ura
jürip keledi. Əlsin-əli joldan şığıp, dem almaq bop otıra qaladı,
eñkeyip, qımızdıq japırağın julıp jep, alıstan talıp jetken şuğa
qulaq türedi, sonsoñ tağı da jabayı jaratılıstıñ meyirban quşağına
qayta bölenedi, jalba-julba kiimin kün közine qaqtay, tağı oyğa şomadı,
adam dausın, bəlkim, emis-emis estise de, sayrağan qus ünine ğana qulaq
tosadı.
Jası əbden ulğayğandıqtan qol-ayağı auır tartqan: jürip-turu qiınğa
soğatın. Ol üyine qaytıp kele jatqanda keş te bolıp qalğan-dı.
Onıñ nazarı jer betinen budaqtay köterilgen qoyu tütinge audı.
Tütin qap-qara əri onı oqtın-oqtın qızıl şoq şarpıp qoyadı; örttiñ
birte-birte öşip bara jatqanı ap-anıq. Tütin Erb-an-Payl fermasınıñ
üstinen şığıp jatır.
Telmarş tezirek basıp, tura tütinge qaray jürdi. Ol əbden qaljırap
edi, biraq ne bop jatqanın bilgisi keldi.
Ol bökterinde poselke men ferma ornalasqan qırattıñ töbesine
şıqtı.
Ferma da, poselke de iz-tüzsiz ğayıp bolıptı. Janıp bituge tayağan
qaydağı bir üyindiler ğana bıqsıp jatır. Erb-an-Payl fermasınıñ
endigi siqı osı eken.
Janıp jatqan sarayğa qarauğa dətiñ şıdamasa, laşıq janıp jatqanda
say-süyegiñ odan beter sırqıraydı. Kedeydiñ ört şalğan laşığınan
asqan ne sumdıq bar!
Telmarş aldınan tap bolğan mınau köriniske sileyip turdı da qaldı.
Bülinşilik öz isin tım-tırıs bitirip jatır. Tipti tiri jannıñ qıbır etken
dıbısı estiler emes.
Tütin budaqtap jatqan jerde qulaqqa ondalağan eşbir ün kelmeydi.
Qulap jatqan börenelerdiñ saldır-güldiri men janıp jatqan saban
şatırdıñ şıtırınan basqa eşteñe estilmeydi. Tütin auıq-auıq
serpilgende qulağan şatırdıñ ara-arasınan laşıqtıñ işi: qızıl til
jalmap jatqan kedeylerdiñ eski-qusqı jihazı men lapıldağan bölme
işinen könetoz jihaz körinip qaladı.
Ot fermağa irgeles kaştan toğayğa şapşıp, tayau mañdağı in aştar da
janıp jatır.
Telmarş adam ünin, qanday da bolsın bir dıbıs, şaqırğan dauıs
estimin be degendey qulaq tikti. Biraq şıtırlağan ottan basqa dəneñe
estiler emes. Aynala jım-jırt.
Şınımen-aq bar jan bosıp ketken be?
Ərdayım qanday da bir ispen aynalısıp jüretin, osınau oşaqqa jan
bitirip jüretin jurt qayda ğana ketti eken? Olarğa ne boptı munşama?
Telmarş ıldiğa tüsti. Aldında əldebir sumdıq jumbaq jattı. Ol
tiri aruaqtay-aq ayağın aqırın basıp, körgen nərsesinen köz jazbay,
fermanıñ oyran bolğan jurtına jaqınday tüsti. Ol özin molağa kömuli
mürdedey sezindi.
Ol bir kezde ferma qaqpası bolğan nərsege kelip, aula işine köz
jiberdi. Buğan deyin körgeniniñ bəri mına körgenimen salıstırğanda tük
emes eken: aula ortasında üyme-jüyme birdeñe qarayadı. Oğan bir jağınan
ört səulesi, ekinşi jağınan ay jarığı tüsip tür. Bül üyindi jerde jatqan
adamdar eken, bəri jansız ölik.
Aynalası buı burqırağan ülken şalşıq. Oğan ört jalını tüsip tür.
Biraq ol səule tüspese de qıp-qızıl: köl-kösir qan edi.
Telmarş jaqınday tüsti. Ol bılq-sılq etken adam denelerin birinen
soñ birin qaray bastadı: bəri ölgen. Ay men ört jalını olarğa jarığın
ayamay tögip tur.
Öliktiñ bəri soldat mundirin kigen, biraq ayaqtarı jalañaş. Sirə,
etikterin şeşip alıp, qaru-jarağın tonap əketse kerek. Mundirdiñ bəri
kök: ıbırsığan jansız qoldıñ, ayaq pen bastıñ arasınan üş tüsti
kokardası bar oq tesken üş burıştı bas kiimder de kezdesedi. Bül ölikter
respublikaşılar, osınıñ qarsañında ğana Erb-an-Payl fermasında
garnizon bolıp turğan Parij batalonınıñ sau-səlemet, jaydarıjarqın soldattarı bolatın.
Denelerdiñ qaz-qatar jatuı bül adamdardıñ atıp öltirilgenin ayqın
añğartıp tür: olardı turğan orındarında bir dürkin oq atıp, mült
jibermesten bauday qırıp salıptı. Biri tiri qalmaptı: eşbir qırılsırıl, ıñırsığan ün joq.
Telmarş öliktiñ eşqaysısın nazardan tasa etpey, muqiyät qarap
şıqtı: oq bərin şurq tesken.
Qırğın saluşılar asıqsa kerek, ölikterdi kömip , ülgermepti.
Ol ketuge ıñğaylanğanda, örtten aman qalğan alasa qabırğağa
añdausızda közi tüsip ketti de, onıñ ar jağınan erbigen tört ayaqtı bayqap
qaldı. Ayaqkiimderi ornında əri basqalardikinen göri kişirek körindi. Ol
qabırğağa jaqındap edi, əlgi əyeldiñ ayağı bolıp şıqtı.
Qabırğanıñ arğı jağında atılğan eki əyel qatar jatır. Telmarş
olarğa eñkeye qaradı. Bireuiniñ üstinde soldat mundiri siyäqtı birdeñe bar.
Qasında bıt-şıt bolğan bos qutı jatır. Bul - markitant əyel bolatın.
Basın tört jerden oq tesip ötken. Jansız.
Ol ekinşi əyeldi qaray bastadı. Bul şarua əyel eken. Beti qup-qu, auzı
aşılıp ketken, közi jumulı. Basında jara körinbeydi. Kiimi, sirə, uzaq
jol jürgendikten be, jalba-julba. Köylegi qulağan kezde türilip ketse
kerek, tösi jalañaştanıp qalğan. Telmarş bir iığın oq tesken döpdöñgelek jaranı kördi. Buğanasın üzip ketipti.
- Bala emizip jürgen əyel eken... - dep kübirledi ol əyeldiñ bozarıp
ketken jansız keudesine qarap.
Ol denege qolın tigizip edi, jüreginiñ aqırın soğıp jatqanın sezdi.
Əyel əli tiri eken... Sonda ol boyın jazıp:
- Bul jerde bireu-mireu bar ma, ey? - dep ayğaylap jiberdi.
- Bul senbisiñ, qart? - dep til qattı oğan bireu. Dauıstıñ aqırın
şıqqanı sonşa, qulaqqa talıp estildi. Oyranı şıqqan jerde əldenendey
bireu basın köterdi. Izinşe basqa tasadan tağı bireudiñ bası qıltidı.
Bular uaqtılı jasırınıp ülgergen, fermada adam ataulıdan tiri qalğan
eki şarua bolatın. Olar qayırşınıñ tanıs dausın estip, təuekeldep,
özderi tığılıp qalğan üñgirden eñbektep şığıp keledi eken. Körgen
sumdıqtan əli esin jiıp ülgermey, dir-dir etken qalpı Telmarşqa
jaqındadı.
Telmarş tek ayğaylay alatın, söyleuge şaması joq-tı. Bul ürey
uşqanda ərkimniñ ədeti ğoy. Ol şalqasınan jatqan əyeldi sausağımen
nusqadı.
- Oypırım-ay, tiri me eken? - dep suradı şarualardıñ biri.
Telmarş basın izedi.
- Ekinşi əyel de tiri me? - dep suradı ekinşi şarua. Telmarş basın
şayqadı.
Oğan birinşi bolıp ün qatqan şarua dausı qaltırap, söyley bastadı:
- Qalğandarın tügeldey öltirip ketken şığar. Men bərin körip jattım.
Astıñğı üyde tığılıp jatqanmın. Otbasınıñ joqtığı üşin sol kezde
quday-tağalağa mıñ da bir şükirşilik ettim emes pe? Üyimdi örtep
jiberdi... O, jabbar iem! Bərin qırıp ketti! Mınau əyeldiñ balaları, üş
birdey balası bolatın. Kileñ üyelmeli-süyelmeli. Sol balalar "Mama,
mama!" dep qulın dausı şıqpasın ba? Bayğus şeşe "şıbındarım-ay..."
dep bebeu qaqtı. Şeşesin öltirdi de, balaların alıp ketti. Öz közimmen
kördim. O, jasağan, jasağan! Bərin qırıp-joyıp, bir nərseni
tındırğanday, məz-meyram bolıstı. Balaların aydap, şeşesin öltirip
qayqaydı... Əlde, ol əli tiri me eken? Tiri ğoy, ə? Qart qalay oylaysıñ, onı
qutqarıp qaluğa bolmas pa? Qalasañ, jerkepeñe aparısar edik.
Telmarş basın izedi.
Orman fermanıñ irgesine deyin ösken. Olar juan butaqtar men
paporotnikten əp-sətte zembil jasadı da, oğan əli es-tüssiz jatqan əyeldi
köterip salıp, jürip ketti.
Eki şarua zembildi biri ayaq jağınan, ekinşisi bas jağınan köterip,
Telmarş əyeldiñ qolın ustay, tamırın bayqap, janında keledi. Əyeldiñ
qan-sölsiz quqıl betine ay səulesi quyılıp tur.
IIIarualar jol boyı ah urıp, qapalanumen boldı:
- Tigerge tUyaq qaldırmay, qırıp ketti-au!
- Dımın qaldırmay örtep jiberdi!
- Oy, toba-ay, endi ne bolar eken deseyşi?
- Osınıñ bərin istetken anau uzıntura qart.
- İə, sol ğoy əmir etken.
- Jurttı atıp jatqanda men onı körgen joqpın. Ol da bası-qasında
boldı ma?
- Joq, ol erterek ketip qalğan. Biraq bəribir osınıñ bəri sonıñ
buyrığımen isteldi.
- Demek, bərine kinəli sol deseyşi.
- İə. "Öltiriñder! Örteñder! Raqımşılıq jasamañdar!" degen sol
- Özin qaydağı bir markiz deydi ğoy.
- Əlbette, bizdiñ markiz tap sonıñ özi.
- Atı-jöni kim sonda?
- De-Lantenak mırza.
Telmarş kökke telmire qarap:
- Bilsemşi munı! - dep tistene kübir etti.
EKINŞI BÖLIM
PARİJDE
Birinşi kitap
SİMURDEN
I. Parij köşelerinde
Ömir barşanıñ köz aldında ötip jattı. Jurt üy-üydiñ esigi aldına
üstel qoyıp, tura köşe boyında tamaq işude; əyelder şirkeu papertine
jayğasıp, "Marselezanı" əndete, jara tañatın jün-jurqanı tütip otır.
Barlıq köşe toraptarında qaru-jaraq şeberhanaları jeñ sıbana
jumısqa kirisken: qol şapalaqtağan top aldında mıltıq birinen soñ biri
dayın bolıp jatır. Barşanıñ auzınan: "Şıdau kerek, bizde revolyutsiyä
bolıp jatır" degen söz ğana estiledi. Jurt qaymıqpastan, jımiyä küledi.
Nemister Parij qaqpasınıñ aldında tur. Pruss koroli özine Opera
teatrında birneşe loja qaldıruğa buyrıq beripti degen qaueset tarap
ketti.
Kokardasız bir qalpaq körinbeydi. "Bizge Qızıl Börik jarasadı" desti
əyelder.
Eski-qusqı satuşılardıñ dükenderi təjderge, mitralarğa*, altın
jalatqan ağaş skipetrlerge* jəne gerbili liliyälarğa, korol
saraylarınan şıqqan neşe türli qoqısqa toldı: bul qoqıstan
monarhiyänıñ köbesi sögilip jatqanı körinip-aq tur. Şüberekşilerden
jurt stihar* men ryasanı qoldan-qolğa tigizbey, satıp aluda. Üstine
stihar kigen, jabudıñ ornına arqasına zerli kezdeme salınğan esek
mingen adamdar kabaktarğa kelip, qojayındardan özderine sobordıñ sırlı
tostağanına şarap quyuğa əmir etip jatqanı.
Sen-Jak köşesinde jol töseuşi jalañayaq şeberler ayaqkiim
satuşılardıñ arbasın toqtatıp qoyıp, bəri qosıla on bes pardan
başmak satıp alıp, "bizdiñ soldattar üşin" dep Konventke jöneltip
jatır.
Ülken dükenderdiñ köbi jabıq, biraq onıñ esesine qolarba süyregen
əyelder köşe-köşeni aralap, oyınşıqtar men mayda-şüyde tauarlar
satıp jür: keşkilik arba üstine jarıq tüsiru üşin mayşam jağılıp,
onıñ tauarğa mayı tamşılıp turğanı. Aşıq aspan astınan qatarlasa
tizilgen dükenderde aqsarı parik kigen burınğı monah əyelder sauda
isteude. Jamap-jasqauğa şulıq qabıldap jatqan əyel ayaq astınan
grafinya bolıp, qaydağı bir tiginşi - markiza bolıp şığa keledi; deBuffle hanım şardaqta turadı, bul jerden oğan juırda ğana özine tiisti
bolıp kelgen saray anıq körinedi.
"Soñğı habarlardı" jurtqa əygiley jar salıp, köşe boyında
gazetşiler şauıp jür.
Ayaq basqan sayın kezbe ənşiler uşırasadı. Jinalğan top royalist
ənşi Pitudi ısqırıq astına alıp jatsa da, onıñ azamattıq erligin
moyındamasqa bolmaytın: ol jiırma eki ret türmede otırıp şıqqan, al
birde tipti "azamattıq erlik" degen sözdi aytıp, jumsaq jerin qağıp qaldı
dep ayıp tağılıp, revolyutsiyäşıl tribunal aldına baruğa tiis boladı.
Bül üşin bas ketui mümkin ekenin tüsingen ol: "Apırım-ay, buğan kinəli
basım emes, denemniñ basqa bir müşesi edi ğoy" dep ile söz tastaydı.
Munıñ özi töreşilerdi qıran-topan küldirip, onı ajaldan aman saqtap
qalıptı.
Jurt köşe boyında ayağı talğanşa "Karmanolanı" bilep, sonıñ
özinde bir-birine: "jigit" jəne "bikeş" demey, "azamat" jəne "azamatşa"
desti. Jurt altar üstindegi şamnıñ əlsiz jarığında qirağan monastır
işinde bilep jattı.
"Tiran" degen qamzol kiyü sənge aynaldı. Er köylekteri aq, kök jəne
qızıl taspen əşekeylengen "Bostandıq" tüyreuişimen tüymelenetin.
Rişele köşesi Zañ köşesi dep, Sent-Antuan öñiri Dañq öñiri dep
ataldı. Bastiliyä alañında Jaratılıs statuyası turdı.
Jurt Əskeri mektep tülekteriniñ marşına qızıqtay qaraydı.
Sırbazdar azamattıq nekeni külkige aynaldırmaq boladı. Olar meriyä
esigine kimelep, onan şığıp kele jatqan jas jubaylardı:
- Munitsipalitetke
ayğaylaydı.

nekesin

qidırğandar!

-

dep

kelemejdey

Qoğamdıq baularda jer jırtılıp jatır: Tyüilride türen iske
kirisken.
Jer-jerdiñ bəri - gazet. Şaştaraz kömekşileri jurt közinşe əyel
parikterin buyralap jatsa, qojayın olarğa "Moniterdi" dauıstay oqıp
turğanı; özgeleri top-top bolıp jinalıp, gazet maqalaların talqılay,
qoldarın oñdı-soldı sermeleydi. Şarap satuşılar köşe boyında
"emigrant" şaraptarın sapırta satıp jatır.
Astıq ta, kömir de, sabın da - bər-bəri jetispedi. Provintsiyälardan
kelgen üyir-üyir sauın siırlardı köşe boylay aydap baradı. On künde ər
adamğa bir funttan siır eti beriledi. Dükenderdiñ aldında kezek kütken
halıq. Onı jurt, basqaşa aytqanda, "jip ustau" deytin, öytkeni ığı-jığı
kezekte turğandardıñ bəri uzın jipten ustap turuğa tiis-tuğın. Əyelder
osınau qiın-qıstau kezeñde şıdamdılıq körsetip, kezegin tosıp, nan
dükeniniñ aldında tün boyı tırp etpesten turatın.
Revolyutsiyä qoldanğan şekten şıqqan şaralar kədege astı: ol
qayırşılıqtıñ sumdıq kesapatına qarsı qauipti eki quralmen assignatsiyämen jəne meylinşe qımbat bağa qoyu arqılı küresti. Bül
Frantsiyänı qutqarıp qaldı. Viven köşesinen şıqqan başmağı balşıqbalşıq, şaşı maydan jıltırağan, tülki quyrığı bulğañdağan mamıq
börik kigen birjaşılar da, jıp-jıltır etik, qırmızı qalpaq kigen, tis
tazalağışı auzınan tüspeytin Valua köşesinen şıqqan oljaşılar da
boldı. Halıq olardı urı-qarıday körip, qudalaytın. Olardı royalister
"belsendi azamattar" dep ataytın. Degenmen urlıq tım sirek boldı. Al
adamdar yuvelir jaymalarınıñ janınan sırt berip, baysaldı jüzben
ötip ketetin. Birde tintu kezinde jinalğan toy baqtan gül julıp imanı
üşin bir əyeldi sabap tastadı.
Bir sajın otın ağaş kümistey tört jüz frank turdı. Köşe
boylarında kereuetterin otınğa jarıp jatqan adamdar körinedi.
Qısta burqaqtar qatıp qaldı da, jurttıñ bəri su tasuşı bolıp aldı.
Halıq işinde moyığandıqtıñ nışanı da joq, tek taqtıñ küni
ötkenine ğana jabırqau quanış üstinde. Eriktiler otanına ömirin pida
etpekke lek-legimen ağılıp jatır.
Ər köşe bir batalonnan berude. Jer-jerde okrug tuları jelbirey
körinedi. Ərqaysısınıñ öz uranı bar. Bir tuda "Bizdi eşkim jeñe
almaydı" delinipti. Ekinşisine "Bizge izgi jürekten basqanıñ keregi joq"
dep jazılğan.
Qabırğada ilingen jarnamalardan köz sürinedi. Ülkendi-kişili, ağı da,
sarısı da, jasılı men qızılı da, tasqa basılğanı da, qoldan jazılğanı
da bar jəne bəri birauızdan "Jasasın respublika!" dep jar salıp tur.
Kişkentay
aytadı.

böbekter

"Karmanolanıñ"*

qayırmasın

bıldırlay

Bul balalar ulan-ğayır bolaşaqtıñ beynesi edi.
Biz əñgimelep otırğan 93-jılı Parij köşelerine revolyutsiyänıñ
bastapqı kezeñiniñ asqaq ta suıq sipatı tən bolatın. Olardıñ öz
şeşenderi, öz qaharmandarı, öz süyiktileri bar-dı. Əygili jandardıñ
keybiri bəleket salsa, keybiri asıl urıq sebetin. Olardıñ arasında öjet
əri aq - adal bir adam közge tüsetin. Onıñ atı Simurden edi.
II. Simurden
Simurden köpke önegeli jan bolsa da, tuyıq minezdi edi. Minezqulqında birtürli qaysarlıq bar. Burın ol əulie əkey boldı, al munıñ
özi izin salmay qoysın ba?
Onıñ ömirbayanı tipten qarapayım. Ol auıl kyuresi əri bir aqsüyektiñ
üyinde muğalim boldı. Sonan soñ oğan azın-aulaq mura tidi de, ol öziniñ
dini qauımın tastap, tayıp turdı.
()l eñ aldımen tabandı edi. Köñiline oralğan oyğa tas keneşe jabısıp
ayrılmaytın. Bir nərseni oylay qalsa, bayıbına jetpey tınbaytın. Ol
örşelene oylaytın. Euuropalıq tilderdiñ bərin jəne basqa da birsıpıra
til biletin. Ol ömir boyı, jatpay-turmay oqumen boldı.
Əulie əkey kezinde ol parız ataulını tügeldey atqardı. Biraq dinin
saqtap qala almadı. Dininiñ tübine ğılım jetti. Sonda ol işki düniesin
barlay kelip, özin janı mügedek kisidey sezindi de, boyında əulie əkey
kezinen saqtalıp qalğan qasietten arıla almay, endi özin adamdıq
qasietke, biraq öziniñ qatañ tüsinigine oray baulıp, tərbieley bastadı.
Onı otbasınan ayırğan soñ Otan onıñ janaşırına aynaldı.
Simurdenniñ əke-şeşesi qarapayım şarualar, onı jay halıqtıñ
işinen adam bolıp şığuı üşin dindar etip edi, qaytadan halıq işine
oraldı, tal boyındağı bükil ıntızarımen oraldı.
Ğariptik ataulı onı əldenendey ıstıq meyirimge böleytin. Dindar
filosofqa, filosof jauıngerge aynaldı. Lyudovik XV-niñ közi tirisindeaq Simurden, nege ekenin özi de tüsinbesten, özin respublikaşıl sezindi.
Biraq ol qanday respublikanı armandauşı edi?
Oğan süyüge tıyım salınğandıqtan, ol jek körudi üyrendi. Ol
jalğandıqtı, monarhiyänı, poptardıñ üstemdigin, öziniñ qara şapanın
jek kördi. Ol öz zamanın jek körip, bolaşaqqa quştarlana talpındı.
Revolyutsiyänıñ ulı jıldarın bastan keşip, onıñ barlıq dürbeleñine ün
qostı: 89-jılı – Bastiliyä* quladı, halıqtıñ qayğı-qasireti tıyıldı;
90- jılı - feodaldıq qurılıs qurıdı; 91-jılı - monarhiyälıq ökimet
quladı; 92-jılı - respublika qurıldı. Ol revolyutsiyänıñ qalay
örlegenin kerdi. Aynaladağı nərseniñ tügeldey ösip-örbui onı
jigerlendirip, jandandıra tüsti. Sol kezde elu birge ayaq basqanına
qaramastan, ol da öse bastadı. Jıldan-jılğa öristep kele jatqan
oqiğalarğa qaray otırıp, solarmen birge özi de östi. Əueli revolyutsiyä
tağdırı üşin qorıqtı. Oğan jiti köz saldı. Parasat pen quqıqtıñ
revolyutsiyä jağında ekenine közi jetip, oğan jan-tənimen tilektes boldı.
Revolyutsiyä ürey tudırğan sayın onıñ janı jay taba bastadı. Osılayşa
93-jılğa da jetti.
93-jıl - Europanıñ Frantsiyämen jəne Frantsiyänıñ Parijben soğısı.
Al revolyutsiyä degenimiz ne? Bül - Frantsiyänıñ Europanı jəne Parijdiñ
Frantsiyänı jeñui. XVIII ğasırdıñ özge jıldarınıñ bərinen kop nərse
bergen bul sumdıq jıldıñ ulan-asır mañızı da osında.
Munan beter qasiretti jəytti közge elestetu mümkin emes: Europa
Frantsiyäğa, al Frantsiyä Parijge şabuıl jasap jattı.
93-jıl küş-jiger əbden şarıqtağan jıl boldı. Ol jılı kök üyirgen
nayzağay öziniñ jaynağan kekti ızasın, öziniñ alapat ulılığın paş etti.
Simurden köksegenine jetkendey sezindi. Mınau alay-tüley zaman onıñ
qulaş sermeuine dop kelgendey edi. Teñizdiñ aqiığı sekildi oğan da iştey
baysaldılıqqa qosa sırttay qauip-qaterge degen quştarlıq tən-tuğın.
Jan düniesinde dauıl uytqıp jatatın adamdar da boladı.
Ol japa şekkenderge ğana janı aşitın. Tipti ürey uşırar azap ta
betin qaytara almaytın. Meyirbandığınıñ erekşeligi de osı. Birde
tamağına qaterli jara şıqqan bireu auruhanada buına jazdap, jan
alqımda jatqan. Jara jiirkenişti, sasıq əri juqpalı boluı da mümkin
eken; ajal auzındağı adamdı aman alıp qalu üşin dereu jaranıñ iriñin
ağızu kerek boladı. Sonda Simurdenniñ kezdeysoqta sol nauqastıñ
qasında bola qaluın qarañızşı. Ol ernimen jarağa jabısadı da, iriñin
sorğılap, auzı tolğan sayın tükirip tastap otıradı, söytip, əlgi adamdı
ajal tırnağınan qutqarıp qaladı. Sol kezde ol dindar şapanımen
jürgendikten, qasında turğandardıñ biri:
- Siz munı korolge isteseñiz, küni erteñ-aq episkop bolar ediñiz, - depti
oğan.
- Men munı korolge istemes edim, - dep jauap qatıptı Simurden.
Osı əreketi men osı jauabı Parijdiñ kedey mahayalalarına onıñ atın
jayıp jibergen-di.
Atı əygili bolğanı sonşa, qayğı-qasiret şekkenderdiñ böri, jəbirjapa körip, zığırdanı qaynağandardıñ bəri onıñ aldına kelgende
aytqanın eki etkizbey, balauızday balqıp jüre beretin. Alıpsatarlarğa
qarsı halıqtıñ aşu-ızası burq etken kezderi -ökinişti qatelikterge
osınşama jii urındırıp kelgen aşu-ıza üstinde - Simurden əulie
Nikolay aylağında bir-aq auız sözimen sabın tielgen jelkendi kemeni
talqandaludan saqtap qalıptı, ekinşi bir rette Sen-Lazar zastavasınıñ
qasında jük tielgen kölikterdi toqtatpaq bolıp, elirgen toptı taratıp
jibergen.
Jəne tap sol Simurden onınşı tamızdan keyin on künnen soñ
korolderdiñ müsinderin qulatuğa soñına bir top adamdı ertip baradı.
Müsinder tuğırdan qulağanda jurttı da qağıp ketip jattı. Vandom
alañında bir əyel Lyudovik XIV-niñ qola müsininiñ moynına jip baylap,
tuğırdan süyrep tüsirgende astında janşılıp qaldı. Bül müsin osı
ornında dəl jüz jıl turıp kelgen edi: ol 1692-jılı 12 tamızda
turğızılıp, 1793 jılı 12 tamızda qulatıldı.
Kelisim alañında Gengerlo degen bireudiñ müsindi qiratuşılardı
"sumıraylar öñşeñ" deui muñ eken, jinalğan jurt onı taban auzında
Lyudovik XV-niñ müsini janında taptap ketedi. Müsin bıt-şıt bolıp
qiratıladı. Keyinnen odan mıs aqşa soğıladı. Onıñ bir qolı - Lyudovik
XV-niñ Rim imperatorınşa alğa sozıp turğan oñ qolı əldeqalay sau
qalıptı. Simurdeniiñ ötinişi boyınşa halıq oğan osı qoldı beredi de,
saltanattı deputatsiyä onı Bastiliyäda otız jeti jıl otırğan Latyudke
aparadı. Müsini Parij üstinde sorayıp turğan koroldiñ buyrığı
boyınşa moynına temir qarğı tağılıp, şınjırmen qabırğağa tañıp
tastalğan Latyud osı türmeniñ zındanında tiriley şirip jatqanda osı
türmeniñ qabırğası küyreydi, koroldiñ müsini qulatıladı dep, özi, yağni
Latyud, molasınan şığadı, al monarhiyä quridı dep, nəpsiqumar despottan
qoladan quyılğan osınau qoldan basqa eşteñe qalmaydı dep, sirə, onıñ
üş uyıqtasa, tüsine endi me eken?
Simurden öziniñ ar-ujdanına qulaq asıp otıratın adamdardıñ
sanatınan bolatın. Munday adamdar sırt qarağanda añğal körinedi, al
şınında öte añğarımpaz keledi.
Simurden jaylı ol bərin biletin əri tük bilmeytin adam deuge bolar
edi. Ol ğılım üyretetin nərseni tügel biletin de, turmıs, künköris
jağınan müldem beyhabar bolatın. Birbetkey turaşıldığınıñ sırı da
osında jatır. Simurden alğan betinen qaytpay, qaysarlı
tabandılığımen tup-tura ilgeri tarta beretin.
Ol əleumettik töñkeristerde əsire şaralar ğana bolaşaqtıñ bayandı
negizi bolıp tabıladı dep kəmil sendi. Simurden Konventten de,
Kommunadan da əri ketti: ol Episkopatqa müşe boldı.
Burınğı episkop sarayınıñ bir zalında məjilis qurğandıqtan
Episkopat dep atalıp ketken revolyutsiyälıq, qoğamdıq sayasi partiyädan
göri ala-qula tobırğa köbirek uqsaytın. Kommuna siyäqtı onıñ
məjilisterine de köp ündey qoymaytın, biraq "qalta sayın bir pistoleti"
bar sesti körermender qatısıp otıratın. Episkopat neşe türli kiim-
keşek pen keskin-kelbettiñ ersileu jiıntığı - taza parijşil əri
halıqaralıq jiıntıq ispettes edi. Munıñ özi birin-biri teristemeytin,
öytkeni Parij - barlıq halıqtardıñ jüregi soğıp turğan meken ğoy.
Episkopatta plebeylik sezim kemerley tasqındap jatatın.
Episkopatpen salıstırğanda Konvent salqın, al Kommuna səl jılı
siyäqtı körinetin. Episkopat janartaulı formatsiyälarğa uqsas
revolyutsiyäşıl uyımdardıñ qatarına qosılatın. Onda az-azdan bəri de aqımaqtıq ta, nadandıq ta, qaharmandıq ta, ədil aşuşañdıq ta, tipti
tıñşılıq ta boldı. Biraq köpşiligi aq peyil, közsiz erler bolatın.
Parijdiñ köptegen turğındarı Parij töñiregine toptasudıñ qajettigin
kəmil sezindi. Simurden, mine, osı topqa qosıldı.
Bül top reaktsionerlermen belsene küresti. Episkopat barlıq
revolyutsiyälarğa tən qasiet bolıp tabılatın qoğamnıñ zorlıqzombılıqqa degen qajetin tudırdı. Osı küşten əl jiğan ol qurmetti
orındı ile jeñip aldı. Sol kezde Parijdegi tolqulardıñ bərinde de
Kommuna zeñbirekten oq jaudırıp jatsa, Episkopat dabıl qağatın.
Simurden aqiqatqa qızmet etu bərin aqtaydı dep sendi: bul onı əsire
partiyälardıñ dəyim jetekşisi etti.
Episkopat müşeleriniñ köpşiligi, eñ aldımen kedeyler, əsire
közqarastağı jəne adal nietti adamdar Simurdenge senip, sonıñ soñına
jumıla erdi.
Kommuna Konventti, Episkopat Kommunanı baqılap otırdı. Aylaşarğını janı jek köretin turaşıl adam bolğandıqtan, Simurden talaytalay qupiyänı əşkereledi. Ol neşe türli elementter arasındağı dəneker
boldı. Bul onıñ jağdayın tım şalqaqtatıp jibermegenmen, mıqtay
tüsti.
Bül kezde Simurden qaysarlıqpen əmir jürgizdi. Ol özin jañılmas jan
sanağan izgi adam bolatın. Onıñ jılağanın eşkim körgen emes. Munıñ özi
aqılğa sıyımsız muzday meyirbandıq edi; ol ədildik üstinde jan
şoşırlıq bolatın.
Revolyutsiyäğa qosılğan əulie əkey üşin eki orta degen joq. Munday
ğalamat, aduındı oqiğalarğa əulie əkey ne eñ usqınsız, ne eñ şarapattı
sezimmen ğana belsene qatısa alatın; bül üşin ne oñbağan, ne abzal adam
bolu kerek. Simurdenniñ janı abzal-tuğın, biraq onısı elsiz jartasqa
Uyalağanday, öz-özinen oqşaulanıp, asqaqtığımen jurttı seskendirip,
şıñırau üstinde kezip jüretin. Munday tənti qılar tazalıq asqar tauğa
ğana tən.
Simurdenniñ sırtqı pişini qarapayım: ol olpı-solpı kiinetin, kedey
siyäqtanatın. Jasında töbe şaşın ustaramen alğızatın. Qartaya kele
nağız ay qasqa bolıp, ər jerde qıltiğan seldir şaşı ağarıp ketti. Jazıq
mañday, zer sala qarağan kisi bül mañdaydan ülken ziyälı aqıl-oydıñ
tabın añdar edi. Ol saltanattı türde, öktem dauıspen əri daqpa-daqtap
söyleytin. Kezergen erninen əldenendey ökinişti sızat ketpeytin. Janarı
baysaldı da ötkir, bükil bet əlpeti ustamdı ızbarlıqtı tanıtqanday.
Simurden osınday adam edi.
Qazirgi kezde onıñ esimi jurt esinen umıt bolğan. Zamanında atı jer
jara dürildegen munday beyməlim jandar tarihta az bolıp pa?
III. Tərbieşi
Munda adamdı adam deuge bolatın ba edi? Adamzatqa qızmet ete jürip,
ol jeke basın küytteuge quqtı ma? Simurden süye alatın ba edi?
Turasın aytsaq: süye alatın.
Jas şağında bir aqsüyektiñ üyinde tərbieşi əri muğalim bolıp
jürgende qamqorlığında bir jas tülegi boldı. Ol osı otbasınıñ balası
əri murageri edi jəne onı Simurden jaqsı köretin. Böbekke bauır basu
qiın bolıp pa? Səbige neni ğana keşirmessiñ? Onıñ ataqtı tekten
şıqqandığında, murager ekendiginde, korol ekendiginde ne tur. Onıñ jas
kündegi pəktigi əuletiniñ qılmısın umıttıradı; quytımday səbidiñ
dərmensizdigi onıñ şıqqan tegin kölegeylep, tasalaydı. Onıñ
kişkentaylığı sonşa, joğarı mərtebeliligine de keşirim jasaladı. Qul
oğan qojayındığı üşin öşikpeydi. Qart negr aq nəsildi tülegin pir
tutadı. Simurden şəkirtine jan-tənimen üyir bolıp aldı. Balalıq
şaqtıñ til jetpes ğajap sırı sol, böbekti eljirey süye alasıñ.
Simurdenniñ boyındağı meyirbandıq ataulı osı balağa üyip-tögildi dese
de boladı: jalğızdıqqa duşar bolğan jüregin osı bir süykimdi de beykünə
səbi baurap əketti. Bül onı boyına bitken barşa mahabbatpen əri
əkesinşe, əri bauırınşa, əri dosınşa süydi. Simurden bul balanıñ əkesi
emes-ti, onıñ esesine ustazı, bapkeri, zergeri edi. Osınau quytaqanday
mırzanı ol adam etip şığardı, bəlkim, kim bilgen, ulı adam etip
tərbielegen şığar! Qalay bolğanda da, ol osını armandadı. Otbasınıñ
qaperinen tıs öz tülegi - jas vikontka öz boyındağı ösip-örbip jatqan
nərseniñ bərin darıttı. Aytpaqşı, aqıl-oydı, ıqtiyärdı jəne turaşıl
minez-qulıqtı saralap, şıñdauğa ruqsat alıp jatudıñ keregi bar ma? Ol
öziniñ berik senimin, ar-namısı men asıl muratın onıñ qan tamırına
quyıp, siñire berdi, siñire berdi. Aqsüyektiñ miına ol halıqtıñ jan
düniesin telidi.
Keyde bauır basqan əyeldiñ tuğan şeşeden beter ana atağına layıq
keletini siyäqtı, keyde tərbieşi de əke atanuğa tuğan əkeden beter quqılı
keledi.
Simurdendi tülegimen naq osınday tereñ ruhani əkelik sezim
toğıstıratın. Osı balanı körgen boyda janı jadırap sala beretin.
Bul rette əkeniñ ornın basu onşama qiın bolmağanın ayta ketken jön.
Bala jetim bolatın, əke-şeşesi ölip, soqır qart əjesi men öne boyı
üyinde bolmaytın nemere atasınıñ qolında qalğan-dı. Köp uzamay əjesi
de dünie saldı. Otbası bası - qart atası saray janında körnekti qızmet
atqarğan əskeri adam əri aqsüyek bolatın. Ol öziniñ nəsiletti qamalına
sirek keletin jəne jetim balanı oñaşa qamalda jalğız tastap, birese
Versalda, birese armiyä janında jüretin. Söytip, tərbieşi balanıñ şın
mənisindegi əmirşisi boldı.
Bala qarşadayında-aq qauipti nauqaspen auırdı. Ol birneşe kün ajal
auzında jattı da, Simurden qasınan küni-tüni eki eli ketpedi. Dəriger
emdeydi, kütuşi əyel bağıp-qağadı. Al Simurden bolsa, balanı qulan-taza
jazıp şığardı. Tügeli oğan tərbiesi, alğan təlimi men bilimi üşin ğana
emes, auır nauqastan sauıqqanı üşin de, densaulığı üşin de borıştar
bolatın. Ol tərbieşisine oy tolğauğa üyretkeni üşin ğana emes, ajaldan
aman alıp qalğanı üşin de parızdar bolatın.
Ədette ne bolmaydı: ömir ekeuin eki ajırattı. Tərbie təmamdalıp,
bala erjetti de, Simurdenge onımen qoş aytısuğa tura keldi. Munday
qoştasu qanşalıqtı jön-josıqsız, qatıgez de qayırımsız nərse
deseñizşi! Balanıñ sanasına öz oy-parasatın quyğan ustazdı, oğan öz
boyındağı bükil nər-şırının sarp etken qamqor əyeldi əke-şeşesiniñ
miz baqpas baysaldılıqpen qalay attandırıp salatının aytsañşı?
Simurdenmen de esep ayırısıp, tabaldırıqtan şığarıp saldı; ol
qoğamnıñ oyına qayta tüsu üşin, qırınan tayıp turdı. Bul dünieni
mıqtılardan, əlsizderden bölip turğan dırau esik artınan tars jabıldı.
Tua sila armiyäğa ofitser bolıp jazılıp, endi birde kapitan şenine
joğarılatılğan jas aqsüyek garnizonına ketti de, bar ıqılasımen
qaysar jandardıñ lagerine oyşa əldeqaşan qosılğan qarapayım əulie
əkey - muğalim şirkeudiñ tömengi dinşilder dep atalatın qarañğı, qapas
qabatına asığa oralıp, şəkirtinen köz jazıp qaldı.
Revolyutsiyä da kelip jetti. Simurden özi adam qatarına qosqan
bozbalanı eşqaşan esinen şığarğan emes. Bul sezim onıñ jürek
tükpirinde ərdayım uşqındap jatatın, sondıqtan qoğamdıq oqiğalar
qanşama zor bolğanmen bul uşqındı öşire almadı.
Tamaşa müsin soğıp, oğan jan bitiru - jaqsı-aq, biraq jap-jas aqıloydı örbitip, jas jandı öziñşe somdau jəne oğan şınşıl sezim darıtu onan da artıq.
Aqıl-oydıñ öziniñ ruhani perzenti boluı mümkin.
Osınau jetimek şəkirti Simurdenniñ tirşilikte jaqsı körgen jalğız
pendesi edi.
Biraq osınday adamnıñ ıqılas-peyilinde olqılıq ta bar ma edi,
qalay? Biz munı keyin köremiz.
Ekinşi kitap
TOTI QUS KÖŞESINDEGI ŞAĞIN KABAK
I. Üşeu
Totı qus köşesinde bir şağın kabak nemese, jurttıñ aytuınşa,
dəmhana bolatın. Osı dəmhananıñ janında tükpir bölme bar-dı. Qazir ol
tarihi bölmege aynalğan. Mine, osında qudiretti küş iesi bolğan əri ünemi
qatañ baqılauda jürgendikten, bir-birimen jurt közinşe söylesuden
taysalatın adamdar, mümkin, qaderinşe, jasırın türde auıq-auıq bas
qosatın.
1793 jılğı 28 mausımda osı bölmede üstel basında üş adam otırdı.
Olardıñ ərqaysısı üsteldiñ bir-bir jağıp alıptı da, törtinşi jağı bos
qalıptı. Keşki sağat segizder şaması bolatın. Köşe əli jarıq, biraq
dəmhananıñ tükpir bölmesi qarañğı tartıp, üstel üstine aspalı şam
jarıq tüsirip tür.
Əñgimelesip otırğan üşeudiñ biri bop-boz, baysaldı, juqa erindi,
janarı suıq jas jigit. Bir şıqşıtı keyistikpep əlsin-əli bult-bult etedi.
Onı küldirmey turğan da sol bolsa kerek. Basında opalanğan parik,
qolında biyälay.
Qalğan ekeuiniñ biri - alıp ta, ekinşisi - ergejeyli derlik. Alıptıñ
betin şeşek ayğızdap tastağan. Köntek erin, balğa tis, abajaday judırıq,
jaynaq köz; eki qasınıñ ortasında sestigen qırtıs, biraq ezui
meyirimdilik tanıtqanday. Üşinşisi - sarğış bet tapal Otırğanda bükir
siyäqtı; auzı dorbaday əri aduın tərizdi.
Birinşisiniñ atı - Robesper, ekinşisi - Danton, üşinşisi Marat
bolatın.
Olar bölme işinde özdi-özi oñaşa otır. Dantonnıñ aldında tostağan
men şarap quyulı şañ-şañ bötelke; Marattıñ aldında - bir kese kofe,
Robesperdiñ aldında - jayulı qağaz.
Qağaz janında siyä sauıt, ğasırdıñ sonau bas şeninde mektepterde
qoldanılıp kelgen kedir örnekti döñgelek qorğasın siyä sauıttardıñ biri.
Tap osı jerde qauırsın qalam jatır. Qağaz üstinde mıstan jasalğan
ülken mör. Üstel ortasında Frantsiyänıñ jayulı qartası.
Keñeste talqılanıp jatqan məsele üstel üstinde jayulı jatqan jəne
Robesper dauıstay oqıp şıqqan qağazdar. Əñgime qıza-qıza aytısqa
ulasıp baradı. Dauıstar barğan sayın zorayıp, qatqıl sarın estile
bastadı.
II. Respublika qauip üstinde!
Danton türegelip, orındığın əregirek iterip tastadı.
- Estimisiñder! - dep dauıstap jiberdi ol. - Aldımızda turğan mindet
bireu-aq - ol respublikanı qutqaru. Respublika qauip üstinde! Qazir men
üşin eñ bastısı - Frantsiyänı jaudan azat etu. Bul üşin qural ataulınıñ
bəri jaqsı. Aynala ajal tönip turğanda men quraldıñ bərin
paydalanamın. Bərinen qorıqsam, bərin isteuge dayınmın. Revolyutsiyäda
şalağay şaranıñ, kinəmşildiktiñ boluı mümkin emes. Özgeniñ zəresin
alsaq qana paydamız bolmaq. Pil tabanın qayda qoyarın oylap, bas
qatırıp jata ma? Jaudı taptap ötu kerek!
Robesper aqırın jauap qattı:
- Meniñ de tilegim osı. - Söytti de ol: - Əñgime tek jaudıñ qayda
ekendiginde, - dep qosa ayttı.
- Ol Frantsiyädan tıs jerde, əri onı men quıp tastağanmın! - dep düñk
etti Danton.
- Ol bizdiñ şepte, əri men onı baqılap jürmin, - dedi Robesper.
- Men onı qayta quıp tastaymın, - dedi Danton.
- Iştegi jaudı qua almaysıñ.
- Endeşe, onı qaytu kerek?
- Qıru kerek.
- Men munı qostaymın, - dedi Danton öz tarapınan; sonan soñ,
qaytalaymın, Robesper, jau elden tıs jerde, - dedi.
- Qaytalap aytamın, Danton, ol - işimizde.
- Robesper, ol - bizdiñ şekarada.
- Danton, ol Vandeyäda.
- Sabır etiñizder, - dep ün tastadı üşinşi dauıs, - jau jer-jerdiñ
bərin jaylap alğan, sondıqtan sizder qurıdıñızdar.
Munı aytqan Marat edi. Robesper onıñ betine jalt qaradı da,
sabırmen pikir talastırdı:
- Jalpılama söz jeter endi. Men sizderge faktini mısalğa keltirdim. -
Robesper qolın aldında jatqan qağaz üstine qoyıp, sözin sabaqtay tüsti.
- Men sizderge Jelambr jetkizgen məlimetti habarladım. Danton, sizge
aytarım: sırtqı jaumen soğıs - dəneñe emes; gəptiñ bəri azamat
soğısında. Sırtqı soğıs - şıntaqqa tüsken sızattay: azamat soğısı - işqazandı keulep keter qaterli isik. Jaña ğana men oqıp bergen məlimetten
bir nərse ayqın añğarıladı: küni büginge deyin küşi bıtırañqı bolıp,
jekelegen basbuzarlar ğana qimıl jasap kelgen Vandeyä endi toptasuğa
dayın. Budan bılay onıñ bas komandaşısı bolmaq.
Qaraqşı ataman! - dep düñk etti Danton.
Ol bizdiñ jağalauğa ekinşi mausımda kelip tüsti, - dedi onıñ sözine
qulaq aspastan Robesper. - Munıñ qanday ekenin bilesizder. Buta
arasınan jürgizip kelgen soğıs etek jaya bastadı. Sonımen bir mezgilde
ağılşın desantı əzirlenip jatır. Vandeyälıqtar men ağılşındar Bretan men Britaniyä. Men sizderge qolğa tüsken hattı körsettim, onda
"köterilisşiler arasına jiırma mıñ qızıl mundir* kele qalsa, jüz mıñ
adam köterilmek" delingen. Şarua büligi şarıqtağanda ağılşın desantı
kelip tüspekşi. Olardıñ josparı mınau. Kartağa qarañızdar. Sonan soñ
kartanı sausağımen türtkilep, əñgimesin jalğastıra tüsti. Ağılşındardıñ qalauı mol: olar mına jağalaudıñ kez kelgen jerine
tüse aladı. Eki aptadan keyin üş jüz mıñ adamdıq armiyä jinaladı da,
bükil Bretan frantsuz koroliniñ qolına köşedi.
- Yağni ağılşın koroliniñ, - dep tüzetti Danton.
- Joq, frantsuz koroliniñ. Söytti de, Robesper tağı da bılay dedi: Frantsuz koroli odan da jaman: şet jerlik jaudı eki aptada quıp jiberuge
boladı, al monarhiyädan qutılu üşin bizge on segiz ğasır qajet bolmadı
ma?
Danton ornına otırıp, oylana, qolımen basın süyedi.
- Endi qauiptiñ qaydan tönip turğanın körip otırsızdar ma, - dedi
Robesper. - Bretan ağılşındarğa Parijge jol aşpaq.
Danton basın köterip, ızalana tüygen ülken judırığın töske qoyğan
balğaday üstelge tüsirdi.
- Robesper, Verden prussaktarğa Parijge jol aşpap pa edi?
- Sonda şe?
- Sonda ma, biz prussaktardı quğanday ağılşındardı da quıp
şığamız! - Osını ayttı da, Danton ornınan tağı uşıp turdı.
Robesper sap-salqın qolımen onıñ qız-qız qaynağan judırığın
ustadı.
- Otırıñız, Danton, kartanı judırıqpen tüygişteudiñ ornına köz
qiığıñızdı salıñızşı.
Biraq Dantondı pikirinen taydıru oñay emes-ti.
- Joq, munıñız tipti artıq! - dep sañq etti ol. - Şığıstan tönip kele
jatqan apattı batıstan kütpekpiz be?.. İə, Robesper, Angliyä bizge muhit
jağınan qauip töndirip otır, qoş. Biraq Pireneyde - İspaniyä, Alpide İtaliyä, Reynde - Germaniyä bizge qarsı köterilip kele jatqan joq pa? Al
köz uşında tağı da orıs ayuı jatır... Robesper, qater jan-jaqtan tönip
tur: ol bizdi tar qursaumen qorşap aldı. Armiyä mıqtap siredi. Tört
jüzden astam soldatı bar birde-bir batalon joq. Jaujürek De-Pont
polkinde nebarı bes jüz adam qaldı. Pamar lageri jauğa tapsırıldı.
Jivede qalğan bükil ün qorı bes jüz qapqa jeter-jetpes. Biz şeginip
kelemiz - Braunşveyg* küşeyip, bizge qarsı enteley, özderi basıp alğan
frantsuz qalalarınıñ bərine nemis tuın tigip jatır. Pruss koroli
Europanıñ tağdırın biley bastadı. Ol bizdiñ provintsiyälardı basıp
aluda, ol, əli körersiz, Belgiyänı da uısına almaq. Ol ras, biz şınında
da Berlin üşin qara ter bop jürgenge uqsaymız. Büyte berse, eger aqılesimizdi jimasaq, frantsuz revolyutsiyäsı Potsdamğa payda keltirgen bolıp,
Fridrih Ekinşiniñ kişigirim ielikteriniñ ulğayuı sonıñ birden-bir
nətijesi bolıp şıqpaq jəne biz Frantsiyänıñ korolin Prussiyä koroliniñ
müddesi üşin jahannamğa attandırğan bolıp şıqpaqpız! Osı jerde
Danton, üreyli Danton qarqılday külip jiberdi.
Onıñ külkisin estip, Marat jımiyä mırs etti.
- Ərkimniñ öz bilgeni bar, - dedi ol - Sizdiñ oyıñız, Danton - Prussiyä,
al sizdiñ oyıñız, Robesper - Vandeyä. Endi men de öz oyımdı aytayın.
Ekeuiñiz de şın qauipti körmey otırsızdar. Ekeuiñiz de qatelesesizder.
Qauip, Robeserdiñ oylağanınday, Londonda da jəne Dantonnıñ
oylağanınday, Berlinde de emes: qauip - Parijde. Bül qauip birliktiñ
joqtığında, sizderdiñ ekeuiñizden bastap ərkimniñ oz degeninen qaytpay,
qasarısuğa quqıqtımın dep otırğanında. Qauip - ideyälıq bılıqta, erikjiger anarhiyäsında.
- Sonda siz de anarhiyä turalı aytpaqsız ba? - dep üzip jiberdi onı
Danton. - Onı tuğızıp otırğan sizden basqa kim?
Biraq Marat kidirmey söyley berdi:
- Robesper, Danton, qauip-qater kabaktarda, qızoynaqtarda,
klubtarda... Qauip aştıqta. Qauip qunı kün sanap quldırap bara jatqan
qağaz aqşada. Assignatsiyänı alıpsatarlar men saudagerler - qauiptiñ nağız
oşağı ... Ə- ə, sizder Parijge mən bermeydi ekensizder ğoy! Sizder ayaq
astındağı qauipti aydaladan izdep otırsızdar. Endeşe, qoyıñızdar: qauip
üsteriñizde, tap irgeleriñizde. Aynala golı astırtın əreket. Jürginşiler
köşe boyında bir-birine gazet oqığan bolıp, köz ala bas şulğısadı. Nieti
tüzuligi turalı kuəligi joq altı mıñ adam - qaytıp oralğan emigranttar,
fəni sırbazdar men tıñşılar - astıñğı üylerde, şatırlar men PaleRoyaldıñ ağaş galereyälarında jasırınıp-pısırınıp jür. Nan
dükenderi aldında - uzın-şubaq kezek. Ər bosağada sümireyip turğan
beyşara əyelder jəne bəri de "Tınıştıq endi qaşan ornaydı?" dep
jalbarına suraydı. İə, qauip - jer-jerdiñ bərinde, əsirese ortalıqta,
Parijde. Burınğı dvoryandar astırtın əreket əzirlep jatır, patriottar
jalañayaq jür. Toğızınşı naurızda qamauğa alınğan aqsüyekter endigi
bosatıp jiberilgen. Şekarada zeñbirek süyrep jüruge tiis mıñdağan jelis
attarınıñ köşede bizge balşıq şaşıratıp bara jatqanı. Tört funt
qatqan nan - üş frank - on eki su turadı. Teatrlarda ədepsiz pesalar
oynalıp jatır, jəne köp uzamay Robesper Dantondı gilotinağa*
attandırmaq.
- Söytip körsin! - dep düñk etti Danton. Robesper kartanı şuqşiyä
qarap tür.
- Al meniñ usınısım mınau, - dedi munan soñ Marat. - Aqırğı ret küş
jumsap körelik. Kelisimge keluge tırısalıq. Mundayda tırısıp körudiñ
jöni bar siyäqtı. Ekeuiñiz diñ de söziñizde şındıqtıñ uşığı jatır, biraq
tügel şındıq - men aytıp turğan nərsede. Bizge jetispey turğanı ne?
Birlik. Tiri qalmağımız osı birlikte ğana. Biraq asığuımız kerek. Parij
revolyutsiyä tizginin qolına aluğa tiis. Tım bolmasa bir sağattan ayrılsaq,
erteñ, vandeyälıqtardıñ Orleannan, al prussaktardıñ - Parijden
tabıluı ıqtimal. Körip otırsızdar ma, Danton men Robesper, men
sizderge bir sət ırıq bermekpin. Munan qanday qorıtındı şığaruğa
boladı? Qorıtındı bireu ğana, ol - diktatura. Biz üşeumiz revolyutsiyänı
beyneleymiz. Biz - onıñ üş birdey basımız. Osı üş bastıñ bireui
söyleydi, ol siz - Robesper, ekinşisi ırıldaydı, ol siz - Danton...
- Al üşinşisi tisteydi, ol siz - Marat, - dep qostap əketti Danton.
- Üşeui de tisteuik, - dep tüzetti Robesper.
Bir sət ünsizdik bastı. Sonan soñ əñgime qayta bastaldı. Marat aşuğa
mindi:
- Robesper! Danton! Demek, meni tıñdağılarıñız kelmeydi eken ğoy!
Endeşe, tağı da aytamın: sizder qurıdıñızdar. Özderiñizdiñ sayasatıñız
özderiñizdi tuyıqqa tiregeli otır. Əri qaray jol joq. Amaldarıñ
tausıldı. Istep otırğandarıñız molağa aparar esikten basqa esiktiñ bərin
aldarıñızdan tars jabadı.
Danton iığın qiqañ etkizdi.
- Bizdiñ ulılığımızdıñ özi osında, - dedi ol
- Siz ekeuiñiz əli jassızdar, - dedi odan əri Marat. - Sen neşedesiñ,
Danton? Otız törttemin deysiñ be?
- Al sen şe, Robesper? Otız üştesiñ be?.. Al men dünie jaralğannan
beri jasap kelemin: men - adamzattıñ məñgilik qayğı-qasiretimin, men altı
mıñ jasağan adammın.
III. Asıl sezim bulqınısı
Əñgime kilt tındı. Üşeui de öz oylarına şomğanday. Robesper
sazarıñqırap ketti. Danton qızarıñqırap ketti. Ekeui de qalş-qalş etedi.
Marattıñ köz janarındağı uıttı uşqın öşti, jüzi qaytadan jadırap,
jaydarılanıp sala berdi.
Sol mezet bölmeniñ tükpir jağınan:
- Marat, seniki durıs emes, - degen dauıs estildi. Bəri jalt qaradı.
Aytıs kezinde olar artqı esik arqılı bireudiñ işke kirgenin bayqamay
qalğan.
- Ə, bul sen be ediñ, azamat Simurden? - dedi Marat.
- Səlemetsiñ be?
Kirgen şınında da Simurden edi.
- Marat, seniki durıs emes dep turmın, - dep qaytaladı ol.
Marat kögerip ketti: bul onıñ bozarğanı edi. Simurden söyley berdi:
- Sen paydalısıñ, al Robesper men Danton qajet. Olay qorqıtıpürkitudiñ keregi ne? Birlik, birlik qajet, azamattar! Halıq birlikti talap
etedi.
Simurdenniñ aralasuı, işki aytısqa oyda-joqta bögde adamnıñ
kimeleui şaşıp jibergen salqın suday eser etti; ol dauıldı basıp
tastamağanmen, betin qaytardı.
Simurden üstelge jaqındadı.
Danton men Robesper onı biletin. Konventtiñ halıqqa arnağan
tribunalarında olar osınau əluetti adamdı talay ret bayqağan-dı. Halıq
onıñ aldınan bas kiimin alatın. Əytkenmen formalist Robesper qaytse
de surap qaldı.
- Siz munda qalay kirdiñiz, azamat?
- Ol Episkopattan, - dep jauap berdi Marat.
- E, Simurden azamat bül jerde artıqşılıq etpeydi, - dedi de, Danton
Simurdenge qolın usındı, sonan soñ: - Simurden azamatqa mən-jaydı
tüsindiru kerek. Ol der kezinde keldi. Men bül jerde Goranıñ ökilimin,
Marat - Kommunanıñ ökili, Robesper -Qoğamdı qutqaru komitetiniñ ökili,
Simurden - Episkopattıñ ökili. Ol bizdi tatulastırmaq, - dedi tağı da.
- Maqul,- dedi Simurden sabırmen əri jay ğana. - Qanday məsele?
- Biz Vandeyä turalı söylesip otır edik, - dedi Robesper.
- Vandeyä turalı ma? - dep qaytalap suradı da, Simurden sözin əri
sozdı. - İə, bul - ülken qater. Revolyutsiyä opat bolsa, bul Vandeyänıñ ğana
kesirinen bolmaq: Vandeyä on Germaniyädan da qauipti. Frantsiyänıñ ömir
süre aluı üşin Vandeyänı qurtu qajet.
Bül az sözdiñ özi Robesperge jağıp ketti. Sonda da ol:
- Siz, burın əulie əkey boldıñız-au, osı? - dep suradı.
- İə, azamat, - dep jauap qattı Simurden.
- Munda turğan ne bar? - dep ilip əketti Danton. - Əulie əkey bizdi
jaqtap otırsa, jay adamnan qundıraq bolğanı. Revolyutsiyä kezinde
qoñırau mənet pen zeñbirekke qalay aynalsa, dindar da jay azamatqa solay
aynalmaq.
- Endi Vandeyäğa oralayıq, - dedi Robesper.
- İə, sonda gəp nede bolıp tur? - dep suradı Simurden.
- Onda əlgi Vandeyäda ne bop jatır özi?
- Vandeyä kösem tauıptı. Endi ol qorqınıştı bola bastadı, - dep
jauap berdi Robesper.
- Ol netken kösem, azamat Robesper?
- Lantenak degen bireu, özin Bretan muragerimin dep murnın şüyirip
jürgen burınğı markiz.
Simurden eleñ etti.
- Bilem, - dedi ol - Men onıñ dini qauımında əulie əkey bolğanmın.
Sodan soñ səl oylanıp, sözin tağı jalğadı. - İə, ol qorqınıştı boluğa
tiis.
- Şınında da qorqınıştı, - dedi Robesper. - Ol derevnyalardı örtep,
jaralılardı birjola qurtıp, tutqındardı öltirip, əyelderdi atıp
jürgen körinedi.
- Əyelderdi deysiz be?
- İə. Onıñ buyrığı boyınşa özgelermen birge üş birdey balanıñ
şeşesi atıp tastalğan. Balalardıñ ne küyde ekeni belgisiz... Əri ol - nağız
qolbasşı, əskeri önerdi biletin kisi.
- Ol ras, - dedi Simurden. - Gannover soğısı kezinde-aq soldattar ol
jayında: "Joğarıda Rişele, tömende Lantenak" deytin. Nağız bas
komandaşı Lantenak bolatın.
Robesper ayta berdi:
- Mine, söytip, Simurden azamat, sol kisi qazir Vandeyäda jür.
- Köpten beri me?
- Üş aptadan beri.
- Onı zañnan tıs dep jariyälau kerek.
- Isteldi.
- Onıñ basına bəyge tigu kerek.
- Isteldi.
- Onı ustağan adamğa aqşalay köp sıylıq beriledi dep uəde etu kerek.
- Isteldi.
- Qağaz aqşamen emes, altınmen.
- Isteldi.
- Onı gilotinağa jöneltu kerek.
- Isteledi.
- Munı kim istemek?
- Siz.
- Men be?
- İə, Qoğamdı qutqaru komiteti sizdi barşa uəkildikpen Vandeyäğa
delegat etip jibermek.
- Maqul, - dedi Simurden.
Robesper adamdı tez tañdaytın - bul memleket qayratkerine tən
qasiet. Ol aldında jatqan qalıñ qağazdıñ arasınan "Birtutas jəne
ajıramas Frantsuz respublikası. Qoğamdı qutqaru komiteti" dep tasqa
basılğan bas taqırıbı bar blank aldı.
Simurden əñgimesin sabaqtay tüsti:
- İə, bul uyğarımdı men qabıl alamın. Jayğa qarsı jay atılmaq.
Lantenak qatıgez -men de qatıgez bolamın. Oğan ölispey-berispeske soğıs
jariyälaymın. Odan respublikanı azat etemin... Men sonda kimniñ
janında delegat bolamın?
- Lantenakqa qarsı jiberilgen ekspeditsiyälıq otryad komandaşısınıñ
janında, - dep jauap berdi Robesper. - Tek sizge onıñ aqsüyek ekenin
eskertuge tiispin.
Danton qostap əketti:
- Onda turğan ne bar? Tağı da şarttılıq. Ras-au, kisi külerlik emes pe!
Aqsüyek! Onıñ kesiri qanday? Əulie əjeyler turalı ne aytsaq, aqsüyekter
turalı da sonı aytuğa boladı: bizdi jaqtaydı eken, demek, jaqsı bolğanı.
Dvoryandıq - eskiniñ sarqınşağı, sondıqtan onıñ mañızın pe əri, ne beri
əsirelemeu kerek.
- Azamat Danton, azamat Robesper, - Simurdenniñ dausı baysaldı
estildi. - Sizder aqsüyekterge senip, bəlkim, durıs istep otırğan
şığarsızdar, biraq halıq olarğa senbeydi, əri onısı durıs ta. Əulie
əkeyge dvoryanğa bas-köz bolu tapsırılğanda eki birdey jauapkerlik
jükteledi, sondıqtan mundayda əulie əkey tayınbauğa tiis.
- Dau joq, - dedi Robesper.
- Əri aytqanınan qaytpauğa tiis, - dedi oğan ilese Simurden.
- Durıs-aq, azamat Simurden, - dedi Robesper. - Siz jas jigitpen istes
bolasız jəne jasıñız eki esedey ülken bolğandıqtan, onı ıqpalıñızğa
op-oñay alasız. Onımen sanasa otırıp, bağıt silteu kerek. Sirə, özi
darındı ofitser bolsa kerek: aqpar bitken osını quattaydı. Onıñ otryadı
Vandeyäğa jorıq jasau üşin Reyn armiyäsınan bölingen korpustıñ
quramına kiredi. Ol jaqında şekaradan keldi. Onda aqılı men
erjürektigi arqasında erekşe közge tüsken. Öz kolonnasın üzdik
basqaradı. Lantenak qartqa eki aptadan beri tınıs alğızbay, tıqsırıp,
aldına sap quıp baradı. Aqır soñında jağağa tığıp, teñizge toğıtpaq.
Lantenaktıñ boyında dausız təjiribe men jauınger kəri tarlannıñ
qulığı bolsa, onıñ boyında jas komandirge tən aduındı qayrat bar.
- Bayqauımşa, ol jigittiñ şınında da darın-qabileti mol körinedi, dep qaldı Simurden.
- İə, ətteñ, bir kemşiligi bar.
Bul eskertpe Marattıñ auzınan şıqtı.
- Qanday? - dep suradı Simurden.
- Meyirban jürek, - dep jauap qattı da, Marat sözin əri jalğastırdı. Ol urısta qatal da, urıstan soñ osal Tım qayırımpaz. Keşirimşil əri
tartınşaq. Ol monah əyelderge ara tüsip, aqsüyekterdiñ əyelderi men
qızdarın qutqarıp jiberedi, tutqındar men poptardı bosatıp qoya beredi.
- Bul ülken qatelik eken, - dep kübirledi Simurden.
- Bul - qılmıs, - dep tüzetti Marat.
- Key kezde, - dep eskertti Danton.
- Köbinese, - dedi Robesper.
- Ərqaşan derlik, - dep söz qıstırdı tağı da Marat.
- Otan jaularımen isiñ tüskende - ərqaşan da qılmıs, - dedi Simurden.
Marat oğan burılıp qaradı:
- Azamat Simurden, royalisterdiñ
respublikaşıl kösemge ne ister ediñ?

