93 jyl

BIRINŞI BÖLIM
TEÑIZDE
Birinşi kitap
SODREİ ORMANY
1793 jylğy mamyr aiynyñ soñğy künderinde Parij i̇eriktileriniñ
batalony Bretandağy qauip-qater jailağan Sodrei ormanynda barlau
jürgizdi. Otriadta nebary üş kündei adam bolatyn, öitkeni onyñ qatary
qyrğyn soğys kezinde myqtap sirep qalğan i̇edi.
Batalon Sodrei ormanyna i̇enisimen saqtyqpen ilgeriledi. Asyqpai
aqyryn jürip keledi. Aldy-artyna, oñdy-solğa qarap qūiady. "Soldattyñ
jelkesinde de köz boluğa tiıs" degen söz, sirə, tegin aitylmasa kerek.
Batalonnyñ jürip kele jatqanyna biraz boldy. Qazir qanşa sağat, qai
mezgil i̇ekenin tap basyp aitu qiyn. Öitkeni it tūmsyğy ötpes mūndai
toğaidy ünemi qaraköleñke basyp tūrady, al Sodrei ormanynyñ işine
i̇eşqaşan jartymdy jaryq tüsip körgen i̇emes.
Sodrei ormany - talai qaiğyly oqiğanyñ kuəgeri. Mūnda, nu toğai
işinde, 1792 jyly qaraşada azamat soğysy bastalğan i̇edi. Bül jerde
qanşama qyrğyn bolğanyn i̇esiñe alsañ, töbe şaşyñ tik tūrady. Jalğanda
mūnan beter üreili jer bolmas.
Soldattar aqyryn jyljyp keledi. Ainala şeşek ata qūlpyryp tūr.
Gül-japyraqtyñ hoş iısi mūryn jarady. Kün səulesi jasyl jelekti
əredik tesip ötip, bualdyr perde taqqandai.
Soldattar būtalardy alañdai ysyryp, aiağyn sanap basyp, ün-tünsiz
keledi.
Töbede naiza ūşynda neşe türli qūs qūiqyljyta sairaidy.
Bağzy bir beibit zamanda Sodrei ormanynda jūrt tündeletip qūs
aulaityn. İendi kisi aulaityn bolypty.
Orman işi tūtasqan şegirşin, qaiyñ, i̇emen. Ol tegis, jazyq jerge
ösken. Mük pen şalğyn adamnyñ aiaq tysyryn i̇estirter i̇emes. Mūnda jol
da, soqpaq ta joq. Sürleu kezdese qalğannyñ özinde ile qalyñ jyñğylğa
kirip, jym-jylas joğalyp jatady. Süiir japyraq, jabaiy moiyl,
paporotnik, ūiysa ösken biık tikenek būta arasynan on qadam jerdegi
adamnan köz jazyp qalu oñai. Keide būtanyñ arğy jağynan jaqyn mañda
şalşyq baryn sezdirgendei kökqūtan ne su tauyğy qylt i̇ete qalady.
Soldattar əli ilgeri basyp, tek alğa, izdegenimizdiñ üstinen şyğamyz ba
degendei, üreilenip kele jatyr. Oqta-tekte əldekimniñ juyrda ğana aialdap
ketken oryndary: şöbi örtelgen ne taptalyp qalğan alañqailar, qan
şaşyrağan, kesilgen ağaş būtaqtary ūşyrasady. Myna bir jerde as-su
əzirlep, ana bir jerde jaralylardy tañypty. Biraq osynda bolğan
adamdardyñ qazir qarasy da körinbeidi, zym-ziiä. Olar i̇endigi qai jerde
i̇eken? Mümkin, alysta şyğar, əlde tosqauyl qūryp, myltyğyn kezep, juyq
mañda kütip jatyr ma? Orman i̇elsiz qalğandai. Batalon saqtyqty küşeite
tüsti. İeşkim joq i̇eken dep qapy qaluğa bolmas. Tiri jan közge tüspese,
əldekimnen saqtanu əbden oryndy. Ne deseñ de, jamandyqpen aty şyqqan
orman i̇emes pe būl?
Tosqauyldyñ boluy yqtimal-tūğyn.
Serjant bastağan otyz barlauşy-grenader negizgi otriadtan i̇edəuir alda
kele jatyr. Aralarynda batalondağy markitant əiel - jaralylarğa
şaiqas dalasynda auyz su tasityn əiel bar.
Markitant əielder ədette aldyñğy bölimderge i̇eruge qūştar. Sirə,
onda bolu əri qorqynyşty, əri qyzyqty şyqty.
Kenet aldyñğy sapta kele jatqan azyn-aulaq bir top soldat apanğa
kezikken añşydai əldeneden sekemdene qaldy. Qalyñ būta arasynan
sybdyr i̇estilip, japyraq qimyldap ketkendei boldy. Soldattar bir-birine
jalt qarasty.
Barlau qyzmetinde kimde-kim ünemi saq boluğa tiıs. Ofitserlerge
mūndaida arnaiy būiryq berip jatudyñ i̇eş qajeti joq, isteluge tiıs nərse
öz-özinen istele bermek.
Əlgi küdikti jer lezde qorşauğa alyndy. Toğaidyñ qap-qarañğy orta
tūsy ainala myltyq nysanasyna ilikti; soldattar būtadan köz aiyrmastan
şürippege sausağyn oñtailap, serjanttyñ būiryğyn ğana kütip tūr.
Sol sətte markitant əiel təuekelge bel buyp, sezik tudyrğan qalyñnyñ
arasyna üñile qarady da, serjant "Atyñdar!" dep əmir i̇etpek bolyp auzyn
aşa bergende: "Toqtañdar!" dep jan ūşyra aiğailap jiberdi.
- Joldastar, atpañdar! - dedi ol soldattarğa būrylyp, söitti de, būta
işine süñgip ketti.
Soñynan soldattar da lap qoidy.
Əlgi jerde şynynda da kisi bar i̇eken. Qalyñ būta işinde, ədette kömir
jasau üşin ağaş tübirin jağatyn şağyn şūñqyrdyñ şetinde, töbesin
japyraq japqan, bir jağy aşyq bölme tərizdes quysta balasyn i̇emizip bir
əiel otyr, tizesine aq sary şaşy dudyrağan bastaryn qoiyp, tağy da i̇eki
böbek ūiyqtap jatyr.
"Tosqauyldyñ" siqy osy i̇eken.
- Būl jerde neğyp jürsiz? - dep dauystady markitant əiel.
Əlgi əiel basyn köterdi.
- İesiñiz dūrys pa özi? Bül jerde neğyp otyrsyz? - dedi markitant əiel
aşu şaqyra. - İendi bolmağanda oqqa ūşatyn i̇ediñiz.
Sonan soñ ol soldattarğa būrylyp, tüsindirgen boldy:
- Būl əiel ğoi!
- Əiel i̇ekenin özimiz de körip tūrmyz, - dep qaldy grenaderlerdiñ biri.
Markitant əiel tağatsyzdanyp, sözin doğarar i̇emes:
- Qapylysta oqqa ūşam-au dep qoryqpai, orman kezip jüruin qaraşy?
Adam balasynyñ osyndai da alañğasary bolady i̇eken.
Mynau qyruar myltyqtyñ, naiza men qylyştyñ, sūsty adamdardyñ
qaidan tap bolğanyna tüsine almai, zəresi ketken əiel ūiqyly-ūiau adamdai
mañaiyna jaltaq-jaltaq qaraidy.
İeresekteu balalary ūiqysynan ūianyp, qyñqyldai bastady:
- Qarnym aşty, - dedi bireui.
Qorqyp baram! - dedi i̇ekinşisi dausy dirildep.
Süt kenjesi ğana i̇eşteñemen isi bolmai, şeşe i̇emşegin qannen-qapersiz
soryp jatyr.
- Öz şaruañdy bilesiñ, bərinen aqyldysy sen i̇ekensiñ, balaqai, - dedi
oğan markitant əiel meiirlene til qatyp.
Şeşesiniñ qūty qaşyp ketipti. Qoryqpañyz!
Biz Qyzyl Börik batalonynanbyz! - dedi oğan serjant zildi dauyspen.
Əieldiñ tūla boiy qaltyrap ketti. Ol serjantqa, onyñ auzy-basyn jün
qaptağan sūsty jüzine qarai qaldy. Onyñ tüksigen qabağy, i̇edireigen
mūrty men kömirdei jyltyrağan közi özine kimdi bolsyn, i̇eriksiz
qaratqandai i̇edi.
- Būl Qyzyl Krestiñ būrynğy batalony, - dep tüsindirmek boldy
markitant əiel.
Al serjant bolsa:
- Sen kimsiñ öziñ? - dep sūraqty tötesinen qoidy. Əiel oğan şoşyna
qarady. Özi aryqşa kelgen, taldyrmaş kelinşek i̇eken. Öñi qūp-qu,
üstindegi kiımi jyrym-jyrym. Basynda bretandyq şarua əielderiniñ
i̇ebedeisiz bas kiımi - küləpara, al plaştyñ ornynda -iyğynan asyra
tamağynyñ astynan qaiys baumen bailap tastağan jün jamylğy. Aiağynda
şərkeii de, şūlyğy da joq, qantalap ketipti.
Qaiyrşy i̇eken ğoi, - dep qaldy serjant.
Al markitant əiel soldatqa tön dörekileu dauyspen:
Aty-jöniñiz kim? - dep sūrady. Əitkenmen dausynan jyly lebiz
sezilgendei i̇edi.
Əiel tūtyğa miñgirlep:
Mişel Fleşar, - degendi zorğa aitty. Markitant əiel türpidei
alaqanymen i̇emşektegi balanyñ basynan i̇erkelete sipap:
- Mynau kökqaryn neşede? - dep sūrady. Şeşesi tüsinbei qaldy.
- Men sizden mynau kişkentaiyñyz neşede dep sūrap tūrmyn,- dep
qaitalady markitant əiel.
- Bir jarymda, - dep jauap berdi şeşesi.
- Dardai bop qalypty ğoi! - dedi markitant əiel - İendi i̇emizudiñ qajeti
ne, i̇emşekten aiyru kerek. Biz oğan köje beremiz qazir.
Şeşesiniñ jüregi i̇endi-i̇endi ornyğaiyn dedi. İeresekteu i̇eki balasy
ūiqylary şaidai aşylyp, qorqudyñ ornyna ainalağa qyzyqtai köz sala
bastady. İekeui grenaderlerdiñ bas kiımine qadalğan qauyrsyn aidarğa
tañyrqai qaraidy.
- Būlar nər tatpağaly qaşan, - dedi şeşesi.
- Olardy da, öziñizdi de toidyra tamaqtandyramyz, - dep dauystai ün
qatty serjant. -Biraq əñgime mūnda i̇emes. Sen onan da öziñniñ saiasi senimiñ
qandai i̇ekenin ait aldymen.
Əiel oğan tesile qarady da, ləm demedi.
- Senen ne sūrap tūrğanymdy i̇estimisiñ?
- Meni qarşadaiymnan monastyrğa bergen. Biraq keiinnen tūrmysqa
şyqtym. Men monahinia i̇emespin. Monahinia apailar meni frantsuzşa
söileuge üiretti. Küni keşe ğana auylymyz örtenip ketti. Özimiz əreñ
degende bas sauğalap, qaşyp qūtyldyq. Asyqqanym sonşa, şərkei kiiüge
de mūrşam bolmady.
- Joq-ə, men senen saiasi senimiñ qandai dep sūrap tūrmyn ğoi.
- Bilmeimin.
Serjant sözin əri qarai jalğastyrdy:
- Sendeilerdiñ arasynda jansyzdar da bolady. Al jansyzdardy atyp
tastaidy. Kəne, aitşy, syğan i̇emessiñ be osy? Otanyñ qaida?
Əiel i̇eşteñege tüsinbesten, serjanttan köz almai qarap qalğan.
Serjant qaitalap sūrady:
- Otanyñ qaida deimin?
- Bilmeimin, - dep jauap berdi əiel
- Qalaişa? Otanyñnyñ qaida i̇ekenin bilmeisiñ be?
- Qai jerde tuyp-öskenimdi aitasyz ba? Ony bilemin.
- Qai jerde?
- Aze öñirindegi Sikuaniar fermasynda, - dep jauap berdi əiel.
Serjant añ-tañ:
- IIIyrağym-au, Otan degeniñ ol i̇emes qoi!
- Men sol jerde tuyp-östim. Əiel bir sət oilanyp qaldy:
- Gəptiñ nede i̇ekenin i̇endi tüsindim, sudar, - dep tağy da til qatty ol. Siz Frantsiiäda, al men Bretanda tuğanbyz ğoi.
- Solai-aq bolsyn, onda tūrğan ne bar?
- Būl i̇eki bölek jer i̇emes pe?
- Əitse de bizde Otan bireu-aq qoi! - dep şañq i̇etti serjant.
Būğan əiel:
- Men Sikuaniar fermasynanmyn, - dep özinikin tağy qaitalady.
- Jaraidy, Sikuaniar-aq bola qoisyn, - dep maqūldady serjant. Ağaiyn-tuystaryñ sonda tūra ma?
- İə.
- Olar ne isteidi?
- Bəri qaitys bolğan. İeşkimim qalğan joq. Sözuar serjant tergeuin
doğarar i̇emes:
- Saitan alğyr! Ağaiyn-tuys degen ərkimde de bolady ğoi. Tap qazir
bolmasa, būryn boldy da... Sen kimsiñ öziñ? Aitşy, kəne, dūrystap.
Markitant əiel kelinşekke qol ūşyn beru kerektigin sezdi, bilem. Ol
i̇emşek i̇emip jatqan nəresteniñ tağy da basynan sipap, i̇eresekteu i̇eki balany
ūrtynan qysyp-qysyp qoidy.
- Myna böpeştiñ aty kim? - dep sūrady ol - Özi qyz bala ğoi deimin.
- Jorjetta, - dedi şeşesi.
- Al ülkeni şe? Būl sotqardyñ i̇er bala i̇ekeni körinip-aq tūr.
- Rene-jan.
- Al kişisiniñ aty kim? Ol da i̇er bala ğoi, şamasy, torsyqtaiyn
qaraşy öziniñ!
- Onyñ aty Gro-Alen, - dep jauap berdi şeşesi.
- Balalaryñ süp-süikimdi i̇eken! - dedi markitant əiel - Nağyz
patriottardan* ainymai qalğan.
Alaida serjant alğan betinen qaitpai, tergeuin jalğastyra tüsti:
- İendi meniñ sūrağyma jauap bergin, sudarynia... Üi-jaiyñ bar ma?
- Bolğan.
- Qai jerde?
- Azede.
- Öz üiiñde nege tūrmaisyñ?
- Ony örtep jiberdi.
- Kim örtedi?
- Bilmeimin. Qiiän-keski ūrys bolğan.
- Qaidan kele jatyrsyñ?
- Anau jaqtan.
- Qaida bara jatyrsyñ?
- Bilmeimin.
- Iske köşelik. Sen kimsiñ?
- Bilmeimin.
- Kim i̇ekeniñdi bilmeisiñ be?
- Biz bosqyndarmyz.
- Qai partiiänyñ jağyndasyñ?
- Bilmeimin.
- Köktermen be, aqtarmen be, kimmen birgesiñ?*
- Men öz balalarymmen birgemin. İekeui ünsiz qaldy.
- Al men bala kötergen i̇emespin, - dei saldy tosynnan markitant əiel Olarmen alysyp jüruge şamam bolmady...
Serjant sūraqty tağy da üsti-üstine jaudyra bastady:
- Joq-ə, osy seniñ əke-şeşeñ kim? Raqym i̇etip, əke-şeşeñniñ kim i̇ekenin
aityp berseñ. Mysalğa, meni alalyq. Atym - Radub. Serjantpyn. ŞerşMidi köşesiniñ tūrğynymyn. Əke-şeşem de sonda tūrğan. Əke-şeşemniñ
kim bolğanyn jaqsy bilemin. İendi öz tuystaryñ turaly sen de osylaişa
aityp ber. İə, sonymen, olar kim bolyp i̇edi?
- Olardyñ aty-jöni Fleşar bolatyn. Bar biletinim osy ğana.
- Oibai-au, ər adamnyñ qandai da bir atağy, lauazymy degen bolady
ğoi. Seniñ qarttaryñnyñ ataq-lauazymy qandai i̇edi? Seniñ Fleşarlaryñ
ne istedi? Nemen şūğyldandy?
- Olar jer jyrtatyn. Birde əkeidi senor*, öziniñ senory, bizdiñ
senor taiaqqa jyğyp jazalatqan soñ, ol kisi maiyp bolyp, jūmys isteuden
qaldy. Kerek deseñiz, mūnyñ özi senor tarapynan jasalğan ülken
qaiyrymdylyq i̇edi, öitkeni əkei onyñ üi qūianyn ūrlap alypty. Mūndai
qylmys üşin zañ boiynşa ölim jazasy kesiletin. Biraq senor əkeige
aiauşylyq jasady. Ol "mynağan jüz ret düre soğyñdar" dep qana qoidy.
Mine, sonan əkei maiyp bop qalğan.
- Sonan soñ.
- Meniñ atam gugenot*. Kiure* myrzanyñ talaby boiynşa ony galerağa
aidapty. Men ol kezde qūrtaqandai bolatynmyn.
- Sonan soñ.
- Küieuimniñ əkesi, iağni qaiyn atam, kontrabanda arqyly tūz satumen
ainalysqan. Korol ony darğa asuğa jarlyq i̇etti.
- Al küieuiñ ne isteidi?
- Ol küni keşe şaiqasta jürgen.
- Kim üşin?
- Korol üşin.
- Tağy kim üşin?
- Əlbette, öz myrzasy üşin de.
- Tağy da?
- Tağy da öz kiuresi üşin.
- Saitan alğyr haiuandar! - dep aiğailap jiberdi soldattardyñ biri.
Əiel selk i̇etip, ornynan atyp tūrdy.
- Saspañyz, sudarynia, biz - parijdiktermiz, - dedi jaimenen markitant
əiel.
- Jaratqan iem! - dep əiel dūğa oqyğandai-aq qol qusyryp, bebeu
qaqty.
- Sandyraqty qoi! - dep jekip tastady oğan serjant. Markitant əiel
kelinşekpen qatarlasa otyryp ülken balasyn özine tartty. Anau
qarsylasqan joq. Bala degenniñ qorquy da, jūbanuy da bolmaşy nərseden
i̇emes pe; olar adamdy qaidağy bir işki tüisikpen tanyp-biledi.
-Baiğūsym-ai, - dedi markitant əiel kelinşekke būrylyp, - jat
bolsañyz da, janym udai aşidy sizge. Turasyn aitsaq, myna qara siraq
balalaryñyz adamnyñ işi-bauyryn alyp barady. Qaisysynyñ neşede
i̇ekenin aitu da qiyn i̇emes siiäqty. Ülkeni tört jasta da, inisi üşte bolsa
kerek. Al mynau būltiğan qyz meşkeidiñ özi i̇eken, i̇emşekten basqamen isi
joq. Toqtai tūr, seni me, bətşağar! Saq bol, şeşeñdi jūtyp qoiyp
jürme!... İə, söitip, sudarynia, siz i̇eşteñeden de qoryqpañyz. Sizge ne
aitqaly otyrğanymdy sezesiz be? Bizdiñ batalonğa kirip alyñyzşy osy.
Men sekildi jūmys isteitin bolasyz. Jūrt meni gusar əiel deidi. Būl meniñ laqap atym. Men mūnda şinkar ispettimin, iağni əsker janynda
qyzmet i̇etip, ūrys kezinde su men şarap tasityn əielmin. İekeumizdiñ
aiağymyz şamalas i̇eken, sizge şərkeiimdi syilaiyn... Onynşy tamyzda men
Parijde bolğan i̇edim. Pai-pai, sol küngi qym-quytty aitsañyzşy! Men
Liudovik On altynşynyñ qalai darğa asylğanyn közimmen kördim. Ölgisi
joq-aq i̇edi onyñ. Şynynda da, öziñiz-aq oilañyzşy: on üşinşi qañtardaaq ol otbasymen birge kaştan jañğağyn quyryp, əñgime-düken qūryp,
külip-oinap otyrğan joq pa i̇edi? ...İə, sonymen, bizge i̇eresiz be, qalai?
Soldattarymyz -jaisañ jigitter! Siz i̇ekinşi markitant əiel bolasyz. Būl
op-oñai. Moinyña şarap qūiuly ülken qūmyra ilip, qolyña qoñyrau alyp,
qan maidanğa qoiyp ketesiñ. Jauğan oq pen zirkildegen zeñbirek dobynyñ
astynda miz baqpastan qolyñdağy qoñyraudy qağyp qoiyp: "Jigitter,
qaisyña şarap kerek?" - dep aiğai salyp jürgeniñ. Būl onşa qiyn jūmys
i̇emes. Şynymdy aitsam, men sūrağan jannyñ bərine qUia berem, qUia berem.
Kökterden de, aqtardan da aiamaimyn. Özim kök bolsam da isteitinim sol.
Əri kök bolğanda qandaimyn. Jaralylar ərdaiym tamağy keuip, şöldegiş
keledi. Al adam ölim auzynda jatqanda onyñ saiasi senimi qandai i̇ekeninde
kimniñ qanşa jūmysy bar?.. Qalai, sonymen, bizge i̇eresiz be? İeger men ölip
ketsem, ornymdy basasyz. Mynau ūsqynyma qaramai-aq qoiyñyz. Men
qaiyrymdy əielmin əri i̇erjürek soldatpyn. İeşteñeden jasqanbañyz.
Osy kezde serjant Radub bir soldatqa zirkildep jatty:
- Aşpa auzyñdy! Kördiñ be, qorqytyp tastadyñ. Bikeşterdiñ közinşe
döreki söz aitu jaramaidy.
- Mynadai sandyraq kimniñ bolsa da jynyn keltirmei qoimas! - deidi
aqtala söilep grenader. - Osynau miğülalarğa qaitip zyğyrdanyñ
qainamas? Öziñiz-aq oilap köriñizşi: senor qaiyn atasyn maiyp qylady,
pop atasyn galerağa aidatady, korol əkesin darğa asady, al olar, ne
i̇ekenin bir saitanym bilsin be, bülik şyğaryp, qyryq pyşaq bolyp, senor
üşin, pop pen korol üşin jauyp tūrğan oq astyna ūmtylady!..
Serjant oğan jekirip tastady:
- Jap auzyñdy! Salğylaspa! Biz saiasi klubta otyrğan joqpyz. Söitti
de, ol əielge būryldy. - Al küieuiñ şe? Ol ne isteidi? Kim özi?
- Qazir ol i̇eşkim de i̇emes! Ony öltirip ketti.
- Qai jerde?
- Ūrys kezinde.
- Qaşan?
- Osydan üş kün būryn.
- Kim öltirdi?
- Bilmeimin.
- Küieuiñdi kim öltirgenin bilmeisiñ be?
- Bilmeimin.
- Kökter me, aqtar ma? Myltyqpen atyp öltirdi. Osydan üş kün būryn
deisiñ be?
- İə.
- Qai jerde?
- Erne tübinde. Gürs i̇etip myltyq atyldy da, küieuim qūlap tüsti. Barjoğy osy ğana.
- Ol ölgennen beri ne istep jürsiñ?
- Balalarymmen kele jatyrmyn.
- Qaida barasyñ?
- Basym auğan jaqqa.
- Qaida tünep jürsiñ?
- Jer betinde.
- Nemen tamaq asyrap jürsiñ?
- İeşteñemen de.
- İeşteñemen de deisiñ be? Būl qalai? - dep qaitalap sūrady serjant.
- Byltyrğydan qalğan türli jidek-moiyl, büldirgen, qaraqat,
paporotnik bürşigin terip, talşyq i̇etemiz.
- İə, mūnyñ i̇eşteñe i̇emes i̇ekeni ras. - İeresekteu bala tüsinip qalsa kerek:
- Qarnym aşty, - dep yñyrsydy.
Serjant qaltasynan soldattyñ bir üzim qatqan nanyn alyp, əielge
ūsyndy. Əiel nandy qaq bölip, i̇eki balasyna ūstatty. İekeui nanğa jarmasa
ketti.
- Özine qaldyrmağany nesi, - dep küñk i̇etti serjant.
- Tegi, aşyqpağan şyğar, - dei saldy bir soldat.
- Aş bolsyn-bolmasyn, ananyñ aty ana ğoi, - dedi serjant.
Balalar nandy jep bola sap:
- Şöldedim!.. Su berşi? - dep qyñqyldai bastady.
- Būl jyn jailağan ormanda būlaq ta tabyla qoimas! - dep keiisti
keiip tanytty serjant.
Markitant əiel dorbadan mys tostağan alyp, moinyna iluli qūtynyñ
şümegin ağytty da, oğan biraz su qūiyp, balalarğa ūsyndy.
İestiiärlauy bir-i̇eki talmap jūtty da, betin tyrjitty. Kişkentaiy da
sudyñ dəmin tatyp, jiırkene tükirip tastady.
- Būlaryñ ne? Jaman ba i̇eken? - dedi markitant əiel
- Būl ne? Əlde araq pa? - dep sūrady serjant.
- İə, i̇eñ jaqsy araq. Təiiri, olar neni tüsinsin, öñşeñ mūjyq. Osyny
aityp markitant əiel tostağandy sürtip-sürtip aldy.
Serjant kelinşekti tağy da tergei bastady:
- Demek, sudarynia, qaşyp qūtylmaqsyñ ğoi, şamasy?
- Söituge tura kelse, qaiteiin?
- Ūşaryn - jel, qonaryn sai biletin qañbaq qūsap deisiñ ğoi?
- Əlim qūryğanşa jügirem, sonsoñ aiañdaimyn. Aqyr soñynda sürinip
qūlaimyn.
- Qaitsin, baiğūs, - dep kürsindi markitant əiel.
- Ainala qyrğyn töbeles, - dedi kelinşek sözin sabaqtai tüsip. - Qaida
qarasañ da köretiniñ - myltyq pen zeñbirek. Özderine ne kerek i̇ekenine
tüsinbei-aq qoidym! Meniñ küieuimdi atyp öltirgen de solar. Tüigenim osy
ğana.
Serjant myltyqtyñ dümimen jerdi nūqyp-nūqyp qaldy:
- Ataña nəlet soğys! Qarğys atqyr!
Əiel əñgimesin soza tüsti.
- Keşe biz ağaş quysynda tünep şyqtyq.
- Törteuiñ de me?
- Törteumiz de.
- Ūiyqtai aldyñdar ma?
- Ūiyqtadyq.
- Şamasy, tik tūryp ūiyqtağansyñdar ğoi, - dedi serjant. Sonsoñ ol
soldattaryna būryldy. - İestip tūrmysyñdar, joldastar! Qūndaqtauly
adamdai siresip, qurağan ağaştyñ quysynda tün boiy qaqaiyp tūru degen
netken azap? İə, būlarğa ne aitarsyñ? Jabaiylar i̇emes pe? Qaitip Parij
tūrğyndaryndai bol dersiñ.
- Üş balamen birdei ağaş quysynda tünep şyğu degen sūmdyq! - dep
qostap əketti markitant əiel.
- Oilap tūrsañ, sol tüni sol ağaştyñ janynan ötken adam qandai
tañyrqar i̇edi? - dedi tağy da serjant. - Syrt qarağanda böten i̇eşteñe
körinbeitin ağaş aiaq astynan "Papa! Mama!" dep balaşa aiğaiğa bassa, tiri
qyzyq i̇emes pe?
- Bağymyzğa qarai, qazir jaz ğoi, - dep bir kürsinip aldy əiel.
Tağdyr tauqymetin tartqan baiğūs əiel mūñly közben bir nüktege
qadala qaldy. Közqarasynan basyna tüsken pəleniñ qaidan kelgenine
tüsinbei, tañyrqağandyq baiqalady.
Soldattar beişara əielge ün-tünsiz qarap, ainala iın tirese tūr.
Jesir əiel men üş jetim... Panalauğa jer tappai, aidalada qañğyp
jür... Aspandy torlap alğan soğys būltynyñ kürkireuik naizağaiynan
qaşyp qūtylmaq, aryp-aşyp añqalary da keuipti. Şöp-şalamdy qorek
i̇etip, aşyq aspandy baspana qylyp jürgen türleri mynau.
Serjant əieldiñ janyna kelip, i̇emşek i̇emip jatqan nərestege i̇eñkeidi.
Kenet nəreste i̇emşekti tastai sap, saqal-mūrty abajadai adamnyñ üstine
töngen suyq jüzine ədemi kökşil közimen qadala bir qarap, jymiiä küldi.
Serjant boiyn jazdy. Samaiynan sorğalap tüsken bir tamşy köz
jasy jaqūttai jyltyrap, tikireigen mūrtynyñ ūşyna tūra qaldy.
Ol sūrlana, tez-tez söiledi:
- Joldastar! Osynyñ bərinen bizdiñ batalon əke boluğa tiıs degen
qorytyndy şyqpaq. Mynau üş balany bauyrymyzğa basalyq. Maqūl ma?
- Jasasyn respublika! - dep aiqailap jiberdi soldattar.
- Maqūl, - dedi serjant.
Söitti de, ol şeşesi men balalarynyñ üstinen qolyn soza:
- Mine, mynau Qyzyl Börik batalonynyñ balalary! - degendi qosa
aitty.
Markitant əiel quanyşyn qūiarğa jer tappady:
- Üş basqa bir pana degen osy da!
Kenet ol kelip qalğan köz jasyn irke almai, syğyp-syğyp jiberdi de,
beişara jesir əielge qūşağyn jaza ūmtyldy.
- Jasasyn respublika! - dep qaitalady soldattar. Al serjant əielge
būrylyp:
- Al kettik, azamatşa, - dedi.
İekinşi kitap
"KLEİMOR" KORVETI
I. Dostar men dūşpandar
1793 jyldyñ kökteminde, Frantsiiä jan-jaqtan antalağan jau
qorşauynda qalğan kezde, La-Manş būğazynda mynadai bir oqiğa boldy.
Djersei aralyndağy qağa beristegi kişigirim müiiste, 1 mausymda,
künniñ batuyna birer sağat qalğanda, jüzuge qauipti, demek, syp berip
qaşyp şyğuğa qolaily tūmandy küni bir korvet* saparğa daiyndalyp
jatty. Būl kemeni frantsuz komandasy basqarğanmen, ol Bulonskii
əuletindegi gertsogtardyñ tūqymynan şyqqan prints de-la-Tur d’Overnniñ
qol astyndağy ağylşyn flotiliiäsynyñ qūramyna kiretin. Korvet i̇erekşe
mañyzdy, şūğyl tapsyrmany oryndauğa sonyñ əmirimen bölingen bolatyn.
"Kleimor" degen atpen tizimge alynğan būl korvet zildei auyr kədimgi
sauda kemesinşe jasalğan. Biraq syrtqy türi aldamşy i̇edi. Ony jasağanda
ūrysqa jaramdy i̇etu, əri köz būiau siiäqty i̇eki türli maqsat közdeldi. Ol
mümkin bolsa, aldap ketuge, qajet bolsa, ūrys saluğa tiıs-tūğyn. Korvet
aldynda tūrğan mañyzdy isti oryndau üşin sol küni onyñ ortanşy
palubasyna jüktiñ ornyna ülken kalibrli otyz karonada* ornatyldy.
Dauyl bolatynyn küni būryn sezgendikten be, əlde kemege qarapaiym tür
beru üşin be, əiteuir, osynau otyz zeñbirektiñ bəri jatqan-jatqan jerinde
tas bekitilgen liukke ūñğysy tireletindei i̇etip üş qabat şynjyrmen
bailap tastaldy. Syrttai qarağanda i̇eşteñe de körinbeidi. Korvet
beinebir maska kiıp alğandai. Būl i̇eski ülgidegi karonadalar bolatyn:
lafetteri biteu doñğalaqtarğa i̇emes, şabaqtary bar qoladan qūiylğan
doñğalaqtarğa ornatylğan. Ədette əskeri korvette zeñbirekter üstiñgi
palubada tūratyn. Al qapylysta jauğa bas saluğa jəne jol toruğa
arnalğan "Kleimordyñ" palubasy qarusyz i̇edi jöne ol jaña ğana
körgenimizdei, üstiñgi palubanyñ astyna qūpiiä batareiä ornatuğa
bolatyndai i̇etip jasalğan-dy. "Kleimor" salmaqty əri syrttai qarağanda
i̇ebedeisiz körinetin, degenmen būl onyñ jürdektik sapasyna kedergi
keltirmeitin i̇edi. Bükil ağylşyn flotynda, saiyp kelgende, korpusy
"Kleimordikindei" myqty kelgen basqa keme bolğan joq. Əri ol ūrys
kezinde fregattan* kem tüspeitin desek, asyra aitpas i̇edik.
Ekipaj tek qana frantsuzdardan - emigrant-ofitserler men dezertirmatrostardan tūratyn. Olar birinen-biri ötken şetinen təjiribeli
teñizşiler, i̇erjürek soldattar əri ainymas rūialister i̇edi. Bəri de korvetke,
semser men korolge jan-tənimen berilgen.
Keme ekipajyna desant tüsire qalğandai jağdaida teñiz jaiau əskeriniñ
jartylai batalony qosa berilgen.
"Kleimordyñ" kapitany əulie Liudovik ordeniniñ kavaleri, būrynğy
korol flotyndağy tañdauly ofitserlerdiñ biri graf-diu-Buabertlo, onyñ
kömekşisi - şevale* de la-Vevil. Lotsman* Djersei aralyğyndağy i̇eñ
təjiribeli şkiper*- Filipp Gakual.
Bül kemeniñ ədettegiden özgeşe jūmys isteuge tiıs i̇ekenin añğaru qiyn
i̇emes-ti. Dəl jürip keter sətte onyñ bortyna bireu kelip mindi. Syrt
pişinine qarap-aq onyñ əldeqandai qauipti iske bel şeşken adam i̇ekenin
jañylmai aituğa bolatyn. Özi tip-tik, myğym deneli, tüsi suyq, boişañ
qart. Jas şamasyn tap basyp aitu qiyn: jas dese - jas, kəri dese -kəri
derlik. Uaqyt ozsa da qairatynan qaitpaityn, şaşy appaq qudai bolsa da
janary taimai, nūr şaşyp tūratyn adamdardyñ sanatyna qosylatyn:
sergek, şabytyna baqsañ -qyryq jastağy i̇erkek, jūrttyñ yqylasiltipatyna baqsañ - seksen jastağy qart siiäqty.
Ol korvetke mine bergende üstindegi teñiz plaşynyñ i̇etegi aşylyp
ketip, astynan keñ şalbary, i̇etigi, tügi işine qaratylğan, syrtynda jibek
oiu-örnegi bar i̇eşki terisinen tigilgen keudeşesi, qysqasy, bretan şaruasy
kietin bütin kostium közge şalyndy. Osy ūqsastyqty küşeite tüskendei,
jūmbaq qarttyñ kostiumi tizesi men şyntaq tūsynan jūqaryp, tozypty, al
myqty kezdemeden tigilgen teñiz plaşy balyqşynyñ könetoz plaşynan
ainymai qalğan. Basynda sol kezde jūrt kietin töbesi biık, i̇etegi jalpaq
döñgelek qalpaq. İetegi salbyrağan küide ol şarua qalpağyna ūqsaityn,
biraq ony əskeri bas kiımge ainaldyru da oñai i̇edi: būl üşin bir i̇etegin
köterip, kokardasy* bar petlitsa arqyly üşkir töbesine bailai salsa, bitip
jatyr. Qart qalpağyn qūddy şarualarşa petlitsa men kokardasyz kiıp
alğan.
Dral gubernatory lord Balkarra men şahzada de-la-Tur d' Overn ony
kemege özderi şyğaryp saldy. Emigrant - şahzadalardyñ qūpiiä agenti
Jelambr onyñ kaiutasynyñ qalai jabdyqtalğanyn özi tekserdi jəne izetti
de iltipatty bolğany sonşa, öziniñ dvoriandyq tegine qaramastan, qart
soñynan i̇erip, şamadanyn köterisip kirdi. Jelambr jağağa qaitarda osynau
bretan mūjyğymen iılip-bügile qoştasty. Nord Balkarra oğan:
"General, tabysty boluyñyzğa tilekşimin" dese, şahzadade-la-Turd'
Overn: "Köriskenşe kün jaqsy bolsyn, bauyrym" dei saldy.
"Kleimor" matrostary öz jolauşysyna salğan jerden "mūjyq" dep at
qoiyp aldy. Biraq ol turaly beihabar bolğandyqtan, matrostar özderiniñ
əskeri korveti qanşalyqty jük kemesi bolsa, būl beitanystyñ da
sonşalyqty "mūjyq" i̇ekenin jaqsy sezdi.
Baiau ğana jel i̇esip tür. "Kleimor" müiisten şyğyp, biraz uaqyt közden
ketpei, jağany boilai jürip otyrdy: sonañ soñ birte-birte ymyrt
qarañğylyğyna i̇enip, kişireie bere, aqyry birjola ğaiyp boldy.
Jelambr üiine kelgen soñ, birer sağattan keiin graf d'Artuağa* şūğyl
poşta kemesimen mynadai birneşe söz jazyp jiberdi:
"Mərtebeli ağzam! Attanys iske asyryldy. Səti tüseri kəmil Bir
aptadan soñ Granvilden Sen-Maloğa deiin bükil jağalau ört qūşağynda
qalmaq".
Al osydan tört kün būryn Şerburg jağalauyndağy respublikaşyl
armiiäğa mañyzdy tapsyrmamen jiberilgen jəne sol kezde Granvilde
tūrğan Marnadan sailanğan deputat Prier əlgi aqpardy jazğan adamnyñ
qolynan şyqqan - qyp-qysqa hat alğan. Onda bylai delingen bolatyn:
"Azamat deputat! 1 mausymda su köterile üsti bürkeuli batareiäsy bar
"Kleimor" əskeri korveti teñizge şyğady. Ol Frantsiiänyñ jağasyna
mynadai belgileri bar bir kisini tüsiruge tiıs: qart, ūzyn boily, aq şaşty,
sausağy aqsüiek adamnyñ sausağyndai süirik te sūlu, üstinde şarua
kostiumi. İendigi i̇egjei-tegjeili habardy sizge i̇erteñ jiberemin. Ol i̇ekisinde
tañ ata baryp tüspek. Eskadramyzğa i̇eskertiñiz, korvetti ūstañyzdar. Ol
kisini gilotinalauğa būiyryñyz".
II. Tün qarañğysyn jamylğan keme men jolauşy
Korvet oñtüstikke bet aludyñ ornyna əueli soltüstikke, sonan soñ
batysqa būrylyp, jūrtqa tūp-tura "Apat Ötkeli" degen atpen tanymal
bolğan būğazğa kelip kirdi. Bül ötkeldiñ ne arğy, ne bergi jaq şetinde maiak
atauly joq i̇edi.
Kün batqaly qaşan? Tün qarañğylyğy ədettegiden göri qoiu. Ai tuatyn
uaqyt bolsa da, bükil aspandy qalyñ būlt qaptap alğandyqtan, onyñ batar
kezinde bir-aq körinetin türi bar. Bir üiir jabağy būlt teñizge tönip, aidyn
üstin tūmşalap tūr.
Qarañğylyq korvettiñ josparyna septeskendei.
Lotsman Gakual i̇eger korvet tosyn jaitqa ūşyramai, jel oñynan
soğyp, barlyq jelkendi kötere jürse, tañ ata Frantsiiänyñ jağasyna jetip
qalar dep ümittendi.
Əzirge bəri de jap-jaqsy kele jatyr i̇edi. Biraq toğyzdar şamasynda
jel üdep, tolqyn köterile bastady. Jel qualai soğyp, küşti tolqyn
dauylğa ūlasa qoimasa da, ərdaiym biıkten sapyryla qūlağanda, korvettiñ
tūmsyğy suğa kömilip-kömilip ketedi.
Lord Balkarra general dep atağan jəne şahzada de-la- Tur d' Overn
"Sau bolyñyz, bauyrym" dep qoştasqan manağy "mūjyq" baisaldy da
baiypty qalyppen paluba üstinde jür. Kemeniñ ərli-berli teñseluin
baiqamağandai. Būl jürisine qarap köpti körgen kənigi teñizşi dersiñ.
Anda-sanda keudeşesiniñ qaltasynan şokolad taqtasyn alyp, şetinen
syndyryp auzyna salyp qūiady; şaşy tügel ağaryp ketse de, tisi
şetinemegen, büp-bütin.
Oqta-tekte kapitanğa birdeñe aityp qoiğany bolmasa, i̇eşkimmen tis
jaryp söilespedi. Kapitan onyñ ər sözin ədeppen tyñdaidy jəne özinen
göri osy jolauşyny keme komandiri dep sanaityn sekildi.
Şeber lotsman basqaryp kele jatqan "Kleimor" tūman işimen Djersei
aralynyñ sopaiğan soltüstik müiisin i̇eleusiz orağyta ötti de, qauipti qūz
tasqa soqtyğyp qalmau üşin jağany ala jürdi. Rulde tūrğan Gakual su
astyndağy jartastardy qolmen qarmalağandai, biraq mūhitpen jaqsy
tanys adamşa, kemeni senimmen jürgizip keledi. Korvet osynau qatañ
baqylau qoiylğan su üstinde kele jatqanyn sezdirip alam ba dep seskenip,
tūmsyğyndağy şamdy jağa qoimady. Tūman tüskenine kemedegiler tügel
riza. Korvet üstinde bəri bəz-baiağy qalpynda. Sağat onnan kete kapitan
graf diu- Buabertlo men onyñ kömekşisi şevale de-la-Vevil şarua
kiımin kigen adamdy soğan bölingen kaiutağa, iağni kapitannyñ öz
kaiutasyna i̇ertip apardy. Kaiutağa kirip bara jatyp, qart artyna būryla
bəseñ dauyspen:
- Myrzalar, qūpiiäny mūqiiät saqtau qajet i̇ekeni sizderge məlim boluğa
tiıs. Jarylys bolar sətke deiin tiri janğa tis jarmañyzdar. Meniñ
atymdy bül kemede i̇ekeuiñizden basqa i̇eşkim bilmeidi, - dedi.
- Būl qūpiiäny biz qabirge özimizben birge əketemiz, - dep jauap qaiyrdy
Buabertlo.
- Al men ony basyma ölim qaupi tönse de aitpaimyn, - dedi qart.
Söitip, ol kaiutağa kirip ketti.
III. Aqsüiekter men qara tobyrlar
Kapitan men onyñ kömekşisi qaitadan joğary köterildi de, özderiniñ
əlgi jolauşysy jaily əserlerin ortağa salyp, paluba üstinde ərli-berli
jüre bastady.
Buabertlo:
- Mūnyñ qandai kösem i̇ekenin i̇endi köp ūzamai-aq bilemiz,- dep
sybyrlady la-Vevildiñ qūlağyna.
- Qanşa degenmen, şahzada ğoi, - dep jauap qatty la- Vevil.
- İə, şahzada dese de bolğandai.
- Frantsiiäda dvorianin bolsa da, Bretanda - şahzadanyñ naq özi.
Frantsuz şahzadasy joq bolğandyqtan Bretan şahzadasyn qanağat