kösemin

erkine

qoya

bergen

- Atıp tastauğa buyırar edim.
- Nemese gilotinağa attandırar edi, - dep qaldı Marat.
- Qalağanın tañdap alsın, - dedi Simurden. Danton mırs etti.
- Mağan salsa, ekeuiniñ jaqsılığı birdey.
- Saspağın, - dep küñk etti Marat, - sen əli ekeuin de birdey alarsıñ.
Sonan soñ onıñ közi Dantonnan auıp, Simurdenge qadala qaldı: - Jə,
söytip, azamat Simurden, respublikaşıl kösem jaza bassa, basın aluğa
buyırar ma ediñ?
- Jiırma tört sağattıñ işinde.
- Endeşe, Robesperdiñ pikirine qosılamın, - dedi Marat. - Qoğamdı
qutqaru komiteti azamat Simurdendi jağalau armiyäsınıñ ekspeditsiyälıq
kolonnasınıñ komandirine bas-köz bolu üşin tötenşe uəkildikpen
komissar etip jiberuge tiis. Aytpaqşı, komandirdiñ atı-jöni kim?
- Ol - burınğı dvoryanin, aqsüyek, - dep jauap berdi Robesper. Söytti
de, qağazdarın aqtara bastadı.
Meyli, pop dvoryannıñ izin bağıp jürsin, - dedi Danton - Men oqşau
alğanda dvoryanğa da, popqa da senbes edim, biraq ekeuiniñ bası qosıla
qalsa, olardan qorıqpaymın: olar bir-biriniñ basqan izin añdıp jürmek.
Sonda bəri oñınan kelmek.
Simurdenniñ mañdayında öne boyı jazılmay, tünerip turatın qırtıs
tereñdey tüsti, biraq bul eskertpeni şın məninde durıs dep tapsa kerek,
ol tipti Dantonğa burılıp ta qaramadı.
- Meniñ baqılauıma berilgen revolyutsiyäşıl əsker basınıñ eñ alğaş
jañsaq qadamı üşin ölim jazası kesiledi, - dedi ol qatañ ünmen.
Robesper qağazdan közin almay jatıp:
- Ə, mine, taptım atın... Azamat Simurden, tağdırı sizge
tapsırılğalı otırğan jas komandir - burınğı vikont. Ata-tegi - Goven.
Simurden sup-sur bolıp ketti.
- Goven! - dedi ol qapelimde ne aytarğa bilmey. Onıñ lezde bozarıp
ketkeni Marattıñ nazarınan tıs qalmadı.
- Vikont Goven! - dep sasqalaqtay qaytaladı Simurden.
- İə, - dedi Robesper.
- Al qalay? - dep ün qattı Marat onan közin ayırmastan.
Bəri bir sət tına qaldı. Sodan soñ Marat sözin jalğastırdı:
- Azamat Simurden, öziñiz aytqan şart boyınşa komandaşı Govenniñ
janına komissar bolıp tağayındaluğa kelisesiz be? Toqtamğa keldiñiz be?
- Keldim, - dep jauap berdi qattı Simurden, burınğıdan beter öñi
qaşıp.
Robesper aldında jatqan qalamdı alıp, "Qoğamdı qutqaru komiteti"
degen taqırıbı bar blankige öziniñ tüp-tüzu qoltañbasımen tort jol söz
jazıp, qol qoydı da, qağaz ben qalamdı Dantonğa sırğıttı. Ol da qolın
qoydı, sonan soñ əbden qutı qaşqan Simurdennen köz jazbay otırğan
Marat qoltañbasın saldı.
Robesper qağazdı qayta qolına alıp, uaqıtın qoydı da, Simurdenge
berdi. Simurden onı oqıp şıqtı:
Respublikanıñ ekinşi jılı.
Osımen Qoğamdı qutqaru komitetiniñ azamat Simurdendi jağalaudağı
armiyänıñ ekspeditsiyälıq otryadınıñ bastığı azamat Govenniñ janında
quzırlı uəkildigi bar komissar etip tağayındalatını kuəlandırıladı.
Robesper, Danton, Marat.
28 mausım, 1793 jıl. Marat Simurden kuəlikti oqıp turğanda odan köz
jazbastan qarap otırdı, sonan soñ öz-özine söylegendey:
- Munıñ bərin Konventtiñ dekretimen nemese Qoğamdı qutqaru
komitetiniñ ayrıqşa qaulısımen quattau kerek boladı,- dedi kübirlep.
- Siz qayda turasız, azamat Simurden? - dep suradı Robesper.
Sauda palatasınıñ üyinde.
Məssağan! Men de sonda turamın, endeşe, - dedi Danton. Özimiz tipti
körşi ekenbiz ğoy.
Robesper sözin əri jalğadı:
Bir minuttı da bos jibermeu kerek. Erteñ siz Qoğamdı qutqaru
komitetiniñ barlıq müşeleri qol qoyğan resmi qağaz alasız. Bül qağaz
armiyä janında jürgen deputattarğa sizdiñ dayındalğanıñızdı
quattaydı. Sizdiñ jeke basıñız bizge məlim. Sizge quzırlı uəkildik berip
otırmız. Siz Govendi general ete de alasız, eşafotqa* jönelte de alasız.
Tağayındalğanıñız turalı buyrıqtı erteñ sağat üşte alasız. Qaşan
jürip ketpeksiz?
Erteñ sağat törtte, - dep jauap berdi Simurden. Olar osımen qoş
aytıstı.
Al osıdan eki künnen soñ Qoğamdı qutqaru komiteti tutqın
qaraqşılar men bülikşilerdiñ qaşuına qanday da bir septesuşilik üşin
ölim jazasın kesetin dekretti Vandeyänıñ qalaları men selolarına
jariyälap, onı qatañ orındau jöninde şartarapqa jasarlıq tarattı.
Bul dekret alğaşqı qadam ğana boldı. Konvent odan əri ketti. Birneşe
aydan soñ Laval qalası vandeyälıq qaşqındarğa qaqpasın aşqannan
keyin bülikşilerge baspana bergen kez kelgen qala talqandaladı dep
jarlıq etken dekret jariyälanğan.
Ekinşi jağınan, munan burın Europanıñ barşa monarhtarınıñ
atınan emigranttardıñ türtpegimen jazılğan gertsog Braunşveygskiydiñ
manifesi boyınşa qolındağı qaruımen ustalğan kez kelgen frantsuz
atıladı jəne frantsuz koroliniñ basınan bir tal şaş jerge tüsse, Parij
jermen-jeksen etiledi dep jariyälanğan bolatın.
ÜŞINŞI BÖLIM
VANDEYaDA
Birinşi kitap
VANDEYa
I. Ormandar
Ol kezde Bretanda qorqınıştı jeti orman bolatın.
Vandeyä - poptardıñ bülik şığarğan jeri. Bül köteriliske septesken
orman-toğay boldı. Qaytesiñ, qarañğılıqqa kömektesedi de.
Bretan aqsüyekteriniñ birin jurt jeti ormannıñ qojayını dep
ataytın. Bul tap sol vikont de-Fontene Bretan printsi bolatın. Bretan
ormanınıñ 1792 jıldan 1800 jılğa deyingi tarihı jeke kitap quray alar
edi; ol añız siyäqtanıp tarihqa, kölemdi Vandeyä avantyurasına ulasa,
astarlasıp jatır.
Tarihtıñ da, añızdıñ da öz şındığı bar. Vandeyä köterilisiniñ sırın
tarihtı añızben tolıqtırğanda ğana tolıq tüsindiruge boladı. Tarih tutastıq üşin, al añız daralıq üşin qajet.
Turasın aytsaq, Vandeyä munday eñbek siñiruge əbden turadı.
Vandeyä köterilisin tüsinu üşin osınau ımırasız qarama-qayşılıqtı:
bir jağınan, frantsuz revolyutsiyäsın, ekinşi jağınan, Bretan şaruasın
közge ayqın elestetu kerek. İgiligin tügel qurtıp jibererdey antalağan
jau qorşauında qalğan örkeniettiñ suıt şeruimen qatar, özimen birge
qisapsız jaqsılıq əkele jatqan progrestiñ; osınau qarıştı adım,
örşil ekpinimen qatar, teñdesi joq osınau ulı oqiğalarmen qatar jabayı, öziniñ eginjayına, aulasına, şatırı sabanmen jabılğan
baspanasına matap-tañulı, töñirektegi auıl bitkendi qoñırau dausınan
ajıratatın, sudı işuge ğana paydalanatın, sütpen, kaştan jañğağımen
tamaqtanatın şaşı jalbırağan, kök köz, özinşe bir mañğaz da sabırlı
adam tur. Jibek örnek tögilgen bılğarı kürte kigen bul adam bir kezde öz
ata-babaları keltterdiñ bet-auzın boyap-bezegeni siyäqtı kiim-keşegin
əşekeyleydi jəne öziniñ senor jendetin qojam dep qurmet tutadı. Ol
ögizin aydaudı, şalğısın qayraudı, eptep-septep jer öñdeudi,
qaraqumıqtan şelpek pisirudi ğana biledi. Ol eñ aldımen soqasın, sonan
soñ əjesin qadirleydi, ol abzal quday anağa da, izgi siqırşığa da, zalım
siqırşığa da senedi. Ol altar aldında da, qum ortasında sopayıp
turğan ülken jumbaq tas aldında da təjim etip, tize bügedi. Öz
korolderin, öz mırzaların, öz dinbasıların, öz bitin jaqsı köretin bul
diqan, balıqşı, brakoner jaydaq, qumayt jağada teñiz şuına qulaq tosa,
tüneriñki oyğa ketken küyi birneşe sağat tapjılmay turuğa bar. Endi osı
adamnıñ qasına frantsuz revolyutsiyäsın qatar qoyıp, bul soqır onıñ
nurın añğarar ma dep öziñizden surap köriñizşi.
II. Adamdar
Şaruanıñ taban tirer eki nüktesi bar. Biri - onı asıraytın eginjayı
da, ekinşisi - onı jasıratın orman.
Bretan ormanınıñ qanday bolğanın közge elestetu oñay emes: ol jurt
mekendegen öñşeñ qala bolatın. Ağaş butağı men tikenek buta uyısa
ösken it tumsığı batpas qalıñ jınıs işi tolğan jabayı qus, qarañğı
tükpir, elsiz, meñireu tınıştıq sekildenetin. Biraq kenetten, qas pen
közdiñ arasında, ağaş bitken qağıp tastalsa, bül qaraköleñkede
qumırsqanıñ ileuindegidey jıpırlap jürgen adam köriner edi.
Üstine jalpaq tas pen quray jabılğan, jer astında iirimşe keñeyip,
əueli tip-tik temen tüsetin, sodan soñ jan-jaqqa taramdanıp, qarañğı
üñgirge barıp tireletin tap-tar döñgelek qudıqtar bretandıqtardıñ boy
tasalar baspanası edi.
Midon ormanında qaptağan üñgir men ersili-qarsılı adam jürgen jer
astındağı qatınas joldarı qazıp tastalğan eñ şetkergi alañqaylardıñ
biri "Ülken qala" dep atalatın. Üsti tap osınday elsiz, al jer astında
jurt jii mekendegen ekinşi bir alañqay "Korol alañı" delinetin.
Bretanda jer astındağı bul ömir bağzı zamannan bastalğan. Munda
adam öz tektesterinen ərdayım qaşıp jüruge məjbür boldı. Bül jerdegi
orman-toğayda ağaş tübinen qazılğan adam ininiñ osınşama kop boluı da
sondıqtan.
On besinşi ğasırda senorlar uyımdastırğan qandı qırğın, on
altınşı jəne on jetinşi ğasırlarda - dini soğıstar, on segizinşi
ğasırda - adamdardı aulauğa baulınğan otız mıñ ittiñ aytaqtaluı halıqtıñ közden tasalanudı jön köruine sebep bolğan nərse, mine,
osılar. Bayırğı halıq keltterden, keltter rimdikterden bas sauğalay,
bretandıqtar normandardan bas sauğalay, gugenottar hatolikterden bas
sauğalay - bəri kezekpe-kezek əueli ormanğa, sonan jer astına barıp
tığıladı. Hayuandar osılay etedi. Tiraniyä halıqtı, mine, qanday həlge
uşırattı. Eki mıñ jıl boyı despotizmniñ barlıq türleri şapqınşılıq, feodalizm, fanatizm, memlekettik qazına - izge tüsken
añşıday-aq zəresi zər tübine ketken beyşara Bretandı qudalaumen
boldı, bul ayausız qudalauşılıq bir türde ayaqtalar-ayaqtalmasta ekinşi
türde qayta bastalatın. Sol sebepti de jurt jer qoynauına kirip boy
tasaladı.
Bul adamdardıñ jan düniesinde ərdayım aşumen şektes ürey buğıp
jatatın, al frantsuz respublikası jariyälanğanda orman-toğay işinde
olarğa in ataulı dap-dayın turdı. Bretan ezgige qarsı şıqqanday-aq,
ıqtiyärsız bostandıqqa qarsı köteriliske attandı. Bul quldarğa tən
qatelik edi.
III. Adamdar men ormandardıñ ımıralastığı
Neler sumdıqtı bastan ötkergen Bretan ormanı tağı da eski
dağdısımen bülikke jərdemdese bastadı: bağzı kezdegişe bul jolı da
Vandeyä köterilisine kömekke keldi.
Bul ormannıñ astıñğı topırağı borkemikke uqsaytın. Ol jer
astındağı joldardıñ, inder men galereyälardıñ közden tasa qisapsız
tizbegimen şurq tesik qazıp tastalğan.
Munday inniñ ərqaysısında qıstırılıp-qımtırılıp bes-altı adam
turadı. Jer astındağı bul baspanalardıñ eñ bir qolaysızdığı - onda aua
tım tar, qapırıq bolatın.
Bul şarua büligi zor şeberlikpen əri meylinşe utımdılıqpen
uyımdastırıldı.
Pertr ormanında adam dausı estilmeytin, adamnıñ basqan izi eş
körinbeytin, soğan qaramastan onda altı mıñ adamdıq otryad tığılıp
jatqan. Elsiz körinetin Melak ormanında segiz mıñ qarulı qol bar edi. Al
şınında onıñ ekeui de Bretanda ülken orman sanalmaytın.
Bul qalıñ nuğa ayaq basuğa jaudıñ jüregi daualamaytın. Jer
astındağı qujınağan quısqa jasırınıp, jauıngerler qaptap jürgen
osınau aldamşı qalıñ jınıs revolyutsiyänıñ zildey tabanınıñ
tegeurinimen azamat soğısı burqaqşa atqılap jatqan astırtın dəu ulpa
tərizdes.
Añdausız batalondar jaudıñ basqan izin añdıp turatın. Birese taban
astınan sorañ etip, birese jer astına keyin süñgip, birese tüydek-tüydek
tobır bolıp şığa kelip, birese əp-sətte qaytadan jım-jılas joq bolıp,
əri kezbe, əri əkki astırtın armiyälar respublikaşıl otryadtardıñ ayağına
orala jürdi de qoydı. Olar lezde şañ-tozañğa aynalatın qulama, kişireye
alatın alpamsa, urıs kezinde - alıp, jasırına qalsa -ergejeyli,
körtışqannıñ qulığına basar kesirtke derlik.
Ülken ormandarğa qosa tolıp jatqan şoq toğaylar men butalar da
bolatın. Qala mañında auıldardıñ japatarmağay ornalasatını siyäqtı,
ülken ormannıñ töñiregine de kişigirim tal-buta qaptap ösedi. Ormandar
osınday şaşırañqı toğaylıqtar arqılı özara baylanısıp lagerlerine
aynalğan poselkeler; ayaqtan şalar tuzaq bolar qorşaulı aulası bar
fermalar; aynalasına or qazılıp, biik palisadalar turğızılğan
qorajaylar, mine, osınıñ bəri respublikaşıl armiyälar tüsip qalıp
jürgen qalıñ tordıñ tüyindeler tuzaqtarı bolatın.
Tal-buta men poselkelerin qosa osınau alasa orman tutas alğanda
"Şoq ormandar" dep jalpılama atalatın. Biz Parij batalonı tintu
jürgizgen kezde osı kitaptıñ birinşi tarauında tanısqan Sodrey ormanı
da sonıñ quramına kiretin.
Bul ormandar men sirek toğaylardıñ keybireuinde kösem üñgiriniñ
töñiregine üyme-jüyme ornalasqan jer astındağı şağın derevnyalar ğana
emes, ağaş tasasındağı alasa laşıqtardan turatın nağız poselkeler de
bolatın. Keyde munday poselkelerdiñ köptigi sonşa - orman işinde bıqıp
jatatın. Olardı köbinese turbadan şığıp jatqan tütinge qarap añğaruğa
bolar edi.
Əyelder laşıqtarda, al erkekter jer astındağı mekenderde turdı.
Soğıs kezinde olar tabiği üñgirlerdi de, keltterdiñ jer astındağı ejelgi
joldarın da paydalanatın. Jer astında jasırınıp jatqan erkekterge
əyelderi tamaq tasitın. Jer astında umıt qalğan adamdardıñ aştan
ölgen kezderi de boldı. Bular baspana-qudıqtıñ qaqpağın aşa almay
qalğan adamdar-tuğın. Ədette qurağan butaq pen mük jabılğan munday
qaqpaqtardıñ şeber jasalatını sonday, sırt qarağanda şop astınan
mülde bayqalmaytın, biraq işten oñay aşılıp-jabılatın. Jer ülken
saqtıqpen qazılatın: qazılğan topıraq juıq mañdağı qara suğa
tastalatın. Jer astındağı mekenderdiñ qabırğası men edenine
paporotnik pen mük töseletin. Munday baspanalar "loja" dep atalatın.
Onda jaqsılap jayğasuğa bolatın, biraq, ərine, jarıqsız, otsız, auasız,
al keyde tipti tamaqsız küneltuge tura keletin.
Erekşe saqtıqpen bolmasa jer astınan şığu qauipti edi: ötip bara
jatqan respublikaşılar otryadınıñ taban astınan şığa kelui əbden
ıqtimal-tuğın. Bul qorqınıştı orman: eki birdey tuzaq edi. Kökter onda
jüruge qorıqsa, aqtar bas köteruge batılı barmaytın.
IV. Jer astındağı ömir
Munday üñgirde otırğan adamdardıñ işi pısıp, zerigetin. Key tünderi
olar qauip-qaterge qaramastan sırtqa şığıp, bi bileuge tayaudağı jasıl
kögaldardıñ birine baratın. Əlde uaqıt ötkizu üşin duğa oqitın. Jan
Şuan jauıngerlerine kün boyı taspiıq sanattırıp qoyadı eken.
Jazda oraq meyramı jaqındağanda şarualardı jer astında ustap
turu qiınnıñ-qiını-tuğın. Keybireuleriniñ özindik erekşe talğamı da
bolatın. Bir vandeyälıq əyelşe kiinip, teatrğa baratın, keyin inine qaytıp
oralatın desedi jurt.
Munday ömirge şıday almay, moladan türmeni artıq körip, keybireuler
tura ajalğa attanatın.
Key kezderi üñgirdiñ qaqpağı səl aşılıp, onda otırğan adamdar eş
jerde oq atılıp jatqan joq pa eken dep tıñ tıñdaytın jəne oqtıñ
dausına
qaray
şayqastıñ
barısın
qadağalaytın.
Olar
respublikaşılardıñ oqtı dürkin-dürkin, al royalisterdiñ bir-birlep
atatının biledi. Dürkin-dürkin atılğan oq dausı kenet tına qalsa, bül
royalisterdiñ talqandalğanın bildiretin; bir-birlep atılğan oq dausı
sembey, alıstap bara jatsa, bul royalisterdiñ jaudı quıp bara jatqanın
añğartatın. Aqtar talqandalğan duşpandı ərdayım ökşeley quatın da,
kökter eşqaşan qumaytın, sebebi el olarğa qarsı bolatın.
Bul jer astındağı jauıngerler köp nərseden keremet habardar edi.
Olardıñ bir-birimen qanşalıqtı tez baylanısıp, qarım-qatınası
qanşalıqtı qupiyä saqtalğanına senudiñ özi qiın. Olar köpir ataulını
qiratıp, kölik ataulını doğarıp tastasa da, bir-birine bərin habarlap, birbirin saqtandıru təsilin bəribir taba biletin. Bükil elde, ormannan
ormanğa, auıldan auılğa, fermadan fermağa, laşıqtan laşıqqa, butadan
butağa özara almasıp turatın barlauşılar küzeti qoyılğan.
Bet pişini eşqanday sezik tudırmaytın añqau da añğal kelgen əldebir
mujıq quıs tayaqqa tığıp şuğıl məlimet alıp, ötip kete beretin.
Qurıltay jinalısınıñ burınğı müşesi Boetidu munday ökilderdi
jaña ülgidegi respublikalıq tölqujatpen jabdıqtap turdı, oğan tek
kisiniñ atı-jönin ğana jazu kerek-ti. Bül opasızdıñ qolında munday
tölqujattardıñ buma-buması boldı. Jurt bul tölqujattarmen bükil
Bretanda emin-erkin sayrandap jürdi. Olardı tauıp ustau mümkin emes
edi. Tört jüz mıñnan asa adamğa belgili qupiyä qasterley saqtalıp keldi.
Köteriliske şıqqan ölkeniñ bir ğana ortaq jüykesi barday, demek,
Bretan şeñberinde jerdiñ qanday da bir nüktesindegi terbelis onıñ ön
boyın şarlap ötetin. Habar bul ölkege közdi aşıp-jumğanşa jayılatın.
Buğan qustardıñ bir qatısı bar-au dep oylauğa da bolatınday. "Olarda
telegraf barğa uqsaydı" dep jazdı respublikaşıl generaldardıñ biri.
Ər qauımnıñ öz jetekşisi boldı. Meniñ əkem osı soğısqa qatısqan
adam, demek, men bul soğıs turalı kuəgerdiñ sözimen aytıp bere alamın.
V. Olardıñ ömiri soğıspen ötedi
Jurttıñ köbisi nayzamen qarulanğan. Degenmen tım təuir añşı
karabinder de barşılıq. Bretan brakonerleri men kontrabandisterinen
asqan atqış bolğan emes. Olar jürek jutqan öjet jauıngerler edi. Üş
jüz mıñ adamdıq jasaq quru turalı dekret altı jüz derevnyada dabıl
qaqtırdı. Ört jan-jaqtan bir mezgilde laulay köterildi. Alğaşqı kürkir
1792 jılı-aq 8 şildede qulazığan Ker-bader jazığında estildi.
Royalister qırıp-joyamız dep qoqan-loqı jasap, qolına qaru ustay
alatındardıñ bərin bas köteruge məjbür etti. Jurttı japatarmağay
köteruge pəlendey küş jumsaudıñ keregi de bolmadı. Respublikağa ant
bergen qaydağı bir əulie əkey jihaz sauıtına qara mısıqtı küni burın
salatın da, namaz kezinde mısıq əlgi jerden kenetten sumañ etip şığa
keletin. Şarualar: "Albastı! Albastı!" dep ayğaylasıp, töñirek bir
adamday ayağınan tik turatın. Uağız orındarı osılayşa ört oşağına
aynalıp jattı.
Ər bülikşi kökterge şabuıl jasau üşin de, qaşqanda or-ordan qarğıp
ötu üşin de özimen birge on bes futtıq uzın sırıq alıp jürdi. Munı ol
urısta da paydalanatın. Urıs dalasında, tipti jappay alıs-julıs
nemese şabuıl kezinde de, şarualarğa krest ne şirkeu uşıray qalsa, beri
jüreley otırıp, zulağan karteç astında namaz oqitın, söytip, tiri
qalğandarı namaz oqıp bolısımen jauğa dürse qoya beretin. Olar
mıltıqtarın jügire oqtap, zor şeberlik tanıtatın.
Olardı nege de nandıruğa bolar edi. Qaydağı bir dinbası olarğa
taramıspen küni burın tañıp tastalğandıqtan, moynına qızıl jolaq iz
tüsken ekinşi bir dindardı körsetip, "Mine, gilotina basın kesken adam
qayta tirilipti" dese, analar ilanıp qalatın. Qanşama keremet nərse
bolsa da, ketken su qarañğılıq deseñizşi!
Olardıñ keyde seriligi de ustap ketetin. Mısalı, olar keskilegen
qılış
astında,
uısınan
tuın
şığarmay
ölip
ketken
respublikaşılardıñ tu ustauşısı Feskini sıy-siyäpatpen jerledi. Ilkide
olar zeñbirekten qorqatın, sodan soñ oğan şoqparmen taysalmay tap
beretindi şığardı, tipti oqta-tekte tötep berip, betin qaytarıp ta jürdi.
Olardıñ alğaşqı oljası özderi "Uağızşı" dep atap ketken tamaşa qola
zeñbirek boldı. Sodan keyin olar dini soğıstardan qalğan üstine əulie
qızdıñ sureti oymıştap salınğan ekinşi bir zeñbirekti qolğa tüsirdi. Bul
zeñbirekti olar "Mari-Anna" dep atadı. Olardı Fonteneden türip
şıqqanda "Mari-Annanı" tartıp alğan, onda onıñ töñireginde taban
taydırmastan altı jüz şarua jan tapsırğan.
Keyinirek olar Fonteneni qayta alıp, "Mari-Annanı" kayta qolğa
tüsirdi de, onı gül şoğımen bezendirip, jolşıbay kezdesken əyelderdiñ
bərine süygizip, gerbili liliyäsı bar jelbiregen tu astında öz lagerine
əketti. Biraq eki zeñbirek, sonan soñ tipti tört zeñbirek te azdıq etti.
Nandeyänıñ eki kösemi böreneden tolıp jatqan zeñbirek jasap,
kanonirlerdiñ ornına soldattardıñ qaraqşısın qoyıp, özderi məz bola
külgen osı "artilleriyänıñ" kömegimen birde kökterdi şeginuge məjbür
etken. Bül olardıñ eñ jarqın kezeñi - tabıstı kezeñi bolatın. Keyinnen
olar ağılşın tañbası soğılğan eki zeñbirekti urıs dalasına
masqaralıqpen tastay qaştı. Ol kezde Angliyä Frantsiyä printsterine aqşa
men qaru-jaraq berip kelgen. Bülikşiler "Jasasın ağılşındar!" dep atoy
salatın.
Duşpan qalaların basıp alğanda tonauşılıq ta bolmay turmaytın.
Qudayşıl şarualar baukespe urı bolıp aldı. Vandeyälıqtar Şoleni
tonap, Şallandı tas-talqan qıldı. Granvilde sətsizdikke uşırağan soñ
olar Vil-Deniñ bıtşıtın şığardı. Kökterge qosılğan şarualardı
"yakobinşil quyırşıqtar" dep atap, örşelene qırıp joydı. Olar urıs
saludı soldattarşa, kisi bauızdaudı qaraqşılarşa jaqsı köretin. "Juan
qarındardı", yağni qala burjuaların atıp öltirgende masayrap,
rahattanıp qalatın: munı olar "köñil köteru" dep ataytın. Fonteneniñ
janında olardıñ pəteri bir qarttı turğan ornında qılışpen turap
saldı. Sen-Jermensyur-İlde olardıñ bir kösemi, dvoryanin, auıl
qauımınıñ prokurorın mıltıqpen atıp öltirip, sağatın qaltasına
salıp aldı. Maşkulde respublikaşılardı əlsin əli, künine otız adamnan
joyıp otırdı. Bül bes aptağa sozıldı. Ölimge kesilgen otız adamnıñ
osınday ər legi "taspiıq" dep atalatın. Olardı künilgeri qazılğan orğa
teris qaratıp qoyıp atatın. Atılğandar orğa keyde şalajansar küyde
qulaytın, biraq olardı bəribir kömip tastaytın. Bir respublikaşıldıñ,
okrug prezidentiniñ eki qolın sausaq tübinen aramen kesip tastağandarı da
bar. Respublikaşıl tutqındardıñ qolına şeti qiğır kisen kigizetin.
Olardı añşılardıñ kerneyin tartıp, qala alañdarında on-ondap öltirip
jattı. Şaretti qosa örtep jiberdi. Ras, ol kezde respublikaşıl Karre de
raqımsız boldı... Aq terrorğa kökter de terrormen jauap berdi.
Vandeyä armiyäsında bir jüz elu tört diviziyä boldı. Bül əskerler
duşpandı durıs qorşay biletin. Olardıñ bir künde respublikaşılardıñ
on tört lagerin talqandap ülgergeni de bar.
Bul adamdarğa mıltıq patronı on somnan qımbat edi. Li olar oz
şatırınan köz jazıp qalğanda balaşa eñireytin. Olar urıs dalasınan
qaşuğa Uyalmaytın. Mundayda kösemderi: "Başmaqtı laqtırıñdar, tek
mıltıqtı saqtay köriñder!" dep ayğaylaytın. Oq-dəri jetpey qalğanda
olar namaz oqıp, respublikaşıl artilleriyänıñ oq-dəri jəşikterin
tonauğa attanatın. Keyinirek vandeyälıqtar ağılşındardan mıltıq
dərisin suraytın boldı. Olar jaralıların biik egin arasına nemese
paporotnik işine jasıratın, al urıs bituge tayanğanda olardı alıp ketuge
izdep keletin. Əskeri forma degenniñ eş keregi bolmadı. köpşiligi jırımjırtıq kiimmen jürdi. Bəri - şarualar da, dvoryandar da - qolğa ne tüsse,
sonı kidi. Bəriniñ üstinde .aq belbeu men bant tağılğan bökebay bolatın.
Əsker bastıqtarı da soldattar sekildi köbinese nadan keletin.
Atamandarı birin-biri köre almaytın. Qırdan kelgen jetekşiler: "Taulıq
jetekşiler qurısın!" dep ayğaylaytın. Olardıñ attı əskeri boldı əri
onı qurudıñ özi qiın da edi. Olardıñ keybiri uldarın beruge əzir bolğan,
at suray qalsa, mañına jolatpaytın. Olarda qaru-jaraq degende öñşeñ
şalğı, sırıq, ayır, eskili-jañalı mıltıq, añşınıñ kezdigi, istik, uşı
temir nemese aynala ege qadalğan şoqpar bolatın. Keybiri moynına adam
süyeginen krest tağıp jürdi. Olar tus-tustan - ormannan, döñ astınan,
say-saladan - tutqiıldan atoy sala umtılıp, duşpandı qorşap alatın,
mıltıqpen atqılap, nayzamen tüyrelep, qılışpen keskileytin de, demde
jan-jaqqa bıtıray qaşıp, joq bolatın.
Respublikaşıl qalalardıñ üstimen ötkende olar eñ aldımen
Bostandıq ağaşın tüp-tamırımen julıp tastap, örtep jiberetin de,
janıp jatqan ottı aynalıp, qol ustasa bi bileytin. Bəriniñ ayla-təsili
tünde jortatın jırtqış añdardıñ ayla-təsilindey edi. Vandeyälıqtar
ədette ərdayım tutqiıldan qimıldaytın. Olar ün-tünsiz, mülde sıbıs
şığarmastan, birde-bir butaqtı qozğamay, jolşıbay şöpti japırmay on
bes le jüre alatın. Keş tüsisimen atamandar erteñge, qay jerde
respublikaşıl küzetterge tap beru jöninde kelisu üşin əskeri keñeske
jinalatın, bərin kelisip alğan soñ bükil otryad mıltıqtarın oqtap,
namazdarın oqıp, sonsoñ başmaqtarın şeşetin de, demin işten ala,
qarañğıda jemtik añdığan mısıqşa tısır bildirmey, orman-toğaylardıñ
arasımen şubay jöneletin.
Köteriliske attanğan Vandeyäda əyelder men bala-şağanı qosqanda
keminde bes jüz mıñ adam bar-tuğın.
Olarğa federatsiyäşılar kömektesti. Jironda Vandeyänıñ sıbaylası
bolğandıqtan, bülikti qozdıra, otqa may tamızıp otırdı.
Özi eki Vandeyä: orman işinde urıs salğan ülken Vandeyä jəne buta
arasında urıs salğan kişkentay Vandeyä bolatın. Osınısına qarap
Şaretti* Jan Şuannan ajıratuğa boluşı edi. Baskeser Şaret markiz
degen titulmen, korol əskerleriniñ general-leytenantı degen şenmen
jəne əulie Lyudovik ordenimen nagradtalğan-dı. Jan Şuan sol Jan Şuan
küyinde qaldı.
Nağız Vandeyä - öz üyinde qalğan Vandeyä: munda ol soqqı da
darıtpaytın, ustatpaytın da. Öz jerinde vandeyälıq əri eginşi, əri
kontrabandist, əri soldat, əri brakoner, əri erikti atqış, əri şoşqa
bağuşı, əri qoñırau qağuşı, əri beybit turğın, əri tıñşı, əri qanişer,
əri taspiıqşı, əri ormandağı hayuan ispettes. Biraq Vandeyä şeñberinen
şığuğa tırısqan əreket jeñiliske uşıratuğa tiis edi.
Vandeyä köterilisi sətsizdikke uşıradı da.
Bükil Vandeyä soğısınıñ mənin tuğan auıl jəne otan degen eki sözden
uğınuğa boladı. Bul - eki ideyänıñ - jergilikti jəne barşağa ortaq
ideyänıñ duşpandığı. Bul auıl turğındarınıñ patriottarğa qarsı
şığuı. Bul - meñireu tükpirdegi katoliktik qauım uldarınıñ otan
perzentterine qarsı şığuı.
VI. Vandeyä Bretannıñ tübine jetti
Bretan - ejelgi bülikşi. Ol revolyutsiyämen nemese monarhiyämen,
respublikanıñ ökil delegattarmen nemese gertsogtarmen jəne perlermen,
korolderdiñ əmirşilerimen küressin, qağaz aqşa şığaruğa qarsı nemese
tüz salığına qarsı küressin, korolge qarsı nemese koroldi jaqtap
köteriliske şıqsın - bəribir sol bayağı Bretan soğısı: jergilikti ruhtıñ
ortalıq ruhpen soğısı boldı.
Eski Bretan provintsiyäların ağınsız toğanmen salıstıruğa bolatın:
bül tuyıq su qasarısa aqpaytın, üstinen esip ötken jel onı salqındata
sergitpeytin, qayta laylay tüsetin. Korol ökimetiniñ ne respublikaşıl
ükimettiñ tarapınan bolsın, ortalıq Parij ərdayım türtki bergen sayın
bül türtki bostandıqqa ne ozbırlıqta qarsı bağıttalsa da - Bretan odan
jañalıqtı sezine öre türegeletin. "Mazamızdı şuqımañdar! Bizden keregi
ne senderge?" dep dala turğını ayırğa, al toğay turğını karabinge
jarmasatın. Netken tassañıraulıq. Netken surqiyä tüsinbestik.
Vandeyä joq nərse üşin özin-özi qılğındırıp, egoizmge bola özin-özi
qurbanğa şalıp keldi, qaltqısız qaharmandığın esepsiz, strategiyäsız,
taktikasız, josparsız, maqsatsız, jauapsız, bassız qorqaqtarğa bola
jumsadı. Özin jarıqtan tasalau üşin qarañğı qapas munara turğızuğa
talpındı; nadandıq aqiqatqa, parasatqa, quqıqqa, ədildikke, bostandıqqa
tabandılıqpen, aqımaqtıqpen əri tañğajayıp qarsılıq körsetip keldi.
Vandeyä - segiz jıl boyı Frantsiyäğa töngen qauip; küyzelgen on tort
departament, oyrandalğan dala, tıp-tipıl bolğan eginjay, otqa oranğan
derevnyalar, qirağan qalalar, tonalğan baspanalar, qırılğan əyelder men
balalar, saban töbede lapıldağan alau, jürekke suğılğan semser, örkeniet
qubıjığı, ağılşındardıñ mayağı - bul soğıstıñ, əke öltiruge
esuastıqpen jasalğan bul sumpayı qastandıqtıñ siqı osınday edi.
Əytse de, jalpı alğanda, Bretandı jauıp kelgen ejelgi qara tünekti
jan-jaqtan seyiltudiñ jəne osınau it tumsığı ötpes Bretan jıñğılına
nur şaşudıñ qajettigin dəleldep, Vandeyä progress isine qızmet etti.
Apattıñ key-keyde sumdıq joldarmen bərin de jaqsılıqqa megzeytin
qasieti boladı.
Ekinşi kitap
ÜŞ BALA
I. Azamat soğısı men otbasınıñ soğısı
1793 jıldıñ jazında jaymaşuaq şilde küni ımırt jabıla
Bretandağı kişigirim meymanhananıñ janına bir salt attı kelip
toqtadı. Meymanhana Pontorsonğa kireberiste turatın jəne osıdan bir
jıl ğana burın onıñ mañdayşasınan "Kişkentay böşkeden quyıp
satılatın jaqsı sidr" degen jazudı oquğa bolatın.
Uzaqtı kün ıstıq bolğanmen, keşke taman salqın samal turdı.
Jolauşınıñ üstinde atınıñ jauırın jauıp turğan keñ plaş,
basında üş tüsti kokardası bar keñ etekti qalpaq. Munıñ özi üşin üş
tüsti kokardağa tosqauıl quratın jəne onı burış-burıştan nısanağa
alatın bül elde ülken batıldıq edi. Jağadan ilgektelgen plaştıñ etegi
jayılıp, eki qolın bos qaldırğan. Sondıqtan sabı bar eki pistolet
qıstırulı üş tüsti belbeui anıq körinedi. Plaştıñ etegi astınan
qılıştıñ uşı şığıp tür.
Pısqıra kelip toqtağan attıñ aldınan meymanhana esigi aşıldı da,
tabaldırıqta qolına şam ustağan qojayın körindi. Bül aula işi əli
jarıq, al bölme işi qarañğı tarta bastağan mezgil bolatın.
Qojayınnıñ közi aldımen kokardağa tüsti:
- Siz osında ayaldaysız ba, azamat? - dep suradı ol
- Joq, ketem.
- Qayda barmaqsız?
- Dolge.
- Odan da keyin qaytıñız, ne osında qona ketiñiz.
- Nege?
- Nege deseñiz, Dolde qırqıs bolıp jatır.
- Solay ma? - dedi jolauşı sabırmen. - Atıma sulı berersiz, - dep qosa
ayttı ol
Qojayın astau əkelip, bir qap sulı saldı da, attıñ auızdığın aldı.
At pısqırınıp qoyıp, jemge kiristi.
Əñgime qaytadan bastaldı:
- Qay jaqtan kelesiz?
- Parijden.
- Tura kelesiz be?
- Joq.
- Bəse, jol bitkendi jaylap alıptı. Biraq poşta əli jürip turadı.
- İə, Alansonğa deyin. Alansonnan bermen qaray salt jüruge tura
keldi.
- Dem alıp, tınıqqanıñız jön bolar, azamat. Aytqan aqıldı alıñız.
Jolsoqtı bolıp, şarşağan şığarsız. Atıñızdı qarañızşı, əbden
boldırıptı.
- Attıñ boldıruğa qaqısı bolmağanmen, adamnıñ şarşauğa qaqısı
joq qoy.
Traktirşi beytanıs adamğa şuqşiyä qaradı. Şaşın boz qırau şalğan
bül adamnıñ jüzi baysaldı da suıq körindi. Sodan soñ traktirşi elsiz
jol boyına köz tastay:
- Sonda japadan-jalğız ketpeksiz be? - dep suradı.
- Janımda küzetim bar?
- Qaydağı küzet.
- Qılış pen pistolet şe?
Qojayın su tolı şelek əkelip, attıñ aldına qoydı. At su işip
jatqanda ol beytanısqa basınan ayağına deyin barlay qarap, işinen: "özi
əulie əkeyge uqsaydı eken" dep oyladı.
Jolauşı tağı til qattı:
- Osı siz Dolde qırqısıp jatır dediñiz-au?
- İə. Endigi bastalğan şığar.
- Kim-kimmen qırqısıp jatır?
- Burınğılar burınğılarmen.
- Ne dediñiz?
- Burınğılardıñ biri respublika üşin, ekinşisi korol üşin
qırqısıp jatır.
- Korol endigi joq qoy.
- Bar, biraq ol əli şaqaday jas... Əri eñ qızığı sol, əlgi burınğılar
dep otırğan ekeuim -bir-birine tuıs.
Beytanıs zeyin sala tıñdadı. Traktirşi söyley berdi:
- Biri - jas jigit te, ekinşisi - qart. Nağaşısı - royalist te, jieni patriot. Nağaşısı aqtardı basqarsa, jieni kökterdi basqarıp jür. Pəli,
ekeui bir-birine ese jiberer emes! Ölispey-berispes küres degeniñ osındayaq şığar.
- Ölispey-berispes küres deysiz be?
- İə, azamat. Mine, olardıñ bir-birine qanday iltipat bildirip jatqanın
qarañızşı. Mınau habarlandırudı körip tursız ba? Munday
jarnamalardı qart markiz qanday təsilmen bolsa da jer-jerge: üy
bitkenge, terekterge japsırıp jür, tipti meniñ esigime de japsırıp
ketkeni.
Traktirşi şamdı esiktiñ jaqtauına japsırılğan bir paraq qağazğa
jaqındattı da, jarnama öte iri ərippen jazılğandıqtan jolauşı onı
attan tüspey-aq oqıp şıqtı:
"Markiz de-Lantenak öz jieni vikonit Govenge, eger özi, yağni markiz
vikonttı səti kelip qolına tüsirse, onı dereu atıp tastauğa buyrıq
beretinin eskertudi abıroy sanaydı".
- Al mınau soğan jauap,- dedi tağı da traktirşi. Ol art jağına
burılıp, esiktiñ qarsı jaqtauına jelimdelgen jarnamağa qolşam
jarığın tüsirdi. Jolauşı onı da oqıp şıqtı:
"Goven Lantenakqa eger ol, yağni Lantenak qolğa tüse qalsa, atıp
tastalatının eskertedi".
Traktirşi sözin tağı sabaqtadı:
- Keşe bul esikke birinşi qağazdı, al bügin tañerteñ ekinşisin
japsırıp ketipti. Körip turğan şığarsız, jauap özin köp tostırmaptı.
Beytanıs öz-özimen söyleskendey kübirlep, birdeñe dedi. Onı
meymanhana iesi estise de, tüsine almadı:
- İə, bul azamat soğısınan beter qiın nərse - bül otbasınıñ soğısı.
Jaqsı, solay-aq bolsın. Halıqtardıñ ulağattı örleui arzanğa tüspeydi.
Sonı ayttı da beytanıs ekinşi habarlamadan közin ayırmastan, qolın
qalpağına tayap, izet körsetti. Traktirşi sözin jalğay berdi:
- Bar gəp mınada, azamat. Biz, qala turğındarı men ülken auıl
turğındarı, revolyutsiyänı jaqtaymız, al şarualar bolsa oğan qarsı
soğısıp jatır nemese, durısıraq aytqanda, biz, qala turğındarı frantsuzdarmız da, olar - bretandıqtar. Bul - mujıqtardıñ qala
turğındarımen soğısı. Olar bizdi "juanqarındar" dese, biz olardı
"meşeuler" deymiz. Dvoryandar men dinbasılar solardıñ jağında.
- Bəri birdey emes, - dep bölip jiberdi onı beytanıs.
- Ərine, azamat, bəri birdey emes, vikont markizge qarsı şığıp
otırğan joq pa, əne? Söytti de, ol işinen: "şaması, dinbasımen söylesip
turmın-au" dep oylap qoydı.
- Sonda olardıñ qaysısı basım bop jür? - dep suradı beytanıs.
- Əzirge vikont. Biraq bül oğan oñayğa tüser emes. Qart muqalmas
şaqpaq tastay. Ekeui de osındağı dvoryandar - Govender tuqımınan.
Olardıñ tuqımı eki tarmaqqa ajırap ketken. Ülken tarmaqtıñ basşısı
markiz de-Lantenak ta, kişisiniñ basşısı - vikont Goven sanaladı. Endi
osı eki butaq özara qırqısıp jatır. Ağaş bolsa öytpes edi, kisi bolğan
soñ söytedi de. Anau markiz de-Lantenak - Bretandağı mıqtı: şarualar
onı ıqpaldı knyaz dep biledi. Jağağa tüsui muñ eken, əp-sətte segiz mıñ
adam qosılıp ülgerdi. Bir aptadan keyin üş jüz qauım köterildi. Ol tım
qurısa ultaraqtay jağalaudı basıp alar bolsa, ağılşındar jetip kelmek.
Baqıtımızğa qaray, onıñ jien nemeresi Goven kelip ülgerdi. Şınında
da, tañdanarlıq jəyt emes pe? Ol respublikaşıl otryadqa komandalıq
etedi; nağaşı atasın toqtatıp ta tastadı. Al onıñ üstine, tağı da
baqıtımızğa qaray, Əlgi Lantenak dep otırğanımız birde qıruar
tutqındı qırıp-joyıp, onıñ işinde eki əyeldi atıp tastauğa buyırıptı.
Olardıñ biri - jesir əyeldiñ üş balası bar eken, olardı sonıñ aldında
ğana bir Parij batalonı bauırına salıptı. Endi sol batalon aqtardıñ
üreyin uşırıp, eşkimge raqımşılıq jasamay jürgen körinedi. Bül Qızıl Börik batalonı. San jağınan endigi az bolğanmen, parijdikter
degeniñ öjet halıq emes pe? Olar Goven komandalıq etetin otryadtıñ
quramına enipti. Olarğa eşkim de tötep bere alar emes. Olar əlgi əyelder
üşin kek alıp, balalardı qutqarmaq desedi. Lantenaktıñ balalardı qayda
jibergenin tiri jan bilmeydi: Parij grenaderleriniñ zığırdanı qaynap
jürgeni de sol. Bül jerde balalar aralaspasa, kim bilsin, soğıs mülde
basqa sipat alar ma edi, qayter edi. Vikont - erjürek əri gamaşa jigit, al
qartıñ - nağız qubıjıq... Dəm tatsañızşı, azamat?
- Rahmet. Meniñ nanım da, bir qutı şarabım da bar. Odan da Dolde ne
bolıp jatqanın aytsañız.
- Jağday mınaday. Goven jağalaudağı armiyänıñ otryadına komandalıq
etedi. Lantenak bolsa, tömengi Bretan men tömengi Normadiyänı köterip,
ağılşındarğa qaqpa aşıp, qatarında eki jüz mıñ şarua bar ulı Vandeyä
armiyäsın jiırma mıñ soldatı bar qosımşa ağılşın korpusımen
qoldamaq boldı. Goven bul jospardı aqsattı. Ol bükil jağalaudı
iemdenip alıp, endi Lantenaktı eldiñ tükpirine, al ağılşındardı teñizge
tıqsırıp keledi. Lantenak juırda ğana osında jürgen-di, biraq Goven
onı şegindirip tastadı. Endi onıñ taktikası - aqtardı Fujer ormanına
quıp tığıp, sonda qorşauğa alu. Buğan deyin bəri de oydağıday kele
jatır edi. Keşe Goven öz otryadımen osında boldı. Kenet süstı habar
keldi: əkki jauınger əlgi qart oyda joq jerden orağıta ötip, Dolge bet
tüzepti. Eger ol Doldi alıp, Mon-Dol tauına batareyä ornatsa, al onıñ
zeñbiregi barşılıq, onda jağalaudıñ biraz böligi sonıñ qolına köşedi de,
ağılşındardıñ kelip tüsui oñaylaydı. Onda bəriniñ qurığanı. Biraq
Goven de bası bar adam. Uaqıt tığız-tayañ bolğandıqtan, ol eşkimmen
keñespey, eşqanday nusqaudı kütip jatpastan jalma-jan dabıl qağa,
otryadın jiıp, attarın erttep, zeñbirekterdi jeguge əmir etti de, atına
qarğıp mine, Lantenaktıñ qarsı aldınan tura umtıldı. Endi Bretannan
şıqqan bul eki bas Dolde tüyispek. Soqtığıstıñ küşti boluı əbden
ıqtimal! Endigi ekeui de sonda.
- Al Dolge qanşa uaqıtta jetuge boladı?
- Jügi bar otryad keminde üş sağat jüredi. Al bizdiñ adamdar jetken de
şığar.
Beytanıs əldenege qulaq türe, ün-tünsiz biraz turdı da, sonan soñ:
- Onıñız ras, zeñbirek dausın estip turğandaymın, - dedi.
Traktirşi de qulağın tikti:
- İə, azamat, mınau zeñbirek pen mıltıqtıñ dausı: qalay tarsıldap
jatqanın estip turmısız?.. Şınında da, osında tüney ketkeniñiz abzal
şığar. Onda sizdi quşaq jaya qarsı alğalı turğan eşkim joq.
- Aynaluıma bolmaydı. Jüruim kerek.
- Munıñız bekerşilik-aq. Şaruañızdıñ qanday ekenin bilmeymin,
biraq ol jaqqa baru -tım qauipti, sondıqtan gəp düniedegi eñ qımbat
nərseñiz siyäqtı birdeñede...
- Gəptiñ dəl sonda bolıp turğanı, - dep söz qıstırdı salt attı.
- Munıñ, məselen, ulıñızğa qatısı bolsa...
- Solay deuge de boladı.
Traktirşi oğan barlay qarap, kübir etti:
- Apır-ay, ə, mağan bül azamat dinbası siyäqtı körinedi de turadı.
Sonan soñ az-kem oylanıp: - Aytpaqşı, əulie əkeylerdiñ de balası
boladı ğoy, - dep qaldı.
- Atımnıñ auızdığın salıp jibergeysiz, - dedi oğan beytanıs. Sulıñız üşin qanşa bere jaqpın? - Söytip, ol esep ayırıstı.
Traktirşi astauı men şelegin jinap qoyıp, tağı da onıñ qasına
keldi:
- Qaytkende de barmaq bolıp bel şeşken ekensiz, endeşe, keñesime
qulaq asıñız. Siz, sirə, Sen-Maloğa baratın şığarsız. Onda Dolge
barmay-aq qoyıñız. Sen-Maloğa eki jol bar: biri - Dolge aparadı,
ekinşisi - teñiz jağasımen jüredi. Ekinşisi birinşisinen tipti de uzaq emes.
Osı joldıñ ayağına deyin barsañız, toraptı köresiz: ol jerde eki
ayrıladı. Solğa, Dolge burılsañız, qaynağan ottıñ işinen bir-aq
şığasız. Şatıstırıp almañız, solğa emes, oñğa alıñız.
- Rahmet sizge, - dedi de, beytanıs atın tebinip, jürip ketti.
Qas qarauıtqan kez edi: traktirşi odan tez köz jazıp qaldı da, anau
lezde tün qarañğısına süñgip, ğayıp boldı.
Beytanıs jol ayırıqqa jete bergende traktirşiniñ:
- Oñğa alıñız! - degen dausı alıstan talıp jetti. Ol solğa burıldı.
II. Dol
Ol kezde Dol qala emes, köşe - ülken eski köşe edi. Ondağı üylerdiñ
bərinde kolonna bolatın jəne olar tüzu, bir sappen emes, qalay bolsa
solay, qiqı-şiqı ornalasqan-dı: bireuleri alğa şığıñqırap, ekinşileri
köşe boyın irkes-tirkes etip, şeginşektey salınğan. Aynalası mülde
aşıq bolğandıqtan, qabırğasız, qaqpasız bül qala qorşauğa tüsse, tötep
bere almaytın: biraq qorşauğa bastı köşe şıdaytın. Osıdan elu jıl
burın-aq köruge bolatın onıñ şığıñqı fasadgarı jəne köşeniñ ön
boyına sozılıp jatqan eki qatar kolonnalar onı qorğanısqa qolaylı etip
turdı. Üy bitken qamal tərizdi: ər üydi urıs sala basıp aluğa tura keletin.
Köşeniñ orta tusında eski bazar bar-tuğın.
Meymanhana qojayını durıs aytqan edi: ol beytanıspen söylesip
turğan sətte Dolde keskilesken ayqas jürip jattı. Qalanı tañerteñgilik
qolına alğan aqtar men tünde tap bergen kökter arasında ə degennen-aq
sumdıq jekpe-jek bastaldı da ketti. Küş teñ emes edi: aqtar altı mıñ da,
kökter bir jarım mıñ-aq bolatın. Biraq tamaşa şabuıl jasap jatqan - az
jağı.
Bir jağınan irkes-tirkes tobır, ekinşi jağınan sıptay tüzu şep
qimılğa kirisken. Bir jağında - bılğarı kürtesine İsustıñ jüregi
örnektep salınğan, döñgelek qalpağına aq lenta baylaulı, jeñine
hristian dininiñ ğaqliyäları jazılğan, qorjınında taspiığı, köpşiligi
ayırmen jəne nayzasız karabinmen qarulanğan, arqanmen zeñbirek
süyrelep jürgen, naşar kiingen, tərtipsiz, biraq nağız qaysar, bərine bas
tiguge bar altı mıñ mujıq. Ekinşi jağında - üş tüsti kokardası bar üş
burıştı bas kiim, qayırma jağası bar stegi uzın kamzol kigen, üstin
belbeumen ayqış-uyqış tañıp alğan, jez saptı aybaltası men nayzası
uzın mıltığı bar, bəri əbden jattıqqan, sap saqtaytın, tərtipke
moyınsunatın jəne urısta betinen qaytpaytın, sanalı adamşa bağına
biletin, qajet bolsa əskerge komandalıq ete alatın bir jarım mıñ soldat.
Olar da eriktiler, kiimderi dal-dül bolğanına əri etiksiz jürgenine
qaramastan Otan eriktileri. Monarhiyä jağında -mujıqtar da, revolyutsiyä
jağında - jalañayaq batırlar.
Bül şağın armiyälardıñ ərqaysısınıñ jan-jüykesi - öz kösemi:
royalisterde - kart, respublikaşılarda - jas jigit boldı. Bir jağında Lantenak ta, ekinşi jağında - Goven.
Goven otız jasta edi. Qapsağay dene, əulieşe baysaldı közqaras,
balaşa aqjarqın külki - boyına tən qasietteri osınday. Ol işpeytin,
temeki tartpaytın, balağat söz aytpaytın jəne qudayğa da tabınbaytın.
Jorıq kezinde ol tırnağın, tisin jəne tamaşa qolañ şaşın taza ustauğa
qam jeytin: al ayaldağan jerde oq tesken jəne şañ tutıp, ağarıp ketken
əskeri mundirin özi qağıp-silkip jatqanı. Urıstıñ qaynağan ortasına
elden burın qoyıp ketip jürse de, bir ret jaralanıp körgen emes. Onıñ
biyäzı dausı kereginde komanda bergende öktem de qattı şığatın.
Soldattarğa ülgi-önege bola jürip, ol plaşına oranıp, ədemi basın tasqa
qoyıp jerde, jel ötinde, jauıp turğan jañbır astında, qar üstinde jata
beretin. Bül qaharman əri pək jan edi. Şabuılğa şığarda özgerip sala
beretin: jayşılıqta əyeldey Uyañ jigit urıs kezinde tütep ketetin.
Munıñ üstine ol oyşıl əri filosof, jas kemeñger bolatın.
Frantsuz revolyutsiyäsınıñ bastapqı kezinde bul jigit birden suırılıp
şıqtı.
Onıñ özi qurğan otryad kişigirim armiyä ispetti edi. Ol jayau jəne attı
əskerden turatın: onıñ janında barlauşılar da, saperler de, üş
zeñbiregi bar artillerister de boldı. At jegilgen üş zeñbirek otryadtıñ
jüris-turısına qiındıq keltirmesten, qayta küş qosatın.
Lantenak ta jaqsı əskerbası, ol, tipti jieninen de asıp tüskendey.
Odan əri sağıraq əri batılıraq. Qart jauıngerler qaynağan ömirden
alıstap ketkendikten, jas jauıngerlerden göri salqınqandılau jəne
qabirge jaqındau bolğandıqtan batılıraq keledi. Olardıñ nesi ketpek?
Ayanarı joqqa tən. Lantenaktıñ şekten şıqqanday batıl əri əbden
oylastırılğan taktikasınıñ sırı da osında. Biraq qart pen jas
jağalasqan osınau jekpe-jekte jalpı alğanda jəne ərdayım derlik Goven
basım tüsip otırdı, munıñ sebebi, sirə, onıñ jolı bolğıştığında
şığar. Baqıttıñ qandayı bolsın, onıñ işinde jauıngerlik baqıt ta
jastıqqa tiesili ğoy.
Jeñis ekeş jeñis te azdap əyel qılıqtı.
Lantenak, birinşiden, urıstarda özin jeñip jürgeni üşin, ekinşiden,
özine tuıs bolğandıqtan Govendi jek körip ketti. Auzınan ana süti keppey
jatıp, bül boqmurınıñ sobinşi bolu ne teñi eken? Osınau auzınan uızı
keppegen jas, şəuildegen küşik, öziniñ jien nemeresi, tipti nemeresiniñ özi
derliktey tuısı, bala süymegen markizdiñ murageri yakobinşi bola
qalıptı... "Qolıma tüsip kör tek, it terisin basıña qaptatayın!" dep
qoyadı bül nağaşısı, dəlirek aytsaq, atası.
Respublika Lantenak jöninde beker qobaljımağan edi. Onıñ frantsuz
jağalauına tüsui muñ eken, aldınan bər-bəri dir-dir qaqtı. Köteriliske
attanğan Vandeyäda onıñ esimi jarılğan oq-dəridey jañğıra estilip, ol
kindik ortağa aynaldı. Barşa jurt özara bəsekelesetin, ərkim öz butasın
tasalap, öz sayında buğıp jatatın munday köteriliste köpşilik
moyınsunatın adam payda bolsa, bıtırap jürgen jekelegen atamandar
ortaq is üşin bas qosıp, toptasatın. Orman-toğayğa jasırınıp jatqan
barlıq şarua otryadtarınıñ kösemderi Lantenakqa qosıldı da, bəri alısı da, jaqını da - soğan bağındı.
Lantenak durıs soğıstı partizandıq soğıspen uştastırğısı keldi.
Ol tübinde qırğın tabar katoliktik korol armiyäsı siyäqtı "qırıq qurau
qalıñ tobırmen" jaudı janıştaytınday emes, ürkiterliktey-aq şabuıl
jasaudı da, əsker küşterin orman-toğayğa şaşıratudı da
moyındamaytın. Partizandıq şabuıldar soğıs tağdırın şeşe almay,
tek jamandıqqa urındıratın: olar respublikağa şabuıl jasaudan
bastap, dilijanstardı tonaumen təmamdalatın. Lantenak nağız soğıstı
qaladı da, ol şarualardı paydalana otırıp, soldattarğa arqa süyemek
Syuldı. Tosqauıldar men tutqiıl əreketter, onıñ pikirinşe, şabuıl
jasau üşin tamaşa qural bolatın, sondıqtan ə degenşe jinalıp, əp-sətte
tarqap kete alatın mujıqtardan qurılğan otryadtar osı maqsatqa saymasay keletin. Biraq bul otryadtardı ol tım turaqsız dep sanadı: olar suday
sırğanap, uısta turmaytın. Ol osınau tərtipsiz, bıtırañqı soğıs üşin
tabandı tirek, uytqı qurmaq boldı, orman jabayılarınıñ armiyäsın
onıñ jauıngerlik qimılına dəneker bolar turaqtı əskermen nığaytqısı
keldi. Əri tereñ, əri qorqınıştı edi bul oy! Jüzege asa qalsa, Vandeyä
jeñdirmey keter edi.
Biraq turaqtı əskerdi qaydan tabarsıñ? Polkterdi qalay jinarsıñ?
Soldattardı qaydan almaqsıñ? Dayın armiyä qaydan tabılmaq? Ol
Angliyädan tabılmaq. Söytip, ağılşındardı jağağa tüsiru turalı oy
Lantenaktıñ kökeyinen şıqpay-aq qoydı. Onıñ esil-derti jağalaudıñ bir
bölegin basıp alıp, onı solardıñ qaramağına beru boldı. Sondıqtan ol
Doldiñ qorğansız ekenin bilip, onı iemdengen soñ irgesindegi Mon-Dol
jotasın basıp aluğa, Mon-Doldi iemdengen soñ tayaudağı jağalaudı da
basıp aluğa ümittenip, Dolge tura umtıldı.
Orın jaqsı tañdap alındı. Mon-Dolge ornatılğan batareyä
töñirektegi eldi mekenderdi talqan etip, desantqa jağalaudı tazalap bere
alatın.
Bül batıl josparın orındau üşin Lantenak qol astındağı şarua
jasaqtarınıñ işinen ilip aların - on mıñnan astam adamdı jəne bükil
artilleriyäsın: on puşka men eki zeñbirekti özimen ala jürdi. Ol bes
zeñbirekten bir jarım mıñ dürkin oq atqannan on zeñbirekten mıñ dürkin
oq atqan artıq dep payımdap, Mon-Doldiñ üstine barınşa köp zeñbirek
qoyudı uyğardı.
Tabısqa qol jeteri kəmil siyäqtı edi. Olar altı mıñ adam-tuğın.
Avranş jağınan bir jarım mıñ soldatı bar Govennen jəne Dinan
jağınan - Leşelden seskenuge bolatın. Ras, Leşeldiñ jiırma bes mıñ
soldatı bar-dı, biraq ol munan jiırma le jerde turğan.
Lantenak tabısqa jeterine şübə keltirmedi. Ol Doldi urıssız-aq
iemdendi. Jurt onı raqımşılıqtı bilmeytin şort minez sanaytın. Qala
qarsılıq körsetuge tırısqan
da joq. Zəresi uşqan turğındar üydi-üylerine tığılıp qaldı. Altı
mıñ vandeyälıq, jemşöpti jəne tüstenetin orındı kereksinip jatpastan
auıl turğındarına tən alañsızdıqpen qalağa dəl bir jərmeñkege
kelgendey ornalasıp aldı: aşıq aspan astında as pisirip, kez kelgen
jerge otıra qalıp, kez kelgen jerge jata ketisti, mıltıq ornına taspiıq
ustap, şirkeuge bardı.
Lantenak sol boyda qasına birneşe artilleriyä ofitserin ertti de,
komandovanieni eñ jaqın kömekşisi Guj-le-Bryuanğa tapsırıp, Mon-Dol
biiktigin körip keluge ketti.
Bül Guj-le-Bryuan tarihqa birşama iz qaldırdı. Onıñ patriottardı
ayausız jazalağanı üşin kökterdiñ tajalı degen jəne İmanus, yağni
Sümıray, usqınsız jan degen eki laqap atı bar-dı. Vandeyäda
bülikşilerdiñ bəri jabayılar bolatın, biraq Guj-le-Bryuan varvar edi.
Böten eşkimge uqsamaytın onıñ pasıq jandılığı sırt keskininen-aq
körinip turatın: ol urısta jürek jutqan batıl da, urıstan soñ meyirimsiz
qatal-dı. Bireuge qaltıqsız beriluge de, onı jan-tənimen jek köruge de
bar. Onıñ qılmıstarı keyde surqiyälılığımen jan türşiktiretin. Odan
ne sumdıqtı kütuge bolatın.
İmanus degen sumpayı atınıñ şığuı da osıdan. Markiz de-Lantenak
onıñ qatıgezdigine ümit arttı. Şınında İmanus şekten şıqqan qatıgez
edi. Munıñ esesine soğıs önerine şorqaq bolatın. Markiz onı özine
orınbasar etip tağayındap, bəlkim, qate jasağan şığar. Qalay bolğanda da
markiz ketip bara jatqanda oğan komandovanieni tapsırıp, bərine bas-köz
boludı jüktedi.
Keyinirek, batareyä ornatılatın jerdi aralap şığıp, Lantenak ımırt
üyirile Dolge qaytıp kele jatqanda kenet gürs etken zeñbirek dausın
estidi. Ol jan-jağın közimen şolıp ötti. Bastı köşeniñ üstinen alqızıl
jalın köterilip keledi eken. Jaudıñ bulardı qapılısta bas salğanı ayan
boldı. Qalağa duşpan basıp kirgen, köşe boyında urıs jürip jatır.
Markizdi anau-mınauğa tañdantu qiın edi, biraq bül jolı qayran
qaldı: ol mundaydı tipti de kütpegen bolatın. Bül kim boluı mümkin?
Əytəuir Goven emes: özinen tört ese küşi basım duşpanğa bas saluğa onıñ
təuekeli barmas. Bəlkim, Leşel şığar? Bül üşin ol jiırma leni jedel
qarqınmen jürip ötuge tiis... Joq, joq! Leşeldiñ kelui mümkin emes.
Lantenak atın tebinip qaldı. Jol boyı oğan qaşıp bara jatqan
turğındar kezdesumen boldı. Mən-jaydı surayın dese, analar üreyden
esi şığa, "Kökter! Kökter!" dep ayğaylap, qaşıp berdi. Aqırı ol qalağa
jetkende vandeyälıqtardıñ jayı müşkil edi. Mən-jay bılay eken.
III. Kişkentay armiyälar men ülken soğıstar
Joğarıda aytılğanday, Vandeyä jasağı Dolge kirisimen qalanı aralap,
ərkim betimen ketti. Zeñbirekteri men oq-dəri jəşikterin eski bazar
kümbeziniñ astına qoyıp, şarşap-şaldıqqan şarualar tamaq işip,
taspiıq sanauğa kiristi; sodan soñ köşeniñ ön boyına sulay-sulay ketip,
onı qorğaudıñ ornına, döñkiip-döñkiip jatıp aldı. Mezgil tün
bolğandıqtan köpşiligi basına dorba jastanıp, uyıqtap ketti, keybireui
tipti əyelderimen jatır. Vandeyälıq şarua əyelder jorıq kezinde
küyeulerine köbine-köp erip jüretin.
Şilde tüni jıp-jılı, aşıq. Aspannıñ kögildir tuñğiığınan juldız
jaynap tur. Əskeri qosınnan göri keruenge uqsañqıraytın osınau lager
tügeldey tıp-tınış uyqığa şomdı. Kenet üyıqtay qoymağandarı
juldızdıñ külgin jarığında köşeniñ bir şetinen özderine qaq mañdaydan
üş zebirektiñ uñğısı üñireyip turğanın körip qaldı.
Bul Goven edi. Qalağa jımın sezdirmey tayap kelgen ol küzetşilerdiñ
dımın öşirip, otryadımen bastı köşeniñ bir şetin iemdengen bolatın. Bir
şarua ornınan uşıp turıp, "Bul kim?" dep ayğay saldı mıltığın atıp.
Oğan zeñbirek jauap qattı. Lezde aynala satır-kütir mıltıq dausına
qañğırıp ketti. Közi uyqığa jumıla bergen tobır üstine qaynağan su
şaşıp jibergendey orın-ornınan atıp turdı. Bul jaylı oyanıs
bolmadı: jatarda üsterinen jımıñdap turğan juldız ornına oyanğanda
karteç zulap jatır eken.
Alğaşqı sətterde jurtta zəre qalmadı. Esi şığıp, sasqalaqtağan
tobırdan beter ne sumdıq bar? Bəri qaruğa jarmastı, bireuler oybaylap,
bireuler qaşıp, köbisi qulap jatır. Qapılısta jau şapqan şarualar ne
istep, ne qoyğanın bilmesten, öz adamdarına oq jaudıruda. Atıstan
qulağı tunıp, üreyi uşqan adamdar üydi-üyden jügire şığıp, odan keri
qaşıp, qaytadan köşege jügirip, sandalğan top işinde señdey soqtığısıp,
qiqudı küşeyte tüsti. Küyeuleri adasıp qalğan əyelder men balaların
şaqırıp, bala-şağa baqırıp, əke-şeşelerin izdep jür. Osınau tüngi
topalañda bəriniñ astan-kesteni şıqtı. Isqırğan oq qoyu tündi qaq jara
ötip jatır. Qarañğı burış-burıştan atılğan mıltıq dausı gürs-gürs
etedi. Tütin men ayğay-uyğaydıñ işinen eşteñeni tüsinip bolmaydı. Köşe
boyına jurt tastay qaşqan furgondar men jük arbalar jappay dürbeleñdi
küşeyte tüskendey: attar ürkip, terteni teuip, arınday, aspanğa şapşidı.
Attar da, adamdar da jaralılardı tapap, ər jerden oybaylağan,
ıñırsığan dauıstar estiledi. Bireulerdiñ qutı qaşıp, bireuler əbigerge
tüsken. Soldattar men ofitserler birin-biri izdep jür. Osınau qaynağan
tozaq ortasında bərine bezbüyrek beytaraptıqpen qarağan tosın jəytter
de kezdesip qaladı. Bir əyel jerde bala emizip otır, qasında bir ayağın
tañıp alğan küyeui qabırğağa süyenip, jaralı ayağınan qan zaulap jatsa
da, aspay-saspay karabinin oqtap, aydalağa qarañğığa üsti-üstine atadı.
Birneşe adam jer bauırlay jatıp alıp, jük arbalardıñ tasasınan oq
jaudıruda. Ərekidik jurttıñ dausı jamıray şığadı da, onı ile-şala
dürkiregen zeñbirek üni kömip ketedi. Bül jantürşigerlik körinis edi.
Orman şauıp jatqanday: jurt ağaş siyäqtı biriniñ üstine biri bauday
tüsip jatır.
Govenniñ otryadı tasada turıp, dəldey atuda əri şığınğa da uşırar
emes.
Əytse de, tərtibi qanşa naşar bolğanmen jaujürek şarua jasağı esin
jiıp, qorğanısqa köşti. Ol ormandağışa qıruar uzın diñgekten turatın
tas qamal - bazar üyiniñ janına şoğırlandı. Pana tapqanın sezip,
jurttıñ köñili serige bastadı: orman tərizdi nərseniñ bəri olardıñ köñilin
aşıp, şabıttandıra tüsetin. İmanus joq Lantenaktıñ ornın basuğa
qolınan kelgenşe tırısıp-aq baqtı. Olardıñ artilleriyäsı bar-dı,
biraq onı iske qospay-aq qoydı. Bul Govendi mıqtap tañdandırdı. Munıñ
sebebi, olardıñ artilleriyä ofitserleri tügeldey markizben birge MonDoldi aralap keluge ketken, al şarualar zeñbirekpen ne isteudi bilmeytin.
Degenmen munıñ esesine olar özderin zeñbirekten atqılağan kökterge oqtı
boratıp jattı. Endi olardıñ mıqtı baspanası bar. Olar jük arbalardıñ
bərin, bazar üyindegi bumalardıñ, jəşikter men böşkelerdiñ bərin jinap,
közdeuge sañılau qaldıra biik barrikada turğızdı da, osı bekinistiñ
artınan joyqın oq jaudırdı. Osınıñ bəri öte tez isteldi. Şirek
sağattan soñ-aq bazar alınbas qamalğa aynaldı.
Goven üşin is nasırğa şabayın dedi. Bazardıñ bulayşa taban astınan
qamalğa aynaluı ol üşin tipti kütpegen jay boldı. Onda vandeyälıqtar tas
tüyinip, taban tirese ornığıp aldı. Goven olarğa tutqiıldan bas
salğanmen, jeñiske deyin əli köp bar-dı. Atınan tüsip, sapısın qolına
ustağan küyi, batareyäsınıñ üstinde janğan alau jarığında qolın
keudesine ayqastırıp, qarañğığa üñile qarap turdı. Alau qarığında apanıq körinip turğan onıñ biik tulğası barrikadanı qorğauşılarğa
nısana edi. Biraq ol oyğa şomğan küyi, töñireginde jauıp jatqan oqtı
bayqamadı.
Ol jeñetinine tipti de küməndanbadı. Ras, anau jaqta, barrikadada,
atqıştar köp bolatın, biraq osınşama köp mıltıqqa qarsı onıñ
zeñbirekteri bar-dı, al oq, tüptep kelgende, yadroğa eşqaşan tötep bergen
emes. Jeñis ərdayım artilleriyäsı bar əsker jağında. Onıñ batareyäsı
şeber qolda bolatın əri Govenge tabıstı qamtamasız etip turğan.
Kenet qarañğı barrikadanıñ tu sırtınan nayzağay jarq etkendey
boldı: jasıl tüskendey şatır etti de, zeñbirek yadrosı üydiñ qabırğasın
Govenniñ dəl üstinen tesip ötti.
Barrikada onıñ üsti-üstine atqan oğına zeñbirekpen gürs degizip jauap
berdi...
Bul ne boldı? Jağday özgerip sala berdi. Artilleriyä endi bir jaqta
ğana bolmay şıqtı.
Birinşisiniñ soñınan ekinşi yadro da ile-şala odan eki qadam jerdegi
qabırğağa sart soğıldı. Üşinşi yadro qalpağın julıp əketti.
Yadrolar ülken kalibrli bolatın: jau on altı funttıq zeñbirekten
atqılap jatır eken.
- Komandir, sizdi közdep jatır! - dep baj etip, artillerister alaudı
öşire qoydı.
Goven oylanğan qalpımen eñkeyip, qalpağın köterdi. Onı şınında da
nısanağa alğan eken: onı nısanağa alğan arğı jaqtan jaña ğana
barrikadağa şauıp kelgen Lantenak bolatın. Ol kelisimen qasına İmanus
jetip bardı:
- Monsener, bizge tap berdi...
- Kim?
- Bilmeymin.
- Dinanğa baratın jol bos pa?
- Bos siyäqtı.
- Şegine bastau kerek.
- Şeginu bastaldı da. Köbisi qaşıp baradı.
- Qaşudıñ keregi joq, şeginu kerek. Artilleriyänı neğıp iske
qospadıñız?
- Jurttıñ bəri sasıp qaldı, onıñ üstine artilleriyä ofitserleri
bolmadı.
- Batareyäğa qazir özim baramın.
- Monsener men Fujerge baratın jolmen jükten mümkin nərseniñ
bərin jönelttim. Əyelderdi de, qısqası, bası artıq nərseni tügel
jönelttim. Biz tutqınğa alğan üş balanı ne isteuge buyırasız?
- Bul balalar - bizdiñ kepilimiz. Olardı Turgke jiberiñiz. Osı
jarlıqtı berdi de, markiz barrikada basına ketti.
Bastıq kelisimen bəri özgerip sala berdi. Barrikada artilleriyä
ornatuğa beyimdelmegen bolatın: onda nebarı eki zeñbirekke orın bar-dı.
Markiz on altı funttıq eki zeñbirekti qoydı da, olarğa tez-tez ambrazura
jasattı. Ol bir zeñbirektiñ üstinen ambrazurağa eñkeyip, duşpan
batareyäsın baqılap turğanda, Govendi körip qaldı.
Anau sonıñ özi! - dedi ol julıp alğanday.
Ol zeñbirekti özi oqtap, nısanağa dəldey, atıp jiberdi. Bul Govendi üş
ret kezdep, üşeuinde de oğı dalağa ketti. Üşinşi ret atqanda qalpağın
ğana uşırıp tüsirdi.
Qap! - dep miñgirledi o l - Səl tömen alğanda, basın qağıp tüsetin em.
Kenet alau jalp etip öşti de, duşpan batareyäsı qarañğılıqqa şomdı.
Toqtay tur, bəlem! - dep kijindi Lantenak, sonsoñ kanonirge burılıp: Karteç! - dep buyırdı.
Goven de mıqtap abırjulı edi. Otryadınıñ jağdayı naşarlay tüsti.
Şayqas jaña satığa ayañ bastı. Barrikada jaqtan zeñbirekter atqılay
bastadı. Ondağılardıñ qorğanıstan şabuılğa şıqpasına kim kepil?
Jaralılardı, ölgender men qaşıp ketkenderdi bılay qoyğanda da, oğan
qarsı keminde bes mıñ jauınger, al onıñ qolastında qalğanı bir mıñ eki
jüzden asar-aspas. Duşpan otryadtıñ azdığın sezip qoysa,
respublikaşılar ne küyge uşıramaq? Onda orın auıstıruğa tura kelmek.
Əzirge bular şabuıldap jatır, al on kezde qorğanısqa köşpek.
Bülikşiler umsınıp bir körse, böri qurığalı tur.
Ne isteu kerek? Barrikadanı mañdaydan tura şabuıldaudı oylap ta
qajeti joq; şturm jasau da mümkin emes: mıñ eki jüz adam bes mıñ
adamdı bekingen jerinen türip şığa almaydı. Basa-kökteu de mülde
qisınsız, al kidiris qurbanğa uşıratuı ıqtimal Qaytkende de isti
tındıru kerek. Biraq qaytip?
Goven jergilikti adam edi. Ol qalanıñ ornalasu tərtibimen tanıs-tuğın
əri vandeyälıqtar ornığıp alğan bazardıñ sırtqı jağı irek-irek
şıtırman tar köşelerge barıp tireletinin biletin.
Ol adyutantı, erjürek kapitan Geşanğa burıldı.
- Geşan, komandovanieni sizge tapsıramın, - dedi oğan Goven. - Oqtı
burınğısınşa jaudıra beriñder. Olardıñ barrikadasın qiratuğa
tırısıñdar. Eñ bastısı, osı sabazdardı alañdata turıñdar.
- Tüsinikti, - dep jauap qattı Geşan.
- Soldattardı tügeldey sapqa turğızıñız. Bəri mıltıqtarın oqtap,
şabuılğa dayın tursın.
Goven onıñ qulağına tağı da əldeneni sıbırladı.
- Tüsinikti, - dedi tağı da Geşan.
- Barabanşılar tügel me? - dep suradı Goven.
- Tügel.
- Bizde toğız barabanşı bar ğoy. Öziñizge ekeuin qaldırıp, jeteuin
mağan beriñiz.
Jeti barabanşı ün-tünsiz alğa şığıp, komandirdiñ aldında sapqa
tizildi.
- Qızıl Börik batalonı, qasıma kel! - dep dauıstadı sonda ol.
Saptıñ işinen serjantpen qosa on eki adam alğa şıqtı.
- Men batalondı tügel şaqırdım ğoy, - dedi Goven.
- Tügeli osı, - dep jauap berdi serjant.
- Qalayşa? Bar-joğı on eki adambısıñdar?
- İə, on ekimiz-aq qaldıq.
- Jə, jaqsı, - dedi Goven.
Serjant Sodrey ormanında tabılğan üş jetimdi öz batalonınıñ
atınan bauır basqan sol bayağı minezi turpayılau əri aqköñil Radub
bolatın.
Oqırmanımızdıñ esinde şığar, bul batalonnıñ teñ jartısı Ərban-Payl tübinde qırğınğa uşırap, Radub qana ğayıptan tayıp tiri
qalğan.
Batareyä janında jemşöp tielgen furgon tur edi, Goven Radubqa sonı
nusqadı:
Serjant, jolşıbay saldırlamauı üşin adamdarıñız mıltıqtarın
sabanmen orap alsın.
Birneşe minut ötti. Buyrıq qarañğıda ün-tünsiz orındaldı.
Dayın boldı, - dep bayandadı serjant.
- Soldattar, başmaqtarıñdı şeşiñder, - dep buyırdı Goven.
Bizde ol joq, - dep jauap berdi serjant.
Jeti barabanşını qosa sanağanda on toğız adamdıq otryad qurıldı.
Goven jiırmasınşı edi.
- Bir sapqa turıñdar! Soñımnan! Barabanşılar alda, batalon
soldattarı artta jürsin. Serjant, batalonğa komandalıq etudi sizge
tapsıramın, - dep əmir etti ol
Goven kolonnanıñ aldına barıp turdı da, eki jaqtan ulasıp jatqan
karonada gürsiliniñ astında osı jiırma adam köleñkedey kölbeñdep,
qañırap qalğan tığırıq köşelerdiñ tükpirine süñgip berdi.
Olar üy-üydi jağalap, osılayşa uzaq jürdi. Qala iesiz qalğanday:
toğışarlar urağa tığılıp ülgergen.
Tereze bitkenniñ qaqpağı jabulı, esik bitken iştey kilttengen. Eş
jerden eşqanday sığırayğan jarıq körinbeydi.
Meñireu tınıştıq ornap, qulazıp qalğan qaltarıstarda bastı köşe
jaqtağı atıs anığıraq estilgendey. Artilleriyä urısı toqtar emes.
Respublikaşıl batareyä men royalistik barrikada bir-birine kərlene
karteç tögip jatır.
İreleñdegen joldarmen qarañğıda tap basıp kele jatqan Goven
jiırma minuttay jürgen soñ otryadın bastı köşege şığatın bazardıñ tu
sırtında ornalasqan bir qaltarıstıñ şetine alıp keldi.
Soğısıp jatqandardıñ jağdayı özgerip sala berdi. Bül jaqtan
barrikada qorğansız bolatın - barrikada jasauşılardıñ, ərdayımğı
qateligi de - sondıqtan Govenniñ otryadı jolğa şığuğa dayın, attarı
jeguli birneşe arba turğan bazar kolonnasınıñ astına op-oñay sıp berdi.
Goven men onıñ on toğız soldatınıñ qarsı aldında vandeyälıqtardıñ sol
bayağı bes mıñ adamdıq armiyäsı tür, biraq endi bular onıñ tu sırtınan
şıqqan-dı.
Goven serjantqa birdeñe dep sıbır etti. Mıltıqtı orağan saban alıp
tastaldı. On eki grenader qaltarıs burışına tizile qaldı. Jeti
barabanşı komanda küte, tayaqşasın köterdi.
Zeñbirekter səl üzilis jasay, dürkin-dürkin atıp jatır. Mine, osınday
üzilisterdiñ birinde Goven sapısın sermep qalıp, ornağan tınıştıqta
qulaq tundırar aşıq dausımen:
- Eki jüz adam oñğa, eki jüz adam solğa, qalğandarı tura alğa! - dep
sañq-sañq etti.
On eki mıltıq gürs atılıp, jeti baraban "şabuılğa" dabıl qağa
bezektep berdi. Goven:
- Jigitter nayza alıñdar! Tüyreñder! - dep komanda tastadı.
Bül aqtardıñ qutın qaşıratın respublikaşılardıñ sumdıq atoyı
bolatın.
Munıñ özi ədetten tıs eser etti.
San mıñ adamdıq şarualar tobırı art jaqtan jau şapqanın sezip,
özine qarsı jaña armiyä kelip qalğan eken dep oyladı. Sol mezette bastı
köşeniñ şetine jayğasıp, Geşannıñ qol astında qalğan respublikaşıl
kolonna baraban ünin estisimen ol da "şabuılğa" dabıl qağıp, jügire
basıp, barrikadağa umtıldı. Vandeyälıqtar eki ottıñ ortasında qaldı.
Dürligu bastaldı, al dürligu - üreydiñ qaşqanı, ondayda qorıqqanğa qos
körinediniñ kebi kelip, ər söz aruaqşa zəre aladı, pistolet dausı zeñbirek
zalpınday, ittiñ ürisi arıstannıñ arsılınday estiledi.
Bazar əp-sətte qañırap qaldı. Zəresi ketken şarualar bası şin jaqqa
bıtıray qaştı. Ofitserler tük istey almadı. İmanus eki me, üş pe
qaşqındı atıp öltirip edi, munan da nətije şıqpadı. Jan-jaqtan:
"Şama kelse, qutılıñdar!" imen ayğay ğana estiledi. Elekten saulağan ün
sekildi osınau bükil armiyä qalaşıqtıñ tığırıq köşelerimen jöñkilip,
aşıq dalağa jel aydağan bulttay dürlige qaştı.
Markiz de-Lantenak osı dürliguge öz közimen kuə bop turdı. Ol
zeñbirekterdi öz qolımen tığındap, eñ soñınan ketti.
İə, bül şarualarmen ne tındırarsıñ. Bizge ağılşındar qajet, - dedi
ol asıqpay, mañ-mañ basıp bara jatıp.
IV. Ekinşi ret
Jeñiske tolıq qol jetti.
Goven Qızıl Börik batalonının soldattarına burılıp:
- On eki bolsañdar da, mıñ adamğa bergisiz ekensiñder, - dedi.
Bastıqtıñ maqtauı ol kezde orden alğanmen birdey bolatın.
Govenniñ jumsauımen qaşqındardı quıp ketken Geşannıñ otryadı
tolıp jatqan tutqın aydap keldi.
Alaular jağılıp, qalağa tintu jürgizile bastadı.
Qaşıp ülgermegender tügel berildi. Bastı köşege mayşamnan jarıq
tüsirildi; köşe boyı ölgender men jaralanğandardan ayaq alıp jürgisiz.
Ərbir urıs ədette usaq-tüyek qaqtığıstarmen ayaqtaladı. Öjet
jandardıñ azın-aulaq, jekelegen toptarı əli qarsılasıp jattı. Olar
qorşauğa alınğanda ğana qaruın tastadı.
Jurt japırıla qaşıp jatqan alasapıran işinde Goven erjürek
bireudi bayqap qaldı; bül epti de qayrattı adam qaşqan joldastarın
qalqalay, urıs salıp jürse de, öz basınıñ qaşatın oyı joq. Ol
karabinin şeber paydalanıp, birese atıp, birese dümimen qorğanıp jür.
Aqırı karabini kül-talqan boldı. Sonda ol bir qolına tapanşa, ekinşi
qolına qılış aldı. Jurt oğan jaqındaudan jasqana bastadı. Kenet
Goven onıñ təltirektep ketip, bağanağa süyengenin kördi; sirə, jaralansa
kerek. Biraq jaralanğanına qaramastan qılışı men tapanşasın qolınan
tastamadı. Goven sapısın qoltığına qısıp, onıñ qasına bardı.
- Beril! - dedi o l
Jaralı oğan qadala qaradı. Kürtesiniñ işinen qan saulap tür eken, ayaq
astında üyıp qalıptı.
- Sen meniñ tutqınımsıñ, - dedi Goven sözin jalğap.
Jaralı til qaptadı.
- Atıñ kim?
- Atım - Ajal bii, - dep jauap qattı anau.
- Sabaz ekensiñ! - dep Goven oğan qolın sozdı.
Vandeyälıq jauap berudiñ ornına:
- Jasasın korol! - dep ayğay saldı.
Ol bar küşin jiıp, eki qolın kötere, bireuimen Govendi tapanşasımen
atıp jiberdi de, ekinşisimen qılışın sermep qaldı.
Osınıñ bərin ol jolbarısşa asqan eptilikpen istedi, Biraq basqa bireu
odan da epti bolıp şıqtı. Bul osıdan səl burın kelip jetken jəne osı
körinisti ün-tünsiz baqılap turğan bayağı salt attı edi. Ol vandeyälıqtıñ
tapanşasın köterip, qılışın sermegeli jatqanın körip qalıp, onı men
Govenniñ eki arasına tura umtıldı. Ol bolmağanda Goven öletin edi. Oq
atqa tidi de, qılış adamğa darıp, at pen salt attı ekeui birdey jalp etti.
Osınıñ bəri qas-qağımda boldı.
Qansırağan vandeyälıq əli qurıp, köşe üstine sılq tüsti.
Qılış beytanıs adamnıñ betin osıp ötipti. Ol es-tüssiz jatır.
Astındağı atı ölip qalğan.
Bul kim eken? - dep suradı Goven, beytanıstıñ jüzine töne qarap.
Biraq jaradan saulağan qan betin jauıp ketkendikten, qıp-qızıl maska
astınan eşteñeni ajıratu mümkin bolmadı. Tek boz qıraulanğan şaşı
körinedi.
Bul kisi meni ajaldan saqtap qaldı, - dedi Goven. - Onıñ kim ekenin
eşqaysıñ da bilmeysiñder me?
Komandir, ol qalağa jaña ğana kelgen, - dep ün qattı soldattardıñ biri.
- Men onıñ Pontorson jağınan kele jatqanın körgem.
Kolonnanıñ ağa dərigeri de kelip jetti. Jaralı əli esin jiğan joq-tı.
Dəriger onı qarap şıqtı:
Dəneñe etpeydi: tereñ tilipti, biraq qauipti emes. Jarasın tigemiz, birer
aptadan soñ ayağınan tik turadı. Degenmen, sabazıñ mıqtap sermegen eken!
Beytanıstıñ üstinde üş tüsti bauı bar plaş. Janında tapanşası men
qılışı. Onı şeşindirip, zembilge jatqızdı. Dəriger bir şelek salqın
su əkeldirip, jarasın juıp-şaydı. Endi betin anıqtap köruge bolatın
edi. Goven oğan tapjılmay tesile qaradı.
- Janında qanday da bir qağazdarı bar ma eken? - dep suradı ol
Dəriger jaralınıñ jan qaltasın sipap, bir əmiyän alıp, Govenge
usındı. Sol eki ortada jaralı da salqın sudan esin jiyä bastadı: qabağı
qimıldağanday boldı.
Goven əmiyändı aqtarıp, tört büktelgen bir japıraq qağaz taptı.
Qağazdı aşıp, oqıp şıqtı:
"Qoğamdı qutqaru komiteti. Azamat Simurden..."
- Simurden! - dedi ol julıp alğanday.
Jaralı bül sözdi estip, közin aştı. Goven quanışın qoyarğa jer
tappadı.
- Simurden! Siz be ediñiz?... Siz meni ajaldan ekinşi ret saqtap
qaldıñız...
Simurden onıñ betine qaradı. Qantalağan jüzi til jetkisiz şadıman
sezimge bölengen.
Goven onıñ aldına jüreley otıra qalıp:
- Ustazım meniñ! - dedi şattanıp.
- Əkeñmin ğoy, - dedi Simurden aqırın kübirlep.
V. Bir tamşı salqın su
Körispegeli köp jıl ötse de, olar bir-birin eşqaşan köñilinen
şığarğan emes. Endi olarğa bir-birimen küni keşe ayrılısqanday körindi.
Qalalıq ratuşada qolma-qol köşpeli lazaret jasaldı. Simurdendi
jaralılar üşin ortaq palatağa arnalğan ülken zalmen irgeles şağın
oñaşa bölmege jatqızdı. Jarasın tikken hirurg nauqasqa operatsiyädan
keyin uyıqtau kerek ekenin aytıp, eki dostıñ şer tarqata şüyirkelesken
əñgimesin buzıp jiberdi. Rasında, Govendi de ərdayım jeñisten soñ əsker
basını qaptaytın şuğıl ister kütip turğan. Simurden jalğız qalsa da
üyıqtay almadı: biri jaradan, ekinşisi quanıştan eki türli diril sezim
boyın bilep, uyqısın qaşırıp jiberdi.
Ol uyıqtağan joq, sonda da əldenendey tüs körip jatqanday sezindi.
Bül mümkin be? Ömirdegi armanı orındala bastadı. Simurden öziniñ baq
juldızına senbeuşi edi; endi aldınan baqıt jaz quşağın jayğanday
boldı: ol Govendi taptı. Onı bala kezinde qaldırıp, endi er jetken,
batıl, qayrattı, jaujürek şağında kezdestirip otır.
Simurden onı halıq isi üşin küreste saltanattı sətte mirdi. Vandeyäda
Goven revolyutsiyä tirekteriniñ biri boldı əri revolyutsiyä üşin osı tirekti
ornatqan da özi, yağni Simurden edi. Bul jeñimpaz - sonıñ tülegi. Osınau
jap-jas jigittiñ jüzinde jaynağan oy men şındıq nurı - öziniñ,
Simurdenniñ oyı, Simurdenniñ şındığı. Onıñ şəkirti, onıñ jan
düniesinen tülep uşqan bel balası budan bılay batır atanıp otır, al
tayau arada, bəlkim, otanınıñ maqtanışına mi aynalar.
Jaña ğana bastan keşken əserlerin tağı da oy eleginen ötkizip,
Simurden uyıqtamay, oyau jattı, onıñ jan düniesi əldeqanday tılsım
sezimge bölenip, diril qaqtı. Tañğajayıp jaña şıraq, jarqıramay şeşek
atar jas ğumır Frantsiyänıñ kökjieginen iek arta köterilip keledi jəne
onı erekşe bir quantqan nərse - osı ğumırdıñ bolaşaq tağdırı öz
qolında. Özi kuə bolğan tağı bir osınday jeñiske qol jetse, onıñ bir auız
sözine bola respublika Govendi armiyä basına qoymaq.
Adamdı tosın jetistikten beter mastandırar nərse joq. Ol kez
jurttıñ bəri əskeri dañqtı qiyäldağan kez bolatın: ərkim öz adamın
əskerbası etkisi keldi. Simurden Govendi ulı qolbasşı retinde körsem
dedi. Ol endigi onı (arman da bir qus emes pe?) muhit üstinde - qaşıp bara
jatqan ağılşındardı qudalauşı, Reyn boyında - korolder koalitsiyäsın
jazalauşı, Pireneyde - ispandardı tıqsıruşı, Alpide - Rimge
köteriliske belgi beruşi retinde kördi. Simurdenniñ boyında: biri meyirban jürekti, ekinşisi - bultarmas turaşıldıqtı murat tutqan qatal
minezdi eki adam qosarlasa ömir sürgendey, əri ekeui de riza, öytkeni ol
Govendi aybındı kösem dep qana emes, qaharlı kekşil jan dep te bildi.
Simurden jasamay turıp qiratu kerek degen senimde bolatın. "Qazir
erkelikti köterer kez emes" deytin ol. Əri ol Govendi sol kezde jurttıñ
aytqanınday, "jağday deñgeyinen" tabıladı dep kəmil sendi. Ol Govendi
dañq tuğırında turğan küyinde közine elestetti.
Kenetten ol bölmesiniñ şala jabılğan esiginen Govenniñ dausın
estigende qiyälı tipti şarıqtap ketti. Ol tıñday qaldı. Qulağına ayaq
tıqırı estildi:
- Sen jaralanğansıñ ba?
- Atıp tastaularıña jaraytınday həldemin.
- Bul adamdı tösekke salıñdar. Jarasın tañıp, emdeñder.
- Meniñ ölgim keledi.
- Sen ölmeysiñ. Sen meni korol üşin öltirmek boldıñ, men seni
respublika üşin ajaldan araşalaymın.
Simurden tünerip ketti. Ol bireudiñ türpidey qolı oyatıp jibergendey,
qiyäldan tez arılıp, on boyın sezik-sekem bilep aldı.
- İə, ol şınında da biyäzı jan, - dep tüñile kübirledi.
VI. Jara jazılsa da, jürek qan jılaydı
Simurdenniñ jarası köp uzamay jazıldı. Biraq jarası munan
əldeqayda auır tağı bir jan bar-dı. Ol vandeyälıqtar atıp ketken,
qañğıbas Telmarş Erb-an-Payl fermasında qanğa boyalıp jatqan
jerinen tauıp alğan əyel bolatın. Mişel Fleşardıñ jağdayı
Telmarş oylağannan beter qauipti edi. Onıñ üş jarası bar eken: biri
köktey ötken - oñ keudesiniñ joğarı jağınan tiip, jauırının sındırıp,
i u sırtınan şığıptı, ekinşi oq buğanasın, üşinşi oq iıq süyegin uatıp
jibergen. Əytkenmen ökpesi aman eken: onıñ jazılıp ketui ıqtimal edi.
Derevnyada Telmarş "filosof" atanatın, şarualar tilinde bul təuip,
yağni birşama dəriger əri hirurg, birşama duana degen soz. Ol jaralı
əyeldi jerkepesine aparıp, mükten istelgen tösegine jatqızdı da,
"qarapayım" ədistermen bağıp-qağuğa kiristi. Sonıñ qamqorlığı
arqasında ğana əyel tiri qaldı. Buğanası bitisip, keudesi men iığındağı
jara biteldi de, birneşe aptadan soñ sauığa bastadı.
Aqırı Telmarştıñ qolına süyenip, sırtqa şığatın boldı. Birde
Telmarş onı ağaş tübine kün şuaqqa aparıp otırğızdı. Bül əyel
turalı ol eşteñe bilmeytin. Keudesinen jaralanğan kisige müldem
tınıştıq kerek, sondıqtan Telmarş onı söyletpey qoydı. Ol ündegen
joq, biraq qart onıñ közqarasınan əldene janın jegidey jep, bir oy esildertinen şıqpay jürgenin añğardı. Bügin tañerteñ ol əldeqayda sergek
bolatın: süyemelsiz-aq jürip keterdey. Abzal jandı qart oğan quana, tipti
əkelik meyirmen qarap turdı. Ol əyelge külimsirey qarap:
- Mine, endi tik turatın boldıq. Jaramız əbden jazıldı, - dedi.
- Tek jüregim sızdaydı, - dedi əyel, sonsoñ tağı da sözin jalğay tüsti: Söytip, siz olardıñ qayda ekenin bilmeydi ekensiz ğoy, müldem beyhabarsız
ğoy, ə?
- Kimderdiñ? - dep suradı Telmarş.
- Balalarım şe?
Ol talay ret qol-ayağı qalşıldap, es-tüssiz sandıraqtap jatıp ta,
balaların şaqıratın, sonda - adam sandıraqtap jatsa da köp nərseni
añğaradı emes pe - qarttıñ buğan jauap bergisi kelmeytinin körgen.
Biraq Telmarş şınında da oğan ne aytarın bilmedi. Joğalıp ketken
balaları jaylı anağa əñgimelep jatu oñay bolıp pa. Tipti, şınına
kelgende, ol ne biletin? Tük te bilmeytin. Ol tek bir əyel-ananı atıp
ketkenin, onı qanğa boyalıp jatqan jerinen özi tauıp alğanın, bül
marqumnıñ üş balası bolğanın, şeşesin atıp ketken soñ balalardı
Lantenaktıñ özimen əketkenin biletin. Bar biletini osı. Balalarğa ne
boldı? Olar öli me, tiri me?.. Ol üş balanıñ ekeui ul da, bireui emşekten
jaña sualğan qız bala ekenin estigen. Bar bolğanı osı. Beyşara
balalardıñ tağdırı onıñ özin de qinaytın. Əytkenmen ol jauap taba
almay-aq qoydı. Töñirektegi şarualardan surastırıp körip edi, olar
bastarın şayqap, ləm-mim aytqan joq. Lantenak özi jaylı köp aytqandı
unatpaytın.
Şarualar Lantenak turalı əñgimeleuden taysalıp, Telmarşpen
söylesuge onşama qulıq bildirmeytin. Jalpı olar - aytqanğa senbeytin
halıq. Özderi Telmarştı unatıñqıramaytın. Qañğıbas Telmarş
tınımsız jan edi. Sonıñ öne boyı aspannan köz ayırmaytını nesi? Ne
isteydi, qaqqan qazıqtay bir orında əldeneşe sağat tapjılmay turğanda
ne oylaydı eken? Söz joq, özi birtürli adam. Soğıs örti jaylap alğan elde,
jurttıñ bəri özin janartau üstinde turğanday sezinetin elde, barşanıñ bir
ğana ıqılası - jaypap jalmau, bir ğana jumısı - özgeni bauızdau bolıp
otırğan elde, ərkim jauınıñ üyin örtep, otbasın qırıp ketudi,
duşpannıñ qarauılın şetinen öltirip, auılın tas-talqan etudi, tosqauıl
qurıp jaudı qaqpanğa tüsirudi ğana oylaytın elde, jurt birin-biri jarısa
qurtıp jatqan elde, tabiğatqa muñdana köz salıp, şeksiz-şetsiz jahannıñ
tılsım tınıştığına qulaq türe, neşe türli şöp terip, ədemi güldi,
sayrağan qus pen jımıñdağan juldızdı ğana tamaşalap k ürgen osınau
duana körineu közge qauipti kisi bolatın. Deni tüzu emes ekeni aydan anıq.
Ol buta jamılıp, jasırınbaydı da, eşkimge oq ta atpaydı. Aynaladağı
jurttıñ oğan qaymığa qiraytın da jöni bar.
Aqılınan adasqan,- deytin özgeler.
Söytip, Telmarş jalğızdıqtan beter jaysız halge uşıradı: ol jurt
bezetin janğa aynaldı.
Odan eşkim eşteñe surağan da emes. Sondıqtan qanşa tırıssa da, ol
Mişel Fleşardıñ balaları jayında jarıtıp eşteñe bile almay-aq
qoydı.
Telmarş tul qalğan anadan "balalarım-ay" degen sözdi estip, külkiden
tıyıldı da, al bayğus şeşe öziniñ qat-qabat oyına tağı şomdı.
Beyşaranıñ jan düniesinde qanday alaquyın bolıp jatqanın kim
bilipti? Tüpsiz tereñ qarañğı şıñırauğa qulap tüskendey... Kenet ol
Telmarşqa jalt qarap, aşınğanday keyippen:
- Balalarım-ay! - dep ah urdı.
Telmarş kinəli adamday basın salbıratıp jiberdi.
Ol markizdi oyladı. Al markiz bolsa, ərine, onı oylamaq tügil, onıñ
bül düniede bar-joğın umıtıp ta ketken şığar. Telmarş munı əp-ədemi
biletin. "Ulağattı mırzanıñ basına kün tüskende sen oğan kereksiñ əri ol
senimen dos-aq, biraq qauip-qater basınan ötisimen onıñ senimen isi joq", deydi ol işinen öz-özine. Sonsoñ özinen: "Endeşe, sen bül mırzanı nege
qutqardıñ?" - dep suradı da, ile-şala: "Öytkeni ol adam ğoy", - dep jauap
berdi. Ol biraz oylanıp barıp: "Jə, boldı, sonıñ özi şınımen adam ba?"
- dep qarsı şıqtı öz-özine.
- Əttegen-ay, bilsemşi munı! - dep tağı da qapalandı ol
Durıs istedim be osı dep bas qatıra kop oylandı. Munı oylaudıñ özi
azap edi. Demek, jaqsı qılıqtıñ da jaman bolıp şığuı mümkin eken ğoy.
Qasqırdı qutqarğan adam -qoydı qurtpaq. Qaraqustıñ sınğan qanatın
emdegen adam onıñ tırnağı üşin jauap bermek. Ol özin şınımen-aq
kinəli sezindi. Bayğus ananıñ aşınarlıq ta jöni bar.
İə, ol kinəli: ol markizdi qütqarıp jiberdi. Biraq ol mınau ananı da
qutqardı ğoy! Osı oy ğana onıñ janın birşama bayız taptırğanday
bolatın.
Al balalar şe? Olarğa ne boldı? Endigi qay jerde jür?..
Əyel de osını oylaytın. Bül eki adamnıñ oyı bir izben jürgendey edi,
söytip, özara til qatıspasa da, olardıñ oyı bir ğana buldır armanğa
toğısıp jattı.
Biraq əyeldiñ muñdı janarı Telmarşqa tağı da qadala qaldı:
- Qaşanğı osılay bola bermek, - dep kübir etti ol
- Tss! - dep sıbırladı Telmarş sausağın ernine basıp.
Əyel onı tıñdamastan söyley berdi:
- Meni nege qutqardıñız? Munıñızdı keşire alar emespin. Odan da
ölgenim artıq edi; olardı tım bolmasa o dünieden körer edim ğoy. Qayda
ekenin biler em, olar meni körmese de, jandarında jürer em... Marqum
şeşe de balalarına qorğanış bola aladı.
Telmarş onıñ qolın ustap, tamırın basıp kördi:
- Sabır etiñiz. Tağı qaytalap qalarsız.
- Qaşan ketuime boladı? - dep suradı əyel oğaştau ünmen.
- Ketudi aytasız ba?
- İə, iə. Solardı izdeuge şığam.
- Mazasızdanatın bolsañız, eşqaşan kete almaysız. Al sabır
tutsañız, bəlkim, erteñ-aq jürip ketersiz.
- Sizdiñşe, sabır tutu degen ne?
- Ol - qudayğa sıyınu degen söz.
- Qudayğa deysiz be? Al sonda ol meniñ balalarımdı qaytti eken?
Əyel sandıraqtap ketkendey boldı. Biraq dausı qaytadan sabırlı
estildi.
- Tüsinseñiz etti, - dedi ol, - büytip otıra beruge şıdamım joq. Siz
bala süymegen adamsız, al men qursaq kötergen janmın: ayırma osında.
Adamnıñ sezimin bastan keşpey, pikir tüyüge bolmaydı. Sizdiñ eşqaşan
balañız bolğan emes pe?
- Joq, - dep jauap qattı Telmarş.
- Al men baladan köz aşqan emen. Endi olarsız ne istemekpin? Osını
aytsañızşı, tım bolmasa... Balalarımdı ne üşin tartıp əketkenin
tüsinsem buyırmasın. Bir soraqılıqtıq bolıp jatqanın körip... sezip
jürmin, biraq tüsine alar emespin. Olar küyeuimdi öltirip, özimdi atıp
ketti. Sonda ne üşin? Tüsinsem ne deysiz.
- Mine, endi tağı da qızuıñız köterilip baradı, - dedi Telmarş. Büytip, köp söyley bermeñiz.
Əyel onıñ betine qaradı da, tına qaldı. O l osı künnen bastap mülde
əñgimelesudi qoydı.
Telmarş munday til alğıştıqtı kütpep edi, munı ol jaratpay da
qaldı. Əyel bük tüsip, kəri emen tübinde neşe sağat boyı tapjılmay bir
orında otıradı da qoyadı. Oy oylap tım-tırıs otıradı. Ünsizdik - adam
qasiretin aqırına deyin bastan keşken qarapayım jannıñ saya tabar
panası. Əyel eşteñeni tüsinip bolmasına köngen siyäqtı. Jerine jete
tüñilgen adam sülesoq bop qala bermek.
Telmarş janı uday aşıp, onı sırtınan baqılaumen boldı. Osınau
əyel qasiretiniñ aldında qayırımdı qart özi de əyelşe sezinip, əyelşe
oylay bastadı. "İə, özi ündemese de, közinen bəri añğarılıp tür ğoy, - dedi
ol işinen. - Bayağı bir oydıñ janın jay taptırmay jürgenin bayqaymın.
Ana, emşek emizip jürgen ana - ana boludan qaldı degen ne sumdıq? Əyel
buğan köndiger emes. Özi jaqında ğana emşek emip jürgen eñ kenjesin
köbirek oylaydı bilemin; beyşara jatsa-tursa da, sonı esinen eki eli
şığarar emes".
Munday qayğığa sözdiñ eş septigi bolmasın Telmarş ta tüsinip,
ündemeydi. Qır soñınan qalmas oydıñ mılqaulığı jan şoşırlıq.
Endeşe, ökşelegen sumdıq oydan arılu kerek dep ananı qanday
sıltaumen ğana ilandıra alarsıñ?
Bala - əldilep, məpeleudi qajet etetin kip-kişkentay dərmensiz pende.
Sondıqtan ərbir ananıñ boyında parasattan əri tömen, əri joğarı bir
nərse bar: ol - sezik.
Endi Telmarş bul baqıtsız beyşaranı söylettirmek boldı, biraq
qolınan kelmey-aq qoydı. Birde ol əyelge bılay dedi:
- Sor bolğanda, men şalmın, sondıqtan köp jüre almaymın. Eşqayda
bara almaymın, əlim joq. Şirek sağat jürgen soñ-aq ayağım talıp,
tınıqpasam bolmaydı, əytpese sizben birge keter em... Bir esepten jüre
almağanımnıñ özi jaqsı ma deymin. Nege deseñiz, serik bolamın dep sizge
qauip töndiruim de ıqtimal ğoy. Mundağılar mağan tözip qana jür, əytpese
unatpaydı, təyiri, özim şarua bolğandıqtan kökterge küdikti körinemin, al
şarualar meni duana sanaydı.
Ol əyel ne aytar eken degendey jauap kütti. Biraq oğan köz qırın da
salğan joq.
Qasarısqan oy ne esuastıqqa, ne qaharmandıqqa bastaydı. Biraq
beyşara əyel qaharmandıq jasap ne kögertpek? Onıñ ana boludan basqa
qolınan keleri joq. Ol kün sanap oy tuñğiığına bata berdi, bata berdi.
Sırtınan Telmarş ün-tünsiz baqılap qana jürdi.
Ol əyeldi birdeñemen aldarqatpaq boldı: oğan jip pen ine, oymaq əkep
berdi. Əyel bayğus onı-munı tige bastağanda qart məz bop quanıp qaldı.
Əyel oyımen bolıp, jumıs istey berdi. Bül densaulıq nışanı edi. Ol
birte-birte əl jiyä bastadı. Öziniñ iş kiimin, köylek-kenşegin, başmağın
jamap-jasqadı. Əytse de jüzi sınıq, bayağısınşa selsoq. Jumıs üstinde
ıñırsıp, jabırqau on saladı. Keyde ənin kilt üzip, balaları jaylı
habar əkelgendey qustardıñ sayrağan ünine qulaq tosa tıñdaydı. Birauıq
kübirley bastaydı; balalarınıñ atın atap şaqırıp jata ma, kim bilsin,
əyteuir Telmarş jöndi esti almaydı. Erni ünsiz qıbırlaydı. Ol birde
qapşıq tigip, işine toltıra jañğaq saldı. Tañerteñgisin Telmarş onıñ
jolğa şıqqanın kördi. Eki közi qalıñ ormanda.
- Qayda barasıñ? - dep suradı Telmarş.
- Solardı izdep baramın, - dep jauap berdi ol
Telmarş onı toqtatam dep ərekettenbedi.
VII. Qarama-qarsı qos şındıq
Azamat soğısınıñ oqiğalarına tolı birneşe apta ötti. Fujer
töñiregindegi keu-keu əñgime bir-birine uqsamaytın, biraq bir ğana istiñ
igiligine jumıs istep, revolyutsiyä üşin ulı şayqasta iin tirese urıs
salıp jürgen eki adam jayında ğana boldı.
Vandeyädağı qantögis jekpe-jek sozıla tüsti, biraq Vandeyädan endigi
dərmen kete bastağan. Onıñ həli əsirese İle-Vilende müşkil boldı.
Dolde altı mıñ royalistiñ eren şabuılına bir jarım mıñ patriottıñ
erligin osınşama tapqırlıqpen qarama-qarsı qoyğan jas komandirdiñ
qayrat-jigeri arqasında okrugtegi köterilis basıla qoymasa da, edəuir
bəseñdep, tuyıqtalğan bolatın. Budan keyin tağı da osığan para-par
birneşe ret soqqı berildi de, osı jetistikterdiñ bəri jağdaydı jaña
arnağa tüsirdi. Jağday özgerdi, əytkenmen ile-şala ayaq astınan şielenis
tudı.
Vandeyänıñ bükil bül böliginde respublika jeñimpaz şeru tarttı buğan eşqanday da kümən bolmadı. Biraq bül qanday respublika edi?
Revolyutsiyänıñ tüpkilikti saltanatınan respublikanıñ eki türi: terror
respublikası jəne meyirbandıq respublikası añğarılğan. Biri jeñiske
qataldıqpen, ekinşisi - momın şaralarmen jetudi oyladı.
Ekeuiniñ qaysısı basım tüser eken? Bitimşil jəne bitimsiz bul eki
ülginiñ öz jaqtastarı - ıqpalı men bedeli birdey eki adamı boldı. Biri əskerbası, ekinşisi - qatardağı delegat. Qaysısı basım tüspek? Qatardağı
delegat jağındağı ülken bir artıqşılıq -respublikaşıl ökimet
orındarınıñ qoldauı. Ol Parij kommunasınıñ: "Eşqanday qayırım
bolmasın!" degen zildi buyrığın ala keldi. Ol Konventtiñ "Bülikşilerdiñ
tutqınğa tüsken kösemin bosatıp jibergen nemese onıñ qaşıp ketuine
jol bergen ərbir adam ölim jazasına tartıladı" degen dekretin əkeldi.
Onıñ qolında qoğamdı qutqaru komitetinen quzırlı uəkildik əri oğan
tolıq bağınu turalı Robesper, Danton jəne Marat qol qoyğan buyrıq
bar.
Ekinşi bir əskeri adamnıñ qolındağı jalğız ğana küş - janaşır
sezim. Onı qostaytın mığım qolı men jeñilgenderge meyirbandıq jasap
jürgen jüregi ğana. Ol jeñimpaz bolatın, sondıqtan meyirbandıq jasauğa
haqılımın dep biletin.
Sonıñ saldarınan osı eki adamnıñ arasında astırtın, biraq tereñ
jik tuğan-dı. Olar türli sıñaydağı adamdar edi. Ekeui de köteriliske
qarsı küresti jəne ərqaysısınıñ öz quralı: birinde - jeñis, ekinşisinde terror boldı.
Tügeldey orman japqan Bretan solardı auızdan tastamay-aq qoydı;
köptiñ nazarı solarğa audı. Közqarastarınıñ qarama-qayşılığına
qaramastan aralarında berik ruhani baylanıstıñ boluı barşanıñ olarğa
degen ıqılasın küşeyte tüsti.
Bül eki duşpan özara dos bolatın. Eki jürekti qosqan süyispenşilik
sezim eşqaşan munşalıqtı berik te tereñ bolıp körmegen şığar.
Raqımsız meyirbandı ajaldan qutqardı, tereñ tırtıq qaldırdı. Bul eki
adamnıñ biri - ölim beynesi, ekinşisi - ömir beynesi boldı. Biri - üreyşil
printsiptiñ, ekinşisi - ımıraşıl printsiptiñ körinisi. Olar eşteñege
qaramay, birin-biri jaqsı kördi. Kisi tañırqarlıq jumbaqtar da bola
bermey me?
Buğan qosa mınanı ayta ketelik: "qatıgez" dep qaueset tarağan ekeudiñ
biri öte qayırımdı bolatın: ol jurttıñ jarasın öz qolımen tañıp,
nauqastarğa özi baratın, kündiz-tüni emhanalar men jara tañatın
punktterden şıqpaytın, aş-jalañaş balalardı körgende jılap jiberuge
şaq turatın, qolda barın tügeldey kedeylerge ülestirip beretindikten, özi
qu taqır edi. Ol barlıq urıstarğa qatıstı: şabuılda alda boldı,
urıstıñ qaynağan ortasına qarumen de, qarusız da qoyıp ketip jürdi sebebi belbeuinde pistoletteri men qılışı bolatın, biraq onıñ
qılışın jalañaştağanın nemese pistoletin qolğa alğanın eşkim körgen
emes. Ol soqqığa qarsı jüretin, biraq özi soqqı bermeytin. Jurt onı
burın dinbası bolğan desedi.
Bul adamdardıñ biri - Goven, ekinşisi - Simurden edi. Eki adamnıñ
arasında dostıq, eki qağidattıñ arasında - qastıq bolatın. Aradağı
tereñ jik osıdan tudı. Bül buqpantay küres sırtqa şıqpay tura
almaytın. Aqırı ol burq etti.
- Qalay, həlimiz neşik? - dep suradı Simurden Govennen.
- Siz munı menen kem bilmeysiz ğoy. Lantenaktıñ baskeserleri toz-toz
boldı. Onıñ qaramağında mıqtağanda jiırma-otız adam qaldı. Ol qazir
Fujer ormanına tıqsırıldı, al birer aptadan soñ qorşauğa alınbaq, dep jauap berdi Goven.
- Al eki aptadan soñ şe?
- Qolğa tüsedi.
- Sonan soñ?
- Siz meniñ jarnamamdı oqıp pa ediñiz?
- Oqıdım. Sonda şe?
- Ol atıladı.
- Tağı da müsirkeuşilik pe? Joq, ol gilotinada öluge tiis.
- Men əskeri ölim jazasın jaqtaymın, - dedi Goven.
- Al men revolyutsiyäşıl ölim jazasın jaqtaymın, - dep jarısa
söyledi Simurden. - Sen əulie Mark monastıriniñ monah əyelderin nege
bosatıp jiberdiñ? - dep suradı sonan soñ ol Govenniñ közine tura qarap.
- Men əyeldermen jaulaspaymın, - dep jauap qaytardı Goven.
- Ol əyelder halıqqa öşpendilikpen qaraydı. Al öşikken əyel on
erkekke bergisiz. Biz Luvinede qolğa tüsirgen kart fanatik - poptardıñ
surqiyä tobırın revolyutsiyälıq tribunalğa nelikten tartpadıñ?
- Men qarttarmen jaulaspaymın.
- Qart əulie əkey jas əulie əkeyden de jaman. Quray şaştı qart
kötergen bülik - eñ qauipti bülik. Jurt əjimge sengiş-aq. Jalğan
ayanıştıñ qajeti joq, Goven. Patşa öltiruşiler - halıqqa azattıq
əperuşiler. Tampl* munarasına saq bolğaysıñ.
- Tampl munarasına deysiz be? Qolımda erik bolsa, men odan dofindi
bosatıp jiberer edim. Men balalarmen jaulaspaymın.
Simurden qatulanıp ketti:
- Bilip qoyğın, Goven, jurt Mariyä-Antuanetta* dese, əyelge qarsı,
papa Piy Altınşı* dese, qartqa qarsı, Lyutsovik Kapet dese, balağa
qarsı raqımsız soğıs jürgizu kerek.
- Qadirli ustazım, siz meniñ sayasi qayratker emes ekenimdi umıtıp
tursız ğoy deymin?
- Qauipti qılıqtan aulaq bolğaysıñ... Kossege şabuıl jasağanda
əskerlerimizdiñ qorşauına tüsip, üstine ajal töngen bülikşi Jan Treton
qolına qılış alıp, kolonnamızğa jalğız özi tap bergende sen
soldattarğa: "Jol beriñder! Ötkizip jiberiñder!" dep nege ayğayladıñ?
- Öytkeni mıñ san soldatı bar otryad üşin jalğız adamğa jabılu
masqaralıq ta.
- Kayletrt d'Astile irgesinde soldattarımız jer bauırlap bara
jatqan jaralı vandeyälıq Jozef Bezeni qurtpaq bolıp toqtağanın
körgende, sen olarğa "Alğa! Men onıñ sazayın özim tartqızamın!" dep
ayğaylap, oğıñdı dalağa atıp jibergeniñ qalay?
- Sebebi jığılğanğa judırıq jumsamas bolar.
- Munıñ durıs bolmay şıqtı. Əlgi adamnıñ ekeui de bülikşil
sodırlarğa ataman bolıp ketti. Jozef Bezele - Murt deytin belgili
baskeser de, Jan Treton - Kümisayaq. Sol eki adamdı qutqaramın dep sen
respublikağa eki duşpan əperdiñ.
- Respublikağa jaudan göri dostıñ köbirek boluın tileytinimdi jaqsı
bilesiz.
- Endeşe, Landean tusındağı jeñisten keyin biz tutqınğa alğan üş
jüz şaruanı atıp tastauğa qalayşa əmir etpediñ?
- Öytkeni sonıñ aldında ğana Bonşan tutqın respublikaşılarğa
raqım jasağan bolatın, sondıqtan men respublikaşılardıñ da tutqın
royalisterge raqım jasağanın barşa jurt bilsin dedim.
- Demek, Lantenaktı qolğa tüsirseñ, oğan da raqım jasamaqsıñ ba?
- Joq.
- Nelikten? Sen anau şarualarğa raqım jasadıñ ğoy.
- Şarualar - qarañğı halıq, al Lantenak ne istep, ne qoyıp jürgenin
biledi.
- Biraq Lantenak nağaşıñ emes pe?
- Al Frantsiyä - tuğan şeşem.
- Lantenak - qart.
- Lantenaktıñ jası joq. Lantenak bizge böten. Ol frantsuz emes: ol
bizdi ağılşındarğa satıp jür. Lantenak şeteldik şapqınşılıq
dayındau üstinde. Ol - otan jauı. Bizdiñ jekpe-jek ne onıñ, ne meniñ
ölimimmen ğana tınuı mümkin.
- Goven, osı aytqanıñ esiñde bolsın.
- Boladı.
Ekeui ünsiz qaldı. Bir-birine qarap otır. Goven sözin jalğadı:
- Bul toqsan üşinşi jıl tarihta qanquylı data bolmaq.
- Abayla! - dep ilip əketti Simurden. - Neşe türli sumdıq mindet
boladı. Kinədan aulaq adamdı ayıptay körme. Auru-sırqaudıñ barı üşin
qaşannan beri dərigerler kinəli bolıptı? İə, mınau ulı jıl
raqımsızdıqpen atı şıqtı. Al sebebi ne? Sebebi bül -revolyutsiyä jılı.
Revolyutsiyänıñ jauı bar, ol zamanı ötken dünie, sondıqtan hirurgtiñ öz
jauı - gangrenağa qayırımsız bolatını siyäqtı, revolyutsiyä da oz jauına
qayırımsız. Revolyutsiyä korol arqılı koroldik ökimetti, dvoryan arqılı
- aqsüyektikti, əskeri ökimet orındarı arqılı - ozbırlıqtı, dinbasılar
arqılı - varvarlıqtı qurtadı. Toqeterin aytqanda, ərbir tiran arqılı
tiraniyä ataulını qurtadı. Operatsiyä jan qinamağanmen, onı istegende
revolyutsiyänıñ qolı selt etpeydi.
Sonda bükil qoğamdıq organizmdi ulandırıp jatqan iriñdi merezge
raqım jasaudı talap etuge seniñ qaytip qana dətiñ baradı?.. Joq, ol seniñ
degeniñe könbeydi. Ol bizdiñ burınğı jeksurındığımızdı əluetti qolına
nıq ustağan əri onıñ dımın öşiredi. Ol örkeniettiñ tənine adamzattı
sauıqtırar tereñ tañba saladı... Janıma batıp baradı deysiñ be? İə,
batsa - batatın da şığar, onsız bolmaydı. Al azap qanşama uzaqqa
sozılmaq? Operatsiyä bitkenşe. Onıñ esesine siz ömir süretin bolasız.
Revolyutsiyä eski dünieniñ təninen tən kesip aladı, sonda qan aqpay tura
almaydı. Bizdiñ toqsan üşinşi jıl - qan ağatın jıl
- İə, biraq hirurg sabırlı da, aynaladağı adamdar qaharlı ğoy, - dep
qarsılastı Goven.
- Jeñip şığu üşin revolyutsiyäğa qayrattı jandar qajet, - dedi
Simurden. - Ol qaltıraq qoldı keyin serpip tastaydı. Qaysarlarğa ğana
arqa süyeydi. Danton üreyli, Robesper qaysar, Marat ımırasız... Esiñde
bolsın, Goven, bul esimder bizge qajet. Olar tutas armiyäğa para-par: olar
Europanıñ zəresin aladı.
- Bəlkim, keleşek ğasırlardıñ da zəresin alatın şığar, - dep söz
qıstırdı Goven. Ol az-kem ündemey qaldı da, sözin qayta sabaqtadı: Degenmen, ustazım, siz qatelesip tursız: men eşkimdi de kinəlamaymın...
Meniñşe, revolyutsiyäğa eşkim kinəli emes jəne bəri de kinəli dep qarağan
jön siyäqtı.
Simurden basın köterip:
- Revolyutsiyä jemisi terrordı aqtay alatın kün de tuar, - dedi.
- Men terror revolyutsiyänı masqaralamasa igi edi dep qorqamın. - Goven
əñgimesin əri sozdı. - Bostandıq, teñdik jəne tuısqandıq degenimiz beybitşilik pen barşağa birdey garmoniyä. Olardı apay-topay etudiñ keregi
ne? Revolyutsiyä sumdıq emes, ımıralasu boluğa tiis. Amnistiyä - burınsoñdı adam tilinde aytılğan eñ asıl söz. Öz qanımdı töguge təuekel
jasap qana özgeniñ qanın töge alamın... Aytpaqşı, men özim küresudi ğana
bilemin, öytkeni men tek soldatpın. Biraq bir nərseni: keşirim jasauğa
bolmasa, jeñudiñ de qajeti joq ekenin kəmil bilemin. Urısta jauıña jau
bol, al jeñgen soñ sonıñ bauırı bolğın...
- Abayla, Goven! - dep qaytaladı Simurden osımen üşinşi ret. - Sen
mağan ulımnan da artıqsıñ. Abayla! Söytti de, ol oylanıp barıp: - Bizdiñ
munday zamanda janaşırlıqtıñ opasızdıqqa aynalıp ketui mümkin, - dep
qosa ayttı.
Bül eki adamnıñ əñgimesi sapı men baltanıñ jekpe-jegine uqsas edi.
VIII. Azalı ana
Onıñ ber jağında ana balaların izdep kele jattı.
Ol bası auğan jaqqa jüre berdi. Sonda qaytip küneltti deysiz ğoy?
Nemen qorektendi? Munı özi de bilmeytin... Ol küni-tüni, jayaulayjalpılay jürip, qayır suradı, şöp-şalamdı qorek etip, aşıq aspan
astında, jımıñdağan juldız astında, buta arasında, al keyde jañbır
men jel ötinde taqır jerge tünep jürdi.
Ol derevnyadan derevnyağa, fermadan fermağa tentirep, üy-üydiñ janına
toqtap, surastıra berdi. Üstindegi kiim-keşegi alba-julba boldı. Keyde
onı işke kirgizedi, keyde jolatpay, quıp jiberedi. Kirgizbey qoysa,
ormanğa betteydi.
Ol töñirekti bilmeytin. Ol eşqayda bolğan emes jəne bar biletini öziniñ Sikuanyar derevnyası men Aze qauımı ğana. Ol jürip ketken jerin
talay ret qaytalap, şır aynalıp, bekerge əli quritın. Birese tas jolmen,
birese arba salğan tereñ sorappen, birese qalıñ ormanğa boylay sürleumen
jürip otırdı. Östip tentirep jürgende onıñ jupını kiiminiñ tamtığı
ğana qalğanına tañdanatın ne tur.
Əueli ol başmaqsız, sonan soñ jalañayaq jürdi, aqır soñında ayağı
qantalap, borşa-borşası şıqtı.
Ol şayqas dalalarınıñ üstimen, oq astında jürip otırdı. Eşteñeni
estigen de joq, eşteñeni körgen de joq, eşteñeden qaşqan da joq: ol
balaların ğana izdeumen boldı. Bükil eldi bülik jaylağan, eş jerde
eşqanday jandarmdar da, perler de, auıldıñ ökimet orındarı da joqtuğın. Ötken-ketken adamdarmen ğana söz qağıstıruına tura keldi. Ol
ərkimmen əueli özi əñgime qozğap:
- Jürgen-turğan jerleriñizde kişkentay üş bala köziñizge tüspedi me? dep suraytın.
Jürginşi tañırqay basın köteretin.
- Eki er bala da, bir qız bala, - dep tüsindirmek bolatın sonda ol. Attarı Rene-Jan, Gro-Alen jəne Jorjetta, körgen joqsız ba? Ülkeni
beske ketti, kişkentayına - bir jas segiz ay. Qayda ekenin bilmeysiz be?
Olardı menen tartıp əketken.
Jürginşi til qatpay əyelge qaraytın. Özin tüsinbey turğanın körgen
soñ əyel:
- Nege deseñiz, bul meniñ balalarım, surap turğanım da sondıqtan, dep tağı tüsindirip əurelenetin.
Jürginşi basın şayqap, jönine ketetin. Sonda əyel əbden tüñilip, bir
orında qalşiıp turıp qalatın.
Aqırı birde onıñ sözine ıqılas qoyğan adam da tabıldı. Bir şarua
əyeldiñ təptiştegen suraqtarın tıñdap bolıp, əldeneni esine tüsire
bastadı:
- Toqtañız, - dedi ol - Üşeu edi deysiz be?
- İə.
- Eki er bala da...
- Bir qız bala.
- Siz solardı izdep jürsiz be?
- İə.
- Men osındağı bir senor urıs kezinde üş balanı qolğa tüsirip,
özimen əketti degendi estigem.
- Ol kisi qazir qayda? - dep şıñğırıp jibere jazdadı əyel - Qayda
meniñ balalarım?
- Turgke barıñız, - dep jauap berdi şarua.
- Sizdiñşe, olardı sol jerden tabamın ğoy, o?
- Bəlkim, tauıp qalarsız.
- Qayda deysiz.
- Turgke deymin.
- Turg degen ne?
- Sonday jer bar.
- Derevnya ma, qamal ma? Əlde ferma ma?
- Bilmeymin. Men onda eşqaşan bolğan emespin.
- Alıs pa?
- İə, jaqın emes.
- Qay jaqta?
- Fujer jaqta.
- Onda qalay baramın?
- Tikeley Vantorgke tartıñız. Sonan soñ Lorşan arqılı Lerağa bet
ustañız. Ol qolımen batıstı nusqadı. - Tura künniñ batısına qaray jüre
beriñiz.
Ol sozğan qolın tüsirgenşe əyel ketip te ülgerdi.
- Tek saq bolğaysız. Ol jerde urıs bolıp jatır, - dep ayğayladı
şarua soñınan.
Əyel eşteñe dep jauap qatpadı, tipti burılıp ta qaramadı - ol alğa
qaray jüre berdi, jüre berdi.
IX. Provintsiyälıq Bastiliyä
Budan qırıq jılday burın jolauşı Fujer ormanına Lenele
jağınan kirip, Parine jağınan şıqqanda, osınau uyısqan qalıñ
jınıstıñ şetine jete bere sustı köriniske tap bolatın: onıñ qaq
aldınan oyda-joqta sorañ etip Turg şığa keletin.
Bül tiri emes, öli Turg: jarım-jartılay qirağan, jalañaştalğan, ər
jeri qulap, qabırğası şıtınap ketken. Osınau Turgten beter siıqsız üy
sülderi, sirə, bola qoyar ma eken? Tañırqağan jolauşı qarsı aldınan biik
döñgelek munaranı köretin: ol olja añdığanday umsınıp, orman şetinde
japadan-jalğız tür. Jolauşı jaqındap, jarqabaqtan köterilgende
qabırğanıñ opırıla qulağan jerin közi şalatın.
Bül oyıq minanıñ jarıluınan payda bolğan: minağa, tegi, keminde eki
tsentner oq-dəri sıysa kerek. Jarılıstan qabırğanıñ üp-ülken jeri qulap
tüsken jəne türine qarağanda, qorşauğa alğandar munarağa osı tesikten
kirgenge uqsaydı.
Munaranıñ or zamanda talay ret qorşauda qalıp, şıdap baqqanı
körinip tür: qabırğalarında XIV ğasırdıñ tas yadrolarınan XVIII
ğasırdıñ şoyın yadrosına deyin neşe türli snaryadtardan tırtıq qalğan.
Oyıqtıñ tura tusında, qarsı qabırğada, qabirge baratın esik bar.
Bul sklep bir jağınan abaqtı, bir jağınan tutqındar tiri şığıp
körmegen tas qorjın bolatın. Ol kezde ər munaranıñ, ər qorğannıñ
janında tas qorjını boluşı edi. Sol zamandağı abaqtılardıñ köpşiligi
siyäqtı Turg zındanı da eki qabattı-tuğın. Joğarı qabatı kümbezdenip
kelgen töbesi bar ülken bir bölmeden turatın. Feodaldıq zamanda bül
bölmede adamdı parşalaytın, biraq munıñ özi neğurlım qarapayım jəne
atpen parşalağannan göri ıñ-şıñsız isteletin. Munda kezinde eki
doñğalaq ornatılğan. Olardıñ ülkendigi sonday, qabırğa men töbege tiip
turğan. Ərqaysısına ayıpkerdiñ ayaq-qolın tañıp, doñğalaqtardı janjaqqa aynaldıra bastaytın, sonda adamnıñ parşa-parşası şığatın.
Abaqtı bolğan bül bölmeniñ astında ekinşi bir bölme - sözdiñ tura
mağınasında tas qorjın bolatın. Oğan esik arqılı emes, töbedegi tesik
arqılı kiretin. Ayıpkerdi qabirdiñ joğarğı böleginen tır jalañaş
küyinde qoltığınan jip baylap tüsiretin. Joğarğı qabatı abaqtı da,
tömengi qabat qabir bolatın.
Bizdiñ ata-babalarımız munday abaqtı-qabirlerdi tas qorjın deytin.
Biz üşin bül atau jay ğana söz, öytkeni ol beynelegen nərse iz-tüzsiz
joyılıp ketken. Revolyutsiyänıñ arqasında biz munday sözderdi
jaybaraqat tıñdap, ayta beremiz.
Munaranıñ sırt jağında, osıdan qırıq jıl burın oğan kiretin
jalğız esik ispettes oyıq üstinde, ambrazura nemese atıs üyäsı bar-dı. Ol
qalğan atıs Uyalarınan edeuir keñ bolatın. Astıñğı jağında qabırğadan
julınıp, mayısıp qalğan temir tor salbırap tur.
Oyıqtıñ qarsı aldınan munarağa üş arqalığı bar tas köpir tireledi.
Ğasırdıñ orta şeninde bükil qamal bir ğana munaradan turatın əri
jan şappas berik bolatın. Köpir onı əlsiretip jibergen. Orta ğasırda
Govender onı köpirsiz salğan-dı. Ol kezde qamalğa kiru üşin baltamen bir
soqsa, qirap tüser kişkentay köpirden ötu kerek edi.
XVII ğasırda munaranı jaqın mañdağı jalpaq qıratpen
baylanıstırıp kelgen köpir arqalıqtarınıñ üstine qamal salındı. Ol
eski munaradan göri qolaylı qonıs retinde turğın üy etildi.
Biri - sustı, ekinşisi - ədemi bul eki üy birin-biri tolıqtırudan göri
stilderiniñ ər qilılığımen oğaş körinetin. Jan baspağan nu ormanğa
layıq bul sustı munara Versalğa layıq mınau qamaldıñ janında közge
türpidey tietin.
Əskeri turğıdan alğanda, köpir munaranı jauğa bultartpastan ustap
bererliktey. Köpir munaranı əri ajarlandırıp, əri dımın qurtıp tur:
munara əsemdikten utsa da, əlden ayrılğan. Orman jaqtan bekem
bolğanmen, qırat jaqtan osaldanıp qalıptı.
Qaytalap aytalıq, oğan köpirdi tirkestire salu strategiyälıq turğıdan
qatelik bolğan. Degenmen köpir saluşılar birşama saqtıq ta jasaptı.
Olar, birinşiden, ört şığu mümkindigin kün ilgeri eskeripti: qamaldıñ or
jaqtağı terezeleriniñ astında temir ilgegi bar berik qutqarma satı ilingen.
Ekinşiden, olar jaudıñ köktey şabuıl jasau mümkindigin künilgeri
eskeripti: köpir alasa auır temir esikpen munaradan oqşaulap tastalğan.
Bül esiktiñ qalıñdığı men beriktigi sonşa, taran bılay tursın, zeñbirek
dümpuine de şıdaytınday.
Bul esikke jetu üşin köpirden ötu, al munarağa enu üşin osı esikke
kiru kerek. Basqa jol joq.
İə, söytip, ər türli biiktikte jasalğan atıs Uyaları jəne işine kiretin
jalğız jol -aspalı köpirge tirelip turğan üy jaqqa aşılatın jalğız
temir esigi bar keñ əri biik altı qabattı munara: artında - orman; aldında
- köpirden joğarı, munaradan tömen ornalasqan, üstine qalıñ buta ösken
biik qırat; köpir astında - munara men qırat aralığında işinde şilik
ösken, qısta küşti tasqınğa ulasıp, köktemde jılğağa, al jazda - tas
taban jırağa aynalatın tereñ əri jiñişke or - Govenderdiñ qamalı, TurGoven, bılayşa aytqanda, Turg degenimiz, mine, osınday bolatın.
X. Kepil balalar
Şilde ötip, tamız bastaldı. Frantsiyänı qaharmandıq pen raqımsız
qatıgezdik ruhı jayladı. Onıñ kökjieginde eki eles jarq etti de, joq
boldı. Olar: qınına pışaq suğılğan Marat pen bası alınğan Şarlotta
Korde*. Is nasırğa şabayın dedi. Strategiyälıq ülken soğısta tas-talqanı
şıqqan Vandeyä partizandıq şağın soğıstıñ, burınğıdan da sumdıq
soğıstıñ quşağına panaladı. Endi bül soğıs orman-toğay men butabutanı bürkemelengen jekelegen otryadtardıñ tolassız şayqasına
aynaldı. Ulı armiyä, katoliktik jəne koroldik dep atalatın armiyä
jeñilisten jeñiliske uşıray bastadı. Sonda da vandeyälıqtar La-Roşel
qamalına burınğısınşa qauip töndirumen boldı, al teñizde birneşe
ağılşın polki men oğan qosılğan frantsuz flotınıñ ofitserlerinen
dayın desantı bar ağılşın flotı osı polkterdi frantsuz jağasına
tüsiru üşin markiz de-Lantenaktan belgi ğana kütti. Munıñ özi köteriliske
attanğan royalisterge jeñisti qayta əperui mümkin edi.
Pitt* memlekettik qılmısker bolatın. Qanjar qaru-jaraqtıñ qanday
ajıramas böligi bolsa, opasızdıq ta sayasattıñ sonday ajıramas böligi.
Pitt qanjarmen bizdiñ eldi jaraqattap, öz eline opasızdıq jasadı,
öytkeni öz otanın masqaralau - oğan opasızdıq jasau degen söz. Onıñ
tusında jəne sonıñ arqasında Angliyä jeksurın soğıs jürgizdi: ol
tıñşılıq jasadı, qulıq-sumdıqqa bastı, aldap-arbadı. Ol
jalğandıqtan jirenbedi, brakonerlermen jəne assignatsiyänı qoldan
jasauşılarmen soz baylastı: ol bizge degen öşpendilik ataulınıñ eñ
usqınsız türinen de şimirikpedi. Lillada bir ağılşınnan Pittiñ
Vandeyädağı agentiniñ hatı qolğa tüsti, sol hatta, basqanı bılay qoyğanda,
bılay delinipti: "Aqşanı ayamaularıñdı ötinemin. Kisiler tiisti
saqtıqpen öltiriledi dep ümittenemiz. Kiimin özgertken əulie əkeyler men
əyelder - osı maqsatqa eñ qolaylı adamdar. Ruanga alpıs mıñ jəne
Kannga elu mıñ funt jiberiñder". Birinşi tamızda bul hat Konventte
oqıldı. Eki jaqtıñ da jağdayı müşkil edi. Soğıs bir jerde toqtasa, ileşala ekinşi jerde burq etip jattı. "Eşkimdi de ayamañdar!" "Tutqınğa
almañdar!" - soğısuşı eki lagerdiñ uranı, mine, osınday boldı.
Tarihtıñ bül parağın albastıday ajal köleñkesi bastı.
Turg qamalı qorşauğa alındı. Birde keşqurım, kökte juldız tua
bastağanda, qas qarayıp, ormandağı japıraq pen daladağı şöp sıbdırı
estilmey, tabiğat mülgip turğan bir şaqta kerney üni jañğırıp qoya berdi.
Ol joğarıdan, munara töbesinen estildi.
Kerneyge tömennen sırnay ün qostı.
Munara üstinde qarulı adam tür: tömende, qarañğılıq quşağında
tutas lager ornalasqan.
Qamal töñireginde qıbırlağan jurttıñ qarasın ajıratuğa boladı.
Bül adam ileui əskeri lager-tuğın. Ər jerde, ormanda - ağaş tübinde,
qırat üstinde - şilik işinde ot jağılıp jatır, sondıqtan qarañğılıq
birte-birte jıltıldağan nüktege tolıp ketti. Jer de aspanğa eliktep,
juldızdan əşekey taqqısı kelgendey. Biraq bül suıq juldız -soğıs
juldızı bolatın. Lager qırat jaqta jazıq alqaptıñ bergi şetine deyin
sozılıp, qarsı jaqta qalıñ ormanğa enip jatır.
Turg qamalı aynala qorşalğan.
Qamauşılar lageri iemdenip jatqan keñistik əsker sanınıñ köptigin
añğartqanday.
Kerney ekinşi ret oynalıp, sırnay tağı ün qostı. Kerney surap,
sırnay jauap berip tür. Munara jau qosınınan: "Sendermen söylesuge
bola ma?" dep suradı da, jau qosını "İə, boladı" dep jauap qattı.
Vandeyä bülikşilerin soğısuşı jaq moyındamaytın, söytip, Konvent
dekreti boyınşa "qaraqşılarmen" parlamenter arqılı baylanıs jasauğa
tıyım salınğan. Duşpanmen kelissöz jürgizuge halıqaralıq quqıq
bılayğı soğıstarda jol berip, azamat soğısında ruqsat etpeytindikten
bul üşin jaña ğana surettelgen mujıq kerney men əskeri sırnay
arasındağı tildesu siyäqtı ədetten tıs orağıtpa təsil izdeuge tura keldi.
Alğaşqı dabıl duşpannıñ nazarın audarudı maqsat etken kirispe
ispettes, al ekinşi dabıl: "Bizdi tıñdağılarıñ kele me?" dep suradı. Eger
kerneydiñ qaytara şıqqan dausına sırnay jauap qatpasa, bul bas
tartqandıqtı bildiretin, biraq ol ün qostı: bul kelisimge kelu nemese
soğan oraylas nərse - birneşe minutqa bitisu degen söz.
Sırnay ekinşi qaytara oynalğanda munara töbesinde turğan adam
söyley bastadı. Tömende turğandardıñ sondağı estigeni mınau boldı:
- Ey, tömendegiler! Sözime qulaq salıñdar! Men - Guj-de-Bryuanmın.
Senderdiñ talaylarıñdı jer qaptırğan mına men bolamın. Jurt meni
sondıqtan da Kökterdiñ tajalı deydi. Meni İmanus dep te ataydı, öytkeni
men budan bılay da senderdi ayausız qıra bermekpin. Granvil janındağı
şabuıl kezinde senderdi mıltıqpen közdep jatqanımda sender qılışpen
bir sausağımdı şauıp tüsirdiñder; Lavalda əke-şeşemdi jəne on segizge
endi ğana tolğan qarındasım Jaklinanı öltirdiñder... Endi meniñ kim
ekenimdi bilesiñder...
Men senderge Bretan printsi, jeti ormannıñ qojası jəne meniñ
mırzam vikont de-Fonteniñ, monsenor markiz de- Lantenaktıñ atınan
söylep turmın.
Mınanı bilip qoyındar, birinşiden, sender qorşap turğan bul
munarağa tığılmastan burın monsenor soğıs qimılına basşılıq jasau
mindetin altı kömekşisine bölip tapsırdı. Bul qamaldı alumen sender
üşin soğıs bitpeydi, tipti monsenor urısta qaza tapsa da, quday tağala
men koroldiñ şapağatı auğan Vandeyä onımen birge qurıp ketpeydi.
Munıñ bərin senderge eskertu üşin aytıp turmın. Monsenor markiz
osında, meniñ qasımda tür: meniñ aytıp turğanım - sol kisiniñ aytpağı...
Al endi, qorşauşılar, sözimdi bölmey, ərmen qaray tıñdañdar.
Senderdiñ bizge qarsı jürgizip jatqan soğıstarıñ - ədiletsiz soğıs,
munı bir dep biliñder. Biz - beybit halıqpız. Biz öz jerimizde turıp keldik,
eşkimge tiisken joqpız. Endi biz oz quqımız üşin adal küres jürgizip
jatırmız. Biz - qarapayım adamdarmız, bar iste bir qudayğa siınamız: biz
qudaysız - şıq tüspegen şop tərizdimiz. Respublika bizge aldımen bas
saldı. Ol bizge şaqırusız keldi, auıldarımızğa basıp kirip, üylerimizdi,
eginjayımızdı örtep jiberdi, fermalarımızdı qirattı, al əyel, balaşağalarımızdı köktem qusı sayrap ülgermesten orman-toğaydı jalañaşjalpı kezip ketuge məjbür etti.
Munda jinalıp, meni estip turğandardıñ bəri, senderdiñ bəriñ, bizdi
jabayı añday orman işinde qudalap, kün körsetpediñder, sonan soñ mınau
munarağa əkep tıqtıñdar. Bizge qosılğandardı tügeldey qırıp, tımtıraqay ettiñder. Senderdiñ zeñbirekteriñ bar. Endi sender tort mıñ bes
jüz adamsıñdar, əri bizge şabuıldap jatırsıñdar. Al biz nebarı on
toğız adambız, əri biz de qorğanuğa bel bayladıq. Bizde işip-jeytin tamaq
qorı bar, oq-dəri men patron da bar.
Sender mina qoyıp, biz turğan munara qabırğasınıñ bir jağın
buzdıñdar. Sender üñireyip qalğan oyıq arqılı basıp kire alasıñdar.
Ras, ol onşa ülken emes jəne üstindegi munara burınğısınşa berik.
Endi sender ürdis şabuılğa tübinde əzirlenip jatırsıñdar. Al biz
senderge mınanı jar etpekpiz...
Ey, tömendegiler, munara tübinde turğandar! Muqiyät tıñdap alıñdar!
Bizdiñ qolımızda üş tutqın - üş bala bar. Bül balalardı senderdiñ
batalondarıñnıñ biri asırap alıptı: bul - senderdiñ balalarıñ. Biz
solardıñ üşeuin de senderge berudi usınamız, tek ol üşin bizge munaradan
emin-erkin şığıp ketuge mümkindik beruleriñ kerek.
Əri qaray tıñdañdar. Eger sender bizdiñ usınıstan bas tartsañdar,
sender bizdi eki jaqtan ğana: ne orman jaqtan oyıq arqılı, ne qırat
jaqtan köpir arqılı şabuılday alasıñdar. Köpir üstindegi qamal işinde
üş qabat bar. Tömengi qabatta meniñ buyrığım boyınşa işine qara may
quyulı altı böşke qoyılıp, jüz baylam qurğaq buta üyilgen. Men,
İmanus, osı sətte sendermen söylesip turğanım qanşalıqtı ras bolsa,
bül aytqanım da sonşalıqtı ras. Joğarğı qabatqa saban üyilgen,
kitaphana bar ortañğı qabatta kitaptar men qujattar saqtaulı. Munaranı
köpirmen baylanıstıratın temir esik qulıptaulı, al kilti monsenorda.
Bül esiktiñ astında tağı da meniñ buyrığım boyınşa sañılau jasalıp,
sol sañılau arqılı kükirtpen ıstalğan bilte ötkizildi. Onıñ bir uşı
osında, munara işinde. Ol meniñ qol astımda bolmaq jəne men onı
qalağan uaqıtımda tutata alamın. Eger sender bizdi bosatıp jiberuden
bas tartsañdar, biz balalardı qamaldıñ ekinşi qabatına, qara may
quyılğan böşke men saban töselgen şatır arasına aparamız da, temir
esikti tars jabamız. Eger köpirge şabuıl jasay qalsañdar, qamalğa
özderiñ ört salasıñdar; eger oyıq arqılı şabuıldasañdar, oğan biz ot
qoyamız; eger bizdi eki jaqtan bir mezgilde şabuıldasañdar, qamaldı
bərimiz qosılıp örteymiz. Biraq osı üş jağdaydan qay-qaysısında da
balalar qaza tabadı.
Endi bizdiñ usınısımızdı qabıldau-qabıldamaudı özderiñ şeşiñder.
Qabıldasañdar -biz şığamız, bas tartsañdar - balalar öledi... Men
aytarımdı ayttım.
Munara töbesinen söylep turğan adam tına qaldı. Oğan tömennen
aşıq dauıs jauap qattı:
Biz bas tartamız!
Dauıs qatu əri batıl şıqtı. Munday qatañ bolmağanmen, dəl sonday
tötenşe ekinşi dauıs:
- Senderge oylanuğa jiırma tört sağat murşa beremiz, biraq eşqanday
şart qoymastan beriluge tiissiñder, - dep qosa ayttı.
Birneşe sekund tım-tırıs bola qaldı, sonan soñ əlgi dauıs qaytadan
şıqtı:
- Berilmeseñder, erteñ osı sətte şabuıl bastaymız.
- Tek sonda raqım kütuşi bolmañdar! - dep təmamdadı. Bul sözdi
birinşi dauıs.
Bül öktem de qatañ dauısqa jauap retinde munara üstinen basqa bir
dauıs estildi. Munaranıñ eki tisiniñ arasınan suñğaq boylı bireudiñ
sulbası körindi, juldız jarığında markiz de-Lantenaktıñ sustı
tulğasın tanuğa bolatın; ol qarañğıda əldeneni körgisi kelgendey,
eñkeyip:
- Bul senbisiñ, ey, əulie əkey? - dep dauıstadı.
- İə, menmin, opasız! - dep jauap qattı tömennen qatqıl dauıs.
XI. Jazmıştay qorqınıştı
Söylesken eki adamnıñ birinşisin Simurden abbat dep tapqanda markiz
de-Lantenak jañılısqan joq. Qatañ da öktem dauıs şınında da soniki
edi. Jastau əri Uyañ dauıs Govendiki bolatın.
Birneşe apta ötisimen Simurdenniñ esimi qan-josa bolğan bükil elge
jayıldı. Tipti sol kezde de munday sustı esimder köp emes-tuğın.
"Parijde Marat kim bolsa, Vandeyäda Simurden sol" deytin jurt ol
jayında.
Simurden ürey uşırdı. Qatal jandar - baqıtsız jandar: olardı
qılığına qaray kinəlap, ayıptaydı, al eger janına üñilse, bəlkim, bəri
de aqtalar ma edi. Markiz de-Lanteiak pen abbat Simurden birdey
öşpendilik
tudıratın:
royalisterdiñ
qarğısı
Simurdenniñ,
respublikaşılardıñ qarğısı Lantenaktıñ basına jauıp jattı.
Olardıñ ərqaysısı jau jağı üşin tozaq otınday qorqınıştı boldı.
Kökter Lantenaktın, basına qun tigip, aqtar Simurdenniñ basına bəyge
tağayındadı.
Söytip, qorşaudağı Turg qamalı biraz kidiris aldı. Jaña ğana
körgenimizdey, Govenniñ aralasuı arqasında jiırma tört sağatqa bitim
tərizdi birdeñe ornadı.
İmanus jaqsı habardar bolatın: Simurdenniñ respublikaşıl ökimet
orındarına neşe dürkin talap qoyuınıñ nətijesinde qazir Govenniñ
qarauına Ulttıq gvardiyä soldattarınıñ bir böligi men liniyä əskerleri
soldattarınıñ bir böligi - barlığı tort mıñ bes jüz soldat bolatın. Ol
tap osı küşpen Turg qamalın qorşauğa aldı. Ol qamalğa qarsı on eki
zeñbirek qoya alatın. Altauın orman şetindegi munarağa qarsı jəne
altauın - qırat üstine köpirge qarsı qoydı. Buğan qosa onıñ mina əkelip
jaruğa, söytip, munara qabırğasın oyıp tüsuge mümkindigi boldı.
Qırat pen orman işinde qorşau tüzgen tort mıñ bes jüz adam. Munara
işinde - qorşauda qalğan on toğız.
Simurden tort mıñ adamdıq otryadtıñ, yağni tutas armiyänıñ derlik
komandaşısı retinde Govenniñ general dərejesine joğarılatıluın
qaladı, biraq Goven: "Lantenaktı qolğa tüsirelik, sonda köre jatarmız.
Əzirge eşqanday eñbek siñirgen joqpın" dep bul qurmetten jaltarıp
ketti.
Ol kezde iri küşke komandalıq etu kişigirim şendegi ofitserlerge
jüktele beretin: bül respublikanıñ saltı-tuğın. Məselen, budan səl
keyin kişigirim artilleriyä kapitanı Bonopart italyan armiyäsınıñ
komandaşısı boldı.
Govender qamalı tañdanarlıq tağdırğa uşıradı: onı Govenderdiñ biri
qorşap, ekinşisi qorğap jattı. Şabuıldıñ birşama ustamdılığı qamal
üşin eki Govenniñ jaulasıp jatqandığınan edi, biraq qorğanısta munday
ustamdılıq bolğan joq, öytkeni Lantenak eşnərseni ayamaytın
adamdardıñ qatarına jatatın, əri ol ömir boyı derlik Versalda turıp
keldi, Turg qamalın az biletin, sondıqtan oğan tipti de iş tartpaytın. Ol
jaqın mañda özge baspana tabılmağandıqtan ğana osı qamalğa tığılğan,
bar-joğı osı ğana. Biraq ol munı eşbir ökinbesten qirata alatın. Goven
eski qamalğa odan göri ıqılaspen qaradı.
Qamaldıñ osal jeri - köpir-tuğın. Biraq köpir üstinde ornalasqan
kitaphanada otbası murağatı saqtaulı edi. Eger ürdis şabuıl köpir jaqtan
bastalsa, ört şığuı dausız, al otbası murağatın örteu ata-babañdı
qorlağandıq bolar edi, qaytkende de Govenge osılay siyäqtandı. Turg onıñ əleuettik qamalı. Govenderdiñ otbası estelikteri tügeldey osında:
tipti onıñ özi de osında düniege keldi. Mine, endi neşe türli bəlekettiñ
toqaylasuımen ol əbden er jetken şağında, özin bala kezde panalatıp,
qorğan bolğan mınau kieli qabırğağa şabuıl jasauğa məjbür. Ol
şınımen surqiyälıqqa salınıp, osınau baspananıñ külin kökke
uşırudan tayınbas pa eken? Bəlkim, bül üyde, şatırdıñ bir jerinde, özin
nəreste kezinde terbetken besigi de turğan şığar! Oylağanda adamdı
tebirentpey qoymaytın nərseler de boladı emes pe? Eski üydiñ,
atamekeniniñ mına türine Govenniñ köñili bosap ketti. Sondıqtan ol
köpirdi ayadı da, onıñ qarsısına batareyä qoyıp, bul jaqtan jurttıñ
qaşıp ketuine jəne əreket jasauına mümkindik bermeumen ğana şekteldi.
Al şabuıldau üşin qarsı jaqtı tañdap alıp, munaranıñ tübine mina
aparıp qoydı.
Simurden oğan qimıl jasauğa erik berdi. Osı üşin özin sökti de,
öytkeni ol - qatıgez jan, mınau eski-qusqığa eşqanday mən bergen joq əri
onıñ adamdar siyäqtı üylerdi de müsirkeui şamalı edi.
Qamaldı ayau - endigi meyirbandıq sayasattıñ bastaması bolatın. Al
munday sayasatqa beyimdilik Govenniñ osal jeri, sondıqtan Simurden, biz
biletindey, onı jiti qadağalap, öz oyınşa oğan zalaldı munday tayğanaq
betkeyde onı mümkindiginşe tarta ustauğa tırıstı. Onıñ ber jağında
eski qamalğa özi de iştey eljiremey tura almadı, əri munısın ökine
añğardı.
Ol kişkentay Govenge özi oquğa bergen alğaşqı kitaptar saqtaulı
turğan sınıp bölmesine qarap, köñili bosap ketkenin sezdi. Ol, Simurden,
körşiles Parine qauımınıñ qatardağı kyuresi, osı qamaldı pana tutıp,
özi de talay jıl turğan. Ol əlgi kitaphanada Govendi eki tizesiniñ arasına
otırğızıp, iığınan qapsıra ustap, kitap oquğa üyretken. Bül eski tort
qabırğa işinde ol qımbattı böbeginiñ, jan perzentiniñ qalay öskenin,
onıñ qalay erjetkenin, oyınıñ qalay tolısqanın kün sayın zer sala
qadağalaytın. Apırmay, osı qabırğanı örteuge, qiratıp, qurtuğa dəti
şıdar ma eken, rasında? Mundayda, ol, ras, iştey qınjılsa da, eski üydi
esirkep, saqtap qaluğa əzir edi.
Goven şabuıldı qarama-qarsı jaqtan bastaudı uyğarğanda ol
qarsılıq etpedi. Turg qamalınıñ eki jağı: mədenietti jağı - kitaphana
men jabayı jağı - munara bolatın.
Simurden Govenge jabayı jaqtı talqandauğa erik berdi.
XII. Qutılu əreketi
Tündi eki jaq ta əzirlik üstinde ötkizdi.
Kelissöz tük nətijesiz ayaqtalğan soñ Goven adyutantı Geşandı
şaqırıp keluge kisi jiberdi.
Geşan aqılı asıp bara jatpasa da, qarapayım, adal, erjürek adam,
tamaşa soldat jəne eki aytqızbaytın, bastıqtarğa bağınğanda alğan
buyrıq-jarlığınıñ jay-japsarına oy jügirtudi artıq dep sanauğa bar
naşar əskerbası, ar-ujdandı büldirer satqındıqtan da, ədildikke nuqsan
keltirer bolsa, janaşır sezimnen de aulaq jan edi, jürek şarpuın
temirdey qatañ tərtip auızdıqtap otıratın. Közine qaraqşı tağılğan
ürkek attay jan-jağınan eşteñeni körmey, ayağın nıq basıp, biraq tar
jolmen tarta beretin
Jalpı alğanda senimdi adam: qatal bastıq əri til alğış jauınger.
Ol kelisimen Goven:
- Geşan, satı qajet, - dedi oğan burılıp.
- Bizde satı joq, komandir.
- Tabu kerek.
- Şturm üşin be?
- Joq, ört bola qalsa, jurttı qutqaru üşin. Geşan oylanıp barıp til
qattı:
- Tüsinikti. Demek, satı öte biik boluğa tiis qoy.
- Keminde kədimgi üş qabatqa jetsin.
- İə, komandir, odan alasa boluı mümkin emes.
- Jeterine kəmil bolu üşin, sirə, odan da biigiregi durıs. Geşan, bizde
satınıñ joq bolıp şıqqanı qalay?
- Kinəli men emes, komandir. Siz qırat jaqtan şabuıldaudı qolaysız
dep taptıñız: osı jaqtan qorşauda jasaumen şekteldiñiz de, şabuıl
nısanañız munara boldı. Sondıqtan biz soğan qaray jer astınan jol
qazumen ğana aynalısıp, qamalğa şabuıl jasau turalı oydı esten
şığardıq. Sol sebepti de satını oylamağan edik.
- Endeşe, tap qazir satı jasauğa əmir etiñiz.
- Biiktigi üş qabat satını bir künde jasau mümkin emes.
- Birneşe qısqa satı alıñız da, bir satı etip qurastırıñız.
- İə, biraq bul üşin qısqa satılar boluı kerek qoy. - Tabıñız.
- Bul oñay emes. Halıqtıñ bizdi qanşa jek köretinin öziñiz de bilesiz.
Şarualar köpirlerdi buzıp, jük arbalardı qiratıp jatır, satılardı
sındırıp, qolğa tüskenniñ bərin qurtıp jatır.
- İə, östip respublikanı əlsiretpek qoy, bilemin.
- Olar bizge kire ertip jüruge, özennen ötuge, qabırğanı şturmmen
aluğa böget jasaydı.
- Qaytkende de satı qajet.
- Mağan bir oy keldi, komandir. Javenede, Fujer tübinde, ülken
ustahana bar. Sonda istetip aluğa bolatın siyäqtı.
- Bir minut ta bosqa ketpesin.
- Satı qaşan qajet?
- Erteñ osı uaqıtta, tek odan keşikpesin.
- Men Javenge satını erteñge deyin jasap qoysın degen buyrıqpen
şabarman jiberemin. Aytpaqşı, Javenede attı əsker otryadı tür; ol
bizge satını küzetpen jetkizbek. Erteñ kün batqanşa satı osında boladı.
- Jaqsı, bul keştik etpeydi, - dedi Goven. - Tek tezdetiñizder. Bara
beriñiz.
On minuttan soñ Geşan qaytıp kelip:
- Komandir, şabarman Javenge şauıp ketti, - dep bayandadı.
Goven qıratqa köterilip, ordıñ arjağında menmundalap turğan
qamalğa uzaq qaradı. Qırattan köpirdiñ birinşi arqalığına jetu üşin jar
qabaqtan orğa tüsu kerek. Onda tal-şilikti qarmalap tüsuge bolatın, biraq
orğa tüsken soñ qorşauşılar qamaldıñ üş qabatınan birdey bastarına
jauıp berui mümkin snaryadtan qorğansız qaluı ıqtimal Munday qorşau
jağdayında nağız şabuıl munara qabırğasındağı oyıq arqılı jasaluğa
tiis ekenine Govenniñ birjola közi jetti.
Ol qorşaudağılardıñ qaşuına eş mümkindik bermeu üşin qajet
şaranıñ bərin qoldandı. Arasınan eşkimdi şığarmau üşin
batalondarınıñ qatarın nığarlap, qorşaudıñ tar şeñberin odan beter
qısa tüsti. Ol Simurdenmen aldağı jumıstı bölisti. Goven orman jaqtan
jasalatın şabuılğa basşılıq etudi özine qaldırdı da, Simurden
qıratta ornalasqan əskerlerge komandanı qabıldap aldı. Goven Geşanmen
birge oyıq arqılı ürdis şabuılğa köşkende Simurden batareyäsınıñ
oqtaulı altı zeñbireginiñ qasında turıp, köpir men ordı baqılaydı dep
Kelisildi.
XIII. Markiz ne istep jür?
Sırtta şabuılğa əzirlik jürip jatqanda, iştegiler qorğanısqa
dayındalıp jattı.
Eki nemese üş tsentner oq-dəriniñ jarıluınan Turg munarasına tigen
küşti soqqı qalıñ qabırğanı oyıp tüsipti. Jarıq irgetastan bastalıp,
biteu qabırğanı tesip ötip, tömengi qabatta qiqı-jiqı tesik bolıp bitipti.
Qorşauşılar ürdis şabuılğa osı tesikti qolaylau üşin onı zeñbirekten
yadro atqılap, keñitiñkiredi.
Jarılıs oyıp tüsken tömengi qabat, ortasında kümbezdi ustap turğan
jalpaq diñgegi bar ülken döñgelek zaldan turatın. Bül zal - bükil munara
işindegi eñ ülken bölme - qañırap qalğan. Onda atıs üyäsı, tereze,
jeldetkiş degen atımen joq; al jarıq pen aua moladağıday-aq bolatın.
Munda eki esik bar-dı; onıñ temirmen qaptalğan bireui jer astındağı
zındanğa aparatın da, ekinşisi joğarığa köteriletin satığa şığatın.
Satılardıñ biri biteu qabırğadan qaşap jasalğan.
Qorşauşılar özderi tesken oyıq arqılı kümbezi alasa osı zalğa
kirmek boldı. Biraq şabuıl tömengi zaldı alumen tipti de
təmamdalmaytın: tağı da üstiñgi bes qabattı aluğa tura keletin. Al
qorşaudağı on toğız adamnıñ aldınan qaytıp qorğanu qajet degen suraq
tudı. Qabırğadağı jarıqtı biteu qiın emes, biraq paydasız bolatın:
yadro bəribir onı qaytadan tese alatın. Qorşauşılardı oq astına aluğa
mümkindik beretindey barrikada tərizdi birdeñe ornatu əldeqayda jaqsı
edi; munıñ özi oyıqtı sırt jaqtan aşıq qaldıra otırıp, onı işten
jauıp tastaytın. Olarda material jetkilikti edi, sondıqtan mıqtı
barrikada ornatıp, onda mıltıq uñğısı sıyatınday sañılau qaldırdı.
Oğan qosa qolaylı jerlerge futas bombalar qoyıldı.
Markiz əzirliktiñ bərine özi tikeley basşılıq jasap: jurtqa buyırıp,
jarlıq berip, qolpaştay-kötermelep, jigerlendirip jürdi. Jumıs
ataulığa uyıtqı boldı. Onıñ ömiri aybattı da zildi edi.
Tömengi eki qabatqa barrikada ornatıp, quıs-tesikterdi bekitip
tastadı: esikterdi juan börenemen tirep, onı edenge bekitip, şegeledi;
barlıq qabattı baylanıstıratın qualama satınıñ ön boyın ğana aşıq
qaldırdı, öytkeni onı qorşauşılardan jabu qorşaudağılardan da
jauıp tastağandıq bolar edi. Bekinisterdi qorğağanda osal jerler dəyim
qalıp otıradı.
Jas jigittey-aq epti de mığım markiz özgelermen birdey jumıs istedi:
börene köterip, tas tasıp: barşağa muqalmas jigerdiñ ülgi-önegesin
körsetip jürdi; osınau alasurğan tobırdıñ arasında ərkimmen jorajoldasınşa qaljıñdasıp, əri olardıñ örkökirek te qarapayım, iltipattı
da sabırlı mırzası bop qaluda. Onı tıñdamau mümkin emes-ti. Ol əuel
bastan-aq: "Eger bir jartılarıñ bağınudan bas tartsa, ekinşi
jartılarıña bağınbağandardı atıp tastauğa buyıramın da, qamaldı
qalğan adamdarmen qorğaymın", -degen. Munday məlimdemeler jurtqa
kösemdi sıy-qurmet tutqızadı.
XIV. İmanus ne istep jür?
Markiz oyıq munaranı bekitumen jürgende, İmanus köpir üstinde
aynalısıp jatqan. Qorşau bastalısımen ekinşi qabatta tereze aldında
iluli turğan qutqarma satını markizdiñ buyrığımen əketip, kitaphanağa
aparıp qoydı. Govenniñ qamdanıp jürgeni de tap osınday satı bolatın.
Tömengi qabattıñ terezeleri tas qabırğağa qağıp tastalğan üş qabattı
birneşe temir bilikpen qorğaulı, sondıqtan bül terezelerge kiruge de,
şığuğa da eşqanday mümkindik joq. Kitaphana terezelerinde tor
bolğanımen, jer betinen öte biik ornalasqan.
İmanus dəl özi siyäqtı bərine beyim, bərine əzir üş adamdı kömekşi
etip aldı. Bular Guanar, laqap atı boyınşa Altınbutaq jəne Pik-an-Bua
degen ağayındı ekeu bolatın. Respublikaşılar Guanardıñ ağasın
öltirgen, sondıqtan onıñ qatıgezdigi İmanustan kem tüspeytin.
İmanus qolşam alıp, temir esiktiñ qulpın aştı da, qamaldıñ üş
qabatın tügeldey muqiyät qarap şıqtı. Joğarı qabatqa saban men
pişenniñ jetkilikti üyilgenin közimen körip, tömengi qabatqa tüsti. Birneşe
gorşok kömir şoğın əkeldirip, qara may quyulı böşkelerdiñ qasına
qoydı, eden üstine qurğaq butaq tösep, bir şeti munarağa, temir esiktiñ
astına jiberilgen kükirttelgen bilteni qaradı, söytip, bilteniñ bütin
ekenin körgen soñ onıñ ekinşi uşın böşke men butaqtıñ astına ədeyi özi
tökken qara mayğa tastadı. Sonan keyin üş bala uyıqtap jatqan
kereuetterdi kitaphanağa aparuğa buyırdı. Olardıñ üşeui de - Rene-Jan,
Gro-Alen jəne Jorjetta şırt uyqıda jatır edi, eşqaysısı oyanğan joq.
Bül kereuetter derevnyadağı kəduilgi kişkentay besik, yağni qabırğası
alasa toqıma sebetter bolatın. Bül sebetterdi balalar özdiginen tüsipşığa alatınday etip tura edenge qoyadı. Ər kereuettiñ qasına işinde
kespesi bar bir-bir ülken ayaq pen ağaş qasıq qoyılğan. Ilgişten alınğan
qutqarma satını qabırğağa süyep, üş kereuetti ekinşi qabırğanıñ
qasına, satınıñ qarsı aldına qoydı. Sonsoñ İmanus qualay soqqan jel
ottı örşitedi dep sanap, kitaphananıñ barlıq altı terezesin özi barıp
ayqara aştı da, ağalı-inili Pik-an-Buanıñ ekeuin tömengi jəne joğarğı
qabattardağı qalğan terezeni aşuğa jiberdi. Jazğı tün aşıq əri jılı
bolatın.
Köpirdiñ şığıs jağın tutastay jəne qamaldıñ bükil şığıs fasadın
tömennen joğarığa deyin üş qabattıñ terezelerin tügel kömkergen, əbden
tozıp, oñalıp ketken püliş jauıp tür. İmanus osı pülişke qarap turıp,
"bül da kədege asar" dep oyladı, sonan soñ qamal men köpirge tağı da
şuqşiyä köz tastap, kömekşilerin şaqırdı da, törteui tügeldey munarağa
auıstı. İmanus qalıñ auır esikti kiltpen eki burap, qayta japtı, sonsoñ
zildey qulıptı közimen tağı şolıp ötip, özi oylap tapqan nərse - temir
esiktiñ astına jiberilgen jəne budan bılay munara men köpirdi
jalğastırıp turğan jalğız buın - kükirttelgen biltege masattana qaradı.
Bilte munaranıñ üşinşi qabattağı döñgelek zalınan qamaldıñ ekinşi
qabatına ötip, sonan soñ, jılanşa ireleñdey, qualama satınıñ
basqıştarı arqılı tömengi qabatqa tüsip, edenniñ üstinde şubatıla,
üyilgen butaq astındağı qaramay qağına barıp bir-aq tireledi. İmanus
münara işinde biltege ot qoyğan sətten bastap kitaphana astındağı
qaramay tutanğanğa deyin şirek sağattay uaqıt ötetinin eseptep şığardı.
Ol əzirlikti tügel ayaqtap jəne bərin qarap şığıp, kiltti markizge aparıp
berdi de, anau onı qaltasına salıp aldı.
Qorşauşılardıñ jüris-turısın köz jazbay qadağalap turu qajet edi.
İmanus belbeuine baqtaşı kerneyin qıstırıp alğan küyi munara
diñgegine şığıp, birese oñğa - orman jaqqa, birese solğa - qırat jaqqa
kezek-kezek qaraylay bastadı. Onıñ qasında diñgektegi kişkentay
terezeniñ oyığında oq-dəri salınğan jəşik, oq salınğan kenep qapşıq
pen eski gazetter jatır: İmanus uaqıt almay odan patron jasay bastadı.
Tañerteñ Uyasınan şıqqan kün orman şetinde baqayşağına deyin
qarulanğan, urısqa saqaday-say segiz batalon soldatqa, qırat üstinde yadro tolı zaryadı bar jəşikterimen birge altı zeñbirekten turatın
batareyäğa, munara işinde - mıltıqtarın, muşketondarı men
tapanşaların oqtap jatqan on toğız adamğa jəne besik üstinde uyıqtap
jatqan üş balağa nurın sebeledi.
Üşinşi kitap
KITAPHANA IŞINDEGI BÖBEKTER
I
Balalar oyandı. Aldımen büldirşin qız uyqısın aştı. Uyqıdan
oyanğan səbi - şeşek atıp kele jatqan gül tərizdi: gül siyäqtı tap-taza səbi
jannan da jupar iis esedi. Üş balanıñ eñ kişkentayı (bir jas segiz ayğa
endi tolğan) Jorjetta jastıqtan basın köterip, tösegine jayğasa otırdı
da, ayağına qarap əldene dep bıldırlay bastadı. Besiginde kün şapağı
oynap tur, sondıqtan Uyasınan şıqqan kün səulesi me, əlde Jorjettanıñ
ayağı ma - qaysısı qızğılttau ekenin kesip aytu qiın edi.
Qalğan ekeui əli uyıqtap jatır: erler uyqığa üyir ğoy. Al köñildi de
jaybaraqat Jorjetta sol küyi bıldırlap otır.
Rene-Jannıñ şaşı qoñır, Gro-Alendiki - külgin, Jorjettaniki şikil sarı. Balanıñ şaşı köbinese öse kele qarayatın ədeti ğoy. ReneJan betin judırığına basıp, bük tüsip jatır. Gro-Alenniñ ayağı sebettiñ
şetinen şığıp, salbırap ketken.
Üşeuiniñ de kiimi jırım-jırtıq. Qızıl Börik batalonınan sıyğa
alğan köylekteri əldeqaşan tozıp bitken. Üstindegi alba-julbanıñ köylek
usqını joq. Eki er bala jalañaş qalğan dese de bolğanday, al
Jorjettanıñ üstinde bir kezdegi yubkanıñ endi tamtığı da qalmaptı.
Degendey, olarğa qam jey qoyatınday kim bar edi sonşama? Şeşeleri joq.
Olardı özderimen birge oy men qırğa süyrelep jürgen jabayı şarualar
sorpa-suların solarmen böle-jara işetin bar qamqorlıqtarı osı ğana.
Balalar əl-dərmeninşe jüre berdi. Olarğa köringen adam qoja bolatın,
biraq eşkim əke bolğan emes. Olar alba-julba küyinde jüre berdi, biraq
jırtıq kiim de balanıñ sənin ketire almaydı ğoy. Balalar ürip auızğa
salğanday süykimdi edi.
Jorjettanıñ bıldırında qayğırıp-qamığudıñ uşığı da joq,
öytkeni süp-süykimdi doñgelek jüzi məz-meyram, jımıñ-jımıñ etedi.
Erninde külki tabı, közi de, eki ezuindegi oymaqtay Uya da külim qağıp
turğanday.
Jayma-şuaq jaz küni bastalıp keledi: aspan şayday aşıq, kökpeñbek,
kün jıp-jılı.
Jorjettadan soñ eñ eresegi Rene-Jan, tort jastağı jigit oyandı. Ol
ornınan uşıp turıp, sebetten batıl attap jerge tüsti de, bir ayaq kespeni
körip, munı tiisti nərsedey sanap, edenge otıra qalıp işe bastadı.
Gro-Alen Jorjettanıñ bıldırınan oyana qoymasa da, Rene-Jannıñ
ağaş qasığı ayaqqa tars-tars tiyüi muñ eken, jalma-jan bir büyirine aunap
tüsip, közin aştı. Gro-Alem üşte bolatın. Ol kespeni köre sala, sebetten
şıqpastan, qolın sozıp, ayaqtı aldı da, tizesine qoyıp, qasığın qısa
ustap, ol da tamaq işe bastadı.
Jorjetta eşteñeni estigen joq.
Kespesin işip bolıp, Rene-Jan qasığımen ayaqtı tıqırlap, bir dem
aldı da:
- Kespeni tauıstım, - dedi masattana. Bul Jorjettanıñ, köñilin bölip
jiberdi.
- Kespe-pe, - dep qaytaladı ol, sonsoñ Rene-Jannıñ tamaq işip
bolğanın, al Gro-Alenniñ əli işip jatqanın körip, qasında turğan bir ayaq
kespeni aldı da, qasığın auzınan göri qulağına köbirek aparıp, özinşe
işe bastadı.
Anda-sanda qolımen de işip qoyadı. Gro-Alen ağasınan körip, ayaqtı
qasığımen tıqırladı da, ekeui bölme işinde asır saluğa kiristi.
II
Kenet sırttan, tömennen, orman jaqtan öktem de qatu şıqqan sırnay
dausı estildi. Oğan jauap retinde joğarıdan, munara töbesinen kerney ün
qostı. Bül jolı sırnay suraq qoyıp, kerney jauap berdi.
Sırnay ekinşi qaytara oynadı da, kerney ekinşi qaytara ün qattı.
Sonan soñ tömennen, orman şetinen, alıstan jetse de ap-ayqın dauıs
estildi:
- Ey, qaraqşılar! Eşqanday şart
berilmeseñder, biz şabuılğa şığamız!