tūtamyz da, - dedi Buabertlo.
Sairağyş sary şymşyqtyñ ornyn... Joq, sary şymşyqtyñ i̇emes,
qyrannyñ ornyn qarğa basty degen osy da.
- Mağan qara qūs artyq, - dedi Buabertlo.
- Ərine, əiteuir tyrnağy men tūmsyğy ötkir ğoi, - dep maqūldady laVevil.
- Ne de bolsa körip aldyq.
- İə, jetekşi jaily oilanatyn kez keldi, - dedi tağy da az-kem
ünsizdikten keiin la-Vevil. - Men "Oq-dəri men kösem kerek!" degen
ūrandy qostaimyn. Sizge mynany aitqym keledi, kapitan. Men kösem
bolarlyq adamdardy tügel derlik bilemin. Biraq olardyñ i̇eşqaisysyn da
bizge qazir qajet bolyp otyrğandai aqyldy adam dep sanamaimyn. Qarğys
atqan būl Vandeiä üşin tym bölek general qajet. Mūnda jauğa tynym
bermei, onymen ər diırmen üşin, ərbir jyra, .ərbir tas üşin jağalasu
kerek; ərdaiym əlegin aspannan keltirip, ərbir jañsaq basqan qadamyn
añdyp türu, közden i̇eşnərseni tasa jibermei, oñ-solynan birdei sileite
soğyp, joiqyn şabuyl jasap, zəresin ala beru kerek, aiauşylyq körsetpeu
kerek, demalys, ūiqy degendi ūmytu kerek. Qazir būl mūjyqtar
armiiäsynda batyr kop te, kösem joq. Şynynda da osy biz, qara basyp,
revoliutsiiäğa nelikten şabuyl jasap jürmiz, şaştarazdardy özimiz-aq
dvoriandardyñ üstinen bastyq i̇etkende, respublikaşylar men bizdiñ
aramyzda aiyrma qandai?
İendi qaitesiñ! Būl saitan alğyr revoliutsiiä bizdiñ işimizge de i̇enip bara
jatqan joq pa?
Būl Frantsiiänyñ tənine tüsken merez de.
- Üşinşi soslovieniñ merezi, - dep oiyn qorytty Buabertlo. - Bizdi būl
dertten jalğyz Angliiä ğana aiyqtyruy mümkin.
- Jəne aiyqtyrady da. Būğan seniñiz, kapitan.
- Al əzirge jüregiñ ainyp, qūsqyñ keledi!
- Öitpegende şe! Ainala mūjyq. Bül Vandeiä soğysynda qandai ğana
dūşpandardy körmei otyrmyz? Kökter jağynan köretiniñ - syra
qainatuşy Santer de, aqtar jağynan köretiniñ - şaştaraz Gaston.
- Jo-joq, süiiktim la-Vevil, meniñ Gastonğa degen közqarasym būdan
özgeşeleu. Ol Gemen tübinde əskerlerge basşylyq jasağanda tipti de olqy
soqqan joq. Jadyñyzda ma, ol kökterdiñ üş jüz adamyn özderine aldyn
ala kör qazdyryp, jaidan-jai, dymyn şyğarmastan atyp tastağan joq pa?
- Mūnyñ bəri tamaşa-au, biraq mūndaida men de qalyspas i̇edim.
- Ərine, men de söiter i̇edim.
- Əskeri ūly i̇erlik ony jasaityn adamdardan tumysynan bekzatty
boludy talap i̇etedi, -dedi la-Vevil. - Soğys - şaştarazdardyñ isi i̇emes,
rytsarlardyñ isi.
- Degenmen, osy üşinşi qauymnyñ işinde de təuir adamdar kezdesip
qalatyny ras, - dep söz talastyrdy Buabertlo. - Mysalğa, sağatşy Jolidi
alalyq. Būryn Flandr polkiniñ serjanty bolğan ol vandeiälyqtardyñ bir
jetekşisine ainalypty. Ol jağalaudağy armiiä otriadyn basqarady. Onyñ
bir ūly bolatyn. Ol ūly respublikaşyl i̇eken. Mine, söitip, əkesi aqtar
üşin şaiqassa, balasy kökter üşin şaiqasyp jürgen. Bir ūrys kezinde
olar betpe-bet kezdesip qalypty. Sonda əkesi balasyn tūtqynğa alyp,
taban auzynda tapanşamen atyp tastapty.
- Jaqsynyñ aty jaqsy ğoi, - dep qostady la-Vevil. Ərqaisysy öz
oiymen bolyp, olar ərli-berli biraz jürdi.
Sonsoñ əñgime qaita jalğasty.
- Kapitan, kaiutañyzda "Moniter"* bar ğoi deimin?
- Bar.
- Soñğy kezde Parijde jūrttyñ qandai karta oiynyna qūmar i̇ekenin
bilmeisiz be?
- "Adel men Polen" jəne "Üñgir" atty oiyndar desedi.
- Körer me i̇edi.
- Körermiz əli.
Kapitan səl oilanyp qaldy da:
- Birer aidan keiin Parijde bolamyz, - degendi qosa aitty.
- İendeşe, kapitan, jağdaiymyz onşa jaman i̇emes i̇eken ğoi əli?
- Bretan soğysy üşin nağyz basşylardy taba alsaq, jağdaiymyz
mūnan da təuir bolar i̇edi.
La-Vevil basyn şaiqady.
- İə, jağalau bizdi qoldasa ğana. Al jau bolyp şyqsa - tüsire
almaimyz. Soğysta jabuly i̇esikti būzyp-jaruğa da, keide syp berip
jasyryn ötip ketuge de tura keletin kezder bolady. Azamat soğysy kezinde
qaltañda ərdaiym basy artyq qolaily kilt bolğany abzal. Biz mümkin
nərseniñ bərin isteimiz. Əñgime aldymen kösem tabuda. La-Vevil bir sət
oilanyp baryp:
- Mūndaida şahzada, frantsuz mūrageri, nağyz tekti mūrager kerek, dedi.
- Nege? "Şahzada" degenimiz...
-"... qorqaq" degenmen birdei. Mūny men bilemin, kapitan. Biraq ol bizge
əlgi derevnia maqūlyqtaryn jolğa salyp aidau üşin qajet.
- Süiiktim, Şevale, mūragerlerdiñ töbeleske barğysy joq.
- İendeşe, olarsyz-aq kün körermiz.
Buabertlo əldeqandai bir oidy basynan qysyp şyğarğysy kelgendei,
qolymen i̇eriksiz mañdaiyn syğymdap:
- Nesi bar, əzirge osy generaldy-aq synap körelik, - dedi aqyryn.
- Ol ataqty tūqymnan şyqqan adam desedi ğoi.
- Ümitimizdi aqtaidy dep oilaisyz ba?
- İə, jaqsy bop şyqsa, aqtauğa tiıs, - dedi la-Vevil.
- İağni raqymsyz bolsa deisiz ğoi, - dep tüzetti ony Buabertlo. Graf
pen kavaler bir-birine qadala qarasty.
- Graf diu-Buabertlo, siz "raqymsyz" degen sözdi tauyp aittyñyz. Bizge
kereginiñ özi de osy. Bül soğys raqymşylyq degendi bilmeuge tiıs.
Qanişerler zamany tudy. Patşa öltiruşiler Liudovik on altynşynyñ
basyn kesse, biz patşa öltiruşilerdiñ özin parşalaimyz. İə, bizge
aiauşylyqty bilmeitin qaisar qolbasşy qajet. Anju men Joğary Puatuda
bastyqtar qaiyrymdylyq tanytqan bolyp keşirim jasauda, sondyqtan da
ondağynyñ astan-kesteni şyğyp jatyr. Al Mare men Rettsede əskeri
basşylyq kərin tigip, qaharyna mingen, söitip, onda is oñğa basuda.
Buabertlo til qatyp ülgermedi. La-Vevildiñ soñğy sözin jan
ūşyrğan bir aiqai bölip ketti de, ile-şala qūlaqqa i̇eşteñege ūqsamaityn
böten saryn keldi. Aiğai da, tüsiniksiz saryn da paluba astynan i̇estildi.
Kapitan men onyñ kömekşisi ortañğy palubağa şyğatyn trapqa tūra
ūmtylsa da, tömen tüsip ülgermedi: artilleriiä qyzmetkerleriniñ bəri i̇esi
şyğyp ketkendei, birin-biri kimelei syrtqa qarai jügirip keledi i̇eken.
Jantürşigerlik birdeñe bolypty.
IV. Soğys sūmdyqtary
Katareiä zeñbirekteriniñ biri - jiyrma tort funttyq karonadanyñ
şynjyry üzilip ketipti.
Teñiz üstinde boluy mümkin pəleniñ işindegi i̇eñ sūmdyğy osy. Aşyq
teñizde i̇ekpindei jüzip kele jatqan əskeri keme üşin mūnan jaman nərse
joq.
Būğaudan bosağan zeñbirek əp-sətte tajal siiäqtanyp ketedi. Doñğalağy
bar zil batpan i̇eñgezerdei nərse biliard şaryndai i̇ersili-qarsyly, oñdysoldy jüitkip, tolqyn büiirden şaiqağanda jantaia lyqsidy da, kilden
şaiqağanda* kememen ilese birese alğa, birese artqa zymyraidy, əldene
i̇esine tüskendei səl kidirip qalady da, sonsoñ tağy jorta jöneledi, kemeniñ
bir şetinen i̇ekinşi şetine oqşa zulaidy, keide bir orynda tūra qap,
ytqyp-ytqyp ketedi, i̇endi birde būryla salyp, tağy da birese omaqasyp,
birese döñbekşi, töñiregindeginiñ bərin aipap-jaipap, astan-kestenin
şyğaryp jatyr.
Qabyrğany üsti-üstine tüigiştep jatqan toqpaqty közge i̇elestetip
köriñizşi. Būğan qosa toqpaqtyñ temir i̇ekenin, al qabyrğanyñ taqtai i̇ekenin
i̇eskeriñiz.
Jyn soqqan būl tajal pildei auyr, biraq qabylandai jüitkip,
tyşqandai jaltarady. Ol qara baltadai qaisar, tau tolqyndai
qūbylmaly, naizağaidai mertti, qabyrğadai mylqau.
Salmağy on myñ pūt bolsa da, dopşa sekiredi. Birese tūrğan ornynda
kenet şyr köbelek ainalyp, birese jalt būrylady. Mūndaida ne
istemeksiñ? Bül jyn oinaqty qaitip toqtatarsyñ?
Dauyl aqyr soñynda basylady, jel saiabyrlaidy, synğan maçtany
jañasymen almastyrady, tesikten kirgen sudy toqtatuğa, örtti söndiruge
bolady. Biraq qoladan qūiylğan mynau alyp haiuandy qalai yryqqa
köndirersiñ? Qasyna qalai jaqyndarsyñ? İtti tyñdatuğa, būqany
jasqantuğa, ajdahany arbauğa, arystandy seskentuge, jolbarystyñ
aibatyn şağuğa bolady. Biraq mynau tajal - şynjyryn üzgen zeñbirekten
qorğanar i̇eş amal joq. Ony öltire de almaisyñ, ol onsyz da jansyz.
Əitkenmen, bir jağynan tiri de. Tirliginiñ özi jan şoşyrlyq. Astyndağy
i̇eden teñselse, özi birge teñseledi. Tolqyn kemeni aidap, jel tolqyndy
qusa, keme de jürip kele jatyp, sony itermelei tüsedi. Bül tajal alapat
küşterge özi oiynşyq ispettes. Keme, tolqyn, jel i̇ekpini ony öz uysyna
alğan: onyñ jan şoşyrlyq tirligi de solardyñ yrqynda. Apat qaupin
töndirgen būl zūlmat qarudy qaitkende noqtalauğa bolady? Onyñ bağytbağdaryn, sekiris-şabysyn, būrys-būltarysyn, tūrys-kidirisin, tüiissüzisin qalai boljap bilersiñ?
Kemeniñ qabyrğasyn qausyrata jazdağan mūndai ərbir soqqy ony teñiz
tübine jibererdei. Kesapattan qaityp qūtyluğa bolar? Bül jerde jandy
zattai ytqyğan zeñbirekke is tüsip otyr: ol əldene oilanğandai, birese
kidirip qalady da, birese bağytyn kilt özgertip, sizden jaltaryp ketedi.
Qasyna jaqyndaudyñ özi qauipti, bül soiqandy qaitip toqtatarsyñ?
Ürei şaqyra qūtyrynğan zeñbirek alğa da jüitkidi, keiin de
şeginşekteidi, ne bolsa soğan ūrynyp, kenet qaşa jöneledi, i̇esebiñnen
şatystyryp, qasyñnan zu i̇etip öte şyğady, kedergi ataulyny byt-şyt
qylyp, jūrtty şybyndai janşyp barady. Sūmdyğy sol, aiaq astyndağy
i̇eden terbelip, teñselip tūr. Onsyz da oinaqşyğan, tüietaily jerde qalai
əreket istersiñ? Būl keme qūrsağyna kirip ketip, qaityp şyğarğa jol taba
almai jürgen naizağai sekildi. Būl kökti tirep tūrğanda jerdiñ alasūra
silkingenimen para-par.
Kornet ekipajy közdi aşyp-jūmğanşa aiağynan tik tūrdy.
Būğan kinəli adam şynjyr būrandasyn naşar bekitip, əri karonada
doñğalağynyñ astyna tejeuiş qoimağan kanonir* i̇edi.
Şynjyr üzilip ketkende kanonirler bəri batareiä janynda bolatyn.
Bireuleri bas qosyp jinalyp, i̇endi bireuleri özdi-özi bolyp, bəri de aldağy
şaiqasqa əzirlik jūmystarymen şūğyldanyp jatqan. Tolqyn kilden
ūrğanda paluba boiymen keiin lyqsyğan karonada bir top adamğa
soqtyğyp, törteuin taban auzynda janşyp ötti de, kölbei şaiqalğanda
qisaia kilt būrylyp, besinşi beişarany i̇eki bölip ketti, sonsoñ sol
jaqtağy bortqa soğylyp, lafetten i̇ekinşi zeñbirekti ūşyryp tüsirdi.
Üstiñgiler i̇estigen bağanağy jan ūşyrğan aiğai naq osy kezde şyqqan i̇edi.
Ortañğy palubadağylardyñ bəri trapqa jügirdi. Batareiä bölmesi qas
qaqqanşa qañyrap qaldy.
İendi öz-özimen oñaşa qalğan auyr zeñbirek ne isteimin dese de i̇erikti
i̇edi. Kemege özi qoja, özi bi bolyp aldy. Qandai lañ. salam dese - yqtiiäry.
Ūrysta şynyqqan, şaiqas kezinde de külkiden qalmaityn adamdardyñ,
i̇endi mynau, dirildep tūrğany. Barşa jūrtty bilep alğan üreidi aityp
jetkizudiñ özi qiyn.
İekeui de i̇erjürek adam - kapitan Buabertlo men onyñ kömekşisi laVevil ne isterge bilmei, tüsi qaşyp, trap üstinde ün-tünsiz tömen qarap
tūr. Kenet bireu olardy qağa-mağa, zyp i̇etip tömen tüsti. Bül osydan birer
minut būryn ğana əlgi i̇ekeui əñgime i̇etken jolauşy - Bretan şaruasy i̇edi.
Ol traptan* tömen tüse toqtai qalyp, töñiregin közimen bir şolyp ötti.
V. Küş pen i̇erjürektik
Zeñbirek ortañğy palubada əli zyrğyp jür. Batareiä üstinde būlañdap
tūrğan teñiz şamy birese jaryq şaşyp, birese qarañğylyqqa bölep,
sūmdyq körinisti küşeite tüskendei. Zyryldağan zeñbirektiñ syrt tūlğasy
san qūbylady: birese qap-qara bolyp, jaryqqa şyğa kelse, birese
ağarañdai jyltyrap, qarañğylyqqa qaita süñgip ketedi.
Karonada soiqanyn toqtatar i̇emes. Ol i̇endigi tört zeñbirekti zaqymdap,
bortty i̇eki jerinen tesip ülgerdi. Alyp toqpaqtyñ soqqysynan kemeniñ
syqyrlai synğany aiqyn sezilip tür. Işinde bir bytyra bar bötelkeni
qanşa silikseñ de, bytyra dəl mūndai zulai almas. Auyr lafettiñ tört
doñğalağy ölgen adamdardyñ denesin i̇ezgilei-janşyp, parşa-parşasyn
şyğardy da, bes ölik köp ūzamai batareiä üstinde domalap jürgen jiyrma
bölek ūmar-jūmar i̇etke ainaldy. Öli bastar şyñğyryp jatqandai.
Tögilgen qan korvettiñ şaiqaluynan i̇edendi jua i̇ersili-qarsyly ağady.
Korvettiñ köp jeri tesilgen, işki qūrsauy qaqyrap, sögile bastady. Keme
üstin ürei basyp, u-şu boldy da qaldy.
Kapitan aqylyn tez jidy. Onyñ būiryğymen jūrt ortañğy
palubadağy traptyñ şarşy quysyna karonadanyñ sodyr şabysyn tejei
ne bəseñdete alar ma degen nərseniñ bərin -matrastardy, kereuetterdi,
zapas jelkenderdi, tüidek arqandardy, matrostardyñ iş kiımi salynğan
qapşyqtardy, tipti jalğan aqşanyñ bumalaryn laqtyra bastady.
Korvette mūndai jalğan aqşa qyruar bolatyn. Jūrt ol kezde
ağylşyndardyñ būl zymiiän qylyğyna i̇eşbir i̇ersiligi joq əskeri qulyq
dep qaraityn.
Biraq būl kəkir-şükirdi tömen tüsip, dūrystap qoiuğa i̇eşkimniñ dəti
barmağandyqtan - odan ne paida, ne qaiyr? Ol .əp-sətte byt-şyty şyğyp,
jün-jūrqağa ainalyp qala berdi. Teñiz tolqyny bül soiqandy küşeite
tüsti. Nağyz dauyl tūrsa zeñbirekti audaryp tastauy mümkin i̇edi. İeger ol
qyrynan ausa, ne töñkerilip qalsa, yryqqa aluğa əbden bolatyn.
Onyñ ber jağynda lañ əli toqtar i̇emes. Kilge deiin iarustardyñ bərin
boilai ötetin maçtalardyñ tömengi jağynda sañylau, tipti ülken jaryq
paida boldy. Karonadanyñ zilmauyr soqqysynan fok-maçta* şytynap
ketti, grot-maçtağa* da ziiän keldi. Batareiä tügeldei zaqymdanypty. Otyz
zeñbirektiñ ony i̇endigi ūrysqa jaramsyz bop qalğan. Borttağy tesiktiñ
sany köbeiip, korvettiñ işine su kire bastady.
Ortañğy palubağa tüsken jolauşy qart traptyñ janynda tas müsindei
melşiıp tūr. Ol mynau astan-kesten düniege sūrlana qarai qalğan, biraq
ornynan selt i̇etip, qozğalmady. Batareiä işinde tyrp i̇etip, aiaq basuyna
bolmaityndai-aq.
Bosap ketken karonadanyñ ərbir oqys qimylyna orai korvettiñ su
tübine keter səti de jaqyndai berdi, jaqyndai berdi. Səlden soñ onyñ
apatqa ūşyrauy dausyz i̇edi.
İendigi qalğany - apat bolu, ne apattyñ betin qaitaru ğana. Qaitkende de
i̇ekiniñ birine bel şeşuge tura keldi. Biraq qaisysyna bel şeşersiñ?
Karonada - tym qorqynyşty jau. Osynau i̇esuasty taqymğa basyp,
osynau alasūrğan naizağaidy būğaulap tastau kerek boldy.
Karonadany yrqyna jiberip, barşa jūrt ne isterge bilmei, añtarylyp
qalğan.
Al korvet bortyn syrttan tüigiştegen tolqyn iştegi soqqymen
ūlasyp, birin-biri qostai tüskendei. İeki balğa kezekpe-kezek tömpeştep
jatqan tərizdi.
Şynjyrdan bosap ketken jyrtqyş i̇erkin sairandap jürgen, i̇eş pende
aiaq baspas arenağa kenet qolyna kespeltek temir ūstağan bireu şyğa keldi.
Bül osy kesepatqa kinəli, jūlynyp ketken karonadanyñ zeñbirekşisi, öz
şalağailyğynan jūrtty osynşama pəlege duşar i̇etken kisi i̇edi. Kesapatqa
kinəli i̇ekenin sezingen ol, osy kinəsin juğysy kelse kerek. Ol bir qolyna ganşpug*, i̇ekinşi qolyna ūşy tūzaqtalğan arqan ūstap, ortañğy palubağa
sekirip şyqty.
Osy arada közsiz saiys: zeñbirektiñ zeñbirekşimen şaiqasy, zat pen
adam arasyndağy jekpe-jek bastaldy da ketti.
Adam süimeni men tūzaqtalğan arqanyn əzirlei, būryşqa tūra qaldy.
Ol arqasymen keme qabyrğasyna süienip, bolattan qūiylğandai som
aiaqtaryn alşaita ūstap, i̇edenge qaqqan qazyqtai tyrp i̇etpesten, qanyn
işine tarta, miz baqpastan kütip tūr.
Ol zeñbirektiñ qasynan zulai öter sətin añdydy.
Zeñbirekşi qaruyn biletin jəne ony qaruy da biletindei. Öitkeni olar
köpten birge kele jatqan syralğy i̇edi. Ol zeñbireginiñ kömeiine qolyn
qanşama ret salmady deisiñ! Būl onyñ qolğa üiretilgen, yrqyna
köndirgen haiuany bolatyn. Söitip, əlgi adam zeñbirekti asyrandy
itindei-aq:
- Kel, kel, kele ğoi! - dep şaqyra bastady.
Ol, bəlkim, zeñbirekti jaqsy da körgen şyğar. Şaqyrğanda jügirip
kele qalsa i̇eken dep te oilağan siiäqty.
Biraq oğan jügirip baru ony basyp ketumen birdei bolyp tūr. Al bassa
- mert bolğany. Mūny qalai boldyrtpau kerek? Basyp ketpesi üşin ne
istese i̇eken? Barlyğy demin işine tartyp, sol i̇ekeuine qarai qalğan, tek
jolauşy qart qana sabyrly; saiysqa şyqqan i̇ekeuden basqa osy jekpejekke ünsiz kuəger bolyp, palubada jalğyz özi tūr.
Onyñ özi de janşylyp qaluy yqtimal i̇edi, biraq tūrğan ornynan
qybyr i̇etpedi.
Al aiaq astyndağy dülei teñiz osy saiysty öz yrqyna alğandai.
Zeñbirekşi qolma-qol sūmdyq saiysqa kirisip, zeñbirekti jekpe-jekke
şaqyrğanda şaiqalyp kele jatqan keme teñizdiñ yrqyna könip, səl kidirip
i̇edi, karonada būğan tañyrqağandai oqys toqtai qaldy.
Kel, kel, kele ğoi! - dep zeñbirekşi qolyn soza şaqyryp tūr.
Anau onyñ sözine qūlaq tikkendei körindi.
Kenetten oğan tūra ūmtyldy. Ol soqqydan jaltaryp ketti.
Söitip, nağyz aiqas - qūlaq i̇estip, köz körmegen aiqas bastaldy. Nəzik
pende men mylqau alyp bir-birine şap beristi. Süiek pen i̇etten jaralğan
jan iesi men qola haiuan arpalysqa tüsti.
Osynyñ bəri qaraköleñke jerde bolyp jatty.
Aşu şaqyra doldanğan alyp aqyldan da qūralaqan i̇emes sekildi: ol
qolaily sətti bağyp jürgendei. Sūrapyl küşti ğalamat temir jəndik
tərizdi. Osynau dəu şegirtke birese batareiänyñ alasa töbesine soğylyp,
birese tört aiağymen tik tüsken jolbarystai tört doñğalağymen qalt tūra
qalady, söitedi de, qaitadan əlgi adamnyñ soñynan quyp beredi. Anau köz
ilespes soqqydan kesirtkeşe jalt būrylady. Əitse de ol aşyq
taitalastan jaltarğanmen, oğan darymağan soqqy kemeniñ qabyrğasyn
dürs-dürs ūryp, qaqyratyp barady.
Zeñbirekke üzik şynjyr süiretilip jür. Jez uystağy temir
şybyrtqydai üiirilip, qasyna jan juytar i̇emes. Osy üzik şynjyr
küresti qiyndata tüsti.
Biraq adam aiqasyp-aq baqty. Keide tipti şabuylğa da şyğyp qūiady.
Ol qolyna süimeni men arqanyn ūstap, oñtaily sətti añdyp, bortty
jağalai jürdi. Zeñbirek te tosqauyldy sezgendei, odan būltara qaşty. Al
anau alğan betinen qaitpai, ony quğynğa aldy.
Mūndai aiqas ūzaqqa barmaityn. Zeñbirek öz-özine: "Jeter i̇endi! Bitiru
kerek!" degendei, toqtai qaldy. Şeşuşi şaqtyñ taianğany sezilip-aq tür.
Zeñbirek əli i̇eki oily, biraq ol (ainaladağylardyñ bərine tiri jan siiäqty
köringendikten) berik toqtamğa keluge əzirlengendei ne əzirlenip bolğandai
i̇edi. Kenet ol zeñbirekşige tap berdi. Anau jalt būrylyp, janynan ötkizip
jiberdi de, soñynan küle qarap:
- Qapy kettiñ-au! Kəne, tağy baiqap kör! - dep aiğailap jiberdi.
Zeñbirek yzalanyp ketkendei, sol jaq bortta tūrğan zeñbirekke dürs
soğyldy, söitti de, alyp sadaqtan atylğan tastai oñ jaq bortqa, tūp-tura
zeñbirekşige qarai zymyrai jöneldi. Anau tağy da taiqyp ketti. İesirgen
tajaldyñ sūrapyl i̇ekpininen üş karonadanyñ byt-şyty şyqty. Ne istep,
ne qoiğanyn özi de bilmeitin soqyr jandai, ol kenetten artymen adamğa
oqys būrylyp, ilgeri domalai jöneldi, forştevendi* qūlatyp, kemeniñ
tūmsyğyn tesip kete jazdady. Adam trapqa qarai sekirip tüsip, süimenin
oñtailai, jolauşy qarttan birneşe qadam jerde tūra qaldy. Mūny
zeñbirek te sezip qalğandai: ol tipti būrylyp jatpastan, şeginşektegen
küii baskeser baltadai adamğa tūra şapty.
Bort pen saty aralyğyndağy būryşqa tyğylğan adam i̇endi ajal
tyrnağynan qūtylmastai i̇edi.
Üreii ūşqan jūrt şu i̇ete qaldy.
Biraq dəl osy arada būğan deiin qybyr i̇etpei, qalşiyp tūrğan
jolauşy qart öziniñ jas şamasynan tys i̇eptilikpen lyp i̇etip, zeñbirekke
tūra ūmtyldy. Jalğan aqşanyñ bir bumasyn jol-jönekei ilip əketip,
astynda qalam-au dep qaimyqpastan, tūp-tura lafet doñğalağynyñ astyna
laqtyryp jiberdi. Būl batyl da qauipti ailanyñ asqan i̇eptilikpen dəl əri
şeber istelgeni sonşa, būğan tipti teñiz zeñbiregin ūstau təsiline jetik
adam da qairan qalar i̇edi.
Əlgi buma oralğy bola qaldy. Kei kezderi qūitaqandai tas qūlağaly
tūrğan jartasty süiemeldep tūrsa, ağaş būtağy qūlamanyñ bağytyn
özgertip te jibere alady ğoi. Söitip, būl joly zeñbirek sürinip ketkendei
boldy. Sol mezette zeñbirekşi kespeltek temirin lafettiñ artqy
doñğalağynyñ şabaqtarynyñ arasyna sətin tauyp sūğyp ülgerdi. Zeñbirek
toqtai qaldy.
Ol büiirlep baryp, qisaia qūlady. Adam kespeltek temirdi tūtqaşa
paidalanyp, ony töñkerip tastady. Jibinen jūlynğan qoñyraudai şombal
nərse i̇edenge dürs qūlady. Qara terge tüsken adam oğan tap berip, tize
bükken asaudyñ moinyna tūzağyn tastap jiberdi.
Söitip bəri tyndy. Adamnyñ jeñisimen tyndy. Tyşqan pildi şalyp
jyqty. İergejeili alypty auyzdyqtady.
Soldattar men matrostar du qol şapalaqtady.
Bükil ekipaj qoldaryna arqan men şynjyr ūstai, tömen tüsip,
zeñbirekti əp-sətte matap tastady.
Zeñbirekşi jolauşyğa təjim i̇etip:
- Sudar, siz meni ajaldan qūtqardyñyz, - dedi.
Qaitadan beijai qalpyna kelgen qart būğan ləm-mim demedi.
VI. Tarazynyñ i̇eki basy
Adam jeñip şyqty, biraq zeñbirek te degenine jetkendei i̇edi. Öitkeni
keme dereu su tübine ketpegenimen, ony birjolata qūtqaryldy deuge
bolmaityn. Zaqymdanğan jerlerin jöndeu mümkin i̇emestei. Borttan bes
tesik tabyldy; tūmsyq jaqtağy bir tesik añyraiyp jatyr. Otyz
zeñbirektiñ jiyrmasy qirağan. Osynşama lañ salyp, i̇endi qolğa tüsip,
şynjyrğa qaita bailanğan zeñbirektiñ özi de saptan şyqqan. Batareiädağy
jaramdy zeñbirekterdiñ sany azaiyp, toğyzy-aq qalypty. Triumnen de su
körindi. Sorğyny tez qolğa alyp, zaqymdanğan jerlerdi jöndeu qajet
boldy.
Qarauğa i̇endi ğana reti kelgen ortañğy paluba sūmdyq küide i̇eken.
Qūtyrynğan pil qamalğan tor işinde de tap mūndai bülinşilikti közge
i̇elestetu mümkin i̇emes.
Kemege jat közge tüspeu qanşa qajet bolğanmen, osy sətte ony suğa
batyrmau mūnan de mañyzdyraq i̇edi. Sondyqtan şamdardy borttyñ ər
jerine ilip qoiyp, palubağa jaryq tüsiruge tura keldi.
Zeñbirekpen arpalysa jürip, jany alqymğa tirelgen ekipaj kemedegi
oqiğağa i̇esi şyğyp jatqanda, teñiz üstinde ne bolyp jatqanyn i̇eşkim
bilmeidi. Onyñ ber jağynda tūman qoiulana tüsken-di. Aua raiy qūbylyp
sala berdi. Keme jel yñğaiymen jüzip kele jatty. Korvet bağytynan
taiyp, oñtüstikke qarai qiiändap ketipti. İendi ony Djersei men Gernsei
araldarynyñ jağalauy tasalai almaityn: ol oinaqşyğan teñiz üstinde
qalqansyz, aşyq qaldy. Jalaqtağan dəu tolqyndar onyñ qansyrağan
jarasyna kelip şüiligedi. Şoljañdağan būl i̇erkelik tym qauipti i̇edi. Teñiz
jalyn küdireite bastady. Jağadan soqqan ülpek jel qataia tüsti.
Teñiz tulatar sūrapyl jel tönip kele jatty. Onyñ soñy dauylğa
ainaluy da yqtimal On bes qadam jerden i̇eşteñe köriner i̇emes.
Komanda asyğys-üsigis, qalai bolsa solai ortañğy palubanyñ bülingen
jerlerin jöndep, tesikterdi tyğyndap, qalğan zeñbirekterdi jauyngerlik
tərtippen ornalastyryp jatqanda jolauşy qart joğary şyğypty.
Ol grot-maçtağa arqasyn süiep tūr i̇eken.
Oiğa şomğan küii ol korvette tötenşe bir qimyl bolyp jatqanyn
baiqamai tūra berdi. Şevale de-la-Vevil teñiz jaiau əskeriniñ
soldattaryna grot-maçtanyñ i̇eki jağyna sapqa tūruğa būiyrdy da, osy
manevrge qatysqan soldattar botsmannyñ ysqyryğymen jelken
ağaştardyñ üstine qaz-qatar tizile qaldy.
Graf diu-Buabertlo jolauşynyñ qasyna bardy.
Onyñ soñyna köilegi dal-dūl bolğan, jan-jağyna alaqtai qarağan,
abyrjuly, biraq əldenege köñili könşuli bireu i̇ere jürdi.
Būl jaña ğana şiraq qimyldap, alypty būğaulağan matros, zeñbirekti
jyqqan zeñbirekşi i̇edi.
Graf şarua kiımin kigen qartqa əskeri izet berdi de: General, əlgi adam,
mine, - dedi.
Zeñbirekşi syptai tartylyp, iba saqtai, tömen qarap tūr.
Graf diu-Buabertlo sözin əri jalğastyrdy:
- General, sizdiñşe, būl adamnyñ əreketin keme bastyğy birdeñe i̇etip
bağalauy kerek i̇emes pe?
- İə, solai, - dep jauap qatty qart.
- İendeşe, būiyrğanyñyz jön şyğar, - dedi Buabertlo.
- Būl sizdiñ yqtiriaryñyz. Kapitan öziñizsiz.
- Biraq siz generalsyz ğoi, - dep tartyndy Buabertlo. Qart zeñbirekşige
qarady.
- Beri kel, - dep būiyrdy o l Zeñbirekşi bir adym ilgeri basty.
Qart grafqa būrylyp, onyñ omyrauynan əulie Liudovik ordenin
ağytty da, zeñbirekşiniñ keudesine taqty.
- Ura! - dep aiğailady matrostar.
Teñiz jaiau əskeriniñ soldattary myltyqtaryn qarauylğa aldy.
Sol kezde jolauşy añ-tañ bolğan kanonirge qolyn şoşaityp:
- İendi ony atyp tastañdar! - dedi.
Əuelegen şattyq dauys kilt üzildi. Barşa jūrt melşie qaldy.
Ornai qalğan mylqau tynyştyqta qarttyñ üni aibyndy i̇estildi:
- Būl adamnyñ salaqtyğy kemeni qūrdymğa jiberuden az-aq qaldy.
Kemeni qūtqaru i̇endigi mümkin i̇emes te şyğar. Teñizde bolu jaumen
jağalasqanmen birdei. Teñiz keşip jürgen keme ūrys salyp jürgen armiiä
siiäqty. Dauyl keide būğyp jatsa da, ərdaiym kemeni añdyp tūrady. Teñiz
üsti tolğan tosqauyl Jau aldynda jaza basu - ölimge bas tigu degen söz.
Istelgen qatelikti tüzeu mümkin i̇emes. İerlik nagradtaluğa tiıs. Al salaqtyq
sazaiyn tartuy kerek.
Būl sözder bir saryndy yrğaqpen, sabyrly əri leppen i̇estildi.
Sonan soñ qart soldattarğa qarap: Ükim oryndalsyn! - dep qosa aitty.
Keudesine əulie Liudovik kresi tağylğan adamnyñ basy salbyrap ketti.
Graf diu-Buabertlo bergen belgimen i̇eki matros tömen tüsip, keşikpei
kebin alyp şyqty. Olarğa ilese keme jolğa şyqqannan beri ofitserler
kaiutasynda dūğa oqumen kele jatqan keme əulie əkeii keldi. Serjant grotmaçta janynda myltyq köterip tūrğan soldattardyñ arasynan on i̇eki
adamdy bölip, ərqaisysynda alty adamnan i̇eki qatarğa tūrğyzdy.Ükimge
kesilgen adam til qatpastan i̇eki qatardyñ ortasyna baryp tūrdy. Qolyna
Hristos beinesindegi kres ūstağan əulie əkei alğa şyğyp, onyñ qasyna
bardy.
Alğa! - dep komanda berdi serjant.
Vzvod asyqpai adymdap, kemeniñ tūmsyğyna bettedi. Matrostar kebindi
qoldaryna ūstap, soñynan jürdi.
Keme üstinde qūlaq keskendei tynyştyq ornai qaldy. Alysta yşqyna
soqqan dauyl saryny i̇estiledi.
Birneşe minuttan soñ qarañğylyqty qaq jara ot jarq i̇etti de, köp
myltyq gürs atyldy, sonan soñ jym-jyrt bola qaldy. Köp ūzamai suğa
qūlağan deneniñ şolp i̇etkeni i̇estildi.
Jolauşy qart maçtağa süienip, qolyn keudesine aiqastyra ūstağan küii
əli oiğa şomyp tūr.
Buabertlo ony la-Vevilge körsete, qolyn şoşaityp: - Aqyry
Vandeiänyñ mañdaiyna da basşy bitipti ğoi! - dep sybyr i̇etti.
VII. Jelkendi kim köterse - jerebeni sol tastaidy
Biraq kemeni alda əli qandai syn tosyp tūr i̇edi deseñizşi?
Tolqyn jalyn qūşqan būlttyñ tün boiy qoiulanyp, tömen tüskeni
sonşa, i̇endigi kökjiekti de qymtap alypty. Teñiz tūtas sür körpe jamyla
qalğandai. Ainala qalyñ tūman. Mūndai jağdai sau kemeniñ özine de
qauipti.
Tūmanğa qosa teñiz de mazasyzdana bastady.
Komanda uaqytty bos jibergen joq. Keme dereu jeñildetildi. Karonada
salğan oirannan keiin jinap aluğa kelgen nərseniñ bəri: bülingen
zeñbirekter, qirağan lafetter, işki qaptaldyñ jarqynşaqtary, ağaş pen
temir synyqtary teñizge laqtyryldy. Sonan soñ brezentke oralğan
mürdeler men pəre-pəresi şyqqan ölikter taqtaiğa salynyp, suğa ağyzyp
jiberildi.
Teñizben arpalys barğan saiyn qiyndai tüsti. Dauyl onşa küşti i̇emesti; qaita, kökjiektiñ ar jağynda oinaqşyğan jel soltüstikke oiysyp,
birte-birte bəseñdei bastağan. Degenmen tolqyn tolastai qoimady.
Qiiüy qaşqan keme küşti tolqynğa ūzaq tötep bere almaityn,
sondyqtan kez kelgen dəu tolqynnyñ ony opat qyluy yqtimal i̇edi.
Gakual oiğa ketip, rul janynda tür.
Qauip-qaterdi jaibaraqat qarsy alu keme komandirleriniñ ədeti i̇emes
pe.
La-Vevil qiyn-qystau kezde de əzil-ospağy birge jüretin nağyz
dualy auyzdyñ ozi bolatyn. Ol Gakualdyñ qasyna keldi.
- Qalai, lotsman, dülei şaşalyp qaldy-au, sirə, ə? - dedi ol - Qattylap
tüşkirmek bolyp i̇edi, tanauyn basyp tyna qaldy-au deimin. İeşteñe i̇etpes.
Myqtağanda jel tūrar. Ol ne deisiñ, təiiri.
Gakual şyndap jauap qatty: Jel i̇endi tolqyn aidai bastady.
Teñizşiler riiäsyz külgendi de, tomağa-tūiyq jabyrqağandy da
jaratpaidy. Alaida lotsmannyñ jauabynan abyrjuşylyq baiqaldy.
Şūrq tesik keme tolqyn kemerlei şyqqanda suğa tez tolyp ketui mümkin.
Gakual bolsa joramalyn qabağyn tüksite aitty. Teñiz qūpiiäğa toly:
onyñ aram oiyn kün ilgeri bilip bolmaidy. Onymen ərdaiym saq bolğan
jön.
La-Vevil baisaldylyqqa köşudiñ kerektigin sezdi, bilem:
Lotsman, biz qai jerde kele jatyrmyz? - dep sūrady.
Ol sūraqty lotsmanğa qoisa da, jauapty kökjiek berdi.
Suğa töngen tūman perdesi serpilip, köz ūşyna deiin qarauyta,
döñbekşip jatqan teñiz közge şalyndy.
Aspan būltpen örilgen tūtas töbe tərizdi.Biraq būl kümbez kökjiekke
jetiñkiremei jatyr: şyğys jaqta qarauytqan teñiz ben būlt torlağan
aspan arasynda tañ .jarşysy -şūğylaly beldeu körinedi, batysta jaña
batqan aiyñ bozamyq səulesi əli seme qoimapty.
Osynau i̇eki jaryq beldeudiñ aiasynda tüp-tüzu əri qimylsyz qatyp
qalğan qoñyrqai sūlbalar baiqalady.
Ai jaryğy batyp ülgermegen aspannyñ batys jağynda biık üş jartas
qarauytyp tūr.
Şyğysta, kökjiektiñ dəl irgesinde, bozara atqan tañnyñ külgin
jaryğynda özara bir keli qaşyqtyqta ses körsete tyrnadai tizile qalğan
segiz kemeniñ jelkeni teñiz üstinen jelbirei körinedi.
Üş jartas su astyndağy qūz, al segiz korabl frantsuz eskadrasy
bolatyn.
Kemeniñ dəl janynda jamandyqpen aty jaiylğan Le- Menke qūzy,
qarsy aldynda - jau floty. Batysynda - teñiz tūñğiyğy, şyğysynda sūrapyl şaiqas tosyp tūr. Ne küşi basym jaumen şaiqasqa şyğu, ne
apatqa ūşyrap, suğa batu, i̇ekiniñ biri, basqa laj, qoldan keler amal
qalmapty.
Keme qūzben qarsy keluge şūrq-tesik qorabyn, qirap bitken qūralsaimandar men tübi bosağan maçtalaryn qairat qylmaq, al dūşpan
flotymen aiqasuğa - otyz zeñbireginiñ toğyzy-aq bütin qalğan, əri
tañdauly kanonirleri tügeldei qaza tapqan batareiäsyn ğana qarsy qūia
alatyn.
Tañ i̇endi-i̇endi sibirlep kele jatqan, jaryq tüskenşe əli biraz uaqyt bar.
Tün ədettegiden göri ūzaqqa sozyluy mümkin, öitkeni qarañğylyq aldymen
biıkte kök tirep tūrğan qoiu qara būltqa bailanysty i̇edi.
Būlt i̇etegin ydyratyp jibergen jel korvetti Le-Menkege qarai
tyqsyrdy.
Zaqymdanyp, qūr sülderi qalğan keme rulge bağynudy qoidy dese de
bolğandai. Ol i̇endi jol tañdaudan qaldy da, jel men tolqynnyñ yrqyna
könip, lağyp jüre berdi.
Le-Menkeniñ su asty jaqpar tastary būryn qazirden de qauipti
bolatyn. Sonan beri teñizdiñ asau tolqyny i̇ersili-qarsyly üzdiksiz soğyp,
osynau tabiği teñiz qamalynyñ köptegen mūnaralaryn müjip, jypjylmağai i̇etken. Qūz bederiniñ ünemi özgerip tūratyndyğy da sodan.
Teñiz degeniñ tilgileuden jalyqpaityn ara ispettes jəne osy ara jaly
köterilgen saiyn tolqynnyñ ötkir tisimen jartasqa jaña beder salyp
tūrady.
Ol kezde Le-Menkege jaqyndau - su tübine ketumen para-par i̇edi.
Al şyğys jaqtağy segiz keme keiinnen
asşylyğymen dañqy şyqqan eskadra bolatyn.