qoymastan

küp

batqanşa

Adamnıñ dausınan göri jabayı añnıñ ıñıranğanına uqsas ekinşi bir
dauıs munara diñgeginen jauap qattı:
- Şığıp köriñder!
Buğan alğaşqı dauıs tömennen ayğay saldı:
- Şabuıldan jartı sağat burın biz zeñbirek atamız: bul aqırğı
eskertu bolmaq!
- Şauıp köriñder! - dep qaytaladı joğarıdan hağı da.
Adam dausı balalarğa jete qoyğan joq, sonda da sırnay men kerney
dausı qatayıñqırap, alısqa taray bastadı da, Jorjetta sırnaydıñ
alğaşqı üni estilisimen işip otırğan tamağın tastay sala, moynın sozdı.
Kerney dausı şığısımen ol qasığın jerge qoya qoydı. Sırnay ekinşi
ret dabıl qaqqanda oñ suq sausağın köterip, onı dauıs ırğağına qaray
ərli-berli qimıldattı da, sırnay men kerney tına qalğanda sausağın
joğarı kötere, oyanğan boyı:
- Mizika, - dedi aqırın ğana. Sirə, "muzıka" degisi kelgen şığar.
Eresek ekeui kerney men sırnaydıñ kelissözine köñil böle qoymadı:
olardıñ basqa nərsege - edende jorğalap bara jatqan qurtqa esi auıp
ketken. Gro-Alen onı birinşi bolıp körip:
- Mına maqulıqtı qara! - dep şıñğırıp jiberdi. Rene-Jan onıñ
qasına jetip bardı.
- Tistemey me? - dep suradı Gro-Alen.
- Öltirme onı, - dedi Rene-Jan.
Söytip, ekeui beysauat qonaqtı qızıqtauğa kiristi. Onıñ ber jağında
Jorjetta kespesin işip boldı da, közimen ağaların izdep, aynalasına
qaray bastadı. Balalar qurtqa esteri aua, mañdayımen tüyisuge şaq-şaq
qalıp, tereze oyığında jürelep otır eken. Olardıñ munşama ıqılasına
onşa riza emestey, jorğalauın qoyıp, bir ornında melşiip qalğan
"maqulıqtı" ürkitip almau üşin ekeui dem şığarmauğa tırıstı.
Jorjetta ağalarınıñ əldenege üñilip otırğanın körip, onıñ ne ekenin
bilgisi keldi. Qastarına baru özine oñay bolmasa da, osı saparğa təuekel
etti. Bül qiın-qıstau sapar bolatın. Edende qıruar zat şaşılıp jatır:
mına jerde töñkerilgen orındıq, ana jerde - buma-buma qağaz, odan əride kitaptan bosap qalğan jəşikter; qaydağı bir bumalar, neşe türli üyilip
jatqan zattar. Solardıñ bərin su astı tastarınıñ arasımen arhipelag
işinde jürgendey aynalıp ötu kerek-tuğın.
Jorjetta təuekelge minip jolğa şıqtı. Aldımen kereuetten tüsu
kerek - bul da oñay emes-ti. Sonan soñ ol tar şığanaqtardıñ arasınan
əupirimmen ötip, quz tastardıñ ara-arasımen jıljıp berdi, jolşıbay
orındıqtı iterip-miterip, eki sandıqtıñ arasınan sıtıla jorğalap ötti,
beykünə, alañsız sezimmen öziniñ kip-kişkene qızğılt təniniñ tömengi
jalañaş jağın körsete-mörsete qalıñ qağaz budanıñ üstine ber jağınan
tırmısa şığıp, ar jağınan audarılıp tüsti, sonan aqır ayağında aşıq
teñizge, yağni bölmeniñ ekinşi jağına şıqtı, ol jerde eden üsti bos
bolatın jəne oğan tönetindey qauip-qater joq-tı. Osı jerde ol alğa
batıl jıljıp, edenniñ bos jerin mısıqtıñ balasınday tez-tez eñbektep
ötti de, aman-sau terezege jetti. Biraq munda onı eleuli bir böget tosıp
turğan; qabırğanı boylay uzın satı jatır eken. Jorjetta toqtay qaldı
da, az-kem oylanıp, şeşimge keldi: kişkentay sausaqtarımen satınıñ bir
şabağına jarmasıp (satı qırınan jatqandıqtan şabaqtar tik turğandı), türegelmek bolıp edi, qulap qaldı; tağı tırısıp edi, tağı qulap
tüsti. Üşinşi rette aqırı türegeldi.
Sonda ayağımen tik turıp, boyın jazdı da, şabaqtardı eki qolımen
kezek-kezek ustap, satını jağalap jüre bastadı. Şetine jete bergende
boyın biley almay, təltirektep ketti, biraq eki qolımen eñ soñğı şabaqqa
jarmasıp, qaytadan köterildi, söytip, satını aynalıp ötip, Rene-Jan men
Gro-Alenge qarap, sıqılıqtap külip jiberdi.
III
Jorjettanıñ sıqılıqtağanın estip, Gro-Alen de küldi. Jorjettanıñ
saparı ayaqtaldı. Ol ağalarınıñ qasına barıp, naturalist ğalımdardıñ
kişigirim üyirmesin tolıqtıra tüsti. Biraq qurt ğayıp bolıptı. Ol
Jorjettanıñ külkisin paydalanıp, edenniñ jarığına tığılıp qalıptı.
Biraq osı kezde jañadan neşe türli qızıq oqiğa bastaldı.
Qarlığaştar payda boldı. Sirə, töbeniñ karnizi astında Uyası bolsa kerek.
Olar üş balanıñ jaqındağanınan seskenip, ərli-berli aynalıp, qattı
şıqılıqtay, terezeniñ tap aldına uşıp jür. Olardıñ seskene
şıqılıqtağan dausına üş bala basın köterdi: qurt umıt bop, jayına
qaldı. Jorjetta qarlığaştardı sausağımen nusqap:
- Kiş! - dep ayğaylap jiberdi. Rene-Jan onı kədimgidey tüzetpek boldı:
- Əy, balaqay! Onıñ atı kiş emes, qus. Qus, - dep qaytaladı Jorjetta.
Söytip, üşeui qarlığaştarğa qaray bastadı.
Birer minuttan soñ terezege ara uşıp keldi. Ol "Uşıp kelem, uşıp
kelem! Rauşan gülin jaña sordım, endi balanı şaqqım keledi. Kəne, ne
istep jatırsıñdar, baldırğandar?" degendey ızıñday keldi.
Ara - şaruaqor: ol jumıs üstinde ən saladı, keyde küñkildep te qoyadı.
Üş bala aradan köz ayırmay qaray qalğan. Ara kitaphananı tügel aralap
şıqtı, jarıq-tesikke tügel üñildi. Ol, tegi, üyinde, Uyasında jürgendey
sezinse kerek. Qanatın dirildetip, əuendete ızıñdap, şkaftan şkafqa
uştı, oqi biletindey-aq şını üstinen kitap attarına üñilgendey boldı.
Keregin qarap şığıp, jayına qayqaydı.
- Üyine ketti, - dedi Rene-Jan.
- Bul da maqulıq, - dedi Gro-Alen.
- Joq, bul şıbın, - dedi Rene-Jan qarsılıq bildire.
- Şıbın, - dep qaytaladı Jorjetta.
Gro-Alen edennen uşı tüyüli taramıs tauıp alıp, onı eki sausağımen
ustap, basınan aynaldıra üyirip, auada sızğan izine qadala qaldı.
Qaytadan eñbektep ketken Jorjetta da eden üstin aralay, bir jañalıq
aştı: ol sırtın küye jegen jəne jırtığınan attıñ qılı şığıp turğan
eski kreslo taptı. Kreslonıñ jaqtauına süyenip, sausağımen jırtıqtı
ərli-berli şuqılay, qılın tartqılap, suıra berdi. Kenet ol "tıñdañdar!"
degendey suq sausağın şoşayta qoydı.
Eki bala jalt qaradı.
Sırttan, alıstan emis-emis dübir estildi. Sirə, orman şetinde,
qorşaulardıñ lagerinde əldebir əskeri jüris-turıs bolıp jatsa kerek:
dabıl üni, attardıñ kisinegeni, baraban dausı, işinde zaryadı bar
domalağan jəşikterdiñ saldırı, şınjırdıñ şıldırı - bir-birimen
ündese toğısqan neşe türli soğıs dübiri estiledi. Balalar añ-tañ bop qulaq
türdi.
IV
Şu toqtasa da, Rene-Jan əldeneni oylap, turğan ornınan tapjılmadı.
- Mama, - dep sıbır etti ol estiler-estilmes.
- Mama, - dep qaytaladı Gro-Alen.
- Mama, - dep bıldırladı Jorjetta.
Sonan soñ Rene-Jan bölme işinde asır sala bastadı. Oğan Gro-Alen
qosıldı.
Gro-Alen Rene-Jannıñ ər qimılına, ər qareketine eliktedi; Jorjetta
odan göri derbesirek bolatın. Üş jastağılar tort jastağılarğa ərdayım
eliktegiş keledi, biraq bir jarım jasında adam təuelsizdigin saqtaydı.
Jorjetta oqta-tekte bıldırlap qoyıp, bir orında otıra berdi. Ol əli
söylem quray bilmeytin. Sözdiñ de jalğız buındılarına üyir edi. Biraq
körgeninen köz aqı alu degen emes pe? Eki er balanıñ köñildi oyını
Jorjettanı da qızıqtırmay qoymadı. Söytip, aqır soñında, ol da anau
ekeuine şamasınşa ilesip, üş bala kip-kişkentay ayaqtarımen şañ basqan,
eski emen parkette asır saluğa köşti.
Jorjetta endi ğana təy-təy tura bastağandıqtan, jüruinen qulağanı
kop boldı; sondıqtan ağaların qualağanda tort ayaqtap eñbektegendi jön
kördi.
Tereze qasına jügirip barğan Rene-Jan kenet ambrazuranıñ burışına
tığıla qaldı. Ol sırttan özine bireudiñ qarap turğanın bayqadı. Bül
qıratta ornalasqan kökter lagerinen şıqqan soldat bolatın. Ol bitimdi
paydalanıp jəne onı birşama buza otırıp, təuekel jasap, orğa oyısqan
jar qabaqqa kelipti. Bül jerden kitaphananıñ işi anıq körinetin. ReneJannıñ birdeñeden qorqıp, jasırınıp qalğanın körgen Gro-Alen de
buğıp, oğan tığıla tüsti. Sonda balalarğa jarmasıp Jorjetta da
jasırındı. Üşeui birdey ornınan qimıldamay, tım-tırıs bola qaldı;
Jorjetta tipti sausağımen ernin bastı. Birneşe minuttan soñ Rene-Jan
basın qıltitıp terezeden qarauğa təuekel etti: soldat əli tur eken ReneJan buğa qoydı. Qorqıp ketken balalar jım boldı. Osılayşa birazğa
sozıldı. Jorjetta aqırı qorqa-qorqa jalığıp ketti de, batırlığı
ustap, terezeden basın suqtı. Soldat ketip qalıptı. Sodan balalar tağı
da oynaq saluğa köşti.
Gro-Alen Rene-Janğa qayran qalıp, soğan jan-tənimen eliktese de,
onıñ öz mamandığı bolatın. Ol olja tapqış edi. Ağası men qarındası
kenet onıñ bir jerden özi tauıp alğan tort döñgelekti oyınşıqtı
süyretip, bölme işinde asır sala şauıp jürgenin körip, tañ boldı.
Umıt qalğan bul arba talay jıldan beri kemeñger tuındılar men
ğalımdardıñ müsinderine körşi-qoñsı bolıp eleusiz jatqan.
Bəlkim, bül arbamen bala kezinde Goven de oynağan şığar. Gro-Alen
jibinen kişkentay qamşı jasap alıp, onı məz bola tarsıldatıp jür.
Rene-Jan arbağa jegiletinin aytıp edi, Jorjettanıñ oğan minip,
qıdırğısı keldi. Ol arbağa özi tırmısıp mindi. Rene-Jan - at, Gro-Alen delbeşi boldı. Biraq delbeşi at aydaudı bilmeytin bolıp şıqtı da, at
onı üyrete bastadı:
- Şüu dep ayğayla! - dep əmir etti Rene-Jan.
- Şüu! - dep qaytaladı Gro-Alen.
Arba auıp ketti. Jorjetta qulap tüsip, bir jerin auırtıp alıp,
ayğaylap jiberdi. Ol jılağısı kelip edi, Rene-Jan:
Jılama, dırau boldıñ ğoy, - dep oğan toqtau saldı.
- Dılau, - dep bıldırladı Jorjetta, söytip, osını medeu tutqanday
qoya qoydı.
Kitaphana terezesiniñ astında sırtta jalpaq erneu bolatın; jel oğan
şañ-tozañdı üye beripti. Jañbır onı topıraqqa aynaldırıp, jel urıq
uşırıp əkelgen. İtmurınnıñ bir ösimpaz türiniñ urığı topıraqqa tamır
jayıptı. Bir jıldan soñ ol tutas şoğır bop şıqqan. Tamızdıñ işi
bolatın. Şoğırğa jemis qaptap ösipti; bir butağı kitaphana terezesinen
asılıp, edenge salbırap tur eken.
Arba men jip tauıp alğan Gro-Alen bul butaqqa da birinşi bolıp nazar
audardı. Ol bir jemisti julıp ap, jep kördi.
Meniñ de jegim keledi, - dep məlimdedi Rene-Jan. Olardıñ qasına
şapşañ ədisimen eñbektey jorğalap Jorjetta da jetti. Üşeui jemisin
tügeldey üzip jep, əp-sətte tayaqtıñ özin qaldırdı. Bəri raqattanıp, məzmeyram boldı. Üşeui qıp-qızıl jemis şırınına üsti-bastarın tügel
boyadı.
Oñay jatqan ne boluşı edi - birinen soñ biri sausağına tiken qadap
aldı. Jorjetta qan şıqqan sausağın Rene-Janğa sozıp, tikendi körsetip:
Tisteydi, - dep bıldırladı.
Qolına şöp qadap alğan Gro-Alen tikenge qarap: Ol tiri, əri qabağan, dedi onı qostay.
- Joq, ol tiri emes, - dep qarsılastı Rene-Jan, - bul - tayaq.
- Qabağan tayaq eken, - dedi Gro-Alen.
Jorjetta bul jolı da jılağısı kep edi, biraq jılaudıñ ornına
külip jiberdi.
V
Onıñ ber jağında Rene-Jan inisiniñ tapqırlığına işi küydi me, bir
ülken joba oylastırdı. Ol sausağına tiken qadalıp, butaqtan jemis üzip
jatqanda kitaphananıñ ortasında turğan biik analoyğa qaraylay berdi.
Onıñ üstiñde "Varfolomey əulieniñ künkörisi" degen ataqtı kitap jatqan.
Bül şınında sirek kezdesetin, tamaşa kitap-tı. Ol Kelnde 1682
jılı şıqqan. Kitap golland qağazına emes, eşqaşan tüsin bermeytin
tamaşa aq jibek arab qağazına basılıptı. Altın jalatqan safyan
bılğarımen tüptelgen ilmeşekteri kümis. Bastapqı tap-taza paraqtar
kitaptıñ soñında da eñ jaqsı pergamentten. Kitapta ağaş pen mıstan
istelgen tolıp jatqan gravyura men türli elderdiñ geografiyälıq kartası
bar.
Kitap öte ədemi edi. Rene-Jannıñ qızığa, bəlkim, tım artıq
ıqılaspen qarauı da sondıqtan şığar. Kitap Varfolomey əulieni
beyneleytin ülken gravyura salınğan bette aşulı jatır eken. Ol qırınan
jatqandıqtan gravyura edennen-aq körinip turğan. Jemis jelinip bitken
soñ, Rene-Jan kitapqa qumarta da qızığa qaradı. Jorjetta da:
- Əne, sulet, - dedi gravyuranı körip qalıp.
Bül söz Rene-Janğa türtki boldı. Ol osı arada, Gro-Alen tañırqap
ülgergenşe, elden erek bir əreket jasadı. Kitaphana burışında ülken əri
auır emen üstel turğan. Rene-Jan soğan jetip barıp, jalğız özi bölmeniñ
qaq ortasına süyrep şığardı. Sonan soñ onı analoyğa taqadı da, üstine
şığıp, kitapqa qos qoldap bas saldı.
Ol közdegen nısanasına jetken soñ surettiñ joğarğı burışınan
ustap, asıqpay, eptep jula bastadı. Biraq qanşama muqiyättasa da, qisıq
jırtıp aldı: gravyuranıñ sol jağı tügelimen kitapta qalıp qoydı,
qalğan jartısın ol Jorjettağa berdi.
- Ata, - dedi Jorjetta əulieni iltipatpen qolına alıp jatıp.
- Mağan da ber, - dep tura jügirdi Gro-Alen. Alğaş julınğan paraq
alğaş tögilgen qan siyäqtı, is tağdırın şeşip bermek; munan soñ oyran
bastaladı.
Rene-Jan ekinşi paraqtı audardı.
Kelesi "suretti" sol Gro-Alenniñ enşisine berdi.
Osı kezde Jorjetta gravyuranıñ özine tigen ülken bölegin əueli ekige,
sonan soñ törtke jırtıp ülgerdi.
VI
Jorjetta suretin tört jırtıp:
- Tağı da, - dedi Rene-Janğa qol sozıp.
Varfolomey əulieden keyin basqa gravyuralar da sonıñ ayağın quştı.
Endi geografiyälıq kartalar qalğan, Rene-Jan olardı da taratıp berdi.
Söytip, bül isti tındırıp, kitaptı edenge uşırıp tüsirdi.
Bül qaharlı sət boldı. Gro-Alen men Jorjetta Rene-Jannıñ qabağın
tüye tistenip, bar küşin jiıp, auır tomdı biikten qulatpaq bolıp
jatqanın körip, şattanıp ta, şoşıp ta ketti. Ornınan qozğalğan qalıñ
kitap analoydıñ şetine sırğıp bardı da, bir jartısı tömen salbırap,
kidiriñkirey, əri jıljıp, aqır soñında muqabasınan şığıp, jırtılğan,
uypa-tuypa bolğan, adam ayarlıqtay küyi edenge dürs quladı. Bir jaqsısı,
balalarğa tiip ketpedi.
Qanday da bir ataqtı nərse siyäqtı, ataqtı kitaptıñ qulauınan da
qattı şu şığıp, tutas tozañ bultı köterildi.
Rene-Jan duşpannıñ közin qurtıp, orındıqtan tüsti, Gro-Alen biraz
ündemey turdı da, aşılıp qalğan kitapqa jetip barıp, ayağımen perip
jiberdi.
Bül türtki boldı. Qiratuğa degen quştarlıq ərqaysısımızdıñ da
boyımızda bar ğoy. Rene-Jan da kitapqa barıp, teuip qaldı. Jorjetta da
sonı istemek bolıp edi, ekpinimen jerge tayıp jığıldı. Ol otırğan
qolaylı jağdayın paydalanıp, kitapqa birden tap berdi. Jorjettadan soñ
bayğus kitapqa Rene-Jan, oğan ilese Gro-Alen jarmastı. Söytip, üşeulep
ayaq-qoldarımen, tırnaq-tisterimen iske kirisip, qızara börtip, esteri şığa
masayrap, masattanıp, əri külip, əri örşelenip, aman qalğan eñ soñğı
gravyuralardı jırtıp, paraqtardı umajdap, qatırmasın julıp, altın
jalatulı tüpteme bılğarını sıdırıp, kümis burıştamanıñ şegelerin
suırıp, pergamentti sındıra bastadı.
Söytip, bəriniñ oyran-botqası şıqtı.
Bul jumısqa olardıñ köp uaqıtı ketti, biraq isti jerine jetkizip
tındırdı: Varfolomey əulieniñ tamtığı da qalmadı.
Bəri bitip, aqırğı paraq jırtılıp, aqırğı gravyura edenge tüskende
kitaptan muqaba tübine jabısıp, jelbiregen jırım-jırtıq qağaz
qalğanda ğana Rene-Jan ornınan turıp, qağaz şaşılıp jatqan edenge
qarap, qolın şapalaqtap jiberdi. Əlbette, Gro-Alen de sonıñ istegenin
istedi. Jorjetta edennen bir paraq alıp, terezege eñbektep bardı da,
türegelip, ieginen keletin tereze jaqtauına süyendi, sonan soñ qolındağı
paraqtı küldey ğıp jırtıp, terezeden tastay bastadı.
Bul balalarğa unap ketip, olar da sonı isteuge kiristi. Olar paraqtardı
qayta jinap, qayta jırtıp, kişkene, əri ayausız qolmen aqırğı betine
deyin jırtılıp, pəre-pəresi şıqqan eski kitap köp uzamay jelge jem bop
kete bardı. Əuede uşıp jürgen üyir-üyir appaq qağazğa oylana qarap
turğan Jorjetta:
- Köbelek, - dep bıldırladı. Oyran osımen tındı.
Endigi kün keşkirip qalğan-dı. Biraq aptap əli basıla qoymağan.
Tınığatın mezgil de jetkendey, Jorjettanıñ közine uyqı tığılıp,
qalği bastadı. Rene-Jan kereuetine kelip, işine şöp salınğan tösegin
aldı da, tereze aldına süyrep aparıp, üstine jata ketti.
- Endi uyıqtaymız, - dedi ol
Gro-Alen men Jorjetta da jatıp: Gro-Alen basın Rene-Jannıñ
üstine, Jorjetta - Gro-Alenniñ üstine süyedi, söytip, kişkentay üş
qılmısker uyqığa ketti.
Aşıq terezeden jazğı keştiñ jılı lebi esip tür: qırattar men
alqaptardan türli dala gülderiniñ hoş iisi aralas samal soğadı; aynala
qulaq keskendey tıp-tınış, bəri şapaq atıp tür; bəri maujırap, bəri
tirşilik ataulığa emine umsınadı. uyasına tayanğan kün közi jerge aqırın
əldii - nur səulesin joldağanday. Turg qamalınıñ üstinde üyir-üyir qus
aynala uşıp, qarlığaştar terezege üñilip-üñilip ketedi: balalar tətti
uyqığa endi me eken dep bilgisi kelgendey.
Mine, kün közi kökjiekke iek arttı.
Mülgip bara jatqan tabiğattıñ kögildir düniesin qaq jara kenet
nayzağay jarq etti de, ile qulaq tundırğan gürsil estildi. Bül atılğan
zeñbirek dausı edi. Jañğırıq osı gürsildi qağıp əketip, töñirekti azanqazan etti - ol bir töbeden ekinşi töbege asıp, jer titiretken kürkirge
ulastı. Jorjetta kürkirden oyanıp ketti.
Ol basın kötere tüsip, sausağın şoşayttı da, uyıqtap bara jatqan
küyi:
- Bum! - dep kübir etti.
Gürsil toqtadı da, aynala tağı jım-jırt boldı. Jorjettanıñ bası
Gro-Alenniñ iığına sılq etip, böbek qaytadan uyıqtap ketti.
Törtinşi kitap
AHA
I. Ajal tönip keledi
Dəl osı küni keşqurım bayğus ana (onıñ bası auğan jaqqa bara
jatqanın biz burınnan biletinbiz) kün uzağına tabanınan toza, şarşapşaldığıp, ilbi basıp kele jattı. Degendey, onıñ kündegisi osı bolatın.
Damıl tappay tek alğa basıp, ilgeriley beru onıñ ədetine, ömir şırqına
aynalğan, öytkeni onıñ uşqan qustay qağıp jep, jürek jalğar qiqımsiqımın tamaq deuge bolmaytını siyäqtı, diñkesi qurıp, kez kelgen jerge
köz ilindirip jata keter sətin tınığu deuge bolmaytın. Onıñ körip kele
jatqanı - ölmeşiniñ küni ğana.
Keşe ol jurtta, saray işinde tünep şıqtı. Közi iliner-ilinbeste
astında egeuquyrıqtıñ qujınap jürgenin sezip, töbeniñ jarıq-tesiginen
jımıñdağan juldızdardı körip jattı. Ol birneşe sağat uyıqtap, tün
ortası aua oyandı da, seskege deyin biraz jürip qalayın dep, qaytadan
jolğa şıqtı.
Ol Vantorgtağı şarua nusqağan bağıttı betke ala, sodan aynımauğa
tırısıp, osı joldan barınşa taymay, batısqa qaray jüre berdi. Eger
qasında əldekim bolsa, onıñ "Turg, Turg" dep əlsin-əli qaytalap kele
jatqanın estir edi. Ol osı söz ben balalarınıñ attarınan basqa
düniedegi söz ataulını umıtqanday.
Jayau jüru - oylanuğa jaqsı. Ol basınan keşkenderin, qanşa qayğıqasiret şekkenin oyladı. Onıñ eşteñemen isi joq, balaların tapsa
bolğanı.
Bügin oğan jolşıbay əueli bir derevnya tap boldı. Tañ endi ğana saz
berip kele jatqan, qarañğılıq əli seyile qoymağan kez. Al onıñ ber
jağında derevnya ortasındağı bastı köşede üylerdiñ esigi səl aşıq,
qızıqqumar adamdar terezeden bastarın suğıp, sırtqa qaraylaydı. uyası
buzılğan araday turğındarğa bir abırju kiripti. Al olar tayap qalğan auır
doñğalaqtardıñ tarsılı men şıldırlağan şınjır dausın estip,
abırjulı edi.
Alañda, şirkeu aldında qobaljığan bir top adam tür, bəri joğarı
jaqqa, döñnen quldilağan jol boyına qaray qalğan. Jol boyında birdeñe
jıljıp keledi eken. Bül qayıs ornına şınjır baylap, bes at süyrep
kele jatqan tort doñğalaqtı ülken jük arba bolatın. Arbağa uzın bilik
pe, börene me, birdeñe tielgen, ortasında kebin ispetti ülken brezentpen
bürkeuli rabaysız nərse sorayıp tür. Jük arbanıñ aldında da, artında
da salt attılar. Bəriniñ basında üş burıştı qalpaq, al ərqaysısınıñ
iıq tusında şoşayğan öp-ötkir birdeñe, sirə, jalañ qılış bolsa kerek.
Jük arba küzetimen birge derevnyağa kelip kirdi de, alañğa bettedi. Ol
döñnen tüsip kele jatqanda tañ da ata bastağan, endi onı anıqtap qarauğa
bolatın.
Salt attılar jandarmdar bolıp şıqtı jəne olar şınında da
qılıştarın jalañ ustap kele jatır eken. Jük arbağa qara brezent
jabılğan.
Sorlı ana derevnyağa naq osı kezde kelip kirdi. Ol jük arba men
jandarmdar alañğa tap kirip kele jatqanda, toptalıp turğan şarualardıñ
janına kelgen. Jinalğan top kübir-kübir söylesip tür. Bir-birine qoyğan
suraqtarı men bergen jauaptarı estildi:
- Mınaları ne eken?
- Gilotina əkele jatır.
- Qaydan?
- Fujerden.
- Qayda aparadı eken?
- Qaydam. Parine jaqtağı bir qamalğa desedi.
- Qayda aparsa, onda aparsın, əyteuir bizden aulaq. Qara kebinmen
bürkeuli jügi bar mınau ülken arba, şınjırın saldırlatqan mınau bes
at, mınau ün-tünsiz jandarmdar -osınıñ bəri tañğı alageuimde jurtqa
ürey salğanday.
Jük arba alañdı kesip ötip, derevnyadan şığıp ketti. Auır
doñğalaqtar jol soqpağına soğıla, saldır-güldir etip, qaptal şınjır
şıldırlap, qılıştar kökjiekten köterilip kele jatqan kün səulesimen
şağılısa jalt-jult etedi. Jol bir büyirge şuğıl oyıstı da, əlginiñ bəri
lezde közden ğayıp boldı.
Tap osı sətte qamal kitaphanasında ağaları əli şırt uyqıda jatqanda
Jorjetta közin aşıp, kip-kişkentay qızğılt ayaqtarına qızıqtay qaradı.
II. Ajal til qatqanda
Mişel Fleşar beyməlim jügi bar arbanıñ ötip ketkenin körse de,
munıñ ne ekenin bilgen joq jəne bilgisi de kelmedi. Onıñ köz aldınan
basqa bir eles - joğalğan balaları ketpey qoydı.
Ol derevnyadan şıqtı, biraq köp uzamay bül jük arbanıñ soñınan
jüre beruge dəti şıdamadı. Ol joldan şığıp, solğa burıldı da,
ormannıñ qalıñ tükpirine boylay kirdi. Bül Fujer ormanı bolatın.
Birneşe sağat jürgen soñ ol qoñırau munarasın jəne orman şetinde o
jer, bu jerde bıtırap jatqan derevnyalardıñ birinen üy şatırın kördi.
Tamaq işkisi kelgen ol tup-tura derevnyağa bettedi. Ol mer üyi turğan
alañğa jetti. Bül derevnyada respublikaşıl jauıngerlik postılardıñ biri
turğan. Munda da abırjuşılıq bayqaladı. Merge kireberiste əbigerge
tüsip, bir-birin kimelegen jurt. Tabaldırıqta konvoydıñ ortasında,
qolına jayulı ülken plakat ustağan bireu. Oñ jağında - barabanşı, sol
jağında -işinde jelim men qalam bar qumıra ustağan jumısşı.
Tabaldırıqta, balkonda, şarua köyleginiñ sırtınan üş tüsti əşekey
tañğan derevnya meri tür.
Plakat ustağan adam halıq jarşısı* eken.
"Birtütas əri ajıramas frantsuz respublikası", - dedi ol qattı-qattı
dauıstap.
Baraban tasır-tusır etti. Jarşı oqi bastadı:
"Qoğamdı qutqaru komitetiniñ
ökildikterine süyene otırıp!.."

bizge

bergen

buyrıqtarı

men

Baraban qayta qağıldı. Jarşı oqi berdi.
"... jəne qolındağı qaruımen ustalğan bülikşilerdiñ bərin zañnan tıs
dep jariyälaytın jəne olarğa baspana beretin nemese olardıñ qaşıp
ketuine septesetin ər adamdı eñ joğarı qılmıs jazasına kesetin Ulttıq
Konventtiñ dekretin orındau üşin..."
Jarşı qol oramalın silkip qalıp, oqi tüsti:
"...Köterilis şığarğan provintsiyälarda respublika delegattarına
şeksiz bilik jükteytin 30 səuirdegi zañnıñ 17-babına səykes..."
Ol səl kidirdi de, ərmen qaray jalğastırdı:
"... tömendegi esimderi men laqap attarı boyınşa məlim adamdardıñ
bəri..."
Topırlağan jurt qulaq tige qaldı.
"Lantenak, qaraqşı..."
Jarşınıñ dausı endi kerneyşe sañqılday estildi. Ol qaytalap
ayttı:
"Lantenak, qaraqşı, burınğı markiz..."
- Monsenor ğoy, - dep kübirledi bir şarua. Söytkenşe bolmadı:
- Bül monsenor, monsenor toy, - dep gu-gu etisti jurt.
- ...İmanus, qaraqşı...
Eki şarua bir-birine jalt qarastı.
- Guj-de Bryuan ğoy.
- İə, onı "Kökterdiñ tajalı" desetin.
Jarşı ormen qaray oqıp, on toğız adamnıñ atın atap şıqtı.
"...joğarıda atalğandardıñ bəri qay jerde qolğa tüskenine qaramastan,
kim ekeni anıqtalısımen dereu jazalap öltiriledi... "
Jinalğan jurt abdırap qaldı, jarşı sözin jalğastıra tüsti:
".. .jəne olardı özinde panalatatın nemese olardıñ qaşıp ketuine
septesetin ər adam əskeri-dala sotına tartılıp, jazalap öltiriletin
boladı. Qol qoyğan..." Aynala jım-jırt boldı.
"... qol qoyğan: Qoğamdı qutqaru komitetiniñ delegatı Simurden".
- Əulie əkey, - dedi şarualardıñ biri.
- İə, Parinedegi burınğı kyure, - dep qostadı ekinşisi.
Balkonda turğan mer qalpağın köterip:
- Jasasın respublika! - dep ayğaylap jiberdi. Baraban dausı jarşı
sözin əli bitirmegenin añğarttı.
Şınında da ol qolımen işarat bildirip:
- Əri qaray tıñdañızdar, mine, mınau - ükimet habarlandıruınıñ
soñğı tört jolı. Oğan soltüstik jağalaudağı ekspeditsiyälıq kolonnanıñ
komandaşısı Goven qol qoyğan, -dedi.
- Tıñdañızdar, tıñdañızdar! - degen dauıstar estildi.
Jarşı oqi bastadı.
"Ölim jazasımen üreylendiru arqılı".
Jurt tügel tına qaldı.
"... joğarıda keltirilgen ükimet jarlığına səykes, joğarıda atı
atalğan, qazirgi kezde qorşauğa alınıp, Turg qamalınıñ munarasına
qamalğan on toğız bülikşige qoldau men jərdem körsetuge tıyım
salınadı".
- Nemene? Turg dey me? - degen bireudiñ dausı estildi. Bül əyel dausı,
ana dausı edi.
III. Şarualar tobında
Mişel Fleşar jarşını qaumalağan top işinde edi. Ol jarşınıñ
sözin tıñdağan joq-tı, biraq keyde tıñdamay turıp ta estisiñ ğoy. "Turg"
degen sözdi estidi de, bül söz onıñ sanasına birden Uyaladı. Bayğus ana
basın köterip:
- Nemene? Turg dey me? - dep qaytalap suradı.
Jurt oğan jalt qaradı. Tüsi adam tañdanarlıq - üsti-bası alba-julba,
közine qasiret tunıp, şatınap ketken.
- Mınau qaydağı əyel? Türmeden qaşıp şıqqannan sau ma özi? - degen
dauıstar estildi.
Bir şarua əyel qara qumıqtan pisirilgen şelpek tolı sebetimen qasına
taqap kelip:
- Tırs etpe, - dep qulağına sıbırladı.
Mişel Fleşar əyelge tañırqay, qadala qaradı. Ol tağı da tüsinuden
qalğanday edi. "Turg" degen söz sanasında qas qağımda jay oğınday jalt
etti de, sonan soñ qaytadan jalp etip, öşti de qaldı. Sonda onıñ basqalar
siyäqtı surauğa da qaqı bolmağanı ma? Jurttıñ onı osınşama tosırqauı
nelikten?
Sol eki arada baraban aqırğı ret qağıldı da, qılqalam ustağan kisi
qabırğağa habarlandıru aparıp japsırdı, mer balkonnan ketip, jarşı
basqa derevnyağa bet tüzep, jinalğan top endi birtindep tarqay bastadı.
Habarlandırudıñ aldında azın-aulaq adam qaldı. Mişel Fleşar
solardıñ qasına keldi.
Əñgime zañnan tıs dep jariyälanğan bülikşiler jayında eken. Top
işinde aqtar da, kökter de bolatın.
- Lantenaktı ustasa, bəriniñ qurığanı, - dedi mosqal tartqan bireu.
- Biraq ol əli ustata qoyğan joq qoy, - dep qarsılastı jastardıñ biri.
- Lantenaktan ayrılu - jansız qalumen birdey. Lantenak qurısa Vandeyä da qurımaq, -dep jauap qattı qart.
- Qayda barsañ da estitiniñ - "Lantenak", "Lantenak". Öziniñ qanday
ekenin körer me edi, -dedi bir qala turğını.
- Ol - burınğı markiz, - dep jauap berdi ekinşisi. Al üşinşisi:
- Əyelderdi atıp tastaytındardıñ biri, - dep qostap qoydı.
Mişel Fleşar osını estui muñ eken:
- Ol ras, - dedi julıp alğanday.
Bəri jalt qaradı.
- Meni de atıp ketken, - dedi ol tağı da qaytalap.
Tiri əyeldiñ men ölip-tirilgen adammın degeni tım oğaş körindi.
Jurttıñ bəri oğan onşa ıqılas bildirmey, bas-ayağına şola qaradı.
- Bəlkim, jansız şığar, - dep küñk etti şarualardıñ biri.
- Ündemey, joğal! - dep sıbır etti oğan tağı da əlginde ğana tildesken
əyel
Əyel onı şetkerirek əketti de, qolına şelpek ustattı. Mişel
qomağaylana jey bastadı. Jurt birte-birte tarqap jattı.
Mişel şelpegin jep bolıp:
- Turgke baruım kerek. Aytıñızşı, jarqınım, onda qalay baruıma
boladı? - dep suradı şarua əyelden.
- Öltirse de aytpa. Nemene, öziñdi ajal aydap jür me? Aqılıñnan
aljastıñ ba, əlde?.. İə, şınımdı aytsam, onda qalay barudı özim de
bilmeymin... Kögerşinim-au, öziñ əbden arıp-aşıpsıñ ğoy. Odan da
bizdikine jürseñşi, dem alıp, tınığarsıñ.
- O, jasağan! Meniñ Turgke baruım kerek! - dep alasurdı bayğus ana. Sudarınya! Nəreste İisus pen onıñ şeşesi əulie Mariyänıñ atımen
ötinemin, jahandağı qasietti ataulınıñ atımen jalınıp, jalbarınamın
sizden, Turgke qalay baruıma boladı, aytsañızşı?
Şarua əyel şabınıp qaldı:
- Bilmeymin dep turmın ğoy sağan. Tipti bilsem de aytpas edim. Ol jaman jer. Onda barudıñ qajeti joq sağan.
- Bəribir baramın, - dep Mişel jolğa tüsti. Şarua əyel soñınan
qarap turıp:
- Qalay bolğanda da, jürekke talşıq qılar birdeñe kerek qoy oğan, dep küñkildedi.
Söytti de, soñınan quıp jetip, qolına tağı bir şelpek ustattı.
- Keşke jürek jalğarsıñ, - dedi ol
Mişel Fleşar şelpekti aldı da, jumğan auzın aşpastan, tipti
moynın da burmay, jönine kete bardı.
Ol derevnyadan şıqtı. Şetki üylerdiñ tusında qarsı aldına jalbajulba, jalañbas kişkentay üş bala tap boldı. Ol toqtay qalıp:
- Joq, meniñ balalarım emes, mınalardıñ ekeui qız, bireui ul, - dedi
öz-özine.
Sol sətte balalardıñ qarap turğanın körip, qolındağı şelpekti
solarğa bölip berdi. Balalar mınau tosın əyelden jasqansa da, şelpekti
aldı. Mişel Fleşar bolsa, ormanğa kirip, körinbey ketti.
IV. Qatelik
Tap sol küni eleñ-alañda Javeneden Parinege baratın jol kesip
ötetin qalıñ jınıs işinde bir top adam tosqauıl qurıp jattı. Bular
şarualar edi. Keybirinde mıltıq, keybirinde balta - şetinen qaru asınğan.
Baltası barları kepken butaq pen moltaq ağaştardı kesip, üyip qoyıptı;
onı tek tutatu ğana qalğan. Mıltığı barları joldıñ eki jağına şığıp,
əldeneni kütip jatır; mıltıq bitkenniñ uñğısı butaq arasına tığulı
jəne jol jaqtı nısanağa alğan; jurttıñ sausağı qayırulı şürippege
kezengen.
Olardıñ əldekimdi añdıp jatqanı beseneden belgili bolıp tur.
Tañ qılañ berdi, endi ağarañdağan jol sorabı közge ayqın şalına
bastadı.
- Sen biletin şığarsıñ, bəlkim?
- Solay dep estigem.
- Osı jermen əketedi dep pe?
- İə, ol endigi alıs emes desedi.
- Onı qoya beruge bolmas.
- Örtep jiberu kerek, toqeteri sol!
- Üş birdey derevnya bolıp bül jerge ne üşin jinaldıq sonda?
- Solayı solay, biraq ol küzetpen kele jatqan joq pa?
- Küzetiniñ de közin qurtamız.
- Onıñ osı jolmen əketiletini ras pa?
- Osı jolmen desedi.
- Demek, Vitreden əkele jatqanı da?
- Vitreden bolsa, Vitreden şığar.
- Onda turğan ne bar?
- Burın Fujerden kele jatır dep edi ğoy.
- Qaydan şıqsa, onan şıqsın, ibilistiñ özi aydap jiberse kerek,
şaması.
- Onısı ras-au.
- Endeşe, sol ibilisine qaytarıp jiberelik!
- Al onı qayda apara jatır eken? Parinege şığar, şaması.
- Solay siyäqtı.
- Jo-joq, onda jibere almaymız.
- Tınış! Ündemeñder!
Rasında da, tınıştalatın kez bolğan edi: orman işi qılañ berip
qalıptı.
Mine, endi doñğalaq saldırı men tağalı attardıñ tars- turs etken tUyaq
dübiri estildi.
Bəri işten tınıp, buta tasasınan sığalay qalıstı.
Alısta, eki büyirden qalau qısqan tap-tar jol boyında kele jatqan
salt attılar men üstinde birdeñe tiegen arbanı ajıratuğa bolatın.
Osınıñ bəri bular jatqan jaqqa qaray jıljıp kele jattı.
- Sonıñ dəl özi, - dedi köptiñ işinen bireu, sirə, jasaqtıñ bastığı
bolsa kerek.
- Sol, sol! Əne, qasındağısı küzet, - dep quattadı ekinşisi.
- Al küzettegileri qanşa eken?
- On eki.
- Jiırma degen edi ğoy.
- On eki me, jiırma ma, bəribir tügel qıramız.
- Küte turıñdar, jaqınıraq kelsin.
Köp uzamay jol tasasına tüsip körinbey ketken jük arba men salt
attılar qaytadan jap-jaqın jerden şığa keldi.
- Jasasın korol! - dep ayğay saldı jasaq bastığı. Jüzdegen mıltıq
birden gürs etti. Tütin seyilgende qarasa, küzet zım-ziyä bolğan. Salt
attılardıñ jeteui attarınan qulap tüsken, qalğan beseui qaşıp ketipti.
Şarualar jük arbağa jügirip bardı.
- Məssağan! - dep baj etti bastıq. - Mınau gilotina emes, satı ğoy.
Rasında da, jük arba üstinde qabırğağa süyeytin satı jatır, basqa
eşqanday jük joq bop şıqtı. Oq tigen eki at jerde tıpırlap jatır.
Arbaşı qañğırğan oqqa uşıp, jan tapsırıptı. Onı eşkim közdegen
emes-ti.
- Jə, bəribir, satını küzetpen əkele jattı, sondıqtan buları küdikti
körindi, - dedi bastıq. - Əri Parinege apara jattı, al onda Turg qamalı
bar, demek, satı ürdis şabuılğa arnalğan.
- Örteu kerek onı, örteu kerek! - dep ayğayladı bəri bir dauıstan.
Söytip, satını örtep jiberdi.
Al üstinde sustı jügi bar, jurt özin toruıldap kelgen qara arba basqa
jolmen ketip, tañsəride Mişel Fleşar körgen derevnyağa kelip jetken.
V. Jol şeti
Şelpegin kişkentay üş qayırşığa bölip berip, Mişel Fleşar
orman işimen betaldı jüre berdi.
Oğan anau şarua əyel jol nusqağısı kelmedi, endeşe, onı özi tauıp
aluğa tiis. Ol əlsin-əli türegelip, jüre tüsip, qayta otırıp, jol boyı
tınım tappadı. Qaljırağanı sonşa, bulşıq eti ğana emes, tipti saysüyegi sızdağanday boldı. Küñ ğana osılayşa titıqtaytın. Ol şınında
da küñ edi - joğalğan balalarınıñ qulı edi. Solardı tabuğa tiis boldı.
Ötip jatqan ər minut olardıñ tübine jetui mümkin. Ol tañerteñnen jürip
keledi, əri oğan birde-bir derevnya, birde-bir üy uşıramay qoydı. Əueli, ol
durıs jolmen kele jattı, sonan soñ, nege ekenin özi de bilmeydi, odan
tayıp, aqır ayağında it tumsığı batpaytın jınıs işinde adastı da ketti.
Ol nısanağa jaqındap kele jattı ma, onan alıstap bara jattı ma? Eger
qulap tüsip, ölip ketse qaytedi? Key kezderi oğan bir attauğa da əli joqtay
körindi. Kün közi kökjiekke eñkeyip, orman işi qarañğı tarttı da, qalıñ
şop arasındağı sürleudi ajıratu qiınğa aynaldı. Sorlı əyel əbden
sastı. Ayğaylap, jərdem şaqırmaq bolıp edi, eşkim ün qatpadı.
Ol töñiregine köz salıp, butaq arasınan jıltırağan jarıq kördi.
Soğan qaray jürip edi, oylamağan jerden orman şetinen bir-aq şıqtı.
Aldınan jiñişke say kezdesti, tübinde tas üstimen sıldır qağıp, möpmöldir su ağıp jatır. Sudı körip, köpten şöldep kele jatqanı esine
tüsti. Ol jılğağa kelip, tizerley otırıp, suğa bas qoydı. Sonsoñ ornınan
turıp, aynalasına qaradı.
Az-kem oylanıp turdı da, jılğadan attap, saydıñ ekinşi qabağımen
örmeley bastadı.
Saydıñ arğı jağında usaq tal-şilik ösken jalpaq qırat köz jeter
jerge kösilip jatır. Ol tüyetaylılanıp, jılğağa deyin örlep, ekinşi
şeti kökjiekten əri asıp, joq bolıp jatır. Orman işi elsiz siyäqtı,
mınau qırat qulazığan qu mekenniñ özi eken. Ormanda ər butanıñ tübinde
bireu-mireudiñ üstinen tüsuiñ mümkin, al mınau jazıqta, köz uşına deyin
qıbır etken jan körinbeydi. Tek quray üstinde ğana qauipten bas
sauğalağanday, qanday da bir qustar uşıp jür.
Sonda tizesi qaltırap bara jatqanın sezip, osınau zəre uşırar tul
dalanıñ qaq ortasında öziniñ qanşalıq dərmensiz ekenin añğarıp, sorlı
ana mülde esinen şatasa, jalpaq şölge jan uşıra ayğay saldı:
- Ey, munda bireu-mireu bar ma? Əu deseñderşi!
Ol jauap kütip, ündemey tına qaldı.
Oğan jauap qattı. Oğan qoyu da küñgirt dauıs estildi: bül dauıs jeti
qat jer astınan şıqqanday edi jəne jañğırıqqa ulasıp, keñ jazıqtı
tügel küñirentip jiberdi. Özi künniñ kürkirine nemese atılğan zeñbirek
dausına uqsaydı. Ol beyşara ananıñ surağına jauap bergendey, əri "İə"
dep jauap bergendey boldı. Sonan soñ qaytadan tınıştıq ornadı.
Mişel Fleşar boyın jazıp, türegeldi. Eñsesi köterileyin dedi.
Demek, munıñ şöl dalada jalğız bolmağanı. Boyına küş-jiger qayta
oralğanday. Qulağına alıstan talıp jetken ünge qaray, qıratqa köterile
bastadı.
Kenet batıp bara jatqan kün səulesine bölenip, narttay janğan tul
dalanıñ qaq ortasında japadan-jalğız turğan biik munara kökjiek
astınan qarsı aldınan şığa keldi. Oğan deyin bir milyadan səl astam. Art
jağında iñir qarañğısında qarauıtqan qalıñ orman közge şalınadı: bul
Fujer ormanı bolatın.
Mişel qırat üstine köterildi: qarsı aldında jazıq kösilip jatır.
Ol tura munarağa bettedi.
VI. Istiñ jayı
Kütken sət te kelip jetti: raqımsız jan qaysar jannıñ qarmağına
ilikti. Lantenak Simurdenniñ uısına tüsti.
Bülikşil royalist qart apanına quıp tığıldı. Ol qaşıp kete
almaytın: Simurden bul aqsüyektiñ, burınğı markizdiñ, taban auzında öz
mekeninde, bılayşa aytqanda, öz üyinde jazalap öltiriluin qaladı: ol
feodaldıq eski orda feodaldıñ bası qalay qağılarına kuə bolsa eken,
bul tağılım barşanıñ esinde uzaq saqtalsa eken dep tiledi.
Sondıqtan da ol Fujerge gilotinanı, Mişel Fleşar uşıratqan
gilotinanı əkeluge kisi jibergen.
Lantenaktı qurtu - Vandeyänı qurtu, al Vandeyänı qurtu - Frantsiyänı
qutqarıp qalu degen soz. Simurden tolqığan joq. Bul adam borışın
orındau üşin qatal boluğa tura kelse, quba-qup qarsı alatın.
Markizdiñ şaruası bitti - buğan eşqanday kümən boluı mümkin emes,
bul jöninde Simurden tipti de uayım jegen joq. Biraq onı basqa nərse
mazasızdandıratın. Alda düley şayqas kütip turdı. Goven şabuılğa
basşılıq jasauğa tiis boldı. Əri onıñ aldıñğı sappen ketui ıqtimal
Bul jas əsker basşı özin soldatşa sezinetin: ol janın şüberekke tüyip,
jekpe-jek urısqa qoyıp ketuden tayınğan emes. Tek ölip ketpese, igi edi!
Öz böbegi, jan perzenti Goven onıñ jer betindegi birden-bir jubanışı
bolatın. Buğan deyin baqıt oğan qamqorşı bolıp keldi, biraq baqıtı bar
bolğırıñ turaqsız, tiyänaqsız nərse emes pe? Simurden öz tülegi üşin
uayım şekti. Ol tağdır təlkegine tüskendey-aq eki Govenniñ arasında
qalıp, biriniñ ölgenin, ekinşisiniñ tiri qalğanın jatpay-turmay tiledi.
Besiginde jatqan Jorjettanı oyatıp, japan dalada jalğız jürgen
ananı balalarına kömekke şaqırğan zeñbirek dausınıñ saldarı bül ğana
emes-ti. Kezdeysoq pa, əlde zeñbirekti közdegen kanonirdiñ qalauı ma,
əyteuir, eskertu üşin atılğan yadro munaranıñ ekinşi qabatındağı bastı
atıs Uyasın qorğap turğan temir bilik armaturağa tiip, tesip ötip, jartısın
qabırğadan julıp əketti. Ol osı qalpında qala berdi: qorşaudağılardıñ
munday zaqımdı jöndep jatuğa murşası bolmadı.
Qorşaudağılar oq-dərimiz kop dep maqtansa da, onısı şınında az
bolatın. Jalpı olardıñ həli qorşauşılar oylağannan göri müşkil edi.
Olardıñ oq-dərisi bolsa, qorşauşılardı munarağa kirgizip alıp, onı
solarmen birge qoparıp tastar edi. Onda, ərine, özderi de qurbanğa
şalınbaq. Olardıñ tilegeni de sol, biraq oq-dəri qorı tausıluğa tayap
qaldı. Olar adam bası otız retten astam oq ata almaytın. Mıltığı,
muşketi men tapanşası köp bolsa da, patrondarı az-tuğın. Olar tolassız
oq atu üşin qolda bar atıs quraldarın tegis oqtadı. Əytkenmen bulayşa
qaşanğa deyin oq jaudıra almaq? Əri mıltıqtan ünemi oq atıp, əri oqdərini saqtau kerek edi. Şeşilmes mindet degen osı da! Olardıñ bar ümiti
sol, küres köbinese qolma-qol jürgizilip, eki jaq suıq qarumen qılışpen jəne qanjarmen qimıldaytın boladı, atısudan göri köbirek
şauıp-tüyreuge tura kelmek dep oyladı.
Munaranıñ işine tiri jan kire almastay. Oyığı bar tömengi zalda
kireberisti qalqalağan berik barrikada ornattı. Barrikadanıñ ar jağına,
zalğa ülken üstel qoyıp, üstine qaru-jaraqtı: oqtalğan mıltıqtardı,
karabinderdi, tapanşalardı, qılıştardı, baltalar men qanjarlardı
jayıp tastadı. Tömengi qabatta döñgelek zal bar-dı, oğan tap-tar qualama
satı boyınşa ğana kiruge bolatın. Tömengi zaldağı siyäqtı bül bölmege de
üstine oqtalğan atıs quraldarı men ötkir suıq qaru üyilgen üstel
qoyıldı. Bölme işine torın yadro zaqımdağan bastı atıs Uyasınan jarıq
tüsip tür. Bül jerden sol bayağı burandalı satı boyınşa, qamalğa
şığatın temir esigi bar üşinşi qabattıñ zalına baruğa bolatın.
Zeñbirek dausı jurttı ayağınan tik turğızdı. Ürdis şabuıl
bastalğanşa jartı sağattay-aq qalğan.
İmanus munara diñgeginen qorşauşılardıñ qalay jaqındap kele
jatqanın baqılap turdı. Lantenak olar əbden jaqın kelmeyinşe oq atuğa
tıyım salğan.
- Olar - tört jarım mıñ adam, biz bərin bəribir qıra almaymız. Olar
işke kirmeyinşe oq atudan payda joq; tek osında, munara işinde ğana
küştiñ tepe-teñdigi qalpına kelmek, -dedi ol Sonan soñ "Teñdik pen
tuısqandıq!" dedi mısqılday külip.
Duşpan şabuılğa şığısımen İmanus adamdarın eskertu üşin
sırnay tartadı dep kelisilgen bolatın. Bireu barrikada tasasına tüsip,
endi bireu satınıñ basqışına turıp, bəri orın-orındarına bardı da,
ün-tünsiz bir qolına mıltıq, ekinşi qolına taspiıq ustay, kütine
bastadı.
Jaulasuşı jaqtardıñ jayı mınaday-tuğın: qorşauşılar oyıqqa
basıp kirip, barrikadanı iemdenuge jəne şayqas sala jürip birinen soñ
birin munaranıñ üş qabatın aluğa, sonan soñ ər basqışta urıs jürgizip,
tap-tar eki qualama satını aluğa tiis, qorşaudağılarğa bir-aq laj qalğan,
ol - ölu.
VII. Urıs bastalar aldında
Goven de öz tarapınan şabuılğa dayındalıp jattı. Orman irgesinde
turğan tömengi batareyä da, qıratta ornalasqan joğarğı batareyä da
qorşaudağılar sıtılıp şığuğa nemese qaşıp ketuge ərekettense ğana oq
atadı dep uyğarıldı. Şturmğa şığatın kolonnağa basşılıq jasaudı ol
özine qaldırdı. Simurdendi qınjıltqan da osı edi.
Kün jaña ğana Uyasına qondı. Jazıq jerdegi munara aşıq teñizdegi
keme ispettes. Munday munarağa kemege jasağanday təsilmen ğana şabuıl
jasauğa boladı: bül şturmnan göri abordajğa jaqın. Mundayda
zeñbirektiñ qajeti joq. Qalıñdığı on bes futtıq qabırğanı
atqılağannan ne payda? Borttı oyıp tüsip, bireuler soğan basıp kiruge
umtıladı da, ekinşileri onı jabuğa əlektenedi, balta, pışaq, tapanşa,
judırıq pen tis - bər-bəri iske qosıladı. Munday urıstardıñ tür sipatı
osınday.
Goven Turg munarasın iemdenuge munan basqa təsil joq ekenin tüsindi.
Jaumen betpe-bet kezdesetin şabuıldan beter qırğın qantögis joq. Goven
bul munarada səbi kezinde turğan, onıñ işki qurılısın büge-şigesine
deyin jaqsı biletin jəne onı basıp aludıñ qanşalıqtı qiınğa tüseri de
oğan kəmil ayan edi.
Ol tereñ oyğa şomıp, biraz turdı. Onan birneşe qadam jerde
kömekşisi Geşan dürbimen Parinege baratın jolğa qarap turğan. Kenet
ol:
- Ə-ə, aqırı jetti me, əyteuir? - dep ayğaylap jibere jazdadı. Onıñ
dausı Govenniñ oyın bölip jiberdi:
- Ne bop qaldı, Geşan?
- Satı əkele jatır, komandir.
- Qalayşa? Onı əli əkelgen joq pa edi?
- Joq, komandir, əkelgen joq. Men mıqtap qobaljığanmın. Nege
deseñiz, komandir, Javenge ketken atqosşı bayağıda-aq qaytıp kelgen.
- Bilemin.
- Ol Javenede qajetti mölşerde uzın, dayın satı tauıp, onı
rekvizitsiyälağanın bayandağan. Ol on eki adamnan turatın küzet tauıp,
satınıñ jük arbağa tieluin kütip turğan, sonan soñ satı tielgen jük
arbanıñ küzetimen qosa Parinege baratın jolğa tüskenin körgen soñ ğana
qaytıp ketken.
- Munıñ bərin ol mağan bayandağan. Biraq ol jük arba sağat ekilerde
jolğa şıqtı, sondıqtan kün batqanşa osında kelip jetuge tiis degen edi
ğoy. Munıñ bərin estigenmin. Sonan soñ ne boldı? Sonı aytıñız.
- Bilmeymin ne bolğanın, komandir. Kün batsa da, əli kelmey jatqanı.
- Bul qalay? Şabuıl bastaytın uaqıtımız bolıp qaldı. Belgilengen
merzimi ötip te ketti. Kibirtiktey bersek, duşpan bizdi eki oylı eken dep
qaluları mümkin ğoy.
- Nesi bar, komandir, bastauımızğa da boladı.
- Qutqarma satısız qalay bastamaqpız?
- Satı keledi. Endigi jol boyında kele jatqan şığar. Jaña ğana
dürbimen jol jaqtı qarağanmın: jük arba eken. Öziñizdiñ qarauıñızğa da
boladı.
Goven dürbini alıp, jol boyına köz tikti de:
- İə, onıñ ras, mınau solar siyäqtı, - dedi. - Ətteñ, ımırt üyirilip
qalğanın qaraşı, jaqsılap köre almaysıñ. Biraq jük arbanıñ janında
salt attılar barı ras, sirə, bül satı şığar. Tek küzettegi adamdarınıñ
sanı on eki emes, onnan köbirek siyäqtı ğoy deymin.
- İə, köpteu siyäqtı, men de añğardım.
- Endigi olar munan şirek milya jerde.
- Şirek sağattan soñ satı osında kelmek, komandir.
- Demek, bastauğa da boladı.
Jol boyında şınında da janında küzeti bar arba kele jattı, biraq
ol jurttıñ kütip turğan arbası emes-tuğın.
Goven artına burılıp, əskeri adamşa sımday tartılıp, qolın
künqağarına taqap turğan serjant Radubtı kördi.
- Azamat komandir, biz, Qızıl Börik batalonınıñ adamdarı, sizden
bir qayırım ötinemiz.
- Qanday qayırım?
- Bizdi alğa, oq astına jiberseñiz.
- Ə-ə, sol ma edi? Munıñ osınşama ne keregi bolıp qaldı senderge?
- Endi qalay dep ediñiz, komandir. Siz sonau kezde Dolde bolğan tüngi
şayqas kezinen beri bizdi qızğıştay qorğap kelesiz, al şıntuaytqa
kelgende, biz əli künge on eki adambız.
- Onda turğan ne bar?
- Biz buğan jəbirlimiz.
- Senderdi men rezervte ustap kelemin.
- Biz avangardta bolğımız keledi.
- Biraq sender mağan şeşuşi soqqı beru üşin aqırğı sətte qajet
bolasıñdar. Senderdi qorğaştap kele jatqanım da sol
- Tım qorğaştaysız, komandir.
- Gəp munda emes. Öytkeni sender şturm kolonnasımen birge
barasıñdar.
- İə, art jağınan. Biraq parijdikter alda jüruge quqılı.
- Jaraydı, serjant, oylanıp köreyin.
- Oylanıñız, komandir. Bügin orayı kelip turğanı! Qızıqtıñ kökesi
endi bolmaq. Turg munarası jaqındağan jannıñ sausağın qarıp tüspek.
Bizdi aldıñğı sappen jiberudi jalına ötinemiz.
Serjant Radub biraz ündemey qaldı da, murtın sipay, diril aralas
dauıspen sözin əri sabaqtadı:
- Onıñ üstine, komandir, bul munarada bizdiñ balalarımız batalonımızdıñ böbekteri bar. Özderi üşeu. Al anau usqınsız... atı kim
edi öziniñ... onıñ laqap atı tolıp jatır... sol Guj de-Bryuan, nemese
İmanus, nemese Kökterdiñ tajalı... adam siqındağı sol ibilis
balalarımızdı qurtıp jiberemin dep qorqıtadı. Oylap köriñizşi,
komandir, quytımday nərestelerdi qurtıp jiberu degen ne sumdıq! Aspan
aynalıp jerge tüsse de, biz olardı jəbirletip qoya almaymız. Estip
turmısız, komandir? Qarap otıra almaymız! Men üşeuin jaña ğana körip
keldim. Bitim kezinde sətin tauıp qıratqa köterildim de, terezege qaradım;
olar sonda, qamal işinde eken, bül kəmil Qırattıñ şetinen bölme işi
jaqsı körinedi. Söytip, olardıñ üşeuin de kördim. Bayğus balalardı
qorqıtıp ta aldım-au deymin! Olar meni körip, tığılıp qaldı...
Aytarım mınau, komandir: eger osı böbekterdiñ qay-qaysısı bolsa da
jəbir şege qalsa, jer betindegi ziyälı zattıñ bərimen ant eteyin, mına
men, serjant Radub, jer-köktiñ astan-kestenin şığarmasam, atım öşsin!
Tipti bizdiñ batalon da: "Balaqaylarımızdı ne qutqaramız, ne ölemiz"
deydi. Jəne sol balalar üşin şıbın janımızdı şüberekke tüyip,
ölerimiz haq. Buğan biz quqılımız ğoy, təyir alğır!... Bar aytpağım osı.
Tağzım etip, qoş aytısuıma ruqsat etiñiz, komandir.
Goven oğan qolın usınıp:
- Sabaz ekensiñder! - dedi. - Sender şturm kolonnasımen barasıñdar.
Senderdi ekige bölemiz: altauıñ avangardta jürip, kolonnanı soñdarıña
ertesiñder, al qalğan altauıñ kolonnanı şegindirmeu üşin arergardta
jüresiñder.
- Al men şe? Men batalonda ülkeni bolıp qalmaymın ba?
- Əlbette.
- Rahmet jausın, komandir. Demek, men avangardqa jürem ğoy.
Radub komandirge tağı da izet berip, ornına barıp turdı.
Goven sağatın alıp, Geşannıñ qulağına birdeñe dep sıbırladı da,
şturm kolonnası sap quray bastadı.
VIII. Əñgime jəne ırıl
Qıratta əli ornına ketpegen jəne Govenge tayau jerde turğan Simurden
osı kezde dabılşınıñ qasına barıp:
- Belgi ber! - dedi.
Kerney men sırnay tağı da özara dabıl alıstı.
- Bul ne? - dep suradı Goven Geşannan. - Simurden ne istemek?
Sol eki arada Simurden munaranıñ qasına barıp, appaq qol oramalın
bulğap:
- Ua, munara işindegiler! Sender meni bilesiñder me? - dedi qattı
dauıstap.
Diñgek üstinen İmanustıñ dausı ün qattı:
- Bilemiz.
- Men respublika ökilimin.
- Sen Parineden şıqqan burınğı kyuresiñ.
- Men Qoğamdı qutqaru komitetiniñ delegatımın.
- Sen dinbasısıñ.
- Men zañ ökilimin.
- Sen satqınsıñ.
- Men revolyutsiyälıq ükimettiñ komissarı Simurdenmin.
- Sen dinnen bezgen jansıñ, ibilissiñ.
- Meyli, solay-aq bolsın, sender meni bəribir bilesiñder.
- Biz seni ittiñ etindey jek köremiz.
- Demek, qoldarıña tüssem, rizasıñdar ğoy?
- Biz munda on segiz adambız jəne ərqaysımız seniñ basıñ üşin oz
basımızdı quana-quana qurbanğa şalar edik.
- Endeşe, bilip qoyıñdar: men qoldarıña berilemin. Joğarıdan
qarqıldağan külki estildi de, ile-şala sol dauıs:
- Kele ğoy, - dep ayğayladı.
Tömende bükil lager tım-tırıs bola qalğan: bəri əri qaray ne
boların kütip tur. Simurden sözin jalğay tüsti:
- Men qoldarıña berilemin, biraq bir şartım bar.
- Qanday şart?
- Muqiyät tıñdap alıñdar.
- Ayta ber.
- Sender meni ittiñ etindey jek köresiñder ğoy, solay ma?
- Jek köremiz.
- Al men senderdi jaqsı köremin: men - senderdiñ bauırıñmın.
- İə, jədigöy, - dep jauap qattı onıñ sözine diñgek üstindegiler.
Simurden tağı da söyley bastadı: onıñ dausı birtürli jañaşa leppen
əri sabırlı estildi:
- Tildey beriñder, biraq tıñdap alıñdar. Men senderge parlamenter
bolıp baramın. Qaytalap aytamın: sender mağan bauırsıñdar. Sender
adasqan, beyşara jansıñdar. Men senderdiñ dosıñmın. Men tünekpen
söylesip turğan jarıqpın, al jarıq degeniñ -bauırmaldıq. Şınında,
bərimiz de bir ğana Otan-ananıñ balaları emespiz be?.. Mine, söytip, men
senderge kelip turmın jəne öz basımdı usınamın, men odan da zorın
istep, senderge bauırmaldıq qolımdı usınıp turmın. Meniñ senderden
jalbarınıp suraytınım: meni öltiriñder de, özderiñdi qorğap qalıñdar,
qutqara köriñder. Men barlıq bilikke iemin, sondıqtan bergen uədemdi
orınday alamın. Bül sət senderdiñ tağdırlarıñdı şeşpek. Men bitimge
keluge aqırğı ret əreket istep turmın. Senderdiñ "Respublikaşınıñ
aytqanına senuge bolmaydı" dep oylap turğandarıñdı da bilemin. İə,
sendermen respublikaşı azamat söylesip tür, biraq bul azamattıñ
boyında dindardan köp nərse saqtalğan. Tıñdañdar, bauırlar! Köbiñniñ
əyelderiñ, bala-şağalarıñ bar. Əyelderiñ men bala-şağalarıñdı men öz
panama alamın: men olardı senderden qorğaymın. Ua, bauırlarım...
- Poptıq əuenine bastı, - dep keñkildey küldi İmanus. Simurden
estimegensip, söyley berdi:
- Bauırlarım! Keş bolmay turğanda, toqtañdar. Sumdıq sət te kelip
jeter. Endi birazdan soñ qırğın bastalmaq. Aldarıñda turğan bizdiñ
köbimiz qaza tabamız, al sender - sender tügel qırılasıñdar. Ayasañdarşı
özderiñdi. Naqaqtan-naqaq osınşa qan tögudiñ keregi ne? Eki adamdı öltiru
jetkilikti bolsa, osınşa qan tögudiñ ne qajeti bar?
- Eki adamdı ma? - dep qaytalap suradı İmanus.
- İə, eki-aq adamdı.
- Sonda kim-kimdi?
- Meni men Lantenaktı.
Simurden dausın zorayttı:
- Munda bası artıq eki adam bar: biz üşin - Lantenak, sender üşin Simurden. Mine, endi, eger aman qalğılarıñ kelse, mınanı usınamın:
bizge Lantenaktı beriñder de, sender meni alıñdar. Lantenak gilotinada
öledi, meni ne isteymin deseñder de erikteriñ.
- Tek qolımızğa tüsip kör, pop, aqırın otqa qaqtayıq! - dep ırıldadı
İmanus.
- Qup, - dedi Simurden, sonsoñ mınanı qosa ayttı: - Bul munarağa
panalağan sender -qurığan jansıñdar. Biraq sender birer sağattan soñ
odan ap-aman, emin-erkin şığıp kete alasıñdar. Bul senderge baylanıstı.
Men senderge bostandıq əpermekpin. Qabıl alasıñdar ma onı?
İmanus zığırdanı qaynap, ars etti:
- Sen öziñ zulım ğana emes, esalañ da ekensiñ ğoy, pop? Kim senen
bizben söylesudi ötinip edi? Biz monsenordı ustap beredi degen nemene?
Bizden keregi ne sağan?
- Sonıñ bası kerek. Al senderge meniñ usınarım...
- Öziñniñ tulağıñ ba? Öytkeni bilip qoyğın, əulie əkey Simurden, biz
sağan it teriñdi basıña qaptar edik. Joq, seniñ tulağıñ onıñ basına
tatımaydı. Joğal ərmen!
- Aqırğı ret aytamın - usınısımdı aqılğa sap köriñder.
Tün qarañğısı qoyulanıp kele jattı. Lantenak əñgime özi turalı
bolıp jatpağanday-aq, ün qatpadı.
Kenet İmanus söylep berdi de, dausı Simurdenniñ dausın basıp ketti:
- Şabuılşılar, tıñdañdar! Biz senderge öz şartımızdı bayandadıq.
Bül aqırğı sözimiz, odan taymaymız. Sonımen, usınısımızdı
qabıldaysıñdar ma, joq pa? Joq bolsa -saqtanıñdar! Qalay, kelisesiñder
me? Biz qamalğa qamaulı balalarıñdı qaytarıp beremiz, al sender bizdi
tügel erkimizge jiberesiñder.
- Bireudi ğana bosatpaymız, - dep jauap berdi Simurden.
- Kimdi?
- Lantenaktı.
- Monsenordı ma? Monsenordı ustap bermekpiz be? Bularıñ
eşqaşan da bolmaydı!
- Bizge Lantenak qajet. Biz osı şart arqılı ğana kelisimge kele
alamız.
- Olay bolsa - şabuıldarıñdı bastay beriñder.
Aynala tınıştıq ornay qaldı. İmanus belgi berip, munara diñgeginen
tüsip ketti. Markiz qılışın qınabınan suırdı. Qorşaudağı on toğız
adamnıñ bəri ün-tünsiz tömengi zaldağı barrikada tasasına jinalıp,
tizerley otırdı. Olarğa şturm kolonnasınıñ bir ırğaqpen adımdap,
munarağa jaqındap kele jatqanı estilip turdı. Ayaq dürsili jaqınday
tüsti. Kenet ol jap-jaqın jerden, tap oyıqtıñ qasınan estildi. Sonda
bəri tizerlegen küyi mıltıqtarın barrikadanıñ quıs-quısına tığıp,
kezene qaldı. Olardıñ biri, Gran-Franker, burınğı dinbası Tyurmo,
türegelip, oñ qolına jalañ qılışı men sol qolına krest ustağan qalpı,
saltanattı türde:
- Atası men balasınıñ həm əulie ruhtıñ aruağı üşin! - dep
ayğayladı.
Mıltıq bitken birden gürs etti de, urıs bastalıp ketti.
IX. Titandar alıptarğa qarsı
Körinis şınında da jantürşigerlik edi.
Bul qolma-qol urıs öziniñ qatıgezdigimen ne sumdıqtıñ bərinen asıp
tüsti.
Qorşauşılardıñ aldınan üñireygen aran aşılğanday: üstinde de,
astında da, janında da bıt-şıt bolğan qabırğanıñ tisteri soydiıpsoydiıp tur. Munşama tis akulada da bolmas. Əri tap osı tünek üñgirge
basıp kiru kerek edi.
Qorşauşılardıñ aldıñğı tolqını oyıqqa lap qoyısımen bükil
barrikada nayzağay otımen jap-jarıq bolıp ketti: jer astında kün
kürkirep jatqanday. Atısqa atıs jauap qatıp jatır. Govenniñ "Ilgeri
jarıp ötiñder!" degen komandası, sonan soñ Lantenaktıñ "Dostarım,
berik bolıñdar!" degen dausı, aqır soñında İmanustıñ "Jerlester,
qasıma keliñder!" degen ayğayı estildi. Ayqasqan qılıştar men tolassız
atılğan mıltıq dausı estilip tur. Qabırğağa iluli, janıp turğan alañ
osınau jantürşigerlik küñgirt köriniske buldır səule şaşadı. Qızğılt
tünekte eşteñeni ajıratu mümkin emes. Munda tap bolğan adam ə degenşe
tütinnen soqır bolıp, tarsıldağan atıstan sañırau bolıp qalarday.
Astan-kesteni şığıp şaşılğan dünieniñ arasında jaralılar jatır:
şayqasuşılar ölikterden attap, jalañaş jaranı basa-köktey, sınğan
süyekterdi ayağımen tapap baradı: jaralılar ışqına oybaylap, üstinen
ötip bara jatqandardıñ ayağınan tisteleydi. Aragidik üreyli tınıştıq
ornay qaladı: onıñ özi u-şudan beter qorqınıştı. Jurt birin-biri
keñirdektep, arpalısıp jatqandardıñ ırsılday, aptığa dem alğanı,
qılqınğan, qırıldağan üni, tistiñ jüyke qozğay şıqırlağanı, lağnetqarğıs jaudırıp jatqan dauıstarı estiledi. Sonan soñ qaytadan tasırtusır atıs bastaladı. Munaradan oyıq arqılı jılımşı qan şımırlay
ağıp, şöp üstinde kolki jayılıp, qarañğıda buı burqırap jatır.
Abajaday munaranıñ özi jaralanıp, qansırap jatqanday.
Qanşa tosın köringenmen, ayğay-şu sırttan emis-emis qana estiledi.
Tün tımıq, tas qarañğı, sondıqtan qorşaudağı munaranıñ töñireginde
ormanşı men jazıq ta moladağıday jım-jırt.
- Alğa! Basa-kökteñder! - dep komanda berdi Goven. - Barrikadanı kim
alğısı keledi?
- Men! - dep sañq etti serjant Radub.
X. Radub
Biraq osı mezette qorşauşılar abdırap qaldı. Radub kolonnasın
bastap oyıqqa kirgende onımen Parij batalonınıñ bes adamı bolatın,
törteui taban auzında oqqa uştı.
Radub komandirdiñ şaqıruına "Men!" dep sañq etkende kenet jurttıñ
bəri onıñ alğa umtıludıñ ornına, keyin burılıp, basın buğıp,
şabuılşılardıñ ayaq astınan eñbektep ötkendey, munaranıñ oyığına
zıp berip joq bolğanın bayqadı. Bül ne? Şınımen-aq qaşqanı ma?
Munday adam qaşar ma?.. Sonda ne boldı eken?..
Osı eki arada oyıqtan şığıp, tütinnen közin əzer aşqan Radub qarsı
aldındağı sumdıq körinisten ayıqpaq bolğanday, közin uqalap jiberdi de,
juldız jarığında munara qabırğasın aynaldıra qaray bastadı. Qarap
bolğan soñ, "Tap solay, qatelespeppin" degendey, qanağattana basın izedi.
Ol jarılıstan payda bolğan tereñ jarıqtıñ temir armaturasın yadro
mayıstırıp, jartısın julıp ketken ekinşi qabattağı atıs Uyasına
jetetinin burın-aq bayqağan. Julınıp ketken temir şıbıqtar tömen
salbırap tür jəne əlgi jarıqqa adam sıyıp keterdey.
Atıs Uyasına kiruge bolatın, biraq oğan köterilu mümkin be? İə,
jarıqtıñ keñdeu jerinen jarmasıp munı isteuge bolatın, bül üşin
mısıqtay eptilik kerek.
Radub osınday epti adam edi. Kop jasamasa da köpti körgen soldat
boludıñ qisınsız tügi joq.
Frantsuz gvardiyäsınıñ qatardağı burınğı jauıngeri Radub əli
qırıqqa da kele qoymağan. Ol Gerkules*, biraq akrobat siyäqtı epti
Gerkules bolatın.
Ol muşketin jerge qoyıp, üstinen qamzolı men jiletin tastadı da,
qarudan qılışı men eki tapanşasın ğana aldı.
Tapanşaların belbeuine qıstırıp, jalañ qılışın auzına tistep
aldı.
Osılayşa bası artıq nərseniñ bərinen arılıp, oyıqqa əli
jasırınıp ülgirmegen şturm kolonnasındağı barşa adam közben uzatıp
turğanda jarıqtıñ ketik jerlerimen satınıñ basqıştarımen attağanday
örmeley bastadı. Ayağında başmaqtıñ joqtığı munday jaqsı bolar ma:
adamnıñ ayağı örmeleuge öte ikem ğoy. Ol ayağınıñ ülken başpaylarımen
tastıñ kedir-budırın qarmap, qolımen tartıla köterilip, tizesimen
qabırğa jarığına süyenip, tırmısıp baradı. Örmeleu oñay emes-ti:
munıñ özi ara tisimen örmelegenge para-par dese de bolğanday.
"Ekinşi qabatta eşkimniñ joqtığı qanday jaqsı, - dep oyladı ol, əytpese, meni şığarmas edi".
Oğan osınday təsilmen jerden keminde qırıq fut örmeleu kerek-
tuğın.
Jarıq joğarğı jaqta kişireyip, köterilu qiınday tüsti. Belbeuinen
sorayıp şığıp turğan tapanşa saptarı da az böget bolğan joq. Jerden
joğarılağan sayın qulau qaupi de küşeye tüsti.
Biraq ol aqırı atıs Uyasınıñ tömengi jiegine jetti de, mayısqan
tordıñ salbırap turğan şabaqtarın bir jaqqa iterip, işine kiruge kəmil
bolatının anıqtap aldı. Sonan soñ qattı bir ırğıp, joğarı köterildi de,
tizesimen atıs Uyasınıñ astındağı karnizge süyendi, oñ qolımen sınğan
bir şıbıqtan, sol qolımen ekinşi şıbıqtan ustay köterildi de,
ambrazuranıñ erneuinen bir-aq şıqtı. Auzında qılış tistegen küyi ol
qırıq futtıq şıñırau üstinde salbırap turıp qaldı.
Oğan endi ambrazuradan attap, bölmege sekirip tüsu ğana qalğan. Biraq
oyda joqta atıs Uyasınan bireu jalt qaradı. Radub qarsı aldındağı qara
köleñkeden bir sumdıqtı - jaq süyegi uatılğan, bir közi ağıp tüsken qanqan maskanı kördi. Əri osı maska jalğız közimen tura özine qarap tür
eken.
Biraq maskanıñ eki qolı da bar bolıp şıqtı. Sol eki qoldıñ biri
kütpegen jerden qarañğılıqtan munıñ tapanşaların lezde suırıp,
ekinşisi auzına tistegen qılışın julıp aldı.
Ol qarudan jurday boldı. Tizesi karnizden tayğanaqtap, tor sınığına
jarmasqan küyi qolımen əzer ustap tur, astında qırıq futtıq tereñ
şıñırau jatır.
Jantürşigerlik qantalağan jüz ben Radubtı qarusızdandırğan eki qol
Qısqı Ənşiniki bolatın.
Qısqı Ənşi tömennen köterilgen tütinnen tunşığa jazdap, atıs
Uyasınıñ ambrazurasına eñbektep, əupirimmen jetken. Taza aua ayıqtırıp,
tüngi salqın jarasınan sauğalağan qandı toqtattı da, ol qaytadan es
jinay bastadı. Kenet atıs Uyasınıñ tesiginen sırttan bireudiñ torsiğan
bilegi körindi. Sol kezde qulap ketpes üşin tordan ustauğa tura
kelgendikten bül adamnıñ eki qolı bos emestigin, sondıqtan onıñ qorğana
almaytının bayqap, Qısqı Ənşi qut qaşırar baysaldılıqpen ananıñ
belbeuinen tapanşaların suırıp, auzına tistegen qılışın julıp aldı.
Köz körip, qulaq estimegen jekpe-jek - qarusız adam men şalajansar
adamnıñ dueli bastaldı.
Şalajansar adam jeñuge tiis siyäqtı edi. Radubtı astında aranın
aşqan tereñ şıñırauğa lıqsıtıp jiberuge jalğız oq ta jetetin. Biraq
serjanttıñ bağına qaray, eki tapanşanı bir qolına ustap turğan Qısqı
Ənşi ekeuin birdey ata almay, qılış jumsauğa məjbür boldı. Radubtıñ
iığına qılışpen bir sermedi. Ol Radubtı jaradar etti de, sonısımen
onı ajaldan saqtap qaldı.
Qarudan ayrılsa da küş-qayratın joymağan Radub jaralanğanın
sezgen de joq (Aytpaqşı, qılış süyegine öte qoymaptı). Ol ilgeri
umtılıp, tor şıbıqtarın qolınan qoya berdi de, ambrazurağa sekirip
mindi. Osı jerde ol qılıştı laqtırıp ülgirip, endi ər qolına bir
tapanşadan ustap turğan Qısqı Ənşimen betpe-bet uşırastı. Anau
tizerley turıp Radubtı qaq mañdaydan közdedi, biraq əli ketken qolı
dirildep, şürippeni basa alar emes. Radub qarq-qarq küldi.
- Əp-bəlem, usqınsız sumıray! - dep ayğaylap jiberdi ol - Tegi, bettiñ
ornınan şiki et körip, meni şoşıp ketedi dep oylaysıñ ğoy, şaması, ə?
Qısqı Ənşi onı əli közdep tur edi.
- Oğımız səniñdi mıqtap keltirgen eken, sabazım-ay, - dep sözin
doğarar emes Radub. - At, endi, at, kögerşinim, bir qumardan şıq!
Tapanşa tars etti. Oq Radubtıñ basın janay ötip, jartı qulağın
julıp ketti. Qısqı Ənşi ekinşi tapanşanı kötere bergende, Radub
közdeuge murşasın keltirmedi.
- Jeter endi! - dep sañq etti ol - Endi qalğan qulağımdı juldıra
almaspın. Onsız da meni eki ret jaraladıñ, endigi kezek meniki şığar.
Radub oğan tap berip, şıntağınan qağıp qalğanda, tapanşa joğarı
atıldı da, qolımen onıñ uatılğan jaq süyegin mıtıp-mıtıp jiberdi.
Qısqı Ənşi ışqına oybay sap, esinen tanıp qaldı. Radub üstinen
attap ötti.
- Al endi meniñ talabımdı bilip qoyğın, - dedi ol, - ornıñnan tırp
etpey jata ber, jarımjan. Saspay-aq qoy, janıñdı alıp jatpaymın,
munday ermekke uaqıtım joq. Janıñ barda jorğalay beresiñ be əlde
jahannamğa attanasıñ ba - ol jağın öziñ bil Bəribir tübi saudañ bitti.
Kyureñniñ qanday sandıraqqa üyretkenin bilesiñ ğoy. Ol düniege attana
ber, mujıq neme!
Sonı aytıp, ol ilgeri qaray zalğa umtıldı.
- Oybay-au, közge türtse körgisiz ğoy munda! - dep opındı ol.
Qısqı Ənşi zar qağa ıñırsıp jatır. Radub oğan burıla qaradı.
- Mağan istegen jaqsılığıñ bolsın, azamat, jap auzıñdı. Seniñ isiñe
men aralaspay-aq turmın ğoy. Endeşe, sen de mağan kesel jasamağın.
Ol ölgeli jatqan adamğa qarağan küyi jelkesin qasıp qoydı.
- Munıñ bəri jaqsı-au, biraq endi ne istemekpin? - dep küñkildedi özözinen. - Mınau maqulıqtıñ kesirinen qarusız qaldım. Qap, eki oğımdı
urlap əketkenin qaraşı. Onıñ üstine qarğıs atqan aşı tütin közdi
aşıtıp baradı, ayğaylamasañ - oybayla, meyliñ.
Ol qan şıpşıp turğan qulağına añdausız tiip ketip, o - ho dep
tañırqay tüsti de, burınğısınşa küñkildey berdi.
- Əytkenmen, tuıs, qulağımdı şeber-aq səndepsiñ! Qulağımdı julıp,
basqa eş jerime timegenine de şükir. Qulaq degeniñ - bettiñ ğana səni.
Mine, iığımdı da sıdırıp ketipsiñ, ol da tük emes. Men seni keşiremin:
ölseñ - ömire qap, miğula.
Ol qulaq türe tına qaldı. Tömengi zal tars-turs atıstan titirep tur
eken. Urıs qızğan üstine qıza tüsude.
- Təp-təuir töbelesip jatır-au, ə? - dep kübirledi Radub. - "Jasasın
korol!" dep baqıruların qaraşı özderiniñ! Şının aytu kerek,
sarbazdarşa öle biledi eken.
Osı eki arada onıñ ayağı edende jatqan öz qılışına tiip ketti. Onı
jerden köterip alıp, endi qozğalmay jatqañ, bəlkim, endigi ölip te qalğan
Qısqı Ənşige burılıp, söylep qoya berdi.
- Ne istegenimdi körip qoyğın, orman şaytanı! Men oylağan iske
qılıştıñ tük qajeti joq. Men onı jay ğana, dağdı boyınşa qolıma
alğanmın. Mağan tapanşa kerek edi. Onsız onıñ ne qajeti bar endi?
Qaytse de albastı basqır ekensiñ öziñ! Endi ne istedim? Tapanşasız qalu qolsız qalğanmen birdey ğoy.
Ol jan-jağın bağdarlap alu üşin, qarañğılıqqa köz üyrete, bölme
işinde birneşe qadam jasadı. Kenet ol bölmeniñ qaq ortasında diñgek
janında turğan uzın üsteldiñ sulbasın körip qaldı, üstel üstinde
qarañğıda jıltırap emis-emis bir zattar jatır. Ol qolımen ustap kördi.
Bül tapanşalar, karabinder, muşketter eken - qatarlasa jatqan atqış
qaru-jaraqtıñ tutas bir qoyması derlik. Munıñ özi qorşaudağılardıñ
ekinşi zaldı qorğau üşin saqtap qoyğan qaru-jarağı bolatın.
- Mınau tutas bir qoyma ğoy! - dep məz bolıp, Radub qaru-jaraqqa tura
umtıldı.
Ol qas qaqqanşa qaharlı jauınger bolıp aldı.
Esik ayqara aşıq turğandıqtan, tömengi jəne joğarğı qabattarğa
baratın satığa şığar jer körinip turğan. Satı üstinde qaru-jaraq üyüli
jatqan dəl üstel tusında edi. Radub qılışın tastay sap, ər qolına qos
auız tapanşadan alıp, birden tömen qarata, qualama satınıñ on boyımen
tars etkizdi; keyin iri bıtıramen oqtalğan muşketterden ata bastadı.
Muşketten atılğan on bes şağın oq karteçtey eser etti. Sonan soñ
Radub:
- Jasasın Parij! - dep ayqay saldı qaharlana. Söytti de, ol ekinşi
muşketti şap berip, uñğısın satığa közdey añısın añduğa kiristi.
Tömengi zalda auızben aytıp jetkisiz dürbeleñ bastaldı. Munday
tutqiıl jəytter qorğanıstıñ ərqaşan berekesin qaşıradı.
Radub atqan üş oqtıñ ekeui zaya ketpedi: onıñ biri ağayındı PikanBuanıñ ülkenin, ekinşisi Gusar degen laqap atpen məlim bolğan de-Kelendi
murttay uşırdı.
- Olar joğarıda! - dep ayğayladı markiz.
Is tağdırın osı ayğay şeşti. Barrikada közdi aşıp-jumğanşa
qañırap qaldı: onı qorğauşılar bir top ürikken qustay satığa lap berdi.
Markiz jügirip bara jatqandardı jigerlendirip qoyadı.
- Tez, tez! - dep ayğaylaydı ol - Endi bar erlik solardıñ qolına
tüspeude. Üşinşi qabatqa jügiriñder: biz olardı sonda qarsı alamız.
Ol barrikadadan eñ soñınan ketti de, bül onı ajaldan aman saqtap
qaldı.
Radub ekinşi qabatta satı astında, şürippesi qayırulı muşketti
közdey ustap, jügirip bara jatqandardı andıp tür. Satınıñ
qayırılısınan şığa kelgen alğaşqı eki-üş adam qaq jürekten oq tiip,
sespey qattı. Olardıñ arasında markiz bolsa, ol da öletin. Qalğandarı
Radub qolındağı qaruın jañartqanşa ötip ketti. Markiz bərinen soñ əri
bərinen aqırın ötti. Ekinşi qabattı duşpan iemdenip aldı dep kəmil
sengen olar kidirmesten, Radubtıñ janınan üşinşi qabatqa, aynalı zalğa,
temir qabatı bar, tutanğış bilteniñ uşı jatqan bölmege jügire ötti.
Munda olar ne beriluge, ne öluge tiis bolatın.
Satıdan estilgen tars-turs mıltıq dausına qorşaudağılardan kem
tañdanbağan Goven oyda-joqta kelip jetken bul kömektiñ sırın bilmesten,
tipti munı oylap jatpastan, bastalğan dürbeleñdi paydalanıp qaldı. Ol
soñına ilesken adamdarmen birge barrikadadan sekirip ötip, duşpandı
ökşeley, ekinşi qabatqa basıp kirdi. Munda olar Radubtıñ üstinen şıqtı.
Radub komandirge izet berdi.
- Bayandauğa ruqsat etiñiz, komandir, munda oq atqan men, - dedi ol - Men
sizdiñ Dolde qalay jarlıq etkeniñizdi esime aldım da, sol siz istegendi
qaytalap, duşpannıñ tu sırtınan şıqtım.
- Jaqsı şəkirt ekensiz! - dep Goven jımiıp.
Qarañğıda biraz bolsañ, köz üyrenip, tünde uşatın qustıñ közindey
köre bastaydı. Goven Radubtıñ üsti-bası qan ekenin bayqap qaldı.
- Joldas-au, jaralanıp qalıpsız ğoy!
- Onı qaytesiz, komandir. Bir qulaqtıñ kemdigi ne, artığı ne - bəribir
emes pe? Oğan qosa men qılışpen de jaralandım, biraq ol da oqa emes.
Ormandı kesse, jañqa uşpay ma, təyiri. Əri üstimdegi jalğız öz qanım
ğana emes.
Radub basıp alğan ekinşi qabattıñ zalında ayaldama jasaldı. Qolşam
əkelindi. Simurden de keldi, söytip, keñes bastaldı. Oylasar jayt
barşılıq edi. Qorşauşılar qorşaudağılardıñ qupiyäsınan beyhabar
bolatın: aldıñğılar soñğılardıñ zaryadı əbden azayıp, oq-dəri qorınıñ
tügesiluge qalğanın bilmeytin. Üşinşi qabat solardıñ soñğı tiregi edi,
sondıqtan satınıñ astına mina qoyılğan dep topşılauğa bolatın.
Bir nərse ğana dausız edi: duşpan qaşıp kete almaydı. Əzirge tiri
qalğandarı qulıptaulı otırğanmen birdey. Lantenak tuzaqqa tüsti.
Osığan köz kəmil jetkendikten, asıqpauğa, oylanuğa, qalıptasqan
jağdaydan şığar eñ jaqsı jol tabu üşin birauıq mursa aluğa bolatın.
Şturm kolonnası onsız da tım köp adamnan ölidey ayrıldı. Aqırğı
sətte, meylinşe az qurban bolu üşin mümkin nərseniñ bərin isteu kerek.
Batıl ürdis şabuıl qıruar qauip-qaterge baylanıstı. Olardıñ
qorşauşılardı örşelene oq jaudırumen qarsı alatının aldın ala
joramaldauğa bolatın.
Söytip, urıs bir sət toqtatıldı. Munaranıñ tömengi jəne ekinşi
qabattarın iemdenip, qorşauşılar şabuıldı qayta bastau üşin komanda
ğana kütip jattı. Goven men Simurden əli keñesumen boldı. Radub osı
keñeske qatısıp, tım-tırıs otıra berdi.
Aqırı ol qolın kün qağarına aparıp, Govenge jüreksine til qattı:
- Komandir...
- Nemene, Radub?
- Nagradağa layıq eñbek ettim be?
- Ərine. Qalauıñdı ayt.
- Mağan birinşi bolıp joğarı köteriluge ruqsat etseñiz.
Oğan ruqsat etpeu mümkin emes-ti. Biraq ol ruqsatsız da sebep tabatın.
XI. Saudası bitkender
Ekinşi qabatta keñes bolıp jatqanda, üşinşi qabatta asığıs-üsigis
barrikada ornatılıp jattı. Tabıs tasıtsa, sətsizdik aşındıradı.
Munaranıñ eki qabatı aqırğı küreste bir-birimen julqısuğa dayındalıp
jattı. Joğarıda - jantalas, sabırlı, salqın, tüneriñki jantalas.
Qorşaudağılar ümit şegi - özderiniñ aqırğı tiregine jetisimen, əueli,
kireberisti barrikadalauğa kiristi. Esikti jabudıñ qajeti joq-tı: odan da
satığa birdeñelerdi üyip tastağan artıq. Mundayda ara-arasınan qarap, oq
atuğa bolatın kedergi tuyıq bögetten əldeqayda tiimdi.
İmanus jaqqan jəne aynalasında sur bilteniñ uşı jatqan alau bölme
işine jarıq tüsirip tür. Burışta dırau zildey emen sandıq; munday
sandıqtarğa jıljımalı jəşikteri bar komod oylap tabılmastan burın
köylek-könşek pen kiim salatın.
Tap osı sandıqtı tikesinen qoyıp, satığa şığar jerdi bögep tastadı.
Ol esik jaqtauınıñ keñdigine dəl kelip, kireberisti tars bitedi.
Kümbez astında bir adam ğana sıyatınday kişkentay bos orın qaldı.
Bul öte qolaylı edi, nege deseñiz, şabuılşılardı bir-birlep sulatuğa
mümkindik beretin. Duşpannıñ munday təuekelge baruı ekitalay-dı.
Söytip, kireberis mıqtap bekitildi. Bül uaqıtşa kidiris bolatın.
Qorşaudağılar öz küşin eseptey bastadı.
Olarda on toğız adamnan jeteui ğana, onıñ işinde İmanus tiri qalğan
eken. Onı men markizden basqaları tügeldey jaralanğan. Özgeleri ölgen.
Oq-dərileri tügesile jazdaptı, oqşantayları bosap
Patrondarın qayta sanap şıqtı: jeti adamğa bar-joğı tort oq.

qalğan.

Olarğa endigi qalğanı ölu ğana. Olar üñireygen şıñırau üstinen tönip
turğan tik jarğa tıqsırılğan. Qurdımğa qulamay, aman qalu mümkin
emestey.
Sol eki arada şabuıl qayta bastaldı. Ol muqiyät jürgizilip, qimıl
dəldep jasaldı. Qorşauşılardıñ satımen köterilip, mıltıq dümimen ər
basqıştı tekserip kele jatqanı estilip turdı.
Qaşar jer qalmadı. Kitaphana arqılı ma? Joq, qırat üstinde qamalğa
bağıştalğan oqtaulı altı zeñbirek tür. Üstiñgi bölmeler arqılı ma?
Onıñ qajeti ne? Joğarğı qabattan töbege şığuğa ğana boladı. Al töbeden
- şıñırauğa basıñmen tömen quldıraudan basqa jol joq.
Bükil bandadan jeti adam ğana aman qalğan. Olar qutılıstıñ joq
ekenin, qamauda qalğanın, özderin qorğap kelgen qalıñ qabırğa endi
olardı jauğa ustap berip turğanın tüsindi.
Əli qolğa tüse qoymasa da, özderin tutqınbız dep sezindi.
- Dostarım, şarua bitti,- dedi markiz. Sonan soñ biraz ündemey
otırıp:
- Osı sətten bastap Gran-Franker qaytadan abbat Tyurmo boladı, - dep
qosa ayttı.
Bəri qoldarına taspiıq ustap, jüreley otırdı. Mıltıq düminiñ
basqıştardı tarsıldatqan dausı jaqınday tüsti.
Bas süyegine oq tiip, bir jaq terisin şaşımen julıp əketken, üstibasın qan juğan Gran-Franker krest ustağan oñ qolın joğarı köterdi.
Şın məninde dinge senbeytin markiz de tizerley otırdı.
- Ərqaysısı künəsin dauıstap, moynına alsın, - dedi Gran-Franker. Monsenor, ayta beriñiz.
Markiz jauap qayırdı:
- Men jurttı qırıp-joydım.
- Men jurttı
qalğandarınıñ bəri.