kapitan

Diu-şenniñ

Kemeniñ jaiy müşkilge ainaldy. Şynjyrdan bosap ketken karonada
salğan lañ kezinde ol bastapqy bağytynan i̇eriksiz auyp ketken-di. Ol
manevr jasap, jelkenderin tügel kötere jüzse de, Djersei aralyna bəribir
orala almaityn, öitkeni onyñ jolyn Le-Menke kes-kestep tūrğan.
Frantsuz jağalauyna jaqyndaiyn dese, eskadra böget jasady.
Əitkenmen dauyl köterile qoimady: lotsmannyñ aituynşa, teñizde
"müləiim tolqyn" ğana boldy. Samal aidap, jolşybai qūz siiäqty
kedergige ūşyrağan teñiz i̇edəuir buyrqanyp jatty.
"Kleimor" korveti tün boiy tūmanmen alysyp, tau tolqynğa tötep
beruge əzirlengen i̇edi. Teñiz qulyğyn asyryp, aldap soqty: pi dauylmen
qorqytqan bolyp, qūzğa əkep tyqsyrdy. Alda sol baiağy apattyñ keskini
ğana basqaşa bolatyn.
Tasqa soğylyp qirau qaupine teñdessiz ūrysta qaza tabu qaupi qosyldy.
İeki jau bir-birine kömektesip-aq jatyr.
Bylai jürsem - apat, olai jürsem - şaiqas? - dep dauystap jiberdi, laVevil qasqaia külip. - İeki jaqtan birdei şah - mat!
VIII. 9-380
Əlsiregen keme jañqadai dərmensiz i̇edi.
Atyp kele jatqan bozamyq tañ jaryğynda, tünergen būltta, būldyrai
tolyqsyğan kökjiekte, tolqynnyñ jūmbaq dübirinde saltanatty da
samarqau sybys bar siiäqty. Ainala tym-tyrys, tek jel ğana azynap tūr.
Körden şyqqan aruaq syndy apat təlimsi basyp, tönip keledi. Küz qoinauy
jym-jyrt, kemeler qybyr i̇eter i̇emes. Qūlaqqa ūrğan tanadai, tylsym
tynyştyq ornai qalğan. Korvetke şynymen qauip töndi degenge senu
qiyn. Teñiz üstin kezgen i̇eles öte şyğatyndai. Añyz-əñgimelerde osyndai
kezbe i̇eles turaly aitylatyn, qazir keme i̇ertegidegi sekildi, qūz-peri men
ibilis dūşpan flotynyñ i̇eki arasynda qalğan.
Graf diu-Buabertlo la-Vevilge aqyryn ğana bir būiryq berdi de, anau
ile-şala batareiä bölmesine tüsip ketti. Sonan soñ qolyna dürbi alyp, keme
tūmsyğynda tūrğan lotsmannyñ qasyna bardy.
Gakual kemeni tolqynğa tötelei ūstamaq bolyp baryn saldy.
Əitkenmen korabldi jel men tolqyn qaptaldai soqsa, audarylyp keteri
sözsiz i̇edi.
- Lotsman, qai jerde kele jatyrmyz? - dep sūrady kapitan.
- Le-Menke tūsyndamyz.
- Qai jağyndamyz?
- İeñ qauipti jağyndamyz.
- Būl jerde teñiz tübi qandai?
- Jaqpar tastarğa toly.
- Zəkir tastauğa bola ma?
- Öluge qaşan da keş i̇emes qoi, - dep tura jauap berdi lotsman.
Kapitan dürbisin batysqa bağyttap, qūzğa qarady da, sonan soñ
şyğysqa būrylyp, köz ūşynda ağarañdağan jelkenderdi sanai bastady.
Lotsman öz-özimen söileskendei, kübirlep qūiady:
- İə, Le-Menke... Gollandiiädan ūşqan şağalalar men teñiz
mūzbalaqtary jolşybai osynda qonyp, damyldaidy.
Kapitan sol i̇eki arada jelkenderdi tügel sanap şyqty. Şynynda da
əskeri tərtippen sap tüzegen barlyğy segiz keme i̇eken. Olardyñ qarasy su
betinen aiqyn körinip tür. Orta tūsta üş palubaly ülken kemeniñ biık
tūlğasyn aiqyn ajyratuğa bolady.
Kapitan lotsmannan sūrastyra bastady:
- Mūnyñ qandai kemeler i̇ekenin bilesiz be?
- Bilgende qandai, - dep jauap qatty Gakual. - Būl eskadra.
- Frantsuzdiki me?
- Ibilistiki.
İekeui birauyq ündemei qaldy. Sonan soñ kapitan:
- Kreiserleri tügel osynda ma?- dep sūrady.
- Joq, tügel i̇emes.
- İə-iə, - dedi i̇esine əldeneni tüsirgendei kapitan, - eskadranyñ
qūramynda on alty keme bolady i̇eken-au, mūndağysy segiz ğana.
- Qalğandary anau jaqta, jağany boilai jol toryp jür, - dedi Gakual.
Kapitan dürbiden közin almastan:
- Üş palubaly keme, birinşi rangili i̇eki fregat pen i̇ekinşi rangili bes
fregat, - dep kübirledi.
- Men de olardy toryğanmyn, - dep küñk i̇etti Gakual. - Jap-jaqsy
kemeler, - dep qostap əketti kapitan. - Özim de osyndai kemelerdi
basqarğanmyn.
- Al men olardy tek jaqynnan körgem,- dedi Gakual.
- Bir-birimen şatastyrmasam kəmil. Barlyq belgisin jattap alğam.
Kapitan oğan dürbini berip jatyp:
- Qarap körşi: ortalaryndağy biık kemeni tanyp tūrsyñ ba? - dep
sūrady.
- İə, komandir. Būl - "Altyn kemer".
- Dūrys-aq, tek onyñ atyn özgertipti, - dedi kapitan. - Būryn ol
"Burgundiiä ştattary" dep atalatyn. Özi jaña keme. Jüz jiyrma segiz
zeñbiregi bar.
Ol qaltasynan qaryndaşymen qosa qoiyn kitapşasyn alyp, "128"
degen san jazdy.
- Al korabldiñ sol jağynda birinşi keme qalai atalady? - dep sūrady
sonan soñ ol
- "Təjiribeli".
- Birinşi rangili fregat. İelu i̇eki zeñbiregi bar. Osydan i̇eki ai būryn
Brestte qarulanğan.
Sony aityp, kapitan kitapşasyna "52" dep belgi soqty.
- Al "Təjiribeliniñ" qasyndağy qandai keme?
- "Driada".
- Ol da birinşi razriadty fregat. On segiz funttyq qyryq zeñbiregi bar.
Būl fregat Ündistanğa da barğan. Əskeri keme retinde onyñ i̇erteden-aq aty
şyqqan.
Kapitan "52" sanynyñ qasyna "40" sanyn jazyp qoidy. Sonan soñ
basyn köterip, tağy da lotsmanğa qarady:
- İendi oñ jaqtağy kemelerdiñ qandai i̇ekenin aitqan.
- Komandir, oñ qanattağylardyñ bəri - i̇ekinşi razriadty fregattar.
Barlyğy - beseu.
- Korablge taiau tūrğany qalai atalady?
- "Batyl".
- On segiz funttyq otyz i̇eki zeñbirek. Al i̇ekinşisi şe?
- "Rişmon".
- Qaru-jarağy jañağydai. Al onyñ soñyndağysy şe?
- "Ateist".
- Mūndai atpen teñizge şyğudyñ özi külki i̇emes pe? Onan arğysy şe?
- "Kalipso".
- İeñ soñğysy şe?
- "Aulağyş".
- Ərqaisysynda otyz i̇eki zeñbirekten - barlyğy bes fregat.
Söitip, kapitan būrynğy tsifrlardyñ astyna "160" sanyn jazyp
qoidy.
- Qaitkenmen, olardy jaqsy tanidy i̇ekensiñ, lotsman, - dep söz tastady
ol.
- Olardy men tanysam, siz jaqsy bilesiz, komandir! - dep jauap berdi
Gakual. - Tanyğan jaqsy-aq, al bilgen odan da artyq qoi.
Kapitan qoiyn kitapşasyna üñilip, işinen sanap şyqty:
- Jüz jiyrma segiz... i̇elu i̇eki... qyryq... jüz alpys... Osy kezde paluba
üstinde la-Vevil körindi.
- Şevale! - dep dauystady oğan kapitan. - Bizge qarsy üş jüz seksen
zeñbirek i̇eken.
- Nesi bar, saiysyp körelik, - dedi la-Vevil.
- Siz jaña ğana batareiäny qarap şyqtyñyz ğoi, toqeteri, ūrysqa
jaramdy zeñbiregimiz qanşa?
- Toğyz.
- Nesi bar, saiyssaq - saiysamyz da, - dedi diu-Bua- bertlo da.
Ol lotsmannan dürbini alyp, kökjiektiñ şyğys jağyn şola qarady.
Segiz kemeniñ alystan qarañdağan tūlğalary qimylsyz köringenmen,
jaqyndağan saiyn zoraia berdi.
Olar birte-birte korvetke taiap kele jatty.
- Komandir, məlimdemeni qabyldauyñyzdy ötinemin, - dedi kapitanğa
izet bere la-Vevil. - Men əu bastan-aq bül "Kleimorğa" senbep i̇edim.
Beitanys kemege öziñdi tosynnan-tosyn mingize salğannan jaman nərse
joq. Opasyz ağylşyn kemesi frantsuzdarğa əbden qas. Mūny qarğys atqyr
karonada dəleldep berdi ğoi. Men kemeni tegis qarap şyqtym. Zəkirleri
senimdi. Temiriniñ sapasy jaqsy, qaiau joq. Zəkirdiñ şyğyrşyqtary da
berik. Arqany da myqty, oñai tarqatylady, əri qajetti mejeden qysqa da
i̇emes - jüz jiyrma sajyn. Zeñbirekşilerdiñ altauy ölgen. Snariad köp.
Zeñbirek basyna jüz jetpis birden keledi.
- İə, bar-joğy toğyz zeñbirek bolğandyqtan da, - dep kübir i̇etti
kapitan.
Ol dürbisin tağy da kökjiekke bağyştady. Eskadra aqyryn jaqyndap
kele jatty.
Karonadanyñ jai zeñbirekten artyqşylyğy sol, odan oq atuğa üş-aq
adam jetedi, mūnyñ i̇esesine ol alysqa əri dəldep atu jöninde zeñbirekten
qalys. Demek, eskadrany karonada oğy jetetindei jerge jaqyndatu kerek.
Kapitan baiau dauyspen būiryq berip jür. Keme üsti tynyştyq.
Jauyngerlik dabyl qağylmasa da, mūndaida isteluge tiıs nərseniñ bəri
istelip jatyr. Korvet ūrysqa jaramsyz: ol adamdarmen şaiqasqa da,
tolqynmen arpalysqa da şydar i̇emes. Sonda da komanda əskeri kemeniñ
osynau tamtyğynan bar mümkindikti sarqa paidalandy. Jaralylardy
tañatyn bölme retke keltirildi. Teñizşilerdiñ sol kezdegi salty boiynşa,
bortty jelkenmen jəne buda-buda arqanmen orap tastady. Mūnyñ özi oqtan
qorğaityn, biraq iadro aldynda dərmensiz i̇edi. Qazir tekserip jatuğa keş
bolyp qalsa da, oq sūryptağyş əkelindi. Biraq mūndai qiiän-keskiniñ
bolaryn kün ilgeri kim bilipti. Ər matros oqşantai, i̇eki-i̇ekiden pistolet
jəne bir-birden qanjar aldy. Kereuetter jinastyrylyp, zeñbirekter
nysanağa közdeldi, oq-dəri bölmesi men snariadtar saqtauly kamera
aşyldy. Ərkim ornyna baryp tūrdy. Osynyñ bəri jan təsilimde adamnyñ
bölmesinde jürgendei-aq jym-jyrt, ün-tünsiz isteldi. Jūrt təuekelge bel
bailai, şapşañ qimyldady.
Korvet zəkirge tūrdy. Fregattağydai onyñ da alty zəkiri bolatyn.
Altauy da suğa tastaldy.
Sau qalğan toğyz karonada jau eskadrasy jağyndağy bortqa
qatarlastyra qoiyldy.
Öz tarapynan eskadra kemeleri de qajetti manevrdiñ bərin osylaişa
jym-jyrt istep jatty. Olar i̇endi Le-Menkege turalai, oiysa tizilipti.
Zəkirleri ūstap tūrğan "Kleimor" qūzğa tyqsyruly, iağni tura ajalğa
basyn tikken.
Segiz keme aş börini ortağa alğan bir top syrttandai: bəri dausyn
şyğarmai, tisin ğana aqsityp tūr.
İeki jaq ta əldeneni kütken tərizdi.
"Kleimordyñ" kanonirleri zeñbirekteriniñ qasynan oryn tapqan.
IX. Bireu-mireu qūtylyp barady
Jolauşy kart palubadan kete qoimady. Ol ainalada bolyp jatqan
nərseniñ bərine sülesoq qarap tūra berdi.
Onyñ qasyna Buabertlo keldi.
- General, əzirlik bitti, - dedi ol - Biz i̇endi kör auzynda tūrmyz, biraq
alğan betimizden qaitpaimyz. Biz eskadra men qūz arasynda tūzaqtamyz.
Jau qolyna beriluden nemese qūzğa soğylyp qiraudan böten amal qalğan
joq. Bizde tağy bir jol bar. Ol - ölim. Qor bolyp tolqynğa kömilgenşe,
ūrysta qaza tapqan artyq. Öz basym suğa ketkennen jau qolynan mert
boludy qalaimyn. Aqyry bir ölim bolsa, onyñ sudan i̇emes, ottan bolğany
abzal da. Biraq ölu degen sizdiñ mindet i̇emes, bizdiñ mindet. Siz - asylzada
mūragerlerdiñ qalauly adamysyz, sizge Vandeiä köterilisin basqaru siiäqty
ūly mindet jüktelgen. Siz jazataiym bolsañyz, monarhiiänyñ qūryp ketui
yqtimal: siz tiri qaluğa tiıssiz. Bizdiñ boryş - korvette qalu da, sizdiñ
boryş - mūnan ketu. Söitip, general, kemeni tastağanyñyz jön. Men sizge
i̇eskekşisimen qosa bir qaiyq beremin. Alğaş qarağanda qisynsyz
köringenmen, jağağa orağytyp baruğa qaitse de bolady. Tañ əli ata qoiğan
joq. Tolqyn bolsa biık, teñiz üsti qarañğy, siz közge tüspei ötip kete
alasyz. Keide qaşa jürip te jeñiske jetuge bolady ğoi.
Qart salqyn ğana, baisaldylyqpen bas izep, kelisim bildirdi.
- Soldattar men matrostar! - dep aiğailady diu- Buabertlo.
Kemedegi matrostar jūmystaryn qūia salyp, tūs-tūstan kapitanğa jalt
qarasty. Buabertlo sözin əri qarai sabaqtady:
- Biz əkele jatqan adam - koroldiñ ökili. Ol bizge amanat i̇etildi, biz ony
saqtap qaluymyz kerek. Ol frantsuz tağyna qajet. Asylzada şahzadanyñ
joqtyğynan ol Vandeiä jasaqşylarynyñ kösemi bolady dep ümittenemiz.
Bül - ataqty jauynger general Ol Frantsiiänyñ jağalauyna bizben birge
tüsuge tiıs i̇edi. Amal neşik, i̇endi bizsiz-aq baratyn boldy. Basty saqtau bərin saqtau degen i̇emes pe?
- Dūrys! Dūrys! - dep birauyzdan şu i̇ete qaldy bükil ekipaj.
Kapitan sözin soza tüsti:
- Ol da i̇eleuli qauip-qaterge kezdespek. Jağağa jetu oñai i̇emes.
Tolqynğa tötep beru üşin ülken qaiyq qajet. Biraq kişkentai qaiyq qana
kreiserlerdiñ janynan i̇eleusiz ötip kete alady. Jağağa baryp tüsu üşin
jaumen kezigip qalmaityndai tasa jer tañdap alu kerek. Qazir jaqsy i̇eskek
i̇esip, jaqsy jüze alatyn əri jağamen tanys, onyñ kişigirim ailaqtaryn
tügel biletin təjiribeli matros qajet. Əzirge qarañğylyq onşa seiile
qoiğan joq, sondyqtan qaiyq korvetten i̇eleusiz ūzai alady. Sonan soñ ol
oq-dəri tütinin jamylyp, közden birjola ğaiyp bolmaq. Kişkentai qaiyq
taiyz sudan tez ötedi. Biz qūtylmasaq ta, kişkentai qaiyq qūtylğandai
jol bar. Ol i̇eskek i̇esip, aulaqtaidy da, ony jau kemeleri añğarmai qalady.
Sol i̇eki arada biz olardyñ nazaryn qaqpailauğa tyrysamyz. Qalai, aityp
tūrğanym dūrys pa?
- Dūrys! Dūrys! - dep tağy da qostap əketti bükil ekipaj.
- Uaqyt ozdyrmalyq, - dedi kapitan ile-şala. - Jolauşymyzdy kim
aparyp salady?
Qarañğylyq işinen toptan bir adam jyrylyp şyqty.
- Men aparamyn, - dedi ol
X. Qūtyla alar ma i̇eken?
Ədette keme komandirleri jürip-tūru üşin paidalanylatyn giçka dep
atalatyn kişkentai qaiyq birneşe minuttan soñ korvetten qol üzip, artta
qaldy. Onyñ üstinde i̇eki adam otyrdy: rulde - jolauşy qart, i̇eskekte —
i̇erikti matros. Əli qap-qarañğy bolatyn.
Kapitannyñ nūsqauymen matros qaiyqty Le-Menkege qarai qatty
i̇esip keledi. Basqa jolmen jüruge mümkindik joq-ty.
Qaiyqqa azdy-köpti tamaq: bir qap keptirgen nan, siyrdyñ bir bölek
sür i̇eti, bir kübi su tiep ülgeripti.
Qaiyq kemeden böline bergende ajal auzynda da qaljyñyn
tastamaityn la-Vevil borttan i̇eñkeiip, ketip bara jatqandarğa qoştasa
söz tastady:
- Mynau astaumen syp beru oñai i̇eken, biraq su tübine ketu odan da
oñaiyraq bolmağai.
- Sudar, külmei-aq qoisañyz i̇etti, - dedi lotsman. Keme men qaiyqtyñ
arasy alşaqtai berdi. Jel men birbetkei tolqyn i̇eskekşige septesip,
qūrtaqandai qaiyq birese tañ qarañğysynda jalt-jūlt i̇etip, birese jaljal tolqyn arasynda kömile süñgip, alğa qarai zymyrap bara jatty.
Teñiz üsti typ-tynyş, əldeneni ürke kütkendei.
Kenet mūhit üstin albastydai basqan mylqau tynyştyqty būzyp-jara
adam dausy sañqyldai i̇estildi. Rupor küşeitken bül dauys o dünieden
şyqqandai ədetten tys eser i̇etti:
Söilep tūrğan kapitan diu-Buabertlo bolatyn:
- Ūly mərtebeli koroldiñ teñizşileri! Grot-maçta üstine aq jalau
köteriñder: biz arai tañdy aqyrğy ret qarsy alğaly tūrmyz.
Korvetten gürs i̇etken zeñbirek dausy i̇estildi.
- Jasasyn korol! - dep aiqai saldy komanda.
Sol kezde alystan, tūman işinen, basqa bir kop dauysty kömeski aiqai
tolqyn şuyna ūlasa, biraq sonda da aiqyn i̇estildi:
- Jasasyn respublika!
Söitkenşe bolmady, qatar atylğan üş jüz zeñbirektiñ dausy teñiz
tüñğiyğyn jañğyrtyp jiberdi.
Şaiqas bastaldy da ketti. Teñiz üstin tügeldei tütin jauyp, zu-zu
atylğan oq onyñ ara-arasynan naizağaişa jarq-jūrq i̇etti.
Suğa topyldai qūlağan zeñbirek iadrolarynan tolqyn qaq jarylyp,
jan-jaqqa köbik şaşyp jatyr.
"Kleimor" segiz kemege taiynbastan oq jaudyruda. Ony aiqabaqtanyp
ortağa alğan eskadra da barlyq zeñbireginen ot tükirdi. Aspanğa jalyn
şapşidy: teñiz tübinen ot qūsqan janartau paida bolğandai. Qyzğyltqoşqyl tütinniñ qūlaş şudasyn jel ərli-berli jelpidi, onyñ araarasynda kemeler birese közden ğaiyp bolyp, birese qaita körinip,
beinebir i̇elestei kezip jür. Aldyñğy jaqta, ūrystyñ qainağan qyzyl
şoğy işinde korvettiñ qarauytqan süldesi körinedi. Onyñ grotmaçtasynyñ ūşar basynan altyn liliiäly aq jalau aiqyn baiqalyp tür.
Qaiyqta otyrğan i̇eki adamda ün joq.
Qaiyqty aparuğa tilek bildirgen matros ony Le-Menke
jartastarynyñ tasasyna qoidy, būl jerde eskadra oğynan qoryqpauğa
bolatyn i̇edi. Matros birese oñ jaq, birese sol jaqtan qauip töndirgen su
asty tastarynan şeber orağyta, tap-tar şyğanaq işinde jele jüzip
keledi. İendi biık qūzdar qaiyqty eskadradan birjolata tasalady.
Kökjiekte tañ şapağy ağaryp, örşelengen karonada gürsili būlar
alystağan saiyn birte-birte bəseñdei bastady. Biraq zeñbirek dausy tyna
qoimady: mūnan korvet əli tötep berip jatyr dep jəne ol snariadtaryn
aqyryna deiin atuğa bel bailağan dep qorytyndy jasauğa bolatyn.
Qaiyq köp ūzamai aşyq teñizge şyqty. İendi ol qauipsiz: qūzdan əri,
atystan tys, şaiqastan aulaq i̇edi.
Teñiz üsti jailap ağara bastady; kökjiek pen būlt arasyndağy aspanda
jaryq beldeu ūlğaiyp, tolqyn jaly ağarañdai, möldir köbik jalt-jūlt
i̇etti. Tañ atty.
Qaiyq dūşpan kemelerinen qūtyldy, biraq i̇eñ qiyny əli alda bolatyn.
Ol būdan bylai karteç qaupinen qūtylsa da, onyñ su tübine ketu qaupine
ūşyrady. Palubasyz, maçtasyz, jelkensiz, kompassyz qūittai astau
i̇eskekke ğana süienip, dülei küşpen arpalysuğa tiıs boldy.
Kenet i̇elsiz japan dünieniñ qaq ortasynda qaiyq tūmsyğynda otyrğan
adam tañerteñgi səule tüsken bop-boz quqyl jüzin būryp, qūiryq jaqta
otyrğan adamnyñ közine tesile qarap:
- Men sizdiñ būiryğyñyz boiynşa atylğan kanonirdiñ inisimin, - dedi.
Üşinşi kitap
GALMALO
I. Sözdiñ qūdireti
Qart jailap basyn köterdi.
Əlgini aitqan adam otyzdar şamasynda i̇eken. Teñiz üstinde jelqaqty
bolyp, beti qaraiyp ketken. Közqarasy birtürli: matrostyñ ötkir
janarynan şaruanyñ aqköñil añğaldyğy körinip-aq tür. İeskekti əluetti
qolymen myqtai ūstağan. Belbeuine i̇eki pistolet qystyryp, qanjar men
taspiyq bailap alğan. Biraq keskin-kelbeti aq peiildilik tanytqandai.
- Siz kimsiz? - dep sūrady qart.
- Ony sizge jaña ğana aitqam.
Matros i̇eskegin qūia saldy da, qolyn omyrauyna aiqastyryp:
- Men sizdi öltirmekpin, - dep jauap berdi.
- Qalauyñyz bilsin, - dedi qart.
Matros dausyn kötere söiledi:
- Daiyndalyñyz.
- Nemenege?
- Ölimge.
- Ne üşin?
Ünsizdik ornai qaldy. Matros būl sūraqqa sasyp qalğandai. Oğan
qaitadan til bitti:
- Sizdi öltiremin dedim ğoi.
- Al men ne üşin dep sūrap tūrmyn.
Matrostyñ közi ūşqyn atty:
- Ağamdy öltirgeniñiz üşin!
Qart sabyrmen qarsylyq bildirdi:
- Men əueli ony ajaldan qūtqardym.
- İə, ol ras. Siz əueli ony qūtqardyñyz, biraq keiin öltirdiñiz.
- Ony öltirgen men i̇emes.
- İendi kim?
- Öziniñ kinəsi.
Matros qartqa abyrji qarady. Sonan soñ qabağy qaitadan tas tüiilip,
tünerip ketti.
- Atyñyz kim? - dep sūrady qart.
- Atym - Galmalo, biraq sizge meniñ atymdy bilip jatudyñ tükke keregi
joq: men kim i̇ekenimdi aitpai-aq öltire alamyn.
Osy sətte kün de köterildi. Onyñ jalqyn səulesi matrosqa tüsip,
yzaly jüzin tanytty. Qart oğan barlai qarady.
Karonada əli i̇estilip tür, biraq ol aqyrğy küşi sarqylğandai, auyqauyq, üzdik-sozdyq i̇estiledi. Kökjiekti qoiu qoşqyl tütin japqan. İeskekşi
i̇erkine jibergen qaiyq jelmen yğyp barady.
Matros belbeuinen oñ qolymen pistoletin suyryp alyp, sol qolyna
taspiyq ūstady.
Qart boiyn jazyp, ornynan türegeldi.
- Sen qūdaiğa senesiñ be? - dep sūrady ol
- Senemin. "Qūdai tağala, kökte baryñ haq", - dep jauap qatty da,
matros şoqynyp aldy.
- Şeşeñ bar ma?
- Bar.
Matros tağy da şoqynyp:
- Bas-aiağy osy. Ölimge daiyndaluyñyzğa bir minut uaqyt beremin,
monsenor, - dep qosa aitty. Söitti de, pistoletiniñ şürippesin qaiyrdy.
- Sen meni nege monsenor deisiñ?
- Sebebi siz senorsyz: onyñyz körinip-aq tūr.
- Seniñ senoryñ bar ma?
- Bar. Əri senor bolğanda qandai. Senorsyz tūruğa bola ma i̇eken?
- Ol qaida?
- Bilmeimin. Ol bizdiñ jaqtan qaşyp ketken. Ony jūrt markiz deLantenak, vikont de-Fontene deitin. Bretanda ol mūrager şahzada, Jeti
Orman degen qonys soğan tiısti. Men ony i̇eşqaşan körgen i̇emen, biraq ol bəribir meniñ myrzam.
- Al sen ony körseñ, aitqan tilin alar ma i̇ediñ?
- Alğanda qandai! Myrzamnyñ tilin almasam, pūtqa tabynuşy bolar
i̇edim. Biz qūdai men korolge bağynuğa tiıspiz, öitkeni korol degeniñiz jer
betindegi qūdai i̇emes pe? Sonan soñ biz senorğa bağynuğa tiıspiz, biz üşin
ol da bir, korol de bir. Biraq bizdiñ əñgime būl qaqynda i̇emes qoi. Siz
ağamdy öltirdiñiz, sondyqtan men sizdi öltiruge tiıspin.
- Ağañdy öltirip, men dūrys istedim, - dedi qart.
Matros uysyndağy pistoletin qysa tüsti.
- Bəribir men sizdi öltiremin.
- Solai-aq bolsyn, - dep jauap qatty qart, sonan soñ:
- Al, əulie əkei qaida? - dep sūrady saspastan.
Matros oğan tañyrqai qarady:
- Əulie əkei deidi?
- İə, əulie əkei deimin. Öitkeni men seniñ ağaña janazaşy berdim ğoi.
Mağan da janazaşy kerek.
- Teñiz üstinde sizge ony qaidan tabamyn?
Zeñbirekterdiñ qalşyldağan dausy barğan saiyn alystap,talyqsyp
barady.
- Anau jaqta ölimge bas tikkenderdiñ janazaşysy bar,- dedi qart.
- İə, ras, - dep kübirledi matros, - onda keme janazaşysy bar.
- Sen meniñ janymdy qorlaisyñ, al mūnyñ özi auyr künə,- dedi qart.
Matrostyñ basy salbyrap ketti: ol oiğa batty.
Meniñ janymdy qorlai otyryp, sen öz janyñdy da qorlaisyñ, - dedi
mūnan soñ qart. -Sözime qūlaq as, sağan janym aşyp otyr. Bilgeniñdi istei
ber. Men seniñ ağañdy qūtqaryp, sonan soñ onyñ ömirin qiğan kezde, öz
boryşymdy ğana ötedim. Seniñ janyñdy qūtqarmaq bolyp men qazir de oz
boryşymdy ötep otyrmyn. Oilan! Mūnyñ sağan tikelei qatysy bar. Sen
anau atysty i̇estimisiñ? Ondağylar qaza tauyp, sūmdyq azappen ölip jatyr.
Sonda kimniñ kinəsinen deisiñ ğoi? Seniñ ağañnyñ kinəsinen. Qūryp bara
jatqan anau kemede biz barşamyz ne tilep i̇edik? Bilesiñ be ony? Biz təñir
isine kömektespek i̇edik. İeger ağañ təñir isiniñ adal qyzmetşisi bolsa, i̇eger ol
oz boryşyn adal da sanaly türde oryndasa, karonada kesirge ūşyramas
i̇edi, korvet zaqymdanbas i̇edi, joldan adaspas i̇edi, mynau qarğys atqan
flotqa kezikpes i̇edi - söitip, osy sətte biz jalğyz adamymyzdan da
airylmastan Frantsiiänyñ jağalauyna tüsip jatar i̇edik. Taiynbas
jürekpen qolğa qanjar ūstap, aq tudy jelbirete biz Vandeiänyñ adal
şarualaryna Frantsiiäny qūtqaruğa, koroldi qūtqaruğa, söitip, ədil iske
qyzmet i̇etulerine kömekteser i̇edik. Biz osy üşin kele jatqanbyz. Biz osylai
ister i̇edik. Mine, i̇endi men - japadan-jalğyz aman qalğan adam osy üşin
kele jatyr i̇edim. Al sen jolyma kese-köldeneñ tūrmaqsyñ. Seniñ ağañ
ibilistiñ birinşi jərdemşisi bolğan i̇edi, sen i̇ekinşi jərdemşisi bolmaqsyñ.
Ol bastap, sen aiaqtamaqsyñ. Sen patşa öltiruşilermen birge taqqa
qarsysyñ, qūdaisyzdarmen birge şirkeuge qarsysyñ. Sen qūdai-tağalany
jeñiske jetuge aqyrğy mümkindikten aiyrmaqsyñ. Nesi bar, qylaryñdy
qylyp qal Men sağan ümittengen i̇edim, qatelesippin... Ə, ras, ağañdy
öltirgenim ras. Ağañ i̇erjürek i̇edi. Bül üşin men ony nagradtadym. Ol
qylmysty salaqtyqqa kinəli bolyp şyqty. Bül üşin men ony jazaladym.
Ol boryşynan taidy, men boryşymdy ötedim. Mūndai jağdai
qaitalansa, tağy da osylai ister i̇edim. Bizge kökten qarap tūrğan əulie
Anna Oreiskaianyñ atymen ant i̇etemin: seniñ ağañnyñ ornynda meniñ öz
ūlym bolsa, men ony da atyp tastauğa būiyrar i̇edim. İendi i̇erik qolyñda.
Sonda da sağan janym aşyp otyr. Sen komandiriñdi aldadyñ. Sen
hristiiänin bolsañ da, dinsizsiñ. Bretandyq bolsañ da, namyssyzsyñ.
Adaldyğyña senip meni sağan tapsyrğan i̇edi, sen bolsañ opasyzdyqtan
bastağaly otyrsyñ. Sen meni öltirip, meniñ ömirimdi saqtauğa uəde bergen
adamdaryña satqyndyq isteisiñ. Al i̇endi istep baq qylmysyñdy! Kidirme,
kömektes ibiliske!.. Iste oilağanyñdy. Men kərimin – sen jasyñ; men
qarusyzbyn — sen qarulysyñ. Öltir meni!
Qart türegelgen küii söilep tür. Dausy teñiz şuyn basa, öktem
i̇estiledi. Kişkentai qaiyq tolqyn üstinde oinaqşyp, qarttyñ jüzi birese
köleñkege i̇enip, birese jaryqta i ağarañdai körinedi. Matros tiri öliktei
sūp-sūr. Mañdaiynan şyp-şyp ter şyğyp ketken. Jel soqqan
japyraqtai qaltyrap, i̇ernin əlsin-əli taspiyğyna tigizip qūiady. Qart
sözin doğarysymen, ol tapanşasyn laqtyryp tastap, jürelei jyğyldy.
- Keşiriñiz, monsenor!* - dep jalyna ün qatty ol. - Sizdiñ auzyñyzğa
qūdaidyñ özi söz salyp tūr ğoi. Kinə mende. Ağam da kinəli-tūğyn. Onyñ
kinəsin öteu üşin qolymnan kelgenniñ bərin isteiin. Men sizdiñ
ömiriñizdemin. Būiyra beriñiz! Aitqanyñyzdy i̇eki i̇etpespin.
- Keşirdim, - dedi qart.
II. Şaruanyñ aqyl-oiy qolbasşynyñ bilimine para-par
Qaiyqtağy azyq-tülik kədege asty. Tötelei i̇emes, orağyta jüruge
məjbür bolğan i̇eki qaşqynnyñ jağağa jetuine otyz alty sağat at qajet
boldy. Olar ūzaq tündi aşyq teñizde ötkizdi. Tün tymyq əri jyly boldy;
tek jūrt közinen jasyrynuğa məjbür jandarğa ai ğana tym jaryq körindi.
Olar oq astynda qalğan korvettiñ añşylardyñ quğynyna tüsip,
zoryqqan jolbarystyñ yñyranğan dausyndai hoş aitysa, aqyrğy ret
satyr-sūtyr i̇etken atys ünin i̇estidi. Sonan soñ teñiz üstin tynyştyq
basty.
"Kleimor" kemesi opat boldy, biraq ol dañqqa bölene almady: otanğa
qarsy şaiqasa jürip batyr bolu mümkin i̇emes.
Galmalo asqan şeber teñizşi i̇eken. Ol tolqyn üstinde,. su asty
jartastarynyñ ara-arasymen, añdyğan dūşpannyñ közine şalynbai
jüzip, ğajap öner korsetti. İendi jel saiabyrlap, tolqyn bəseñdedi de,
teñizdegi qauip-qater artyp qaldy.
Kelesi küni keşqūrym, künniñ batuyna birer saga; qalğanda qaiyq SenMişel tauyn artqa salyp, i̇elsiz qūmdauyt jağağa, keme de, adam da
jolamaityn jerge baryp toqtady. Mūnda toqtau qauipsiz i̇emes-ti, öitkeni
qūmğa qairañdap qaluğa əbden bolatyn.
Būlardyñ baqytyna qarai su tasyp kele jatqan kez i̇edi
Galmalo qaiyqty jağağa jaqyndata i̇esti, sonsoñ aiağymen qūmdy
baiqap, tyğyz i̇ekenin kördi de, jerge sekirip tüsti.
Qart ta ilese tüsip, kökjiekti barlap qarai bastady.
Sonan keiin ol qaiyqqa i̇eñkeiip, qapşyqtan bir üzim nan alyp,
qaltasyna salyp jatyp:
- Qalğanyn sen al, - dedi Galmaloğa.
Galmalo işinde kepken nan bar qapşyqqa qalğan siyr i̇etin salyp,
qapşyqty iyğyna ytqytty.
- Ne būiyrasyz, monsenor, sizge jol körseteiin be, əlde soñyñyzdan
i̇ereiin be? - dep sūrady ol
- Birin de istemei-aq qoi, - dep jauap qaiyrdy qart. Galmalo oğan
tañyrqai qarady. Qart sözin sabaqtai tüsti:
- İekeumiz i̇eki jaqqa ketemiz. Sen mağan bəribir qorğan bola almaisyñ.
Myñ kisi bolsaq, bir səri. Al mūndaida jalğyz jürgen artyq.
Ol ündemei qaldy, sonsoñ qaltasynan kokardadan ainymaityn,
ortasyna altyn liliiä örnektelgen jasyl jibek bant alyp:
- Bilesiñ be? - dep sūrady.
- Joq.
- Mūnyñ jaqsy i̇eken: sauatty adamnan köbinese qymsynyp. Al bir
aitqandy ūmytpaisyñ ba?
- Ūmytpaimyn.
- Tamaşa boldy... İendi tyñdap al, Galmalo. Qazir sen oñğa, men solğa
ketemin. Sen Fujerge, men Bazujğa betteimin. Qanşyqty tastauşy bolma.
Onymen jürseñ, şaruağa ūqsaisyñ. Qaruyñdy tyğyp tasta. Bir şetennen
öziñe taiaq al. Yñğaiyna qarai i̇eñbektep öt: qazir qara bidai ösip qalypty.
Jol men köpirge mañailama. Jağalai ösken qalaudy sağalai jür, ötkenketken adamdarğa jaqyndama. Şarbaqtardan sekirip ötip, dalamen tike
tart.
- Al siz şe, monsenor? Köp ūzamai tün bolady. Qaida tünemeksiz?
- Mağan alañ bolmai-aq qoi. Öziñ qaida tüneisiñ?
- Ormanda quys ağaş qaşan da tabylady.
- Basyñdağy teñizşi qalpağyn tasta, kim i̇ekeniñdi bildirip qūiar. Bir
jerden şaruanyñ qalpağyn tauyp alarsyñ.
- Təiiri, ony qaidan da tabarmyn-au! Alğaş jolyqqan balyqşy-aq
qalpağyn satary kəmil.
- Tamaşa boldy. İendi əri qarai tyñda. Sen mūndağy orman-toğaidy
jaqsy bilesiñ be?
- Jatqa bilemin.
- Attaryn da bilesiñ be?
- Men mūndağy orman-toğaidy da, derevnialardy da, olardyñ attaryn da
tügel bilemin.
- İeşteñeni ūmytpaisyñ ba?
- Ūmytpaimyn.
- Jaqsy. İendeşe, mūqiiät tyñdap al Sen bir künde qanşa lege jüre
alasyñ?
- On, on bes, on segiz le jüre alamyn. Qajet bolsa jiyrma lege
baramyn.
- İə, qajet bolatyn türi bar. Qazir sağan aitar əñgimemdi tis jaryp,
syrtqa jaiuşy bolma. Sen Sent-Oben ormanyna barasyñ.
- Lambal tübindegi me?
- İə, onda bir ordyñ şetinen ülken ağaşty köresiñ. Sol kaştannyñ
tübine baryp tür. Əueli sen i̇eşteñeni baiqamaisyñ.
- Biraq būl ol jerde jan iesi joq degen söz i̇emes qoi, şamasy.
Tüsinikti.
- Sen belgi ber. Qandai belgi i̇ekenin bilesiñ be?
Galmalo ūrtyn tompaityp, teñizge qarai būryldy da, baiğyzşa qiqqiq i̇etti. Kədimgi baiğyzdyñ dausyna öte ūqsas şyqty. Mūny tün
qarañğylyğynda qiqyldap tūrğan baiğyz dep kim de bolsa oilar i̇edi; būl
qiqylda ürei alardai birdeñe bar-dy.
- Jaqsy, - dedi qart. Ol Galmaloga öziniñ jasyl jibek bantyn ūsyndy:
- Mynau meniñ kokardam. Mə, al Əzirge meniñ aty-jönimdi i̇eşkimniñ
bilmegeni dūrys. Biraq mynau kokardanyñ özi de jetkilikti bolmaq. Ondağy
liliiäny mərtebeli koroleva Tampl abaqtysynda otyrğan kezinde
örnektegen.
Galmalo bir tizerlei otyra qaldy. Ol qarttyñ qolynan qasietti
kokardany dirildei alyp, i̇ernine taqady da, kenet öziniñ batyldyğynan
şoşyp ketkendei, basyn jalt köterip:
- Süiüge rūqsat pa? - dep jüreksine sūrady.
- İə, kresti de süiesiñ ğoi.
Galmalo i̇ernin altyn liliiäğa tigizdi.
- Tūr, - dedi qart.
Galmalo ornynan tūryp, kokardany qoinyna tyqty. Qart sözin əri
jalğastyrdy:
- Jaqsylap tyñdap al Bizdiñ parol: "Qaru alyñdar! İeşkimdi aiauşy
bolmañdar!" Söitip, Sent-Oben ormanynda ordyñ janynan belgi beresiñ.
Üş ret belgi ber. Üşinşi belgiñ boiynşa jer astynan bireu şyğady.
- İağni ağaş tübindegi jer astynda jatqan joldan deisiz ğoi Tüsinip
tūrmyn.
- Būl adam - Planşeno nemese, jūrttyñ aituynşa, Korol Jüregi. Sen
oğan kokardany körsetesiñ. Ol birden tüsinedi. Sonan soñ sen qalağan
jolyñmen Astile ormanyna ötesiñ. Onda Musketon degen maimaqty
köresiñ. Ol – öjet kisi. Oğan men onyñ dosy i̇ekenimdi ait jəne öz
qarauyndağy dini qauymdy tegistei qaruğa şaqyrsyn de. Mūnan keiin
Kuesbon ormanyna barasyñ. Onda tağy da belgi beresiñ, sağan jer
astyndağy joldan tağy da bireu şyğady. Ol Tiuo degen kisi bolmaq. Oğan
emigrant, markiz de-Gerge tiısti Kuesbon qamalyn küşeitsin de. Ol jer
qolaily-aq: oily-qyrly, ainala qalyñ jynys, sai-sala. Tiuo - adal əri
aqyldy adam. Kuesbonnan soñ Sent-Uanle-Tuağa ötesiñ, onda Jan
Şuammen* söilesesiñ. Men ony nağyz kösem sanaimyn. Bərin as jadyña
tüiip al. Men i̇estigenimdi jazyp jatpaimyn, öitkeni būl qauipti... sonan
soñ sen Rujfe ormanyna barasyñ. Onda ūzyn syryqpen aiağy-aiağyna
jūqpai or-ordan sekirip jüretin Melett degen adam tūrady. Sen sol
qūsap sekire alasyñ ba?
- Sekirgende qandai! Öitpese Bretan şaruasy bolyp nem bar. Mūndai
syryq - syralğy dosymyz: ol qolymyzdy şynyqtyryp, qadamymyzdy
ūzartady. Birde men osyndai syryqpen üş birdei pristavtan qaşyp
qūtylğanmyn. Al olardyñ qolynda qylyşy bar-dy.
- Būl qaşan bolyp i̇edi?
- Osydan on jyl būryn.
- Korol tūsynda ma?
- Əlbette.
- Demek, sen koroldiñ közi tirisinde-aq şaiqasqan i̇ekensiñ ğoi?
- İendi qalai dep i̇ediñiz?
- Kimmen şaiqastyñ?
- Ony özim de bilmeimin. Men jasyryn tüz tasyğanmyn.
- Solai de!
- Bizdegiler mūny tüz salyğyna qarsy küres deitin. Biraq salyqtyñ
jöni bir basqa da, koroldiñ jöni bir basqa i̇emes ne?
- Būl seniñ aqylyñ jeter is i̇emes.
- Orynsyz sūraq qoiyp, mazalağanym üşin keşirersiz, monsenor.
- Iske köşelik. La-Turg qamalyn bilesiñ be?
- La-Turgti bilmei mağan ne bolypty? Ol meniñ myrzalarymnyñ atababasynan qalğan qamaly i̇emes pe? İeski qamal men jaña qamaldyñ
arasynda temir i̇esik bar; onyñ qalyñdyğy sondai, tipti zeñbirekpen atsañ
da tese almassyñ. Al jaña qamalda əulie Varfolomei turaly əigili kitap
saqtauly. Köptegen adamdar sony köruge ədeii keledi. Ol jerde şöp
arasynda baqa degen qūjynap jür. Bala kezimde ylği solarmen əure
bolatynmyn. Onda jer astymen jüretin jol da bar. Men ony bilemin.
Jalğanda ony menen basqa, sirə, kim bile qūiar i̇eken.
- Jer astyndağy jol deisiñ be? Ol qaidağy jol? Ne aityp tūrsyñ
öziñ? Tüsinsem būiyrmasyn.
- Ol La-Turg jiı-jiı qorşauda qalyp kelgen kezden, bağzy zamannan
saqtalğan. Qorşaudağylar ərdaiym osy jolmen qūtylyp ketedi i̇eken,
öitkeni ol ormanğa alyp şyğady.
- Keibir qamaldarda mūndai jer asty joldarynyñ bar miı ras, biraq
La-Turgte mūndai jol atymen joq.
- Joq i̇emes, bar, monsenor. Biraq ony menen basqa i̇eşkim bilmeidi. Ol
jaiynda aituğa bizge tyiym salynğan bolatyn. Ony əkem biletin, mağan da
körsetti. Oğan qalai kirip-şyğudy bilemin. Men ormannan mūnarağa,
mūnaradan ormanğa şyğa alamyn, əri sonda meni tiri jan körmek i̇emes.
Dūşpan qamalğa basyp kirgenmen, onda i̇eşkimdi taba almai qaluy mümkin.
La-Turg degeniñ osyndai. Ony bes sausağymdai bilemin!
Qart biraz ünsiz qaldy.
- Tegi, qatelesip tūrğan şyğarsyñ. Onda mūndai jol bolsa, men biler
i̇edim ğoi.
Monsenor, onyñ bar i̇ekenine bas tige alamyn. Əueli qabyrğadağy tasty
ornynan qozğau kerek...
- Soq, soq, soğa ber! Sender, şarualar, ne aitsa, soğan senesiñder!
Senderdiñ aitqandaryña baqsaq, tas i̇ekeş tas ta şyr köbelek ainalatyn,
on salatyn, tipti tün işinde su işuge körşi būlaqqa baratyn siiäqty.
Mūnyñ bəri i̇ertegi i̇emei ne deisiñ?
- Apyrmau, ol tasty öz qolymmen qozğap i̇edim ğoi!..
- Al basqalar tastyñ qalai ən salğanyn da i̇estipti. Joq, tamyr. La-Turg
- təp-təuir, berik qamal, onda oñai qorğanuğa bolady, biraq aqyrğy sətte
qaşyp şyğamyn dep sen aitqan jer asty jolyna dəmelengen adam
aqymaqtyñ özi bolar i̇edi.
- Biraq, monsenor-au... Qart iyğyn qopañ i̇etkizdi:
- Uaqyt ūttyrmalyq. Aldymen isti tyndyralyq.
Būl tūjyrymdy söz Galmalony söiletpei tastady.
Qart əñgimesin qaita jalğady:
- Ərmen qarai tyñda. Rujfeden şyğyp, sen Monşevrie ormanyna
ötesiñ. Onda On i̇eki degen jasaq bastyğy Benedesite bilep-töstep jür. Ol
da i̇erjürek jauynger. Sonyñ būiryğy boiynşa adamdar atylyp jatqanda,
onyñ miz baqpai dūğa oqyp otyrğany. Soğys sezimdi küitteudi kötermeidi.
Monşevrieden tūp-tura... Ol sözin kilt üzdi. -Məssağan, aqşa jaiy
i̇esimnen tars şyğyp ketipti ğoi! Ol qaltasynan küməjnigi men əmiiänyn
alyp, i̇ekeuin de Galmolağa berdi. - Mə, al. Küməjnikte assignatsiiä türinde
otyz myñ frank, iağni üş livr* on sudai* aqşa bar. Ras, ol jalğan aqşa,
biraq şyn aqşanyñ qūny da mūnan asyp bara jatqany şamaly. Al
əmiiända jüz luidor* bar, i̇esiñde bolğai, jüz luidor. Sonsoñ, basqany
bylai qoiğanda, meniñ janymnan aqşa taba almağandary maqūl Ərmen
qarai tyñda. Şato-Gontede şahzada de-Talmonmen söilesesiñ.
- Şahzadanyñ menimen söilesuge qūlqy bola qoisa?
- Men de söilesip tūrğan joqpyn ba senimen?
Galmalo basynan börkin şeşti.
- Ūly mərtebeliniñ liliiäsy sağan jer-jerde yqylas-iltipat tudyrmaq.
Sağan şarualar men taulyqtar ğana tūratyn jerlermen jüruge tura
kelerin ūmytpağaisyñ. Kiımiñdi özgertuiñ kerek. Būl oñai.
Respublikaşylardyñ aqymaqtyğy sonşa, kök qamzol men üş tüsti
kokardasy bar üş būryşty qalpaq kiıp, kez kelgen jerden ötip ketuge
bolady. Qazir polkter de, əskeri forma da joq. Kerek deseñ, jekelegen
əsker bölimderiniñ öz nömiri de joq, kim neni qalasa, sony kiedi... Perne
lagerine öt. Onda beti qap-qara adamdardy , ūşyratasyñ. Olar betine ədeii
küie jağady, al myltyqtarynyñ dausy qattyraq şyğuy üşin i̇eki i̇eselep
oqtaidy, əri sonysyna qosa işine iri qūm salady. Būl jaqsy, kereginiñ özi
de osy. Biraq, i̇eñ bastysy, olarğa meniñ amanatymdy jetkiz: öltire bersin,
öltire bersin, öltire bersin. Sağan tağy da Şarni ormanyndağy qyratta
ornalasqan Qara siyr lagerine, sonan soñ Sūlyly lageri men Jasyl jəne
Qūmyrsqa lagerlerine soğu kerek. Sol jerlerde tügel bolyp, meniñ "
Qaru alyñdar! İeşkimdi aiauşy bolmañdar!" degen parolimdi bərine aitqan
soñ, sen basty armiiäğa - katoliktik korol armiiäsyna – sol jürgen
jerinde qosylasyñ. Sen əzirge közi tiri əskerbasylardyñ bərine
jolyğasyñ. Olarğa meniñ kokardamdy körset: mūnyñ ne i̇ekenin olar biledi.
Olarğa meniñ atymnan: birden i̇eki soğys - ülken jəne kişi soğys jürgizetin
uaqyt jetti de. Ülkeni aiğai-şudy köbeitse, kişisi dūşpannyñ bereketin
almaq. Vandeiä soğysy -qaiyrymsyz soğys, biraq Şuan soğysy onan da
asqan. Soğystyñ paidasy tigizer . zalalynyñ mölşerimen bağalanady. Ol
az-kem ündemei qalyp, tağy da mynany qosa aitty:
- Galmalo, mūnyñ bərin aityp tūrğan sebebim – sağan senemin. Sen
sözdi tüsinbeseñ de, jai-japsardy tüsinesiñ. Qaiyqty jürgizgeniñe qarap
otyryp, sağan degen senimim arta tüsken. Teñizdiñ aldyñnan tosqan bögetkedergisinen şeber qūtylğanyñdy körip, meniñ būl tapsyrmalarymdy
oryndai alatynyña közim jetken... İə, söitip, kösemderge tiliñ jetkenşe
tömendegini aita bar. Men orman soğysyn dala soğysynan artyq köremin.
Men jüz myñ şaruany kökterdiñ myltyğy men zeñbiregine tipti de jem
i̇etkim kelmeidi. Osy aidyñ aiaq şenine qarai meniñ qol astymda ormantoğaida jasyrynuly i̇elu myñ baskeser boluy kerek. Aulaityn qūsym respublikaşyl armiiä. Biz brakonerlerşe soğysamyz. Men - orman
jynysynyñ strategimin. Strateg*... Būl sözdi sen tüsinbeitin şyğarsyñ,
biraq bəribir "İeşkimge aiauşylyq bolmasyn!" jəne "Jer-jerde tosqauyl
qūrylsyn!" degen sözdiñ ne i̇ekenin tüsinesiñ ğoi, əiteuir. İeñ bastysy - kişi
soğys, ülkeni - sonan soñ, i̇ekinşi qatarda. Respublika i̇eki ottyñ ortasynda
qalmaq. Bizge İeuropa qolūşyn bermek. Revoliutsiiänyñ kök jelkesin qiiü
kerek. Oğan qarsy monarhtar, meili, memleketter soğysyn jürgize bersin,
al biz dini qauymdar soğysyn bastamaimyz. Olarğa osynyñ bərin ait.
Tüsindiñ be?
- Tüsindim. Bərin de otpen örtep, qylyşpen jaipau kerek.
- Tap solai.
- Aiauşylyq bolmasyn...
- İeşkimge de.
- Men jer-jerdiñ berin aralap şyğamyn.
- Biraq abai bol: bül i̇elde basyña qai jaqtan ölim tönip tūrğanyn bilip
bolmaidy.
- Al menen monsenordyñ aty-jönin sūrai qalsa şe?
- Onyñ aty-jöni əzirge beiməlim qaluğa tiıs. Sen ony bilmeimin de,
tipti şyny da sol ğoi.
- Sizdi qai jerde kezdestire alamyn i̇endi, monsenor?
- Jürgen jerimde.
- Qai jerde jürgeniñizdi qaidan bilmekpin?
- Mūny jūrttyñ bəri bilmek. Bir apta ötpei-aq men jaily jūrt şu
i̇etpek. Men özimdi öli tanyta jatarmyn... Men korol üşin, din üşin kek
alamyn, sonda men jaily əñgime bolyp jatqanyn op-oñai añğarasyñ.
- Tüsinikti.
- Saq bol, i̇eşteñeni ūmytpa.
- Mazasyzdanbañyz.
- İendi bara ber. Qūdaiyñ jar bolsyn!
- Būiryğyñyzdyñ bərin oryndaimyn. Al kettim. Amanatyñyzdy aita
baramyn. Aitqandaryn tyñdaimyn. Kereginde özim de būiyrmaqpyn.
- Maqūl.
- İeger bərin oidağydai oryndai alsam...
- Seni əulie Liudovik ordenimen nagradtaimyn.
- Ağam sekildi me? Sətsizdikke ūşyrasam, meni atyp tastauğa əmir
i̇etiñiz...
- Ağañ sekildi.
- Qūp bolady, monsenor.
Qart basyn tömen tüsirip, auyr oiğa şomğandai boldy. Ol basyn qaita
kötergende jalğyz qalğan i̇edi. Galmalo köz ūşynda qūldyrap, kökjiekten
asyp barady.
Kün i̇endi ğana Uiasyna batty. Şağalalar men balyq aulaityn qūstar
jağadağy Uiasyna qaityp jatyr.
Tabiğat ərdaiym tün qarañğysy tüserdegi əldeqandai sekem sezimge
bölengen. Baqalar baqyldap, ūzaqtar men şağalalar orynğa jaiğasar
aldynda abyr-sabyr bola qalğan, jağadağy qūstar bir-birine ün qata
qiqulasady. Biraq būl mañda adam baryn añğartarlyqtai böten dybys
i̇estilmeidi. Töñirekte jer jyrtyp jürgen birde-bir diqan körinbeidi.
Ainala jym-jyrt, qūlazyp qalğandai. Dyrau tüie tiken jel ötinde
terbelip tūr. Şapağy semip ülgermegen aspan jağağa qyzğylt səule tögedi.
Ymyrt jamylğan jazyq dalada tağandar alystan jerge şaşylyp jatqan
qola japyraq siiäqty. Teñiz jaqtan jel i̇esip tūr.
Törtinşi kitap
TELMARŞ
I. Şağyl basy
Qart Galmalo közden ğaiyp bolğanşa kütip tūrdy, sonan soñ plaşyn
oranyp, jürip ketti. Oilanyp, aqyryn basyp bara jatty.
Onyñ jelke tūsynda üşkir kümbezdi şyñy, döñgelek jəne şarşy
kelgen i̇eki ülken mūnarasy bar sauyt kigen qamalğa ūqsas Sen-Mişel
tauy ülken üş būryştanyp qarauytyp körinedi. Sol mūnaralar oğan i̇eki
birdei auyrlyqty: şirkeu men derevniany köterisip tūrğandai.
Sen-Mişel buhtasynyñ jağalauyndağy susyma şağyl qūmait
döñderdiñ bederin ünemi özgertip, añdausyz jylji köşip jatady. Ol kezde
būl jerde zəulim bir döñ bolatyn, qazir ol jağamen birdei bolyp,
tegistelip ketipti. Būl döñ öziniñ i̇ejeldigimen əigili i̇edi. Onyñ töbesinen
töñirek köz taldyrym jerge deiin körinetin.
Qart osy şağylğa bettep, üstine örmelei bastady. Töbesine şyqqan
soñ ol milialyq qaşyqtyqty bildiretin diñgektiñ sandyqşa tört tasynyñ
birine süiene otyryp, i̇etekte jatqan geografiiälyq jandy kartany közimen
şola bastady. Özine jaqsy tanys jerden kerek jolyn izdep otyrğandai.
Ymyrt üiirilgeni sonşa, osynau jalpaq surettegi birden-bir aiqyn beldeu
bolyp bozğylt aspannyñ ökpe tūsynda kökjiek qana qarauytady.
Būl jerden on bir qystaq pen derevnianyñ töbesin ajyratuğa bolatyn.
İeki qaptalda birneşe le jerden jağalauda tūrğan şirkeulerdiñ qoñyrau
alañdary közge tüsedi; ol jerlerde teñizde jürgen kemelerge belgi boluy
üşin olardy ədeii biık i̇etip salatyn.
Birazdan soñ qart iñir qarañğylyğynda izdegen nərsesin tapqandai
boldy. Onyñ nazary ainalasy qorşauly orman arasyndağy alañda i̇emisemis körinip tūrğan, hutorğa ne fermağa ūqsas bir top üi men terekke audy.
Kenet ol fermadağy ülken qūrylystyñ töbesinde əldenendei i̇ersi zattyñ
būlañdap tūrğanyn baiqady. Qarañğylyqta onyñ tür-tüsin ajyratu
mümkin i̇emes i̇edi. Qart būl ne boldy i̇eken dep öz-özinen sūrağandai, əlgi
zatqa sūqtana ūzaq qarady. Būl fliuger i̇emes, ol ainalar i̇edi, al mynau
bolsa, būlañdap tūr. Jalau deiin dese, būl jerge ol qaidan kelmek?
Ol əbden qaljyrağan-dy, i̇endi şarşağan adam tynyqqanda ərdaiym
boiyn bilep əketer şuaq sezimge bölenip, tastyñ üstinde jany jai tauyp
otyr.
Təulik işinde i̇eşbir yñ-şyñsyz sət - typ-tynyş, maujyrağan keşki
mezgil bolady ğoi. Qazir de sondai mezgil i̇edi. Qart raqat tauyp, ainalağa
köz tastap, əldenege qūlaq türe otyrdy. Nemenege deisiz be? Tynyştyqqa.
Qatal jandardyñ da jabyrqaityn sətteri bolady i̇emes pe? Kenet ötip bara
jatqan adamdardyñ dausy i̇estilip, ol tün tynyştyğyn būzudyñ ornyna,
ony birtürli añğarta tüskendei boldy. Būl əielder men bala-şağanyñ
dausy i̇edi. Tün qarañğylyğyn köñildi u-şudyñ tosynnan būzyp-jaratyn
kezderi de bolady. Dabyrlağan adamdar būta tasasynan körinbese de,
olardyñ qūm töbeni jağalap, jazyq jermen ormanğa qarai, oiğa şomğan
qarttyñ janynan ötip bara jatqan aiaq dybysy i̇estilip tūrdy. Olardyñ
aşyq-jarqyn dauystarynyñ jaqynnan i̇estilgeni sonşa, onyñ qūlağyna ər
söz anyq i̇estilgendei i̇edi.
- Fleşar jeñgei, qattyraq jürelik. Qaida būrylamyz! Mūnda ma? degen əiel dausy şyqty.
- Joq, anau jaqqa, - dep jauap qatty i̇ekinşi dauys. Söitip, biri küşti
əri aşyq, i̇ekinşisi Uiañdau i̇eki əiel dausy əñgimeni soza tüsti:
- Qazir biz kele jatqan ferma sizderşe qalai atalady?
- Erb-an-Pail.
- Oğan deiin əli qaşyq pa?
- Şirek sağat, bəlkim, onan da köp jüremiz.
- Tezirek basalyq. Keşki tamaq ta bolyp qaldy ğoi.
- İə, onsyz da keşikken tərizdimiz.
- Jügire bassaq, jeter i̇edik, ətteñ, balaqailaryñ şarşap qalypty. İeki
qatyn üş toraidy qalai kötersin. Sen onsyz da bireuin köterip kelesiñ.
Özi keminde pūt şyğar. Qolyña alyp ne kerek sonşama? Dardai qyz, i̇ekige
kelip qalğan. İemşekten aiyrdyñ. Nesine i̇erkelete beresiñ? Kəne, özi
jügirip körsin... Qap, köjemiz suyp qalatyn boldy-au!
- Al sizdiñ mağan syilağan başmağyñyz oñdy i̇eken! Aiağyma qūiyp
qoiğandai şap-şaq.
- Jalañ aiaq jürgennen jaqsy ğoi, əiteuir.
- Qalma, Rene-Jan. Jür tezirek.
Dauystar birte-birte alystap, aqyry tolas tapty.
II. Qūlağy bolsa da i̇estimeidi
Qart ornynan qybyr i̇etpedi. İeşteñeni oilamady da, armandamady da.
Ainala qūlaqqa ūrğan tanadai tym-tyrys. Dünie qamsyz, qalğyp-mülgip
tūrğandai. Döñ üsti öli jaryq, biraq jazyqty qarañğylyq basyp, orman
işi tün qūşağyna i̇engen. Şyğystan ai tuyp kele jatyr. Bozğylt aspanğa
sirek jūldyzdar şaşyla bastady. Əbden əbigerge tüsken būl adam
jüregine aqyryn ümit ūşqyny Uialai bastağanyn sezdi. Sondağy "ümitiniñ"
türi -azamat soğysyn añsağany. İendi oğan osynşama qaiyrymsyzdyq
körsetken dülei teñizden qūtylyp, jerge taban tiregen soñ qauip-qater
basyna qaityp tönbestei körindi. Onyñ aty-jönin i̇eşkim bilmeidi; ol
jaudan iz-tüzsiz qūtylyp ketti, öitkeni teñiz aidynynda iz qalmaidy;
barşağa beitanys, i̇eşkimge küdik tudyrmaityn ol i̇endi japadan-jalğyz
otyr. Sondyqtan da köñili jai tauyp, jany raqatqa batty. İendi
bolmağanda közi ilinip, qalğyp ketuge əzir i̇edi.
Osynau mülgigen keşki mezgilde kök pen jer-jahandy baurap alğan
kögildir tynyştyq oğan, osynşama iştei jəne syrttai sūrapyldy bastan
keşken adamğa, qūmar basar ğanibettei körinbeui mümkin i̇emes-tūğyn.
Teñiz jaqtan i̇esip tūrğan jel uilinen basqa dybys i̇estilmeidi. Biraq jel
uili birsaryndy, tynymsyz, sondyqtan oğan boidyñ üirenip ketetini
sonşa, ol tipti dybys boludan qalatyn sekildi.
Qart əudemde ornynan tūryp, alysqa köz tige bastady.
Ony osynşama alañdatyp, tynyşyn alğan ne boldy i̇eken sonda?
Jazyq şetinde körinip tūrğan Kormere qoñyrau alañynda əldenendei
tosyn jait bolğanğa ūqsaidy.
Onyñ qaraiğan sūlbasy aldyñğy jaqta sūrqai aspan əleminen aiqyn
añğarylyp tūr; töbesi qiyq bükil mūnara, al töbe men mūnara aralyğynda
qoñyrau tūratyn bölme -bretandyqtardyñ ədetinşe salynğan şarşy,
jan-jağy aşyq Uia körinedi.
uia aşylyp-jabylyp tūr: onyñ biık terezesi əlsin-əli jarqyrap,
əlsin-əli qaraiady; birese tereze quysynan aspan əlemi körinip, birese ony
əldenendei köleñke basady. Osynau alma-kezektesken köleñke men səule
jaryğyna qosa auyq-auyq töske soğylğan balğa dausy i̇estiledi.
Qart oñğa, kökjiekten körinip tūrğan Bager-Pikan qoñyrau Uiasyna
qarady. Onda da terezeler Kormeredegi tərizdi aşylyp-jabylyp tūr i̇eken.
Qart sol jaqqa, Tanis qoñyrau Uiasyna qarady. Onda da sol körinis
qaitalandy.
Ol i̇endi töñirektegi barlyq şirkeulerdiñ qoñyrau Uiasyna şūqşiiä
qarai bastady.
Bərinde de qoñyrau Uialaryna tereze quysy birese qaraiyp, birese
jaryğaiyp körinedi.
Mūnyñ mənisi ne boldy i̇eken?
Būl jer-jerde qoñyrau soğylyp jatyr degen söz i̇edi. Əri ol i̇ekilene
soğylyp jatty, əitpese jaryq pen qarañğylyq osynşama tez almaspağan
bolar i̇edi.
Biraq būl neğylğan jarapazan?
Tegi, dabyl qağylyp jatsa kerek. Barlyq şirkeu qoñyrauhanalarynda,
barlyq dini qauymdarda, barlyq derevnialarda jantalasa dabyl qağylyp
jatty.
Biraq dauys i̇estiler i̇emes. Sebebi - i̇eki aralyq qaşyq əri jel teñiz
jaqtan soğyp, dauysty tügeldei qarsy jaqqa yqtyra əketip jatyr.
Qoñyraular jan-jaqtan, bəri bir mezgilde örşelene soğylyp, keşki
mylqau tynyştyqtyñ şyrqyn būzğandai. Mūnan ötken sūmdyqty közge
i̇elestetu qiyn. Qart köz tige qarap, bir orynda tūra berdi. Ol dabyldy
i̇estimese de, körip tūr i̇edi.
Dabyldy köru - tym əntek sezim.
Qoñyrau kimge kərin tikti i̇eken?
Qoñyrau kimge aitaqtap, dabyl qağyp jatty i̇eken?
III. Ipi qariptiñ paidasy
Kim de bolsa bireudi qaumalap ūstatuğa əzirlik jasalyp jatqany
sözsiz... Tek kimdi i̇eken?
Temirdei berik adam selk i̇etti.
Joq, ony izdep jatulary mümkin i̇emes. Onyñ bül jerde i̇ekenin qaidan
bilmek? Jağağa tüskeni jaña ğana i̇emes pe? Opat bolğan kemeden, sirə, tiri
jan qalmağan şyğar. Əri kemede Buabertlo men la-Vevilden basqa onyñ
aty-jönin i̇eşkim bilmeitin.
Al qoñyrau bolsa, jyn oinağyn toqtatar i̇emes. Ol qoñyraularğa qarap,
bərin degbirsizdene sanai bastady.
Jaibaraqattyqtan əp-sətte beiməlim ürei bilegen aqyl-i̇esi san-saqqa
jügirip, alasūrdy. Biraq osy qorqa qūiatyndai nesi bar? Dabyl qağuğa
sebep az bolyp pa? Söitip, ol: "Tük te i̇emes. Meniñ mūnda i̇ekenimdi i̇eşkim
bilmeidi. Kerek deseñ meniñ kim i̇ekenimdi de bilmeidi" dep özin-özi
aldarqata bastady.
Ol birneşe minuttan beri şağyl basynda bir sybdyr i̇estip otyrğan.
Küşti jel soqqan ağaş japyrağy osylai sybdyrlaityn. Əueli ol būğan
köñil böle qoimady, əitse de sybdyr toqtamai, üsti-üstine qaitalai berdi
de, ol aqyry būrylyp, artyna qarady. Būl şynynda da japyraq, bir
japyraq qağaz bolyp şyqty: jel onyñ üstiñgi jağynda milialyq diñgekke
japsyrylğan jarnamany jelpildetip tūr i̇eken. Juyrda ğana jelimdelse
kerek, dymqyly keppepti əri naşar jelimdelgenge ūqsaidy, əitpese jel
ony jyrta almas i̇edi.
Qart döñge qarama-qarsy jaqtan
jarnamany añğarmağan.

şyqqandyqtan

būdan

būryn

Ol ornynan tūryp tasqa şyqty da, jel kötergen jarnamany
būryşynan ūstady. Aspan aşyq bolatyn mausymda ymyrt ūzaqqa
sozylady. Tömende, döñniñ i̇eteginde qas qarauytypty, biraq üstiñgi jaq əli
jaryq. Jarnama iri ərippen jazylğan i̇eken, sondyqtan ony ajyratyp oqu
qiyn bolmady. Ol mynany oqyp şyqty:
"Birtūtas əri ajyramas frantsuz respublikasy.
Biz, halyq ökili, Marnadan şyqqan Prier, jağalaudağy Şerburg
armiiäsynyñ janyndağy komissar retinde būiyramyz:
Özin bretan mūrageri dep ataityn Granvil tübinde Frantsiiänyñ
jağalauyna jasyryn baryp tüsken būrynğy markiz de-Lantenak, vikont
Fontene zañnan tys dep jariiälanady. Onyñ basyna bəige tigiledi. Ony
tirilei nemese ölidei ökimet oryndaryna ūstap bergen adamğa alpys myñ
livr tölenetin bolady. Ol qağaz aqşamen i̇emes, altynmen tölenedi.
Şerburg armiiäsynyñ bir batalony arada joğaryda atalğan būrynğy
markiz de-Lantenakty izdeuge jiberiledi. Auyl qauymdary əskerge jərdem
körsetuge şaqyrylady. Būiryq 1793 jylğy 2 mausymda Granvilde
berildi. Qol qoiuşy: "Marnadan şyqqan Prier".
Mūnyñ astynda basqa bir qol qoiylğan. Biraq onym kişkentai ərippen
jazylğany sondai, ymyrt üiirilip, köz bailanğandyqtan, ony ajyratu
mümkin bolmady.
Qart qalpağyn közine basa kiıp, teñiz plaşynyñ basqa kietin
jamylğyşyn iek astynan tüimeledi de, tez basyp tömen tüsti. Sirə, oğan
jaryq tüsip tūrğan būl töbede i̇endi qalu qauipti körinse kerek.
Bəlkim, ol mūnda onsyz da tym ūzaq tūryp qalğan şyğar Şağyl töbesi
közge şalynyp tūrğan birden-bir biık nükte bolatyn.
Ol qarañğy jerge tüsisimen aiañğa köşti. Özi būrynyraq baiqağan
jolmen qalaudy sağalai fermağa bettedi. Ol jerde qauipsiz bolamyn dep
bekerge ümittenbegen siiäqty.
Ainala qybyr i̇etken jan joq. Derevnialarda mūndai kezde tündeletip
i̇eşkim jürmeidi dese de bolady.
Būta arasyna kirisimen qart aialdap, plaşy men keudeşesin şeşti,
sonan soñ keudeşesin mamyğyn syrtyna qarata kiıp, jyrtyq plaşyn
moinyna jippen ile salyp, ilgeri jürip ketti.
Ai köterilip qalğan.
Ol i̇eki joldyñ torabyna kelip toqtady. Ol jerde i̇eki tas krest tūr i̇eken.
Krestiñ tübinde tört būryşty bir paraq qağaz ağarañdaidy. Sirə, ol da özi
jaña ğana oqyğandai jarnama bolsa kerek. Ol jaqyn keldi.
- Qaida barasyz? - dep dauystady oğan bireu.
Ol būrylyp artyna qarady. Qalaudyñ arğy jağynda tap özi sekildi
boişañ, özi sekildi kart, şaşyna aq kirgen bireu, öziniñ syñaryndai, biraq
mūnan da beter jūpyny kiım kigen bireu tūr i̇eken.
Ol ūzyn taiağyna süiene qalypty.
Men sizden qaida barasyz dep sūrap tūrmyn ğoi, - dep qaitalady ol
sūrağyn.
- Odan da meniñ qai jerde tūrğanymdy aitsañyz? - dep baiyppen, tipti
bəlsine jauap qatty qart.
- Siz Tanis senoriiäsynda tūrsyz. Men - osyndağy qaiyrşymyn, siz osyndağy senorsyz, - dep jauap berdi əlgi kisi.
- Men be?
- İə, siz - markiz* de-Lantenak myrzasyz.
IV. Qaiyrşy
Markiz de-Lantenak (i̇endi biz de ony osylai atalyq) aspai-saspai:
- Ne isteseñiz de i̇erkiñiz, kerek bolsa, ūstap beriñiz, - dep til qatty.
Qaiyrşy sözin ərmen jalğastyrdy:
- Biz mūnda i̇ekeumiz de öz üiimizdemiz: men - qorğandamyn, siz ormandasyz.
- Doğaryñyz myljyñdy! Ūstap beriñiz meni, - dedi markiz.
- Siz Erb-an-Pail fermasyna bara jatyr ma i̇ediñiz? - dep sūrady
qaiyrşy.
- İə.
- Onda barmañyz.
- Nege?
- Öitkeni qazir onda kökter bar.
- Köpten beri me?
- Üş kün boldy.
- Ferma tūrğyndary qarsylyq körsetken şyğar?
- Joq. Olar qaqpany aldarynan añqaita aşyp tastady.
- Solai de! - dep küñk i̇etti markiz.
Qaiyrşy sausağyn şoşaityp, terek tasasynan körinip tūrğan
fermanyñ töbesin nūsqady.
- Anau şatyrdy körip tūrsyz ba, markiz myrza?
- Körip tūrmyn.
- Onyñ ar jağyndağyny şe?..
- Jalaudy ma?
- Üş tüsti jalaudy aitamyn, - dedi qaiyrşy. Mūnyñ özi markiz döñ
üstinde tūrğanda-aq onyñ nazaryn audarğan zat bolatyn.
- Dabyl qağyp jatyr-au osy? - dep sūrady o l - Mağan solai körindi...
- İə, qağyp jatyr.
- Bireu-mireudi ūstamaq pa?
- Sirə, sizdi ūstamaq bolsa kerek.
- Al qoñyrau dausy i̇estilmei tūrğany nesi?
- Jel yqqa əketip jatyr ğoi, - dedi qaiyrşy. - Siz jarnamany kördiñiz
be? - dep sūrady sonan soñ ol.
- Kördim.
- Sizdi izdep jür... Söitti de, ol ferma jaqqa qarap: - Onda olardyñ
keminde jarty batalony bar, - dep qosa aitty.
- Respublikaşylardyñ ba?
- Parijdikterdiñ.
- Nesi bar, i̇endeşe, sonda baru kerek, - dedi markiz. Sony aityp, ol
fermağa qarai bir attady.
Qaiyrşy jalma-jan qolynan ūstai aldy:
- Ol jaqqa bara körmeñiz!
- İendi qaida barmaqpyn?
- Mağan jüriñiz.
Markiz onyñ aitqanyna tüsinbei, betine qarady.
- Markiz myrza, - dep sözin əri jalğastyryp qaiyrşy. - Meniñ oñyp
tūrğan üiim joq, biraq ol jerden sizdi taba almaidy. Men jerkepede
tūramyn. İedenniñ ornyna mük töseuli, töbeniñ ornyna - būtaq pen şöpten
toqylğan örme. Jüriñiz. Fermağa barsañyz, sizdi atyp tastaidy, al meniñ
üiimde ūiyqtap, tynyğa alasyz. Şarşağan da şyğarsyz. Al i̇erteñ
tañerteñ kökter ketedi de, siz qalağan jağyñyzğa barasyz.
Markiz de-Lantenak būl kisige zeiin qūia qarady.
- Siz kimsiz! - dep sūrady ol. - Respublikaşylsyz ba, əlde rūialistsiz
be?
- Men kedeimin.
- Rūialist te, respublikaşyl da i̇emessiz, ə?
- İemes şyğarmyn.
- Koroldi jaqtaisyz ba, əlde oğan qarsysyz ba?
- Mūny oilap jatuğa uaqytym joq.
- Al qazir ne bolyp jatqanyn oilaisyz ba?
- Künkörisim qiyn.
- Söite tūra mağan kömekteskiñiz keledi ğoi, şamasy?
- Men sizdiñ zañnan tys dep jariiälanğanyñyzdy i̇estidim. Mūndai
zañnan keiin ne bolmaq? Tüsinsem ne deisiñ? Demek, zañnan tys boluğa da
bolady i̇eken ğoi. Mysalğa, meni alyñyzşy: bəlkim, men de zañnan tys
şyğarmyn? Aştan ölu zañnan tys bolu degen i̇emei, nemene?
- Köpten aşsyz ba?
- Ömir boiy.
- Söitse de meni qūtqarğyñyz keledi, ə?
- İə.
- Nege?
- Sizdi körip: "Mine, myna kisi menen de kedei. Men dem aluğa
haqylymyn, ol bolsa mūndai qūqyqtan da airylğan" dep oiladym.
- Onyñ ras. Söitip, siz meni qūtqarmaqsyz ğoi, solai ma?
- Əlbette. Biz i̇endi ağaly-inilimiz, monsenor. Meni üzim nannan qaqsa,
sizdi ömirden qol üzdirmek. Biz i̇ekeumiz de qaiyrşymyz.
- Basyma bəige tigilgenin bilesiz be?
- Bilemin.
- Ony qaidan bilesiz?
- Jarnamadan oqydym.
- Oqi alasyz ba?
Jazu-syzu qolymnan keledi. Nelikten nadan boluğa i iıspin?
- İeger siz oqi alsañyz əri jarnamany oqyğan bolsañyz, meni ūstap
bergen adamnyñ alpys myñ livr alatyny sizge belgili boluğa tiıs.
- Bilemin.
- Qağaz aqşamen i̇emes, altynmen alady.
- Bilemin.
- Alpys myñ livr degeniñ jatqan bailyq i̇emes pe?
- Bolğanda qandai?
- Demek, kimde-kim meni ūstap berse, bailyqqa batpaq.
- Men mūny oiladym da. Sizdi körisimen öz-özime: "būl adamdy kimdekim ūstap berse, qyruar bailyqtyñ astynda qalmaq - alpys myñ livr, pahpah! Ony tezirek jasyru kerek i̇eken" dedim.
Markiz qaiyrşynyñ soñyna i̇erdi.
Olar qalyñ jynysqa kirdi. Onda qaiyrşynyñ jerkepesi tūr i̇eken.
Ülken i̇eski i̇emen adamğa baspana bolypty: jerkepe i̇emenniñ tamyry
astynan qazylğan, üstin būtağy jauyp tūr. Töbesi alasa, işi tas qarañğy;
ony i̇eşkim de baiqai almas i̇edi. Işine i̇eki adam zorğa siiärlyq.
- Üiime qonaq kelerin künilgeri sezgenmin, - dedi qaiyrşy.
Jergilikti şarualar qūpiiä qoinau dep ataityn jer astynan qazylğan
mūndai baspanalar Bretanda tap jūrt oilağandai az i̇emes-tūğyn.
Bül baspanalardyñ ədettegi jihazy - sabannan, ne juyp köptirilgen
teñiz baldyrynan jasalğan tösek-oryn, şöpten toqylğan körpe, birneşe
mai şam men şaqpaq qana.
Markiz ben onyñ serigi i̇eñkeie jürip, birazdan soñ ağaş tamyry qisyqqyñyr birneşe bölme i̇etip tūrğan jerkepeniñ işinen bir-aq şyqty. Olar
tösek ornyna salynğan bir qūşaq qūrğaq baldyrdyñ üstine jaiğasa
otyrdy. İesik ornyndağy i̇eki tamyrdyñ arasynan əlsiz jaryq tüsip tür.
Dalada tün bolatyn, biraq adam közi qarañğylyqqa üirenip, əlsiz jaryqty
da ajyratatyn halge jetedi. Onyñ üstine jerkepeniñ bosağasyna ai
səulesi tüsip tūrğan. Būryşta su qūiylğan qūty; qasynda qara qūmyqtan
pisirilgen şelpek pen kaştan jañğağy jatyr.
- Kəne, tamaqqa qarañyz, - dedi qaiyrşy.
Olar jañğaqty bölisti, markiz öziniñ kepken nanyn ortağa qoidy,
söitip, i̇ekeui jalğyz şelpekti kezek-kezek üzip jep, bir qūtydan kezek-kezek
su ūrttap, tamaq işuge kiristi.
Əñgime de bastalyp ketti. Markiz qaiyrşyğa üsti-üstine sūraq qoidy:
- Söitip, sizge bəribir ğoi, şamasy?
- Tegi, solai ğoi deimin Sizder - myrzalarsyzdar, i̇esepke myqtysyzdar.
Myrzalardyñ isinde jūmysymyz qanşa?
- Biraq bolyp jatqan nərseler...
- Onyñ bəri sonau joğary jaqta bolyp jatqan joq pa, - dedi qaiyrşy,
sonsoñ ol tağy til qatty: - Tipti odan da joğaryda bolyp jatqan
qūbylystar bar ğoi: kün Uiasynan şyğady, ai tuyp, kökjiekke baryp
batady... Oilaitynym, mine, osylar. Ol qūtysynan bir ūrttap: - Möpmöldir, tətti su, ə? - dep tamsanyp qoidy. - Sizge ūnai ma, monsenor? - dep
sūrady ol sonan soñ.
- İesimiñiz kim? - dep sūrady markiz jauap berudiñ ornyna.
- İesimim - Telmarş, laqap atym - Qañğybas. Qart degen tağy bir laqap
atym bar. Jūrttyñ Qart dep kele jatqanyna qyryq jyl bolyp qaldy, dep qosa aitty ol.
Qyryq jyl deisiz be? Ol kezde siz jas i̇emes pe i̇ediñiz?
Men i̇eşqaşan jas bolyp körgen i̇emespin. Al siz ərdaiym jassyz,
markiz myrza. Jürisiñiz jiyrma jasar jigittiñ jürisindei şiraq,
şağylğa da örmelep şyğasyz. Al men şirek le jürsem-aq şarşap,
boldyryp qalamyn. İekeuimiz tüidei qūrdaspyz, tipti. Əitse de bai
adamdardyñ bir artyqşylyğy - olar kün saiyn tamaqtanady. Ac adamnyñ arqauy degen bar i̇emes pe?
Ol birauyq ündemei qaldy da, əñgimesin qaitadan qozğady:
- Gəptiñ nede i̇ekenin bilesiz be? Bailyq pen kedeilik degeniñ netken
sūmdyq i̇edi, ə? Meniñşe, bar pəle osydan şyğyp jatyr. Kedei bai
bolğysy kelgenimen, baidyñ kedei bolğysy joq. Bar gəp osynda ğoi
deimin. Biraq mūnymen şaruam qanşa. Bəribir i̇eşteñeni özgerte almaisyñ:
bəleniñ betin qaitarar laj joq. Men nesieşilerdi de, boryşkerlerdi de
jaqtamaimyn. Biletinim: boryş degen bar nərse jəne ol boryşty töleu
kerek. Koroldi öltirmegen jaqsy siiäqty, biraq mūnyñ nelikten i̇ekenin
aituğa qinalar i̇edim. Al jazyqsyz jandardy küni keşe ğana darğa tartqan
joq pa i̇edi? - dep taitalasulary da mümkin bireulerdiñ. Aityp-aitpai ne
kerek, qiyn-qystau kezde koroldiñ kiıgin atyp öltirgeni üşin bir adamdy
darğa asqanyn öz közimmen körgem. Ol beibaqtyñ əielimen qosa jeti birdei
bal asy bolatyn... Qazbalai berse, əñgime tausylmas.
Ol tağy da tyna qalyp, sonsoñ:
- Siz bilesiz, al öz basym istiñ jai-japsaryn tüsinsem būiyrmasyn.
Ainala oiran-botqa, öñşeñ jan ūşyryp alasūryp jatqan jūrt. Al men
jainağan jūldyz astynda jerkepemde tūryp jatqanym, bar-joğy osy, dep qosa aitty.
Ol tağy da əldeneni oilanyp, ūzamai qaitadan söilep ketti:
- Meniñ azdağan təuiptigim de bar, auru-syrqaudy i̇emdei alamyn. Neşe
türli şöpti bilemin. Keide bir şöpti köre qalyp, sony əri-beri qarap
jatsañ, jūrt körip: əne, duana desedi. Adam oilana qalsa, ol basqalarğa
beihabar birdeñeni biledi dep oilaityn jūrttyñ ədeti i̇emes pe.
- Osy jerde tuyp-östiñiz be? - dep sūrady markiz.
- İə, osy jerde tuyp, osy jerde östim, osy jerde qartaidym da.
- Meni bilesiz be?
- Bilgende qandai. Sizdi men soñğy ret būdan i̇eki jyl būryn osynda
kelip-ketkeniñizde körgem. Sonan soñ Angliiäğa ketip qaldyñyz. Mine,
jañağy əzirde bireudiñ döñ basynda tūrğanyn kördim. Özi sūñğaq i̇eken.
Boişañ adamdardy jiı kezdestire bermeisiñ ğoi: Bretan halqy tym ūsaq.
Söitip, qarap tūrmyn (jarnamany būrynnan oqyğam). Işimnen: "Apyrmau,
sonyñ özi i̇emes pe?" dep oilaimyn. Sol kezde ai da tudy. Siz tömen tüsip,
jaqyn keldiñiz. Tani kettim.
- Al men sizdi tanymaimyn, - dedi markiz.
- Siz meni talai ret kördiñiz, biraq bül körmegeniñizben birdei bolatyn.
Al sizdi men jadymda berik saqtap qaldym. Kelim-ketimdi adamdar
qaiyrşyğa būrylyp qarar ma? Al qaiyrşynyñ ondailardan köz
jazbaityn ədeti.
- Būryn sizben jolyqtym ba?
- Tipti jiı jolyqqansyz. Men ünemi sizdiñ qamaldan şyğatyn jol
boiynda jüretinmin. Siz keide mağan tiyn-teben beretinsiz, biraq qaiyr
beruşi kimge berip jatqanyna qarai ma, al sadaqa aluşy bərin de
añğarady, i̇eşteñeni de mült jibermeidi. Jūrt qaiyrşylardy tyñşy dep
oilaidy. Biraq men tyñşy i̇emespin, ras, tūrmysym məz i̇emes, sonda da
tyñşy bolmauğa tyrysam. Men qaiyr sūrai qolymdy sozatynmyn. Siz
sozylğan qoldy ğana körip, soğan tiyn-teben ūstatatynsyz. Bül tiynteben mağan i̇erteñgilik tamaq işip, keşke işegim üzilip, aştan ölmeu üşin
qajet bolatyn. Biz siiäqty paqyrlardyñ təulik boiy aş jüretin kezi de
bolady. Keide adamnyñ ömirine birli-jarym tiyn da araşa tūrady. Siz
meniñ talai ret janymdy saqtadyñyz: sizge i̇endi boryşymdy ötemekpin.
- İə, siz meni qūtqarğaly tūrsyz.
- Qūtqarmaqpyn, monsenor, tek... Osy jerde Telmarştyñ dausy
saltanatty da baisaldy i̇estildi, - tek bir şartym bar.
- Qandai şart?
- Siz mūnda bəle bastağaly kelgen joqsyz ba, sony aityñyzşy?
- Men igi is isteuge keldim, - dep jauap berdi markiz.
- Jaraidy, i̇endeşe. Onda jatalyq.
Olar üiilgen baldyr üstine qatarlasa jatty. Telmarş salğan jerden
qor i̇etti. Markiz qanşa şarşasa da üiyqtai qoimady. Ol biraz oilanyp
jatty, sodan soñ qoryldap jatqan körşisine qarap, qisaia ketti. Mūndai
tösekte jatu qu taqyrda jatqanmen birdei. Sondyqtan markiz jerge
qūlağyn tosyp, tyñ tyñdady. Dybystyñ jer arqyly taraityny jūrtqa
məlim. Qūlağyna bir guil keldi. Būl qağylyp jatqan qoñyrau dausy
bolatyn. Dabyl sol küiinşe əli qağylyp jatyr i̇eken.
Markiz söitip jatyp ūiyqtap ketti.
V. "Goven" dep qol qoiylğan
Ol ūiqydan ūianğanda kün şyğyp qalğan i̇eken. Qaiyrşy taiağyna
süienip kireberiste tür. Öitkeni jerkepe işinde boi jazu da mümkin i̇emes.
Betine kün səulesi şaşyraidy.
- Monsenor, Tanis qoñyrauy əlginde ğana sağat törtti soğyp ötti, dedi ol markizge. - Men qoñyraudyñ tort ret soğylğanyn i̇esittim, demek,
jel bağytyn özgertip, i̇endi jağa jaqtan soğyp tūrsa kerek. Böten dauys
i̇estilmeidi, demek, dabyldyñ toqtağany. İendi bəri saiabyr tapqan: kökter ne
ketken, ne ūiyqtap jatyr. Basty qauipten qūtyldyñyz, i̇endi
qoştasqanymyz abzal bolar. Keter uaqytym bop qaldy. Men myna jaqqa
baramyn, al siz anau jaqqa ketiñiz.
Ol ketip bara jatyp qonaqpen tağzym i̇ete, izetpen qoştasty da, keşten
qalğan tamaqtyñ qiqymyn körsetip:
- Jañğaqty ala ketiñiz: bəlkim, keregi bolar, - dedi. Səlden soñ ol terek
tasasyna tüsip, joq boldy. Markiz Telmarş nūsqağan jaqqa bettedi.
Markiz būryn özi Telmarşen birge jürgen jolymen aiañdap kele
jatty. Qalyñ jynystan şyğysymen tas krest tūrğan jol torabyna tap
boldy. Jarnama būrynğy jerinde, şyğyp kele jatqan kün səulesi tüsip,
ağarañdap körinedi. Ol jarnamanyñ aiaq jağynda ūsaq qariptermen birdeñe
jazylğanyn, ony qarañğyda ajyrata almağanyn i̇esine tüsirdi. Markiz
krestke jaqyn keldi. Şynynda da, Marnadan şyqqan Prierdiñ qoly
astynda tağy da i̇eki jol söz bar i̇eken. Ol oqyp şyqty:
"Markiz de-Lantenak kim i̇ekeni anyqtalysymen atylady". Soñynda:
"Batalon komandiri, ekspeditsiiälyq otriadtyñ bastyğy Goven" dep qol
qoiylğan.
- Goven! - dep kübir i̇etti markiz.
Ol qatty oiğa ketip, jarnamağa qarap tūryp qaldy.
- Goven! - dedi tağy da qaitalap.
Ol keiin şeginip krestke tağy köz tastady, qaityp kelip, jarnamany
tağy oqyp şyqty. Sonan soñ artyna būrylyp, jolmen aiañdap kete bardy.
Jaqyn mañda bireu-mireu bola qalsa, markizdiñ "Goven!" dep birneşe ret
aqyryn kübirlegenin i̇estir i̇edi.
Ol kele jatqan saidyñ tabanynan sol qolda qalğan fermanyñ şatyry
köriner i̇emes. Ol i̇endi jabaiy şomyrtgül şaşa qaulai ösken biık,
tüietaily töbeni ainalyp bara jatty. Qyrat töbesi süiirlenip bitken.
Jergilikti tūrğyndar ony "Qaban bas" dep atap ketken. Onyñ közi i̇etek
jaqqa ūiysa ösken būta men terekke tüsti. Japyrağy tügeldei kün nūryna
şomylğan. Tabiğat tañerteñgi şadyman tynyştyqqa bölenip, maujyrap
tūr.
Kenet bəriniñ astan-kesteni şyqty. Kün nūry tögilgen dala men
ormandy qaidağy bir joiqyn myltyq dausy men sūmdyq aiğai basty da,
ferma jaqta üp-ülken diñgek tütin aspanğa şanşyla qaldy. Ara-arasynda
qyp-qyzyl ot tili sumañ qağady. Poselke men ferma saban şömeleşe
qosarlana lap berdi.
Erb-an-Pail fermasynda şaiqas jürip jatqan. Markiz toqtai qaldy.
Mūndaida adamnyñ qauipten göri əuestikke boi ūrğyş keletin ədeti
i̇emes pe? Mūndaidy bastan keşpegen tiri jan bolmas, sirə. Ol əueli ne
bolyp jatqanyn biluge qūştar, ondaida tipti sol jerde ölip ketuge de bar!
Markiz töbege köterildi. Ol jerden jūrttyñ ony baiqap qaluy mümkin i̇edi,
biraq i̇esesine onyñ özi de ainalany tügel köredi i̇emes pe? Ol töbege əpsətte örmelep şyqty.
İə, şübə joq, ört şalğan ferma janynda atys bolyp jatyr. Ainala
azan-qazan, alasūra aiğailağan dauystar, jalañdağan ot. Ol jerde ne bop
qaldy i̇eken sonşama? Fermağa şabuyl jasaldy ma, əlde? Kim şabuyl
jasamaq? Būl ūrys pa özi?.. Joq, bül jaumen saiys i̇emes, topalañ
saluşylyq tərizdi. Mynau ört jūrttyñ til almağany üşin ədeii
qoldanylğan jaza i̇emes pe i̇eken?
Markiz üstine şyğyp, töñirekti baiqap tūrğan töbede qalyñ būta
qaptai ösken; kei jerlerde arasynan ötu qiynğa soğatyn. Būl ūiysqan
būta ülken alqapty qamtyğan: ol fermağa deiin sozylğan jəne
Bretandağy orman-toğai siiäqty öziniñ it tūmsyğy ötpes qalyñ
jynysymen qyruar sai-salany, or-jylğany, sürleu-soqpaqty jasyryp
jatyr. Toqeteri, jer jağdaiymen tanys i̇emes respublikaşyl otriadtar opoñai adasyp kete alatyn ylği şyrğalañ-şatqal.
Markiz ne türli joramalğa qalyp, töbe üstinde tūra bereiin be, əlde
tömen tüseiin be dep oilanyp-tolğanyp, ainalağa qarap, tyñ tyñdap
tūrğanda, tars-tūrs atys kilt toqtady nemese, dəlirek aitsaq, kilt
basyldy. Markiz aiğai sala, məz-meiram bolğan bir top adamnyñ būta
arasyna japatarmağai kirgenin kördi. Jūrt qūmyrsqanyñ ileuindegişe
qūjynap, i̇ersili-qarsyly şapqylap, būta men terek tübinde i̇ereuildep jür.
Barşa jūrt fermadan ormanğa lap qoidy. Baraban dabyl qaqty. Myltyq
dausy basyldy. İendi toruyl bastalğandai. Əldekimdi quğyndap,
əldekimniñ izine tüskendei, əldekimdi izdep jürgendei. Orman işi dañğyrdüñgir dauysqa tolyp ketti. Bireudiñ aşu-yza kernegen, i̇endi bireudiñ
masairağan dausy i̇estiledi, biraq tolassyz u-şudyñ arasynda sözin
ajyratu mümkin i̇emes. Kenet kökten jai tüskendei osynau yzy-qiqudyñ
arasynan jekelegen dauystar ap-anyq i̇estile bastady. Köp dauys bir
adamnyñ atyn ğana qaitalaidy. Markizdiñ qūlağyna:
- Lantenak! Lantenak! Markiz de-Lantenak! - degen söz aiqyn
şalyndy.
Jūrt sony izdep jürgen bolatyn.
VI. Azamat soğysynyñ alapaty
Sol sətte onyñ töñireginde qalyñ jynystyñ o jer, bū jerinen öñşeñ
naiza tikireiip, öñşeñ qylyş jalañ i̇ete qaldy. Jasyl japyraq arasynan
üş tüsti tu köterildi.
- Lantenak! - degen dauys şañq i̇etti onyñ ökpe tūsynan, söitkenşe
bolmai aiaq astynan, şomyrt būtasynyñ arasynan tüsi suyq adamdar
körindi.
Ol jalğyz bolatyn. Biıkte tūrğandyqtan ormannyñ tūs-tūsynan közge
tüsip tūr. Ol öz atyn aiğailai atağan adamdardy jaqsy köre almasa da,
ony jūrttyñ bəri körip tūrdy. Orman işinde keminde myñ myltyq
bolatyn, sondyqtan ol osy bükil qaruğa tamaşa nysana i̇edi. Ol būta
arasynan özine tesile qarai qalğan ötkir közderden basqa i̇eşteñeni
ajyrata almady.
Ol telpegin alyp, bir şetin köteriñkirei, şomyrt būtağynan qurağan
ūzyn tiken syndyrdy da, qaltasynan aq kokardasyn alyp, ony tikenekpen
i̇etegi köteriñki telpegimen birge töbesine qadady, sonan soñ telpegin basyna
kiıp, bükil ormanğa dauystai:
- Izdep jürgen adamdaryñ menmin. Men markiz de-Lantenak, vikont leFontene, Bretan mūrageri, korol əskerleriniñ general-leitenantymyn.
Jə, jeter i̇endi! Közdeñder! Atyñdar! - dedi öktem ünmen. Söitti de, i̇eki
qolymen bylğary keudeşesin aiqara aşyp, omyrauyn jalañaştady.
Ol özine bağyştalğan myltyq ūñğysyn körmek bolyp, tömen qarap i̇edi,
özin qaumalai təjim i̇etken adamdardyñ ortasynda tūrğanyn kördi. Orman
işin san myñ adamnyñ:
- Jasasyn Lantenak! Jasasyn bizdiñ senor! Jasasyn general! - degen
aiğaiy keulep barady.
Jūrt qalpaqtaryn aspanğa atty. Jüzdegen qol məz bola qylyştaryn
sermelep, orman işi ūşyna qoñyr jünnen tigilgen börik iluli ərli-berli
būlğañdağan ūzyn syryqqa tolyp ketti.
Lantenak Vandeiä bandasynyñ qaq ortasynda tūr i̇edi. Ony körgen boida
myna adamdardyñ bəri jürelei otyra qalysty.
Būl tobyr tügeldei myltyqpen, qylyşpen, oraq, şot, soiylmen
qarulanyp alğan. Bəriniñ üstinde keñ i̇etekti kiız qalpaq nemese aq
kokardasy bar qoñyr börik, tolyp jatqan taspiyq pen tūmar, tizeden
tüsken ūzyn qamzol, mamyq keudeşe men bylğary küləpara. Bəriniñ tizesi
jalañaş, şaştary alba-jūlba. Keibireui sūsty-aq, biraq bəriniñ
közqarasynan añğaldyq seziledi. Jürelegen tobyr işinen kelbetti bir jas
jigit alğa şyqty. Ol tez basyp, qyratqa köterilip, markizdiñ qasyna keldi.
Qalğan jūrt siiäqty onyñ üstinde de ənşeiin mamyq keudeşe men köteriñki
i̇etegine aq kokarda qadalğan kiızden tigilgen şarua telpegi, degenmen qoly
süiriktei appaq, köilegi jūqa kezdemeden, keudeşesiniñ üstinde iyğynan
asyra aq jibek bökebai salğan, oğan altyn sapty sapy tağuly.
Ol töbege şyğysymen qalpağyn jerge tastap, bir tizerlei otyrdy,
sapy tağuly bökebaiyn şeşip, markizge ūsyndy da:
- Sizdi izdep jür i̇edik. Mine, i̇endi taptyq. Mynau bas komandaşynyñ
sapysy. Myna adamdar sizdiñ qol astyñyzda. Men olardyñ komandiri i̇edim
- i̇endi sizdiñ soldatyñyzbyn: men üşin būl - şenimniñ joğarylağany.
Barşamyzdyñ səlemimizdi qabyl alyñyz, monsenor. Būiyra beriñiz,
general, - dedi.
Ol belgi berdi de, būta arasynan qoldaryna üş tüsti tu ūstağan birneşe
adam şyqty. Olar markizdiñ qasyna kelip, tudy aiağyna jyqty. Bül onyñ
jaña ğana qalyñ ağaş arasynan körgen tuy bolatyn.
- General, biz bül tudy fermany iemdengen kökterden tartyp aldyq.
Meniñ atym - Gavar, - dedi tağy oğan bökebaiy men sapysyn bergen əlgi
jigit.
- Jaqsy, - dedi markiz.
Ol sapy tağuly bökebaidy baiyppen əri saltanatpen üstine bailap
aldy. Sonan soñ sapyny qynynan suyryp, basynan asyra būlğalai:
- Tūryñdar! Jasasyn korol! - dep aiğai saldy. Bəri aiaqtarynan atyp
tūryp, orman işi şattandy aiğai-şumen jañğyryp ketti:
- Jasasyn korol! Jasasyn bizdiñ markiz! Jasasyn Lantenak!
- Barlyğyñ qanşasyñdar? - dedi markiz Gavarğa būrylyp.
- Jeti myñbyz.
Ol markizben birge töbeden tüsti. Markizdiñ aldynan şarualar būtabūtany jalma-jan ysyryp, jol aşty. Gavar jol-jönekei mən-jaidy
tüsindire bastady.
- Istiñ bəri aiaq astynan boldy, monsenor. Toqeterin aitaiyn. Jūrt
ūşqyndy ğana kütip kelgen. Sizdiñ kelgeniñizdi respublikaşylardyñ
jarnamasynan i̇estip-bildik. Ol barşa jūrtty aiağynan tik tūrğyzdy. Bəri
koroldi qorğauğa attandy. Aitpaqşy, siz jöninde Grenvildiñ meri de
bizge jasyryn habarlağan-dy. Ol da bizdiñ adam. Al oğan qosa bügin tünde
dabyl qağyldy.
- Ne üşin?
- Siz üşin.
- Solai ma! - dedi markiz.
- Söitip, biz de kelip jettik.
- Sonymen, sender jeti myñsyñdar ğoi?
- İə, əzirge. İerteñ on bes myñ bolamyz. Bül bir ğana okrugten. Sizdi osy
ormannyñ bir jerinde jasyrynyp jürgen şyğar-au dep izdep jürgenbiz.
- Jañağy əzirde fermağa tap bergen sender me i̇ediñder?
- İə. Kökter dabyldy i̇estigen joq, öitkeni jel qarsy jaqtan i̇edi. Olar
qannen-qapersiz dem almaqqa jaiğasypty. Öñşeñ miğülalar olardy
fermada da, poselkede de məz bop qarsy alypty. Bügin biz tañerteñgilik
kökter tyraiyp ūiyqtap jatqanda fermağa tap berip, bərin bir-aq
jaiğastyrdyq. Meniñ bir səigüligim bar, sony qabyl alyñyz, general
- Jaqsy.
Bir şarua əskeri i̇er-tūrmany bar boz atty köldeneñ tartty. Markiz
özin dememek bolğan qoldy ysyryp tastap, i̇erge qarğyp mindi.
- Pa, şirkin! - dep şu i̇ete qaldy jiylğan jūrt.
- Negizgi pəteriñiz qaida bolmaq, general? - dep sūrady Gavar markizge
izet berip jatyp.
- Ilkide Fujer ormanynda bolmaq.
- Ol öziñizge tiısti jeti ormannyñ biri ğoi, monsenor.
- Bizge əulie əkei qajet.
- Əulie əkei aramyzda bar.
- Ol kim?
- Erbrei şirkeuiniñ vikariii.
- Bilem ony. Ol Djerseige kelip ketken.
Şarualardyñ arasynan əulie əkei alğa şyğyp:
- Üş ret barğanmyn, monsenor, - dedi.
Markiz oğan moiyn būrdy.
- Səlemetsiz be, vikarii ağzam. Sizge jūmys köbeigeli tūr.
- Əbden jaqsy, markiz myrza.
- Sizge köp jūrttyñ, əlbette, öler aldynda tilek bildirgenderdiñ
janazasyn şyğaruğa tura kelmek.
Əldenendei jarlyq beruge ketken Gavar qaityp keldi.
- General, əmiriñizdi kütip tūrmyz, - dedi ol.
- Birinşiden, jinalatyn jer - Fujer ormany. Jūrttyñ bəri sonda
birtindep jinalatyn bolsyn.
- Men būl jöninde jarlyq berip qoiğanmyn, general.
- Siz ferma men poselke tūrğyndary kökterdi jyly şyraimen qarsy
aldy degen i̇ediñiz ğoi osy?
- Dəl solai, general.
- Fermany örtediñder me?
- Örtedik.
- Poselkeni şe?
- Örtegen joqpyz.
- Örteñder.
- Kökter qorğanbaq boldy, biraq özderi bas-aiağy jüz i̇eludei adam i̇eken,
al biz jeti myñ bolatynbyz.
- Ol qaidağy kökter? Qai otriadtan?
- General, olardyñ tuyna "Qyzyl Börik batalony" dep jazylğan.
- Bilem, i̇endeşe: öñşeñ haiuandar.
- Jaralylardy qait demeksiz?
- Közin joiyñdar.
- Tūtqyndardy şe?
- Atyp tastañdar.
- Özderi seksen şaqty.
- Bərin de atyp tastañdar.
- Aralarynda i̇eki əiel bar.
- Əielder de atylsyn.
- Jəne üş bala bar.
- Balalardy özderiñmen ala ketiñder. Olardy qaida jibererimizdi keiin
köre jatarmyz. Sony aitty da, markiz atyn tebinip jürip ketti.
VII. Raqymşylyq bolmasyn!
Osy oqiğa bolyp jatqan kezde qaiyrşy qart i̇eski sürleu-soqpaqpen
sai-salany kezip, qalyñ orman işine boilai tüsti. Ol birese i̇eşteñeni
baiqamai, birese qaidağy joqty qyzyqtap, oidan göri qiiälğa boi ūra
jürip keledi. Əlsin-əli joldan şyğyp, dem almaq bop otyra qalady,
i̇eñkeiip, qymyzdyq japyrağyn jūlyp jep, alystan talyp jetken şuğa
qūlaq türedi, sonsoñ tağy da jabaiy jaratylystyñ meiirban qūşağyna
qaita bölenedi, jalba-jūlba kiımin kün közine qaqtai, tağy oiğa şomady,
adam dausyn, bəlkim, i̇emis-i̇emis i̇estise de, sairağan qūs ünine ğana qūlaq
tosady.
Jasy əbden ūlğaiğandyqtan qol-aiağy auyr tartqan: jürip-tūru qiynğa
soğatyn. Ol üiine qaityp kele jatqanda keş te bolyp qalğan-dy.
Onyñ nazary jer betinen budaqtai köterilgen qoiu tütinge audy.
Tütin qap-qara əri ony oqtyn-oqtyn qyzyl şoq şarpyp qūiady; örttiñ
birte-birte öşip bara jatqany ap-anyq. Tütin Erb-an-Pail fermasynyñ
üstinen şyğyp jatyr.
Telmarş tezirek basyp, tura tütinge qarai jürdi. Ol əbden qaljyrap
i̇edi, biraq ne bop jatqanyn bilgisi keldi.
Ol bökterinde poselke men ferma ornalasqan qyrattyñ töbesine
şyqty.
Ferma da, poselke de iz-tüzsiz ğaiyp bolypty. Janyp bituge taiağan
qaidağy bir üiindiler ğana byqsyp jatyr. Erb-an-Pail fermasynyñ
i̇endigi siqy osy i̇eken.
Janyp jatqan saraiğa qarauğa dətiñ şydamasa, laşyq janyp jatqanda
sai-süiegiñ odan beter syrqyraidy. Kedeidiñ ört şalğan laşyğynan
asqan ne sūmdyq bar!
Telmarş aldynan tap bolğan mynau köriniske sileiip tūrdy da qaldy.
Bülinşilik öz isin tym-tyrys bitirip jatyr. Tipti tiri jannyñ qybyr i̇etken
dybysy i̇estiler i̇emes.
Tütin budaqtap jatqan jerde qūlaqqa ondalağan i̇eşbir ün kelmeidi.
Qūlap jatqan börenelerdiñ saldyr-güldiri men janyp jatqan saban
şatyrdyñ şytyrynan basqa i̇eşteñe i̇estilmeidi. Tütin auyq-auyq
serpilgende qūlağan şatyrdyñ ara-arasynan laşyqtyñ işi: qyzyl til
jalmap jatqan kedeilerdiñ i̇eski-qūsqy jihazy men lapyldağan bölme
işinen könetoz jihaz körinip qalady.
Ot fermağa irgeles kaştan toğaiğa şapşyp, taiau mañdağy in aştar da
janyp jatyr.
Telmarş adam ünin, qandai da bolsyn bir dybys, şaqyrğan dauys
i̇estimin be degendei qūlaq tikti. Biraq şytyrlağan ottan basqa dəneñe
i̇estiler i̇emes. Ainala jym-jyrt.
Şynymen-aq bar jan bosyp ketken be?
Ərdaiym qandai da bir ispen ainalysyp jüretin, osynau oşaqqa jan
bitirip jüretin jūrt qaida ğana ketti i̇eken? Olarğa ne bopty mūnşama?
Telmarş yldiğa tüsti. Aldynda əldebir sūmdyq jūmbaq jatty. Ol
tiri aruaqtai-aq aiağyn aqyryn basyp, körgen nərsesinen köz jazbai,
fermanyñ oiran bolğan jūrtyna jaqyndai tüsti. Ol özin molağa kömuli
mürdedei sezindi.
Ol bir kezde ferma qaqpasy bolğan nərsege kelip, aula işine köz
jiberdi. Būğan deiin körgeniniñ bəri myna körgenimen salystyrğanda tük
i̇emes i̇eken: aula ortasynda üime-jüime birdeñe qaraiady. Oğan bir jağynan
ört səulesi, i̇ekinşi jağynan ai jaryğy tüsip tür. Bül üiindi jerde jatqan
adamdar i̇eken, bəri jansyz ölik.
Ainalasy buy būrqyrağan ülken şalşyq. Oğan ört jalyny tüsip tür.
Biraq ol səule tüspese de qyp-qyzyl: köl-kösir qan i̇edi.
Telmarş jaqyndai tüsti. Ol bylq-sylq i̇etken adam denelerin birinen
soñ birin qarai bastady: bəri ölgen. Ai men ört jalyny olarğa jaryğyn
aiamai tögip tūr.
Öliktiñ bəri soldat mundirin kigen, biraq aiaqtary jalañaş. Sirə,
i̇etikterin şeşip alyp, qaru-jarağyn tonap əketse kerek. Mundirdiñ bəri
kök: ybyrsyğan jansyz qoldyñ, aiaq pen bastyñ arasynan üş tüsti
kokardasy bar oq tesken üş būryşty bas kiımder de kezdesedi. Bül ölikter
respublikaşylar, osynyñ qarsañynda ğana Erb-an-Pail fermasynda
garnizon bolyp tūrğan Parij batalonynyñ sau-səlemet, jaidaryjarqyn soldattary bolatyn.
Denelerdiñ qaz-qatar jatuy bül adamdardyñ atyp öltirilgenin aiqyn
añğartyp tür: olardy tūrğan oryndarynda bir dürkin oq atyp, mült
jibermesten baudai qyryp salypty. Biri tiri qalmapty: i̇eşbir qyrylsyryl, yñyrsyğan ün joq.
Telmarş öliktiñ i̇eşqaisysyn nazardan tasa i̇etpei, mūqiiät qarap
şyqty: oq bərin şūrq tesken.
Qyrğyn saluşylar asyqsa kerek, ölikterdi kömip , ülgermepti.
Ol ketuge yñğailanğanda, örtten aman qalğan alasa qabyrğağa
añdausyzda közi tüsip ketti de, onyñ ar jağynan i̇erbigen tört aiaqty baiqap
qaldy. Aiaqkiımderi ornynda əri basqalardikinen göri kişirek körindi. Ol
qabyrğağa jaqyndap i̇edi, əlgi əieldiñ aiağy bolyp şyqty.
Qabyrğanyñ arğy jağynda atylğan i̇eki əiel qatar jatyr. Telmarş
olarğa i̇eñkeie qarady. Bireuiniñ üstinde soldat mundiri siiäqty birdeñe bar.
Qasynda byt-şyt bolğan bos qūty jatyr. Būl - markitant əiel bolatyn.
Basyn tört jerden oq tesip ötken. Jansyz.
Ol i̇ekinşi əieldi qarai bastady. Būl şarua əiel i̇eken. Beti qūp-qu, auzy
aşylyp ketken, közi jūmuly. Basynda jara körinbeidi. Kiımi, sirə, ūzaq
jol jürgendikten be, jalba-jūlba. Köilegi qūlağan kezde türilip ketse
kerek, tösi jalañaştanyp qalğan. Telmarş bir iyğyn oq tesken döpdöñgelek jarany kördi. Būğanasyn üzip ketipti.
- Bala i̇emizip jürgen əiel i̇eken... - dep kübirledi ol əieldiñ bozaryp
ketken jansyz keudesine qarap.
Ol denege qolyn tigizip i̇edi, jüreginiñ aqyryn soğyp jatqanyn sezdi.
Əiel əli tiri i̇eken... Sonda ol boiyn jazyp:
- Būl jerde bireu-mireu bar ma, i̇ei? - dep aiğailap jiberdi.
- Būl senbisiñ, qart? - dep til qatty oğan bireu. Dauystyñ aqyryn
şyqqany sonşa, qūlaqqa talyp i̇estildi. Oirany şyqqan jerde əldenendei
bireu basyn köterdi. Izinşe basqa tasadan tağy bireudiñ basy qyltidy.
Būlar uaqtyly jasyrynyp ülgergen, fermada adam ataulydan tiri qalğan
i̇eki şarua bolatyn. Olar qaiyrşynyñ tanys dausyn i̇estip, təuekeldep,
özderi tyğylyp qalğan üñgirden i̇eñbektep şyğyp keledi i̇eken. Körgen
sūmdyqtan əli i̇esin jiyp ülgermei, dir-dir i̇etken qalpy Telmarşqa
jaqyndady.
Telmarş tek aiğailai alatyn, söileuge şamasy joq-ty. Būl ürei
ūşqanda ərkimniñ ədeti ğoi. Ol şalqasynan jatqan əieldi sausağymen
nūsqady.
- Oipyrym-ai, tiri me i̇eken? - dep sūrady şarualardyñ biri.
Telmarş basyn izedi.
- İekinşi əiel de tiri me? - dep sūrady i̇ekinşi şarua. Telmarş basyn
şaiqady.
Oğan birinşi bolyp ün qatqan şarua dausy qaltyrap, söilei bastady:
- Qalğandaryn tügeldei öltirip ketken şyğar. Men bərin körip jattym.
Astyñğy üide tyğylyp jatqanmyn. Otbasynyñ joqtyğy üşin sol kezde
qūdai-tağalağa myñ da bir şükirşilik i̇ettim i̇emes pe? Üiimdi örtep
jiberdi... O, jabbar iem! Bərin qyryp ketti! Mynau əieldiñ balalary, üş
birdei balasy bolatyn. Kileñ üielmeli-süielmeli. Sol balalar "Mama,
mama!" dep qūlyn dausy şyqpasyn ba? Baiğūs şeşe "şybyndarym-ai..."
dep bebeu qaqty. Şeşesin öltirdi de, balalaryn alyp ketti. Öz közimmen
kördim. O, jasağan, jasağan! Bərin qyryp-joiyp, bir nərseni
tyndyrğandai, məz-meiram bolysty. Balalaryn aidap, şeşesin öltirip
qaiqaidy... Əlde, ol əli tiri me i̇eken? Tiri ğoi, ə? Qart qalai oilaisyñ, ony
qūtqaryp qaluğa bolmas pa? Qalasañ, jerkepeñe aparysar i̇edik.
Telmarş basyn izedi.
Orman fermanyñ irgesine deiin ösken. Olar juan būtaqtar men
paporotnikten əp-sətte zembil jasady da, oğan əli i̇es-tüssiz jatqan əieldi
köterip salyp, jürip ketti.
İeki şarua zembildi biri aiaq jağynan, i̇ekinşisi bas jağynan köterip,
Telmarş əieldiñ qolyn ūstai, tamyryn baiqap, janynda keledi. Əieldiñ
qan-sölsiz quqyl betine ai səulesi qūiylyp tūr.
IIIarualar jol boiy ah ūryp, qapalanumen boldy:
- Tigerge tUiaq qaldyrmai, qyryp ketti-au!
- Dymyn qaldyrmai örtep jiberdi!
- Oi, toba-ai, i̇endi ne bolar i̇eken deseişi?
- Osynyñ bərin istetken anau ūzyntūra qart.
- İə, sol ğoi əmir i̇etken.
- Jūrtty atyp jatqanda men ony körgen joqpyn. Ol da basy-qasynda
boldy ma?
- Joq, ol i̇erterek ketip qalğan. Biraq bəribir osynyñ bəri sonyñ
būiryğymen isteldi.
- Demek, bərine kinəli sol deseişi.
- İə. "Öltiriñder! Örteñder! Raqymşylyq jasamañdar!" degen sol
- Özin qaidağy bir markiz deidi ğoi.
- Əlbette, bizdiñ markiz tap sonyñ özi.
- Aty-jöni kim sonda?
- De-Lantenak myrza.
Telmarş kökke telmire qarap:
- Bilsemşi mūny! - dep tistene kübir i̇etti.
İeKINŞI BÖLIM
PARİJDE
Birinşi kitap
SİMURDEN
I. Parij köşelerinde
Ömir barşanyñ köz aldynda ötip jatty. Jūrt üi-üidiñ i̇esigi aldyna
üstel qoiyp, tura köşe boiynda tamaq işude; əielder şirkeu papertine
jaiğasyp, "Marselezany" əndete, jara tañatyn jün-jūrqany tütip otyr.
Barlyq köşe toraptarynda qaru-jaraq şeberhanalary jeñ sybana
jūmysqa kirisken: qol şapalaqtağan top aldynda myltyq birinen soñ biri
daiyn bolyp jatyr. Barşanyñ auzynan: "Şydau kerek, bizde revoliutsiiä
bolyp jatyr" degen söz ğana i̇estiledi. Jūrt qaimyqpastan, jymiiä küledi.
Nemister Parij qaqpasynyñ aldynda tūr. Pruss koroli özine Opera
teatrynda birneşe loja qaldyruğa būiryq beripti degen qaueset tarap
ketti.
Kokardasyz bir qalpaq körinbeidi. "Bizge Qyzyl Börik jarasady" desti
əielder.
İeski-qūsqy satuşylardyñ dükenderi təjderge, mitralarğa*, altyn
jalatqan ağaş skipetrlerge* jəne gerbili liliiälarğa, korol
sarailarynan şyqqan neşe türli qoqysqa toldy: būl qoqystan
monarhiiänyñ köbesi sögilip jatqany körinip-aq tūr. Şüberekşilerden
jūrt stihar* men riasany qoldan-qolğa tigizbei, satyp aluda. Üstine
stihar kigen, jabudyñ ornyna arqasyna zerli kezdeme salynğan i̇esek
mingen adamdar kabaktarğa kelip, qojaiyndardan özderine sobordyñ syrly
tostağanyna şarap qūiuğa əmir i̇etip jatqany.
Sen-Jak köşesinde jol töseuşi jalañaiaq şeberler aiaqkiım
satuşylardyñ arbasyn toqtatyp qoiyp, bəri qosyla on bes pardan
başmak satyp alyp, "bizdiñ soldattar üşin" dep Konventke jöneltip
jatyr.
Ülken dükenderdiñ köbi jabyq, biraq onyñ i̇esesine qolarba süiregen
əielder köşe-köşeni aralap, oiynşyqtar men maida-şüide tauarlar
satyp jür: keşkilik arba üstine jaryq tüsiru üşin maişam jağylyp,
onyñ tauarğa maiy tamşylyp tūrğany. Aşyq aspan astynan qatarlasa
tizilgen dükenderde aqsary parik kigen būrynğy monah əielder sauda
isteude. Jamap-jasqauğa şūlyq qabyldap jatqan əiel aiaq astynan
grafinia bolyp, qaidağy bir tiginşi - markiza bolyp şyğa keledi; deBuffle hanym şardaqta tūrady, būl jerden oğan juyrda ğana özine tiısti
bolyp kelgen sarai anyq körinedi.
"Soñğy habarlardy" jūrtqa əigilei jar salyp, köşe boiynda
gazetşiler şauyp jür.
Aiaq basqan saiyn kezbe ənşiler ūşyrasady. Jinalğan top rūialist
ənşi Pitudi ysqyryq astyna alyp jatsa da, onyñ azamattyq i̇erligin
moiyndamasqa bolmaityn: ol jiyrma i̇eki ret türmede otyryp şyqqan, al
birde tipti "azamattyq i̇erlik" degen sözdi aityp, jūmsaq jerin qağyp qaldy
dep aiyp tağylyp, revoliutsiiäşyl tribunal aldyna baruğa tiıs bolady.
Bül üşin bas ketui mümkin i̇ekenin tüsingen ol: "Apyrym-ai, būğan kinəli
basym i̇emes, denemniñ basqa bir müşesi i̇edi ğoi" dep ile söz tastaidy.
Mūnyñ özi töreşilerdi qyran-topan küldirip, ony ajaldan aman saqtap
qalypty.
Jūrt köşe boiynda aiağy talğanşa "Karmanolany" bilep, sonyñ
özinde bir-birine: "jigit" jəne "bikeş" demei, "azamat" jəne "azamatşa"
desti. Jūrt altar üstindegi şamnyñ əlsiz jaryğynda qirağan monastyr
işinde bilep jatty.
"Tiran" degen qamzol kiiü sənge ainaldy. İer köilekteri aq, kök jəne
qyzyl taspen əşekeilengen "Bostandyq" tüireuişimen tüimelenetin.
Rişele köşesi Zañ köşesi dep, Sent-Antuan öñiri Dañq öñiri dep
ataldy. Bastiliiä alañynda Jaratylys statuiasy tūrdy.
Jūrt Əskeri mektep tülekteriniñ marşyna qyzyqtai qaraidy.
Syrbazdar azamattyq nekeni külkige ainaldyrmaq bolady. Olar meriiä
i̇esigine kimelep, onan şyğyp kele jatqan jas jūbailardy:
- Munitsipalitetke
aiğailaidy.

nekesin

qidyrğandar!

-

dep

kelemejdei

Qoğamdyq baularda jer jyrtylyp jatyr: Tiüilride türen iske
kirisken.
Jer-jerdiñ bəri - gazet. Şaştaraz kömekşileri jūrt közinşe əiel
parikterin būiralap jatsa, qojaiyn olarğa "Moniterdi" dauystai oqyp
tūrğany; özgeleri top-top bolyp jinalyp, gazet maqalalaryn talqylai,
qoldaryn oñdy-soldy sermeleidi. Şarap satuşylar köşe boiynda
"emigrant" şaraptaryn sapyrta satyp jatyr.
Astyq ta, kömir de, sabyn da - bər-bəri jetispedi. Provintsiiälardan
kelgen üiir-üiir sauyn siyrlardy köşe boilai aidap barady. On künde ər
adamğa bir funttan siyr i̇eti beriledi. Dükenderdiñ aldynda kezek kütken
halyq. Ony jūrt, basqaşa aitqanda, "jip ūstau" deitin, öitkeni yğy-jyğy
kezekte tūrğandardyñ bəri ūzyn jipten ūstap tūruğa tiıs-tūğyn. Əielder
osynau qiyn-qystau kezeñde şydamdylyq körsetip, kezegin tosyp, nan
dükeniniñ aldynda tün boiy tyrp i̇etpesten tūratyn.
Revoliutsiiä qoldanğan şekten şyqqan şaralar kədege asty: ol
qaiyrşylyqtyñ sūmdyq kesapatyna qarsy qauipti i̇eki qūralmen assignatsiiämen jəne meilinşe qymbat bağa qoiu arqyly küresti. Bül
Frantsiiäny qūtqaryp qaldy. Viven köşesinen şyqqan başmağy balşyqbalşyq, şaşy maidan jyltyrağan, tülki qūiryğy būlğañdağan mamyq
börik kigen birjaşylar da, jyp-jyltyr i̇etik, qyrmyzy qalpaq kigen, tis
tazalağyşy auzynan tüspeitin Valua köşesinen şyqqan oljaşylar da
boldy. Halyq olardy ūry-qarydai körip, qudalaityn. Olardy rūialister
"belsendi azamattar" dep ataityn. Degenmen ūrlyq tym sirek boldy. Al
adamdar iuvelir jaimalarynyñ janynan syrt berip, baisaldy jüzben
ötip ketetin. Birde tintu kezinde jinalğan toi baqtan gül jūlyp imany
üşin bir əieldi sabap tastady.
Bir sajyn otyn ağaş kümistei tört jüz frank tūrdy. Köşe
boilarynda kereuetterin otynğa jaryp jatqan adamdar körinedi.
Qysta būrqaqtar qatyp qaldy da, jūrttyñ bəri su tasuşy bolyp aldy.
Halyq işinde moiyğandyqtyñ nyşany da joq, tek taqtyñ küni
ötkenine ğana jabyrqau quanyş üstinde. İeriktiler otanyna ömirin pida
i̇etpekke lek-legimen ağylyp jatyr.
Ər köşe bir batalonnan berude. Jer-jerde okrug tulary jelbirei
körinedi. Ərqaisysynyñ öz ūrany bar. Bir tuda "Bizdi i̇eşkim jeñe
almaidy" delinipti. İekinşisine "Bizge izgi jürekten basqanyñ keregi joq"
dep jazylğan.
Qabyrğada ilingen jarnamalardan köz sürinedi. Ülkendi-kişili, ağy da,
sarysy da, jasyly men qyzyly da, tasqa basylğany da, qoldan jazylğany
da bar jəne bəri birauyzdan "Jasasyn respublika!" dep jar salyp tūr.
Kişkentai
aitady.