qırıp-joydım,

-

dep

qaytaladı

oğan

ilese

Gran-Franker olardı kresimen jebep:
- Əulie üştik üşin künəlarıñdı keşemin. Jahannamnan jay tapsın
jandarıñ, - dep sarnadı.
- Əumin!- dedi altı dauıs. Markiz türegeldi.
- Al endi öler kez jetti, - dedi ol
- Öltiretin kez de jetti, - dedi İmanus.
Kireberisti bögep turğan sandıq mıltıq düminiñ soqqısına şıdamay,
şatınap, sına bastadı.
- Təñirini oylañdar, - dedi abbat. - Endi bul fəniden aulaqsıñdar.
- İə, biz moldamız,- dedi markiz.
Bəri basın iip, şoqına bastadı. Markiz ben abbat qana turğan küyi
qozğalmadı. Bəriniñ közi şala jumulı: əulie əkey duğa oqıp tur,
şarualar da duğa oqıp tur, markiz oy üstinde. Balğamen urğanday
tarsıldata soqqı tiip jatqan nildi sandıq janaza şaqırğanday ün
şığaradı.
Kenetten duğa oqıp jatqandardıñ art jağınan jap-jas, sergek dauıs
sañq etti:
- Aytqan joq pa edim sizge, monsenor!
Jurttıñ bəri tañırqay jalt burıldı.
Qabırğadan qupiyä jol aşıldı. Qasındağı tastarğa nığızday
qalanğan, biraq olarğa tsementpen bekitilmegen tömengi jəne joğarı
jağında eki temir qursauı bar bir tas osinen aynaldı da, qabırğadan oñ
jəne sol jaqtan keñdigi eki kisi öte alarlıqtay eki sañılau aşıldı. Oydajoqta aşılğan bül esiktiñ sañılauınan qualama satınıñ üstiñgi
basqıştarı körinip tür. Onda bir adam tür eken. Markiz Galmalonı tani
ketti.
XII. Qutqaruşı
- Bul senbisiñ, Galmalo?
- Men ğoy, monsenor. Siz endi aynalmalı tastardıñ bolatının jəne
bul bölmede jasırın jol bar ekenin körip tursız ğoy, ə? Qudayğa mıñ da
bir şükir, keşikpedim, biraq asıqqanıñız durıs. On minuttan soñ qauipsiz
jerden, orman işinen bir-aq şığasız...
- Qutılıp ketiñiz, monsenor! - dep şu ete qaldı jurttıñ bəri
birauızdan.
- Aldımen sizder şığıñızdar, - dep jauap qaytardı markiz.
- Siz birinşi boluğa tiissiz, monsenor, - dedi abbat Tyurmo.
- Men eñ soñınan şığamın. - Osını ayttı da, markiz jigerli
dauıspen sözin soza tüsti: -Peyil salğastırıp keregi ne? Iltipattasıp
jatudı jağday kötermeydi: Tezdetip, aman-esen qutılularıña buyıramın.
Tez-tez! Oraydan qapı qalmañızdar... Rahmet, Galmalo.
- Monsenor, - dep abbat markizge burıldı, - demek, biz qoştasamız
da?
- Tömende me? Ərine qoştasamız. Tek bir-birlep qana qaşuğa boladı.
- Bizge jinalatın orın belgileysiz be, monsenor?
- Əlbette. Orman işindegi alañqayda, Govender tasınıñ janında. Ol
jerdi biletin şığarsızdar?
- Bilemiz.
- Erteñ tüste men sonda bolamın. Jüre alatındarıñ tügel keliñizder.
- Kelemiz.
- Sonan soñ jañadan soğıs bastaymız.
Onıñ ber jağında Galmalo aynalmalı tastı ornına qanşalıqtı
oñay qoyuğa bolatının teksermek bolıp, ayağımen nuqıp qalıp edi, tas
endi tırp etpey qattı da qaldı.
- Monsenor, tezdetiñiz, - dedi ol - Tas bolar emes, ornınan qozğay alar
türim joq. Joldı aşuın aşsam da, qaytıp jaba alar emespin.
Şınında da, aynalmalı tas köpten qarap, bos turğandıqtan bilikke
jabısıp qalğan, qozğauğa tipti köner emes.
- Men soñıñızdan joldı jauıp ketpekşi edim. Sonda kökter eşkimdi
taba almay, eşteñege tüsinbey, dal bolatın, - dedi Galmalo. - Ətteñ,
qarğıs atqır tastıñ qasarısıp qalğanı. Endi auzı aşıq turğan jasırın
joldı körip, soñıñızdan quğın saluları mümkin. Eş kidiruge bolmaydı.
Tezirek ketkeysiz.
İmanus Galmalo iığına qolın saldı.
- Bul jolmen ormanğa şığuğa qanşa uaqıt kerek, dostım?
- Aralarıñda auır jaralılar joq pa? - dep suradı onan Galmalo.
- Joq, - dep jauap qattı İmanus. - Endeşe, şirek sağat- aq jetkilikti.
- Demek, - dedi İmanus, - eger duşpan munda şirek sağattan soñ basıp
kirse, onda...
- Quğın salularına boladı: olar bizdi quıp jete almaydı.
- Biraq qarauımızda şirek sağat ta joq qoy, qırsıq şalğanda.
- Bes minuttan soñ olar osında boladı. Mınau eski sandıq köpke
şıdamaydı: mıltıq dümimen birneşe nuqığan soñ bıt-şıtı şığadı...
Şirek sağat! Sonda olardı şirek sağatqa kim kidirtpek?
- Men! - dedi İmanus.
- Sen be, Guan le-Bryuan?
- İə, men, monsenor. Tıñdañız. Sizderdiñ altauıñızdıñ beseui
jaralanğan. Al mağan sızat ta tüsken joq.
- Mağan da, - dedi markiz.
- Siz bastıqsız, monsenor, al men jay soldatpın. Munıñ ayırması
barşılıq.
- İə, onıñ ras, ərqaysımızdıñ öz borışımız bar.
- Joq, monsenor, Galmalo ekeuimizdiñ bir ğana qasietti borışımız
bar, ol - sizdi qutqaru. Osı jerge kelgende İmanus qalğandarına burıldı.
- Joldastar! Duşpandı kidirtip, quğındı mümkindiginşe keşiktiruimiz
kerek. Tıñdañdar. Men sau-səlemetpin, bar küşimdi saqtap qaldım, bir
tamşı qan tökken joqpın. Jaralanğan da emespin, demek, özgelerden uzaq
jağalasa alamın. Bəriñ de ketiñder, tek mağan qarularıñdı
qaldırğaysıñdar: atqan oğım zaya ketpes. Duşpandı kem degende jartı
sağat kidirterim kəmil Oqtaulı tapanşalarıñ qanşa?
- Törteu.
- Mına jerge, edenge qoyıñdar. Bəri sonıñ aytqanın istedi.
- Jaqsı. Men qaldım. Olar şer tarqatısar adamın tabadı. Al endi
tezirek tayğaysıñdar!
Ketip bara jatqandar İmanuspen şala-pula qol alısıp, qoştastı.
- Tez köriskenşe! - dedi oğan markiz.
- Joq, monsenor. Tez arada körise qoymaspız, tegi, munan mağan tiri
şığu bolmas.
Bəri biriniñ soñınan biri tar satımen tömen bastadı: jaralılardı
alğa ötkizip jiberdi.
Aldıñğılar tüsip bara jatqanda markiz qaltasındağı qoyın
kitapşasınan qarındaş aldı da, endi ornınan qozğalmay, jasırın
joldıñ betin aşıq qaldırğan aynalmalı tasqa birneşe sözdi nığarlap
jazdı.
- Jüre beriñiz, monsenor, endigi bəri ketti, - dedi Galmalo satımen
tüsip kele jatıp.
Markiz onıñ soñına erdi. İmanus jalğız qaldı.
XIII. Jendet
İmanus bölmeniñ tas edeninde jatqan oqtaulı tort tapanşanı birbirden eki qolına alıp, sandıq bögep turğan satığa şığar jerge bir
büyirlep jaqındadı.
Qorşauşılar, tegi jarılıs siyäqtı oqıs jaytqa nemese aldın ala
ədeyi qamdanılıp qoyğan apattardıñ birine, jeñilgendermen birge
jeñimpazdardı da jer jastandırar apattardıñ birine urınudan qorıqtı.
Alğaşqı şabuıl qanşalıqtı ürdis bastalsa, ekinşi şabuıl da
sonşalıqtı ıjdağattı əri saqtıqpen jürgizildi. Şabuılşılar
kireberisti bögep turğan barrikadanı birden joya almadı, bəlkim, öytkisi
kelmegen de şığar. Olar mıltıq dümimen sandıqtıñ tübin sındırdı da,
qaqpağın nayzamen şurq tesip, bölmege təuekeldep basıp kirmesten burın
osı tesikterden işte ne bolıp jatqanın anıqtap köruge tırıstı.
Olardıñ satını jarıq etken qolşamdarınıñ səulesi işke tüsip
turğan. Sonda İmanus osınday bir tesikten bireudiñ sığalap turğanın
bayqap qaldı. Ol ile-şala tapanşa uñğısın soğan jalt burıp, şürippeni
basıp qaldı. Tars etip oq atıldı da, İmanus bireudiñ ökirgen dausın
estip, məz boldı. Oq tesikten sığalağan soldattıñ közinen tiip, basınan
köktey ötip, anau satığa etpetinen sulap tüsti.
Sol eki arada qorşauşılar edenniñ tap irgesinen sandıq qaqpağın
sındırıp, eki jerden oq atuğa qolaylı edəuir sañılau jasadı. İmanus
dap-dayın osı eki atıs Uyasınıñ birin paydalanıp qaldı: ol sañılauğa
qolın tığıp jiberip, satı üstinde topırlağan soldattarğa ekinşi
tapanşadan bas-közge qaramay atıp jiberdi. Oq serpile soqsa kerek,
öytkeni jaralanğan üş-tört adamnıñ oybaylağan dausı şıqtı. Sonan soñ
satı üstinde sumdıq dürbeleñ bastalıp, qaşıp bara jatqandardıñ ayaq
tırsılı estildi.
İmanus oğı atılğan tapanşaların bılay laqtırıp tastap, basqa
ekeuin aldı da, eki qolına dayınday ustap, sañılaudan sığalap qaradı.
Ol atqan oğınıñ oydağıday eser etkenin közimen körip, masayrap
qaldı. Duşpan satını tazalay tayıp turıptı. Joğarıdan qualama
satınıñ burılısına deyin alğaşqı üş-tört basqış körinip tür, əri onıñ
üstinde jan təsilimde alas urıp, jaralılar jatır. İmanus tağı da küte
bastadı. "Qaytse de uaqıt uttım ğoy", - dep oyladı ol. Kenetten ol
basqıştarmen bireudiñ eñbektep kele jatqanın, al tömenirekte,
burılıstan, bireudiñ bası qıltiıp turğanın körip qaldı. Ol osı bastı
közdey atıp jiberdi. Bireu şıñğıra, tömen domalap tüsti. İmanus
eñbektep kele jatqan adamdı atıp tüsirmek bolıp, oqtaulı aqırğı
tapanşasın sol qolınan oñ qolına aldı. Biraq osı sətte ol işi uday
aşıp ketkenin sezip, özi de baj etti. Qarnı qars jarılğan eken. Uısına
qılış ustağan bireudiñ qolı, satımen eñbektep kele jatqan adamnıñ
qolı - sandıq qaqpağındağı ekinşi bir sañılaudan İmanustıñ işine
qılışın boylata suğıp jiberdi.
Jara jantürşigerlik edi: işek-qarın aqtarılıp tüsti.
İmanus qulamadı. Ol tek tisin qayray "Qap, əttegen-ay!" dep kübirledi
de, teñsele basıp, temir esik qasında janıp turğan alauğa süyretile jetip,
edenge tapanşasın qoydı da, qabırğadan alaudı alıp, aqtarılıp jatqan
işek-qarnın sol qolımen ustay, oñ qolımen alaudı eñkeyte, tutanğış
biltege ot qoydı.
Bilte lap etti. Sol kezde İmanus alaudı tastap jiberdi de, ol eden
üstinde jana bastadı. Sonan soñ İmanus qaytadan tapanşasına jarmastı.
Biraq endi qaytıp türegele almaydı; ol edenge sılq qulap, şıntaqtay
köterilip, janıp jatqan bilteni aqırğı demimen ürley bastadı.
Jalın bilteni boylay jügirip, temir esiktiñ astına ötip, köpir
üstindegi qamalğa jetti.
Sonda öziniñ pasıq nietiniñ iske asqanın körip, qılmısın osınıñ
aldında ğana istegen sabazdığınan beter maqtan tuta, özin jaña ğana
batır ğıp körsetken, endi qarapayım qanişerge aynalğan bul adam, osınau
ölimşi həldegi kisi, külimsiregendey boldı.
- Olar endi meni umıta qoymas! - sıbırladı ol - Men öz perzentimiz Tamplde qapasta jatqan korolimiz üşin olardıñ balalarınan kek aldım.
XIV. İmanus ta qutılıp baradı
Osı mezette satır-sutır dauıs şıqtı: küşti ekpinmen iterilgen
sandıq esik ramasınan töñkerile uşıp tüsti de, bölmege qılış ustağan
bireu enteley kirdi.
- Bul men, Radubpın! Kim mağan qarsı - şığıñdar, kəne! Küte-küte
küteşegim üziletin boldı. Eki ölim joq. Soñımnan joldastarım kele
jatır ma, joq, pa, mağan bəribir, senderden jalğız özim de qorıqpaymın.
Bireudiñ qarnın jarıp ta ülgerdim. Endi men barşañdı jekpe-jekke
şaqırıp turmın. Neşeusiñder munda?
Rasında da, bül Radub bolatın. Ol jalğız edi. İmanus satı üstinde
topalañ salğan soñ Goven əldeqanday jaña tosqauıldıñ bolarınan
seskendi de, adamdarın şaqırıp alıp, tağı da Simurdenmen aqıldasa
bastadı.
Radub tabaldırıqta jalañ qılış ustağan küyi, öşip bara jatqan alau
mülde jarıq bermey turğandıqtan, alaköleñke jerden qaytalap ayttı:
- Neşeusiñder deymin! Şığıñdar bermen!
Ol jauap ala almay, bölme işine attadı. Öşkeli turğan alau osı sətte
jarqıray lap etti de, bölme işin tügeldey jap-jarıq qılıp jiberdi.
Radub qabırğağa tutılğan kişkentay aynalardıñ birin bayqap qaldı.
Soğan jaqındap, qulağı julınğan, qan-qan jüzine qarap turıp:
- Qaytkenmen, sənimdi keltirgen-aq eken-au! - dep küñkildedi.
Tek sol kezde ğana ol töñiregine qarap, bölmeniñ bos ekenin körip, qattı
tañırqadı.
- İə, munda tiri jan joq qoy! - dep dausın kötere söyledi ol.
Kenet ol qabırğadağı sañılau men jasırın satını bayqap qaldı.
- Ə, tüsinikti! Zıtqan eken ğoy tügel.. Joldastar, munda keliñder! Bəriñ
keliñder! Olar munda joq! Qaşıp ketipti, sıtılıp beripti, malğundar!
Mınau jeksurın eski munaranıñ qabırğasında eki tesik bar eken - solar
zıtıp ketken tesikti taptım... Qanday aylaşıl edi, oñbağandar! Ibilistiñ
özi jelep-jebep jür me dersiñ. Taylı-tUyağı qalmay bəri zıtıptı!...
Kütpegen jerden tapanşa tars etti de, oq Radubtıñ şıntağın jalap,
qabırğağa barıp tidi.
- E-he! Munda bireu bar eken ğoy! Mağan munday iltipat körsetken kim
boldı eken, biluge bolar ma?
- Men!- dep jauap qattı bireudiñ dausı.
Radub moynın sozıp, qarañğıda eden üstinde jatqan qur sülderdi
kördi. Bül sülder bir kezdegi İmanus bolatın.
- Qolğa tüstiñ be, bəlem! - dep aqırıp qaldı Radub. - Qalğandarı
qaşıp ketipti, biraq sen öyte almassıñ endi.
- Solay ma?- dedi İmanus.
Radub oğan qarsı jürdi.
- Əy, jambasıñ sıñğır, kimsiñ öziñ?
- Men jambastap jatqanmen tik turğandarğa tükirmeymin de!
- Oñ qolıñdağı ne?
- Tapanşa.
- Sol qolıñdağı şe?
- Işek-qarnım.
- Men seni tutqınğa alamın.
- Alıp kör.
Sonı ayttı da, İmanus janıp turğan alaudı aqırğı ret ürlep qalıp,
jantəsilim etti.
Birneşe minuttan soñ Goven men basqaları tügeldey zalğa kirdi. Olar
qabırğadağı auzı aşıq joldı kördi, onı o jaq, bu jağınan qaradı - satı
sayğa şığadı eken. Qorşaudağılardıñ osı jolmen qaşıp ketkenine
ineniñ jasuınday da kümən qalmadı. İmanustı qozğap körip edi, ölip
qalıptı. Goven qolındağı qolşamımen aynalmalı tasqa keldi. Bül tas
turalı ol neşe türli əñgimeni burın de estigen, biraq basqalar siyäqtı ol
da munıñ bərin jay añız dep sanaytın. Ol tastı aynala qarap turıp, oğan
qarındaşpen birdeñe jazılğanın kördi. Şamdı jazuğa jaqındata ustap,
mınanı oqıp şıqtı:
- "Köriskenşe, vikont mırza.
- Lantenak".
Govenniñ qasına Geşan keldi. Tegi, quğın saludan payda joq edi:
qaşqındar ketkennen beri köp uaqıt ötipti, sondıqtan olar endigi alısta
bolatın. Olardı quıp jetuge eşbir mümkindik joq, bükil el: buta-tal,
say-sala, jıñğıl orman, turğındar - bər-bəri solardıñ jağında. Fujer
ormanı tutas tosqauıl.. Ne isteu kerek? Bərin qayta bastauğa tura kelmek.
Goven men Geşan qinala ökinip, bolaşaqqa jospar qurıstı. Simurden
ləm-mim demesten, tünergen küyi tıñdap tura berdi.
- Geşan, aytpaqşı, qutqarma satı qayda? - dep suradı Goven.
- Satını əkelgen joq, komandir.
- Qalayşa? Biz küzet ertken jük arbanı körip edik qoy.
- Onımen əkelingen bolmay şıqtı.
- Endi ne eken?
- Gilotina, - dedi Simurden.
XV. Kiltti sağatpen birge qaltağa salmağan jön
Markiz de-Lantenak jauları oylağanday alısta emes-tuğın. Sonda da
ol mülde qauipsiz jerde edi, öytkeni onı tabuğa bolmaytın.
Ol Galmaloğa ilese şıqqan.
Olar basqa qaşqındarğa erip, tüsip kele jatqan jasırın satı or
işinde köpir arqalığınıñ dəl astında kümbezdengen tar ötkel bolıp
bitetin. Ol bir şeti orğa şığıp, ekinşi şeti ormanğa tireletin tereñ de
şırğalañ, tabiği jırağa aparatın. Bul jılğağa şöp pen butanıñ qalıñ
öskeni sonşa, ol tosın közden mülde tasa bolatın: onda jasırınğan
adamdı tauıp alu mümkin emes-ti. Qaşqın ormanğa deyin birneşe qadam
jerdi eñbektep ötuge tiis, sonda ol jau qolına tüspeytin.
Kümbezdengen ötkelden şığa beris tikenek butamen jaqsı qalqalanıp
turğandıqtan, qurılısşılar onı qanday da bir basqaşa təsilmen
kölegeylep jatudı artıq sanasa kerek.
Endi markizge ormanğa jasırınu ğana qaldı. Oğan kostyumin özgertuge
əure boludıñ qajeti joq-tı. Ol Bretanğa kelisimen qanday kostyummen
jürse de mırza küyinde qalamın dep payımdap, şarua köylegin şeşpey
qoyğan. Ol sapısın portupeyäsımen birge ağıtıp, buta arasına
laqtırumen ğana şekteldi.
Galmalomen ekeui jılğağa şıqqanda onda qaşqındardan eşkim joq
eken.
- Bayqap tursam, tarlandar tayıp turuğa asıqqan tərizdi-au, - dep
tuspalday söyledi Galmalo.
- Seniñ de solay etuiñe aqıl qosamın,- dedi oğan markiz.
- Siz mağan öziñizdi jalğız tastap ketuge buyırmaqsız ba, monsenor?
- Əlbette. Bir-birlep qana qutıluğa boladı dedim ğoy. Bir adam ötetin
jerden eki adam, bəlkim, öte almay jürer. Ekeulep jürsek, jurttıñ
nazarın audarıp alarmız. Seniñ kesiriñnen meni, meniñ kesirimnen seni
ustap aluları mümkin.
- Monsenorğa bül öñir jaqsı tanıs pa?
- Tanıs bolğanda qanday!
Al jinalar orın şe? Burınğı şeşimiñizdi özgertken joqsız ba? Sol
Govender tasınıñ qasında ğoy?
- İə, erteñ tal tüste.
- Men kelemin. Bərimiz de kelemiz. - Galmalo ündemey qaldı da, julıp
alğanday basqa sarınmen söyley jöneldi. - Əttegen-ay, monsenor, esiñizde
me, ekeumiz aşıq teñizde bolğanda sizdi qojayınım ekeniñizdi bilmesten
öltirmek boldım-au, ə? Al siz ğoy munı mağan ayta alatın ediñiz, biraq
aytpadıñız... Qanday tamaşa adam ediñiz?
- İə, Angliyä, bir ğana Angliyä, - dep kübirledi markiz. - Basqa jol joq.
Eki aptadan soñ ağılşındar Frantsiyäda boluğa tiis.
- Men monsenorge əli esep berip ülgermeppin ğoy, - dedi Galmalo. Tapsırmalarıñızdı tügel orındadım.
- Bul jayında erteñ söylesermiz.
- Qup boladı. Erteñge deyin qoş-sau bolıñız, monsenor.
- Toqtay tur. Sen, bəlkim, aş şığarsıñ?
- Aş bol sam, aş ta şığarmın, monsenor. Keşigip qalam ba dep
qorıqqanım sonşa, bügin tamaq işken-işpegenimdi özim de bilmeymin.
Markiz qaltasınan bir taqta şokolad alıp, ekige böldi de, bir
jartısın Galmaloğa berip, ekinşi jartısın özi jey bastadı.
- Umıta körmeñiz, monsenor: oñ jaqta - or, sol jaqta - ormanğa
şığatın jol, - dedi Galmalo.
- Jaqsı. Endi qoş, bara ber.
Galmalo eki ayttırmadı. Bir minuttan soñ ol qarañğılıqqa süñgip,
joq boldı. Jan-jaqqa ısırılğan butaq sıbdırı ğana estilip turdı,
sonan soñ tım-tırıs bola qaldı. Birneşe sekund ötpey-aq onıñ basqan
izin eşkim taba almaytın. Jer-jerin jıra-say qazğılap tastağan nu toğay
japqan Bretannıñ bul jağı - ormandı böliginiñ qaşqındarğa osınşama
qolaylı baspana sanalatını da tipti tegin emes. Munda adam közden birtebirte tasalanbay, lezde ğayıp bolatın. Tap osınday iz şaldırmas qalıñ
jınıs ünemi sıtılıp ketip jürgen Vandeyä aldında, jım-jılas joq
bolıp, jurttıñ zəre-qutın qaşırıp kelgen osınau duşpan aldında
əskerlerimizdi talay ret kidirtip, tusap tastaytın.
Markiz ketuge asıqpadı. Ol jaña ğana qan iisin iiskep, soñğı eki sağat
işinde qıruar jayttı bastan keşken soñ saf auamen erkin dem alıp,
quanıştı tolqu sezimge bölendi.
Özin qurıdım dep sanay otırıp, qutılıp ketu, molanıñ şetine tayap
barıp, qannen-qapersiz jaybaraqat həlge kelu, ajaldan aman qalıp, ömirge
qayta oralu - bul tipti Lantenak sındı adam üşin de jüyke qozğarlıq
nərse edi. Biraq ol boyın bilegen tolqu sezimin tez bastı.
Ol qaltasınan sağatın alıp, tilin qoñırauğa turaladı. Sağat nebarı
on bir ret sıñğırlap, onı qattı tañırqattı. Demek, sağat segizde
bastalğan qorşau onğa tayau bitipti. Osınau üreyli oqiğalardıñ bəri tek
bolğanı jüz jiırma minutqa sozılıptı-au.
Şının aytsaq, buğan kerisinşe basqa nərsege: osınau at töbelindey az
ğana toptıñ tutas armiyäğa qarsı osınşama uzaq taytalasqanına
tañdanğan jön bolatın. Eger osı turğıdan qarasaq, on toğız adamnıñ tort
mıñ adamğa qarsı bül küresi qısqa boldı deudiñ reti joq-aq.
Markiz aqırı keter uaqıtı bolğanın esine aldı. Galmalo endigi
alısta bolatın jəne munan bılay ayaldaudıñ jöni joq-tı. Ol sağatın
burınnan jatqan qaltasınan basqa qaltasına saldı, öytkeni alğaşqı
qaltasında qamaldı qarap şıqqan soñ özine İmanus bergen temir esiktiñ
kilti jatqanın bayqadı, kilttiñ sağat əynegin sındırıp jiberui mümkin
edi. Ol alğa birneşe attap, solğa, orman jaqqa burıla bergende kenet oğan
töbesinde tutasqan japıraq arasınan sırttan birtürli jarıq tüskendey
boldı. Ol artına qarap, endi qızğılt aspan ayasınan ayqın añğarılıp
turğan qalıñ butaq arasınan, ot işinen alau kördi. Solay qaray burıla
berip, üstine jarıq tüse qalsa, öziniñ közge oñay iligerin oylap, tez irkildi:
eşbir qajetsiz özin qauip-qaterge baylaudıñ jöni joq-tuğın. Sonda ol
özine tağı da Galmalo nusqağan bağıtpen ketti.
Ol butaq tasasınan körinbey, ormanğa jaqınday bere, kenet üstinen,
sirə, orğa oyısqan jardıñ dəl jieginen şıqqanday özek örter bir dauıs
estildi.
Ol basın köterip, toqtay qaldı.
Besinşi kitap
HAYUAN TURPATINDAĞI ADAM
I. Tabıldı da qayta joğaldı
Mişel Fleşar batıp bara jatqan künniñ altın şapağına şomılğan
munaranı körgende odan əli jartı milyaday jerde edi, biraq bül onı
qaymıqtıra almadı. Əyelder əlsiz bolsa da, analar əldi. Mişel Fleşar
alğan betimen jüre berdi.
Kün battı. Imırt jabılıp, uzamay qarañğı tüsti. Ol jolşıbay
aulaqtağı bir qoñırau munarasında sağattıñ segiz ret, sonan soñ toğız ret
soqqanın estidi. Key kezderi ol toqtay qalıp, munara jaqtan tünniñ
kömeski əuenimen ulasa talıqsi jetken kümbirlegen qoñırau dausına
qulaq tigedi.
Ol qantalağan ayağımen oy-şuñqırdı, itmurın tikenegin basıp, alğa
qaray enteley berdi. Şalğaydağı munaranıñ atıs Uyalarınan
jıltıldağan jarıqtı betke ustay jürdi.
Mişel Fleşar kele jatqan jalpaq qıratta buta men şalğın qaulay
ösken. Töñirekte ağaş ta, baspana da közge tüspeydi. Qırat eleusiz tauğa
örmeleytin de, aldıñğı jaqtan, alıstan, juldız jayılğan kökjiekten
up-uzın tüp-tüzu bir sızatpen ajırap ketetin. Mişeldiñ qarsı aldında
özin menmundalap şaqırğan munara bolmasa, onıñ bül asudan öter-ötpesi
ekitalay edi. Əlgi munara birte-birte zoraya tüsti.
Munaradağı kömeski tartqan jarıq pen kümbirlegen qoñırau-sağat
dausına auıq-auıq tas qarañğılıq pen meñireu tınıştıq ulasıp, zar
ilegen bayğus ananıñ üreyin əbden uşırdı.
Oyda-joqta bəri de jım-jırt boldı: jarıq öşip, dıbıs tına qaldı.
Aynala qulaqqa urğan tanaday, mılqau sayabır taptı.
Osı kezde Mişel Fleşar qırat şetine jetip edi. Onıñ ayaq astında
op jattı, tübi külgin tün qarañğılığına kömilgen. Ol şetkerekte öri səl
joğarıda doñğalaq üstinde qarañdağan qaydağı bir sorayğan zattardıñ
tizilip turğanın kördi (bul respublikaşıl batareyänıñ zeñbirekteri edi);
al onıñ tap qarsısında osı batareyänıñ janıp turğan biltelerinen əlsiz
jarıq tüsken tunjırañqı əri qarauıtqan şombal qamal zəulimdenedi.
Qamal astında biik arqalıqtarğa ornatılğan köpir bar-dı, sol köpir men
qamaldıñ ar jağında, solarğa jabısa qalqiğan bir döñgelek üy tur.
Munıñ özi bayğus ana izdeu sala, arıp-aşıp, osınşama milya jer jürip
kelgen munara bolatın.
Munara terezelerinen əldekimderdiñ köleñkesi erbeñdeydi jəne estilip
turğan gu-gu dauısqa qarağanda, işinde köp adam barğa uqsaydı.
Mişel Fleşar jardıñ dəl jieginde, köpirge jaqın turğanı sonday,
qolın sozsa jetetindey. Onı köpir men qamaldan bölip turğan tereñ or
ğana.
Bul jerde qanşa turıp qalğanın özi de bilmeydi. Tağı böget, tağı
kedergi!.. Ayaq astında qara maqpaldanıp jatqan mınau ordan qaytip
ötpek? Mınau netken qamal? Nelikten osınşama tunjır? Işinde ne bolıp
jatır? Turg emes pe osı? Zarığa küttirgen bualdır ümitten bası aynalıp
ketkendey boldı. Bül sezimde bir sumdıqtı tosqan sekem de, köl-kösir
quanış ta bar edi.
Aynala köz sala, tıñ tıñdap tura berdi.
Kütpegen jerden köpir men qamal köz aldınan ğayıp bop kete bardı.
Eki arada qalıñ bult qaptay şögip, ol aşı tütinnen közin jumdı. Közin
qayta aşqanda töñireginde endi tün emes, jap-jarıq kündiz edi, biraq kün
közi emes, ızğarlı suıt səule jaynap turdı. Odan qarğa adım jerde
lapıldap ört şığa bastadı.
Ot birese sırtqa örmelep, birese tütinge kömilip, nayzağayşa əlde
ajdahaşa jüytkip, mıñ burala sumañ qağadı.
Uytqıp turğan kömey siyäqtı aşıq terezeden jalın tili süyreñdeydi.
Mişel Fleşar buğan tañ qalıp, tañırqay qarap, osı körip
turğanımnıñ bəri öñim be, tüsim be dep, öz-özinen surağanday. Endi ne
istemek? Qaşpaq pa? Qalmaq pa?
Jel ekpini bir sət tütin perdeni qaq ayırıp, jalañaştanıp qalğan
ızbarlı qamal tutasımen, öziniñ köpirimen, qamalımen jəne örttiñ altın
zeri şaşaqtağan samaladay jarıq, sustı munarasımen qosa əlgi jarıqta
köz aldınan sılañ etti. Osınau suıt səule tüskende Mişel Fleşar
bərin təptiştey körip aldı.
Köpir üstinde turğan qamaldıñ tömengi qabatı janıp jatır. Odan
biikte əli jalın şarpi qoymağan joğarğı eki qabatı ot oranğan sebet
işinde turğanday qarayıp körinedi. Mişel Fleşar turğan ordıñ
jieginen jalın tütindi jauıp ketken sətterde bölmeniñ işin köruge
bolatın. Terezelerdiñ bəri aşıp tastalğan.
Ekinşi qabattıñ ülken terezelerinen qabırğanıñ on boyında turğan
kitap tolı əynek şkaftar körinedi, al bir terezeniñ aldında, edende ülken
Uyağa ne kişkentay añnıñ şaqasına uqsas birdeñe şoqiıp jatır. Bül
şoqı Mişelge tipti qimıldap qoyatınday körindi.
Ol şuqşiyä qaradı. Bül ne boluı mümkin? "Bəlkim, şınında da tiri
jan şığar?" degen oy keldi oğan. Tula boyı qalşıldap ketti: dem
almastan küni boyı jürip, tañerteñnen nər tatpağan soñ əbden qaljırap,
diñkesi qurığan. Ol sandıraqtay bastağanın sezdi de, öz-özine senbedi.
Sonda da bolsa üydiñ janıp jatqan böliginiñ dəl üstindegi bölmede parket
üstinde qarauıtqan beyməlim zattan közin əkete almadı.
Kenet ot, sana bitkendey, qızıl tilderiniñ birin sumañ etkizdi de,
Mişel Fleşar qarap turğan qamaldıñ fasadın japqan qurağan
şırmauıq butağın jalap ötti. Jalın jaña qorek tauıp, tarpa bas saldı.
Ol şırmauıqtıñ jelbirşekterin uıstay bürip, sabaqtı boylay zıta
jöneldi. Əp-sətte üstiñgi qabatqa jetip, joğarıdan ekinşi qabattıñ işin
jap-jarıq etti. Jarıq eden üstinde buyığıp, qannen-qapersiz uyıqtap
jatqan üş böbekke nurın şaştı. Üşeui bir-birine tığıla tüsip, ayaqqoldarı şatısıp, jaybaraqat uyıqtap jatır. Süykimdi üş baldırğan
közderi jumulı, tüsinde külimsirep qoyadı.
Şeşesi balaların tani ketti. Auzınan jan uşıra ayğay şıqtı munıñ özi ananıñ auzınan şığar til jetkisiz qasiret buğan ayğay edi.
Mişel Fleşardıñ auzınan eriksiz şıqqan ayğay şınında ayğaydan
göri ulığan dauısqa uqsap ketti.
Markiz de-Lantenaktıñ estigeni de osı dauıs-tı.
Bizge məlim, ol kilt toqtadı.
Bül kezde ol özin Galmalo alıp şıqqan jasırın jol men ordıñ eki
aralığında bolatın. Töbede uyısqan butaq arasınan otqa bölengen köpir
men ört jalını alau tüsirgen munara körinip tur. Ol anığıraq körmek
bolıp butaqtı ısırıp jiberdi. Joğarıda, jar qabaqta, ordıñ arğı
betinde janıp jatqan qamaldıñ tap qarsı aldında üstine ot jarığı
tüsken, jüzin ürey bilep, orğa eñkeyip turğan əyeldi kördi. Ayğaylağan,
tegi, osı əyel bolsa kerek.
Üsti-üstine qarğıs jaudırğan bet-auzı, keskin-kelbeti qayğı men kekti
ıza tanıtqanday. Jas bulağan közi uşqın atıp, janarımen janğan örtke
jalbarına, ömir öte, ses körsete qarap tür.
Markiz tıñday qaldı. Oğan joğarıdan ayğay da, oybay da, öksik te
kesektey jauıp jatır: oğan quyqa şaştı şımırlatar birdeñe estilip tür
- munıñ özi sözden göri zarğa uqsañqıraytın:
- O, jasağan! Balapandarım! Bül meniñ balalarım ğoy. Kömektesiñder!
Örtendi ğoy endi! Örtendi ğoy! Malğunsıñdar ma özderiñ, kimsiñder? Bul
jerde şınımen eşkim joq pa?.. Balalarım örtendi-au... O, toba, bül
netken sumdıq! Jorjetta! Balaqaylarım meniñ. Gro-Alen, Rene-Jan!.. Ua,
qu quday, ne bop baradı özi?
Balalarımdı kim munda qamağan? Özderi əli uyıqtap jatır,
qulındarım-ay... Oypırım-ay, jındanatın boldım ğoy... Joq, joq, olar
janıp ketpeydi, mümkin emes munısı! Kömektesiñder!
Sol eki arada munara men qıratta adam aytıp jetkizgisiz əbiger bolıp
jattı. Ört bastalğanın körip, bükil lager jinala qaldı. Jaña ğana
karteçpen istes bolğan qorşauşılarğa endi örtpen küresuge tura keldi.
Goven, Simurden jəne Geşan asığıs buyrıq berip jattı. Biraq bül arada
ne istersiñ? Nemen kömektesersiñ? Or işinde ağıp jatqan tayız bastaudan
birneşe şelek su ala da almaysıñ. Jappay əbigerlik pen ürey küşeye
tüsti. Zəresi uşqan jüzderi qup-qu, örtke dərmensiz qarap turğan adamdar
jar basına qaptap ketti.
Körinis rasında da üreyli edi. Jalın tömennen tutanğan şırmauıqtı
boylay üstiñgi qabatqa zulap jetti. Onda saban tolı şatır işinde, ol
qıruar qorekke kezigip, suğanaqtana bas saldı. Endi şatır tügel janıp
jattı. Ot bilep, ot məz-meyram boldı. Jalınnıñ jelikkeni
qorqınıştı. Osınau alaudı əldekim qasaqana, zalımdıqpen ürlep,
örşitip turğanday. Kərin şaşqan İmanustıñ özi quyındağan ot
uşqınınday alasurıp, ölim sepkiş jebir otşa tirşilik keşip jürgendey.
Hayuan ispettes bul adamnıñ sumpayı janı təninen ajırap, ört bop
şalqıp jürgen sekildi. Kitaphana bar ortañğı qabattı ört öli şala
qoyğan joq. Onıñ ot oranar sətin biik töbe men qalıñ qabırğa kidirte
tüskendey. Biraq bul sət te tayap qaldı: sumañdağan Qızıl til onı joğarıtömennen jalay bastadı. Tömende - lava balqığan qazan, joğarıda lapıldağan alau: şağır jansa, kitaphana qıp-qızıl şoq astında qalğalı
tur; eden jansa, bəri qaynap jatqan qazan işi qoparılıp tüspek.
Rene-Jan, Gro-Alen jəne Jorjetta əli oyanğan joq: olar balalıq
şaqqa tən beyqam, şırt uyqıda jatır. Birese kitaphana terezesin jalap
ketip, birese onı aşıq qaldırıp turğan tütin men ot tasqını arasınan
olardıñ üşeuin de köruge bolatın. Olar qamsız, müləyim küyinde, ayaqqolın jayıp tastap, mazdağan ört jarığına şomılıp, osınau jalın
atqan üñgirde əli uyıqtap jatır. Endi ğana ömirge ayaq basqan bül balğın
jandardı, balapanday səbilerdi ajal quşağınan körgende arıstan ekeş
arıstan da köz jasın köl eter edi.
- Örtendi ğoy, örtendi ğoy endi! Kömektesiñder, jarandar! - dep qolın
sındıra jalbarınadı bayğus ana. Eşkim barar emes. - O, quday tağala!
Bəriñ tas sañırau bolıp qaldıñdar ma, bul ne? Estip turmısıñdar, oybayau, balalarım örtenetin boldı ğoy. Sender munda köpsiñder, barsañşı
bireuiñ! Qanşama kün kezip, tün kezip tauıp edim, mine, endi körmes közim
ne körip tür! Ne üşin bül? Ne üşin? Beykünə səbiler emes pe bular? Ne
istepti sonşama? Ne jazıptı?.. Meni atıp ketti, olardı örtep jibermek.
Kim munı istep jürgen?.. Kömektesseñderşi! Qutqarsañdarşı
qaraşıqtarımdı! Neğıp meni estimey tursıñdar?.. İt ekeş it te ayaydı
emes pe?.. Aynalayındarım, şıbındarım meniñ! Əne, uyıqtap jatır
əli... Jorjetta, qızım meniñ, qızğaldağım meniñ! Tipti tırjalañaş
uyıqtap jatır, tompayğan qarnın qaraşı. Rene-Jan! Gro-Alen!
Balapandarım meniñ... Men solardıñ şeşesimin ğoy, atı-jönderin
bilemin. Solardıñ şeşesi ekenimdi endi körip tursıñdar ğoy... O, jasağan,
ne bop jatır jarıq düniede?.. Men beybaq solardı izdep keldim, kün
demey, tün demey jürip kelem, jürip kelem. Bügin tañerteñ bir əyelge
balalarımdı
izdep
jürgenimdi
aytqam...
Kömektesiñder!
Kömektesseñderşi! Jeksurındar! Malğundar! Anau jerde balalar örtenip
baradı ğoy?! Ülkeni beske endi qaradı, kişkentayı ekige de tolğan joq.
Şıbıntaylarım meniñ! Raqattanıp uyıqtauların qaraşı! Mine, mına
jerden ayaqtarın körip turmın. Tük bilmesten uyıqtap jatqandarı... Joq,
sender janıp ketpeysiñder, böbekterim!.. Senderdi men sol üşin ösirippin
be, sol üşin aq sütimdi emizippin be, senderdi sol üşin izdep, osınşa jer
kezippin be?.. Menen senderdi tartıp əketkende "netken baqıtsız
janmın!" dep oylap edim... Ua, jarandar, ayasañdarşı meni! Əperiñder
balalarımdı! Olarsız qaytip tiri jürmekpin... Bəlkim, bül sandıraq
şığar?.. Jo-joq, olar anau jerde, ot işinde, körip turmın...
Kömektesseñderşi! Hayuan bolmay, adam bolsañdar, böbekterimdi munday
ajalğa qiyä almassıñdar. Balanı tiriley otqa tastağandı kim köripti? Bul
surqiyä üyge olardı qamağan kim? Qaraqşı öñşeñ! Balanı urlap əketip,
öltiru degen ne sumdıq!.. Meyirimdi Ğaysa, ber mağan balalarımdı!
Oypırım-ay, ne istedim endi? Olar ölse, künim ne bolmaq? Olardıñ
bulayşa azappen ölerin bilsem, quday tağalanıñ özin qurtar edim...
Kömektesiñder! Kömektesseñderşi!
Şeşesi jalbarına jılap turğanda qırat pen say işinde ər jerden
dauıs estilip jattı:
- Satı kerek!
- Satı joq!
- Su kerek!
- Su joq.
- Onda, munara işinde üşinşi qabatta esik bar.
- Ol temirden jasalğan.
- Buzu kerek!
- Buzu mümkin emes.
Al bayğus şeşe dauıs sala, sıñsidı.
- Ört! Ört! Kömektesiñder! Tezirek! Qutqara köriñder balaqaylarımdı,
əytpese meni de qosa öltiriñder! Kögerşinderim meniñ! Balapandarım!.. Ot
qaulap baradı... Olardı örtten alıp şığıñdar, əytpese meni tastañdar
otqa!..
Öksik buğan osı ayğaydıñ ara-arasında örttiñ jaybaraqat birkelki
ısılday janıp jatqan dıbısı estiledi.
Markiz qolın qaltasına salıp, temir esiktiñ kiltin ustap kördi de, özi
qaşıp şıqqan jer astındağı jol üñgirine eñkeyip qayta kirdi.
II. Tas esikten - temir esikke
Bir qareket jasauğa amalı qurıp, abır-sabır bolğan tutas bir armiyä,
üş balanı qutqaruğa dərmeni jetpey torığıp turğan tört mıñ adam - istiñ
jayı, mine, osınday edi.
Satı şınında da joq bolatın: Javeneden jiberilgen satı nısanalı
jerine jete almadı. Sol eki arada ört auzı aşılğan kraterden aqqan
lavaday jayılıp bara jattı. Onı keuip qalğan jılğadan su əkelip
söndirem deu bos əureşilik bolatın, munıñ özi bir tostağan su şaşıp,
atqılap jatqan janartaudı öşirem deumen birdey.
Simurden, Geşan, Radub üşeui sayğa tüsti. Goven munaranıñ üşinşi
qabatındağı aynalmalı tas kölegeylep turğan jasırın jolımen
kitaphanağa şığatın temir esigi bar zalğa kirdi. Kükirt siñirilgen İmanus
tutatıp ketken bilte de sonda bolatın; ört te sol jerden bastalğan.
Goven soñına jiırma saper ertti. Endigi qalğan bir-aq ayla - temir
esikti buzu: onı aşu mümkin emes.
Baltalap körip edi - baltalar birinen soñ biri sınıp qala berdi.
- Mına temirge eşqanday bolat ötpeydi eken, - dedi saperlerdiñ biri.
Rasında da, bul bılq etpeytin esik-tuğın. Tutas som temirden jasalğan
əri ərqaysısınıñ qalıñdığı üş dyuym bolatın qos-qos boltpen bekitip
tastalğan.
Temir süymenderdi tutqa siyäqtı salıp körip edi, mort sındı. Goven
tünere oyğa şomıp:
- Bul esikti zeñbirek yadrosımen ğana qiratuğa bolar. Zeñbirekti əkelsek
pe eken? - dep kübirledi.
- Zeñbirekten de eşteñe önbeydi, - dep ün qattı əlgi saper.
Jurt öziniñ dərmensizdigin körip, tügel tunjırap, salı suğa ketti.
Jeñilgenin sezip, qapalanıp, qırsıq şalğan esikke ün-tünsiz qaray qalğan.
Esik astınan qızıl beldeu -ottıñ jalqın səulesi körinedi: arğı jağında
ört örşip, üdey tüsude. Qasında İmanustıñ sestigen, masayrağan surqiyä
öligi jatır.
Endi birneşe minuttan soñ bəriniñ küli kökke uşpaq. Ne isteuge
boladı?.. Ümittiñ uşığı da qalmadı. Jasırın jol irgesinde ısırulı
turğan tasqa qarap, Goven ümiti kesilgendey, dauıstay söyledi:
- Al onıñ ber jağında mına jolmen markiz de-Lantenak ketken edi-au!
- Əri tap osı jolmen qaytıp kele jatır, - degen dauıs estildi.
Jer astındağı joldıñ tas üñgirinen bireudiñ appaq quday bası
körindi. Bül markiz edi.
Govenniñ onı körmegenine kop jıl bolğan: ol eriksiz keyin şegindi.
Qalğandarınıñ bəri orın-ornında melşiip qaldı.
Markizdiñ qolında ülken kilt. Ol ızbarlı közqarasımen jolında
turğan birneşe adamdı ığıstıra, qasınan ötti de, temir esikke barıp
eñkeyip, qulıpqa kilt saldı. Qulıp sıqır etip, esik aşıldı da, işten
lapıldağan jalın körindi. Markiz osınau jalın atqan teñizge qoyıp
ketti - basın təkapparlana, joğarı ustap, nıq adımmen kirdi.
Jurttıñ bəri oğan suqtana qaray qalğan.
Biraq onıñ janıp jatqan bölme işinde birneşe qadam attauı muñ eken,
ört kemirgen eden art jağınan qulap tüsip, onı artqı esikten ot şıñırau
arqılı bölip tastadı. Ol buğan moynın da burmastan, ilgeri jüre berdi. Ə
degenşe tütinge kirip, joq boldı da, eşteñe körinbey ketti.
Ol ərmen öte aldı ma? Eden tağı bir opırılıp, onı özimen birge
əketken joq pa? Şınımen onıñ özin-özi bosqa qurtqanı ma? Buğan eşkim
jauap bere almaytın. Tütin men ot qaulağan tutas qabırğa ğana körinedi.
Öli-tirisi belgisiz markiz sol qabırğanıñ ar jağında qaldı.
III. Balalar oyana bastadı
Balalar aqırı uyqısın aştı. Qamaldıñ ekinşi qabatın ört əli şala
qoymağan, kitaphana töbesinde qızıl jalın oynap tür. Balalar munday
ğajayıp tañdı eşqaşan körgen emes. Oğan üşeui birdey şattana qaray
qaldı.
Ört samaladay bop, mazday janıp jatır. Şalıqtağan qızğılt jalın,
qoşqıl tütin arasınan birese qara albastı, birese qızıl aydahar
elestegendey. Jarqıray janğan uzın ağaş şoqtarı qarañğılıqtı qaq
ayıra aspanğa atılıp jatır: oynaqşığan quyrıqtı juldızdar birin-biri
qualap jürgendey. Ot ısırapşıl, ol qazınasın jelge quşaq-quşaq
şaşadı. Üşinşi qabat qabırğasınıñ key jerleri tügel janıp ketken de,
payda bolğan quıs-tesikke jalın asıl tastarın uıstay laqtırıp jatır;
şatırda janıp jatqan sulı men saban terezelerge altın jañbırday
seldete quyıladı: sulı -meruertke, saban sabağı lağılğa aynalğan.
- Qanday əsem! - dedi Jorjetta.
Üşeui birdey bastarın köterip, moyındarın soza tüsti.
- Əne, olar oyana bastadı! - dep şıñğırıp jiberdi şeşesi.
Rene-Jan uşıp türegeldi; oğan ilese Gro-Alen, Gro-Alenge ilese
Jorjetta uşıp turdı. Rene-Jan boyın jaza kerilip, terezege keldi.
- Kanday ıstıq! - dedi ol.
- Istıq, - dep qaytaladı Jorjetta. Şeşesi olardıñ atın atay
bastadı:
- Balaqandarım! Rene! Alen! Jorjetta!
Balalar kimniñ şaqırıp jatqanın tüsinbek bolıp, aynala qarastı.
Eresek adam qorqar nərsege bala tek tañırqaydı ğoy, al oñay
tañırqaytın adam oñay qorqa qoymaydı: beyhabarlıq qorqınıştı
bilmeydi.
Şeşesi tağı şaqırdı:
- Rene! Alen! Jorjetta!
Rene-Jan dauıs şıqqan jaqqa jalt burıldı. Balalar jıldam
umıtadı, biraq tez eske aladı: ötken şaqtıñ bəri olarğa keşegi kündey.
Rene-Jan şeşesin körse de, munan tañırqarlıqtay eşteñe tappadı, tek
üyrenşiksiz mınau jağdayda özine bir süyeniştiñ kerek ekenin iştey
sezgendey:
- Mama! - dep qaldı.
- Mama! - dep qaytaladı oğan ilese Gro-Alen.
- Mama! - dep bıldırladı da, Jorjetta anasına kişkentay qoldarın
soza tura umtıldı.
- Qaraşıqtarım! - dep ah urdı ana.
Balalar terezege jabıstı: baqıtqa qaray, ört bül jaqtan onı əli
şarpıp ülgermegen bolatın.
- Istıqtap kettim, - dedi Rene-Jan. Ol oylanıp qalıp: - Janıp
jatır! - dedi tağı da. Sonan soñ şeşesin közimen izdep tauıp: - Munda
kel, mama! - dep ayğayladı.
- Munda kel, mama! - dep qaytaladı Jorjetta.
Esi qalmağan, üsti-bası dal-dul, ayağı qantalap ketken bey şara əyel
butadan-butağa jarmasıp, öytip-büytip orğa sırğanap tüsti. Geşan men
Simurden de osında bolatın. Tömende turğan olar da joğarıda turğan
Govendey dərmensiz edi. Olardıñ töñiregine soldattar jiılıp qalğan.
Özderiniñ paydasızdığın sezip, unjırğası tüsip, ün-tünsiz oşarılıp
tur.
Istıq adam tözgisiz bolatın, biraq munı eşkim bayqar emes. Bəri
qaytse de şuğıl qimıl jasaudıñ qajettigin iştey sezip, janıp jatqan
qamalğa, köpirdiñ biik arqalıqtarına, boy jetpes terezelerge şoşına
qarap, opınıp tur.
Üş qabat janıp jatır, al oğan jeterdey laj qalmaptı...
İığın qılış kesken, bir qulağı julınğan, bet-auzı terge malşınıp,
qanğa boyalğan Radub Geşannıñ qasına jügirip keldi. Kenet ol Mişel
Fleşardı közi şalıp qaldı.
- Mine, keremet! - dep sañq etti ol eriksiz. - Atılğan əyel tirilipti degen
osı da!
- Balalarım! - dep tilge əzer keldi əyel
- Rası-ras, - dedi Radub. - O dünieden kelgendermen söylesip jatuğa
şama joq.
Sonı ayttı da ol köpirge tırmısıp şığa bastadı. Bul əreketten
eşteñe önbedi. Ol tasqa tırnağın batırıp, joğarı qaray birneşe süyem
örmeledi: biraq tireuişteri jıp-jıltır, jılmağay bolatın - eşqanday
jarıq
sızatı,
kedir-budırı
joq;
tastar
bir-birine
şeber
qiyülastırılıptı. Radub qolı tayıp, qulap tüsti.
Ört bolsa, örşelenip baradı. Qızğılt nurğa bölengen tereze aldınan
üş balanıñ ağarañdağan bası körinedi. Radub solardı körip qaldı. Sol
kezde ol jüzin aspanğa qaratıp, judırığın tüye:
- Osı ma seniñ ədildigiñ, jasağan! - dedi kijine, ızağa bulığıp.
Ana tizerley qalıp, köpir tireuişine jarmasıp:
- Qutqarıñdar! Qutqarıñdar! - dep oybaylap jatır. Janğan ağaş
şıtırı ottıñ ısıldağan dıbısımen aralas şığadı. Kitaphanada
şkaftar əynekteri şaldırlay sınıp, edenge qulay bastadı. Apattıñ tayap
qalğanı aydan anıq. Apat betin eş pende qaytara almastay. Endi birer
minuttan soñ bəri opırılıp tüspek. Jurt qıbır etpesten osı sətti ğana
şoşına tosıp tür. "Mama! Mama!" dep ayğaylağan jiñişke dauıstar ğana
üzile estiledi. Ürey şırqau şegine jetti.
Kenet balalar turğan tereze janında, alqızıl ört jalınında bireudiñ
biik tulğası körindi.
Bas bitken joğarı qarap, köz bitken sol terezege tesile qaldı. Ol
jerde, joğarıda, kitaphana zalında bireu - eresek bireu jür eken. Ol
keremet eptilikpen osınau tamuqqa kirip ketipti. Tulğası qızğılt jalın
işinde qarauıta körinip tür; şaşı appaq quday. Onan markiz deLantenaktı tanu qiın emes-tuğın.
Ol bir sət közden tasalanıp, köp uzamay qayta körindi. Sustı qart bül
jolı qolına uzın satı ustağan. Munıñ özi qabırğa irgesinde jatqan
qutqarma satı bolatın. Ol satını terezeniñ qasına süyrep aparıp, bir
şetinen aldı da, ekinşi şetin öte eptilikpen əri küşene köterip, terezege
tığıp jiberdi, söytip, aqırındap orğa tüsire bastadı. Tömende turğan
Radub quanışın qayda qoyarğa bilmey, qolın soza satını qağıp alıp,
quşaqtağan küyi:
- Jasasın respublika! - dep ayğaylap jiberdi.
- Jasasın korol! - dep ün qattı markiz.
- Qalağanıñdı ayğayla, qalağanıñdı köki, men sonda da seni quday
tağaladay körip, tabınuğa barmın! - dep küñkildedi Radub.
Satı qoyıldı; janıp jatqan üy men jerdiñ eki aralığında qatınas
ornadı. Jurt jinalıp qaldı. Radub bastağan jiırma adam əp-sətte
satığa örmeley şığıp, onıñ on boyına arqasımen süyenip, tura-tura
qalıstı: qurılısta tas qalauşılar biikke tas əpergende osılay isteytin.
Osılayşa ağaş satı üstinde adam satısı payda boldı. Üstiñgi basqışta
betin terezege berip Radub tur, bası tereze tabanımen deñgeyles.
Aluan türli sezim boy bilegen kişigirim armiyä jarqabaqta, buta
arasında, qırat üstinde, or işinde top-tobımen oşarılıp qalğan.
Soldattardıñ bir böligi tipti munara diñgegine de şığıp alıptı.
Markiz tağı joq bolıp ketti de, ə degenşe qolına bala ustap, qayta
körindi. Jurt jañğırta qol şapalaqtap jiberdi.
Markiz qolına ilikken balalardıñ birin köterip aldı: bül Gro-Alen
edi.
- Qorqam! Qorqam! - dep baqırıp jatır bala.
Markiz onı Radubqa əperdi, Radub onı özinen tömende turğan soldatqa,
anau - kelesi adamğa, osılayşa bir-birine qaqpaqılday əpere berdi: zəresi
uşqan, qoldan-qolğa ötip, bajıldağan Gro-Alen satımen tüsip bara
jatqanda, markiz tağı da közden ğayıp bolıp, Rene-Jandı ustay terezege
qaytıp keldi. Rene-Jan da jılap-sıqtap, bulqınıp jatır: markiz onı
serjanttıñ qolına ustata bergende, ol Radubtı ayağımen perip jiberdi.
Markiz tağı da jalın keulegen bölmege süñgip, joq boldı. Onda
jalğız Jorjetta qalğan-dı. Qart sonıñ qasına keldi. Jorjetta oğan
külimdey qaradı. Sonda osınau qatıgez adam özi de bayqamay, köziniñ
jasaurap ketkenin sezdi.
- Atıñ kim? - dep suradı ol
- Ozetta, - dep jauap berdi qız.
Markiz onı qolına aldı. Səbi əli külimdeumen boldı. Qarttıñ sustı
da təkappar janı osınau beykünə senimpazdıq aldında bosap ketip,
Radubke əperip jatqanda qızdı betinen şöp etkizip bir süydi.
- Mine, bizdiñ qızımız! - dep ayğaylastı soldattar. Söytip, Jorjetta
da qoldan-qolğa ötip, məz-meyram bolıp jerge tüsti. Boyın şabıt
kernegen jurt qol şapalaqtap, jer tepkilep jatır. Qart grenaderler
eñkildey jıladı. Jorjetta olarğa külimsirey qarap tür.
Quanıştan tınısı tarılıp, tosınnan tap bolğan baqıttan esin jiıp
ülgermegen ana qolın sozğan qalpı satı tübinde turğan. Quanıştan
adamnıñ jüregi jarılıp ketui de mümkin ğoy. Ol əueli Gro-Alendi, sonan
soñ Rene-Jandı, sonan keyin Jorjettanı bauırına qısıp, aymalap, süye
berdi, süye berdi, sonan soñ sıqılıqtay külip jiberdi de, es-tüssiz qulap
tüsti.
- Qutqarıldı! Bəri qutqarıldı! - dep şulap jatır aynaladağılar.
İə, qarttan basqasınıñ bəri qutqarılğan bolatın. Biraq onı
qutqarudı eşkim de, tipti, bəlkim, onıñ özi de oylamağan siyäqtı.
Ol ottıñ bir şeşimge keluin qalağanday, tereze aldında birneşe
sekund ün-tünsiz turıp qaldı. Sonan soñ asıqpay, baysaldı pişinmen,
basın kegjite ustay tereze tabanınan attap, art jağında lapıldağan otqa
qaramastan, ayaq astında qarauıtqan şıñırauğa betin burıp, bip-biik, tiptik jəne mañğaz küyi aruaqtay pañdanıp, tömen tüse bastadı. Satı üstinde
turğandar jügirip tömen tüsti. Bəri biikten tüsip kele jatqan mınau
adamğa tañdana qaray qalğan: bəri qaharlı eleske kez bolğanday qasietti
ürey bilep, aldınan qaq jarıla jol berdi. Al anau bolsa asıqpay,
təkappar qalpımen özin tosıp turğan tünekke tura basıp kele jattı. Ol
aldınan jurt şegingen sayın jaqınday berdi. Qup-qu öñinde birde-bir
bulşıq eti bülk etpedi: bedireyip qalğan janarında tirşilik uşqını
joqtay. Ol özine qarañğılıq tükpirinen şoşına, bajıraya qarağan mınau
adamdarğa jaqındağan sayın zoraya tüskendey edi. Zildey tabanı astında
satı solqıldap tür.
Ol temen tüsip, ayağı aqırğı basqıştan jerge tigen boyda bireu
iığına qolın saldı.
Ol artına burıldı.
- Men seni qamaymın, - dedi Simurden.
- Onıñ durıs, - dep jauap qattı Lantenak.
Altınşı kitap
JEÑISTEN SOÑ - KÜRES
I. Lantenak qolğa tüsti
Markizdi alıp ketti.
Munaranıñ tömengi qabatı astında ornalasqan zındandı Simurden
özi qadağalay jürip dereu aşqızdı. Onda şam, bir qutı su, bir üzim soldat
nanın qoyıp, edenge bir quşaq saban tastattı. Auır esik markizdiñ
soñınan qapsıra jabıldı.
Bül isti birıñğaylağan soñ Simurden Govendi izdep ketti. Alıstağı
şirkeu qoñırau munarasında, Parinede, osı mezette qoñırau sağat on
birdi soqtı. Simurden Govenge bılay dedi:
- Erteñ əskeri-dala sotı jinaladı. Biraq sen sot quramında
bolmaysıñ. Sen Lantenak ekeuiñ - Govender ruınansıñdar. Onıñ sotı
boluğa qanıñ oğan tım jaqın. Sot quramına üş adam kiredi: kapitan
Geşan, serjant Radub jəne törağa retinde men. Munıñ sağan eşbir qatısı
joq. Biz Konvent dekretine say qimıldaymız: biz burınğı markiz deLantenaktıñ jeke basın kuəlandırumen şektelemiz. Erteñ - sot, bürsigüni
- gilotina. Vandeyä öldi.
Goven bir auız qarsı söz aytqan joq, Simurden aldında turğan
mañızdı istiñ jabdığımen ketip qaldı. Jazalau ornın tañdap aluğa qam
jeu, uaqıttı belgileu jəne qajetti jarlıqtıñ bərin berip ülgeru kerek
edi. Simurdenniñ "jaqsı önege körsetetin", yağni özi bekitken jazalau
şaralarınıñ bərine tikeley qatısatın ədeti bar-dı. Sot jendettiñ
jumısına qaraytın.
Goven de qobaljulı edi.
Orman jaqtan salqın jel esip tür. Goven şuğıl qızmettiñ bərin
Geşanğa tapsırıp, kögalda, orman şetinde, munarağa jaqın jerde turğan
şatırına kirdi de, küləparası bar plaşın tauıp, üstine orandı. Bül
plaş eşqanday əşekeydi moyındamaytın respublikaşıl qarapayım ülgi
boyınşa, jay galunmen ədiptey salınğan; munday galun otryad
bastıqtarınıñ erekşelik belgisi bolatın. Goven japadan-jalğız qaldı.
Ol urısta qaza tapqandardıñ qanına boyalğan kögalmen ərli-berli jüre
bastadı; munarağa ürdis şabuıl osı jerden bastalğan. Ört öşe qoymaptı,
biraq oğan endi eşkim nazar audara qoymadı.
Radub əli esin jiıp bolmağan Mişel Fleşardıñ qasında əbigerge
tüsip, balalardı şeşesindey-aq bəyek qağa jaylap jür. Qamal örtenip
bituge tayadı. Soldattardıñ şaruası bastan asıp jatqan. Olar zirat
qazıp, ölgenderdi kömip, jaralılardı tañıp, barrikadanı buzıp jatır,
munaranıñ zaldarı men satıların ölikterden tazartıp, jeñistiñ surapıl
izin joyuğa tırısıp, soyqan bolğan jerlerdi tazalap jür, toqeteri,
soldattar şayqastan qalğan jauıngerlik şaruaşılığın taza əskeri
şımırlıqpen tərtipke keltirip jatır.
Goven munıñ eşqaysısın körgen de joq, bayqağan da joq. Ol oyğa
ketip, Simurdenniñ buyrığımen küşti qarauıl qoyılğan munara
qabırğasındağı oyıq jaqqa anda-sanda barlay qarap qoyadı.
Bül oyıq Goven qarañğılıqta ərli-berli jürgen kögal şetinen
munaradan eki jüz qadamday jerden körinip tür. Ol oyıqtıñ üñireygen
qara kömeyin ayqın ajıratqanday. Budan üş sağat burın osı jerden
şabuıl bastalğan; ol, Goven, tap osı oyıq arqılı soldattarımen
munarağa basıp kirgen; bül oyıqtıñ arğı jağında bular barrikadağa tap
bolğan tömengi qabat, bul qabatta markiz otırğan zındanğa şığatın esik
bar; oyıq janındağı qarauıl osı zındandı küzetip tür.
Söytip, onıñ közqarası eriksiz sol jaqqa aua berdi de, qulağınan
"Erteñ - sot, bürsigüni -gilotina" degen söz aqiret ızıñınday ketpey
qoydı.
Ört buğaulandı, biraq oğan üsti-üstine su quyıp jatqanımen, ol birden
öşe qoymay, sumañdağan qızıl tilin şalqıta jalañdatıp qoyadı. Key
kezderi börenelerdiñ satırlay janğanı estiledi, al qabattardıñ birinde
eden əlde şatır qulap tüskende uşqın jan-jaqqa şaşıray atıladı;
töñirek nayzağay oynağanday kökjiekke deyin jap-jarıq bolıp,
munaranıñ şombal köleñkesi ormanğa deyin sozılıp ketedi.
Goven osı köleñke tüsken kögalda, qarauıl turğan oyıq janında
ayañdap jür. Keyde ol sausaqtarın ayqastıra, eki qolın köterip, basına
jamılğan jamılğısınıñ sırtınan jelkesine saladı. Bül onıñ oyğa
batıp jürgeni edi.
II. Govenniñ oy tolğauı
Ol qinala oy tolğadı. Onıñ köz aldında tañğajayıp qubılıs boldı.
Markiz de-Lantenak özgerip sala berdi.
Ol qat-qabat jay qanşama toğısqanmen munday nətijege jetkizedi dep
eşqaşan oylamas ta edi, senbes te edi.
Munday birdeñe boladı eken dep üş uyıqtasa tüsine engen emes.
Osınıñ bərin ol ne dep payımdadı eken sonda?
Aldınan bir suraq qoyıldı da, odan jaltaruğa qaqı bolmay qaldı.
Suraqtı qoyğan kim edi?
Oqiğalar edi.
Biraq oñay oqiğalar emes-tuğın.
Goven tergeuge tötep berip baqtı.
Ol qazir qatıgez sot aldında tur.
Sot - ar-ujdanı.
Ol tula boyı tolqıp turğanın sezdi. Onıñ eñ tabandı senimi, eñ asıl
serti, eñ buljımas şeşimi - bər-bəri tübirinen şayqalıp ketti.
Ol jaña ğana özi kuə bolğan nərseni neğurlım oylağan sayın, jan
tolquı soğurlım küşeye tüsti.
Ol boluğa tiis nərse üşin jauapkerşilik sezimnen bas sauğalay almadı.
Bül mañızdı is edi əri ol, Goven, osı iske köppen birge qatıstı. Simurden
"Munıñ sağan qatısı joq" dep qanşa aytqanmen, odan sırt bere almadı,
tamırı üzilgen terektey bir sezimge duşar boldı.
Goven jan-tənimen tebirendi.
Basınan aqiqattı sığıp şığarğısı kelgendey qos qolday ustap alğan.
Tuıp otırğan jağdaydı ayqındap, jigin ayıru oñay emes-tuğın.
Goven əlginde ğana keremet nərsege kuə boldı.
Markizdiñ qayırımsız jüregi jeñilis taptı.
Govenniñ aldında burın özimşil əri zulım delinip kelgen adam turdı;
onıñ tula boyında adamnıñ jan düniesindegi jamandıq ataulı:
qatıgezdik, adasuşılıq, soqırlıq, qasaqana taytalastıq, menmendik,
özimşildik - bər-bəri toqaylasqan, mine, endi osı adamğa bir keremet boldı.
Goven adamgerşiliktiñ adamdı jeñgenine kuə. Adamgerşilik aldında
sumpayılıq tize bükti.
Düniege jaña ayañ basqan, titimdey beykünə üş jan, aydalada panasız
qalğan, bıldırlap, külimdeuden basqa dəneñeni bilmeytin üş jetim azamat
soğısına, öşpendilik zañına, jappay oyranğa, özara qırğınğa, jiktik
dürdarazdıqqa, kekşildikke qarsı şıqtı da, saltanat qurdı. Adam estipkörmegen qılmısqa urındıruğa tiis qaskünem ört maqsatına jetpedi:
surqiyä piğıl iske aspadı. Feodaldıq ejelgi öşpendilik, özinen
keyingilerge degen etke siñgen mensinbeuşilik, dañdaysulıq, soğıs
uaqıtınıñ talabımen aqtalmaqşı dañğoylıq, memlekettik oy-pikir,
ımırasız kəriliktiñ təlimsigen şəlkezdigi - osınıñ bəri ömirge közin endi
aşqan səbi jandardıñ jarqın janarı aldında qausap, qojırap jüre
berdi.
Goven oy tolğaumen boldı.
Ayıp tağılğan, zañnan tıs dep jariyälanğan, qabırğağa tıqsırılğan,
qısqaşpen şegeşe qısılğan, tsirktegi añşa qıspaqqa tüsken, türmeşe öz
inine quıp tığılğan, temir tor men ot qursauına qamalğan markiz deLantenak qutılıp ketti. İə, munday keremet te onıñ qolınan keldi. Ol
munday soğıstağı eñ qiın tañğajayıp əskeri ayla jasadı: ol qaşıp
ketti. Ol boy tasalap, jasırına alatın ormanğa qaytıp oraldı; ol
qarañğılıqqa süñgi, zım-ziyä joğaldı. Onıñ qol astında özine jete tanıs
el bolatın, munda ol bastalğan küresti qaytadan oñay tutata alatın; ol
qaharlı qara küşke, kezbe jın-perige, ibilisterdiñ jetekşisine, jer
astındağı jauıngerlerdiñ kösemine - barşağa osınşama ürey salğan
orman qojayınına qayta aynala alatın. Jeñis Govendiki edi, biraq
Lantenak bas bostandığın qaytıp aldı. Lantenak qauipsiz jerde edi,
qızmet etuine qaytadan öris aşılğan; baspana tañdap aluına qıruar
mümkindigi bar-dı. Ol qaytadan iz şaldırmas, boy bermes, torğa tüspes
bolıp aldı. Arıstan tosqauılğa tüsti de, bulqına bosanıp ketti.
Endi ol tosqauılğa qaytıp keldi.
Markiz de-Lantenak özin qorğap kelgen tünekten şıqtı, oz erkimen, öz
tilegimen şıqtı, ormanmen qoş aytıstı, qauipsizdikti, bostandıqtı
elemey, kümənsiz ölimge qarsı jürip, əueli ot kömeyine umtılıp, tiriley
janıp ketuge təuekel jasadı, sodan satımen, basqalarğa araşaşı, al
özine zalaldı satımen tömen tüsti.
Munı ol ne üşin istedi?
Üş balanı qutqaru üşin.
Endi onı qaytpek?
Jazalap öltirmek.
Söytip, bül adam kişkentay üş bala üşin... öz balaları üşin be?.. Joq:
nəsildes tuıstarı üşin be? Joq... özi mülde tanımaytın, jalañayaq,
jalañbas qaydağı bir üş qu jetim üşin, ol qutılıp ketken, sətimen
qaşıp şığıp, jeñiske jetkendey masayrağan bül aqsüyek, bül murager,
bül qart bərin tastap, bərin umıtıp, bərin talaq etip, təuekelge bayladı
da, balalardı qutqardı, buğan deyin jurttıñ zəresin uşırıp kelgen, endi
qasiet darığan basın jauına təkapparlıqpen sıyğa tarttı.
Olar endi ne istemek?
Osı tartudı qabıl almaq.
Markiz de-Lantenak ekiniñ birin: öz ömiri men jaqınınıñ ömirin
tañday alatın; ol özine ölim tilep aldı.
Endi onı öltirmek.
Qaharmandıqtıñ qunı osınday!
Qayırımdı qılıqqa qastandı jauap!
Respublika muratın netken tabalauşılıq bül!...
Jəne osınıñ bəri əsker basşısınıñ qatısuımen, öziniñ, Govenniñ
qatısuımen istelmek! Əri ol böget jasau qolınan kelse de, osığan jol
bermek!"Munıñ sağan qatısı joq" dep özine aytıla salğan öktem sözge
tosılıp, köne qalmaq. Mundayda öziñdi alastau sıbaylastıq jasaumen
para-par ekenin iştey sezbeydi de! Əri ol kisi qatısatın munday mañızdı
iste onı jüzege asıruşıdan göri, jüzege asıruğa jol beruşi anağürlım
jaman ekenin tüsinbeydi de!
Biraq, ekinşi jağınan, osı ölimge, osı adamdı jazalap öltiruge ol
kelisimin özi bermep pe edi? Simurdenge Lantenaktıñ jöni bölek ekenin,
oğan meyirbandıqtıñ jatpaytının, Lantenak qolğa tüsisimen sonıñ,
Simurdenniñ, qolına beriletinin saltanatpen məlimdegen sonıñ özi,
adamgerşil Goven emes pe?
İə, ol Simurdenge borıştar: oğan osı bastı ustap beruge uəde etken,
endi sol bastı ustap bere turıp, ol borışın ğana ötemek.
Munıñ bəri solay. Biraq əñgime tap osı bas turalı bolıp pa edi?
Goven buğan deyin Lantenaktı jabayı jauınger, feodalizm fanatigi,
tutqındardı qurtıp kelgen qanıpezer, soğıs kezinde jügensizdikpen lañ
salğan jırtqış dep qana biletin. Münday Lantenaktan ol qorıqpaytın;
bül jendetti ol oylanbastan ölimge keser edi. Qaysar adam Govendey qaysar
sotqa tap bolar edi. Biraq sahnağa kütpegen jerden jaña Lantenak şıqtı.
Sumıray - batırğa, meyirimdi adamğa aynaldı. Endi Govenniñ aldında
jurttı qırıp kelgen qanıpezer emes, qayta araşaşı tür. Lantenak onı
jarq etken izgilik nayzağayımen tüyrep ötti.
Govenniñ aldında tağı bir küyinişti suraq turdı. Bül - tuıstıq
arqauı bolatın. Ol tökkeli otırğan qan - öz qanı, Govenderdiñ qanı emes
pe? Onıñ atası qaytıs bolğan, biraq atasınıñ ağası tiri bolatın jəne
bül ekinşi atası markiz de-Lantenak tuğın.
Govenniñ ar-ujdanınıñ dau-damayında məsele osılayşa qoyıldı da,
jauap özdiginen kelip tudı: Lantenaktı qutqaru kerek.
Al Frantsiyä şe?
Bül bərin özgertip sala berdi.
Frantsiyä - sumdıq qıspaqta. Frantsiyänı satıp ketti: ol jau aldında
qalqansız, qorğansız qaldı. Onıñ budan bılay mejesi joq: Germaniyä
Reynnen attap ötti; onıñ budan bılay bekinis qabırğası joq: İtaliyä Alpiden, İspaniyä - Pireneyden basıp ötti. Onıñ bir ğana tiregi - teñiz
tuñğiığı, muhit qalıp otır. Muhit sonıñ jağında. Ol muhitqa süyene
alatın jəne onıñ keñ aydınına arqa süyey otırıp, ulı da quattı
küyinde jalpaq jermen şayqasa alatın. Tipti sonıñ özinde de ol
jeñilmeytin. Endi odan aqırğı tiregin - muhittı da tartıp almaq. Bul
muhitta Angliyä tür. Ras, Angliyä frantsuz jağalauına qalay barudı buğan
deyin bilmeytin. Biraq endi Angliyäğa qol usınatın, muhit arqılı köpir
tastap, Pittke jəne sol teñiz qaraqşılarınıñ bərine: "Marhabat