böbekter

"Karmanolanyñ"*

qaiyrmasyn

byldyrlai

Būl balalar ūlan-ğaiyr bolaşaqtyñ beinesi i̇edi.
Biz əñgimelep otyrğan 93-jyly Parij köşelerine revoliutsiiänyñ
bastapqy kezeñiniñ asqaq ta suyq sipaty tən bolatyn. Olardyñ öz
şeşenderi, öz qaharmandary, öz süiiktileri bar-dy. Əigili jandardyñ
keibiri bəleket salsa, keibiri asyl ūryq sebetin. Olardyñ arasynda öjet
əri aq - adal bir adam közge tüsetin. Onyñ aty Simurden i̇edi.
II. Simurden
Simurden köpke önegeli jan bolsa da, tūiyq minezdi i̇edi. Minezqūlqynda birtürli qaisarlyq bar. Būryn ol əulie əkei boldy, al mūnyñ
özi izin salmai qoisyn ba?
Onyñ ömirbaiany tipten qarapaiym. Ol auyl kiuresi əri bir aqsüiektiñ
üiinde mūğalim boldy. Sonan soñ oğan azyn-aulaq mūra tidi de, ol öziniñ
dini qauymyn tastap, taiyp tūrdy.
()l i̇eñ aldymen tabandy i̇edi. Köñiline oralğan oiğa tas keneşe jabysyp
airylmaityn. Bir nərseni oilai qalsa, baiybyna jetpei tynbaityn. Ol
örşelene oilaityn. İeuuropalyq tilderdiñ bərin jəne basqa da birsypyra
til biletin. Ol ömir boiy, jatpai-tūrmai oqumen boldy.
Əulie əkei kezinde ol paryz ataulyny tügeldei atqardy. Biraq dinin
saqtap qala almady. Dininiñ tübine ğylym jetti. Sonda ol işki düniesin
barlai kelip, özin jany mügedek kisidei sezindi de, boiynda əulie əkei
kezinen saqtalyp qalğan qasietten aryla almai, i̇endi özin adamdyq
qasietke, biraq öziniñ qatañ tüsinigine orai baulyp, tərbielei bastady.
Ony otbasynan aiyrğan soñ Otan onyñ janaşyryna ainaldy.
Simurdenniñ əke-şeşesi qarapaiym şarualar, ony jai halyqtyñ
işinen adam bolyp şyğuy üşin dindar i̇etip i̇edi, qaitadan halyq işine
oraldy, tal boiyndağy bükil yntyzarymen oraldy.
Ğariptik atauly ony əldenendei ystyq meiirimge böleitin. Dindar
filosofqa, filosof jauyngerge ainaldy. Liudovik XV-niñ közi tirisindeaq Simurden, nege i̇ekenin özi de tüsinbesten, özin respublikaşyl sezindi.
Biraq ol qandai respublikany armandauşy i̇edi?
Oğan süiüge tyiym salynğandyqtan, ol jek körudi üirendi. Ol
jalğandyqty, monarhiiäny, poptardyñ üstemdigin, öziniñ qara şapanyn
jek kördi. Ol öz zamanyn jek körip, bolaşaqqa qūştarlana talpyndy.
Revoliutsiiänyñ ūly jyldaryn bastan keşip, onyñ barlyq dürbeleñine ün
qosty: 89-jyly – Bastiliiä* qūlady, halyqtyñ qaiğy-qasireti tyiyldy;
90- jyly - feodaldyq qūrylys qūrydy; 91-jyly - monarhiiälyq ökimet
qūlady; 92-jyly - respublika qūryldy. Ol revoliutsiiänyñ qalai
örlegenin kerdi. Ainaladağy nərseniñ tügeldei ösip-örbui ony
jigerlendirip, jandandyra tüsti. Sol kezde i̇elu birge aiaq basqanyna
qaramastan, ol da öse bastady. Jyldan-jylğa öristep kele jatqan
oqiğalarğa qarai otyryp, solarmen birge özi de östi. Əueli revoliutsiiä
tağdyry üşin qoryqty. Oğan jiti köz saldy. Parasat pen qūqyqtyñ
revoliutsiiä jağynda i̇ekenine közi jetip, oğan jan-tənimen tilektes boldy.
Revoliutsiiä ürei tudyrğan saiyn onyñ jany jai taba bastady. Osylaişa
93-jylğa da jetti.
93-jyl - İeuropanyñ Frantsiiämen jəne Frantsiiänyñ Parijben soğysy.
Al revoliutsiiä degenimiz ne? Bül - Frantsiiänyñ İeuropany jəne Parijdiñ
Frantsiiäny jeñui. XVIII ğasyrdyñ özge jyldarynyñ bərinen kop nərse
bergen būl sūmdyq jyldyñ ūlan-asyr mañyzy da osynda.
Mūnan beter qasiretti jəitti közge i̇elestetu mümkin i̇emes: İeuropa
Frantsiiäğa, al Frantsiiä Parijge şabuyl jasap jatty.
93-jyl küş-jiger əbden şaryqtağan jyl boldy. Ol jyly kök üiirgen
naizağai öziniñ jainağan kekti yzasyn, öziniñ alapat ūlylyğyn paş i̇etti.
Simurden köksegenine jetkendei sezindi. Mynau alai-tülei zaman onyñ
qūlaş sermeuine dop kelgendei i̇edi. Teñizdiñ aqiyğy sekildi oğan da iştei
baisaldylyqqa qosa syrttai qauip-qaterge degen qūştarlyq tən-tūğyn.
Jan düniesinde dauyl ūitqyp jatatyn adamdar da bolady.
Ol japa şekkenderge ğana jany aşityn. Tipti ürei ūşyrar azap ta
betin qaitara almaityn. Meiirbandyğynyñ i̇erekşeligi de osy. Birde
tamağyna qaterli jara şyqqan bireu auruhanada buyna jazdap, jan
alqymda jatqan. Jara jiırkenişti, sasyq əri jūqpaly boluy da mümkin
i̇eken; ajal auzyndağy adamdy aman alyp qalu üşin dereu jaranyñ iriñin
ağyzu kerek bolady. Sonda Simurdenniñ kezdeisoqta sol nauqastyñ
qasynda bola qaluyn qarañyzşy. Ol i̇ernimen jarağa jabysady da, iriñin
sorğylap, auzy tolğan saiyn tükirip tastap otyrady, söitip, əlgi adamdy
ajal tyrnağynan qūtqaryp qalady. Sol kezde ol dindar şapanymen
jürgendikten, qasynda tūrğandardyñ biri:
- Siz mūny korolge isteseñiz, küni i̇erteñ-aq i̇episkop bolar i̇ediñiz, - depti
oğan.
- Men mūny korolge istemes i̇edim, - dep jauap qatypty Simurden.
Osy əreketi men osy jauaby Parijdiñ kedei mahaialalaryna onyñ atyn
jaiyp jibergen-di.
Aty əigili bolğany sonşa, qaiğy-qasiret şekkenderdiñ böri, jəbirjapa körip, zyğyrdany qainağandardyñ bəri onyñ aldyna kelgende
aitqanyn i̇eki i̇etkizbei, balauyzdai balqyp jüre beretin. Alypsatarlarğa
qarsy halyqtyñ aşu-yzasy būrq i̇etken kezderi -ökinişti qatelikterge
osynşama jiı ūryndyryp kelgen aşu-yza üstinde - Simurden əulie
Nikolai ailağynda bir-aq auyz sözimen sabyn tielgen jelkendi kemeni
talqandaludan saqtap qalypty, i̇ekinşi bir rette Sen-Lazar zastavasynyñ
qasynda jük tielgen kölikterdi toqtatpaq bolyp, i̇elirgen topty taratyp
jibergen.
Jəne tap sol Simurden onynşy tamyzdan keiin on künnen soñ
korolderdiñ müsinderin qūlatuğa soñyna bir top adamdy i̇ertip barady.
Müsinder tūğyrdan qūlağanda jūrtty da qağyp ketip jatty. Vandom
alañynda bir əiel Liudovik XIV-niñ qola müsininiñ moinyna jip bailap,
tūğyrdan süirep tüsirgende astynda janşylyp qaldy. Bül müsin osy
ornynda dəl jüz jyl tūryp kelgen i̇edi: ol 1692-jyly 12 tamyzda
tūrğyzylyp, 1793 jyly 12 tamyzda qūlatyldy.
Kelisim alañynda Gengerlo degen bireudiñ müsindi qiratuşylardy
"sūmyrailar öñşeñ" deui mūñ i̇eken, jinalğan jūrt ony taban auzynda
Liudovik XV-niñ müsini janynda taptap ketedi. Müsin byt-şyt bolyp
qiratylady. Keiinnen odan mys aqşa soğylady. Onyñ bir qoly - Liudovik
XV-niñ Rim imperatorynşa alğa sozyp tūrğan oñ qoly əldeqalai sau
qalypty. Simurdeniıñ ötinişi boiynşa halyq oğan osy qoldy beredi de,
saltanatty deputatsiiä ony Bastiliiäda otyz jeti jyl otyrğan Latiudke
aparady. Müsini Parij üstinde soraiyp tūrğan koroldiñ būiryğy
boiynşa moinyna temir qarğy tağylyp, şynjyrmen qabyrğağa tañyp
tastalğan Latiud osy türmeniñ zyndanynda tirilei şirip jatqanda osy
türmeniñ qabyrğasy küireidi, koroldiñ müsini qūlatylady dep, özi, iağni
Latiud, molasynan şyğady, al monarhiiä qūridy dep, nəpsiqūmar despottan
qoladan qūiylğan osynau qoldan basqa i̇eşteñe qalmaidy dep, sirə, onyñ
üş ūiyqtasa, tüsine i̇endi me i̇eken?
Simurden öziniñ ar-ūjdanyna qūlaq asyp otyratyn adamdardyñ
sanatynan bolatyn. Mūndai adamdar syrt qarağanda añğal körinedi, al
şynynda öte añğarympaz keledi.
Simurden jaily ol bərin biletin əri tük bilmeitin adam deuge bolar
i̇edi. Ol ğylym üiretetin nərseni tügel biletin de, tūrmys, künköris
jağynan müldem beihabar bolatyn. Birbetkei turaşyldyğynyñ syry da
osynda jatyr. Simurden alğan betinen qaitpai, qaisarly
tabandylyğymen tūp-tura ilgeri tarta beretin.
Ol əleumettik töñkeristerde əsire şaralar ğana bolaşaqtyñ baiandy
negizi bolyp tabylady dep kəmil sendi. Simurden Konventten de,
Kommunadan da əri ketti: ol İepiskopatqa müşe boldy.
Būrynğy i̇episkop saraiynyñ bir zalynda məjilis qūrğandyqtan
İepiskopat dep atalyp ketken revoliutsiiälyq, qoğamdyq saiasi partiiädan
göri ala-qūla tobyrğa köbirek ūqsaityn. Kommuna siiäqty onyñ
məjilisterine de köp ündei qoimaityn, biraq "qalta saiyn bir pistoleti"
bar sesti körermender qatysyp otyratyn. İepiskopat neşe türli kiım-
keşek pen keskin-kelbettiñ i̇ersileu jiyntyğy - taza parijşil əri
halyqaralyq jiyntyq ispettes i̇edi. Mūnyñ özi birin-biri teristemeitin,
öitkeni Parij - barlyq halyqtardyñ jüregi soğyp tūrğan meken ğoi.
İepiskopatta plebeilik sezim kemerlei tasqyndap jatatyn.
İepiskopatpen salystyrğanda Konvent salqyn, al Kommuna səl jyly
siiäqty körinetin. İepiskopat janartauly formatsiiälarğa ūqsas
revoliutsiiäşyl ūiymdardyñ qataryna qosylatyn. Onda az-azdan bəri de aqymaqtyq ta, nadandyq ta, qaharmandyq ta, ədil aşuşañdyq ta, tipti
tyñşylyq ta boldy. Biraq köpşiligi aq peiil, közsiz i̇erler bolatyn.
Parijdiñ köptegen tūrğyndary Parij töñiregine toptasudyñ qajettigin
kəmil sezindi. Simurden, mine, osy topqa qosyldy.
Bül top reaktsionerlermen belsene küresti. İepiskopat barlyq
revoliutsiiälarğa tən qasiet bolyp tabylatyn qoğamnyñ zorlyqzombylyqqa degen qajetin tudyrdy. Osy küşten əl jiğan ol qūrmetti
oryndy ile jeñip aldy. Sol kezde Parijdegi tolqulardyñ bərinde de
Kommuna zeñbirekten oq jaudyryp jatsa, İepiskopat dabyl qağatyn.
Simurden aqiqatqa qyzmet i̇etu bərin aqtaidy dep sendi: būl ony əsire
partiiälardyñ dəiim jetekşisi i̇etti.
İepiskopat müşeleriniñ köpşiligi, i̇eñ aldymen kedeiler, əsire
közqarastağy jəne adal nietti adamdar Simurdenge senip, sonyñ soñyna
jūmyla i̇erdi.
Kommuna Konventti, İepiskopat Kommunany baqylap otyrdy. Ailaşarğyny jany jek köretin turaşyl adam bolğandyqtan, Simurden talaitalai qūpiiäny əşkereledi. Ol neşe türli elementter arasyndağy dəneker
boldy. Būl onyñ jağdaiyn tym şalqaqtatyp jibermegenmen, myqtai
tüsti.
Bül kezde Simurden qaisarlyqpen əmir jürgizdi. Ol özin jañylmas jan
sanağan izgi adam bolatyn. Onyñ jylağanyn i̇eşkim körgen i̇emes. Mūnyñ özi
aqylğa syiymsyz mūzdai meiirbandyq i̇edi; ol ədildik üstinde jan
şoşyrlyq bolatyn.
Revoliutsiiäğa qosylğan əulie əkei üşin i̇eki orta degen joq. Mūndai
ğalamat, aduyndy oqiğalarğa əulie əkei ne i̇eñ ūsqynsyz, ne i̇eñ şarapatty
sezimmen ğana belsene qatysa alatyn; bül üşin ne oñbağan, ne abzal adam
bolu kerek. Simurdenniñ jany abzal-tūğyn, biraq onysy i̇elsiz jartasqa
Uialağandai, öz-özinen oqşaulanyp, asqaqtyğymen jūrtty seskendirip,
şyñyrau üstinde kezip jüretin. Mūndai tənti qylar tazalyq asqar tauğa
ğana tən.
Simurdenniñ syrtqy pişini qarapaiym: ol olpy-solpy kiınetin, kedei
siiäqtanatyn. Jasynda töbe şaşyn ūstaramen alğyzatyn. Qartaia kele
nağyz ai qasqa bolyp, ər jerde qyltiğan seldir şaşy ağaryp ketti. Jazyq
mañdai, zer sala qarağan kisi bül mañdaidan ülken ziiäly aqyl-oidyñ
tabyn añdar i̇edi. Ol saltanatty türde, öktem dauyspen əri daqpa-daqtap
söileitin. Kezergen i̇erninen əldenendei ökinişti syzat ketpeitin. Janary
baisaldy da ötkir, bükil bet əlpeti ūstamdy yzbarlyqty tanytqandai.
Simurden osyndai adam i̇edi.
Qazirgi kezde onyñ i̇esimi jūrt i̇esinen ūmyt bolğan. Zamanynda aty jer
jara dürildegen mūndai beiməlim jandar tarihta az bolyp pa?
III. Tərbieşi
Mūnda adamdy adam deuge bolatyn ba i̇edi? Adamzatqa qyzmet i̇ete jürip,
ol jeke basyn küitteuge qūqty ma? Simurden süie alatyn ba i̇edi?
Turasyn aitsaq: süie alatyn.
Jas şağynda bir aqsüiektiñ üiinde tərbieşi əri mūğalim bolyp
jürgende qamqorlyğynda bir jas tülegi boldy. Ol osy otbasynyñ balasy
əri mūrageri i̇edi jəne ony Simurden jaqsy köretin. Böbekke bauyr basu
qiyn bolyp pa? Səbige neni ğana keşirmessiñ? Onyñ ataqty tekten
şyqqandyğynda, mūrager i̇ekendiginde, korol i̇ekendiginde ne tūr. Onyñ jas
kündegi pəktigi əuletiniñ qylmysyn ūmyttyrady; qūitymdai səbidiñ
dərmensizdigi onyñ şyqqan tegin kölegeilep, tasalaidy. Onyñ
kişkentailyğy sonşa, joğary mərtebeliligine de keşirim jasalady. Qūl
oğan qojaiyndyğy üşin öşikpeidi. Qart negr aq nəsildi tülegin pir
tūtady. Simurden şəkirtine jan-tənimen üiir bolyp aldy. Balalyq
şaqtyñ til jetpes ğajap syry sol, böbekti i̇eljirei süie alasyñ.
Simurdenniñ boiyndağy meiirbandyq atauly osy balağa üiip-tögildi dese
de bolady: jalğyzdyqqa duşar bolğan jüregin osy bir süikimdi de beikünə
səbi baurap əketti. Bül ony boiyna bitken barşa mahabbatpen əri
əkesinşe, əri bauyrynşa, əri dosynşa süidi. Simurden būl balanyñ əkesi
i̇emes-ti, onyñ i̇esesine ūstazy, bapkeri, zergeri i̇edi. Osynau qūitaqandai
myrzany ol adam i̇etip şyğardy, bəlkim, kim bilgen, ūly adam i̇etip
tərbielegen şyğar! Qalai bolğanda da, ol osyny armandady. Otbasynyñ
qaperinen tys öz tülegi - jas vikontka öz boiyndağy ösip-örbip jatqan
nərseniñ bərin darytty. Aitpaqşy, aqyl-oidy, yqtiiärdy jəne turaşyl
minez-qūlyqty saralap, şyñdauğa rūqsat alyp jatudyñ keregi bar ma? Ol
öziniñ berik senimin, ar-namysy men asyl mūratyn onyñ qan tamyryna
qūiyp, siñire berdi, siñire berdi. Aqsüiektiñ miyna ol halyqtyñ jan
düniesin telidi.
Keide bauyr basqan əieldiñ tuğan şeşeden beter ana atağyna laiyq
keletini siiäqty, keide tərbieşi de əke atanuğa tuğan əkeden beter qūqyly
keledi.
Simurdendi tülegimen naq osyndai tereñ ruhani əkelik sezim
toğystyratyn. Osy balany körgen boida jany jadyrap sala beretin.
Būl rette əkeniñ ornyn basu onşama qiyn bolmağanyn aita ketken jön.
Bala jetim bolatyn, əke-şeşesi ölip, soqyr qart əjesi men öne boiy
üiinde bolmaityn nemere atasynyñ qolynda qalğan-dy. Köp ūzamai əjesi
de dünie saldy. Otbasy basy - qart atasy sarai janynda körnekti qyzmet
atqarğan əskeri adam əri aqsüiek bolatyn. Ol öziniñ nəsiletti qamalyna
sirek keletin jəne jetim balany oñaşa qamalda jalğyz tastap, birese
Versalda, birese armiiä janynda jüretin. Söitip, tərbieşi balanyñ şyn
mənisindegi əmirşisi boldy.
Bala qarşadaiynda-aq qauipti nauqaspen auyrdy. Ol birneşe kün ajal
auzynda jatty da, Simurden qasynan küni-tüni i̇eki i̇eli ketpedi. Dəriger
i̇emdeidi, kütuşi əiel bağyp-qağady. Al Simurden bolsa, balany qūlan-taza
jazyp şyğardy. Tügeli oğan tərbiesi, alğan təlimi men bilimi üşin ğana
i̇emes, auyr nauqastan sauyqqany üşin de, densaulyğy üşin de boryştar
bolatyn. Ol tərbieşisine oi tolğauğa üiretkeni üşin ğana i̇emes, ajaldan
aman alyp qalğany üşin de paryzdar bolatyn.
Ədette ne bolmaidy: ömir i̇ekeuin i̇eki ajyratty. Tərbie təmamdalyp,
bala i̇erjetti de, Simurdenge onymen qoş aitysuğa tura keldi. Mūndai
qoştasu qanşalyqty jön-josyqsyz, qatygez de qaiyrymsyz nərse
deseñizşi! Balanyñ sanasyna öz oi-parasatyn qūiğan ūstazdy, oğan öz
boiyndağy bükil nər-şyrynyn sarp i̇etken qamqor əieldi əke-şeşesiniñ
miz baqpas baisaldylyqpen qalai attandyryp salatynyn aitsañşy?
Simurdenmen de i̇esep aiyrysyp, tabaldyryqtan şyğaryp saldy; ol
qoğamnyñ oiyna qaita tüsu üşin, qyrynan taiyp tūrdy. Būl dünieni
myqtylardan, əlsizderden bölip tūrğan dyrau i̇esik artynan tars jabyldy.
Tua sila armiiäğa ofitser bolyp jazylyp, i̇endi birde kapitan şenine
joğarylatylğan jas aqsüiek garnizonyna ketti de, bar yqylasymen
qaisar jandardyñ lagerine oişa əldeqaşan qosylğan qarapaiym əulie
əkei - mūğalim şirkeudiñ tömengi dinşilder dep atalatyn qarañğy, qapas
qabatyna asyğa oralyp, şəkirtinen köz jazyp qaldy.
Revoliutsiiä da kelip jetti. Simurden özi adam qataryna qosqan
bozbalany i̇eşqaşan i̇esinen şyğarğan i̇emes. Būl sezim onyñ jürek
tükpirinde ərdaiym ūşqyndap jatatyn, sondyqtan qoğamdyq oqiğalar
qanşama zor bolğanmen būl ūşqyndy öşire almady.
Tamaşa müsin soğyp, oğan jan bitiru - jaqsy-aq, biraq jap-jas aqyloidy örbitip, jas jandy öziñşe somdau jəne oğan şynşyl sezim darytu onan da artyq.
Aqyl-oidyñ öziniñ ruhani perzenti boluy mümkin.
Osynau jetimek şəkirti Simurdenniñ tirşilikte jaqsy körgen jalğyz
pendesi i̇edi.
Biraq osyndai adamnyñ yqylas-peiilinde olqylyq ta bar ma i̇edi,
qalai? Biz mūny keiin köremiz.
İekinşi kitap
TOTY QŪS KÖŞESINDEGI ŞAĞYN KABAK
I. Üşeu
Toty qūs köşesinde bir şağyn kabak nemese, jūrttyñ aituynşa,
dəmhana bolatyn. Osy dəmhananyñ janynda tükpir bölme bar-dy. Qazir ol
tarihi bölmege ainalğan. Mine, osynda qūdiretti küş iesi bolğan əri ünemi
qatañ baqylauda jürgendikten, bir-birimen jūrt közinşe söilesuden
taisalatyn adamdar, mümkin, qaderinşe, jasyryn türde auyq-auyq bas
qosatyn.
1793 jylğy 28 mausymda osy bölmede üstel basynda üş adam otyrdy.
Olardyñ ərqaisysy üsteldiñ bir-bir jağyp alypty da, törtinşi jağy bos
qalypty. Keşki sağat segizder şamasy bolatyn. Köşe əli jaryq, biraq
dəmhananyñ tükpir bölmesi qarañğy tartyp, üstel üstine aspaly şam
jaryq tüsirip tür.
Əñgimelesip otyrğan üşeudiñ biri bop-boz, baisaldy, jūqa i̇erindi,
janary suyq jas jigit. Bir şyqşyty keiistikpep əlsin-əli būlt-būlt i̇etedi.
Ony küldirmei tūrğan da sol bolsa kerek. Basynda opalanğan parik,
qolynda biiälai.
Qalğan i̇ekeuiniñ biri - alyp ta, i̇ekinşisi - i̇ergejeili derlik. Alyptyñ
betin şeşek aiğyzdap tastağan. Köntek i̇erin, balğa tis, abajadai jūdyryq,
jainaq köz; i̇eki qasynyñ ortasynda sestigen qyrtys, biraq i̇ezui
meiirimdilik tanytqandai. Üşinşisi - sarğyş bet tapal Otyrğanda bükir
siiäqty; auzy dorbadai əri aduyn tərizdi.
Birinşisiniñ aty - Robesper, i̇ekinşisi - Danton, üşinşisi Marat
bolatyn.
Olar bölme işinde özdi-özi oñaşa otyr. Dantonnyñ aldynda tostağan
men şarap qūiuly şañ-şañ bötelke; Marattyñ aldynda - bir kese kofe,
Robesperdiñ aldynda - jaiuly qağaz.
Qağaz janynda siiä sauyt, ğasyrdyñ sonau bas şeninde mektepterde
qoldanylyp kelgen kedir örnekti döñgelek qorğasyn siiä sauyttardyñ biri.
Tap osy jerde qauyrsyn qalam jatyr. Qağaz üstinde mystan jasalğan
ülken mör. Üstel ortasynda Frantsiiänyñ jaiuly qartasy.
Keñeste talqylanyp jatqan məsele üstel üstinde jaiuly jatqan jəne
Robesper dauystai oqyp şyqqan qağazdar. Əñgime qyza-qyza aitysqa
ūlasyp barady. Dauystar barğan saiyn zoraiyp, qatqyl saryn i̇estile
bastady.
II. Respublika qauip üstinde!
Danton türegelip, oryndyğyn əregirek iterip tastady.
- İestimisiñder! - dep dauystap jiberdi ol. - Aldymyzda tūrğan mindet
bireu-aq - ol respublikany qūtqaru. Respublika qauip üstinde! Qazir men
üşin i̇eñ bastysy - Frantsiiäny jaudan azat i̇etu. Būl üşin qūral ataulynyñ
bəri jaqsy. Ainala ajal tönip tūrğanda men qūraldyñ bərin
paidalanamyn. Bərinen qoryqsam, bərin isteuge daiynmyn. Revoliutsiiäda
şalağai şaranyñ, kinəmşildiktiñ boluy mümkin i̇emes. Özgeniñ zəresin
alsaq qana paidamyz bolmaq. Pil tabanyn qaida qūiaryn oilap, bas
qatyryp jata ma? Jaudy taptap ötu kerek!
Robesper aqyryn jauap qatty:
- Meniñ de tilegim osy. - Söitti de ol: - Əñgime tek jaudyñ qaida
i̇ekendiginde, - dep qosa aitty.
- Ol Frantsiiädan tys jerde, əri ony men quyp tastağanmyn! - dep düñk
i̇etti Danton.
- Ol bizdiñ şepte, əri men ony baqylap jürmin, - dedi Robesper.
- Men ony qaita quyp tastaimyn, - dedi Danton.
- Iştegi jaudy qua almaisyñ.
- İendeşe, ony qaitu kerek?
- Qyru kerek.
- Men mūny qostaimyn, - dedi Danton öz tarapynan; sonan soñ,
qaitalaimyn, Robesper, jau i̇elden tys jerde, - dedi.
- Qaitalap aitamyn, Danton, ol - işimizde.
- Robesper, ol - bizdiñ şekarada.
- Danton, ol Vandeiäda.
- Sabyr i̇etiñizder, - dep ün tastady üşinşi dauys, - jau jer-jerdiñ
bərin jailap alğan, sondyqtan sizder qūrydyñyzdar.
Mūny aitqan Marat i̇edi. Robesper onyñ betine jalt qarady da,
sabyrmen pikir talastyrdy:
- Jalpylama söz jeter i̇endi. Men sizderge faktini mysalğa keltirdim. -
Robesper qolyn aldynda jatqan qağaz üstine qoiyp, sözin sabaqtai tüsti.
- Men sizderge Jelambr jetkizgen məlimetti habarladym. Danton, sizge
aitarym: syrtqy jaumen soğys - dəneñe i̇emes; gəptiñ bəri azamat
soğysynda. Syrtqy soğys - şyntaqqa tüsken syzattai: azamat soğysy - işqazandy keulep keter qaterli isik. Jaña ğana men oqyp bergen məlimetten
bir nərse aiqyn añğarylady: küni büginge deiin küşi bytyrañqy bolyp,
jekelegen basbūzarlar ğana qimyl jasap kelgen Vandeiä i̇endi toptasuğa
daiyn. Būdan bylai onyñ bas komandaşysy bolmaq.
Qaraqşy ataman! - dep düñk i̇etti Danton.
Ol bizdiñ jağalauğa i̇ekinşi mausymda kelip tüsti, - dedi onyñ sözine
qūlaq aspastan Robesper. - Mūnyñ qandai i̇ekenin bilesizder. Būta
arasynan jürgizip kelgen soğys i̇etek jaia bastady. Sonymen bir mezgilde
ağylşyn desanty əzirlenip jatyr. Vandeiälyqtar men ağylşyndar Bretan men Britaniiä. Men sizderge qolğa tüsken hatty körsettim, onda
"köterilisşiler arasyna jiyrma myñ qyzyl mundir* kele qalsa, jüz myñ
adam köterilmek" delingen. Şarua büligi şaryqtağanda ağylşyn desanty
kelip tüspekşi. Olardyñ jospary mynau. Kartağa qarañyzdar. Sonan soñ
kartany sausağymen türtkilep, əñgimesin jalğastyra tüsti. Ağylşyndardyñ qalauy mol: olar myna jağalaudyñ kez kelgen jerine
tüse alady. İeki aptadan keiin üş jüz myñ adamdyq armiiä jinalady da,
bükil Bretan frantsuz koroliniñ qolyna köşedi.
- İağni ağylşyn koroliniñ, - dep tüzetti Danton.
- Joq, frantsuz koroliniñ. Söitti de, Robesper tağy da bylai dedi: Frantsuz koroli odan da jaman: şet jerlik jaudy i̇eki aptada quyp jiberuge
bolady, al monarhiiädan qūtylu üşin bizge on segiz ğasyr qajet bolmady
ma?
Danton ornyna otyryp, oilana, qolymen basyn süiedi.
- İendi qauiptiñ qaidan tönip tūrğanyn körip otyrsyzdar ma, - dedi
Robesper. - Bretan ağylşyndarğa Parijge jol aşpaq.
Danton basyn köterip, yzalana tüigen ülken jūdyryğyn töske qoiğan
balğadai üstelge tüsirdi.
- Robesper, Verden prussaktarğa Parijge jol aşpap pa i̇edi?
- Sonda şe?
- Sonda ma, biz prussaktardy quğandai ağylşyndardy da quyp
şyğamyz! - Osyny aitty da, Danton ornynan tağy ūşyp tūrdy.
Robesper sap-salqyn qolymen onyñ qyz-qyz qainağan jūdyryğyn
ūstady.
- Otyryñyz, Danton, kartany jūdyryqpen tüigişteudiñ ornyna köz
qiyğyñyzdy salyñyzşy.
Biraq Dantondy pikirinen taidyru oñai i̇emes-ti.
- Joq, mūnyñyz tipti artyq! - dep sañq i̇etti ol. - Şyğystan tönip kele
jatqan apatty batystan kütpekpiz be?.. İə, Robesper, Angliiä bizge mūhit
jağynan qauip töndirip otyr, qoş. Biraq Pireneide - İspaniiä, Alpide İtaliiä, Reinde - Germaniiä bizge qarsy köterilip kele jatqan joq pa? Al
köz ūşynda tağy da orys aiuy jatyr... Robesper, qater jan-jaqtan tönip
tūr: ol bizdi tar qūrsaumen qorşap aldy. Armiiä myqtap siredi. Tört
jüzden astam soldaty bar birde-bir batalon joq. Jaujürek De-Pont
polkinde nebary bes jüz adam qaldy. Pamar lageri jauğa tapsyryldy.
Jivede qalğan bükil ün qory bes jüz qapqa jeter-jetpes. Biz şeginip
kelemiz - Braunşveig* küşeiip, bizge qarsy i̇entelei, özderi basyp alğan
frantsuz qalalarynyñ bərine nemis tuyn tigip jatyr. Pruss koroli
İeuropanyñ tağdyryn bilei bastady. Ol bizdiñ provintsiiälardy basyp
aluda, ol, əli körersiz, Belgiiäny da uysyna almaq. Ol ras, biz şynynda
da Berlin üşin qara ter bop jürgenge ūqsaimyz. Büite berse, i̇eger aqylesimizdi jimasaq, frantsuz revoliutsiiäsy Potsdamğa paida keltirgen bolyp,
Fridrih İekinşiniñ kişigirim ielikteriniñ ūlğaiuy sonyñ birden-bir
nətijesi bolyp şyqpaq jəne biz Frantsiiänyñ korolin Prussiiä koroliniñ
müddesi üşin jahannamğa attandyrğan bolyp şyqpaqpyz! Osy jerde
Danton, üreili Danton qarqyldai külip jiberdi.
Onyñ külkisin i̇estip, Marat jymiiä myrs i̇etti.
- Ərkimniñ öz bilgeni bar, - dedi ol - Sizdiñ oiyñyz, Danton - Prussiiä,
al sizdiñ oiyñyz, Robesper - Vandeiä. İendi men de öz oiymdy aitaiyn.
İekeuiñiz de şyn qauipti körmei otyrsyzdar. İekeuiñiz de qatelesesizder.
Qauip, Robeserdiñ oilağanyndai, Londonda da jəne Dantonnyñ
oilağanyndai, Berlinde de i̇emes: qauip - Parijde. Bül qauip birliktiñ
joqtyğynda, sizderdiñ i̇ekeuiñizden bastap ərkimniñ oz degeninen qaitpai,
qasarysuğa qūqyqtymyn dep otyrğanynda. Qauip - ideiälyq bylyqta, i̇erikjiger anarhiiäsynda.
- Sonda siz de anarhiiä turaly aitpaqsyz ba? - dep üzip jiberdi ony
Danton. - Ony tuğyzyp otyrğan sizden basqa kim?
Biraq Marat kidirmei söilei berdi:
- Robesper, Danton, qauip-qater kabaktarda, qyzoinaqtarda,
klubtarda... Qauip aştyqta. Qauip qūny kün sanap qūldyrap bara jatqan
qağaz aqşada. Assignatsiiäny alypsatarlar men saudagerler - qauiptiñ nağyz
oşağy ... Ə- ə, sizder Parijge mən bermeidi i̇ekensizder ğoi! Sizder aiaq
astyndağy qauipti aidaladan izdep otyrsyzdar. İendeşe, qoiyñyzdar: qauip
üsteriñizde, tap irgeleriñizde. Ainala goly astyrtyn əreket. Jürginşiler
köşe boiynda bir-birine gazet oqyğan bolyp, köz ala bas şūlğysady. Nieti
tüzuligi turaly kuəligi joq alty myñ adam - qaityp oralğan emigranttar,
fəni syrbazdar men tyñşylar - astyñğy üilerde, şatyrlar men PaleRūialdyñ ağaş galereiälarynda jasyrynyp-pysyrynyp jür. Nan
dükenderi aldynda - ūzyn-şūbaq kezek. Ər bosağada sümireiip tūrğan
beişara əielder jəne bəri de "Tynyştyq i̇endi qaşan ornaidy?" dep
jalbaryna sūraidy. İə, qauip - jer-jerdiñ bərinde, əsirese ortalyqta,
Parijde. Būrynğy dvoriandar astyrtyn əreket əzirlep jatyr, patriottar
jalañaiaq jür. Toğyzynşy nauryzda qamauğa alynğan aqsüiekter i̇endigi
bosatyp jiberilgen. Şekarada zeñbirek süirep jüruge tiıs myñdağan jelis
attarynyñ köşede bizge balşyq şaşyratyp bara jatqany. Tört funt
qatqan nan - üş frank - on i̇eki su tūrady. Teatrlarda ədepsiz pesalar
oinalyp jatyr, jəne köp ūzamai Robesper Dantondy gilotinağa*
attandyrmaq.
- Söitip körsin! - dep düñk i̇etti Danton. Robesper kartany şūqşiiä
qarap tür.
- Al meniñ ūsynysym mynau, - dedi mūnan soñ Marat. - Aqyrğy ret küş
jūmsap körelik. Kelisimge keluge tyrysalyq. Mūndaida tyrysyp körudiñ
jöni bar siiäqty. İekeuiñiz diñ de söziñizde şyndyqtyñ ūşyğy jatyr, biraq
tügel şyndyq - men aityp tūrğan nərsede. Bizge jetispei tūrğany ne?
Birlik. Tiri qalmağymyz osy birlikte ğana. Biraq asyğuymyz kerek. Parij
revoliutsiiä tizginin qolyna aluğa tiıs. Tym bolmasa bir sağattan airylsaq,
i̇erteñ, vandeiälyqtardyñ Orleannan, al prussaktardyñ - Parijden
tabyluy yqtimal. Körip otyrsyzdar ma, Danton men Robesper, men
sizderge bir sət yryq bermekpin. Mūnan qandai qorytyndy şyğaruğa
bolady? Qorytyndy bireu ğana, ol - diktatura. Biz üşeumiz revoliutsiiäny
beineleimiz. Biz - onyñ üş birdei basymyz. Osy üş bastyñ bireui
söileidi, ol siz - Robesper, i̇ekinşisi yryldaidy, ol siz - Danton...
- Al üşinşisi tisteidi, ol siz - Marat, - dep qostap əketti Danton.
- Üşeui de tisteuik, - dep tüzetti Robesper.
Bir sət ünsizdik basty. Sonan soñ əñgime qaita bastaldy. Marat aşuğa
mindi:
- Robesper! Danton! Demek, meni tyñdağylaryñyz kelmeidi i̇eken ğoi!
İendeşe, tağy da aitamyn: sizder qūrydyñyzdar. Özderiñizdiñ saiasatyñyz
özderiñizdi tūiyqqa tiregeli otyr. Əri qarai jol joq. Amaldaryñ
tausyldy. Istep otyrğandaryñyz molağa aparar i̇esikten basqa i̇esiktiñ bərin
aldaryñyzdan tars jabady.
Danton iyğyn qiqañ i̇etkizdi.
- Bizdiñ ūlylyğymyzdyñ özi osynda, - dedi ol
- Siz i̇ekeuiñiz əli jassyzdar, - dedi odan əri Marat. - Sen neşedesiñ,
Danton? Otyz törttemin deisiñ be?
- Al sen şe, Robesper? Otyz üştesiñ be?.. Al men dünie jaralğannan
beri jasap kelemin: men - adamzattyñ məñgilik qaiğy-qasiretimin, men alty
myñ jasağan adammyn.
III. Asyl sezim būlqynysy
Əñgime kilt tyndy. Üşeui de öz oilaryna şomğandai. Robesper
sazaryñqyrap ketti. Danton qyzaryñqyrap ketti. İekeui de qalş-qalş i̇etedi.
Marattyñ köz janaryndağy uytty ūşqyn öşti, jüzi qaitadan jadyrap,
jaidarylanyp sala berdi.
Sol mezet bölmeniñ tükpir jağynan:
- Marat, seniki dūrys i̇emes, - degen dauys i̇estildi. Bəri jalt qarady.
Aitys kezinde olar artqy i̇esik arqyly bireudiñ işke kirgenin baiqamai
qalğan.
- Ə, būl sen be i̇ediñ, azamat Simurden? - dedi Marat.
- Səlemetsiñ be?
Kirgen şynynda da Simurden i̇edi.
- Marat, seniki dūrys i̇emes dep tūrmyn, - dep qaitalady ol.
Marat kögerip ketti: būl onyñ bozarğany i̇edi. Simurden söilei berdi:
- Sen paidalysyñ, al Robesper men Danton qajet. Olai qorqytypürkitudiñ keregi ne? Birlik, birlik qajet, azamattar! Halyq birlikti talap
i̇etedi.
Simurdenniñ aralasuy, işki aitysqa oida-joqta bögde adamnyñ
kimeleui şaşyp jibergen salqyn sudai eser i̇etti; ol dauyldy basyp
tastamağanmen, betin qaitardy.
Simurden üstelge jaqyndady.
Danton men Robesper ony biletin. Konventtiñ halyqqa arnağan
tribunalarynda olar osynau əluetti adamdy talai ret baiqağan-dy. Halyq
onyñ aldynan bas kiımin alatyn. Əitkenmen formalist Robesper qaitse
de sūrap qaldy.
- Siz mūnda qalai kirdiñiz, azamat?
- Ol İepiskopattan, - dep jauap berdi Marat.
- İe, Simurden azamat bül jerde artyqşylyq i̇etpeidi, - dedi de, Danton
Simurdenge qolyn ūsyndy, sonan soñ: - Simurden azamatqa mən-jaidy
tüsindiru kerek. Ol der kezinde keldi. Men bül jerde Goranyñ ökilimin,
Marat - Kommunanyñ ökili, Robesper -Qoğamdy qūtqaru komitetiniñ ökili,
Simurden - İepiskopattyñ ökili. Ol bizdi tatulastyrmaq, - dedi tağy da.
- Maqūl,- dedi Simurden sabyrmen əri jai ğana. - Qandai məsele?
- Biz Vandeiä turaly söilesip otyr i̇edik, - dedi Robesper.
- Vandeiä turaly ma? - dep qaitalap sūrady da, Simurden sözin əri
sozdy. - İə, būl - ülken qater. Revoliutsiiä opat bolsa, būl Vandeiänyñ ğana
kesirinen bolmaq: Vandeiä on Germaniiädan da qauipti. Frantsiiänyñ ömir
süre aluy üşin Vandeiäny qūrtu qajet.
Bül az sözdiñ özi Robesperge jağyp ketti. Sonda da ol:
- Siz, būryn əulie əkei boldyñyz-au, osy? - dep sūrady.
- İə, azamat, - dep jauap qatty Simurden.
- Mūnda tūrğan ne bar? - dep ilip əketti Danton. - Əulie əkei bizdi
jaqtap otyrsa, jai adamnan qūndyraq bolğany. Revoliutsiiä kezinde
qoñyrau mənet pen zeñbirekke qalai ainalsa, dindar da jai azamatqa solai
ainalmaq.
- İendi Vandeiäğa oralaiyq, - dedi Robesper.
- İə, sonda gəp nede bolyp tūr? - dep sūrady Simurden.
- Onda əlgi Vandeiäda ne bop jatyr özi?
- Vandeiä kösem tauypty. İendi ol qorqynyşty bola bastady, - dep
jauap berdi Robesper.
- Ol netken kösem, azamat Robesper?
- Lantenak degen bireu, özin Bretan mūragerimin dep mūrnyn şüiirip
jürgen būrynğy markiz.
Simurden i̇eleñ i̇etti.
- Bilem, - dedi ol - Men onyñ dini qauymynda əulie əkei bolğanmyn.
Sodan soñ səl oilanyp, sözin tağy jalğady. - İə, ol qorqynyşty boluğa
tiıs.
- Şynynda da qorqynyşty, - dedi Robesper. - Ol derevnialardy örtep,
jaralylardy birjola qūrtyp, tūtqyndardy öltirip, əielderdi atyp
jürgen körinedi.
- Əielderdi deisiz be?
- İə. Onyñ būiryğy boiynşa özgelermen birge üş birdei balanyñ
şeşesi atyp tastalğan. Balalardyñ ne küide i̇ekeni belgisiz... Əri ol - nağyz
qolbasşy, əskeri önerdi biletin kisi.
- Ol ras, - dedi Simurden. - Gannover soğysy kezinde-aq soldattar ol
jaiynda: "Joğaryda Rişele, tömende Lantenak" deitin. Nağyz bas
komandaşy Lantenak bolatyn.
Robesper aita berdi:
- Mine, söitip, Simurden azamat, sol kisi qazir Vandeiäda jür.
- Köpten beri me?
- Üş aptadan beri.
- Ony zañnan tys dep jariiälau kerek.
- Isteldi.
- Onyñ basyna bəige tigu kerek.
- Isteldi.
- Ony ūstağan adamğa aqşalai köp syilyq beriledi dep uəde i̇etu kerek.
- Isteldi.
- Qağaz aqşamen i̇emes, altynmen.
- Isteldi.
- Ony gilotinağa jöneltu kerek.
- Isteledi.
- Mūny kim istemek?
- Siz.
- Men be?
- İə, Qoğamdy qūtqaru komiteti sizdi barşa uəkildikpen Vandeiäğa
delegat i̇etip jibermek.
- Maqūl, - dedi Simurden.
Robesper adamdy tez tañdaityn - būl memleket qairatkerine tən
qasiet. Ol aldynda jatqan qalyñ qağazdyñ arasynan "Birtūtas jəne
ajyramas Frantsuz respublikasy. Qoğamdy qūtqaru komiteti" dep tasqa
basylğan bas taqyryby bar blank aldy.
Simurden əñgimesin sabaqtai tüsti:
- İə, būl ūiğarymdy men qabyl alamyn. Jaiğa qarsy jai atylmaq.
Lantenak qatygez -men de qatygez bolamyn. Oğan ölispei-berispeske soğys
jariiälaimyn. Odan respublikany azat i̇etemin... Men sonda kimniñ
janynda delegat bolamyn?
- Lantenakqa qarsy jiberilgen ekspeditsiiälyq otriad komandaşysynyñ
janynda, - dep jauap berdi Robesper. - Tek sizge onyñ aqsüiek i̇ekenin
i̇eskertuge tiıspin.
Danton qostap əketti:
- Onda tūrğan ne bar? Tağy da şarttylyq. Ras-au, kisi külerlik i̇emes pe!
Aqsüiek! Onyñ kesiri qandai? Əulie əjeiler turaly ne aitsaq, aqsüiekter
turaly da sony aituğa bolady: bizdi jaqtaidy i̇eken, demek, jaqsy bolğany.
Dvoriandyq - i̇eskiniñ sarqynşağy, sondyqtan onyñ mañyzyn pe əri, ne beri
əsirelemeu kerek.
- Azamat Danton, azamat Robesper, - Simurdenniñ dausy baisaldy
i̇estildi. - Sizder aqsüiekterge senip, bəlkim, dūrys istep otyrğan
şyğarsyzdar, biraq halyq olarğa senbeidi, əri onysy dūrys ta. Əulie
əkeige dvorianğa bas-köz bolu tapsyrylğanda i̇eki birdei jauapkerlik
jükteledi, sondyqtan mūndaida əulie əkei taiynbauğa tiıs.
- Dau joq, - dedi Robesper.
- Əri aitqanynan qaitpauğa tiıs, - dedi oğan ilese Simurden.
- Dūrys-aq, azamat Simurden, - dedi Robesper. - Siz jas jigitpen istes
bolasyz jəne jasyñyz i̇eki i̇esedei ülken bolğandyqtan, ony yqpalyñyzğa
op-oñai alasyz. Onymen sanasa otyryp, bağyt silteu kerek. Sirə, özi
daryndy ofitser bolsa kerek: aqpar bitken osyny quattaidy. Onyñ otriady
Vandeiäğa joryq jasau üşin Rein armiiäsynan bölingen korpustyñ
qūramyna kiredi. Ol jaqynda şekaradan keldi. Onda aqyly men
i̇erjürektigi arqasynda i̇erekşe közge tüsken. Öz kolonnasyn üzdik
basqarady. Lantenak qartqa i̇eki aptadan beri tynys alğyzbai, tyqsyryp,
aldyna sap quyp barady. Aqyr soñynda jağağa tyğyp, teñizge toğytpaq.
Lantenaktyñ boiynda dausyz təjiribe men jauynger kəri tarlannyñ
qulyğy bolsa, onyñ boiynda jas komandirge tən aduyndy qairat bar.
- Baiqauymşa, ol jigittiñ şynynda da daryn-qabileti mol körinedi, dep qaldy Simurden.
- İə, ətteñ, bir kemşiligi bar.
Būl i̇eskertpe Marattyñ auzynan şyqty.
- Qandai? - dep sūrady Simurden.
- Meiirban jürek, - dep jauap qatty da, Marat sözin əri jalğastyrdy. Ol ūrysta qatal da, ūrystan soñ osal Tym qaiyrympaz. Keşirimşil əri
tartynşaq. Ol monah əielderge ara tüsip, aqsüiekterdiñ əielderi men
qyzdaryn qūtqaryp jiberedi, tūtqyndar men poptardy bosatyp qūia beredi.
- Būl ülken qatelik i̇eken, - dep kübirledi Simurden.
- Būl - qylmys, - dep tüzetti Marat.
- Kei kezde, - dep i̇eskertti Danton.
- Köbinese, - dedi Robesper.
- Ərqaşan derlik, - dep söz qystyrdy tağy da Marat.
- Otan jaularymen isiñ tüskende - ərqaşan da qylmys, - dedi Simurden.
Marat oğan būrylyp qarady:
- Azamat Simurden, rūialisterdiñ
respublikaşyl kösemge ne ister i̇ediñ?