etiñizder, törletiñizder!" deytin, "Mə, keregi Frantsiyä bolsa, ala
qoyıñızdar!" dep ayğay salatın adam bar. Jəne bül adam - markiz deLantenak.
Qazir bül adam Govenderdiñ qasında. Üş ay soñınan tüsip, üş ay qır
soñınan qalmay, quğınday jürip, aqırı qolğa tüsirdi. Revolyutsiyänıñ
ötkir tırnağı nəlet soqqan zalımdı jelkesinen bürdi; toqsan üşinşi
jıldıñ tüyilgen judırığı royalist qanıpezerdi jağadan aldı.
Feodalizmdi qorğauşı feodaldıq zındanğa qamaldı. Qamaldıñ tasına
deyin oğan qarsı köterildi: bül tas onı tırp etkizbey ustap otır, söytip,
otanın satpaq bolğan adamdı öz üyiniñ satıp ketkeni mınau.
Kek alar sot kelip jetti. Revolyutsiyä halıq jauın tutqındadı: endi ol
şayqasuğa da, küresuge de, ziyän keltiruge de dərmensiz. Vandeyäda qol köp,
mi bireu ğana bolatın. Osı midı qurtu azamat soğısın toqtatumen birdey.
Onı qutqarmaqşı bireu şınımen tabıla qoyar ma eken?
Simurden, yağni toqsan üşinşi jıl, Lantenaktı, yağni monarhiyänı
qıspaqta ustap tur, sonda oyda-joqta oljanı osınau temir qıspaqtan
qutqarmaq adam tabılıp qalsa şe? Lantenak, ötken şaq degen jalpılama
atı bar pəle ataulınıñ beynesi Lantenak, markiz de-Lantenak endi qabir
işinde; məñgiliktiñ zildey esigi soñınan tars jabıldı, sonda əldekim esik
tutqasın aşpaq bolsa şe? Qoğamğa qarsı bul qılmısker öldi, əri
sonımen birge bülik, alauızdıq, özara zulmat soğıs toqtalmaq, sonda
kenetten bireu onı qayta tiriltpek bolsa şe?
Pay-pay, bul öli bas sonda qalay keñkildep küler edi!
O dünieden kelgen bul kisi: "Rahmet senderge, aqımaqtar! Mine, men
tağı tirildim", - dep qanday tabalar edi?
Ol pasıq isin ekilene qalay qayta qolğa alar edi? Qaysarlığı qayta
ustap, masayrağan küyi, öşpendilik pen raqımsızdıqtıñ kekti batpağına
qanşalıqtı şattanıp, qaytadan belşesinen batar edi? Sonda üyler men
derevnyalar qaytadan lapıldap, tutqındardı qırıp-joyu, jaralılardı
urıp-soğu, əyelderdi atıp-asu qaytadan bastalmaq.
Joq-ə, basqa piğıldıñ bərin bılay qoyğanda, ol, Goven, özin osınşama
qayran qaldırğan meyirbandıq qılıqtıñ mañızın asıra bağalap turğan
joq pa?
İə, üş balanıñ ajal tırnağına iligip, olardı Lantenaktıñ
qutqarğanı ras.
Biraq olardı qurtpaq bolğan da sol Lantenaktıñ özi emes pe edi?
Olardı qızıl şoqqa tastağan kim? Kişkentay besikterin ört şığatın
jerge aparıp qoyğan kim? İmanus.
Al İmanus kim edi?
Lantenaktıñ ömirindegi adam, sonıñ oñ qolı bolatın. Örttiñ şığuına
kim jauaptı? Bastıq.
Söytip, ört qoyuşı da, kisi öltiruşi de sonıñ özi - Lantenak.
Ol ədetten tıs sonşama ne istey qoydı? Piğılın iske asırmadı, basayağı osı ğana.
Qılmıstı aldın ala oylastırıp, əzirlep qoyıp, aqırğı sətte keyin
şegindi. Öz-özinen şoşındı. Ana zarı ərkimniñ jan düniesinde, tipti
qatıp-semip qalğan jan düniesinde de ömir boyı önip-örbitin adamgerşil
janaşırlıqtıñ eski uytqısın qozğap jiberdi. Bül zar onı ketip bara
jatqan jolınan qaytıp oralttı. Ol batıp-öşpek bolğan tüneginen qayta
jarıqqa şıqtı. Qılmıs jasap turıp, onı talaq etti. Ol aqırına deyin
tajal bolıp qalmadı - bar bitirgeni osı ğana.
Sonda osınday bolar-bolmaşı nərse üşin oğan bərin qayıru kerek pe?
Oğan qaraqşılıq jasauğa paydalanar auanı, künniñ nurın, keñ jaziranı,
kökmaysa alqap pen orman-toğaydı, jaqındarın quldıqqa saluğa
paydalanar bostandıqtı, töñiregine ölim sebuge arnar ömirdi qayıru kerek
pe?
Al onımen məmilege keluge tırısu, bül ör keudege senimmen eser etuge
talpınu, oğan belgili bir şart boyınşa bas bostandığın usınu jəne
qanday da bir duşpandıq əreketten tartınuğa kelisesiñ be dep surau
qanday qatelik bolar edi? Munday əreket onı qalay dandaysıtar edi?
Munday əreketti ol qanşalıqtı jiirkenişpen, tıjırınıp qarsı alar
edi? Bül siyäqtı suraqqa ol qanday şapalaqpen jauap berer edi?
"Masqaralıq özderiñe, odan da meni öltiriñder!" dep qanşalıqtı
kekesinmen tabalar edi?
Joq, munday adamdı öltiruge, ne bosatıp jiberuge ğana bolatın.
Al öltirse şe? Netken sumdıq! Al bosatıp jiberse şe? Netken
jauapkerşilik!
Lantenaktı qutqaru - Vandeyämen, bası kesilmegen albastımen küresti
qayta bastau degen söz. Osı adam joğalısımen öşken ört jalını əp-sətte
aqpa juldızday jarq etip, qayta örşimek. Ol josparın jüzege
asırmayınşa, respublikanı - monarhiyämen jəne Frantsiyänı - Angliyämen
qulpı tasşa bastırmayınşa tınşımaydı. Lantenaktı qutqaru Frantsiyänı qurbanğa şalu degen söz. Lantenaktıñ tiri qaluı - jazıqsız
mıñdağan erkektiñ, əyelder men bala-şağanıñ ölimi, ağayın-tuıs
arasındağı qırğın soğıstıñ qayta bastaluı degen söz, bul ağılşındardıñ jağağa tüsui, revolyutsiyänıñ keri ketui, qalalardıñ
talqandaluı, Bretannıñ qanğa boyaluı, halıqtıñ japa şegui, quzğınnıñ
ulı şeñgeline olja tastau degen söz. Onı bosatıp jiberu - jolbarıstı
erkine jibergenmen birdey emes pe?
Sonan soñ suraq bastapqı qalpına tağı qaytıp keldi. Jə, jeter,
Lantenak jolbarıs pa eken?
Bəlkim, ol jolbarıs bolğan da şığar, al qazir şe?.. Govenniñ oyı bir
orında şır aynaldı.
Lantenak bar zulımdığın osınau janqiyärlıq əreketimen aqtadı. Endi
ol taza, pək.
Ol jurt qurmetine ie boldı.
Lantenak özin elden erek adam retinde tanıttı.
Endigi kezek Govendiki. Munday örşil qılıqqa ol nemen jauap
qaytarmaq?
Qaytpek?
Söytip, oyşa: "Men Lantenaktı qutqaramın!" dep bekindi ol.
"Tamaşa! degen basqa bir dauıs estildi jürek tükpirinen. - Bar,
kömektes ağılşındarğa. Dezertir bol. Jauğa barıp beril Lantenaktı
qutqarıp, Frantsiyänı sat!
Bul dauıs onı titirkendirip jiberdi. "Sen eşteñeni de şeşe almaysıñ,
qiyälşıl!" dedi ol iştey.
Iştey küres onı qarama-qarsı aqiqattar özara arpalısqan jerge, adam
sanası jetken adamgerşilik, otan, otbası siyäqtı eñ joğarı üş qağida birbirine qırği qabaqtana qaraytın jerge, tuyıqqa aparıp tiredi.
Goven señdey tolqıdı. Bül nağız azap edi.
Aldında tüpsiz eki şıñırau jattı. Ol Lantenaktı qurtuğa, ne
qutqaruğa tiis. Bir toqtamğa kelu qajet.
Borış onı osı eki şıñıraudıñ qaysısına itermeledi sonda?
III. Komandirdiñ plaşı
Qoñırau tün jarımın, sonan soñ tañğı sağattı soqtı. Goven oyıqtıñ
qasına qalay kelip qalğanın özi de bayqamadı.
Ölimsiregen örtten töñirekke kömeski jarıq tarap jatır.
Sönip bara jatqan jalınnıñ jıltıldağan səulesi munaranıñ sırt
jağın oray qıratqa tüsip, qırat birese tünekten şığıp, birese qayta
tünekke batıp tur. Birauıq qarañğılıqpen alma-kezektesken jıltıldağan
səule aynaladağı zattardıñ bərin oğaş zoraytıp jiberdi de, qarauılda
turğan saqşılar alıstan qaydağı bir aruaq siyäqtanadı. Oyğa şomğan
Goven ot pen tütinniñ arpalısına sülesoq qaray qalğan. Jarıq pen
qarañğılıqtıñ üzdiksiz almasuı da onıñ oyında taytalasqan qaramaqarsı aqiqattardıñ almasuına uqsas bir ersi səykestik barday.
Kenet budaq-budaq tütin arasınan örtten uşıp tüsken şoq qırat
töbesin jap-jarıq etip jiberdi de, Govenniñ köz aldınan jük arbanıñ
qızğılt sulbası qılañ etti. Ol anıqtap qaray bastadı. Jük arbanı
forma kigen üş burıştı bas kiimi bar salt attılar küzetip jür eken. Bül
osıdan birneşe sağat burın, kün batarda Geşan ekeui dürbimen körgen jük
arbağa uqsap ketti. Üstinde bireuler küybeñdep jür, tüsirip jatsa kerek.
Olar arba üstinen anda-sanda metall dıbıs şığarıp qoyatın, tegi, auır
nərse tüsirip jatır. Bul jerden onıñ ne ekenin anıqtap köru qiın edi.
Özi kespeltek ağaşqa uqsaydı. Eki adam jəşikti jerge tüsirdi, onıñ
işinde, nobayına qarağanda, qanday da bir üş burıştı zat bar siyäqtı.
Şoq öşti de, aynala qaytadan qarañğılıq jamıldı. Goven işinde ne
barın bilgisi kelip, Əlgi jəşikke şuqşiyä uzaq qaradı.
Qolşamdar jağılıp, əldeqanday köleñkeler erbeñdey bastadı. Keykeyde ağaş şapqan balta dausına uqsas bir dıbıs estiledi. Bireu şalğı
qayrap jatqanday, qaydağı bir metall dıbıs qulaqqa şalınadı.
Qoñırau sağat ekini soqtı. Goven ıqtiyärınan tıs aqırın, jüreksine
basıp, oyıqqa bettedi. Ol jaqındağanda saqşı qarañğıda galunmen
tigilgen komandir plaşın bayqap qalıp, izet berdi. Goven qarauıl bölmege
aynaldırılğan munaranıñ tömengi zalına kirdi. Töbede qolşam ilingen.
Şam bölmede saban üstine sulay-sulay ketken jəne beri derlik uyıqtap
jatqan qarauılşılardıñ denesine sürinbeytindey ğana zalğa birkelki
jarıq tüsirip tur eken.
Komandir işke kirgende jerde jatqandardıñ keybireui, onıñ işinde
qarauıl bastığı -ofitser de orındarınan uşıp turdı. Goven ofitserge
tas qamaudıñ esigin nusqap:
- Aşıñız, - dedi.
Irğaq keyin ısırıldı. Goven tas qamauğa kirip, artınan esik tars
jabıldı.
Jetinşi kitap
FEODALİZM JƏNE REVOLYuTsİYa
I. Ata tek
Jer astındağı qamaudıñ tas edeninde qolşam janıp tur; sol jerde
bir tostağan su men bir üzim nan. Edenge bir quşaq saban töselgen.
Esik sıqırlay aşılğanda markiz torğa qamalğan hayuanşa kamera
işinde ərli-berli jür eken.
Ol esik sıqırına basın köterdi. Onı men Govenniñ arasında, eden
üstinde turğan şamnan ekeuiniñ de betine jarıq tüsti: markiz keñk-keñk
küldi:
- Səlemetsiz be, sudar? Köpten köre almay, qumarım tarqamay jür edi.
Menimen jüzdesuge iltipat bildiripsiz. Rahmet onıñızğa. Sizben
əñgimelesuge öte quanıştımın, əbden zerigip ketip em. Dostarıñız
uaqıttı bosqa ötkizip jatır. Adamnıñ jeke basın kuəlandıru, əskeridala sottarı jəne basqa rəsim bitkenniñ bəri - isti sözbuydağa saluşılıq
qana. Olardıñ ornında bolsam, tura iske köşer edim. Men munda öz
üyimdemin. Kiriñiz işke. Mınau oqiğalar jayında ne dey alasız? Eren
nərse emes pe? Erte, erte, ertede, korol men onıñ zayıbı - koroleva
bolıptı. Korol - korol de, koroleva - Frantsiyä bolatın. Söytip
jürgende koroldiñ basın şauıp, korolevanı Robesperge uzatıptı. Bül
mırza men bul bikeştiñ arasınan Gilotina deytin qız düniege kelipti.
Meniñ, sirə, sol qızben erteñ tanısuıma tura keletin şığar. Quanışım
qoynıma sıyar emes. Bül jerde sizdi körip turğanıma da quanıştımın.
Meni sol suluğa didarlastıruğa kelgennen saumısız? Əlde şeniñizdi
arttırıp, jendet etip tağayındağan şığar? Joq pa? Eger bul jay ğana
dostıqpen səlemdese kelgeniñiz bolsa -dən rizamın. Siz, bəlkim, vikont
mırza, dvoryandardıñ kim ekenin umıtqan şığarsız. Endeşe, jaqsılap
qarap alıñız - solardıñ biri aldıñızda tür. Əri ol sizdi quana-quana atıp
tastar edi. Aytqanday, siz neğıp tigiñizden tursız? Raqım etiñiz,
otırıñız. Ras, edende otıruğa tura kelmek, sebebi bul salonda kreslo
degen joq, biraq qoqısta turatın adamğa jerge de otıruğa boladı ğoy.
Men munı sizge til tigizu üşin aytıp otırğan joqpın: öytkeni sizder
halıq deytin nərseni biz qoqıs dep ataymız. Siz menen "Bostandıq!
Teñdik! Tuısqandıq!" dep ayğaylauımdı talap etpessiz dep ümittenemin.
Bul jer - üyimniñ eski bölmesi: bir kezderi mırzalar munda mujıqtardı
qamaytın, endi mujıqtar mırzalardı qamaytın bolıptı. Osı
bılşıldıñ atı revolyutsiyä körinedi. Otız altı sağattan soñ basımdı
almaq. Nesi bar, qarsılığım joq. Əytse de siz temeki sauıtıma kisi
jiberseñiz, bül sizdiñ tarapıñızdan ibalıq bolar edi, men onı joğarıda,
siz bala küniñizde tizemnen tüspey oynaytın bölmede umıtıp ketippin...
Vikont, sizge mınanı aytqım keledi: sizdiñ esimiñiz - Goven jəne qanşama
tañdanarlıq
bolğanmen,
sizdiñ
qan
tamırıñızda
da
meniñ
tamırımdağıday asıl qan ağadı. Bül qan meni abzal adam etse, sizdi
jeksurın etipti. Buğan men kinəli emespin dep menimen talasuıñız mümkin.
Biraq bül meniñ de kinəm emes. Sanasız qılmıskerler de boladı. Bəri de
adamnıñ qanday auamen tınıstaytınına baylanıstı. Qazirgidey zamanda
eşkim de öz qılığı üşin jauap bermeydi. Sayqal revolyutsiyä bərimizdi de
təlkek etude jəne bizdiñ şekten şıqqan zulımdarımızdıñ bəri, şın
məninde, nağız aşıq auızdar ğana. Sizden-aq bastalıq. Sizge qayran
qalmau mümkin emes. Ziyälı otbasınan şıqqan, qoğamda biik dəreje
iemdenip, öziniñ asıl qanın ulı is üşin töguge mümkindigi bola tura, tap
osı Turg-Goven qamalınıñ vikontı, keleşekte zañdı gertsog atanu jəne
Frantsiyänıñ meri degen ataqtı miras etu qolınan keletin Bretan
murageri bola tura, yağni jer betinde parasattı adamnıñ tiler nərsesin
tügel derlik iemdene otırıp, qazirgidey küyge jetudi artıq köretin əri
jauları zulım dep qaraytın, al dostarı aqımaq dep sanaytın jas jigitke
süysinbeu mümkin emes. Aytpaqşı, abbat Simurden mırzağa sol em ayta
barğaysız.
Markiz eşteñeni böle-jarmay, jaqın-jaranımen əñgimeleskendey
Govenge köñildi de şat jüzben qarap, qolın qaltasına salğan qalpı
jaydan-jay, baysaldı söylep tur.
- Jasırmaymın - men sizdi öltirmek boldım; bül üşin qolımnan
kelgenniñ bərin istep baqtım. Sizge öz qolımmen üş dürkin zeñbirek attım.
Bul sıpayılıq emes, munı moyındaymın, biraq soğıs kezinde duşpannan
sıpayılıq saqtaudı kütu ersilik bolar edi ğoy. Al sizben biz soğısıp
jürgenbiz, jien mırza. Aynaladağınıñ bərin ört quşıp, qan japtı.
Koroldi öltirdi. Pa, şirkin, zaman bolğanıña!
Ol tağı ündemey qaldı da, sol sarınmen qayta söylep ketti:
- Oylap qarasañ, Volterdi* darğa asıp, Russonı* galerağa aydasa,
munıñ biri de bolmas edi. Öy, osı bir aqılgöy nemeler-ay, pəleniñ bar
bası solarda emes pe? Avtorlarınıñ özin örteudiñ ornına, şığarmaların
örtepti. Bəriniñ sebebi - şıjbay-şatpaqşılar men uyqas qualauşılar.
Men bolsam, bül qağaz şimaylauşılardıñ bərine əkesin tanıtar edim! Biz
öz zamanımızda sot qurıp, jazalay biletinbiz. Mine, tap osı bölmede
adamdardı parşalağan bolatın: qabırğada tipti doñğalaq izi de
saqtalıptı. Biz qaljıñdı bilmeytinbiz. Joq, joq, şıjbayşatpaqşılardı atay körmeñiz. Volterler barda Marattar da boladı.
Qağaz şimaylauşılar barda qanişerler de bola bermek. Siyä barda qara
daq ta bolmaq. Adam qolına qalam ustaudı umıtpayınşa, aqımaqtıq pen
sumpayılıq parıqsız qatıgezdikti tudıra bermek. Qılmıstı tudıratın kitap. Munday sandıraqtı jurt qaytip qana ermek etedi deseyşi? Osınau
quqılardıñ bərin bizge tüsindirip jatudıñ qajeti qanşa? Adam quqığı!
Halıq quqığı! Qiyäl, bos söz. Qur sandıraq. Sizderdiñ jeksurındarıñız,
jarlı-jaqıbaylarıñız quqıq dep jürgen nərse ne? Quday men patşanı
öltiruşilik. Bul sumpayılıq emey - nemene? Malğundar!.. Siz üşin
reniştimin, qayırımdı taqsır. Siz ejelgi Bretan ruına jatasız; bizdiñ
sizben arğı atamız bir. Ol - Goven de-Tuar. Siz, sudar, məñgürttigiñizge
bəldenesiz, meniñ atqosşımmen teñ boluğa məzsiz. Siz bala keziñizde-aq men
qart bolatınmın: men murnıñızdı sürtetinmin, qazir de sürte alamın.
Boyıñız öskenmen, oyıñız öspepti: eseye kele ergejeylige aynalıpsız.
Sizben körispegeli jolımız eki ayrılıptı: men namıs jolımen, siz - oğan
qarama-qarsı jolmen ketipsiz... Munıñ bəri nemen tınarın bilmeymin,
biraq sizdiñ dostarıñız siyäqtı mırzalardıñ - silimtik jeksurındar
ekenin bilemin!
Bəri tamaşa, azamat mırzalar! Frantsiyäda patşalıq qurıñdar,
qojayındıq etiñder, bilep-tösteñder, Uyalıp-qızarmañdar, öz üyleriñde
jürgendey seziniñder! Biraq dinniñ din bolıp qaların, korol ökimetiniñ
tarihımızdıñ on bes ğasırın qamtıp kelgen deregi ne isteseñder de
dəlel bolıp qaların jəne eski frantsuz aqsüyektigi tipti basınan
ayrılğanda da, sizderden əldeqayda joğarı bolıp qaların bilip
qoyıñızdar.
Sizder
bərin
aypap-jaypap
qurttıñızdar,
qirattıñızdar,
oyrandadıñızdar. Sizderge dvoryandıqtıñ qajeti joq. Nesi bar, sizderge
endi ol bolmaydı da jəne sizder oğan əli zar bolıp, jas tögesizder.
Sizderde endi seriler men batırlar bolmaydı. Hoş, Frantsiyänıñ qayran
ulılığı!
Az-kem kidirip, ol tağı da mınanı ayttı:
- Koroldi öltire beriñder, dvoryandardı öltire beriñder, dinbasıların
öltire beriñder, eski zañdardı, eski dəstürlerdi, eski minez-qulıqtardı
jaypap joyıñdar, talqandañdar, tonañdar, ayaqqa taptañdar; taqtardı
töñkeriñder, altardı tabalañdar, qudaydı alastañdar jəne oyranı
şıqqan jerde oynaq salıñdar - erikteriñ. Men bərin ayttım. Endi meni
gilotinağa jöneltiñder. Vikont mırza, iilip, təjim etem!
Ol tağı da:
- Men sizge köptegen küyinişti aqiqattı aytıp saldım. Biraq neden
qorqayın? Men endi ölikpin, - dedi.
- Siz eriktisiz, - dedi Goven.
Ol markizdiñ qasına barıp, üstindegi plaşın şeşti de, Lantenaktıñ
iığına jauıp, közine küloparasın basa kigizdi. Olardıñ boyı birdey edi.
- Ne istep jatırsız? - dep suradı markiz. Goven oğan jauap
qayırmastan:
- Poruçik, esikti aşıñız! - dep əmir etti. Esik aşıldı:
- Soñımnan jauıp alğaysız! - dep Goven tağı dauıstadı da, añ-tañ
bolğan markizdi bosağadan iterip jiberdi.
Munaranıñ qarauıl bölmege aynaldırılğan tömengi zalında,
oqırmannıñ esinde şığar, jalğız şamnan kömeski jarıq tüsip turğandı. Uyıqtamay, oyau jatqan soldattar osınau əlsiz jarıqta jamılğısı
bar galunmen tigilgen komandir plaşın kigen suñğaq boylı adamnıñ
jandarınan esikke qaray ötkenin kördi. Olar izet berdi de, anau esikten
şığıp, joq boldı.
Markiz zal işimen asıqpay ötip, oyıqtan asıla attadı da, basın
tastıñ qırına birneşe ret soğıp alıp, aqırı munaradan şıqtı. Saqşı
onı Goven eken dep oylap, mıltığın qarauılğa aldı.
Markiz erkindikke şığısımen ayaq astınan mayda şalğındı sezgende,
qarsı aldınan eki jüz qadam jerde ormannıñ şeti men jazıqtı körip,
onda, orman işinde, özin tasalar tün qarañğısı, bostandıq, ömir kütip
turğanın tüsinip, kilt toqtadı. Ol kenet abdırap qalıp, qapılısta bir
qılıq jasap qoyğanday jəne durıs istedim be osı, keyin qaytqanım durıs
bolmas pa eken dep oylanğan adamday, birer minut qozğalmay, düdəmal
qalıpta turıp qaldı. Biraq biraz oylanıp, oñ qolın kötere, sausağın sart
etkizdi de, "Nesi bar?" dep kübir etip, ilgeri jürip ketti.
Tas qamaudıñ esigi jabıldı. Esiktiñ ar jağında Goven qaldı.
II. Əskeri sot
Simurden aldağı əskeri sottıñ məjilis ornı etip şabuıl aldınan
barrikada ornatılğan jəne keyinnen qarauıl bölmege aynaldırılğan
munaranıñ tömengi zalın tañdap aldı. Simurden bükil protseduranı
oñaylatudı jaqtadı, türmeden sotqa jəne sottan eşafotqa deyingi joldı
qısqartqısı keldi.
Tal tüste, sonıñ jarlığına səykes, sot məjilisi aşıldı. Qarağay
üstel üstinde janulı eki balauız şam, üsteldiñ bir jağında sabannan
toqılğan üş orındıq, ekinşi jağında, orındıqtardıñ qarsı aldında
taburet tur.
Üsteldiñ eki şetinde biri prokurorğa, ekinşisi hatşığa degen eki
taburet. Bül jerde prokurordıñ qızmetin polk fureri* atqaruğa tiis
boldı, al hatşı bolıp kapraldardıñ biri tağayındaldı.
Üstel üstinde eki siyä sauıt, qızıl sorğıştıñ tayaqşası, mıs mör,
işinde taza qağaz salınğan papka men birinde zañnan tıs dep
jariyälanğandardıñ tizimi bar, ekinşisinde Konventtiñ dekreti bar tasqa
basılğan beti aşıq jayulı eki plakat jatır.
Ortañğı orındıqtıñ art jağında üş tüsti birneşe tu qoyılğan.
Törağağa arnalğan bül orındıq tas qamauğa kiretin esiktiñ tura
qarsısında edi. Onıñ eki jağında eki jandarm tür. Kuəlar soldattar
bolatın.
Ortañğı orındıqta Simurden otır: oñ jağında - sottıñ ağa müşesi
kapitan Geşan, sol jağında - sottıñ kişi müşesi, serjant Radub.
Simurden basına üş tüsti kokardası bar qalpaq kigen, janında qılış
jəne belbeuine qıstırğan eki tapanşası bar. Qılış tilgen betiniñ qıpqızıl bolıp turğan tırtığı onıñ suıq jüzine ızğar şaşqanday.
Radub aqırı bolmağan soñ jarasın baylauğa köndi. Bası aq oramalmen
tañılğan, sırtına qan tañbası jayılıp şıqqan.
Sot məjilisi əli aşıla qoyğan joq. Üstel janında sudyalar aldında
habarşı tür, onı kütip turğan attıñ munarağa kireberiste tUyağımen jer
tarpığanı estiledi. Simurden habarlama jazıp otır:
"Azamattar, Qoğamdı qutqaru komitetiniñ müşeleri!
Lantenak qolğa tüsti jəne erteñ jazalanıp öltirilmek".
Ol ay-künin belgilep, qolın qoydı da, depeşanı konvertke salıp,
şabarmanğa berdi. Ol üyden şığa atına minip, şaba jöneldi.
Sonda Simurden:
- Kameranı aşıñdar! - dep dauıstay buyırdı.
Jandarmdar ısırmanı əri iterip, esikti aştı da, işine kirip joq
bolıp ketti.
Simurden basın köterip, qolın tösine ayqastırıp, esikten köz
almastan:
- Tutqındı kirgiziñder! - dep sañq etti. Tabaldırıqtan eki jandarm
men ortalarındağı tutqın körindi.
Simurden selk etti:
- Goven! Senbisiñ? - dedi ol qapelimde ne aytarğa bilmey. Söytti de: Men ayıpkerdi əkeludi talap ettim ğoy, - dedi jalma-jan.
- Ayıpker - men, - dedi Goven.
- Qalayşa? Lantenak şe?
- Lantenak bostandıqta jür.
- Qaşıp ketti me?
- Qaşıp ketti.
- İə, iə, tüsinikti, - dep kübirledi Simurden dausı dirildep. - Qamaldıñ
qojayını emes pe, kirip-şığatın esik-tesiktiñ bəri məlim ğoy oğan.
Zındanda qupiyä jol bar şığar, sirə, onı ne ğıp oylamadım eken!.. Ol,
ərine, özgeniñ kömeginsiz-aq qaşıp kete alatın edi ğoy.
- Oğan kömektesipti, - dedi Goven.
- Qaşıp ketuine kömektesip pe? Ol kim?
- Men.
- Sen be?
- Men.
- Ne dep sandıraqtap tursıñ?
- Men onıñ kamerasına kirdim. Biz ekeuden-ekeu boldıq. Men oğan
plaşımdı kigizip, betine jamılğımdı japtım, söytip, meniñ ornıma ol
şıqtı da, men kamerada qaldım. Endi, mine, aldıñızda turmın.
- Bulay etuiñ mümkin emes!
- Osılay ettim.
- Mümkin emes!
- Aytqanım ayna-qatesiz.
- Lantenaktı əkeliñder!
- Ol munda joq. Soldattar meniñ plaşımdı kigen onı körip, men dep
oylap, ötkizip jibergen. Əri ol kezde mezgil əli qarañğı bolatın.
- Sen aljasqan şığarsıñ!
- Şınım sol.
Ünsizdik ornay qaldı. Aqırı Simurden ər sözin əreñ-əreñ ejiktey
ayttı:
- Eger bul ras bolsa, sen... qılığıña layıq...
-... Ölim jazasına kesilemin, - dep təmamdadı onıñ sözin Goven.
Simurden öliktey bozarıp, jasın tüsken adamday melşiip qattı da
qaldı. Tınısı tarılıp ketti. Mañdayınan suıq ter burq etti. Ol dausın
əzer bilep:
- Jandarmdar, ayıpkerdi ornına aparıñdar! - dedi. Goven taburetke
otıra ketti.
- Jandarmdar, qılıştı suırıñdar! - dep buyırdı Simurden.
Əskeri sottarda bül ayıpkerge ölim jazası töngen jəytte aytılatın
ədettegi rəsim edi.
Jandarmdar qılışın qınabınan suırdı.
- Ayıpker, turıñız, - degende Simurdenniñ dausı qaytadan qatu da
baysaldı estildi.
Ol oğan "sen" degen sözdi budan bılay aytqan joq.
III. Dauıs beru
Goven ornınan turdı. Simurden suraq qoya bastadı:
- Atı-jöniñiz kim?
- Goven.
- Atağıñız qanday?
- Soltüstik jağalaudağı ekspeditsiyälıq otryadtıñ komandaşısımın.
- Siz qaşıp ketken qılmıskerdiñ tuısısız ba?
- Men onıñ jien nemeresimin.
- Sizge Konventtiñ dekreti məlim be?
- Sizdiñ üsteldiñ üstinde jatqan ba? İə, məlim.
- Bul dekret jöninde ne ayta alasız?
- Men onı öz qoltañbammen bekitip, sonda aytılğannıñ berin qatañ
orındauğa buyrıq bergenmin jəne tömengi jağında meniñ atı-jönim
turğan qosımşa sözdi özim jazğanmın.
- Öziñizge qorğauşı tañdap alıñız.
- Men özimdi-özim qorğaymın.
- Ayta beriñiz.
Simurden qaytadan baysaldı qalpına keldi, biraq bul baysaldılıqtan
tiri adamnıñ sabırlılığınan göri, jartastıñ melşigen tabandılığı
sezilip turdı.
Goven oyın jiıstırğanday, ün-tünsiz qaldı.
- Siz öziñizdi qorğap ne aytar ediñiz? - dep suradı odan Simurden.
Goven basın köterip, eşkimge qaramastan, söyley bastadı:
- Gəp mınada. Men məseleniñ bir jağımen bolıp, ekinşi jağın
añdamay qalıppın. Özim kuə bolğan meyirbandı qılıq qıruar qılmıstı
közimnen tasalaptı. Qart... ol qutqarğan balalar... Osınıñ bəri jeke
basım men borışımnıñ ortasına kese-köldeneñ tura qalıptı. Men
janıp jatqan derevnyalardı, tıp-tipıl bolğan eginjaydı, atılğan
əyelderdi, qurtılıp jatqan tutqındardı, közi joyılıp jatqan
jaralılardı umıtıppın; men Frantsiyänı ağılşındarğa satıp
jibergenin esten şığarıp, otannıñ qanişerin bosatıp jiberdim. Men
kinəlimin. Men osını ayta turıp, özime qarsı söylep turğanday körinuim
mümkin. Bul qate: men özimdi jaqtap söylep turmın. Kinəli adam kinəsin
moyındağanda qutqaruğa turarlıq birden-bir nərseni - arın qutqaradı.
- Öziñizdi qorğap aytarıñızdıñ bəri osı ma? - dep suradı Simurden.
- Men buğan qosa bastıq retinde ülgi körsetuge tiis bolğanımdı ğana
ayta alamın, demek, siz de sudya retinde ülgi körsetuge tiissiz.
- Qanday ülgi?
- Meni ölim jazasına kesiñiz.
- Siz munıñ özi ədil jaza dep senesiz be?
- Ədil ğana emes, qajet te.
- Otırıñız.
Furer-prokuror türegelip, əueli burınğı markiz de-Lantenaktı
zañnan tıs dap jariyälağan qaulını, sonan soñ tutqın bülikşiniñ qaşıp
ketuine septesetin adamğa ölim jazasın belgilegen Konventtiñ dekretin
oqıdı. Ol dekret jazılğan tasqa basılğan plakattıñ astındağı birneşe
jol jazudı da oqıp şıqtı: onda, bül jazuda, joğarıda atalğan bülikşige
qoldau nemese jərdem körsetuge ölim jazasımen üreylendiru arqılı
tıyım salınğan bolatın jəne onıñ astında "Ekspeditsiyälıq otryadtıñ
komandaşısı Goven" degen qoltañba turğan.
Prokuror oqıp bolıp, ornına otırdı.
Simurden qolın ayqastırıp, bılay dedi:
- Ayıpker, muqiyät tıñdañız. Jinalğan jamağattan şulamaudı jəne
eşqanday eskertu jasamaudı ötinemin, zañğa jurttıñ bəri qurmetpen
qarauğa mindetti. Biz dauıs beruge kirisemiz. Ükim jay köpşilik dauıspen
şığarılmaq. Sudyalardıñ ərqaysısı ayıpkerdiñ közinşe öz pikirin
aytadı, nege deseñiz, ədil sottıñ jasırarı joq. Ol biraz uaqıt ündemey
qaldı da:
- Söz ağa sudyaniki. Kapitan Geşan, söyleñiz, - dep qosa ayttı.
Kapitan Geşan Simurdendi de, Govendi de bayqamay otırğan sekildi. Ol
qarsı aldında tüpsiz şıñırau jatqanday dekret plakatqa qabağın qars
tüye, üreyli közimen qadala qalğan.
- Zañ tüsinikti, - dedi ol tüneriñki dauıspen. - Sudyanıñ jayın adamnan
artıqşılığı da bar, kemşiligi de bar: kemşiligi sol - onıñ jüregi joq
jəne boluğa tiis emes; artıqşılığı sol - onıñ qolında qanjar bar.
Hristos düniege kelgennen bastap tört jüz on törtinşi jılı rimdik
Manliy ulın özinen aldın ala ruqsat suramastan jeñiske jetkeni üşin
jazalap öltiripti. Tərtip buzğandıq osılayşa jazalaudı qajet etken. Bul
jerde biz zañ buzuşılıqtı körip otırmız, al zañ tərtipten de joğarı.
Adamğa işi-bauırı eljiregende ayıpker otanın qauipke baylaptı.
Janaşırlıq keyde qılmıs bolıp şığadı. Komandir Goven bülikşil
Lantenaktıñ qaşıp ketuine septesti. Goven kinəli. Men ölim jazasın
jaqtap dauıs beremin.
- Hatşı, jazıp qoyıñız, - dedi Simurden.
Hatşı "Kapitan Geşan ölim jazasın jaqtaydı" dep jazıp qoydı.
- Geşan, sizdiñ şeşimiñiz durıs. Rahmet sizge, - dedi Goven.
- Söz kişi sudyaniki, - dedi Simurden. - Serjant Radub, söyleñiz.
Radub ornınan turdı da, ayıpker jaqqa burılıp, oğan izet jasadı.
Sonan soñ dausın kötere söylep ketti:
- Olay bolsa, meni de gilotinağa salıñdar, öytkeni quday atımen ant
etemin, əueli qart istegendi, sonan soñ bizdiñ komandir istegendi isteu üşin
tım köp qun töler edim. Əlgi seksen jastağı qarttıñ quytaqanday üş
nəresteni qutqaru üşin örtke qoyıp ketkenin körgen kezde men: "Jaraysıñ,
qartım, sabaz ekensiñ" dep edim. Al komandir qarttıñ qarğıs atqır surqiyä
gilotinalarıñnan qutıluına jərdemdeskenin estigende: "Bul üşin
komandirdi general şenine köteru kerek: ol - nağız adam" dedim. Bizde
krest pen əulieler bolsa, men, quday atsın, oğan əulie Lyudoviktiñ kresin
berer edim. Şınında da, ne bop baradı özi?! Goven komandir tort ay boyı
osınau royalistik tobırdı qoyşa dürkiretip quıp keledi, əri qolına
qılışın ustay, basın qauip-qaterge tige respublikanı qorğap keledi,
rasında, Dol tübindegi şayqastı sonıñ arqasında ğana uttıq qoy,
munday iske əjeptəuir aqıl jumsau kerek-tuğın — al sender osınday
asıl qazına, osınday komandir qolda turğanda odan qutıluğa
tırısasıñdar! Onı general etudiñ ornına, basın kesip almaqsıñdar! Bul
degen esuastıq qoy!.. Siz de aytsa aytqandaysız, azamat Goven! Siz meniñ
komandirim bolmay, batalonımdağı kapral bolsañız, sizge əlgide mıqtap
bılşıldadıñız der edim. Qart balalardı qutqarıp, jaqsı istedi; qarttı
qutqarıp siz de jaqsı istediñiz; al eger jurttı jaqsı qılıq üşin atıpasa bastasa, qurısın de bəri! Bul arada birdeñege tüsinsem buyırmasın!..
Demek, balalar tiriley janıp ketse de, qarttıñ tırp etpeui jəne bizdiñ
komandir qarttıñ basın şapqızuı kerek edi ğoy, ə? Joq, tüsinbeymin!
Odan da meni gilotinağa jiberiñder. Odan da osınısı durıs...
Tüsinseñderşi, eger balalar opat bolsa, Qızıl Börik batalonı masqarağa
uşıraytın edi ğoy. Sender osını qalaysıñdar ma? Biz basımızdı ne
üşin oqqa tiktik, oybay-au? Bizden komandirimizdi tartıp alıp,
gilotinağa jöneltuleri üşin be? Joq, bul sandıraq! Bulay bolmaydı. Biz
komandirimizdi jaqsı köremiz, bizge komandirimiz əbden kergi Endi ol bizge
burınğıdan da qımbat. Onı gilotinağa jiberu degen ne sumdıq? Munı
estudiñ özi külki ğoy! Joq, joq, munan aulaq! Biz munı qalamaymız.
Tıñday-tıñday mezi boldım. Ne dep kökiseñder de erikteriñ, biraq bul bolmaytın nərse!
Sonı ayttı da, Radub ornına otırdı. Jarasınıñ auzı aşılıp ketti.
Şüberek astınan burın qulağı bolğan jerden samayın boylay jipsip qan
ağa bastadı.
Simurden Radubqa burıldı.
- Siz ayıpkerdi aqtaudı jaqtap dauıs beresiz be?
- Men onıñ şenin general etip ösirudi jaqtap dauıs beremin, - dep
jauap qattı Radub.
- Men sizden ayıpkerdiñ aqtaluın qalaysız ba dep surap turmın.
- Men onı respublikadağı birinşi adam etudi qalaymın!
- Serjant Radub, anıq jauap beriñiz: siz komandir Govenniñ aqtaluın
qalaysız ba? İə ma, joq pa?
- Men onıñ ornına mına meniñ basımdı şabudı qalaymın!
- Demek, siz aqtaudı jaqtaysız ğoy, - dedi Simurden.
- Hatşı, jazıp qoyıñız.
Hatşı "Serjant Radub aqtaudı jaqtaydı" dep jazdı.
Sonsoñ:
- Bir dauıs ölim jazasın jaqtaydı, bir dauıs aqtaudı jaqtaydı.
Dauıs eki bölindi, -dedi.
Dauıs beru kezegi Simurdenge keldi.
Ol türegelip, qalpağın şeşti de, üstelge qoydı. Bozarğan beti
küreñdene tüsti.
Eger sot zalında otırğandardıñ bəri zirat işinde jatsa da, tınıştıq
munan beter meñireu bolmas edi.
Simurden saltanattı, sabırlı, qatañ dauıspen ün qattı:
- Ayıpker Goven, biz sizdiñ isiñizdi qaradıq. Əskeri sot respublikanıñ
atınan bir dauısqa qarsı eki dauıspen...
- Ol oylanıp almaq bolğanday kidirip qaldı. Ol neden tolqıdı eken?
Ölim jazasına kesken ükimnen be? Aqtaudan ba? Bəri demin işine tarta,
tına qaldı... - sizdi ölim jazasına kesedi -, dep barıp, Simurden sözin
təmamdadı.
Onıñ quqıl tartqan jüzinen saltanat qurğan borış seziminiñ adam
aytıp jetkisiz azabı ayqın körindi. Biraq bul lıp etpe körinis edi, jalt
etti de joq boldı. Simurdenniñ jüzi qaytadan tastay qattı.
Ol ornına otırıp, qalpağın kiip jatıp:
- Goven, erteñ siz kün şığa jazağa tartılasız, - dedi.
Goven ornınan turıp, sotqa iildi de:
- Azamat sottarğa rahmet aytamın, - dedi.
- Ayıpkerdi əketiñder, - dep buyırdı Simurden.
Ol qolımen belgi berdi. Zından esigi aşılıp, Govendi işke kirgizip
jiberdi de, soñınan tars jabıldı. Jandarmdar esik aldında jalañ
qılışpen küzette turıp qaldı.
Radub esinen tanıp, edenge sılq quladı. Onı köterip əketti.
IV. Simurden sudyadan soñ Simurden ustaz
Əskeri lager qujınağan aranıñ Uyasına uqsas, əsirese, revolyutsiyä
zamanında. Turg qamalın alğan erjürek respublikaşıl otryad soñğı
oqiğalar əbden şırqın buzıp jibergen ara Uyasınday gu-gu etedi.
Soldattar Lantenaktıñ qaşıp ketkenin estip, otryad komandiri Govenge
renjuli edi. Lantenak boluğa tiisti tas qamaudan Govendi alıp şıqqanda
sot zalında otırğandardı tız etpe sezim dir etkizdi. Munı ile-şala bükil
lager estip bildi. Soldattar: "Endi Govendi sottap jatır, biraq bül köz
boyauşılıq qana. Osınday burınğılardıñ bərine, onıñ üstine poptarğa
senuge bola ma, təyiri? Biz jaña ğana burınğı vikonttıñ markizdi
qaşırıp jibergenin kördik. Endi biz dinbasınıñ vikonttı aqtaytının da
köremiz", -desti. Al ükimdi estigende basqa sarındağı ösek-ayañ bastaldı.
"Joq buları tım üstirttik! Bizdiñ bastıqtı, bizdiñ erjürek jas
komandirdi, batırdı jazalau degen ne sumdıq? Onıñ vikont ekeni ras,
biraq ol respublikaşıl ğoy. Demek, onıñ siñirgen eñbegi soğurlım zor
emes pe? Qalayşa! Pontorsondı, Vildeni, Pon-o-Bonı azat etuşini, Dol
tübindegi jeñimpazdı, Turgti jaña ğana alğan adamdı, bizdi jeñisten
jeñiske bastağan, respublikanıñ Vandeyädagı semserine aynalıp otırğan
adamdı Simurden degen bireu ölimge kespekşi! Ne üşin? Üş balanı
qutqarğan qarttı qutqarıp jibergeni üşin! Pop soldattı öltirmek!..
Jetispegeni osı edi!
Ükimge riza bolmağan jeñimpaz lager osılayşa aşındı. Simurden
barşanıñ aşu-ızası kernegen tunjırañqı ortada auır jağdayda qaldı.
Bəri de Simurdenge baylanıstı. Ol əskeri sot retinde istegenin azamattıq
delegat retinde şegere alatın. Ol bir özi ğana keşirim bere alatın. Ol
barşa bilikke ne: sonıñ bir ğana işaratı boyınşa Goven bostandıq ala
aladı. Ol ölim men ömirdiñ əmirşisi boldı: öytkeni ol gilotinanıñ
qojayını-tuğın. Osı qasiret buğan sətte onıñ əmiri aspandap turğan.
Tek tañdı kütu ğana qaldı.
Tün de kelip jetti.
V. Abaqtıda
Sot zalı tağı da qarauıl bölmege aynaldırıldı. Küzet osınıñ
qarsañındağıday tağı küşeytildi. Tas qamauğa kiretin esikti
burınğısınşa eki jandarm küzetip turdı.
Tün ortası tayanğanda qolına şam ustağan bireu zaldan ötip, atı-jönin
atadı da, zındandı aşuğa buyırdı. Bül Simurden bolatın. Ol kamerağa
kirip, esikti şala-şarpı aşıq qaldırdı.
Kamera işi qarañğı əri tım-tırıs. Simurden tabaldırıqtan attap,
qolşamdı edenge qoydı da, toqtay qaldı. Qara köleñke jerde uyıqtap
jatqan adamnıñ birkelki dem alğanı estilip tür. Simurden osı sabırlı,
alañsız dıbısqa qulaq tosıp, əldeneni oylağanday boldı.
Goven kamera tükpirinde saban üstinde qattı uyıqtap jatır eken.
Simurden dıbıs şığarmauğa tırısıp, onıñ qasına jaqındadı da,
jüzine üñilip uzaq qaradı. Uyıqtap jatqan böbegin qızıqtağan ananıñ
jüzi de munan meyirimdirek bolmas. Simurdenniñ janarınan öz qalauınan
beter uıttı sezim añğarılıp tur. Ol burınğı ədetinşe judırığımen
közin basıp, bir sot tapjılmay turıp qaldı. Sonan soñ jürelep otırıp,
eppen uyıqtap jatqan adamnıñ qolın alıp, ernine taqadı.
Goven qimıldap ketip, uyqıdan qapılısta oyanğan adamnıñ ədetinşe
tañırqağan jüzben kezin şayday aştı. Qolşamnan kamera işine əlsiz
jarıq tüsip turğan. Goven Simurdendi birden tanıdı.
- Ə, bul siz be ediñiz, ustazım! Bir sət kidirip barıp:
- Jaña ğana tüsimde ajal qolımdı süyip jatqanday körinip edi, - dep
qosa ayttı.
Simurdenniñ aqıl-sanasın aluan türli sezim şarpıp, tebirenip ketti.
Munday oy tasqınınıñ biik bolatını jəne sarqıray tögiletini sonşa,
adam janın kernep, tunşıqtırıp tastarday. Biraq sezim lıq kernegen
Simurdenniñ jüreginen eşqanday da sıbıs şıqpadı. Ol tek qana:
- Goven! - dep ülgerdi.
Olar bir-birine qaradı. Simurdenniñ közinde suıq uşqın jaynap
turğan: munday suıq uşqınnan köz jası keuip ketetin. Goven müləyim
türde jımidı. Ol şıntağımen köterile tüsip, söyley bastadı:
- Men betiñizdegi mınau tırtıqqa öne boyı qaray beremin, qadirmen
ustazım, - bul sizge meniñ kesirimnen darığan qılıştıñ izi ğoy. Əri... siz
küni keşe ğana menimen birge, qasımda şayqasıp jür ediñiz: men üşin,
meni qorğaştap, siz alıs-julıstıñ qaynağan ortasına qoyıp kettiñiz.
Şapağattı jarıqtıq sizdi meniñ besigim basına əkelmegende men kim bolar
edim? Men tünekte jürer edim. Eger tula boyımda borış sezim bar bolsa,
bül üşin sizge qarızdarmın. Men mataulı küyde jarıqqa keldim. Nege
deseñiz, eskiniñ sarqınşağı da - sol kədimgi tuzaq qoy. Siz menen sol
tuzaqtı şeştiñiz, siz mağan erkin ösip-jetiluime mümkindik berdiñiz jəne
jansız quırşaq siyäqtı nərseden qarapayım, tiri böbek ettiñiz. Men siz
bolmasañız, ergejeyli bolıp ösetin edim. Sizdiñ arqañızda ömir sürip
jürmin. Men mırza ğana edim, - siz menen azamat baulıp şığardıñız. Eger
siz meni oylay alatın adam etip tərbielemegende azamat bolıp qana
qalatın edim. Siz mağan aqiqatqa, jarıqqa bastaytın jol nusqadıñız...
Ua, qımbattı ustazım! Rahmet, sizge, mıñ da bir rahmet! Siz meni adam
ettiñiz.
Simurden onıñ qasına sabanğa otırıp jatıp:
- Men senimen birge keşki tamaq işuge keldim, - dedi. Goven qara nannıñ
qabığın qaq böldi de, oğan bir jartısın berip, sonan soñ bir qutı su
usındı.
- Əueli sen iş, - dedi Simurden.
Goven bir urttadı da, qutını oğan berdi. Goven bir ğana simirse,
Simurden qumarta, uzaq simirdi.
Jalpı bul keşki tamaq üstinde Goven tamaq jedi de, Simurden işumen
boldı, bul alğaşqısınıñ jan düniesiniñ sayabır-sabırlılığı men
ekinşisiniñ tolqıp-tebirenip otırğanınıñ ayqın nışanı edi. Kamera
üstinde ürey şaqırarlıq tınıştıq ornay qalğan. Ustazı men şəkirtiniñ
arasında əñgime bastaldı.
Goven mınanı ayttı:
- Ulı oqiğalar dayındalıp jatır. Revolyutsiyänıñ qazirgi sətte jasap
jatqanı keleşekte, bulıñğır munar işinde. Köz aldındağı jumıstıñ
astarında janardan tıs jumıs jatır: birinşisin ekinşisi tasalaydı.
Bizdiñ körip otırğanımız - qatıgezdik, körmey otırğanımız - tamaşa
dünie. Qazir men ne bolatının ap-ayqın körip otırmın. Munıñ özi
qanday ersi əri qanday jaqsı deseñizşi!.. Ötken şaqtıñ bizge ösiet etken
tağılımı zaya ketken joq: ol ədetten tıs osınau toqsan üşinşi jıldı
tudırdı.
- Naqtıraq aytsañ etti pikiriñdi, - dedi Simurden.
- Raqım etiñiz, endeşe. Siz jalpığa birdey əskeri mindettilikti,
barşağa mindetti əskeri parızdı qalaysız. Biraq kimmen soğısu kerek?
Basqa adamdarmen be? Al men əskeri qızmetti tipti de moyındamaymın:
men soğıstı qalamaymın, beybitşilikti tileymin. Siz memlekettiñ
kedeylerge kömek körsetuin qalaysız, al men kedeyliktiñ mülde bolmauın
tileymin. Siz tabısqa say salıqtıñ boluın qalaysız, al men eşqanday
salıqtı tilemeymin. Men qoğamdıq şığınnıñ eñ qarapayım ülgilerge
sayuın jəne qoğamdıq tabıstıñ bası artıq molşılığımen öteluin
tileymin.
- Munı qalay isteu kerek?
- Bılay. Eñ aldımen aramtamaqtıq ataulını: dinbasınıñ
aramtamaqtığın, sudyanıñ aramtamaqtığın, soldattıñ aramtamaqtığın
qurtıñız. Sonan soñ baylığıñızdı paydalanuğa tırısıñız. Siz
tıñaytqıştı qoqıs şuñqırına laqtırasız, onı borozdağa tastañız.
Frantsiyäda jerdiñ törtten üşi bos jatır - bükil jerdi jırtıñız, bası
artıq jayılımdı qurtıñız, qoğamdıq jerdi barşağa tepe-teñ bölip
beriñiz. Ər qızmetkerdiñ jer uçastogı bolsın, sonda ər uçastokta
qızmetker bolsın. Sol kezde eldiñ jalpı önimi jüz ese artadı. Qazirgi
kezde Frantsiyäda şarua etti jılına tört künde jeydi, al jerdi durıs
öñdep baptasa, Frantsiyä üş jüz million adamdı - bükil Europanı asıray
aladı. Quattı odaqtas - tabiğattı paydalanıñız, siz onı mensinbeysiz.
Jeldiñ ərbir lüpilin, ərbir sarqıramanı, barlıq magnittik toqtardı
öziñizge qızmet etkiziñiz. Jer şarı sudıñ, maydıñ, ottıñ sarqılmas qorı
- jinaqtaulı asa bay jülgelerdiñ jer astındağı jüyesimen ersiliqarsılı tilgilenip jatır. Osı jülgelerdi qazıñız, sonda siz
burqaqtarıñız üşin - su, şamdarıñız üşin - may, oşaqtarıñız üşin - ot
alasız. Al teñiz tolqınınıñ ağını şe? Al teñiz suınıñ qaytuı men
şarpuı şe? Muhit degenimiz ne? Zaya ketip jatqan ğalamat küş. Jerdiñ
muhittı paydalanbauı netken aqımaqtıq?
- Sen tağı da qiyälğa berilip kettiñ.
- Atay körmeñiz. Men şındıqtan aulaqtamaymın. Sonı ayttı da Goven
az-kem kidirip, mınanı qosıp qoydı: - Al əyel şe? Sizder əyeldi nege
aynaldırıp jiberdiñizder?
Simurden jauap berdi:
- Kimge aynaluı tiis bolsa, soğan: erkektiñ qızmetşisine.
- İə, bir ğana şartpen: erkek te əyeldiñ qızmetşisi boluğa tiis.
- Sen sandıraqtap kettiñ ğoy! - dep qaldı Simurden. - Erkek əyeldiñ
qızmetşisi degen ne tağı? Bul - eşqaşan bolmaytın nərse. Erkek - əmirşi.
Men bir ğana öktemşil bilikti -erkektiñ üy işindegi biligin moyındaymın.
Erkek oz üyinde - patşa.
- İə, biraq bir şart boyınşa: əyel de öz üyinde padişa boluğa tiis.
- Basqaşa aytqanda, seniñ erkek pen əyel üşin tileytiniñ...
- Teñdik.
- Teñdik deysiñ be? Aqılıñnan aljasqanbısıñ! Mülde eki türli jan...
- Men tepe-teñdikti emes, teñdikti ayttım.
Tağı da ünsizdik tudı - bir-birine jasıl atıp jatqan eki aqıl-oydıñ
jekpe-jeginde bitim tudı. Ünsizdikti Simurden buzdı:
- Al bala şe? Sen balanı kimge əpermeksiñ?
- Eñ aldımen onıñ urığın şaşqan əkesine, sonan soñ onı jarıqqa
əkelgen şeşesine, sonan soñ onı tərbielegen ustazına, sonan soñ tuıpösken qalasına, sonan soñ onıñ ruhani şeşesi - Otanına, sonan soñ arğı
tegi - adamzatqa.
Goven birer minuttay oylanıp qaldı da, əñgimesin qaytadan soza tüsti:
- Meniñ uranım - ərdayım alğa jüru! Bizdiñ nazarımız ərdayım tañ
şapağına, ömir tuıp kele jatqan jaqqa, rauanğa bağıttaluğa tiis. Ğumırı
ötken nərse qulağanda, ömirge endi ayaq basıp kele jatqan nərsege: "Jasay
ber!" deydi.
Goven səuegeyşe ıntızarlıqpen söyledi. Simurden tıñdap otır. Olar
orın auısqanday edi: endi şəkirtin ustazı emes, ustazın şəkirti üyrete
bastağanday.
- Sen tım şapşañsıñ, - dep kübirledi Simurden.
- Ne isteu kerek? Nege deseñiz, uaqıtım az qaldı da, - dep jauap
qaytardı Goven külimsirey. - Mine, solay, qadirli ustazım, ekeumizdiñ
közqarasımızdağı ayırmaşılıq osında jatır. Siz barşağa mindetti
kazarmanı armandaysız, al men mektepti armandaymın. Siz soldat adamdı,
al men azamat adamdı tərbielegimiz keledi. Siz onıñ qaharlı boluın, al
men odan pikir tüye alatın adam jasaudı tileymin. Siz semser
respublikasın jasaysız, al meniñ jasaytınım... al men jasar edim, - dep
tüzetti ol özin, - aqıl-oy respublikasın.
Simurden qabağın tüsirip jiberdi de, közin kötermesten:
- Al əzirge - sen ne tileysiñ? - dep suradı.
- Qazirgi bar nərseni.
- Demek, sen qazirgi sətti aqtaysıñ ğoy?
- İə.
- Nege?
- Öytkeni bul – dauıl. Dauıl ne isteytinin ərqaşan biledi. Nayzağay
örtegen bir emenniñ ornına nayzağaylı nöserge qanğan qanşama orman
ösip-jetiledi deseñizşi! Örkenietke oba juqqan edi - revolyutsiyä zalaldı
qurttı. Bəlkim, zalaldı nərsemen birge keyde jaqsı nərse de qurıp
jatqan şığar. Biraq basqaşa boluı mümkin be? Öytkeni osınşama
tübegeyli tazalıq jumısın atqaru qajet qoy! Zalaldıñ qorqınışımen
salıstırğanda revolyutsiyänıñ qaharı degen ne? Əri qubılnama barda
dauıldan qorqatınday mağan ne bolıptı! Tula boyımda ar-ujdanım bar
kezde qaharlı oqiğalardan qorqıp nem bar?
Ekeui tağı ündemey qaldı.
- Sen adam qoğamı tabiğattan əri örleuge tiis deysiñ, - dedi aqır
soñında Simurden. - Al men: buğan qol jetpeydi, bül arman ğana deymin.
- Joq, bul - maqsat. Adam qoğamı bolayıq. Tabiğattan əri örleyik.
Mağan aranıñ Uyasına jetispeytin, qumırsqanıñ ileuine jetispeytin
nərseniñ bəri qajet: mağan öner, poeziyä, səulet eskertkişteri, kemeñgerler,
batırlar qajet. Adamnıñ ömirdegi nısanası turmıs tauqımetin məñgibaqi tarta bermeu. Joq, joq, joq! Budan bılay quqıqsız jandardıñ da,
quldardıñ da, katorgaşılardıñ da keregi joq, tul qalğandardıñ keregi
joq! Men ruhtıñ bostandığın, jürektiñ teñdigin, adamdardıñ
tuısqandığın tileymin. Ezgi ataulı qurısın! Adam şınjır süyretu üşin
emes, qanatın keñ jayıp, jer betinde qalıqtay uşu üşin jaralğan. Jer
bauırlap jürgen adamnıñ budan bılay keregi joq.
Ol ündemey qaldı. Közi jaynap ketti. Erni dıbıssız jıbırlağanday.
Esik şala jabulı küyi tura berdi. Zındanğa sırttan neşe türli dıbıs
estilip tur. Alıstan şıqqanday kerneydiñ üni əzer kelip jetti: sirə, tañ
şapağı oynasa kerek. Mıltıq düminiñ jerge qoyılğan düsiri estiledi: tegi,
küzetşiler auısıp jatsa kerek. Sonan soñ qarañğıda dıbıstıñ bağıtına
qarağanda, munaradan birşama tayau mañda qanday da bir taqtay nemese
börene tasıp jatqanday jüris-turıs bastalıp, balğa soğılıp jatqanday
küñgir, auıq-auıq soqqı üni estildi.
Öliktey qup-qu bolıp ketken Simurden osı dıbıstarğa qulaq türe
otırdı. Goven onı estigen joq. Ol barğan sayın öz oyına berile tüsti.
Onıñ miında tuındap jatqan jarqın qiyäldarğa berilgeni sonday, tipti
dem almay qalğan tərizdi. Tətti diril ön boyın bilep alğan. Janarındağı
tañ nurı jaynay tüskendey.
Osılayşa edəuir uaqıt ötti. Simurden:
- Neni oylap otırsıñ? - dep suradı odan.
- Bolaşaqtı, - dep jauap berdi Goven, söytti de, oyına tağı şomdı.
Simurden saban tösekten türegeldi: Goven munı añğarğan joq.
Simurden jas jigitten muñdı, meyirimge tolı közin almastan, aqırınday
esikke şeginip, şığıp ketti. Esik qaytadan jabıldı.
VI. Kün şığıp kele jatqanda
Kökjiek nurlana bastadı. Kündizgi jarıqpen bir mezgilde Turg
qamalınıñ qarsı aldında, qıratta, Fujer ormanınıñ üstinde, munda
burın-sondı jurt körmegen, ep-ersi, sereygen, köktegi qus ekeş qusqa da
beytanıs bir zat payda boldı.
Ol bir tünde payda boldı.
Bul zatqa alğaş qarağanda onıñ munda bası artıq degen oy oralatın.
Gül şaşqan tal butağı arasında turğan ol közge şıqqan süyeldey edi.
Onıñ munda ne keregi bar degen suraq eriksiz tuatın, sodan soñ adamnıñ
quyqa tamırı şımırlap jüre beretin. Bül juan tört diñgegi bar səki
siyäqtı birdeñe-tuğın. Səkiniñ bir şetinde joğarı jağı ağaş ien
jalğastırılğan basqa eki diñgek tiginen bekitilgen: ol ağaşqa tañerteñgi
aspannıñ kögildir ayasında qap-qara bolıp köringen üşburış ilingen.
Səkiniñ ekinşi şetinen satı tüsedi. Tömende, eki diñgektiñ aralığında,
üşburıştıñ astında, jeke-jeke eki jartıdan turatın rama siyäqtı
birdeñeni ajıratuğa boladı; bul rama siyäqtı zat ərli-berli ajıray
alatın, al qosılğan kezde diametrinde adam moynınıñ ortaşa mölşerine
para-par döñgelek tesik qaldıratın. Temir üşburıştan basqa bölikterdiñ
bəri ağaştan jasalğan.
Bul jeksurın qurılıs - gilotina bolatın.
Onıñ qarama-qarsısında, birneşe qadam jerde ekinşi bir tajal —
Turg munarası tur. Tas tajal ağaş tajaldı jekpe-jekke şaqırğanday.
Turg qamalı ötken şaqtıñ - Parijde Bastiliyä, Londonda Taer, al
Rimde Kieli Perişteniñ qamalı dep atalatın qasiretti munarası bolatın.
Turgte on bes ğasır - orta ğasırlar tügeldey: vassaldıq,
basıbaylılıq feodalizm şoğırlanğan. Gilotinada bir ğana toqsan
üşinşi jıl körinis tapqan. Əri osı on eki ay on bes ğasırdı teñgerip tür.
Bül - qayğılı şeneme. Bir jağınan - borış, ekinşi jağınan - tölem.
Bir jağınan -şıtırman: pomeşik pen basıbaylı şarua, zañdardıñ, ədetğürıppen astarlasıp jatqan zañdardıñ alaqula kodeksi, dinbasınıñ
sudyamen odağı, adamnıñ ayaq-qolın matap tastaytın qıruar şılbır,
memlekettik qazına, tuz salığı, jan basına alım-salıq, şegerilmes
mülik, ayrıqşa quqıq, eskiliktiñ sarqınşağı, fanatizm, koroldiñ
keñşiligi, skipetr, taq, ozbırlıq. Ekinşi jağınan - gilotinanıñ
pışağı. Bir jağınan - tuzaq, ekinşi jağınan - balta.
Turg munarası uzaq uaqıt boyı qaynağan smola, şıjğırğan may men
qorıtılğan qorğasın quyılğan atıs Uyalarımen, adamnıñ süyegi töselip
jatqan jer astındağı tas qamauımen, adamdardı parşalağan
zındanımen, bükil sustı tragediyäsımen abay qoqañdanıp osınau şol
dalada japadan-jalğız sorayıp turdı. Onıñ sustı tulğası osınau orman
üstinde zorayıp körinetin; ol orman sayasınıñ zulmat tınıştığında on
bes ğasırdı bastan keşti. Bül jerde ol birden-bir küş, jurt tabınar
birden-bir zat, birden-bir ürey bolatın. Ol varvarlıqtıñ asqan ülgisi bola
otırıp, şeksiz-şetsiz bilik qurıp keldi. Kenet onıñ aldınan jəne oğan
qarama-qarsı dəl özindey qorqınıştı birdeñe - gilotina payda bola
ketti.
Turg munarası gilotinağa zer sala qarağanday edi. Ol "Munıñ özi
nemene?" dep öz-özinen surap turğanday. Gilotina quddı jer astınan
şığa kelgen siyäqtı.
Ol şınında da jer astınan şıqqan bolatın. Bul sustı ağaş
qasiretti jerde düniege keldi. Mañday teri men köz jası suarğan qanğa
bökken jerden, ayqış-uyqış or qazılıp, üñgir men tosqauıl qaptap
jatqan jerden, osınşama öliktiñ süyegi qurap, şirip jatqan tiraniyänıñ
neşe aluan qurbandarınıñ, osınşama zulımdıqtıñ, keleşektiñ
osınşama ulı dəniniñ kömilgen jerinen - osı jerden tağdır qosqan küni
beytanıs-kekşil, jalañdağan pışağı bar qatıgez maşina şığa keldi de,
toqsan üşinşi jıl eski düniege: "Mine, men de jettim" dedi.
Gilotinanıñ eski qamalğa: "Men - seniñ qızıñmın" deuge qaqı bar
edi. Sonda eski qamal özin qızınıñ öltirgenin sezindi.
Aspan tap osı jazğı tañdağıday burın-soñdı meyirlene şuaq tökken
emes, araylay atıp kele jatqan tañ osınşama hoş, jupar iis şaşqan
emes. Samal jel tal kögin jelbiretip tur: tañsəridegi tumannıñ soñğı
silemi şalğın üstimen aqırın jıljıp baradı; jılğanıñ nərli ılğalı
boyına tarağan Fujer ormanı tañ atarda fimiam tolı zerendey buı
burqırap jattı. Kögildir aspan, alaşabır bult, möldir aydın, alqoñır
tüsten jaqut tüsine deyin qubılıp turğan, aluan reñktegi jasıl jelek,
bir-birimen quşaqtasa aymalasqan şoq ağaştar, kök maysa şöp, keñ jazıq,
tereñ saylar - osınıñ bəri tazalıq pen pəktik nışanın öz boyına
darıtqanday: tabiğat osınısımen adamğa: "Üyren menen" dep turğanday.
Əri osınau tañğajayıp körinistiñ qaq ortasında adam ğana öziniñ bükil
arsızdığın jurt közine jayıp salıp turğanday: osınau eren sululıqtıñ
en ortasında bir-birine qarama-qarsı qamal men eşafot, soğıs pen azap,
qanquylı ğasırlardıñ tuındısı men qanquylı səttiñ tuındısı - ötken
şaqtıñ tüngi japalağı men bolaşaqtıñ jarqanatı tür. Əri osınau gül
jaynağan, hoş iisti, meyirimge tolı, tamaşa tabiğattıñ aldında jomart
kün, zeñgir aspan munara men gilotinağa da altın rauan tögip, jurtqa:
"Qarañdarşı, men ne istep turmın, al sender ne istep jatırsıñdar?"
degendey.
Bül körinistiñ öz körermenderi bar. Ekspeditsiyälıq otryadtıñ tort mıñ
soldatı qırat üstinde qamalğa qarama-qarsı jauıngerlik tərtippen sapqa
turğızıldı. Olar "E" ərpi siyäqtı birdeñe qurap, gilotinanı üş jaqtan
qorşap turdı. Eñ uzın, ortañğı qatardıñ ortasına ornalasqan
artilleriyä batareyäsı osı "E"-niñ beldik sızıqşası bolatın Gilotina
tiri qalau tərizdi osı jauıngerlik sappen qorşalğan: eki şeti or üstindegi
jiekke deyin sozılıp jatqan bül tiri qalaudıñ törtinşi, aşıq jağı or
jiegimen şektelip, qamalğa qarap tür. Bos keñistikte, osınau uzın tört
burıştıñ ortasında eşafot sorayadı. Kün köterilgen sayın
gilotinadan şöpke tüsken köleñke qısqara berdi, qısqara berdi.
Zeñbirekterdiñ janında jağulı bilte ustağan artillerister tur.
Munara diñgegine sudyalar məjilis üstel jəne arqalığına üş tüsti tu
bekitilgen orındıqtar aparıldı. Kün Turgtiñ arğı jağınan şığıp kele
jattı jəne aşıq aspanda üydiñ eñgezerdey turpatı qara daq bolıp
körinedi, al munaranıñ diñgeginde - tulardıñ sayasında turğan sudyanıñ
orındığı, orındıqta qolın qusırıp bir adam tapjılmay otır.
Bül Simurden edi. Bəri ün-tünsiz. Soldattar mıltıqtarın ayağına
süyep, qabaqtarı salıñqı tur. Olar bir-biriniñ şıntağına tiip tursa da,
əñgimelesken joq. Olar osınau sumdıq soğıstı, özderi qatısqan qıruar
şayqastı, özderi qasqaya qarsı jürgen burıştan atılğan oqtı, alınğan
qamaldardı, özderi utıp şıqqan urıstardı, jeñisterdi eske aldı jəne
olarğa osı dañq tügeldey masqaralıqqa aynalıp bara jatqanday körindi.
Zildey auır kütu sezimi barşanıñ jüregin ezgilep jatqanday. Jendettiñ
gilotinanıñ səkisi üstinde ərli-berli jürgeni körinip tur. Jarqırap atıp
kele jatqan tañ kökjiekke nurın şaştı.
Kezdememen tañıp tastalğan barabannıñ düñgirlegen dausı estildi.
Bül azalı ün jaqınday tüsti. Soldattardıñ qatarı qaq ayrıldı:
protsessiyä jurttıñ qaumalağan ortasına enip, eşafotqa bettedi.
Əueli qara barabandar körindi, soñında mıltıqtarın tömen ustap,
grenaderler rotası kele jattı, sonan soñ ayıpker körindi.
Jandarmdardıñ ekinşi vzvodı şerudiñ eñ soñında.
Goven bos kele jatır: qolında da, ayağında da kisen joq. Üstinde
jorıq kezinde kietin forması, janında sapısı.
Jüzine quanıştı oy uşqın şaşıp turğanday; bul oy ol Simurdenge
"Men bolaşaqtı oylap otırmın" degen sətte jüzin nurlandırıp jibergen
bolatın.
Ol ükim orındalatın jerge jetkende eñ aldımen munaranıñ diñgegine
qaradı. Gilotinağa burılıp ta jatpadı. Ol Simurdenniñ ükim
orındalar kezde osında keludi özine borış sanarın bildi, Goven közimen
sonı izdegen. Taptı da.
Simurden öliktey, öñi qup-qu, qan-söl joq, otırğan ornınan tapjılar
emes. Janında turğan adamdar onıñ tınısın estigen joq. Ol ayıpkerdi
körgende selt etpedi, tipti qabağın da şıtpadı.
Osı eki arada Goven eşafotqa tayap qaldı. Ol jürip kele jatıp,
Simurdennen köz almadı, Simurden de soğan qarap turdı, ol Govenniñ
közqarasınan özine medeu tapqanday edi.
Goven eşafottıñ irgesine kelip, səkige şıqtı. Grenaderler rotasın
basqarğan ofitser oğan ilese köterildi. Goven sapısın şeşip, ofitserge
berdi; sonan soñ galstugin şeşip, jendetke berdi.
Ol burın-soñdı dəl qazirgidey şıraylı bolğan emes. Onıñ qolañ
şaşı jelmen jelbirep turdı - ol kezde erkekter şaşın qısqa
aldırmaytın. Onıñ appaq moynı əyeldiñ moynınday nəzik te şımır edi,
al ötkir de aybındı köz janarı erekşe meyirimdi bolatın. Ol eşafot
üstinde tursa da, armandaumen boldı. Eşafot ta şıñ ğoy. Goven boyın tik
jazıp, baysaldı da sabırlı qalpımen tür. Kün oğan nurın şaşıp,
şuğılasına bölegen.
Ayıpkerdi baylau kerek edi. Jendet qolına jibin alıp, oğan jaqınday
tüsti.
Biraq osı arada soldattar özderiniñ jas komandirin qazir pışaqqa
salatının körip, şıday almadı, tipti, soğıstıñ neler sumdığına eti
üyrenip ketken bül adamdardıñ da jüregi jarılıp kete jazdadı. Jan
şoşırlıq birdeñe - armiyänıñ ah urğanı estildi. "Keşirim! Keşirim!"
degen barşanıñ ayğayı estildi. Keybireuler jüreley qulap, keybireuler
mıltıqtarın laqtırıp tastay, Simurden otırğan munaranıñ diñgegine
qoldarın jaydı. Bir grenader gilotinağa qarap: "Munda orınbasardı
qabılday ma? Meni alıñdar!" dep şıñğırıp jiberdi. Bəri de: "Keşirim!
Keşirim!" dep jan uşıra qaytaladı. Jabayı añ ekeş añ da bul öksikten
janı eljirep keter edi nemese zəresi uşıp zıta jöneler edi, soldattıñ
köz jası qut qaşırarlıq.
Jendet ne isterge bilmey, əri-səri bolıp tur.
Sonda qoñır əri töten dauıs, biraq sustılığı sonşa, barşa jurtqa
ayqın estilgen dauıs munaranıñ joğarı jağınan:
- Zañ orındalsın! - dep ayğay saldı.
Bul qaytpas-qaysar dauıs barşağa tanıs bolatın. Simurden sözin
ayttı. Armiyä türşigip ketti. Jendet endi qobaljığan joq. Ol jibin sozdı.
- Sabır etiñiz, - dedi oğan Goven.
Ol munara jaqqa qaray burılıp, bos oñ qolımen Simurdenge qoştasu
belgisin berip, sonan soñ özin baylattırdı.
Özin baylap bolğan soñ ol jendetke:
- Ğafu etiñiz, tağı bir sətke, - dedi.
Söytti de:
- Jasasın respublika! - dep ayğayladı.
Onı taqtayğa saldı: sulu, təkappar basın masqaralıq qarğığa suğıp
jiberdi. Jendet onıñ jelkesindegi şaşın aqırın köterip, prujinanı
basıp qaldı. Üş burıştı pışaq ornınan qozğalıp, əueli aqırın, sonan
soñ tezdete tömen zımıradı. Jiirkenişti dıbıs estildi...
Tap sol mezette ekinşi bir dauıs şıqtı - balta soqqısına tapanşa
dausı sañq etip jauap qattı. Simurden belbeuinen tapanşanı suırıp
aldı da, Govenniñ bası sebetke domalap tüskende, öziniñ jürek tusınan
atıp jiberdi. Auzınan burq etip qan şıqtı. Ol jansız qulap tüsti.
ESKERTULER
Patriottar - Frantsiyäda respublikanı jaqtauşılardı jurt osılay
dep ataytın.
"Sen köktermen birgesiñ be? Aqtarmen be? Kimmen birgesiñ?" - Balzak
"Şuandar, nemese Bretan 1799 jılı" degen romanında bılay dep
jazadı: "Qırği qabaq bolğan sol kezde Batıs Frantsiyänıñ turğındarı
respublikanıñ barlıq soldattarın kökter deytin. Munday laqap at qızıl
jiekti respublikalıq tuñğış mundirge baylanıstı şıqtı..." Aqtar dep
koroldiñ jaqtastarın (royalisterdi, monarhisterdi) solardıñ ortasına
altın liliyä güli salınğan aq tuına oray ataytın.
Senor - feodaldıq qoğamda özine tiisti ielikte ökimdik bilikke ne
bolğan jer qojayını.
Gugenottar protestanttarı.