kösemin

i̇erkine

qūia

bergen

- Atyp tastauğa būiyrar i̇edim.
- Nemese gilotinağa attandyrar i̇edi, - dep qaldy Marat.
- Qalağanyn tañdap alsyn, - dedi Simurden. Danton myrs i̇etti.
- Mağan salsa, i̇ekeuiniñ jaqsylyğy birdei.
- Saspağyn, - dep küñk i̇etti Marat, - sen əli i̇ekeuin de birdei alarsyñ.
Sonan soñ onyñ közi Dantonnan auyp, Simurdenge qadala qaldy: - Jə,
söitip, azamat Simurden, respublikaşyl kösem jaza bassa, basyn aluğa
būiyrar ma i̇ediñ?
- Jiyrma tört sağattyñ işinde.
- İendeşe, Robesperdiñ pikirine qosylamyn, - dedi Marat. - Qoğamdy
qūtqaru komiteti azamat Simurdendi jağalau armiiäsynyñ ekspeditsiiälyq
kolonnasynyñ komandirine bas-köz bolu üşin tötenşe uəkildikpen
komissar i̇etip jiberuge tiıs. Aitpaqşy, komandirdiñ aty-jöni kim?
- Ol - būrynğy dvorianin, aqsüiek, - dep jauap berdi Robesper. Söitti
de, qağazdaryn aqtara bastady.
Meili, pop dvoriannyñ izin bağyp jürsin, - dedi Danton - Men oqşau
alğanda dvorianğa da, popqa da senbes i̇edim, biraq i̇ekeuiniñ basy qosyla
qalsa, olardan qoryqpaimyn: olar bir-biriniñ basqan izin añdyp jürmek.
Sonda bəri oñynan kelmek.
Simurdenniñ mañdaiynda öne boiy jazylmai, tünerip tūratyn qyrtys
tereñdei tüsti, biraq būl i̇eskertpeni şyn məninde dūrys dep tapsa kerek,
ol tipti Dantonğa būrylyp ta qaramady.
- Meniñ baqylauyma berilgen revoliutsiiäşyl əsker basynyñ i̇eñ alğaş
jañsaq qadamy üşin ölim jazasy kesiledi, - dedi ol qatañ ünmen.
Robesper qağazdan közin almai jatyp:
- Ə, mine, taptym atyn... Azamat Simurden, tağdyry sizge
tapsyrylğaly otyrğan jas komandir - būrynğy vikont. Ata-tegi - Goven.
Simurden sūp-sūr bolyp ketti.
- Goven! - dedi ol qapelimde ne aitarğa bilmei. Onyñ lezde bozaryp
ketkeni Marattyñ nazarynan tys qalmady.
- Vikont Goven! - dep sasqalaqtai qaitalady Simurden.
- İə, - dedi Robesper.
- Al qalai? - dep ün qatty Marat onan közin aiyrmastan.
Bəri bir sət tyna qaldy. Sodan soñ Marat sözin jalğastyrdy:
- Azamat Simurden, öziñiz aitqan şart boiynşa komandaşy Govenniñ
janyna komissar bolyp tağaiyndaluğa kelisesiz be? Toqtamğa keldiñiz be?
- Keldim, - dep jauap berdi qatty Simurden, būrynğydan beter öñi
qaşyp.
Robesper aldynda jatqan qalamdy alyp, "Qoğamdy qūtqaru komiteti"
degen taqyryby bar blankige öziniñ tüp-tüzu qoltañbasymen tort jol söz
jazyp, qol qoidy da, qağaz ben qalamdy Dantonğa syrğytty. Ol da qolyn
qoidy, sonan soñ əbden qūty qaşqan Simurdennen köz jazbai otyrğan
Marat qoltañbasyn saldy.
Robesper qağazdy qaita qolyna alyp, uaqytyn qoidy da, Simurdenge
berdi. Simurden ony oqyp şyqty:
Respublikanyñ i̇ekinşi jyly.
Osymen Qoğamdy qūtqaru komitetiniñ azamat Simurdendi jağalaudağy
armiiänyñ ekspeditsiiälyq otriadynyñ bastyğy azamat Govenniñ janynda
qūzyrly uəkildigi bar komissar i̇etip tağaiyndalatyny kuəlandyrylady.
Robesper, Danton, Marat.
28 mausym, 1793 jyl. Marat Simurden kuəlikti oqyp tūrğanda odan köz
jazbastan qarap otyrdy, sonan soñ öz-özine söilegendei:
- Mūnyñ bərin Konventtiñ dekretimen nemese Qoğamdy qūtqaru
komitetiniñ airyqşa qaulysymen quattau kerek bolady,- dedi kübirlep.
- Siz qaida tūrasyz, azamat Simurden? - dep sūrady Robesper.
Sauda palatasynyñ üiinde.
Məssağan! Men de sonda tūramyn, i̇endeşe, - dedi Danton. Özimiz tipti
körşi i̇ekenbiz ğoi.
Robesper sözin əri jalğady:
Bir minutty da bos jibermeu kerek. İerteñ siz Qoğamdy qūtqaru
komitetiniñ barlyq müşeleri qol qoiğan resmi qağaz alasyz. Bül qağaz
armiiä janynda jürgen deputattarğa sizdiñ daiyndalğanyñyzdy
quattaidy. Sizdiñ jeke basyñyz bizge məlim. Sizge qūzyrly uəkildik berip
otyrmyz. Siz Govendi general i̇ete de alasyz, eşafotqa* jönelte de alasyz.
Tağaiyndalğanyñyz turaly būiryqty i̇erteñ sağat üşte alasyz. Qaşan
jürip ketpeksiz?
İerteñ sağat törtte, - dep jauap berdi Simurden. Olar osymen qoş
aitysty.
Al osydan i̇eki künnen soñ Qoğamdy qūtqaru komiteti tūtqyn
qaraqşylar men bülikşilerdiñ qaşuyna qandai da bir septesuşilik üşin
ölim jazasyn kesetin dekretti Vandeiänyñ qalalary men selolaryna
jariiälap, ony qatañ oryndau jöninde şartarapqa jasarlyq taratty.
Būl dekret alğaşqy qadam ğana boldy. Konvent odan əri ketti. Birneşe
aidan soñ Laval qalasy vandeiälyq qaşqyndarğa qaqpasyn aşqannan
keiin bülikşilerge baspana bergen kez kelgen qala talqandalady dep
jarlyq i̇etken dekret jariiälanğan.
İekinşi jağynan, mūnan būryn İeuropanyñ barşa monarhtarynyñ
atynan emigranttardyñ türtpegimen jazylğan gertsog Braunşveigskiidiñ
manifesi boiynşa qolyndağy qaruymen ūstalğan kez kelgen frantsuz
atylady jəne frantsuz koroliniñ basynan bir tal şaş jerge tüsse, Parij
jermen-jeksen i̇etiledi dep jariiälanğan bolatyn.
ÜŞINŞI BÖLIM
VANDEİaDA
Birinşi kitap
VANDEİa
I. Ormandar
Ol kezde Bretanda qorqynyşty jeti orman bolatyn.
Vandeiä - poptardyñ bülik şyğarğan jeri. Bül köteriliske septesken
orman-toğai boldy. Qaitesiñ, qarañğylyqqa kömektesedi de.
Bretan aqsüiekteriniñ birin jūrt jeti ormannyñ qojaiyny dep
ataityn. Būl tap sol vikont de-Fontene Bretan printsi bolatyn. Bretan
ormanynyñ 1792 jyldan 1800 jylğa deiingi tarihy jeke kitap qūrai alar
i̇edi; ol añyz siiäqtanyp tarihqa, kölemdi Vandeiä avantiurasyna ūlasa,
astarlasyp jatyr.
Tarihtyñ da, añyzdyñ da öz şyndyğy bar. Vandeiä köterilisiniñ syryn
tarihty añyzben tolyqtyrğanda ğana tolyq tüsindiruge bolady. Tarih tūtastyq üşin, al añyz daralyq üşin qajet.
Turasyn aitsaq, Vandeiä mūndai i̇eñbek siñiruge əbden tūrady.
Vandeiä köterilisin tüsinu üşin osynau ymyrasyz qarama-qaişylyqty:
bir jağynan, frantsuz revoliutsiiäsyn, i̇ekinşi jağynan, Bretan şaruasyn
közge aiqyn i̇elestetu kerek. İgiligin tügel qūrtyp jibererdei antalağan
jau qorşauynda qalğan örkeniettiñ suyt şeruimen qatar, özimen birge
qisapsyz jaqsylyq əkele jatqan progrestiñ; osynau qaryşty adym,
örşil i̇ekpinimen qatar, teñdesi joq osynau ūly oqiğalarmen qatar jabaiy, öziniñ i̇eginjaiyna, aulasyna, şatyry sabanmen jabylğan
baspanasyna matap-tañuly, töñirektegi auyl bitkendi qoñyrau dausynan
ajyratatyn, sudy işuge ğana paidalanatyn, sütpen, kaştan jañğağymen
tamaqtanatyn şaşy jalbyrağan, kök köz, özinşe bir mañğaz da sabyrly
adam tūr. Jibek örnek tögilgen bylğary kürte kigen būl adam bir kezde öz
ata-babalary keltterdiñ bet-auzyn būiap-bezegeni siiäqty kiım-keşegin
əşekeileidi jəne öziniñ senor jendetin qojam dep qūrmet tūtady. Ol
ögizin aidaudy, şalğysyn qairaudy, i̇eptep-septep jer öñdeudi,
qaraqūmyqtan şelpek pisirudi ğana biledi. Ol i̇eñ aldymen soqasyn, sonan
soñ əjesin qadirleidi, ol abzal qūdai anağa da, izgi siqyrşyğa da, zalym
siqyrşyğa da senedi. Ol altar aldynda da, qūm ortasynda sopaiyp
tūrğan ülken jūmbaq tas aldynda da təjim i̇etip, tize bügedi. Öz
korolderin, öz myrzalaryn, öz dinbasylaryn, öz bitin jaqsy köretin būl
diqan, balyqşy, brakoner jaidaq, qūmait jağada teñiz şuyna qūlaq tosa,
tüneriñki oiğa ketken küii birneşe sağat tapjylmai tūruğa bar. İendi osy
adamnyñ qasyna frantsuz revoliutsiiäsyn qatar qoiyp, būl soqyr onyñ
nūryn añğarar ma dep öziñizden sūrap köriñizşi.
II. Adamdar
Şaruanyñ taban tirer i̇eki nüktesi bar. Biri - ony asyraityn i̇eginjaiy
da, i̇ekinşisi - ony jasyratyn orman.
Bretan ormanynyñ qandai bolğanyn közge i̇elestetu oñai i̇emes: ol jūrt
mekendegen öñşeñ qala bolatyn. Ağaş būtağy men tikenek būta ūiysa
ösken it tūmsyğy batpas qalyñ jynys işi tolğan jabaiy qūs, qarañğy
tükpir, i̇elsiz, meñireu tynyştyq sekildenetin. Biraq kenetten, qas pen
közdiñ arasynda, ağaş bitken qağyp tastalsa, bül qaraköleñkede
qūmyrsqanyñ ileuindegidei jypyrlap jürgen adam köriner i̇edi.
Üstine jalpaq tas pen qurai jabylğan, jer astynda iırimşe keñeiip,
əueli tip-tik temen tüsetin, sodan soñ jan-jaqqa taramdanyp, qarañğy
üñgirge baryp tireletin tap-tar döñgelek qūdyqtar bretandyqtardyñ boi
tasalar baspanasy i̇edi.
Midon ormanynda qaptağan üñgir men i̇ersili-qarsyly adam jürgen jer
astyndağy qatynas joldary qazyp tastalğan i̇eñ şetkergi alañqailardyñ
biri "Ülken qala" dep atalatyn. Üsti tap osyndai i̇elsiz, al jer astynda
jūrt jiı mekendegen i̇ekinşi bir alañqai "Korol alañy" delinetin.
Bretanda jer astyndağy būl ömir bağzy zamannan bastalğan. Mūnda
adam öz tektesterinen ərdaiym qaşyp jüruge məjbür boldy. Bül jerdegi
orman-toğaida ağaş tübinen qazylğan adam ininiñ osynşama kop boluy da
sondyqtan.
On besinşi ğasyrda senorlar ūiymdastyrğan qandy qyrğyn, on
altynşy jəne on jetinşi ğasyrlarda - dini soğystar, on segizinşi
ğasyrda - adamdardy aulauğa baulynğan otyz myñ ittiñ aitaqtaluy halyqtyñ közden tasalanudy jön köruine sebep bolğan nərse, mine,
osylar. Baiyrğy halyq keltterden, keltter rimdikterden bas sauğalai,
bretandyqtar normandardan bas sauğalai, gugenottar hatolikterden bas
sauğalai - bəri kezekpe-kezek əueli ormanğa, sonan jer astyna baryp
tyğylady. Haiuandar osylai i̇etedi. Tiraniiä halyqty, mine, qandai həlge
ūşyratty. İeki myñ jyl boiy despotizmniñ barlyq türleri şapqynşylyq, feodalizm, fanatizm, memlekettik qazyna - izge tüsken
añşydai-aq zəresi zər tübine ketken beişara Bretandy qudalaumen
boldy, būl aiausyz qudalauşylyq bir türde aiaqtalar-aiaqtalmasta i̇ekinşi
türde qaita bastalatyn. Sol sebepti de jūrt jer qoinauyna kirip boi
tasalady.
Būl adamdardyñ jan düniesinde ərdaiym aşumen şektes ürei būğyp
jatatyn, al frantsuz respublikasy jariiälanğanda orman-toğai işinde
olarğa in atauly dap-daiyn tūrdy. Bretan i̇ezgige qarsy şyqqandai-aq,
yqtiiärsyz bostandyqqa qarsy köteriliske attandy. Būl qūldarğa tən
qatelik i̇edi.
III. Adamdar men ormandardyñ ymyralastyğy
Neler sūmdyqty bastan ötkergen Bretan ormany tağy da i̇eski
dağdysymen bülikke jərdemdese bastady: bağzy kezdegişe būl joly da
Vandeiä köterilisine kömekke keldi.
Būl ormannyñ astyñğy topyrağy borkemikke ūqsaityn. Ol jer
astyndağy joldardyñ, inder men galereiälardyñ közden tasa qisapsyz
tizbegimen şūrq tesik qazyp tastalğan.
Mūndai inniñ ərqaisysynda qystyrylyp-qymtyrylyp bes-alty adam
tūrady. Jer astyndağy būl baspanalardyñ i̇eñ bir qolaisyzdyğy - onda aua
tym tar, qapyryq bolatyn.
Būl şarua büligi zor şeberlikpen əri meilinşe ūtymdylyqpen
ūiymdastyryldy.
Pertr ormanynda adam dausy i̇estilmeitin, adamnyñ basqan izi i̇eş
körinbeitin, soğan qaramastan onda alty myñ adamdyq otriad tyğylyp
jatqan. İelsiz körinetin Melak ormanynda segiz myñ qaruly qol bar i̇edi. Al
şynynda onyñ i̇ekeui de Bretanda ülken orman sanalmaityn.
Būl qalyñ nuğa aiaq basuğa jaudyñ jüregi daualamaityn. Jer
astyndağy qūjynağan quysqa jasyrynyp, jauyngerler qaptap jürgen
osynau aldamşy qalyñ jynys revoliutsiiänyñ zildei tabanynyñ
tegeurinimen azamat soğysy būrqaqşa atqylap jatqan astyrtyn dəu ūlpa
tərizdes.
Añdausyz batalondar jaudyñ basqan izin añdyp tūratyn. Birese taban
astynan sorañ i̇etip, birese jer astyna keiin süñgip, birese tüidek-tüidek
tobyr bolyp şyğa kelip, birese əp-sətte qaitadan jym-jylas joq bolyp,
əri kezbe, əri əkki astyrtyn armiiälar respublikaşyl otriadtardyñ aiağyna
orala jürdi de qoidy. Olar lezde şañ-tozañğa ainalatyn qūlama, kişireie
alatyn alpamsa, ūrys kezinde - alyp, jasyryna qalsa -i̇ergejeili,
körtyşqannyñ qulyğyna basar kesirtke derlik.
Ülken ormandarğa qosa tolyp jatqan şoq toğailar men būtalar da
bolatyn. Qala mañynda auyldardyñ japatarmağai ornalasatyny siiäqty,
ülken ormannyñ töñiregine de kişigirim tal-būta qaptap ösedi. Ormandar
osyndai şaşyrañqy toğailyqtar arqyly özara bailanysyp lagerlerine
ainalğan poselkeler; aiaqtan şalar tūzaq bolar qorşauly aulasy bar
fermalar; ainalasyna or qazylyp, biık palisadalar tūrğyzylğan
qorajailar, mine, osynyñ bəri respublikaşyl armiiälar tüsip qalyp
jürgen qalyñ tordyñ tüiindeler tūzaqtary bolatyn.
Tal-būta men poselkelerin qosa osynau alasa orman tūtas alğanda
"Şoq ormandar" dep jalpylama atalatyn. Biz Parij batalony tintu
jürgizgen kezde osy kitaptyñ birinşi tarauynda tanysqan Sodrei ormany
da sonyñ qūramyna kiretin.
Būl ormandar men sirek toğailardyñ keibireuinde kösem üñgiriniñ
töñiregine üime-jüime ornalasqan jer astyndağy şağyn derevnialar ğana
i̇emes, ağaş tasasyndağy alasa laşyqtardan tūratyn nağyz poselkeler de
bolatyn. Keide mūndai poselkelerdiñ köptigi sonşa - orman işinde byqyp
jatatyn. Olardy köbinese tūrbadan şyğyp jatqan tütinge qarap añğaruğa
bolar i̇edi.
Əielder laşyqtarda, al i̇erkekter jer astyndağy mekenderde tūrdy.
Soğys kezinde olar tabiği üñgirlerdi de, keltterdiñ jer astyndağy i̇ejelgi
joldaryn da paidalanatyn. Jer astynda jasyrynyp jatqan i̇erkekterge
əielderi tamaq tasityn. Jer astynda ūmyt qalğan adamdardyñ aştan
ölgen kezderi de boldy. Būlar baspana-qūdyqtyñ qaqpağyn aşa almai
qalğan adamdar-tūğyn. Ədette qurağan būtaq pen mük jabylğan mūndai
qaqpaqtardyñ şeber jasalatyny sondai, syrt qarağanda şop astynan
mülde baiqalmaityn, biraq işten oñai aşylyp-jabylatyn. Jer ülken
saqtyqpen qazylatyn: qazylğan topyraq juyq mañdağy qara suğa
tastalatyn. Jer astyndağy mekenderdiñ qabyrğasy men i̇edenine
paporotnik pen mük töseletin. Mūndai baspanalar "loja" dep atalatyn.
Onda jaqsylap jaiğasuğa bolatyn, biraq, ərine, jaryqsyz, otsyz, auasyz,
al keide tipti tamaqsyz küneltuge tura keletin.
İerekşe saqtyqpen bolmasa jer astynan şyğu qauipti i̇edi: ötip bara
jatqan respublikaşylar otriadynyñ taban astynan şyğa kelui əbden
yqtimal-tūğyn. Būl qorqynyşty orman: i̇eki birdei tūzaq i̇edi. Kökter onda
jüruge qoryqsa, aqtar bas köteruge batyly barmaityn.
IV. Jer astyndağy ömir
Mūndai üñgirde otyrğan adamdardyñ işi pysyp, zerigetin. Kei tünderi
olar qauip-qaterge qaramastan syrtqa şyğyp, bi bileuge taiaudağy jasyl
kögaldardyñ birine baratyn. Əlde uaqyt ötkizu üşin dūğa oqityn. Jan
Şuan jauyngerlerine kün boiy taspiyq sanattyryp qūiady i̇eken.
Jazda oraq meiramy jaqyndağanda şarualardy jer astynda ūstap
tūru qiynnyñ-qiyny-tūğyn. Keibireuleriniñ özindik i̇erekşe talğamy da
bolatyn. Bir vandeiälyq əielşe kiınip, teatrğa baratyn, keiin inine qaityp
oralatyn desedi jūrt.
Mūndai ömirge şydai almai, moladan türmeni artyq körip, keibireuler
tura ajalğa attanatyn.
Kei kezderi üñgirdiñ qaqpağy səl aşylyp, onda otyrğan adamdar i̇eş
jerde oq atylyp jatqan joq pa i̇eken dep tyñ tyñdaityn jəne oqtyñ
dausyna
qarai
şaiqastyñ
barysyn
qadağalaityn.
Olar
respublikaşylardyñ oqty dürkin-dürkin, al rūialisterdiñ bir-birlep
atatynyn biledi. Dürkin-dürkin atylğan oq dausy kenet tyna qalsa, bül
rūialisterdiñ talqandalğanyn bildiretin; bir-birlep atylğan oq dausy
sembei, alystap bara jatsa, būl rūialisterdiñ jaudy quyp bara jatqanyn
añğartatyn. Aqtar talqandalğan dūşpandy ərdaiym ökşelei quatyn da,
kökter i̇eşqaşan qumaityn, sebebi i̇el olarğa qarsy bolatyn.
Būl jer astyndağy jauyngerler köp nərseden keremet habardar i̇edi.
Olardyñ bir-birimen qanşalyqty tez bailanysyp, qarym-qatynasy
qanşalyqty qūpiiä saqtalğanyna senudiñ özi qiyn. Olar köpir ataulyny
qiratyp, kölik ataulyny doğaryp tastasa da, bir-birine bərin habarlap, birbirin saqtandyru təsilin bəribir taba biletin. Bükil i̇elde, ormannan
ormanğa, auyldan auylğa, fermadan fermağa, laşyqtan laşyqqa, būtadan
būtağa özara almasyp tūratyn barlauşylar küzeti qoiylğan.
Bet pişini i̇eşqandai sezik tudyrmaityn añqau da añğal kelgen əldebir
mūjyq quys taiaqqa tyğyp şūğyl məlimet alyp, ötip kete beretin.
Qūryltai jinalysynyñ būrynğy müşesi Boetidu mūndai ökilderdi
jaña ülgidegi respublikalyq tölqūjatpen jabdyqtap tūrdy, oğan tek
kisiniñ aty-jönin ğana jazu kerek-ti. Bül opasyzdyñ qolynda mūndai
tölqūjattardyñ buma-bumasy boldy. Jūrt būl tölqūjattarmen bükil
Bretanda i̇emin-i̇erkin sairandap jürdi. Olardy tauyp ūstau mümkin i̇emes
i̇edi. Tört jüz myñnan asa adamğa belgili qūpiiä qasterlei saqtalyp keldi.
Köteriliske şyqqan ölkeniñ bir ğana ortaq jüikesi bardai, demek,
Bretan şeñberinde jerdiñ qandai da bir nüktesindegi terbelis onyñ ön
boiyn şarlap ötetin. Habar būl ölkege közdi aşyp-jūmğanşa jaiylatyn.
Būğan qūstardyñ bir qatysy bar-au dep oilauğa da bolatyndai. "Olarda
telegraf barğa ūqsaidy" dep jazdy respublikaşyl generaldardyñ biri.
Ər qauymnyñ öz jetekşisi boldy. Meniñ əkem osy soğysqa qatysqan
adam, demek, men būl soğys turaly kuəgerdiñ sözimen aityp bere alamyn.
V. Olardyñ ömiri soğyspen ötedi
Jūrttyñ köbisi naizamen qarulanğan. Degenmen tym təuir añşy
karabinder de barşylyq. Bretan brakonerleri men kontrabandisterinen
asqan atqyş bolğan i̇emes. Olar jürek jūtqan öjet jauyngerler i̇edi. Üş
jüz myñ adamdyq jasaq qūru turaly dekret alty jüz derevniada dabyl
qaqtyrdy. Ört jan-jaqtan bir mezgilde laulai köterildi. Alğaşqy kürkir
1792 jyly-aq 8 şildede qūlazyğan Ker-bader jazyğynda i̇estildi.
Rūialister qyryp-jūiamyz dep qoqan-loqy jasap, qolyna qaru ūstai
alatyndardyñ bərin bas köteruge məjbür i̇etti. Jūrtty japatarmağai
köteruge pəlendei küş jūmsaudyñ keregi de bolmady. Respublikağa ant
bergen qaidağy bir əulie əkei jihaz sauytyna qara mysyqty küni būryn
salatyn da, namaz kezinde mysyq əlgi jerden kenetten sumañ i̇etip şyğa
keletin. Şarualar: "Albasty! Albasty!" dep aiğailasyp, töñirek bir
adamdai aiağynan tik tūratyn. Uağyz oryndary osylaişa ört oşağyna
ainalyp jatty.
Ər bülikşi kökterge şabuyl jasau üşin de, qaşqanda or-ordan qarğyp
ötu üşin de özimen birge on bes futtyq ūzyn syryq alyp jürdi. Mūny ol
ūrysta da paidalanatyn. Ūrys dalasynda, tipti jappai alys-jūlys
nemese şabuyl kezinde de, şarualarğa krest ne şirkeu ūşyrai qalsa, beri
jürelei otyryp, zulağan karteç astynda namaz oqityn, söitip, tiri
qalğandary namaz oqyp bolysymen jauğa dürse qūia beretin. Olar
myltyqtaryn jügire oqtap, zor şeberlik tanytatyn.
Olardy nege de nandyruğa bolar i̇edi. Qaidağy bir dinbasy olarğa
taramyspen küni būryn tañyp tastalğandyqtan, moinyna qyzyl jolaq iz
tüsken i̇ekinşi bir dindardy körsetip, "Mine, gilotina basyn kesken adam
qaita tirilipti" dese, analar ilanyp qalatyn. Qanşama keremet nərse
bolsa da, ketken su qarañğylyq deseñizşi!
Olardyñ keide seriligi de ūstap ketetin. Mysaly, olar keskilegen
qylyş
astynda,
uysynan
tuyn
şyğarmai
ölip
ketken
respublikaşylardyñ tu ūstauşysy Feskini syi-siiäpatpen jerledi. Ilkide
olar zeñbirekten qorqatyn, sodan soñ oğan şoqparmen taisalmai tap
beretindi şyğardy, tipti oqta-tekte tötep berip, betin qaitaryp ta jürdi.
Olardyñ alğaşqy oljasy özderi "Uağyzşy" dep atap ketken tamaşa qola
zeñbirek boldy. Sodan keiin olar dini soğystardan qalğan üstine əulie
qyzdyñ sureti oimyştap salynğan i̇ekinşi bir zeñbirekti qolğa tüsirdi. Būl
zeñbirekti olar "Mari-Anna" dep atady. Olardy Fonteneden türip
şyqqanda "Mari-Annany" tartyp alğan, onda onyñ töñireginde taban
taidyrmastan alty jüz şarua jan tapsyrğan.
Keiinirek olar Fonteneni qaita alyp, "Mari-Annany" kaita qolğa
tüsirdi de, ony gül şoğymen bezendirip, jolşybai kezdesken əielderdiñ
bərine süigizip, gerbili liliiäsy bar jelbiregen tu astynda öz lagerine
əketti. Biraq i̇eki zeñbirek, sonan soñ tipti tört zeñbirek te azdyq i̇etti.
Nandeiänyñ i̇eki kösemi böreneden tolyp jatqan zeñbirek jasap,
kanonirlerdiñ ornyna soldattardyñ qaraqşysyn qoiyp, özderi məz bola
külgen osy "artilleriiänyñ" kömegimen birde kökterdi şeginuge məjbür
i̇etken. Bül olardyñ i̇eñ jarqyn kezeñi - tabysty kezeñi bolatyn. Keiinnen
olar ağylşyn tañbasy soğylğan i̇eki zeñbirekti ūrys dalasyna
masqaralyqpen tastai qaşty. Ol kezde Angliiä Frantsiiä printsterine aqşa
men qaru-jaraq berip kelgen. Bülikşiler "Jasasyn ağylşyndar!" dep atoi
salatyn.
Dūşpan qalalaryn basyp alğanda tonauşylyq ta bolmai tūrmaityn.
Qūdaişyl şarualar baukespe ūry bolyp aldy. Vandeiälyqtar Şoleni
tonap, Şallandy tas-talqan qyldy. Granvilde sətsizdikke ūşyrağan soñ
olar Vil-Deniñ bytşytyn şyğardy. Kökterge qosylğan şarualardy
"iakobinşil qūiyrşyqtar" dep atap, örşelene qyryp joidy. Olar ūrys
saludy soldattarşa, kisi bauyzdaudy qaraqşylarşa jaqsy köretin. "Juan
qaryndardy", iağni qala burjualaryn atyp öltirgende masairap,
rahattanyp qalatyn: mūny olar "köñil köteru" dep ataityn. Fonteneniñ
janynda olardyñ pəteri bir qartty tūrğan ornynda qylyşpen turap
saldy. Sen-Jermensiur-İlde olardyñ bir kösemi, dvorianin, auyl
qauymynyñ prokuroryn myltyqpen atyp öltirip, sağatyn qaltasyna
salyp aldy. Maşkulde respublikaşylardy əlsin əli, künine otyz adamnan
joiyp otyrdy. Bül bes aptağa sozyldy. Ölimge kesilgen otyz adamnyñ
osyndai ər legi "taspiyq" dep atalatyn. Olardy künilgeri qazylğan orğa
teris qaratyp qoiyp atatyn. Atylğandar orğa keide şalajansar küide
qūlaityn, biraq olardy bəribir kömip tastaityn. Bir respublikaşyldyñ,
okrug prezidentiniñ i̇eki qolyn sausaq tübinen aramen kesip tastağandary da
bar. Respublikaşyl tūtqyndardyñ qolyna şeti qiğyr kisen kigizetin.
Olardy añşylardyñ kerneiin tartyp, qala alañdarynda on-ondap öltirip
jatty. Şaretti qosa örtep jiberdi. Ras, ol kezde respublikaşyl Karre de
raqymsyz boldy... Aq terrorğa kökter de terrormen jauap berdi.
Vandeiä armiiäsynda bir jüz i̇elu tört diviziiä boldy. Bül əskerler
dūşpandy dūrys qorşai biletin. Olardyñ bir künde respublikaşylardyñ
on tört lagerin talqandap ülgergeni de bar.
Būl adamdarğa myltyq patrony on somnan qymbat i̇edi. Li olar oz
şatyrynan köz jazyp qalğanda balaşa i̇eñireitin. Olar ūrys dalasynan
qaşuğa Uialmaityn. Mūndaida kösemderi: "Başmaqty laqtyryñdar, tek
myltyqty saqtai köriñder!" dep aiğailaityn. Oq-dəri jetpei qalğanda
olar namaz oqyp, respublikaşyl artilleriiänyñ oq-dəri jəşikterin
tonauğa attanatyn. Keiinirek vandeiälyqtar ağylşyndardan myltyq
dərisin sūraityn boldy. Olar jaralylaryn biık i̇egin arasyna nemese
paporotnik işine jasyratyn, al ūrys bituge taianğanda olardy alyp ketuge
izdep keletin. Əskeri forma degenniñ i̇eş keregi bolmady. köpşiligi jyrymjyrtyq kiımmen jürdi. Bəri - şarualar da, dvoriandar da - qolğa ne tüsse,
sony kidi. Bəriniñ üstinde .aq belbeu men bant tağylğan bökebai bolatyn.
Əsker bastyqtary da soldattar sekildi köbinese nadan keletin.
Atamandary birin-biri köre almaityn. Qyrdan kelgen jetekşiler: "Taulyq
jetekşiler qūrysyn!" dep aiğailaityn. Olardyñ atty əskeri boldy əri
ony qūrudyñ özi qiyn da i̇edi. Olardyñ keibiri ūldaryn beruge əzir bolğan,
at sūrai qalsa, mañyna jolatpaityn. Olarda qaru-jaraq degende öñşeñ
şalğy, syryq, aiyr, i̇eskili-jañaly myltyq, añşynyñ kezdigi, istik, ūşy
temir nemese ainala i̇ege qadalğan şoqpar bolatyn. Keibiri moinyna adam
süieginen krest tağyp jürdi. Olar tūs-tūstan - ormannan, döñ astynan,
sai-saladan - tūtqiyldan atoi sala ūmtylyp, dūşpandy qorşap alatyn,
myltyqpen atqylap, naizamen tüirelep, qylyşpen keskileitin de, demde
jan-jaqqa bytyrai qaşyp, joq bolatyn.
Respublikaşyl qalalardyñ üstimen ötkende olar i̇eñ aldymen
Bostandyq ağaşyn tüp-tamyrymen jūlyp tastap, örtep jiberetin de,
janyp jatqan otty ainalyp, qol ūstasa bi bileitin. Bəriniñ aila-təsili
tünde jortatyn jyrtqyş añdardyñ aila-təsilindei i̇edi. Vandeiälyqtar
ədette ərdaiym tūtqiyldan qimyldaityn. Olar ün-tünsiz, mülde sybys
şyğarmastan, birde-bir būtaqty qozğamai, jolşybai şöpti japyrmai on
bes le jüre alatyn. Keş tüsisimen atamandar i̇erteñge, qai jerde
respublikaşyl küzetterge tap beru jöninde kelisu üşin əskeri keñeske
jinalatyn, bərin kelisip alğan soñ bükil otriad myltyqtaryn oqtap,
namazdaryn oqyp, sonsoñ başmaqtaryn şeşetin de, demin işten ala,
qarañğyda jemtik añdyğan mysyqşa tysyr bildirmei, orman-toğailardyñ
arasymen şūbai jöneletin.
Köteriliske attanğan Vandeiäda əielder men bala-şağany qosqanda
keminde bes jüz myñ adam bar-tūğyn.
Olarğa federatsiiäşylar kömektesti. Jironda Vandeiänyñ sybailasy
bolğandyqtan, bülikti qozdyra, otqa mai tamyzyp otyrdy.
Özi i̇eki Vandeiä: orman işinde ūrys salğan ülken Vandeiä jəne būta
arasynda ūrys salğan kişkentai Vandeiä bolatyn. Osynysyna qarap
Şaretti* Jan Şuannan ajyratuğa boluşy i̇edi. Baskeser Şaret markiz
degen titulmen, korol əskerleriniñ general-leitenanty degen şenmen
jəne əulie Liudovik ordenimen nagradtalğan-dy. Jan Şuan sol Jan Şuan
küiinde qaldy.
Nağyz Vandeiä - öz üiinde qalğan Vandeiä: mūnda ol soqqy da
darytpaityn, ūstatpaityn da. Öz jerinde vandeiälyq əri i̇eginşi, əri
kontrabandist, əri soldat, əri brakoner, əri i̇erikti atqyş, əri şoşqa
bağuşy, əri qoñyrau qağuşy, əri beibit tūrğyn, əri tyñşy, əri qanişer,
əri taspiyqşy, əri ormandağy haiuan ispettes. Biraq Vandeiä şeñberinen
şyğuğa tyrysqan əreket jeñiliske ūşyratuğa tiıs i̇edi.
Vandeiä köterilisi sətsizdikke ūşyrady da.
Bükil Vandeiä soğysynyñ mənin tuğan auyl jəne otan degen i̇eki sözden
ūğynuğa bolady. Būl - i̇eki ideiänyñ - jergilikti jəne barşağa ortaq
ideiänyñ dūşpandyğy. Būl auyl tūrğyndarynyñ patriottarğa qarsy
şyğuy. Būl - meñireu tükpirdegi katoliktik qauym ūldarynyñ otan
perzentterine qarsy şyğuy.
VI. Vandeiä Bretannyñ tübine jetti
Bretan - i̇ejelgi bülikşi. Ol revoliutsiiämen nemese monarhiiämen,
respublikanyñ ökil delegattarmen nemese gertsogtarmen jəne perlermen,
korolderdiñ əmirşilerimen küressin, qağaz aqşa şyğaruğa qarsy nemese
tüz salyğyna qarsy küressin, korolge qarsy nemese koroldi jaqtap
köteriliske şyqsyn - bəribir sol baiağy Bretan soğysy: jergilikti ruhtyñ
ortalyq ruhpen soğysy boldy.
İeski Bretan provintsiiälaryn ağynsyz toğanmen salystyruğa bolatyn:
bül tūiyq su qasarysa aqpaityn, üstinen i̇esip ötken jel ony salqyndata
sergitpeitin, qaita lailai tüsetin. Korol ökimetiniñ ne respublikaşyl
ükimettiñ tarapynan bolsyn, ortalyq Parij ərdaiym türtki bergen saiyn
bül türtki bostandyqqa ne ozbyrlyqta qarsy bağyttalsa da - Bretan odan
jañalyqty sezine öre türegeletin. "Mazamyzdy şūqymañdar! Bizden keregi
ne senderge?" dep dala tūrğyny aiyrğa, al toğai tūrğyny karabinge
jarmasatyn. Netken tassañyraulyq. Netken sūrqiiä tüsinbestik.
Vandeiä joq nərse üşin özin-özi qylğyndyryp, egoizmge bola özin-özi
qūrbanğa şalyp keldi, qaltqysyz qaharmandyğyn i̇esepsiz, strategiiäsyz,
taktikasyz, josparsyz, maqsatsyz, jauapsyz, bassyz qorqaqtarğa bola
jūmsady. Özin jaryqtan tasalau üşin qarañğy qapas mūnara tūrğyzuğa
talpyndy; nadandyq aqiqatqa, parasatqa, qūqyqqa, ədildikke, bostandyqqa
tabandylyqpen, aqymaqtyqpen əri tañğajaiyp qarsylyq körsetip keldi.
Vandeiä - segiz jyl boiy Frantsiiäğa töngen qauip; küizelgen on tort
departament, oirandalğan dala, typ-tipyl bolğan i̇eginjai, otqa oranğan
derevnialar, qirağan qalalar, tonalğan baspanalar, qyrylğan əielder men
balalar, saban töbede lapyldağan alau, jürekke sūğylğan semser, örkeniet
qūbyjyğy, ağylşyndardyñ maiağy - būl soğystyñ, əke öltiruge
i̇esuastyqpen jasalğan būl sūmpaiy qastandyqtyñ siqy osyndai i̇edi.
Əitse de, jalpy alğanda, Bretandy jauyp kelgen i̇ejelgi qara tünekti
jan-jaqtan seiiltudiñ jəne osynau it tūmsyğy ötpes Bretan jyñğylyna
nūr şaşudyñ qajettigin dəleldep, Vandeiä progress isine qyzmet i̇etti.
Apattyñ kei-keide sūmdyq joldarmen bərin de jaqsylyqqa megzeitin
qasieti bolady.
İekinşi kitap
ÜŞ BALA
I. Azamat soğysy men otbasynyñ soğysy
1793 jyldyñ jazynda jaimaşuaq şilde küni ymyrt jabyla
Bretandağy kişigirim meimanhananyñ janyna bir salt atty kelip
toqtady. Meimanhana Pontorsonğa kireberiste tūratyn jəne osydan bir
jyl ğana būryn onyñ mañdaişasynan "Kişkentai böşkeden qūiyp
satylatyn jaqsy sidr" degen jazudy oquğa bolatyn.
Ūzaqty kün ystyq bolğanmen, keşke taman salqyn samal tūrdy.
Jolauşynyñ üstinde atynyñ jauyryn jauyp tūrğan keñ plaş,
basynda üş tüsti kokardasy bar keñ i̇etekti qalpaq. Mūnyñ özi üşin üş
tüsti kokardağa tosqauyl qūratyn jəne ony būryş-būryştan nysanağa
alatyn bül i̇elde ülken batyldyq i̇edi. Jağadan ilgektelgen plaştyñ i̇etegi
jaiylyp, i̇eki qolyn bos qaldyrğan. Sondyqtan saby bar i̇eki pistolet
qystyruly üş tüsti belbeui anyq körinedi. Plaştyñ i̇etegi astynan
qylyştyñ ūşy şyğyp tür.
Pysqyra kelip toqtağan attyñ aldynan meimanhana i̇esigi aşyldy da,
tabaldyryqta qolyna şam ūstağan qojaiyn körindi. Bül aula işi əli
jaryq, al bölme işi qarañğy tarta bastağan mezgil bolatyn.
Qojaiynnyñ közi aldymen kokardağa tüsti:
- Siz osynda aialdaisyz ba, azamat? - dep sūrady ol
- Joq, ketem.
- Qaida barmaqsyz?
- Dolge.
- Odan da keiin qaityñyz, ne osynda qona ketiñiz.
- Nege?
- Nege deseñiz, Dolde qyrqys bolyp jatyr.
- Solai ma? - dedi jolauşy sabyrmen. - Atyma sūly berersiz, - dep qosa
aitty ol
Qojaiyn astau əkelip, bir qap sūly saldy da, attyñ auyzdyğyn aldy.
At pysqyrynyp qoiyp, jemge kiristi.
Əñgime qaitadan bastaldy:
- Qai jaqtan kelesiz?
- Parijden.
- Tura kelesiz be?
- Joq.
- Bəse, jol bitkendi jailap alypty. Biraq poşta əli jürip tūrady.
- İə, Alansonğa deiin. Alansonnan bermen qarai salt jüruge tura
keldi.
- Dem alyp, tynyqqanyñyz jön bolar, azamat. Aitqan aqyldy alyñyz.
Jolsoqty bolyp, şarşağan şyğarsyz. Atyñyzdy qarañyzşy, əbden
boldyrypty.
- Attyñ boldyruğa qaqysy bolmağanmen, adamnyñ şarşauğa qaqysy
joq qoi.
Traktirşi beitanys adamğa şūqşiiä qarady. Şaşyn boz qyrau şalğan
bül adamnyñ jüzi baisaldy da suyq körindi. Sodan soñ traktirşi i̇elsiz
jol boiyna köz tastai:
- Sonda japadan-jalğyz ketpeksiz be? - dep sūrady.
- Janymda küzetim bar?
- Qaidağy küzet.
- Qylyş pen pistolet şe?
Qojaiyn su toly şelek əkelip, attyñ aldyna qoidy. At su işip
jatqanda ol beitanysqa basynan aiağyna deiin barlai qarap, işinen: "özi
əulie əkeige ūqsaidy i̇eken" dep oilady.
Jolauşy tağy til qatty:
- Osy siz Dolde qyrqysyp jatyr dediñiz-au?
- İə. İendigi bastalğan şyğar.
- Kim-kimmen qyrqysyp jatyr?
- Būrynğylar būrynğylarmen.
- Ne dediñiz?
- Būrynğylardyñ biri respublika üşin, i̇ekinşisi korol üşin
qyrqysyp jatyr.
- Korol i̇endigi joq qoi.
- Bar, biraq ol əli şaqadai jas... Əri i̇eñ qyzyğy sol, əlgi būrynğylar
dep otyrğan i̇ekeuim -bir-birine tuys.
Beitanys zeiin sala tyñdady. Traktirşi söilei berdi:
- Biri - jas jigit te, i̇ekinşisi - qart. Nağaşysy - rūialist te, jieni patriot. Nağaşysy aqtardy basqarsa, jieni kökterdi basqaryp jür. Pəli,
i̇ekeui bir-birine i̇ese jiberer i̇emes! Ölispei-berispes küres degeniñ osyndaiaq şyğar.
- Ölispei-berispes küres deisiz be?
- İə, azamat. Mine, olardyñ bir-birine qandai iltipat bildirip jatqanyn
qarañyzşy. Mynau habarlandyrudy körip tūrsyz ba? Mūndai
jarnamalardy qart markiz qandai təsilmen bolsa da jer-jerge: üi
bitkenge, terekterge japsyryp jür, tipti meniñ i̇esigime de japsyryp
ketkeni.
Traktirşi şamdy i̇esiktiñ jaqtauyna japsyrylğan bir paraq qağazğa
jaqyndatty da, jarnama öte iri ərippen jazylğandyqtan jolauşy ony
attan tüspei-aq oqyp şyqty:
"Markiz de-Lantenak öz jieni vikonit Govenge, i̇eger özi, iağni markiz
vikontty səti kelip qolyna tüsirse, ony dereu atyp tastauğa būiryq
beretinin i̇eskertudi abyroi sanaidy".
- Al mynau soğan jauap,- dedi tağy da traktirşi. Ol art jağyna
būrylyp, i̇esiktiñ qarsy jaqtauyna jelimdelgen jarnamağa qolşam
jaryğyn tüsirdi. Jolauşy ony da oqyp şyqty:
"Goven Lantenakqa i̇eger ol, iağni Lantenak qolğa tüse qalsa, atyp
tastalatynyn i̇eskertedi".
Traktirşi sözin tağy sabaqtady:
- Keşe būl i̇esikke birinşi qağazdy, al bügin tañerteñ i̇ekinşisin
japsyryp ketipti. Körip tūrğan şyğarsyz, jauap özin köp tostyrmapty.
Beitanys öz-özimen söileskendei kübirlep, birdeñe dedi. Ony
meimanhana iesi i̇estise de, tüsine almady:
- İə, būl azamat soğysynan beter qiyn nərse - bül otbasynyñ soğysy.
Jaqsy, solai-aq bolsyn. Halyqtardyñ ūlağatty örleui arzanğa tüspeidi.
Sony aitty da beitanys i̇ekinşi habarlamadan közin aiyrmastan, qolyn
qalpağyna taiap, izet körsetti. Traktirşi sözin jalğai berdi:
- Bar gəp mynada, azamat. Biz, qala tūrğyndary men ülken auyl
tūrğyndary, revoliutsiiäny jaqtaimyz, al şarualar bolsa oğan qarsy
soğysyp jatyr nemese, dūrysyraq aitqanda, biz, qala tūrğyndary frantsuzdarmyz da, olar - bretandyqtar. Būl - mūjyqtardyñ qala
tūrğyndarymen soğysy. Olar bizdi "juanqaryndar" dese, biz olardy
"meşeuler" deimiz. Dvoriandar men dinbasylar solardyñ jağynda.
- Bəri birdei i̇emes, - dep bölip jiberdi ony beitanys.
- Ərine, azamat, bəri birdei i̇emes, vikont markizge qarsy şyğyp
otyrğan joq pa, əne? Söitti de, ol işinen: "şamasy, dinbasymen söilesip
tūrmyn-au" dep oilap qoidy.
- Sonda olardyñ qaisysy basym bop jür? - dep sūrady beitanys.
- Əzirge vikont. Biraq bül oğan oñaiğa tüser i̇emes. Qart mūqalmas
şaqpaq tastai. İekeui de osyndağy dvoriandar - Govender tūqymynan.
Olardyñ tūqymy i̇eki tarmaqqa ajyrap ketken. Ülken tarmaqtyñ basşysy
markiz de-Lantenak ta, kişisiniñ basşysy - vikont Goven sanalady. İendi
osy i̇eki būtaq özara qyrqysyp jatyr. Ağaş bolsa öitpes i̇edi, kisi bolğan
soñ söitedi de. Anau markiz de-Lantenak - Bretandağy myqty: şarualar
ony yqpaldy kniaz dep biledi. Jağağa tüsui mūñ i̇eken, əp-sətte segiz myñ
adam qosylyp ülgerdi. Bir aptadan keiin üş jüz qauym köterildi. Ol tym
qūrysa ūltaraqtai jağalaudy basyp alar bolsa, ağylşyndar jetip kelmek.
Baqytymyzğa qarai, onyñ jien nemeresi Goven kelip ülgerdi. Şynynda
da, tañdanarlyq jəit i̇emes pe? Ol respublikaşyl otriadqa komandalyq
i̇etedi; nağaşy atasyn toqtatyp ta tastady. Al onyñ üstine, tağy da
baqytymyzğa qarai, Əlgi Lantenak dep otyrğanymyz birde qyruar
tūtqyndy qyryp-joiyp, onyñ işinde i̇eki əieldi atyp tastauğa būiyrypty.
Olardyñ biri - jesir əieldiñ üş balasy bar i̇eken, olardy sonyñ aldynda
ğana bir Parij batalony bauyryna salypty. İendi sol batalon aqtardyñ
üreiin ūşyryp, i̇eşkimge raqymşylyq jasamai jürgen körinedi. Bül Qyzyl Börik batalony. San jağynan i̇endigi az bolğanmen, parijdikter
degeniñ öjet halyq i̇emes pe? Olar Goven komandalyq i̇etetin otriadtyñ
qūramyna i̇enipti. Olarğa i̇eşkim de tötep bere alar i̇emes. Olar əlgi əielder
üşin kek alyp, balalardy qūtqarmaq desedi. Lantenaktyñ balalardy qaida
jibergenin tiri jan bilmeidi: Parij grenaderleriniñ zyğyrdany qainap
jürgeni de sol. Bül jerde balalar aralaspasa, kim bilsin, soğys mülde
basqa sipat alar ma i̇edi, qaiter i̇edi. Vikont - i̇erjürek əri gamaşa jigit, al
qartyñ - nağyz qūbyjyq... Dəm tatsañyzşy, azamat?
- Rahmet. Meniñ nanym da, bir qūty şarabym da bar. Odan da Dolde ne
bolyp jatqanyn aitsañyz.
- Jağdai mynadai. Goven jağalaudağy armiiänyñ otriadyna komandalyq
i̇etedi. Lantenak bolsa, tömengi Bretan men tömengi Normadiiäny köterip,
ağylşyndarğa qaqpa aşyp, qatarynda i̇eki jüz myñ şarua bar ūly Vandeiä
armiiäsyn jiyrma myñ soldaty bar qosymşa ağylşyn korpusymen
qoldamaq boldy. Goven būl jospardy aqsatty. Ol bükil jağalaudy
iemdenip alyp, i̇endi Lantenakty i̇eldiñ tükpirine, al ağylşyndardy teñizge
tyqsyryp keledi. Lantenak juyrda ğana osynda jürgen-di, biraq Goven
ony şegindirip tastady. İendi onyñ taktikasy - aqtardy Fujer ormanyna
quyp tyğyp, sonda qorşauğa alu. Būğan deiin bəri de oidağydai kele
jatyr i̇edi. Keşe Goven öz otriadymen osynda boldy. Kenet süsty habar
keldi: əkki jauynger əlgi qart oida joq jerden orağyta ötip, Dolge bet
tüzepti. İeger ol Doldi alyp, Mon-Dol tauyna batareiä ornatsa, al onyñ
zeñbiregi barşylyq, onda jağalaudyñ biraz böligi sonyñ qolyna köşedi de,
ağylşyndardyñ kelip tüsui oñailaidy. Onda bəriniñ qūryğany. Biraq
Goven de basy bar adam. Uaqyt tyğyz-taiañ bolğandyqtan, ol i̇eşkimmen
keñespei, i̇eşqandai nūsqaudy kütip jatpastan jalma-jan dabyl qağa,
otriadyn jiyp, attaryn i̇erttep, zeñbirekterdi jeguge əmir i̇etti de, atyna
qarğyp mine, Lantenaktyñ qarsy aldynan tūra ūmtyldy. İendi Bretannan
şyqqan būl i̇eki bas Dolde tüiispek. Soqtyğystyñ küşti boluy əbden
yqtimal! İendigi i̇ekeui de sonda.
- Al Dolge qanşa uaqytta jetuge bolady?
- Jügi bar otriad keminde üş sağat jüredi. Al bizdiñ adamdar jetken de
şyğar.
Beitanys əldenege qūlaq türe, ün-tünsiz biraz tūrdy da, sonan soñ:
- Onyñyz ras, zeñbirek dausyn i̇estip tūrğandaimyn, - dedi.
Traktirşi de qūlağyn tikti:
- İə, azamat, mynau zeñbirek pen myltyqtyñ dausy: qalai tarsyldap
jatqanyn i̇estip tūrmysyz?.. Şynynda da, osynda tünei ketkeniñiz abzal
şyğar. Onda sizdi qūşaq jaia qarsy alğaly tūrğan i̇eşkim joq.
- Ainaluyma bolmaidy. Jüruim kerek.
- Mūnyñyz bekerşilik-aq. Şaruañyzdyñ qandai i̇ekenin bilmeimin,
biraq ol jaqqa baru -tym qauipti, sondyqtan gəp düniedegi i̇eñ qymbat
nərseñiz siiäqty birdeñede...
- Gəptiñ dəl sonda bolyp tūrğany, - dep söz qystyrdy salt atty.
- Mūnyñ, məselen, ūlyñyzğa qatysy bolsa...
- Solai deuge de bolady.
Traktirşi oğan barlai qarap, kübir i̇etti:
- Apyr-ai, ə, mağan bül azamat dinbasy siiäqty körinedi de tūrady.
Sonan soñ az-kem oilanyp: - Aitpaqşy, əulie əkeilerdiñ de balasy
bolady ğoi, - dep qaldy.
- Atymnyñ auyzdyğyn salyp jibergeisiz, - dedi oğan beitanys. Sūlyñyz üşin qanşa bere jaqpyn? - Söitip, ol i̇esep aiyrysty.
Traktirşi astauy men şelegin jinap qoiyp, tağy da onyñ qasyna
keldi:
- Qaitkende de barmaq bolyp bel şeşken i̇ekensiz, i̇endeşe, keñesime
qūlaq asyñyz. Siz, sirə, Sen-Maloğa baratyn şyğarsyz. Onda Dolge
barmai-aq qoiyñyz. Sen-Maloğa i̇eki jol bar: biri - Dolge aparady,
i̇ekinşisi - teñiz jağasymen jüredi. İekinşisi birinşisinen tipti de ūzaq i̇emes.
Osy joldyñ aiağyna deiin barsañyz, torapty köresiz: ol jerde i̇eki
airylady. Solğa, Dolge būrylsañyz, qainağan ottyñ işinen bir-aq
şyğasyz. Şatystyryp almañyz, solğa i̇emes, oñğa alyñyz.
- Rahmet sizge, - dedi de, beitanys atyn tebinip, jürip ketti.
Qas qarauytqan kez i̇edi: traktirşi odan tez köz jazyp qaldy da, anau
lezde tün qarañğysyna süñgip, ğaiyp boldy.
Beitanys jol aiyryqqa jete bergende traktirşiniñ:
- Oñğa alyñyz! - degen dausy alystan talyp jetti. Ol solğa būryldy.
II. Dol
Ol kezde Dol qala i̇emes, köşe - ülken i̇eski köşe i̇edi. Ondağy üilerdiñ
bərinde kolonna bolatyn jəne olar tüzu, bir sappen i̇emes, qalai bolsa
solai, qiqy-şiqy ornalasqan-dy: bireuleri alğa şyğyñqyrap, i̇ekinşileri
köşe boiyn irkes-tirkes i̇etip, şeginşektei salynğan. Ainalasy mülde
aşyq bolğandyqtan, qabyrğasyz, qaqpasyz bül qala qorşauğa tüsse, tötep
bere almaityn: biraq qorşauğa basty köşe şydaityn. Osydan i̇elu jyl
būryn-aq köruge bolatyn onyñ şyğyñqy fasadgary jəne köşeniñ ön
boiyna sozylyp jatqan i̇eki qatar kolonnalar ony qorğanysqa qolaily i̇etip
tūrdy. Üi bitken qamal tərizdi: ər üidi ūrys sala basyp aluğa tura keletin.
Köşeniñ orta tūsynda i̇eski bazar bar-tūğyn.
Meimanhana qojaiyny dūrys aitqan i̇edi: ol beitanyspen söilesip
tūrğan sətte Dolde keskilesken aiqas jürip jatty. Qalany tañerteñgilik
qolyna alğan aqtar men tünde tap bergen kökter arasynda ə degennen-aq
sūmdyq jekpe-jek bastaldy da ketti. Küş teñ i̇emes i̇edi: aqtar alty myñ da,
kökter bir jarym myñ-aq bolatyn. Biraq tamaşa şabuyl jasap jatqan - az
jağy.
Bir jağynan irkes-tirkes tobyr, i̇ekinşi jağynan syptai tüzu şep
qimylğa kirisken. Bir jağynda - bylğary kürtesine İsustyñ jüregi
örnektep salynğan, döñgelek qalpağyna aq lenta bailauly, jeñine
hristian dininiñ ğaqliiälary jazylğan, qorjynynda taspiyğy, köpşiligi
aiyrmen jəne naizasyz karabinmen qarulanğan, arqanmen zeñbirek
süirelep jürgen, naşar kiıngen, tərtipsiz, biraq nağyz qaisar, bərine bas
tiguge bar alty myñ mūjyq. İekinşi jağynda - üş tüsti kokardasy bar üş
būryşty bas kiım, qaiyrma jağasy bar stegi ūzyn kamzol kigen, üstin
belbeumen aiqyş-ūiqyş tañyp alğan, jez sapty aibaltasy men naizasy
ūzyn myltyğy bar, bəri əbden jattyqqan, sap saqtaityn, tərtipke
moiynsūnatyn jəne ūrysta betinen qaitpaityn, sanaly adamşa bağyna
biletin, qajet bolsa əskerge komandalyq i̇ete alatyn bir jarym myñ soldat.
Olar da i̇eriktiler, kiımderi dal-dül bolğanyna əri i̇etiksiz jürgenine
qaramastan Otan i̇eriktileri. Monarhiiä jağynda -mūjyqtar da, revoliutsiiä
jağynda - jalañaiaq batyrlar.
Bül şağyn armiiälardyñ ərqaisysynyñ jan-jüikesi - öz kösemi:
rūialisterde - kart, respublikaşylarda - jas jigit boldy. Bir jağynda Lantenak ta, i̇ekinşi jağynda - Goven.
Goven otyz jasta i̇edi. Qapsağai dene, əulieşe baisaldy közqaras,
balaşa aqjarqyn külki - boiyna tən qasietteri osyndai. Ol işpeitin,
temeki tartpaityn, balağat söz aitpaityn jəne qūdaiğa da tabynbaityn.
Joryq kezinde ol tyrnağyn, tisin jəne tamaşa qolañ şaşyn taza ūstauğa
qam jeitin: al aialdağan jerde oq tesken jəne şañ tūtyp, ağaryp ketken
əskeri mundirin özi qağyp-silkip jatqany. Ūrystyñ qainağan ortasyna
i̇elden būryn qoiyp ketip jürse de, bir ret jaralanyp körgen i̇emes. Onyñ
biiäzy dausy kereginde komanda bergende öktem de qatty şyğatyn.
Soldattarğa ülgi-önege bola jürip, ol plaşyna oranyp, ədemi basyn tasqa
qoiyp jerde, jel ötinde, jauyp tūrğan jañbyr astynda, qar üstinde jata
beretin. Bül qaharman əri pək jan i̇edi. Şabuylğa şyğarda özgerip sala
beretin: jaişylyqta əieldei Uiañ jigit ūrys kezinde tütep ketetin.
Mūnyñ üstine ol oişyl əri filosof, jas kemeñger bolatyn.
Frantsuz revoliutsiiäsynyñ bastapqy kezinde būl jigit birden suyrylyp
şyqty.
Onyñ özi qūrğan otriad kişigirim armiiä ispetti i̇edi. Ol jaiau jəne atty
əskerden tūratyn: onyñ janynda barlauşylar da, saperler de, üş
zeñbiregi bar artillerister de boldy. At jegilgen üş zeñbirek otriadtyñ
jüris-tūrysyna qiyndyq keltirmesten, qaita küş qosatyn.
Lantenak ta jaqsy əskerbasy, ol, tipti jieninen de asyp tüskendei.
Odan əri sağyraq əri batylyraq. Qart jauyngerler qainağan ömirden
alystap ketkendikten, jas jauyngerlerden göri salqynqandylau jəne
qabirge jaqyndau bolğandyqtan batylyraq keledi. Olardyñ nesi ketpek?
Aianary joqqa tən. Lantenaktyñ şekten şyqqandai batyl əri əbden
oilastyrylğan taktikasynyñ syry da osynda. Biraq qart pen jas
jağalasqan osynau jekpe-jekte jalpy alğanda jəne ərdaiym derlik Goven
basym tüsip otyrdy, mūnyñ sebebi, sirə, onyñ joly bolğyştyğynda
şyğar. Baqyttyñ qandaiy bolsyn, onyñ işinde jauyngerlik baqyt ta
jastyqqa tiesili ğoi.
Jeñis i̇ekeş jeñis te azdap əiel qylyqty.
Lantenak, birinşiden, ūrystarda özin jeñip jürgeni üşin, i̇ekinşiden,
özine tuys bolğandyqtan Govendi jek körip ketti. Auzynan ana süti keppei
jatyp, bül boqmūrynyñ sobinşi bolu ne teñi i̇eken? Osynau auzynan uyzy
keppegen jas, şəuildegen küşik, öziniñ jien nemeresi, tipti nemeresiniñ özi
derliktei tuysy, bala süimegen markizdiñ mūrageri iakobinşi bola
qalypty... "Qolyma tüsip kör tek, it terisin basyña qaptataiyn!" dep
qūiady bül nağaşysy, dəlirek aitsaq, atasy.
Respublika Lantenak jöninde beker qobaljymağan i̇edi. Onyñ frantsuz
jağalauyna tüsui mūñ i̇eken, aldynan bər-bəri dir-dir qaqty. Köteriliske
attanğan Vandeiäda onyñ i̇esimi jarylğan oq-dəridei jañğyra i̇estilip, ol
kindik ortağa ainaldy. Barşa jūrt özara bəsekelesetin, ərkim öz būtasyn
tasalap, öz saiynda būğyp jatatyn mūndai köteriliste köpşilik
moiynsūnatyn adam paida bolsa, bytyrap jürgen jekelegen atamandar
ortaq is üşin bas qosyp, toptasatyn. Orman-toğaiğa jasyrynyp jatqan
barlyq şarua otriadtarynyñ kösemderi Lantenakqa qosyldy da, bəri alysy da, jaqyny da - soğan bağyndy.
Lantenak dūrys soğysty partizandyq soğyspen ūştastyrğysy keldi.
Ol tübinde qyrğyn tabar katoliktik korol armiiäsy siiäqty "qyryq qūrau
qalyñ tobyrmen" jaudy janyştaityndai i̇emes, ürkiterliktei-aq şabuyl
jasaudy da, əsker küşterin orman-toğaiğa şaşyratudy da
moiyndamaityn. Partizandyq şabuyldar soğys tağdyryn şeşe almai,
tek jamandyqqa ūryndyratyn: olar respublikağa şabuyl jasaudan
bastap, dilijanstardy tonaumen təmamdalatyn. Lantenak nağyz soğysty
qalady da, ol şarualardy paidalana otyryp, soldattarğa arqa süiemek
Siuldy. Tosqauyldar men tūtqiyl əreketter, onyñ pikirinşe, şabuyl
jasau üşin tamaşa qūral bolatyn, sondyqtan ə degenşe jinalyp, əp-sətte
tarqap kete alatyn mūjyqtardan qūrylğan otriadtar osy maqsatqa saimasai keletin. Biraq būl otriadtardy ol tym tūraqsyz dep sanady: olar sudai
syrğanap, uysta tūrmaityn. Ol osynau tərtipsiz, bytyrañqy soğys üşin
tabandy tirek, ūitqy qūrmaq boldy, orman jabaiylarynyñ armiiäsyn
onyñ jauyngerlik qimylyna dəneker bolar tūraqty əskermen nyğaitqysy
keldi. Əri tereñ, əri qorqynyşty i̇edi būl oi! Jüzege asa qalsa, Vandeiä
jeñdirmei keter i̇edi.
Biraq tūraqty əskerdi qaidan tabarsyñ? Polkterdi qalai jinarsyñ?
Soldattardy qaidan almaqsyñ? Daiyn armiiä qaidan tabylmaq? Ol
Angliiädan tabylmaq. Söitip, ağylşyndardy jağağa tüsiru turaly oi
Lantenaktyñ kökeiinen şyqpai-aq qoidy. Onyñ i̇esil-derti jağalaudyñ bir
bölegin basyp alyp, ony solardyñ qaramağyna beru boldy. Sondyqtan ol
Doldiñ qorğansyz i̇ekenin bilip, ony iemdengen soñ irgesindegi Mon-Dol
jotasyn basyp aluğa, Mon-Doldi iemdengen soñ taiaudağy jağalaudy da
basyp aluğa ümittenip, Dolge tūra ūmtyldy.
Oryn jaqsy tañdap alyndy. Mon-Dolge ornatylğan batareiä
töñirektegi i̇eldi mekenderdi talqan i̇etip, desantqa jağalaudy tazalap bere
alatyn.
Bül batyl josparyn oryndau üşin Lantenak qol astyndağy şarua
jasaqtarynyñ işinen ilip alaryn - on myñnan astam adamdy jəne bükil
artilleriiäsyn: on puşka men i̇eki zeñbirekti özimen ala jürdi. Ol bes
zeñbirekten bir jarym myñ dürkin oq atqannan on zeñbirekten myñ dürkin
oq atqan artyq dep paiymdap, Mon-Doldiñ üstine barynşa köp zeñbirek
qoiudy ūiğardy.
Tabysqa qol jeteri kəmil siiäqty i̇edi. Olar alty myñ adam-tūğyn.
Avranş jağynan bir jarym myñ soldaty bar Govennen jəne Dinan
jağynan - Leşelden seskenuge bolatyn. Ras, Leşeldiñ jiyrma bes myñ
soldaty bar-dy, biraq ol mūnan jiyrma le jerde tūrğan.
Lantenak tabysqa jeterine şübə keltirmedi. Ol Doldi ūryssyz-aq
iemdendi. Jūrt ony raqymşylyqty bilmeitin şort minez sanaityn. Qala
qarsylyq körsetuge tyrysqan
da joq. Zəresi ūşqan tūrğyndar üidi-üilerine tyğylyp qaldy. Alty
myñ vandeiälyq, jemşöpti jəne tüstenetin oryndy kereksinip jatpastan
auyl tūrğyndaryna tən alañsyzdyqpen qalağa dəl bir jərmeñkege
kelgendei ornalasyp aldy: aşyq aspan astynda as pisirip, kez kelgen
jerge otyra qalyp, kez kelgen jerge jata ketisti, myltyq ornyna taspiyq
ūstap, şirkeuge bardy.
Lantenak sol boida qasyna birneşe artilleriiä ofitserin i̇ertti de,
komandovanieni i̇eñ jaqyn kömekşisi Guj-le-Briuanğa tapsyryp, Mon-Dol
biıktigin körip keluge ketti.
Bül Guj-le-Briuan tarihqa birşama iz qaldyrdy. Onyñ patriottardy
aiausyz jazalağany üşin kökterdiñ tajaly degen jəne İmanus, iağni
Sümyrai, ūsqynsyz jan degen i̇eki laqap aty bar-dy. Vandeiäda
bülikşilerdiñ bəri jabaiylar bolatyn, biraq Guj-le-Briuan varvar i̇edi.
Böten i̇eşkimge ūqsamaityn onyñ pasyq jandylyğy syrt keskininen-aq
körinip tūratyn: ol ūrysta jürek jūtqan batyl da, ūrystan soñ meiirimsiz
qatal-dy. Bireuge qaltyqsyz beriluge de, ony jan-tənimen jek köruge de
bar. Onyñ qylmystary keide sūrqiiälylyğymen jan türşiktiretin. Odan
ne sūmdyqty kütuge bolatyn.
İmanus degen sūmpaiy atynyñ şyğuy da osydan. Markiz de-Lantenak
onyñ qatygezdigine ümit artty. Şynynda İmanus şekten şyqqan qatygez
i̇edi. Mūnyñ i̇esesine soğys önerine şorqaq bolatyn. Markiz ony özine
orynbasar i̇etip tağaiyndap, bəlkim, qate jasağan şyğar. Qalai bolğanda da
markiz ketip bara jatqanda oğan komandovanieni tapsyryp, bərine bas-köz
boludy jüktedi.
Keiinirek, batareiä ornatylatyn jerdi aralap şyğyp, Lantenak ymyrt
üiirile Dolge qaityp kele jatqanda kenet gürs i̇etken zeñbirek dausyn
i̇estidi. Ol jan-jağyn közimen şolyp ötti. Basty köşeniñ üstinen alqyzyl
jalyn köterilip keledi i̇eken. Jaudyñ būlardy qapylysta bas salğany aian
boldy. Qalağa dūşpan basyp kirgen, köşe boiynda ūrys jürip jatyr.
Markizdi anau-mynauğa tañdantu qiyn i̇edi, biraq bül joly qairan
qaldy: ol mūndaidy tipti de kütpegen bolatyn. Bül kim boluy mümkin?
Əitəuir Goven i̇emes: özinen tört i̇ese küşi basym dūşpanğa bas saluğa onyñ
təuekeli barmas. Bəlkim, Leşel şyğar? Bül üşin ol jiyrma leni jedel
qarqynmen jürip ötuge tiıs... Joq, joq! Leşeldiñ kelui mümkin i̇emes.
Lantenak atyn tebinip qaldy. Jol boiy oğan qaşyp bara jatqan
tūrğyndar kezdesumen boldy. Mən-jaidy sūraiyn dese, analar üreiden
i̇esi şyğa, "Kökter! Kökter!" dep aiğailap, qaşyp berdi. Aqyry ol qalağa
jetkende vandeiälyqtardyñ jaiy müşkil i̇edi. Mən-jai bylai i̇eken.
III. Kişkentai armiiälar men ülken soğystar
Joğaryda aitylğandai, Vandeiä jasağy Dolge kirisimen qalany aralap,
ərkim betimen ketti. Zeñbirekteri men oq-dəri jəşikterin i̇eski bazar
kümbeziniñ astyna qoiyp, şarşap-şaldyqqan şarualar tamaq işip,
taspiyq sanauğa kiristi; sodan soñ köşeniñ ön boiyna sūlai-sūlai ketip,
ony qorğaudyñ ornyna, döñkiıp-döñkiıp jatyp aldy. Mezgil tün
bolğandyqtan köpşiligi basyna dorba jastanyp, ūiyqtap ketti, keibireui
tipti əielderimen jatyr. Vandeiälyq şarua əielder joryq kezinde
küieulerine köbine-köp i̇erip jüretin.
Şilde tüni jyp-jyly, aşyq. Aspannyñ kögildir tūñğiyğynan jūldyz
jainap tūr. Əskeri qosynnan göri keruenge ūqsañqyraityn osynau lager
tügeldei typ-tynyş ūiqyğa şomdy. Kenet üiyqtai qoimağandary
jūldyzdyñ külgin jaryğynda köşeniñ bir şetinen özderine qaq mañdaidan
üş zebirektiñ ūñğysy üñireiip tūrğanyn körip qaldy.
Būl Goven i̇edi. Qalağa jymyn sezdirmei taiap kelgen ol küzetşilerdiñ
dymyn öşirip, otriadymen basty köşeniñ bir şetin iemdengen bolatyn. Bir
şarua ornynan ūşyp tūryp, "Būl kim?" dep aiğai saldy myltyğyn atyp.
Oğan zeñbirek jauap qatty. Lezde ainala satyr-kütir myltyq dausyna
qañğyryp ketti. Közi ūiqyğa jūmyla bergen tobyr üstine qainağan su
şaşyp jibergendei oryn-ornynan atyp tūrdy. Būl jaily ūianys
bolmady: jatarda üsterinen jymyñdap tūrğan jūldyz ornyna ūianğanda
karteç zulap jatyr i̇eken.
Alğaşqy sətterde jūrtta zəre qalmady. İesi şyğyp, sasqalaqtağan
tobyrdan beter ne sūmdyq bar? Bəri qaruğa jarmasty, bireuler oibailap,
bireuler qaşyp, köbisi qūlap jatyr. Qapylysta jau şapqan şarualar ne
istep, ne qoiğanyn bilmesten, öz adamdaryna oq jaudyruda. Atystan
qūlağy tūnyp, üreii ūşqan adamdar üidi-üiden jügire şyğyp, odan keri
qaşyp, qaitadan köşege jügirip, sandalğan top işinde señdei soqtyğysyp,
qiqudy küşeite tüsti. Küieuleri adasyp qalğan əielder men balalaryn
şaqyryp, bala-şağa baqyryp, əke-şeşelerin izdep jür. Osynau tüngi
topalañda bəriniñ astan-kesteni şyqty. Ysqyrğan oq qoiu tündi qaq jara
ötip jatyr. Qarañğy būryş-būryştan atylğan myltyq dausy gürs-gürs
i̇etedi. Tütin men aiğai-ūiğaidyñ işinen i̇eşteñeni tüsinip bolmaidy. Köşe
boiyna jūrt tastai qaşqan furgondar men jük arbalar jappai dürbeleñdi
küşeite tüskendei: attar ürkip, terteni teuip, aryndai, aspanğa şapşidy.
Attar da, adamdar da jaralylardy tapap, ər jerden oibailağan,
yñyrsyğan dauystar i̇estiledi. Bireulerdiñ qūty qaşyp, bireuler əbigerge
tüsken. Soldattar men ofitserler birin-biri izdep jür. Osynau qainağan
tozaq ortasynda bərine bezbüirek beitaraptyqpen qarağan tosyn jəitter
de kezdesip qalady. Bir əiel jerde bala i̇emizip otyr, qasynda bir aiağyn
tañyp alğan küieui qabyrğağa süienip, jaraly aiağynan qan zaulap jatsa
da, aspai-saspai karabinin oqtap, aidalağa qarañğyğa üsti-üstine atady.
Birneşe adam jer bauyrlai jatyp alyp, jük arbalardyñ tasasynan oq
jaudyruda. Ərekidik jūrttyñ dausy jamyrai şyğady da, ony ile-şala
dürkiregen zeñbirek üni kömip ketedi. Bül jantürşigerlik körinis i̇edi.
Orman şauyp jatqandai: jūrt ağaş siiäqty biriniñ üstine biri baudai
tüsip jatyr.
Govenniñ otriady tasada tūryp, dəldei atuda əri şyğynğa da ūşyrar
i̇emes.
Əitse de, tərtibi qanşa naşar bolğanmen jaujürek şarua jasağy i̇esin
jiyp, qorğanysqa köşti. Ol ormandağyşa qyruar ūzyn diñgekten tūratyn
tas qamal - bazar üiiniñ janyna şoğyrlandy. Pana tapqanyn sezip,
jūrttyñ köñili serige bastady: orman tərizdi nərseniñ bəri olardyñ köñilin
aşyp, şabyttandyra tüsetin. İmanus joq Lantenaktyñ ornyn basuğa
qolynan kelgenşe tyrysyp-aq baqty. Olardyñ artilleriiäsy bar-dy,
biraq ony iske qospai-aq qoidy. Būl Govendi myqtap tañdandyrdy. Mūnyñ
sebebi, olardyñ artilleriiä ofitserleri tügeldei markizben birge MonDoldi aralap keluge ketken, al şarualar zeñbirekpen ne isteudi bilmeitin.
Degenmen mūnyñ i̇esesine olar özderin zeñbirekten atqylağan kökterge oqty
boratyp jatty. İendi olardyñ myqty baspanasy bar. Olar jük arbalardyñ
bərin, bazar üiindegi bumalardyñ, jəşikter men böşkelerdiñ bərin jinap,
közdeuge sañylau qaldyra biık barrikada tūrğyzdy da, osy bekinistiñ
artynan joiqyn oq jaudyrdy. Osynyñ bəri öte tez isteldi. Şirek
sağattan soñ-aq bazar alynbas qamalğa ainaldy.
Goven üşin is nasyrğa şabaiyn dedi. Bazardyñ būlaişa taban astynan
qamalğa ainaluy ol üşin tipti kütpegen jai boldy. Onda vandeiälyqtar tas
tüiinip, taban tirese ornyğyp aldy. Goven olarğa tūtqiyldan bas
salğanmen, jeñiske deiin əli köp bar-dy. Atynan tüsip, sapysyn qolyna
ūstağan küii, batareiäsynyñ üstinde janğan alau jaryğynda qolyn
keudesine aiqastyryp, qarañğyğa üñile qarap tūrdy. Alau qaryğynda apanyq körinip tūrğan onyñ biık tūlğasy barrikadany qorğauşylarğa
nysana i̇edi. Biraq ol oiğa şomğan küii, töñireginde jauyp jatqan oqty
baiqamady.
Ol jeñetinine tipti de küməndanbady. Ras, anau jaqta, barrikadada,
atqyştar köp bolatyn, biraq osynşama köp myltyqqa qarsy onyñ
zeñbirekteri bar-dy, al oq, tüptep kelgende, iadroğa i̇eşqaşan tötep bergen
i̇emes. Jeñis ərdaiym artilleriiäsy bar əsker jağynda. Onyñ batareiäsy
şeber qolda bolatyn əri Govenge tabysty qamtamasyz i̇etip tūrğan.
Kenet qarañğy barrikadanyñ tu syrtynan naizağai jarq i̇etkendei
boldy: jasyl tüskendei şatyr i̇etti de, zeñbirek iadrosy üidiñ qabyrğasyn
Govenniñ dəl üstinen tesip ötti.
Barrikada onyñ üsti-üstine atqan oğyna zeñbirekpen gürs degizip jauap
berdi...
Būl ne boldy? Jağdai özgerip sala berdi. Artilleriiä i̇endi bir jaqta
ğana bolmai şyqty.
Birinşisiniñ soñynan i̇ekinşi iadro da ile-şala odan i̇eki qadam jerdegi
qabyrğağa sart soğyldy. Üşinşi iadro qalpağyn jūlyp əketti.
İadrolar ülken kalibrli bolatyn: jau on alty funttyq zeñbirekten
atqylap jatyr i̇eken.
- Komandir, sizdi közdep jatyr! - dep baj i̇etip, artillerister alaudy
öşire qoidy.
Goven oilanğan qalpymen i̇eñkeiip, qalpağyn köterdi. Ony şynynda da
nysanağa alğan i̇eken: ony nysanağa alğan arğy jaqtan jaña ğana
barrikadağa şauyp kelgen Lantenak bolatyn. Ol kelisimen qasyna İmanus
jetip bardy:
- Monsener, bizge tap berdi...
- Kim?
- Bilmeimin.
- Dinanğa baratyn jol bos pa?
- Bos siiäqty.
- Şegine bastau kerek.
- Şeginu bastaldy da. Köbisi qaşyp barady.
- Qaşudyñ keregi joq, şeginu kerek. Artilleriiäny neğyp iske
qospadyñyz?
- Jūrttyñ bəri sasyp qaldy, onyñ üstine artilleriiä ofitserleri
bolmady.
- Batareiäğa qazir özim baramyn.
- Monsener men Fujerge baratyn jolmen jükten mümkin nərseniñ
bərin jönelttim. Əielderdi de, qysqasy, basy artyq nərseni tügel
jönelttim. Biz tūtqynğa alğan üş balany ne isteuge būiyrasyz?
- Būl balalar - bizdiñ kepilimiz. Olardy Turgke jiberiñiz. Osy
jarlyqty berdi de, markiz barrikada basyna ketti.
Bastyq kelisimen bəri özgerip sala berdi. Barrikada artilleriiä
ornatuğa beiimdelmegen bolatyn: onda nebary i̇eki zeñbirekke oryn bar-dy.
Markiz on alty funttyq i̇eki zeñbirekti qoidy da, olarğa tez-tez ambrazura
jasatty. Ol bir zeñbirektiñ üstinen ambrazurağa i̇eñkeiip, dūşpan
batareiäsyn baqylap tūrğanda, Govendi körip qaldy.
Anau sonyñ özi! - dedi ol jūlyp alğandai.
Ol zeñbirekti özi oqtap, nysanağa dəldei, atyp jiberdi. Būl Govendi üş
ret kezdep, üşeuinde de oğy dalağa ketti. Üşinşi ret atqanda qalpağyn
ğana ūşyryp tüsirdi.
Qap! - dep miñgirledi o l - Səl tömen alğanda, basyn qağyp tüsetin i̇em.
Kenet alau jalp i̇etip öşti de, dūşpan batareiäsy qarañğylyqqa şomdy.
Toqtai tūr, bəlem! - dep kijindi Lantenak, sonsoñ kanonirge būrylyp: Karteç! - dep būiyrdy.
Goven de myqtap abyrjuly i̇edi. Otriadynyñ jağdaiy naşarlai tüsti.
Şaiqas jaña satyğa aiañ basty. Barrikada jaqtan zeñbirekter atqylai
bastady. Ondağylardyñ qorğanystan şabuylğa şyqpasyna kim kepil?
Jaralylardy, ölgender men qaşyp ketkenderdi bylai qoiğanda da, oğan
qarsy keminde bes myñ jauynger, al onyñ qolastynda qalğany bir myñ i̇eki
jüzden asar-aspas. Dūşpan otriadtyñ azdyğyn sezip qoisa,
respublikaşylar ne küige ūşyramaq? Onda oryn auystyruğa tura kelmek.
Əzirge būlar şabuyldap jatyr, al on kezde qorğanysqa köşpek.
Bülikşiler ūmsynyp bir körse, böri qūryğaly tūr.
Ne isteu kerek? Barrikadany mañdaidan tura şabuyldaudy oilap ta
qajeti joq; şturm jasau da mümkin i̇emes: myñ i̇eki jüz adam bes myñ
adamdy bekingen jerinen türip şyğa almaidy. Basa-kökteu de mülde
qisynsyz, al kidiris qūrbanğa ūşyratuy yqtimal Qaitkende de isti
tyndyru kerek. Biraq qaitip?
Goven jergilikti adam i̇edi. Ol qalanyñ ornalasu tərtibimen tanys-tūğyn
əri vandeiälyqtar ornyğyp alğan bazardyñ syrtqy jağy irek-irek
şytyrman tar köşelerge baryp tireletinin biletin.
Ol adiutanty, i̇erjürek kapitan Geşanğa būryldy.
- Geşan, komandovanieni sizge tapsyramyn, - dedi oğan Goven. - Oqty
būrynğysynşa jaudyra beriñder. Olardyñ barrikadasyn qiratuğa
tyrysyñdar. İeñ bastysy, osy sabazdardy alañdata tūryñdar.
- Tüsinikti, - dep jauap qatty Geşan.
- Soldattardy tügeldei sapqa tūrğyzyñyz. Bəri myltyqtaryn oqtap,
şabuylğa daiyn tūrsyn.
Goven onyñ qūlağyna tağy da əldeneni sybyrlady.
- Tüsinikti, - dedi tağy da Geşan.
- Barabanşylar tügel me? - dep sūrady Goven.
- Tügel.
- Bizde toğyz barabanşy bar ğoi. Öziñizge i̇ekeuin qaldyryp, jeteuin
mağan beriñiz.
Jeti barabanşy ün-tünsiz alğa şyğyp, komandirdiñ aldynda sapqa
tizildi.
- Qyzyl Börik batalony, qasyma kel! - dep dauystady sonda ol.
Saptyñ işinen serjantpen qosa on i̇eki adam alğa şyqty.
- Men batalondy tügel şaqyrdym ğoi, - dedi Goven.
- Tügeli osy, - dep jauap berdi serjant.
- Qalaişa? Bar-joğy on i̇eki adambysyñdar?
- İə, on i̇ekimiz-aq qaldyq.
- Jə, jaqsy, - dedi Goven.
Serjant Sodrei ormanynda tabylğan üş jetimdi öz batalonynyñ
atynan bauyr basqan sol baiağy minezi tūrpaiylau əri aqköñil Radub
bolatyn.
Oqyrmanymyzdyñ i̇esinde şyğar, būl batalonnyñ teñ jartysy Ərban-Pail tübinde qyrğynğa ūşyrap, Radub qana ğaiyptan taiyp tiri
qalğan.
Batareiä janynda jemşöp tielgen furgon tūr i̇edi, Goven Radubqa sony
nūsqady:
Serjant, jolşybai saldyrlamauy üşin adamdaryñyz myltyqtaryn
sabanmen orap alsyn.
Birneşe minut ötti. Būiryq qarañğyda ün-tünsiz oryndaldy.
Daiyn boldy, - dep baiandady serjant.
- Soldattar, başmaqtaryñdy şeşiñder, - dep būiyrdy Goven.
Bizde ol joq, - dep jauap berdi serjant.
Jeti barabanşyny qosa sanağanda on toğyz adamdyq otriad qūryldy.
Goven jiyrmasynşy i̇edi.
- Bir sapqa tūryñdar! Soñymnan! Barabanşylar alda, batalon
soldattary artta jürsin. Serjant, batalonğa komandalyq i̇etudi sizge
tapsyramyn, - dep əmir i̇etti ol
Goven kolonnanyñ aldyna baryp tūrdy da, i̇eki jaqtan ūlasyp jatqan
karonada gürsiliniñ astynda osy jiyrma adam köleñkedei kölbeñdep,
qañyrap qalğan tyğyryq köşelerdiñ tükpirine süñgip berdi.
Olar üi-üidi jağalap, osylaişa ūzaq jürdi. Qala iesiz qalğandai:
toğyşarlar ūrağa tyğylyp ülgergen.
Tereze bitkenniñ qaqpağy jabuly, i̇esik bitken iştei kilttengen. İeş
jerden i̇eşqandai syğyraiğan jaryq körinbeidi.
Meñireu tynyştyq ornap, qūlazyp qalğan qaltarystarda basty köşe
jaqtağy atys anyğyraq i̇estilgendei. Artilleriiä ūrysy toqtar i̇emes.
Respublikaşyl batareiä men rūialistik barrikada bir-birine kərlene
karteç tögip jatyr.
İreleñdegen joldarmen qarañğyda tap basyp kele jatqan Goven
jiyrma minuttai jürgen soñ otriadyn basty köşege şyğatyn bazardyñ tu
syrtynda ornalasqan bir qaltarystyñ şetine alyp keldi.
Soğysyp jatqandardyñ jağdaiy özgerip sala berdi. Bül jaqtan
barrikada qorğansyz bolatyn - barrikada jasauşylardyñ, ərdaiymğy
qateligi de - sondyqtan Govenniñ otriady jolğa şyğuğa daiyn, attary
jeguli birneşe arba tūrğan bazar kolonnasynyñ astyna op-oñai syp berdi.
Goven men onyñ on toğyz soldatynyñ qarsy aldynda vandeiälyqtardyñ sol
baiağy bes myñ adamdyq armiiäsy tür, biraq i̇endi būlar onyñ tu syrtynan
şyqqan-dy.
Goven serjantqa birdeñe dep sybyr i̇etti. Myltyqty orağan saban alyp
tastaldy. On i̇eki grenader qaltarys būryşyna tizile qaldy. Jeti
barabanşy komanda küte, taiaqşasyn köterdi.
Zeñbirekter səl üzilis jasai, dürkin-dürkin atyp jatyr. Mine, osyndai
üzilisterdiñ birinde Goven sapysyn sermep qalyp, ornağan tynyştyqta
qūlaq tūndyrar aşyq dausymen:
- İeki jüz adam oñğa, i̇eki jüz adam solğa, qalğandary tura alğa! - dep
sañq-sañq i̇etti.
On i̇eki myltyq gürs atylyp, jeti baraban "şabuylğa" dabyl qağa
bezektep berdi. Goven:
- Jigitter naiza alyñdar! Tüireñder! - dep komanda tastady.
Bül aqtardyñ qūtyn qaşyratyn respublikaşylardyñ sūmdyq atoiy
bolatyn.
Mūnyñ özi ədetten tys eser i̇etti.
San myñ adamdyq şarualar tobyry art jaqtan jau şapqanyn sezip,
özine qarsy jaña armiiä kelip qalğan i̇eken dep oilady. Sol mezette basty
köşeniñ şetine jaiğasyp, Geşannyñ qol astynda qalğan respublikaşyl
kolonna baraban ünin i̇estisimen ol da "şabuylğa" dabyl qağyp, jügire
basyp, barrikadağa ūmtyldy. Vandeiälyqtar i̇eki ottyñ ortasynda qaldy.
Dürligu bastaldy, al dürligu - üreidiñ qaşqany, ondaida qoryqqanğa qos
körinediniñ kebi kelip, ər söz aruaqşa zəre alady, pistolet dausy zeñbirek
zalpyndai, ittiñ ürisi arystannyñ arsylyndai i̇estiledi.
Bazar əp-sətte qañyrap qaldy. Zəresi ketken şarualar basy şin jaqqa
bytyrai qaşty. Ofitserler tük istei almady. İmanus i̇eki me, üş pe
qaşqyndy atyp öltirip i̇edi, mūnan da nətije şyqpady. Jan-jaqtan:
"Şama kelse, qūtylyñdar!" imen aiğai ğana i̇estiledi. İelekten saulağan ün
sekildi osynau bükil armiiä qalaşyqtyñ tyğyryq köşelerimen jöñkilip,
aşyq dalağa jel aidağan būlttai dürlige qaşty.
Markiz de-Lantenak osy dürliguge öz közimen kuə bop tūrdy. Ol
zeñbirekterdi öz qolymen tyğyndap, i̇eñ soñynan ketti.
İə, bül şarualarmen ne tyndyrarsyñ. Bizge ağylşyndar qajet, - dedi
ol asyqpai, mañ-mañ basyp bara jatyp.
IV. İekinşi ret
Jeñiske tolyq qol jetti.
Goven Qyzyl Börik batalonynyn soldattaryna būrylyp:
- On i̇eki bolsañdar da, myñ adamğa bergisiz i̇ekensiñder, - dedi.
Bastyqtyñ maqtauy ol kezde orden alğanmen birdei bolatyn.
Govenniñ jūmsauymen qaşqyndardy quyp ketken Geşannyñ otriady
tolyp jatqan tūtqyn aidap keldi.
Alaular jağylyp, qalağa tintu jürgizile bastady.
Qaşyp ülgermegender tügel berildi. Basty köşege maişamnan jaryq
tüsirildi; köşe boiy ölgender men jaralanğandardan aiaq alyp jürgisiz.
Ərbir ūrys ədette ūsaq-tüiek qaqtyğystarmen aiaqtalady. Öjet
jandardyñ azyn-aulaq, jekelegen toptary əli qarsylasyp jatty. Olar
qorşauğa alynğanda ğana qaruyn tastady.
Jūrt japyryla qaşyp jatqan alasapyran işinde Goven i̇erjürek
bireudi baiqap qaldy; bül i̇epti de qairatty adam qaşqan joldastaryn
qalqalai, ūrys salyp jürse de, öz basynyñ qaşatyn oiy joq. Ol
karabinin şeber paidalanyp, birese atyp, birese dümimen qorğanyp jür.
Aqyry karabini kül-talqan boldy. Sonda ol bir qolyna tapanşa, i̇ekinşi
qolyna qylyş aldy. Jūrt oğan jaqyndaudan jasqana bastady. Kenet
Goven onyñ təltirektep ketip, bağanağa süiengenin kördi; sirə, jaralansa
kerek. Biraq jaralanğanyna qaramastan qylyşy men tapanşasyn qolynan
tastamady. Goven sapysyn qoltyğyna qysyp, onyñ qasyna bardy.
- Beril! - dedi o l
Jaraly oğan qadala qarady. Kürtesiniñ işinen qan saulap tür i̇eken, aiaq
astynda üiyp qalypty.
- Sen meniñ tūtqynymsyñ, - dedi Goven sözin jalğap.
Jaraly til qaptady.
- Atyñ kim?
- Atym - Ajal biı, - dep jauap qatty anau.
- Sabaz i̇ekensiñ! - dep Goven oğan qolyn sozdy.
Vandeiälyq jauap berudiñ ornyna:
- Jasasyn korol! - dep aiğai saldy.
Ol bar küşin jiyp, i̇eki qolyn kötere, bireuimen Govendi tapanşasymen
atyp jiberdi de, i̇ekinşisimen qylyşyn sermep qaldy.
Osynyñ bərin ol jolbarysşa asqan i̇eptilikpen istedi, Biraq basqa bireu
odan da i̇epti bolyp şyqty. Būl osydan səl būryn kelip jetken jəne osy
körinisti ün-tünsiz baqylap tūrğan baiağy salt atty i̇edi. Ol vandeiälyqtyñ
tapanşasyn köterip, qylyşyn sermegeli jatqanyn körip qalyp, ony men
Govenniñ i̇eki arasyna tūra ūmtyldy. Ol bolmağanda Goven öletin i̇edi. Oq
atqa tidi de, qylyş adamğa daryp, at pen salt atty i̇ekeui birdei jalp i̇etti.
Osynyñ bəri qas-qağymda boldy.
Qansyrağan vandeiälyq əli qūryp, köşe üstine sylq tüsti.
Qylyş beitanys adamnyñ betin osyp ötipti. Ol i̇es-tüssiz jatyr.
Astyndağy aty ölip qalğan.
Būl kim i̇eken? - dep sūrady Goven, beitanystyñ jüzine töne qarap.
Biraq jaradan saulağan qan betin jauyp ketkendikten, qyp-qyzyl maska
astynan i̇eşteñeni ajyratu mümkin bolmady. Tek boz qyraulanğan şaşy
körinedi.
Būl kisi meni ajaldan saqtap qaldy, - dedi Goven. - Onyñ kim i̇ekenin
i̇eşqaisyñ da bilmeisiñder me?
Komandir, ol qalağa jaña ğana kelgen, - dep ün qatty soldattardyñ biri.
- Men onyñ Pontorson jağynan kele jatqanyn körgem.
Kolonnanyñ ağa dərigeri de kelip jetti. Jaraly əli i̇esin jiğan joq-ty.
Dəriger ony qarap şyqty:
Dəneñe i̇etpeidi: tereñ tilipti, biraq qauipti i̇emes. Jarasyn tigemiz, birer
aptadan soñ aiağynan tik tūrady. Degenmen, sabazyñ myqtap sermegen i̇eken!
Beitanystyñ üstinde üş tüsti bauy bar plaş. Janynda tapanşasy men
qylyşy. Ony şeşindirip, zembilge jatqyzdy. Dəriger bir şelek salqyn
su əkeldirip, jarasyn juyp-şaidy. İendi betin anyqtap köruge bolatyn
i̇edi. Goven oğan tapjylmai tesile qarady.
- Janynda qandai da bir qağazdary bar ma i̇eken? - dep sūrady ol
Dəriger jaralynyñ jan qaltasyn sipap, bir əmiiän alyp, Govenge
ūsyndy. Sol i̇eki ortada jaraly da salqyn sudan i̇esin jiiä bastady: qabağy
qimyldağandai boldy.
Goven əmiiändy aqtaryp, tört büktelgen bir japyraq qağaz tapty.
Qağazdy aşyp, oqyp şyqty:
"Qoğamdy qūtqaru komiteti. Azamat Simurden..."
- Simurden! - dedi ol jūlyp alğandai.
Jaraly bül sözdi i̇estip, közin aşty. Goven quanyşyn qūiarğa jer
tappady.
- Simurden! Siz be i̇ediñiz?... Siz meni ajaldan i̇ekinşi ret saqtap
qaldyñyz...
Simurden onyñ betine qarady. Qantalağan jüzi til jetkisiz şadyman
sezimge bölengen.
Goven onyñ aldyna jürelei otyra qalyp:
- Ūstazym meniñ! - dedi şattanyp.
- Əkeñmin ğoi, - dedi Simurden aqyryn kübirlep.
V. Bir tamşy salqyn su
Körispegeli köp jyl ötse de, olar bir-birin i̇eşqaşan köñilinen
şyğarğan i̇emes. İendi olarğa bir-birimen küni keşe airylysqandai körindi.
Qalalyq ratuşada qolma-qol köşpeli lazaret jasaldy. Simurdendi
jaralylar üşin ortaq palatağa arnalğan ülken zalmen irgeles şağyn
oñaşa bölmege jatqyzdy. Jarasyn tikken hirurg nauqasqa operatsiiädan
keiin ūiyqtau kerek i̇ekenin aityp, i̇eki dostyñ şer tarqata şüiirkelesken
əñgimesin būzyp jiberdi. Rasynda, Govendi de ərdaiym jeñisten soñ əsker
basyny qaptaityn şūğyl ister kütip tūrğan. Simurden jalğyz qalsa da
üiyqtai almady: biri jaradan, i̇ekinşisi quanyştan i̇eki türli diril sezim
boiyn bilep, ūiqysyn qaşyryp jiberdi.
Ol ūiyqtağan joq, sonda da əldenendei tüs körip jatqandai sezindi.
Bül mümkin be? Ömirdegi armany oryndala bastady. Simurden öziniñ baq
jūldyzyna senbeuşi i̇edi; i̇endi aldynan baqyt jaz qūşağyn jaiğandai
boldy: ol Govendi tapty. Ony bala kezinde qaldyryp, i̇endi i̇er jetken,
batyl, qairatty, jaujürek şağynda kezdestirip otyr.
Simurden ony halyq isi üşin küreste saltanatty sətte mirdi. Vandeiäda
Goven revoliutsiiä tirekteriniñ biri boldy əri revoliutsiiä üşin osy tirekti
ornatqan da özi, iağni Simurden i̇edi. Būl jeñimpaz - sonyñ tülegi. Osynau
jap-jas jigittiñ jüzinde jainağan oi men şyndyq nūry - öziniñ,
Simurdenniñ oiy, Simurdenniñ şyndyğy. Onyñ şəkirti, onyñ jan
düniesinen tülep ūşqan bel balasy būdan bylai batyr atanyp otyr, al
taiau arada, bəlkim, otanynyñ maqtanyşyna mi ainalar.
Jaña ğana bastan keşken əserlerin tağy da oi i̇eleginen ötkizip,
Simurden ūiyqtamai, ūiau jatty, onyñ jan düniesi əldeqandai tylsym
sezimge bölenip, diril qaqty. Tañğajaiyp jaña şyraq, jarqyramai şeşek
atar jas ğūmyr Frantsiiänyñ kökjieginen iek arta köterilip keledi jəne
ony i̇erekşe bir quantqan nərse - osy ğūmyrdyñ bolaşaq tağdyry öz
qolynda. Özi kuə bolğan tağy bir osyndai jeñiske qol jetse, onyñ bir auyz
sözine bola respublika Govendi armiiä basyna qoimaq.
Adamdy tosyn jetistikten beter mastandyrar nərse joq. Ol kez
jūrttyñ bəri əskeri dañqty qiiäldağan kez bolatyn: ərkim öz adamyn
əskerbasy i̇etkisi keldi. Simurden Govendi ūly qolbasşy retinde körsem
dedi. Ol i̇endigi ony (arman da bir qūs i̇emes pe?) mūhit üstinde - qaşyp bara
jatqan ağylşyndardy qudalauşy, Rein boiynda - korolder koalitsiiäsyn
jazalauşy, Pireneide - ispandardy tyqsyruşy, Alpide - Rimge
köteriliske belgi beruşi retinde kördi. Simurdenniñ boiynda: biri meiirban jürekti, i̇ekinşisi - būltarmas turaşyldyqty mūrat tūtqan qatal
minezdi i̇eki adam qosarlasa ömir sürgendei, əri i̇ekeui de riza, öitkeni ol
Govendi aibyndy kösem dep qana i̇emes, qaharly kekşil jan dep te bildi.
Simurden jasamai tūryp qiratu kerek degen senimde bolatyn. "Qazir
i̇erkelikti köterer kez i̇emes" deitin ol. Əri ol Govendi sol kezde jūrttyñ
aitqanyndai, "jağdai deñgeiinen" tabylady dep kəmil sendi. Ol Govendi
dañq tūğyrynda tūrğan küiinde közine i̇elestetti.
Kenetten ol bölmesiniñ şala jabylğan i̇esiginen Govenniñ dausyn
i̇estigende qiiäly tipti şaryqtap ketti. Ol tyñdai qaldy. Qūlağyna aiaq
tyqyry i̇estildi:
- Sen jaralanğansyñ ba?
- Atyp tastaularyña jaraityndai həldemin.
- Būl adamdy tösekke salyñdar. Jarasyn tañyp, i̇emdeñder.
- Meniñ ölgim keledi.
- Sen ölmeisiñ. Sen meni korol üşin öltirmek boldyñ, men seni
respublika üşin ajaldan araşalaimyn.
Simurden tünerip ketti. Ol bireudiñ türpidei qoly ūiatyp jibergendei,
qiiäldan tez arylyp, on boiyn sezik-sekem bilep aldy.
- İə, ol şynynda da biiäzy jan, - dep tüñile kübirledi.
VI. Jara jazylsa da, jürek qan jylaidy
Simurdenniñ jarasy köp ūzamai jazyldy. Biraq jarasy mūnan
əldeqaida auyr tağy bir jan bar-dy. Ol vandeiälyqtar atyp ketken,
qañğybas Telmarş Erb-an-Pail fermasynda qanğa būialyp jatqan
jerinen tauyp alğan əiel bolatyn. Mişel Fleşardyñ jağdaiy
Telmarş oilağannan beter qauipti i̇edi. Onyñ üş jarasy bar i̇eken: biri
köktei ötken - oñ keudesiniñ joğary jağynan tiıp, jauyrynyn syndyryp,
i u syrtynan şyğypty, i̇ekinşi oq būğanasyn, üşinşi oq iyq süiegin uatyp
jibergen. Əitkenmen ökpesi aman i̇eken: onyñ jazylyp ketui yqtimal i̇edi.
Derevniada Telmarş "filosof" atanatyn, şarualar tilinde būl təuip,
iağni birşama dəriger əri hirurg, birşama duana degen soz. Ol jaraly
əieldi jerkepesine aparyp, mükten istelgen tösegine jatqyzdy da,
"qarapaiym" ədistermen bağyp-qağuğa kiristi. Sonyñ qamqorlyğy
arqasynda ğana əiel tiri qaldy. Būğanasy bitisip, keudesi men iyğyndağy
jara biteldi de, birneşe aptadan soñ sauyğa bastady.
Aqyry Telmarştyñ qolyna süienip, syrtqa şyğatyn boldy. Birde
Telmarş ony ağaş tübine kün şuaqqa aparyp otyrğyzdy. Bül əiel
turaly ol i̇eşteñe bilmeitin. Keudesinen jaralanğan kisige müldem
tynyştyq kerek, sondyqtan Telmarş ony söiletpei qoidy. Ol ündegen
joq, biraq qart onyñ közqarasynan əldene janyn jegidei jep, bir oi i̇esildertinen şyqpai jürgenin añğardy. Bügin tañerteñ ol əldeqaida sergek
bolatyn: süiemelsiz-aq jürip keterdei. Abzal jandy qart oğan quana, tipti
əkelik meiirmen qarap tūrdy. Ol əielge külimsirei qarap:
- Mine, i̇endi tik tūratyn boldyq. Jaramyz əbden jazyldy, - dedi.
- Tek jüregim syzdaidy, - dedi əiel, sonsoñ tağy da sözin jalğai tüsti: Söitip, siz olardyñ qaida i̇ekenin bilmeidi i̇ekensiz ğoi, müldem beihabarsyz
ğoi, ə?
- Kimderdiñ? - dep sūrady Telmarş.
- Balalarym şe?
Ol talai ret qol-aiağy qalşyldap, i̇es-tüssiz sandyraqtap jatyp ta,
balalaryn şaqyratyn, sonda - adam sandyraqtap jatsa da köp nərseni
añğarady i̇emes pe - qarttyñ būğan jauap bergisi kelmeitinin körgen.
Biraq Telmarş şynynda da oğan ne aitaryn bilmedi. Joğalyp ketken
balalary jaily anağa əñgimelep jatu oñai bolyp pa. Tipti, şynyna
kelgende, ol ne biletin? Tük te bilmeitin. Ol tek bir əiel-anany atyp
ketkenin, ony qanğa būialyp jatqan jerinen özi tauyp alğanyn, bül
marqūmnyñ üş balasy bolğanyn, şeşesin atyp ketken soñ balalardy
Lantenaktyñ özimen əketkenin biletin. Bar biletini osy. Balalarğa ne
boldy? Olar öli me, tiri me?.. Ol üş balanyñ i̇ekeui ūl da, bireui i̇emşekten
jaña sualğan qyz bala i̇ekenin i̇estigen. Bar bolğany osy. Beişara
balalardyñ tağdyry onyñ özin de qinaityn. Əitkenmen ol jauap taba
almai-aq qoidy. Töñirektegi şarualardan sūrastyryp körip i̇edi, olar
bastaryn şaiqap, ləm-mim aitqan joq. Lantenak özi jaily köp aitqandy
ūnatpaityn.
Şarualar Lantenak turaly əñgimeleuden taisalyp, Telmarşpen
söilesuge onşama qūlyq bildirmeitin. Jalpy olar - aitqanğa senbeitin
halyq. Özderi Telmarşty ūnatyñqyramaityn. Qañğybas Telmarş
tynymsyz jan i̇edi. Sonyñ öne boiy aspannan köz aiyrmaityny nesi? Ne
isteidi, qaqqan qazyqtai bir orynda əldeneşe sağat tapjylmai tūrğanda
ne oilaidy i̇eken? Söz joq, özi birtürli adam. Soğys örti jailap alğan i̇elde,
jūrttyñ bəri özin janartau üstinde tūrğandai sezinetin i̇elde, barşanyñ bir
ğana yqylasy - jaipap jalmau, bir ğana jūmysy - özgeni bauyzdau bolyp
otyrğan i̇elde, ərkim jauynyñ üiin örtep, otbasyn qyryp ketudi,
dūşpannyñ qarauylyn şetinen öltirip, auylyn tas-talqan i̇etudi, tosqauyl
qūryp jaudy qaqpanğa tüsirudi ğana oilaityn i̇elde, jūrt birin-biri jarysa
qūrtyp jatqan i̇elde, tabiğatqa mūñdana köz salyp, şeksiz-şetsiz jahannyñ
tylsym tynyştyğyna qūlaq türe, neşe türli şöp terip, ədemi güldi,
sairağan qūs pen jymyñdağan jūldyzdy ğana tamaşalap k ürgen osynau
duana körineu közge qauipti kisi bolatyn. Deni tüzu i̇emes i̇ekeni aidan anyq.
Ol būta jamylyp, jasyrynbaidy da, i̇eşkimge oq ta atpaidy. Ainaladağy
jūrttyñ oğan qaimyğa qiraityn da jöni bar.
Aqylynan adasqan,- deitin özgeler.
Söitip, Telmarş jalğyzdyqtan beter jaisyz halge ūşyrady: ol jūrt
bezetin janğa ainaldy.
Odan i̇eşkim i̇eşteñe sūrağan da i̇emes. Sondyqtan qanşa tyryssa da, ol
Mişel Fleşardyñ balalary jaiynda jarytyp i̇eşteñe bile almai-aq
qoidy.
Telmarş tūl qalğan anadan "balalarym-ai" degen sözdi i̇estip, külkiden
tyiyldy da, al baiğūs şeşe öziniñ qat-qabat oiyna tağy şomdy.
Beişaranyñ jan düniesinde qandai alaqūiyn bolyp jatqanyn kim
bilipti? Tüpsiz tereñ qarañğy şyñyrauğa qūlap tüskendei... Kenet ol
Telmarşqa jalt qarap, aşynğandai keiippen:
- Balalarym-ai! - dep ah ūrdy.
Telmarş kinəli adamdai basyn salbyratyp jiberdi.
Ol markizdi oilady. Al markiz bolsa, ərine, ony oilamaq tügil, onyñ
bül düniede bar-joğyn ūmytyp ta ketken şyğar. Telmarş mūny əp-ədemi
biletin. "Ūlağatty myrzanyñ basyna kün tüskende sen oğan kereksiñ əri ol
senimen dos-aq, biraq qauip-qater basynan ötisimen onyñ senimen isi joq", deidi ol işinen öz-özine. Sonsoñ özinen: "İendeşe, sen bül myrzany nege
qūtqardyñ?" - dep sūrady da, ile-şala: "Öitkeni ol adam ğoi", - dep jauap
berdi. Ol biraz oilanyp baryp: "Jə, boldy, sonyñ özi şynymen adam ba?"
- dep qarsy şyqty öz-özine.
- Əttegen-ai, bilsemşi mūny! - dep tağy da qapalandy ol
Dūrys istedim be osy dep bas qatyra kop oilandy. Mūny oilaudyñ özi
azap i̇edi. Demek, jaqsy qylyqtyñ da jaman bolyp şyğuy mümkin i̇eken ğoi.
Qasqyrdy qūtqarğan adam -qoidy qūrtpaq. Qaraqūstyñ synğan qanatyn
i̇emdegen adam onyñ tyrnağy üşin jauap bermek. Ol özin şynymen-aq
kinəli sezindi. Baiğūs ananyñ aşynarlyq ta jöni bar.
İə, ol kinəli: ol markizdi qütqaryp jiberdi. Biraq ol mynau anany da
qūtqardy ğoi! Osy oi ğana onyñ janyn birşama baiyz taptyrğandai
bolatyn.
Al balalar şe? Olarğa ne boldy? İendigi qai jerde jür?..
Əiel de osyny oilaityn. Bül i̇eki adamnyñ oiy bir izben jürgendei i̇edi,
söitip, özara til qatyspasa da, olardyñ oiy bir ğana būldyr armanğa
toğysyp jatty.
Biraq əieldiñ mūñdy janary Telmarşqa tağy da qadala qaldy:
- Qaşanğy osylai bola bermek, - dep kübir i̇etti ol
- Tss! - dep sybyrlady Telmarş sausağyn i̇ernine basyp.
Əiel ony tyñdamastan söilei berdi:
- Meni nege qūtqardyñyz? Mūnyñyzdy keşire alar i̇emespin. Odan da
ölgenim artyq i̇edi; olardy tym bolmasa o dünieden körer i̇edim ğoi. Qaida
i̇ekenin biler i̇em, olar meni körmese de, jandarynda jürer i̇em... Marqūm
şeşe de balalaryna qorğanyş bola alady.
Telmarş onyñ qolyn ūstap, tamyryn basyp kördi:
- Sabyr i̇etiñiz. Tağy qaitalap qalarsyz.
- Qaşan ketuime bolady? - dep sūrady əiel oğaştau ünmen.
- Ketudi aitasyz ba?
- İə, iə. Solardy izdeuge şyğam.
- Mazasyzdanatyn bolsañyz, i̇eşqaşan kete almaisyz. Al sabyr
tūtsañyz, bəlkim, i̇erteñ-aq jürip ketersiz.
- Sizdiñşe, sabyr tūtu degen ne?
- Ol - qūdaiğa syiynu degen söz.
- Qūdaiğa deisiz be? Al sonda ol meniñ balalarymdy qaitti i̇eken?
Əiel sandyraqtap ketkendei boldy. Biraq dausy qaitadan sabyrly
i̇estildi.
- Tüsinseñiz i̇etti, - dedi ol, - büitip otyra beruge şydamym joq. Siz
bala süimegen adamsyz, al men qūrsaq kötergen janmyn: aiyrma osynda.
Adamnyñ sezimin bastan keşpei, pikir tüiüge bolmaidy. Sizdiñ i̇eşqaşan
balañyz bolğan i̇emes pe?
- Joq, - dep jauap qatty Telmarş.
- Al men baladan köz aşqan i̇emen. İendi olarsyz ne istemekpin? Osyny
aitsañyzşy, tym bolmasa... Balalarymdy ne üşin tartyp əketkenin
tüsinsem būiyrmasyn. Bir soraqylyqtyq bolyp jatqanyn körip... sezip
jürmin, biraq tüsine alar i̇emespin. Olar küieuimdi öltirip, özimdi atyp
ketti. Sonda ne üşin? Tüsinsem ne deisiz.
- Mine, i̇endi tağy da qyzuyñyz köterilip barady, - dedi Telmarş. Büitip, köp söilei bermeñiz.
Əiel onyñ betine qarady da, tyna qaldy. O l osy künnen bastap mülde
əñgimelesudi qoidy.
Telmarş mūndai til alğyştyqty kütpep i̇edi, mūny ol jaratpai da
qaldy. Əiel bük tüsip, kəri i̇emen tübinde neşe sağat boiy tapjylmai bir
orynda otyrady da qūiady. Oi oilap tym-tyrys otyrady. Ünsizdik - adam
qasiretin aqyryna deiin bastan keşken qarapaiym jannyñ saia tabar
panasy. Əiel i̇eşteñeni tüsinip bolmasyna köngen siiäqty. Jerine jete
tüñilgen adam sülesoq bop qala bermek.
Telmarş jany udai aşyp, ony syrtynan baqylaumen boldy. Osynau
əiel qasiretiniñ aldynda qaiyrymdy qart özi de əielşe sezinip, əielşe
oilai bastady. "İə, özi ündemese de, közinen bəri añğarylyp tür ğoi, - dedi
ol işinen. - Baiağy bir oidyñ janyn jai taptyrmai jürgenin baiqaimyn.
Ana, i̇emşek i̇emizip jürgen ana - ana boludan qaldy degen ne sūmdyq? Əiel
būğan köndiger i̇emes. Özi jaqynda ğana i̇emşek i̇emip jürgen i̇eñ kenjesin
köbirek oilaidy bilemin; beişara jatsa-tūrsa da, sony i̇esinen i̇eki i̇eli
şyğarar i̇emes".
Mūndai qaiğyğa sözdiñ i̇eş septigi bolmasyn Telmarş ta tüsinip,
ündemeidi. Qyr soñynan qalmas oidyñ mylqaulyğy jan şoşyrlyq.
İendeşe, ökşelegen sūmdyq oidan arylu kerek dep anany qandai
syltaumen ğana ilandyra alarsyñ?
Bala - əldilep, məpeleudi qajet i̇etetin kip-kişkentai dərmensiz pende.
Sondyqtan ərbir ananyñ boiynda parasattan əri tömen, əri joğary bir
nərse bar: ol - sezik.
İendi Telmarş būl baqytsyz beişarany söilettirmek boldy, biraq
qolynan kelmei-aq qoidy. Birde ol əielge bylai dedi:
- Sor bolğanda, men şalmyn, sondyqtan köp jüre almaimyn. İeşqaida
bara almaimyn, əlim joq. Şirek sağat jürgen soñ-aq aiağym talyp,
tynyqpasam bolmaidy, əitpese sizben birge keter i̇em... Bir i̇esepten jüre
almağanymnyñ özi jaqsy ma deimin. Nege deseñiz, serik bolamyn dep sizge
qauip töndiruim de yqtimal ğoi. Mūndağylar mağan tözip qana jür, əitpese
ūnatpaidy, təiiri, özim şarua bolğandyqtan kökterge küdikti körinemin, al
şarualar meni duana sanaidy.
Ol əiel ne aitar i̇eken degendei jauap kütti. Biraq oğan köz qyryn da
salğan joq.
Qasarysqan oi ne i̇esuastyqqa, ne qaharmandyqqa bastaidy. Biraq
beişara əiel qaharmandyq jasap ne kögertpek? Onyñ ana boludan basqa
qolynan keleri joq. Ol kün sanap oi tūñğiyğyna bata berdi, bata berdi.
Syrtynan Telmarş ün-tünsiz baqylap qana jürdi.
Ol əieldi birdeñemen aldarqatpaq boldy: oğan jip pen ine, oimaq əkep
berdi. Əiel baiğūs ony-mūny tige bastağanda qart məz bop quanyp qaldy.
Əiel oiymen bolyp, jūmys istei berdi. Bül densaulyq nyşany i̇edi. Ol
birte-birte əl jiiä bastady. Öziniñ iş kiımin, köilek-kenşegin, başmağyn
jamap-jasqady. Əitse de jüzi synyq, baiağysynşa selsoq. Jūmys üstinde
yñyrsyp, jabyrqau on salady. Keide ənin kilt üzip, balalary jaily
habar əkelgendei qūstardyñ sairağan ünine qūlaq tosa tyñdaidy. Birauyq
kübirlei bastaidy; balalarynyñ atyn atap şaqyryp jata ma, kim bilsin,
əiteuir Telmarş jöndi i̇esti almaidy. İerni ünsiz qybyrlaidy. Ol birde
qapşyq tigip, işine toltyra jañğaq saldy. Tañerteñgisin Telmarş onyñ
jolğa şyqqanyn kördi. İeki közi qalyñ ormanda.
- Qaida barasyñ? - dep sūrady Telmarş.
- Solardy izdep baramyn, - dep jauap berdi ol
Telmarş ony toqtatam dep ərekettenbedi.
VII. Qarama-qarsy qos şyndyq
Azamat soğysynyñ oqiğalaryna toly birneşe apta ötti. Fujer
töñiregindegi keu-keu əñgime bir-birine ūqsamaityn, biraq bir ğana istiñ
igiligine jūmys istep, revoliutsiiä üşin ūly şaiqasta iın tirese ūrys
salyp jürgen i̇eki adam jaiynda ğana boldy.
Vandeiädağy qantögis jekpe-jek sozyla tüsti, biraq Vandeiädan i̇endigi
dərmen kete bastağan. Onyñ həli əsirese İle-Vilende müşkil boldy.
Dolde alty myñ rūialistiñ i̇eren şabuylyna bir jarym myñ patriottyñ
i̇erligin osynşama tapqyrlyqpen qarama-qarsy qoiğan jas komandirdiñ
qairat-jigeri arqasynda okrugtegi köterilis basyla qoimasa da, i̇edəuir
bəseñdep, tūiyqtalğan bolatyn. Būdan keiin tağy da osyğan para-par
birneşe ret soqqy berildi de, osy jetistikterdiñ bəri jağdaidy jaña
arnağa tüsirdi. Jağdai özgerdi, əitkenmen ile-şala aiaq astynan şielenis
tudy.
Vandeiänyñ bükil bül böliginde respublika jeñimpaz şeru tartty būğan i̇eşqandai da kümən bolmady. Biraq bül qandai respublika i̇edi?
Revoliutsiiänyñ tüpkilikti saltanatynan respublikanyñ i̇eki türi: terror
respublikasy jəne meiirbandyq respublikasy añğarylğan. Biri jeñiske
qataldyqpen, i̇ekinşisi - momyn şaralarmen jetudi oilady.
İekeuiniñ qaisysy basym tüser i̇eken? Bitimşil jəne bitimsiz būl i̇eki
ülginiñ öz jaqtastary - yqpaly men bedeli birdei i̇eki adamy boldy. Biri əskerbasy, i̇ekinşisi - qatardağy delegat. Qaisysy basym tüspek? Qatardağy
delegat jağyndağy ülken bir artyqşylyq -respublikaşyl ökimet
oryndarynyñ qoldauy. Ol Parij kommunasynyñ: "İeşqandai qaiyrym
bolmasyn!" degen zildi būiryğyn ala keldi. Ol Konventtiñ "Bülikşilerdiñ
tūtqynğa tüsken kösemin bosatyp jibergen nemese onyñ qaşyp ketuine
jol bergen ərbir adam ölim jazasyna tartylady" degen dekretin əkeldi.
Onyñ qolynda qoğamdy qūtqaru komitetinen qūzyrly uəkildik əri oğan
tolyq bağynu turaly Robesper, Danton jəne Marat qol qoiğan būiryq
bar.
İekinşi bir əskeri adamnyñ qolyndağy jalğyz ğana küş - janaşyr
sezim. Ony qostaityn myğym qoly men jeñilgenderge meiirbandyq jasap
jürgen jüregi ğana. Ol jeñimpaz bolatyn, sondyqtan meiirbandyq jasauğa
haqylymyn dep biletin.
Sonyñ saldarynan osy i̇eki adamnyñ arasynda astyrtyn, biraq tereñ
jik tuğan-dy. Olar türli syñaidağy adamdar i̇edi. İekeui de köteriliske
qarsy küresti jəne ərqaisysynyñ öz qūraly: birinde - jeñis, i̇ekinşisinde terror boldy.
Tügeldei orman japqan Bretan solardy auyzdan tastamai-aq qoidy;
köptiñ nazary solarğa audy. Közqarastarynyñ qarama-qaişylyğyna
qaramastan aralarynda berik ruhani bailanystyñ boluy barşanyñ olarğa
degen yqylasyn küşeite tüsti.
Bül i̇eki dūşpan özara dos bolatyn. İeki jürekti qosqan süiispenşilik
sezim i̇eşqaşan mūnşalyqty berik te tereñ bolyp körmegen şyğar.
Raqymsyz meiirbandy ajaldan qūtqardy, tereñ tyrtyq qaldyrdy. Būl i̇eki
adamnyñ biri - ölim beinesi, i̇ekinşisi - ömir beinesi boldy. Biri - üreişil
printsiptiñ, i̇ekinşisi - ymyraşyl printsiptiñ körinisi. Olar i̇eşteñege
qaramai, birin-biri jaqsy kördi. Kisi tañyrqarlyq jūmbaqtar da bola
bermei me?
Būğan qosa mynany aita ketelik: "qatygez" dep qaueset tarağan i̇ekeudiñ
biri öte qaiyrymdy bolatyn: ol jūrttyñ jarasyn öz qolymen tañyp,
nauqastarğa özi baratyn, kündiz-tüni i̇emhanalar men jara tañatyn
punktterden şyqpaityn, aş-jalañaş balalardy körgende jylap jiberuge
şaq tūratyn, qolda baryn tügeldei kedeilerge ülestirip beretindikten, özi
qu taqyr i̇edi. Ol barlyq ūrystarğa qatysty: şabuylda alda boldy,
ūrystyñ qainağan ortasyna qarumen de, qarusyz da qoiyp ketip jürdi sebebi belbeuinde pistoletteri men qylyşy bolatyn, biraq onyñ
qylyşyn jalañaştağanyn nemese pistoletin qolğa alğanyn i̇eşkim körgen
i̇emes. Ol soqqyğa qarsy jüretin, biraq özi soqqy bermeitin. Jūrt ony
būryn dinbasy bolğan desedi.
Būl adamdardyñ biri - Goven, i̇ekinşisi - Simurden i̇edi. İeki adamnyñ
arasynda dostyq, i̇eki qağidattyñ arasynda - qastyq bolatyn. Aradağy
tereñ jik osydan tudy. Bül būqpantai küres syrtqa şyqpai tūra
almaityn. Aqyry ol būrq i̇etti.
- Qalai, həlimiz neşik? - dep sūrady Simurden Govennen.
- Siz mūny menen kem bilmeisiz ğoi. Lantenaktyñ baskeserleri toz-toz
boldy. Onyñ qaramağynda myqtağanda jiyrma-otyz adam qaldy. Ol qazir
Fujer ormanyna tyqsyryldy, al birer aptadan soñ qorşauğa alynbaq, dep jauap berdi Goven.
- Al i̇eki aptadan soñ şe?
- Qolğa tüsedi.
- Sonan soñ?
- Siz meniñ jarnamamdy oqyp pa i̇ediñiz?
- Oqydym. Sonda şe?
- Ol atylady.
- Tağy da müsirkeuşilik pe? Joq, ol gilotinada öluge tiıs.