katoliktik

şirkeuden

bölinip

ketken

frantsuz

Kyure - Frantsiyäda katoliktik qauımnıñ dinbası.
"... galerağa aydaptı" - katorga jumısına (bayırğı kezde memlekettik kemelerge: galeralarğa, katorgalarğa eskekşi etip) jiberu.
1782 jılı 10 tamızda köteriliske attanğan halıq koroldiñ Tyüilri
sarayın basıp aldı, al 13 tamızda korol Lyudovik XVI jası kişi
dofinmen, taq muragerimen birge (ol da Lyudovik bolatın) Parijdegi
Tampl munarasına qamaldı. 1793 jılı 21 qañtarda Lyudovik XVI
jazalap öltirildi.
Korvet - üş maçtalı eski əskeri keme.
Karonada - salmağı ər türli yadro atatın eski teñiz zeñbiregi.
Fregat - kreyserlik, yağni bayqau-küzet qızmetine jəne barlau
qızmetine arnalğan üş maçtalı əskeri keme.
Şevale - feodaldıq Frantsiyädağı dvoryandıq titul (baronmen teñ).
Lotsman - farvaterdi (belgili bir su aydınında keme jüre alatın
joldı) jaqsı biletin jəne sol jolmen kemeni alıp jüretin adam.
Şkiper - kommertsiyälıq (sauda-sattıq) kemeniñ kapitanı: əskeri keme
müligin basqaratın qızmet adamı.
Kokarda - bul jerde: bant; respublikaşılar üş tüsti kokarda tağıp
jüretin (qarttıñ jasıl kokardası turalı aytılatın jerdi qarañız).
Graf d-Artua - revolyutsiyä qulatqan Burbondar dinastiyäsınıñ ökili.
Ol (basqa printster: graf Provanskiymen jəne prints Kondemen birge)
kontrrevolyutsiyä küşterin uyımdastıruşı boldı.
"Moniter" - ükimettik baspasöz organı retinde uzaq uaqıt şığıp
turğan frantsuz gazeti (1789-1901).
Kil tolquı - büyir tolqudan özgeşe uzına boyğa tolqu; kil - keme
korpusınıñ tömengi jağınıñ negizi bolıp tabılatın uzına boyğı
börene.
Kanonir - zeñbirekşi.
Trap - kemelerde boladı: satı.
Fok-maçta - kemeniñ aldıñğı maçtası.
Grot-maçta - jelkendi jəne eskekti kemelerdegi ortañğı, eñ biik
maçta.
Ganşpug - rıçag, sırıq, tutqa.
Forşteven - kemeniñ salmaqtı böligi, kildiñ jalğası jəne kemeniñ
tumsıq jağın quraydı.
Monsenor - ("meniñ senorım") bayırğı Frantsiyäda tegi ne mansabı
joğarı adamdardıñ sıpayı atauı (mısalı, monsenor-episkop).
Le - frantsuzdıñ eski uzındıq ölşemi, 4,5 kilometrdey.
Jan Şuan (özine tən ısqırığı boyınşa onıñ Jan Filin, Jan
Japalaq degen laqap attarı bolğan, şın ata-tegi Jan Kotro) - 1793
jıldıñ ayaq şeninde respublikağa qarsı bülik şığarğan Vandeyä
kontrrevolyutsiyälıq bandalarınıñ asa qauipti jetekşileriniñ biri.
Livr - Frantsiyäda ejelgi kümis aqşa (moneta), bağası ər zamanda
ərtürli bolğan.
Su - frantsuzdıñ usatqış mayda monetası; qazir franktıñ 20-dan
birine teñ (5 santim).
Luidor - altın aqşa, on somdıq.
Strateg - qolbasşı, soğıs jürgizu öneriniñ bilgiri.
Markiz - dvoryandıq titul, gertsog pen graftıñ aralığında, al vikont graf pen baronnıñ aralığında.
"Marseleza" - 1792 jılı Rujs-de-Lil jazğan revolyutsiyälıq ən.
Alğaş ret Marsel eriktileri aytqandıqtan, atı ("marseldik") da sodan
şıqqan; keyinnen Frantsuz respublikasınıñ ulttıq gimnine aynaldı.
Mitra - episkoptardıñ (jəne keybir dinbasılarınıñ) bas kiimi,
qudayğa tabınğan kezde kiedi.
Skipetr - şoqpar (ədette asıl tastarmen jəne oyu-örnekpen
bezendiriledi) patşalıq (koroldik) ökimet biliginiñ belgisi.
Stihar - qudayğa tabınğan kezde kietin dyakonnıñ jeñi keñ uzın
etekti kiimi.
"Karmanola" - 1792 jılı payda bolğan frantsuzdıñ ulttıq
revolyutsiyälıq əni men bii.
Bastiliyä - 1789 jılı 14 şildede halıq qiratqan Parijdegi qamaltürme; Bastiliyänıñ alınuı jıl sayın Frantsiyäda ulttıq meyram retinde
toylanadı.
Robesper Maksimilian (1758-1794), Danton Jorj (1759- 1794), Marat
Jan-Pol (1743-1793) - birinşi frantsuz burjuaziyälıq revolyutsiyäsınıñ
asa iri qayratkerleri.
Qızıl mundirler - ağılşın soldattarı.
Braunşveyg - gertsog Karl Braunşveygskiy, 1792 jılı monarhiyänı
qalpına keltiru maqsatımen Frantsiyäğa basıp kirgen prussiyälıqavstriyälıq-gessendik əskerlerdiñ bas komandaşısı (olarğa on tort mıñ
emigrant qosıldı).
Gilotina - bastı kesu arqılı ölim jazasın orındaytın qural;
birinşi frantsuz burjuaziyälıq revolyutsiyäsınıñ tusında doktor
Gilotenniñ usınısı boyınşa qoldanıla bastadı.
Eşafot - ölim jazasın orındauğa arnalğan səki.
Şarett de-la-Kontri Fransua - tekti Bretan dvoryanini; 1793 jıldıñ
naurızınan Tömengi Vandeyäda kontrrevolyutsiyänıñ basında turdı. Ol
otanğa qarsı tolıp jatqan qılmıs jasaumen qarabet bolıp, 1796 jılı
29 naurızda jazalap öltirildi.
Tampl - Parijdegi Tampl munarasına frantsuz tağınıñ jası
tolmağan murageri (dofin) bası kesilgen korol Lyudovik XVI-nıñ balası
-Lyudovik Kapet qamalğan bolatın; emigranttar onı Lyudovik XVII dep
ataytın.
Mariyä-Antuanetta - frantsuz korolevası, Lyudovik XVI-nıñ zayıbı,
Lyudovik XVII-nıñ anası; 1793 jılı 16 qazanda jazalap öltirildi.
Piy VI - sol kezdegi Rim papası (1755 jıldan 1789 jılğa deyin).
Şarlotta Korde (1768-1793) - Normandiyädan şıqqan kedeylengen
dvoryannıñ qızı. Onıñ eki ağası birdey 1792 jılı emigratsiyäğa ketip,
prints Kondeniñ armiyäsında Frantsiyäğa qarsı soğıstı. Parijden qaşıp
ketken jirondist-deputattardıñ kontrrevolyutsiyälıq ügitiniñ ıqpalımen
Şarlota Korde revolyutsiyäşıl astanağa attanıp, Maratpen didarlasuğa
qolı jetedi de, onı öltiredi. Tört künnen soñ özi jazalap öltirildi.
Pitt Kişkentay Vilyam (1759-1806) - Angliyänıñ 1783 jıldan
premer-ministri, revolyutsiyäşıl Frantsiyäğa qarsı, sodan soñ Napoleon
I-ge qarsı soğıstardıñ jiger beruşisi jəne uyımdastıruşısı.
Jarşı - halıqqa resmi habarlardı jariyälaytın adam.
Gerkules - Gerakldiñ jürektiligimen jəne tötenşe küşimen közge
tüsken ejelgi Gretsiyänıñ añızdağı batırınıñ latınşa atı.
Volter (1694-1778) - frantsuzdıñ asa iri ağartuşı - jazuşılarınıñ
biri: aqın, dramaturg əri novellist, tarihşı, publitsist jəne filosof.
Russo Jan-Jak (1712-1778) - frantsuzdıñ ağartuşısı, onıñ ideyäları
birinşi frantsuz burjuaziyälıq revolyutsiyäsın dayındauda ülken rol
atqardı.
Furer - azıq-tülikti, jemşöpti dayındaudı, sonday-aq bölim basqa
jaqqa auısqanda ofitserler men soldattardı ornalastıru üşin pəter tabu
jumısın basqaratın adam.