- Men əskeri ölim jazasyn jaqtaimyn, - dedi Goven.
- Al men revoliutsiiäşyl ölim jazasyn jaqtaimyn, - dep jarysa
söiledi Simurden. - Sen əulie Mark monastyriniñ monah əielderin nege
bosatyp jiberdiñ? - dep sūrady sonan soñ ol Govenniñ közine tura qarap.
- Men əieldermen jaulaspaimyn, - dep jauap qaitardy Goven.
- Ol əielder halyqqa öşpendilikpen qaraidy. Al öşikken əiel on
i̇erkekke bergisiz. Biz Luvinede qolğa tüsirgen kart fanatik - poptardyñ
sūrqiiä tobyryn revoliutsiiälyq tribunalğa nelikten tartpadyñ?
- Men qarttarmen jaulaspaimyn.
- Qart əulie əkei jas əulie əkeiden de jaman. Qurai şaşty qart
kötergen bülik - i̇eñ qauipti bülik. Jūrt əjimge sengiş-aq. Jalğan
aianyştyñ qajeti joq, Goven. Patşa öltiruşiler - halyqqa azattyq
əperuşiler. Tampl* mūnarasyna saq bolğaisyñ.
- Tampl mūnarasyna deisiz be? Qolymda i̇erik bolsa, men odan dofindi
bosatyp jiberer i̇edim. Men balalarmen jaulaspaimyn.
Simurden qatulanyp ketti:
- Bilip qoiğyn, Goven, jūrt Mariiä-Antuanetta* dese, əielge qarsy,
papa Pii Altynşy* dese, qartqa qarsy, Liutsovik Kapet dese, balağa
qarsy raqymsyz soğys jürgizu kerek.
- Qadirli ūstazym, siz meniñ saiasi qairatker i̇emes i̇ekenimdi ūmytyp
tūrsyz ğoi deimin?
- Qauipti qylyqtan aulaq bolğaisyñ... Kossege şabuyl jasağanda
əskerlerimizdiñ qorşauyna tüsip, üstine ajal töngen bülikşi Jan Treton
qolyna qylyş alyp, kolonnamyzğa jalğyz özi tap bergende sen
soldattarğa: "Jol beriñder! Ötkizip jiberiñder!" dep nege aiğailadyñ?
- Öitkeni myñ san soldaty bar otriad üşin jalğyz adamğa jabylu
masqaralyq ta.
- Kailetrt d'Astile irgesinde soldattarymyz jer bauyrlap bara
jatqan jaraly vandeiälyq Jozef Bezeni qūrtpaq bolyp toqtağanyn
körgende, sen olarğa "Alğa! Men onyñ sazaiyn özim tartqyzamyn!" dep
aiğailap, oğyñdy dalağa atyp jibergeniñ qalai?
- Sebebi jyğylğanğa jūdyryq jūmsamas bolar.
- Mūnyñ dūrys bolmai şyqty. Əlgi adamnyñ i̇ekeui de bülikşil
sodyrlarğa ataman bolyp ketti. Jozef Bezele - Mūrt deitin belgili
baskeser de, Jan Treton - Kümisaiaq. Sol i̇eki adamdy qūtqaramyn dep sen
respublikağa i̇eki dūşpan əperdiñ.
- Respublikağa jaudan göri dostyñ köbirek boluyn tileitinimdi jaqsy
bilesiz.
- İendeşe, Landean tūsyndağy jeñisten keiin biz tūtqynğa alğan üş
jüz şaruany atyp tastauğa qalaişa əmir i̇etpediñ?
- Öitkeni sonyñ aldynda ğana Bonşan tūtqyn respublikaşylarğa
raqym jasağan bolatyn, sondyqtan men respublikaşylardyñ da tūtqyn
rūialisterge raqym jasağanyn barşa jūrt bilsin dedim.
- Demek, Lantenakty qolğa tüsirseñ, oğan da raqym jasamaqsyñ ba?
- Joq.
- Nelikten? Sen anau şarualarğa raqym jasadyñ ğoi.
- Şarualar - qarañğy halyq, al Lantenak ne istep, ne qoiyp jürgenin
biledi.
- Biraq Lantenak nağaşyñ i̇emes pe?
- Al Frantsiiä - tuğan şeşem.
- Lantenak - qart.
- Lantenaktyñ jasy joq. Lantenak bizge böten. Ol frantsuz i̇emes: ol
bizdi ağylşyndarğa satyp jür. Lantenak şeteldik şapqynşylyq
daiyndau üstinde. Ol - otan jauy. Bizdiñ jekpe-jek ne onyñ, ne meniñ
ölimimmen ğana tynuy mümkin.
- Goven, osy aitqanyñ i̇esiñde bolsyn.
- Bolady.
İekeui ünsiz qaldy. Bir-birine qarap otyr. Goven sözin jalğady:
- Būl toqsan üşinşi jyl tarihta qanqūily data bolmaq.
- Abaila! - dep ilip əketti Simurden. - Neşe türli sūmdyq mindet
bolady. Kinədan aulaq adamdy aiyptai körme. Auru-syrqaudyñ bary üşin
qaşannan beri dərigerler kinəli bolypty? İə, mynau ūly jyl
raqymsyzdyqpen aty şyqty. Al sebebi ne? Sebebi bül -revoliutsiiä jyly.
Revoliutsiiänyñ jauy bar, ol zamany ötken dünie, sondyqtan hirurgtiñ öz
jauy - gangrenağa qaiyrymsyz bolatyny siiäqty, revoliutsiiä da oz jauyna
qaiyrymsyz. Revoliutsiiä korol arqyly koroldik ökimetti, dvorian arqyly
- aqsüiektikti, əskeri ökimet oryndary arqyly - ozbyrlyqty, dinbasylar
arqyly - varvarlyqty qūrtady. Toqeterin aitqanda, ərbir tiran arqyly
tiraniiä ataulyny qūrtady. Operatsiiä jan qinamağanmen, ony istegende
revoliutsiiänyñ qoly selt i̇etpeidi.
Sonda bükil qoğamdyq organizmdi ulandyryp jatqan iriñdi merezge
raqym jasaudy talap i̇etuge seniñ qaitip qana dətiñ barady?.. Joq, ol seniñ
degeniñe könbeidi. Ol bizdiñ būrynğy jeksūryndyğymyzdy əluetti qolyna
nyq ūstağan əri onyñ dymyn öşiredi. Ol örkeniettiñ tənine adamzatty
sauyqtyrar tereñ tañba salady... Janyma batyp barady deisiñ be? İə,
batsa - batatyn da şyğar, onsyz bolmaidy. Al azap qanşama ūzaqqa
sozylmaq? Operatsiiä bitkenşe. Onyñ i̇esesine siz ömir süretin bolasyz.
Revoliutsiiä i̇eski dünieniñ təninen tən kesip alady, sonda qan aqpai tūra
almaidy. Bizdiñ toqsan üşinşi jyl - qan ağatyn jyl
- İə, biraq hirurg sabyrly da, ainaladağy adamdar qaharly ğoi, - dep
qarsylasty Goven.
- Jeñip şyğu üşin revoliutsiiäğa qairatty jandar qajet, - dedi
Simurden. - Ol qaltyraq qoldy keiin serpip tastaidy. Qaisarlarğa ğana
arqa süieidi. Danton üreili, Robesper qaisar, Marat ymyrasyz... İesiñde
bolsyn, Goven, būl i̇esimder bizge qajet. Olar tūtas armiiäğa para-par: olar
İeuropanyñ zəresin alady.
- Bəlkim, keleşek ğasyrlardyñ da zəresin alatyn şyğar, - dep söz
qystyrdy Goven. Ol az-kem ündemei qaldy da, sözin qaita sabaqtady: Degenmen, ūstazym, siz qatelesip tūrsyz: men i̇eşkimdi de kinəlamaimyn...
Meniñşe, revoliutsiiäğa i̇eşkim kinəli i̇emes jəne bəri de kinəli dep qarağan
jön siiäqty.
Simurden basyn köterip:
- Revoliutsiiä jemisi terrordy aqtai alatyn kün de tuar, - dedi.
- Men terror revoliutsiiäny masqaralamasa igi i̇edi dep qorqamyn. - Goven
əñgimesin əri sozdy. - Bostandyq, teñdik jəne tuysqandyq degenimiz beibitşilik pen barşağa birdei garmoniiä. Olardy apai-topai i̇etudiñ keregi
ne? Revoliutsiiä sūmdyq i̇emes, ymyralasu boluğa tiıs. Amnistiiä - būrynsoñdy adam tilinde aitylğan i̇eñ asyl söz. Öz qanymdy töguge təuekel
jasap qana özgeniñ qanyn töge alamyn... Aitpaqşy, men özim küresudi ğana
bilemin, öitkeni men tek soldatpyn. Biraq bir nərseni: keşirim jasauğa
bolmasa, jeñudiñ de qajeti joq i̇ekenin kəmil bilemin. Ūrysta jauyña jau
bol, al jeñgen soñ sonyñ bauyry bolğyn...
- Abaila, Goven! - dep qaitalady Simurden osymen üşinşi ret. - Sen
mağan ūlymnan da artyqsyñ. Abaila! Söitti de, ol oilanyp baryp: - Bizdiñ
mūndai zamanda janaşyrlyqtyñ opasyzdyqqa ainalyp ketui mümkin, - dep
qosa aitty.
Bül i̇eki adamnyñ əñgimesi sapy men baltanyñ jekpe-jegine ūqsas i̇edi.
VIII. Azaly ana
Onyñ ber jağynda ana balalaryn izdep kele jatty.
Ol basy auğan jaqqa jüre berdi. Sonda qaitip küneltti deisiz ğoi?
Nemen qorektendi? Mūny özi de bilmeitin... Ol küni-tüni, jaiaulaijalpylai jürip, qaiyr sūrady, şöp-şalamdy qorek i̇etip, aşyq aspan
astynda, jymyñdağan jūldyz astynda, būta arasynda, al keide jañbyr
men jel ötinde taqyr jerge tünep jürdi.
Ol derevniadan derevniağa, fermadan fermağa tentirep, üi-üidiñ janyna
toqtap, sūrastyra berdi. Üstindegi kiım-keşegi alba-jūlba boldy. Keide
ony işke kirgizedi, keide jolatpai, quyp jiberedi. Kirgizbei qoisa,
ormanğa betteidi.
Ol töñirekti bilmeitin. Ol i̇eşqaida bolğan i̇emes jəne bar biletini öziniñ Sikuaniar derevniasy men Aze qauymy ğana. Ol jürip ketken jerin
talai ret qaitalap, şyr ainalyp, bekerge əli qūrityn. Birese tas jolmen,
birese arba salğan tereñ sorappen, birese qalyñ ormanğa boilai sürleumen
jürip otyrdy. Östip tentirep jürgende onyñ jūpyny kiıminiñ tamtyğy
ğana qalğanyna tañdanatyn ne tūr.
Əueli ol başmaqsyz, sonan soñ jalañaiaq jürdi, aqyr soñynda aiağy
qantalap, borşa-borşasy şyqty.
Ol şaiqas dalalarynyñ üstimen, oq astynda jürip otyrdy. İeşteñeni
i̇estigen de joq, i̇eşteñeni körgen de joq, i̇eşteñeden qaşqan da joq: ol
balalaryn ğana izdeumen boldy. Bükil i̇eldi bülik jailağan, i̇eş jerde
i̇eşqandai jandarmdar da, perler de, auyldyñ ökimet oryndary da joqtūğyn. Ötken-ketken adamdarmen ğana söz qağystyruyna tura keldi. Ol
ərkimmen əueli özi əñgime qozğap:
- Jürgen-tūrğan jerleriñizde kişkentai üş bala köziñizge tüspedi me? dep sūraityn.
Jürginşi tañyrqai basyn köteretin.
- İeki i̇er bala da, bir qyz bala, - dep tüsindirmek bolatyn sonda ol. Attary Rene-Jan, Gro-Alen jəne Jorjetta, körgen joqsyz ba? Ülkeni
beske ketti, kişkentaiyna - bir jas segiz ai. Qaida i̇ekenin bilmeisiz be?
Olardy menen tartyp əketken.
Jürginşi til qatpai əielge qaraityn. Özin tüsinbei tūrğanyn körgen
soñ əiel:
- Nege deseñiz, būl meniñ balalarym, sūrap tūrğanym da sondyqtan, dep tağy tüsindirip əurelenetin.
Jürginşi basyn şaiqap, jönine ketetin. Sonda əiel əbden tüñilip, bir
orynda qalşiyp tūryp qalatyn.
Aqyry birde onyñ sözine yqylas qoiğan adam da tabyldy. Bir şarua
əieldiñ təptiştegen sūraqtaryn tyñdap bolyp, əldeneni i̇esine tüsire
bastady:
- Toqtañyz, - dedi ol - Üşeu i̇edi deisiz be?
- İə.
- İeki i̇er bala da...
- Bir qyz bala.
- Siz solardy izdep jürsiz be?
- İə.
- Men osyndağy bir senor ūrys kezinde üş balany qolğa tüsirip,
özimen əketti degendi i̇estigem.
- Ol kisi qazir qaida? - dep şyñğyryp jibere jazdady əiel - Qaida
meniñ balalarym?
- Turgke baryñyz, - dep jauap berdi şarua.
- Sizdiñşe, olardy sol jerden tabamyn ğoi, o?
- Bəlkim, tauyp qalarsyz.
- Qaida deisiz.
- Turgke deimin.
- Turg degen ne?
- Sondai jer bar.
- Derevnia ma, qamal ma? Əlde ferma ma?
- Bilmeimin. Men onda i̇eşqaşan bolğan i̇emespin.
- Alys pa?
- İə, jaqyn i̇emes.
- Qai jaqta?
- Fujer jaqta.
- Onda qalai baramyn?
- Tikelei Vantorgke tartyñyz. Sonan soñ Lorşan arqyly Lerağa bet
ūstañyz. Ol qolymen batysty nūsqady. - Tura künniñ batysyna qarai jüre
beriñiz.
Ol sozğan qolyn tüsirgenşe əiel ketip te ülgerdi.
- Tek saq bolğaisyz. Ol jerde ūrys bolyp jatyr, - dep aiğailady
şarua soñynan.
Əiel i̇eşteñe dep jauap qatpady, tipti būrylyp ta qaramady - ol alğa
qarai jüre berdi, jüre berdi.
IX. Provintsiiälyq Bastiliiä
Būdan qyryq jyldai būryn jolauşy Fujer ormanyna Lenele
jağynan kirip, Parine jağynan şyqqanda, osynau ūiysqan qalyñ
jynystyñ şetine jete bere sūsty köriniske tap bolatyn: onyñ qaq
aldynan oida-joqta sorañ i̇etip Turg şyğa keletin.
Bül tiri i̇emes, öli Turg: jarym-jartylai qirağan, jalañaştalğan, ər
jeri qūlap, qabyrğasy şytynap ketken. Osynau Turgten beter siyqsyz üi
sülderi, sirə, bola qūiar ma i̇eken? Tañyrqağan jolauşy qarsy aldynan biık
döñgelek mūnarany köretin: ol olja añdyğandai ūmsynyp, orman şetinde
japadan-jalğyz tür. Jolauşy jaqyndap, jarqabaqtan köterilgende
qabyrğanyñ opyryla qūlağan jerin közi şalatyn.
Bül oiyq minanyñ jaryluynan paida bolğan: minağa, tegi, keminde i̇eki
tsentner oq-dəri syisa kerek. Jarylystan qabyrğanyñ üp-ülken jeri qūlap
tüsken jəne türine qarağanda, qorşauğa alğandar mūnarağa osy tesikten
kirgenge ūqsaidy.
Mūnaranyñ or zamanda talai ret qorşauda qalyp, şydap baqqany
körinip tür: qabyrğalarynda XIV ğasyrdyñ tas iadrolarynan XVIII
ğasyrdyñ şoiyn iadrosyna deiin neşe türli snariadtardan tyrtyq qalğan.
Oiyqtyñ tura tūsynda, qarsy qabyrğada, qabirge baratyn i̇esik bar.
Būl sklep bir jağynan abaqty, bir jağynan tūtqyndar tiri şyğyp
körmegen tas qorjyn bolatyn. Ol kezde ər mūnaranyñ, ər qorğannyñ
janynda tas qorjyny boluşy i̇edi. Sol zamandağy abaqtylardyñ köpşiligi
siiäqty Turg zyndany da i̇eki qabatty-tūğyn. Joğary qabaty kümbezdenip
kelgen töbesi bar ülken bir bölmeden tūratyn. Feodaldyq zamanda bül
bölmede adamdy parşalaityn, biraq mūnyñ özi neğūrlym qarapaiym jəne
atpen parşalağannan göri yñ-şyñsyz isteletin. Mūnda kezinde i̇eki
doñğalaq ornatylğan. Olardyñ ülkendigi sondai, qabyrğa men töbege tiıp
tūrğan. Ərqaisysyna aiypkerdiñ aiaq-qolyn tañyp, doñğalaqtardy janjaqqa ainaldyra bastaityn, sonda adamnyñ parşa-parşasy şyğatyn.
Abaqty bolğan bül bölmeniñ astynda i̇ekinşi bir bölme - sözdiñ tura
mağynasynda tas qorjyn bolatyn. Oğan i̇esik arqyly i̇emes, töbedegi tesik
arqyly kiretin. Aiypkerdi qabirdiñ joğarğy böleginen tyr jalañaş
küiinde qoltyğynan jip bailap tüsiretin. Joğarğy qabaty abaqty da,
tömengi qabat qabir bolatyn.
Bizdiñ ata-babalarymyz mūndai abaqty-qabirlerdi tas qorjyn deitin.
Biz üşin bül atau jai ğana söz, öitkeni ol beinelegen nərse iz-tüzsiz
joiylyp ketken. Revoliutsiiänyñ arqasynda biz mūndai sözderdi
jaibaraqat tyñdap, aita beremiz.
Mūnaranyñ syrt jağynda, osydan qyryq jyl būryn oğan kiretin
jalğyz i̇esik ispettes oiyq üstinde, ambrazura nemese atys üiäsy bar-dy. Ol
qalğan atys Uialarynan i̇edeuir keñ bolatyn. Astyñğy jağynda qabyrğadan
jūlynyp, maiysyp qalğan temir tor salbyrap tūr.
Oiyqtyñ qarsy aldynan mūnarağa üş arqalyğy bar tas köpir tireledi.
Ğasyrdyñ orta şeninde bükil qamal bir ğana mūnaradan tūratyn əri
jan şappas berik bolatyn. Köpir ony əlsiretip jibergen. Orta ğasyrda
Govender ony köpirsiz salğan-dy. Ol kezde qamalğa kiru üşin baltamen bir
soqsa, qirap tüser kişkentai köpirden ötu kerek i̇edi.
XVII ğasyrda mūnarany jaqyn mañdağy jalpaq qyratpen
bailanystyryp kelgen köpir arqalyqtarynyñ üstine qamal salyndy. Ol
i̇eski mūnaradan göri qolaily qonys retinde tūrğyn üi i̇etildi.
Biri - sūsty, i̇ekinşisi - ədemi būl i̇eki üi birin-biri tolyqtyrudan göri
stilderiniñ ər qilylyğymen oğaş körinetin. Jan baspağan nu ormanğa
laiyq būl sūsty mūnara Versalğa laiyq mynau qamaldyñ janynda közge
türpidei tietin.
Əskeri tūrğydan alğanda, köpir mūnarany jauğa būltartpastan ūstap
bererliktei. Köpir mūnarany əri ajarlandyryp, əri dymyn qūrtyp tūr:
mūnara əsemdikten ūtsa da, əlden airylğan. Orman jaqtan bekem
bolğanmen, qyrat jaqtan osaldanyp qalypty.
Qaitalap aitalyq, oğan köpirdi tirkestire salu strategiiälyq tūrğydan
qatelik bolğan. Degenmen köpir saluşylar birşama saqtyq ta jasapty.
Olar, birinşiden, ört şyğu mümkindigin kün ilgeri i̇eskeripti: qamaldyñ or
jaqtağy terezeleriniñ astynda temir ilgegi bar berik qūtqarma saty ilingen.
İekinşiden, olar jaudyñ köktei şabuyl jasau mümkindigin künilgeri
i̇eskeripti: köpir alasa auyr temir i̇esikpen mūnaradan oqşaulap tastalğan.
Bül i̇esiktiñ qalyñdyğy men beriktigi sonşa, taran bylai tūrsyn, zeñbirek
dümpuine de şydaityndai.
Būl i̇esikke jetu üşin köpirden ötu, al mūnarağa i̇enu üşin osy i̇esikke
kiru kerek. Basqa jol joq.
İə, söitip, ər türli biıktikte jasalğan atys Uialary jəne işine kiretin
jalğyz jol -aspaly köpirge tirelip tūrğan üi jaqqa aşylatyn jalğyz
temir i̇esigi bar keñ əri biık alty qabatty mūnara: artynda - orman; aldynda
- köpirden joğary, mūnaradan tömen ornalasqan, üstine qalyñ būta ösken
biık qyrat; köpir astynda - mūnara men qyrat aralyğynda işinde şilik
ösken, qysta küşti tasqynğa ūlasyp, köktemde jylğağa, al jazda - tas
taban jyrağa ainalatyn tereñ əri jiñişke or - Govenderdiñ qamaly, TurGoven, bylaişa aitqanda, Turg degenimiz, mine, osyndai bolatyn.
X. Kepil balalar
Şilde ötip, tamyz bastaldy. Frantsiiäny qaharmandyq pen raqymsyz
qatygezdik ruhy jailady. Onyñ kökjieginde i̇eki i̇eles jarq i̇etti de, joq
boldy. Olar: qynyna pyşaq sūğylğan Marat pen basy alynğan Şarlotta
Korde*. Is nasyrğa şabaiyn dedi. Strategiiälyq ülken soğysta tas-talqany
şyqqan Vandeiä partizandyq şağyn soğystyñ, būrynğydan da sūmdyq
soğystyñ qūşağyna panalady. İendi bül soğys orman-toğai men būtabūtany bürkemelengen jekelegen otriadtardyñ tolassyz şaiqasyna
ainaldy. Ūly armiiä, katoliktik jəne koroldik dep atalatyn armiiä
jeñilisten jeñiliske ūşyrai bastady. Sonda da vandeiälyqtar La-Roşel
qamalyna būrynğysynşa qauip töndirumen boldy, al teñizde birneşe
ağylşyn polki men oğan qosylğan frantsuz flotynyñ ofitserlerinen
daiyn desanty bar ağylşyn floty osy polkterdi frantsuz jağasyna
tüsiru üşin markiz de-Lantenaktan belgi ğana kütti. Mūnyñ özi köteriliske
attanğan rūialisterge jeñisti qaita əperui mümkin i̇edi.
Pitt* memlekettik qylmysker bolatyn. Qanjar qaru-jaraqtyñ qandai
ajyramas böligi bolsa, opasyzdyq ta saiasattyñ sondai ajyramas böligi.
Pitt qanjarmen bizdiñ i̇eldi jaraqattap, öz i̇eline opasyzdyq jasady,
öitkeni öz otanyn masqaralau - oğan opasyzdyq jasau degen söz. Onyñ
tūsynda jəne sonyñ arqasynda Angliiä jeksūryn soğys jürgizdi: ol
tyñşylyq jasady, qulyq-sūmdyqqa basty, aldap-arbady. Ol
jalğandyqtan jirenbedi, brakonerlermen jəne assignatsiiäny qoldan
jasauşylarmen soz bailasty: ol bizge degen öşpendilik ataulynyñ i̇eñ
ūsqynsyz türinen de şimirikpedi. Lillada bir ağylşynnan Pittiñ
Vandeiädağy agentiniñ haty qolğa tüsti, sol hatta, basqany bylai qoiğanda,
bylai delinipti: "Aqşany aiamaularyñdy ötinemin. Kisiler tiısti
saqtyqpen öltiriledi dep ümittenemiz. Kiımin özgertken əulie əkeiler men
əielder - osy maqsatqa i̇eñ qolaily adamdar. Ruanga alpys myñ jəne
Kannga i̇elu myñ funt jiberiñder". Birinşi tamyzda būl hat Konventte
oqyldy. İeki jaqtyñ da jağdaiy müşkil i̇edi. Soğys bir jerde toqtasa, ileşala i̇ekinşi jerde būrq i̇etip jatty. "İeşkimdi de aiamañdar!" "Tūtqynğa
almañdar!" - soğysuşy i̇eki lagerdiñ ūrany, mine, osyndai boldy.
Tarihtyñ bül parağyn albastydai ajal köleñkesi basty.
Turg qamaly qorşauğa alyndy. Birde keşqūrym, kökte jūldyz tua
bastağanda, qas qaraiyp, ormandağy japyraq pen daladağy şöp sybdyry
i̇estilmei, tabiğat mülgip tūrğan bir şaqta kernei üni jañğyryp qūia berdi.
Ol joğarydan, mūnara töbesinen i̇estildi.
Kerneige tömennen syrnai ün qosty.
Mūnara üstinde qaruly adam tür: tömende, qarañğylyq qūşağynda
tūtas lager ornalasqan.
Qamal töñireginde qybyrlağan jūrttyñ qarasyn ajyratuğa bolady.
Bül adam ileui əskeri lager-tūğyn. Ər jerde, ormanda - ağaş tübinde,
qyrat üstinde - şilik işinde ot jağylyp jatyr, sondyqtan qarañğylyq
birte-birte jyltyldağan nüktege tolyp ketti. Jer de aspanğa i̇eliktep,
jūldyzdan əşekei taqqysy kelgendei. Biraq bül suyq jūldyz -soğys
jūldyzy bolatyn. Lager qyrat jaqta jazyq alqaptyñ bergi şetine deiin
sozylyp, qarsy jaqta qalyñ ormanğa i̇enip jatyr.
Turg qamaly ainala qorşalğan.
Qamauşylar lageri iemdenip jatqan keñistik əsker sanynyñ köptigin
añğartqandai.
Kernei i̇ekinşi ret oinalyp, syrnai tağy ün qosty. Kernei sūrap,
syrnai jauap berip tür. Mūnara jau qosynynan: "Sendermen söilesuge
bola ma?" dep sūrady da, jau qosyny "İə, bolady" dep jauap qatty.
Vandeiä bülikşilerin soğysuşy jaq moiyndamaityn, söitip, Konvent
dekreti boiynşa "qaraqşylarmen" parlamenter arqyly bailanys jasauğa
tyiym salynğan. Dūşpanmen kelissöz jürgizuge halyqaralyq qūqyq
bylaiğy soğystarda jol berip, azamat soğysynda rūqsat i̇etpeitindikten
būl üşin jaña ğana surettelgen mūjyq kernei men əskeri syrnai
arasyndağy tildesu siiäqty ədetten tys orağytpa təsil izdeuge tura keldi.
Alğaşqy dabyl dūşpannyñ nazaryn audarudy maqsat i̇etken kirispe
ispettes, al i̇ekinşi dabyl: "Bizdi tyñdağylaryñ kele me?" dep sūrady. İeger
kerneidiñ qaitara şyqqan dausyna syrnai jauap qatpasa, būl bas
tartqandyqty bildiretin, biraq ol ün qosty: būl kelisimge kelu nemese
soğan orailas nərse - birneşe minutqa bitisu degen söz.
Syrnai i̇ekinşi qaitara oinalğanda mūnara töbesinde tūrğan adam
söilei bastady. Tömende tūrğandardyñ sondağy i̇estigeni mynau boldy:
- İei, tömendegiler! Sözime qūlaq salyñdar! Men - Guj-de-Briuanmyn.
Senderdiñ talailaryñdy jer qaptyrğan myna men bolamyn. Jūrt meni
sondyqtan da Kökterdiñ tajaly deidi. Meni İmanus dep te ataidy, öitkeni
men būdan bylai da senderdi aiausyz qyra bermekpin. Granvil janyndağy
şabuyl kezinde senderdi myltyqpen közdep jatqanymda sender qylyşpen
bir sausağymdy şauyp tüsirdiñder; Lavalda əke-şeşemdi jəne on segizge
i̇endi ğana tolğan qaryndasym Jaklinany öltirdiñder... İendi meniñ kim
i̇ekenimdi bilesiñder...
Men senderge Bretan printsi, jeti ormannyñ qojasy jəne meniñ
myrzam vikont de-Fonteniñ, monsenor markiz de- Lantenaktyñ atynan
söilep tūrmyn.
Mynany bilip qoiyndar, birinşiden, sender qorşap tūrğan būl
mūnarağa tyğylmastan būryn monsenor soğys qimylyna basşylyq jasau
mindetin alty kömekşisine bölip tapsyrdy. Būl qamaldy alumen sender
üşin soğys bitpeidi, tipti monsenor ūrysta qaza tapsa da, qūdai tağala
men koroldiñ şapağaty auğan Vandeiä onymen birge qūryp ketpeidi.
Mūnyñ bərin senderge i̇eskertu üşin aityp tūrmyn. Monsenor markiz
osynda, meniñ qasymda tür: meniñ aityp tūrğanym - sol kisiniñ aitpağy...
Al i̇endi, qorşauşylar, sözimdi bölmei, ərmen qarai tyñdañdar.
Senderdiñ bizge qarsy jürgizip jatqan soğystaryñ - ədiletsiz soğys,
mūny bir dep biliñder. Biz - beibit halyqpyz. Biz öz jerimizde tūryp keldik,
i̇eşkimge tiısken joqpyz. İendi biz oz qūqymyz üşin adal küres jürgizip
jatyrmyz. Biz - qarapaiym adamdarmyz, bar iste bir qūdaiğa siynamyz: biz
qūdaisyz - şyq tüspegen şop tərizdimiz. Respublika bizge aldymen bas
saldy. Ol bizge şaqyrusyz keldi, auyldarymyzğa basyp kirip, üilerimizdi,
i̇eginjaiymyzdy örtep jiberdi, fermalarymyzdy qiratty, al əiel, balaşağalarymyzdy köktem qūsy sairap ülgermesten orman-toğaidy jalañaşjalpy kezip ketuge məjbür i̇etti.
Mūnda jinalyp, meni i̇estip tūrğandardyñ bəri, senderdiñ bəriñ, bizdi
jabaiy añdai orman işinde qudalap, kün körsetpediñder, sonan soñ mynau
mūnarağa əkep tyqtyñdar. Bizge qosylğandardy tügeldei qyryp, tymtyraqai i̇ettiñder. Senderdiñ zeñbirekteriñ bar. İendi sender tort myñ bes
jüz adamsyñdar, əri bizge şabuyldap jatyrsyñdar. Al biz nebary on
toğyz adambyz, əri biz de qorğanuğa bel bailadyq. Bizde işip-jeitin tamaq
qory bar, oq-dəri men patron da bar.
Sender mina qoiyp, biz tūrğan mūnara qabyrğasynyñ bir jağyn
būzdyñdar. Sender üñireiip qalğan oiyq arqyly basyp kire alasyñdar.
Ras, ol onşa ülken i̇emes jəne üstindegi mūnara būrynğysynşa berik.
İendi sender ürdis şabuylğa tübinde əzirlenip jatyrsyñdar. Al biz
senderge mynany jar i̇etpekpiz...
İei, tömendegiler, mūnara tübinde tūrğandar! Mūqiiät tyñdap alyñdar!
Bizdiñ qolymyzda üş tūtqyn - üş bala bar. Bül balalardy senderdiñ
batalondaryñnyñ biri asyrap alypty: būl - senderdiñ balalaryñ. Biz
solardyñ üşeuin de senderge berudi ūsynamyz, tek ol üşin bizge mūnaradan
i̇emin-i̇erkin şyğyp ketuge mümkindik beruleriñ kerek.
Əri qarai tyñdañdar. İeger sender bizdiñ ūsynystan bas tartsañdar,
sender bizdi i̇eki jaqtan ğana: ne orman jaqtan oiyq arqyly, ne qyrat
jaqtan köpir arqyly şabuyldai alasyñdar. Köpir üstindegi qamal işinde
üş qabat bar. Tömengi qabatta meniñ būiryğym boiynşa işine qara mai
qūiuly alty böşke qoiylyp, jüz bailam qūrğaq būta üiilgen. Men,
İmanus, osy sətte sendermen söilesip tūrğanym qanşalyqty ras bolsa,
bül aitqanym da sonşalyqty ras. Joğarğy qabatqa saban üiilgen,
kitaphana bar ortañğy qabatta kitaptar men qūjattar saqtauly. Mūnarany
köpirmen bailanystyratyn temir i̇esik qūlyptauly, al kilti monsenorda.
Bül i̇esiktiñ astynda tağy da meniñ būiryğym boiynşa sañylau jasalyp,
sol sañylau arqyly kükirtpen ystalğan bilte ötkizildi. Onyñ bir ūşy
osynda, mūnara işinde. Ol meniñ qol astymda bolmaq jəne men ony
qalağan uaqytymda tūtata alamyn. İeger sender bizdi bosatyp jiberuden
bas tartsañdar, biz balalardy qamaldyñ i̇ekinşi qabatyna, qara mai
qūiylğan böşke men saban töselgen şatyr arasyna aparamyz da, temir
i̇esikti tars jabamyz. İeger köpirge şabuyl jasai qalsañdar, qamalğa
özderiñ ört salasyñdar; i̇eger oiyq arqyly şabuyldasañdar, oğan biz ot
qūiamyz; i̇eger bizdi i̇eki jaqtan bir mezgilde şabuyldasañdar, qamaldy
bərimiz qosylyp örteimiz. Biraq osy üş jağdaidan qai-qaisysynda da
balalar qaza tabady.
İendi bizdiñ ūsynysymyzdy qabyldau-qabyldamaudy özderiñ şeşiñder.
Qabyldasañdar -biz şyğamyz, bas tartsañdar - balalar öledi... Men
aitarymdy aittym.
Mūnara töbesinen söilep tūrğan adam tyna qaldy. Oğan tömennen
aşyq dauys jauap qatty:
Biz bas tartamyz!
Dauys qatu əri batyl şyqty. Mūndai qatañ bolmağanmen, dəl sondai
tötenşe i̇ekinşi dauys:
- Senderge oilanuğa jiyrma tört sağat mūrşa beremiz, biraq i̇eşqandai
şart qoimastan beriluge tiıssiñder, - dep qosa aitty.
Birneşe sekund tym-tyrys bola qaldy, sonan soñ əlgi dauys qaitadan
şyqty:
- Berilmeseñder, i̇erteñ osy sətte şabuyl bastaimyz.
- Tek sonda raqym kütuşi bolmañdar! - dep təmamdady. Būl sözdi
birinşi dauys.
Bül öktem de qatañ dauysqa jauap retinde mūnara üstinen basqa bir
dauys i̇estildi. Mūnaranyñ i̇eki tisiniñ arasynan sūñğaq boily bireudiñ
sūlbasy körindi, jūldyz jaryğynda markiz de-Lantenaktyñ sūsty
tūlğasyn tanuğa bolatyn; ol qarañğyda əldeneni körgisi kelgendei,
i̇eñkeiip:
- Būl senbisiñ, i̇ei, əulie əkei? - dep dauystady.
- İə, menmin, opasyz! - dep jauap qatty tömennen qatqyl dauys.
XI. Jazmyştai qorqynyşty
Söilesken i̇eki adamnyñ birinşisin Simurden abbat dep tapqanda markiz
de-Lantenak jañylysqan joq. Qatañ da öktem dauys şynynda da soniki
i̇edi. Jastau əri Uiañ dauys Govendiki bolatyn.
Birneşe apta ötisimen Simurdenniñ i̇esimi qan-josa bolğan bükil i̇elge
jaiyldy. Tipti sol kezde de mūndai sūsty i̇esimder köp i̇emes-tūğyn.
"Parijde Marat kim bolsa, Vandeiäda Simurden sol" deitin jūrt ol
jaiynda.
Simurden ürei ūşyrdy. Qatal jandar - baqytsyz jandar: olardy
qylyğyna qarai kinəlap, aiyptaidy, al i̇eger janyna üñilse, bəlkim, bəri
de aqtalar ma i̇edi. Markiz de-Lanteiak pen abbat Simurden birdei
öşpendilik
tudyratyn:
rūialisterdiñ
qarğysy
Simurdenniñ,
respublikaşylardyñ qarğysy Lantenaktyñ basyna jauyp jatty.
Olardyñ ərqaisysy jau jağy üşin tozaq otyndai qorqynyşty boldy.
Kökter Lantenaktyn, basyna qūn tigip, aqtar Simurdenniñ basyna bəige
tağaiyndady.
Söitip, qorşaudağy Turg qamaly biraz kidiris aldy. Jaña ğana
körgenimizdei, Govenniñ aralasuy arqasynda jiyrma tört sağatqa bitim
tərizdi birdeñe ornady.
İmanus jaqsy habardar bolatyn: Simurdenniñ respublikaşyl ökimet
oryndaryna neşe dürkin talap qoiuynyñ nətijesinde qazir Govenniñ
qarauyna Ūlttyq gvardiiä soldattarynyñ bir böligi men liniiä əskerleri
soldattarynyñ bir böligi - barlyğy tort myñ bes jüz soldat bolatyn. Ol
tap osy küşpen Turg qamalyn qorşauğa aldy. Ol qamalğa qarsy on i̇eki
zeñbirek qūia alatyn. Altauyn orman şetindegi mūnarağa qarsy jəne
altauyn - qyrat üstine köpirge qarsy qoidy. Būğan qosa onyñ mina əkelip
jaruğa, söitip, mūnara qabyrğasyn oiyp tüsuge mümkindigi boldy.
Qyrat pen orman işinde qorşau tüzgen tort myñ bes jüz adam. Mūnara
işinde - qorşauda qalğan on toğyz.
Simurden tort myñ adamdyq otriadtyñ, iağni tūtas armiiänyñ derlik
komandaşysy retinde Govenniñ general dərejesine joğarylatyluyn
qalady, biraq Goven: "Lantenakty qolğa tüsirelik, sonda köre jatarmyz.
Əzirge i̇eşqandai i̇eñbek siñirgen joqpyn" dep būl qūrmetten jaltaryp
ketti.
Ol kezde iri küşke komandalyq i̇etu kişigirim şendegi ofitserlerge
jüktele beretin: bül respublikanyñ salty-tūğyn. Məselen, būdan səl
keiin kişigirim artilleriiä kapitany Bonopart italian armiiäsynyñ
komandaşysy boldy.
Govender qamaly tañdanarlyq tağdyrğa ūşyrady: ony Govenderdiñ biri
qorşap, i̇ekinşisi qorğap jatty. Şabuyldyñ birşama ūstamdylyğy qamal
üşin i̇eki Govenniñ jaulasyp jatqandyğynan i̇edi, biraq qorğanysta mūndai
ūstamdylyq bolğan joq, öitkeni Lantenak i̇eşnərseni aiamaityn
adamdardyñ qataryna jatatyn, əri ol ömir boiy derlik Versalda tūryp
keldi, Turg qamalyn az biletin, sondyqtan oğan tipti de iş tartpaityn. Ol
jaqyn mañda özge baspana tabylmağandyqtan ğana osy qamalğa tyğylğan,
bar-joğy osy ğana. Biraq ol mūny i̇eşbir ökinbesten qirata alatyn. Goven
i̇eski qamalğa odan göri yqylaspen qarady.
Qamaldyñ osal jeri - köpir-tūğyn. Biraq köpir üstinde ornalasqan
kitaphanada otbasy mūrağaty saqtauly i̇edi. İeger ürdis şabuyl köpir jaqtan
bastalsa, ört şyğuy dausyz, al otbasy mūrağatyn örteu ata-babañdy
qorlağandyq bolar i̇edi, qaitkende de Govenge osylai siiäqtandy. Turg onyñ əleuettik qamaly. Govenderdiñ otbasy i̇estelikteri tügeldei osynda:
tipti onyñ özi de osynda düniege keldi. Mine, i̇endi neşe türli bəlekettiñ
toqailasuymen ol əbden i̇er jetken şağynda, özin bala kezde panalatyp,
qorğan bolğan mynau kieli qabyrğağa şabuyl jasauğa məjbür. Ol
şynymen sūrqiiälyqqa salynyp, osynau baspananyñ külin kökke
ūşyrudan taiynbas pa i̇eken? Bəlkim, bül üide, şatyrdyñ bir jerinde, özin
nəreste kezinde terbetken besigi de tūrğan şyğar! Oilağanda adamdy
tebirentpei qoimaityn nərseler de bolady i̇emes pe? İeski üidiñ,
atamekeniniñ myna türine Govenniñ köñili bosap ketti. Sondyqtan ol
köpirdi aiady da, onyñ qarsysyna batareiä qoiyp, būl jaqtan jūrttyñ
qaşyp ketuine jəne əreket jasauyna mümkindik bermeumen ğana şekteldi.
Al şabuyldau üşin qarsy jaqty tañdap alyp, mūnaranyñ tübine mina
aparyp qoidy.
Simurden oğan qimyl jasauğa i̇erik berdi. Osy üşin özin sökti de,
öitkeni ol - qatygez jan, mynau i̇eski-qūsqyğa i̇eşqandai mən bergen joq əri
onyñ adamdar siiäqty üilerdi de müsirkeui şamaly i̇edi.
Qamaldy aiau - i̇endigi meiirbandyq saiasattyñ bastamasy bolatyn. Al
mūndai saiasatqa beiimdilik Govenniñ osal jeri, sondyqtan Simurden, biz
biletindei, ony jiti qadağalap, öz oiynşa oğan zalaldy mūndai taiğanaq
betkeide ony mümkindiginşe tarta ūstauğa tyrysty. Onyñ ber jağynda
i̇eski qamalğa özi de iştei i̇eljiremei tūra almady, əri mūnysyn ökine
añğardy.
Ol kişkentai Govenge özi oquğa bergen alğaşqy kitaptar saqtauly
tūrğan synyp bölmesine qarap, köñili bosap ketkenin sezdi. Ol, Simurden,
körşiles Parine qauymynyñ qatardağy kiuresi, osy qamaldy pana tūtyp,
özi de talai jyl tūrğan. Ol əlgi kitaphanada Govendi i̇eki tizesiniñ arasyna
otyrğyzyp, iyğynan qapsyra ūstap, kitap oquğa üiretken. Bül i̇eski tort
qabyrğa işinde ol qymbatty böbeginiñ, jan perzentiniñ qalai öskenin,
onyñ qalai i̇erjetkenin, oiynyñ qalai tolysqanyn kün saiyn zer sala
qadağalaityn. Apyrmai, osy qabyrğany örteuge, qiratyp, qūrtuğa dəti
şydar ma i̇eken, rasynda? Mūndaida, ol, ras, iştei qynjylsa da, i̇eski üidi
i̇esirkep, saqtap qaluğa əzir i̇edi.
Goven şabuyldy qarama-qarsy jaqtan bastaudy ūiğarğanda ol
qarsylyq i̇etpedi. Turg qamalynyñ i̇eki jağy: mədenietti jağy - kitaphana
men jabaiy jağy - mūnara bolatyn.
Simurden Govenge jabaiy jaqty talqandauğa i̇erik berdi.
XII. Qūtylu əreketi
Tündi i̇eki jaq ta əzirlik üstinde ötkizdi.
Kelissöz tük nətijesiz aiaqtalğan soñ Goven adiutanty Geşandy
şaqyryp keluge kisi jiberdi.
Geşan aqyly asyp bara jatpasa da, qarapaiym, adal, i̇erjürek adam,
tamaşa soldat jəne i̇eki aitqyzbaityn, bastyqtarğa bağynğanda alğan
būiryq-jarlyğynyñ jai-japsaryna oi jügirtudi artyq dep sanauğa bar
naşar əskerbasy, ar-ūjdandy büldirer satqyndyqtan da, ədildikke nūqsan
keltirer bolsa, janaşyr sezimnen de aulaq jan i̇edi, jürek şarpuyn
temirdei qatañ tərtip auyzdyqtap otyratyn. Közine qaraqşy tağylğan
ürkek attai jan-jağynan i̇eşteñeni körmei, aiağyn nyq basyp, biraq tar
jolmen tarta beretin
Jalpy alğanda senimdi adam: qatal bastyq əri til alğyş jauynger.
Ol kelisimen Goven:
- Geşan, saty qajet, - dedi oğan būrylyp.
- Bizde saty joq, komandir.
- Tabu kerek.
- Şturm üşin be?
- Joq, ört bola qalsa, jūrtty qūtqaru üşin. Geşan oilanyp baryp til
qatty:
- Tüsinikti. Demek, saty öte biık boluğa tiıs qoi.
- Keminde kədimgi üş qabatqa jetsin.
- İə, komandir, odan alasa boluy mümkin i̇emes.
- Jeterine kəmil bolu üşin, sirə, odan da biıgiregi dūrys. Geşan, bizde
satynyñ joq bolyp şyqqany qalai?
- Kinəli men i̇emes, komandir. Siz qyrat jaqtan şabuyldaudy qolaisyz
dep taptyñyz: osy jaqtan qorşauda jasaumen şekteldiñiz de, şabuyl
nysanañyz mūnara boldy. Sondyqtan biz soğan qarai jer astynan jol
qazumen ğana ainalysyp, qamalğa şabuyl jasau turaly oidy i̇esten
şyğardyq. Sol sebepti de satyny oilamağan i̇edik.
- İendeşe, tap qazir saty jasauğa əmir i̇etiñiz.
- Biıktigi üş qabat satyny bir künde jasau mümkin i̇emes.
- Birneşe qysqa saty alyñyz da, bir saty i̇etip qūrastyryñyz.
- İə, biraq būl üşin qysqa satylar boluy kerek qoi. - Tabyñyz.
- Būl oñai i̇emes. Halyqtyñ bizdi qanşa jek köretinin öziñiz de bilesiz.
Şarualar köpirlerdi būzyp, jük arbalardy qiratyp jatyr, satylardy
syndyryp, qolğa tüskenniñ bərin qūrtyp jatyr.
- İə, östip respublikany əlsiretpek qoi, bilemin.
- Olar bizge kire i̇ertip jüruge, özennen ötuge, qabyrğany şturmmen
aluğa böget jasaidy.
- Qaitkende de saty qajet.
- Mağan bir oi keldi, komandir. Javenede, Fujer tübinde, ülken
ūstahana bar. Sonda istetip aluğa bolatyn siiäqty.
- Bir minut ta bosqa ketpesin.
- Saty qaşan qajet?
- İerteñ osy uaqytta, tek odan keşikpesin.
- Men Javenge satyny i̇erteñge deiin jasap qoisyn degen būiryqpen
şabarman jiberemin. Aitpaqşy, Javenede atty əsker otriady tür; ol
bizge satyny küzetpen jetkizbek. İerteñ kün batqanşa saty osynda bolady.
- Jaqsy, būl keştik i̇etpeidi, - dedi Goven. - Tek tezdetiñizder. Bara
beriñiz.
On minuttan soñ Geşan qaityp kelip:
- Komandir, şabarman Javenge şauyp ketti, - dep baiandady.
Goven qyratqa köterilip, ordyñ arjağynda menmūndalap tūrğan
qamalğa ūzaq qarady. Qyrattan köpirdiñ birinşi arqalyğyna jetu üşin jar
qabaqtan orğa tüsu kerek. Onda tal-şilikti qarmalap tüsuge bolatyn, biraq
orğa tüsken soñ qorşauşylar qamaldyñ üş qabatynan birdei bastaryna
jauyp berui mümkin snariadtan qorğansyz qaluy yqtimal Mūndai qorşau
jağdaiynda nağyz şabuyl mūnara qabyrğasyndağy oiyq arqyly jasaluğa
tiıs i̇ekenine Govenniñ birjola közi jetti.
Ol qorşaudağylardyñ qaşuyna i̇eş mümkindik bermeu üşin qajet
şaranyñ bərin qoldandy. Arasynan i̇eşkimdi şyğarmau üşin
batalondarynyñ qataryn nyğarlap, qorşaudyñ tar şeñberin odan beter
qysa tüsti. Ol Simurdenmen aldağy jūmysty bölisti. Goven orman jaqtan
jasalatyn şabuylğa basşylyq i̇etudi özine qaldyrdy da, Simurden
qyratta ornalasqan əskerlerge komandany qabyldap aldy. Goven Geşanmen
birge oiyq arqyly ürdis şabuylğa köşkende Simurden batareiäsynyñ
oqtauly alty zeñbireginiñ qasynda tūryp, köpir men ordy baqylaidy dep
Kelisildi.
XIII. Markiz ne istep jür?
Syrtta şabuylğa əzirlik jürip jatqanda, iştegiler qorğanysqa
daiyndalyp jatty.
İeki nemese üş tsentner oq-dəriniñ jaryluynan Turg mūnarasyna tigen
küşti soqqy qalyñ qabyrğany oiyp tüsipti. Jaryq irgetastan bastalyp,
biteu qabyrğany tesip ötip, tömengi qabatta qiqy-jiqy tesik bolyp bitipti.
Qorşauşylar ürdis şabuylğa osy tesikti qolailau üşin ony zeñbirekten
iadro atqylap, keñitiñkiredi.
Jarylys oiyp tüsken tömengi qabat, ortasynda kümbezdi ūstap tūrğan
jalpaq diñgegi bar ülken döñgelek zaldan tūratyn. Bül zal - bükil mūnara
işindegi i̇eñ ülken bölme - qañyrap qalğan. Onda atys üiäsy, tereze,
jeldetkiş degen atymen joq; al jaryq pen aua moladağydai-aq bolatyn.
Mūnda i̇eki i̇esik bar-dy; onyñ temirmen qaptalğan bireui jer astyndağy
zyndanğa aparatyn da, i̇ekinşisi joğaryğa köteriletin satyğa şyğatyn.
Satylardyñ biri biteu qabyrğadan qaşap jasalğan.
Qorşauşylar özderi tesken oiyq arqyly kümbezi alasa osy zalğa
kirmek boldy. Biraq şabuyl tömengi zaldy alumen tipti de
təmamdalmaityn: tağy da üstiñgi bes qabatty aluğa tura keletin. Al
qorşaudağy on toğyz adamnyñ aldynan qaityp qorğanu qajet degen sūraq
tudy. Qabyrğadağy jaryqty biteu qiyn i̇emes, biraq paidasyz bolatyn:
iadro bəribir ony qaitadan tese alatyn. Qorşauşylardy oq astyna aluğa
mümkindik beretindei barrikada tərizdi birdeñe ornatu əldeqaida jaqsy
i̇edi; mūnyñ özi oiyqty syrt jaqtan aşyq qaldyra otyryp, ony işten
jauyp tastaityn. Olarda material jetkilikti i̇edi, sondyqtan myqty
barrikada ornatyp, onda myltyq ūñğysy syiatyndai sañylau qaldyrdy.
Oğan qosa qolaily jerlerge futas bombalar qoiyldy.
Markiz əzirliktiñ bərine özi tikelei basşylyq jasap: jūrtqa būiyryp,
jarlyq berip, qolpaştai-kötermelep, jigerlendirip jürdi. Jūmys
ataulyğa ūiytqy boldy. Onyñ ömiri aibatty da zildi i̇edi.
Tömengi i̇eki qabatqa barrikada ornatyp, quys-tesikterdi bekitip
tastady: i̇esikterdi juan börenemen tirep, ony i̇edenge bekitip, şegeledi;
barlyq qabatty bailanystyratyn qualama satynyñ ön boiyn ğana aşyq
qaldyrdy, öitkeni ony qorşauşylardan jabu qorşaudağylardan da
jauyp tastağandyq bolar i̇edi. Bekinisterdi qorğağanda osal jerler dəiim
qalyp otyrady.
Jas jigittei-aq i̇epti de myğym markiz özgelermen birdei jūmys istedi:
börene köterip, tas tasyp: barşağa mūqalmas jigerdiñ ülgi-önegesin
körsetip jürdi; osynau alasūrğan tobyrdyñ arasynda ərkimmen jorajoldasynşa qaljyñdasyp, əri olardyñ örkökirek te qarapaiym, iltipatty
da sabyrly myrzasy bop qaluda. Ony tyñdamau mümkin i̇emes-ti. Ol əuel
bastan-aq: "İeger bir jartylaryñ bağynudan bas tartsa, i̇ekinşi
jartylaryña bağynbağandardy atyp tastauğa būiyramyn da, qamaldy
qalğan adamdarmen qorğaimyn", -degen. Mūndai məlimdemeler jūrtqa
kösemdi syi-qūrmet tūtqyzady.
XIV. İmanus ne istep jür?
Markiz oiyq mūnarany bekitumen jürgende, İmanus köpir üstinde
ainalysyp jatqan. Qorşau bastalysymen i̇ekinşi qabatta tereze aldynda
iluli tūrğan qūtqarma satyny markizdiñ būiryğymen əketip, kitaphanağa
aparyp qoidy. Govenniñ qamdanyp jürgeni de tap osyndai saty bolatyn.
Tömengi qabattyñ terezeleri tas qabyrğağa qağyp tastalğan üş qabatty
birneşe temir bilikpen qorğauly, sondyqtan bül terezelerge kiruge de,
şyğuğa da i̇eşqandai mümkindik joq. Kitaphana terezelerinde tor
bolğanymen, jer betinen öte biık ornalasqan.
İmanus dəl özi siiäqty bərine beiim, bərine əzir üş adamdy kömekşi
i̇etip aldy. Būlar Guanar, laqap aty boiynşa Altynbūtaq jəne Pik-an-Bua
degen ağaiyndy i̇ekeu bolatyn. Respublikaşylar Guanardyñ ağasyn
öltirgen, sondyqtan onyñ qatygezdigi İmanustan kem tüspeitin.
İmanus qolşam alyp, temir i̇esiktiñ qūlpyn aşty da, qamaldyñ üş
qabatyn tügeldei mūqiiät qarap şyqty. Joğary qabatqa saban men
pişenniñ jetkilikti üiilgenin közimen körip, tömengi qabatqa tüsti. Birneşe
gorşok kömir şoğyn əkeldirip, qara mai qūiuly böşkelerdiñ qasyna
qoidy, i̇eden üstine qūrğaq būtaq tösep, bir şeti mūnarağa, temir i̇esiktiñ
astyna jiberilgen kükirttelgen bilteni qarady, söitip, bilteniñ bütin
i̇ekenin körgen soñ onyñ i̇ekinşi ūşyn böşke men būtaqtyñ astyna ədeii özi
tökken qara maiğa tastady. Sonan keiin üş bala ūiyqtap jatqan
kereuetterdi kitaphanağa aparuğa būiyrdy. Olardyñ üşeui de - Rene-Jan,
Gro-Alen jəne Jorjetta şyrt ūiqyda jatyr i̇edi, i̇eşqaisysy ūianğan joq.
Bül kereuetter derevniadağy kəduilgi kişkentai besik, iağni qabyrğasy
alasa toqyma sebetter bolatyn. Bül sebetterdi balalar özdiginen tüsipşyğa alatyndai i̇etip tura i̇edenge qūiady. Ər kereuettiñ qasyna işinde
kespesi bar bir-bir ülken aiaq pen ağaş qasyq qoiylğan. Ilgişten alynğan
qūtqarma satyny qabyrğağa süiep, üş kereuetti i̇ekinşi qabyrğanyñ
qasyna, satynyñ qarsy aldyna qoidy. Sonsoñ İmanus qualai soqqan jel
otty örşitedi dep sanap, kitaphananyñ barlyq alty terezesin özi baryp
aiqara aşty da, ağaly-inili Pik-an-Buanyñ i̇ekeuin tömengi jəne joğarğy
qabattardağy qalğan terezeni aşuğa jiberdi. Jazğy tün aşyq əri jyly
bolatyn.
Köpirdiñ şyğys jağyn tūtastai jəne qamaldyñ bükil şyğys fasadyn
tömennen joğaryğa deiin üş qabattyñ terezelerin tügel kömkergen, əbden
tozyp, oñalyp ketken püliş jauyp tür. İmanus osy pülişke qarap tūryp,
"bül da kədege asar" dep oilady, sonan soñ qamal men köpirge tağy da
şūqşiiä köz tastap, kömekşilerin şaqyrdy da, törteui tügeldei mūnarağa
auysty. İmanus qalyñ auyr i̇esikti kiltpen i̇eki būrap, qaita japty, sonsoñ
zildei qūlypty közimen tağy şolyp ötip, özi oilap tapqan nərse - temir
i̇esiktiñ astyna jiberilgen jəne būdan bylai mūnara men köpirdi
jalğastyryp tūrğan jalğyz buyn - kükirttelgen biltege masattana qarady.
Bilte mūnaranyñ üşinşi qabattağy döñgelek zalynan qamaldyñ i̇ekinşi
qabatyna ötip, sonan soñ, jylanşa ireleñdei, qualama satynyñ
basqyştary arqyly tömengi qabatqa tüsip, i̇edenniñ üstinde şūbatyla,
üiilgen būtaq astyndağy qaramai qağyna baryp bir-aq tireledi. İmanus
münara işinde biltege ot qoiğan sətten bastap kitaphana astyndağy
qaramai tūtanğanğa deiin şirek sağattai uaqyt ötetinin i̇eseptep şyğardy.
Ol əzirlikti tügel aiaqtap jəne bərin qarap şyğyp, kiltti markizge aparyp
berdi de, anau ony qaltasyna salyp aldy.
Qorşauşylardyñ jüris-tūrysyn köz jazbai qadağalap tūru qajet i̇edi.
İmanus belbeuine baqtaşy kerneiin qystyryp alğan küii mūnara
diñgegine şyğyp, birese oñğa - orman jaqqa, birese solğa - qyrat jaqqa
kezek-kezek qarailai bastady. Onyñ qasynda diñgektegi kişkentai
terezeniñ oiyğynda oq-dəri salynğan jəşik, oq salynğan kenep qapşyq
pen i̇eski gazetter jatyr: İmanus uaqyt almai odan patron jasai bastady.
Tañerteñ Uiasynan şyqqan kün orman şetinde baqaişağyna deiin
qarulanğan, ūrysqa saqadai-sai segiz batalon soldatqa, qyrat üstinde iadro toly zariady bar jəşikterimen birge alty zeñbirekten tūratyn
batareiäğa, mūnara işinde - myltyqtaryn, muşketondary men
tapanşalaryn oqtap jatqan on toğyz adamğa jəne besik üstinde ūiyqtap
jatqan üş balağa nūryn sebeledi.
Üşinşi kitap
KITAPHANA IŞINDEGI BÖBEKTER
I
Balalar ūiandy. Aldymen büldirşin qyz ūiqysyn aşty. Ūiqydan
ūianğan səbi - şeşek atyp kele jatqan gül tərizdi: gül siiäqty tap-taza səbi
jannan da jūpar iıs i̇esedi. Üş balanyñ i̇eñ kişkentaiy (bir jas segiz aiğa
i̇endi tolğan) Jorjetta jastyqtan basyn köterip, tösegine jaiğasa otyrdy
da, aiağyna qarap əldene dep byldyrlai bastady. Besiginde kün şapağy
oinap tūr, sondyqtan Uiasynan şyqqan kün səulesi me, əlde Jorjettanyñ
aiağy ma - qaisysy qyzğylttau i̇ekenin kesip aitu qiyn i̇edi.
Qalğan i̇ekeui əli ūiyqtap jatyr: i̇erler ūiqyğa üiir ğoi. Al köñildi de
jaibaraqat Jorjetta sol küii byldyrlap otyr.
Rene-Jannyñ şaşy qoñyr, Gro-Alendiki - külgin, Jorjettaniki şikil sary. Balanyñ şaşy köbinese öse kele qaraiatyn ədeti ğoi. ReneJan betin jūdyryğyna basyp, bük tüsip jatyr. Gro-Alenniñ aiağy sebettiñ
şetinen şyğyp, salbyrap ketken.
Üşeuiniñ de kiımi jyrym-jyrtyq. Qyzyl Börik batalonynan syiğa
alğan köilekteri əldeqaşan tozyp bitken. Üstindegi alba-jūlbanyñ köilek
ūsqyny joq. İeki i̇er bala jalañaş qalğan dese de bolğandai, al
Jorjettanyñ üstinde bir kezdegi iubkanyñ i̇endi tamtyğy da qalmapty.
Degendei, olarğa qam jei qūiatyndai kim bar i̇edi sonşama? Şeşeleri joq.
Olardy özderimen birge oi men qyrğa süirelep jürgen jabaiy şarualar
sorpa-sularyn solarmen böle-jara işetin bar qamqorlyqtary osy ğana.
Balalar əl-dərmeninşe jüre berdi. Olarğa köringen adam qoja bolatyn,
biraq i̇eşkim əke bolğan i̇emes. Olar alba-jūlba küiinde jüre berdi, biraq
jyrtyq kiım de balanyñ sənin ketire almaidy ğoi. Balalar ürip auyzğa
salğandai süikimdi i̇edi.
Jorjettanyñ byldyrynda qaiğyryp-qamyğudyñ ūşyğy da joq,
öitkeni süp-süikimdi doñgelek jüzi məz-meiram, jymyñ-jymyñ i̇etedi.
İerninde külki taby, közi de, i̇eki i̇ezuindegi oimaqtai Uia da külim qağyp
tūrğandai.
Jaima-şuaq jaz küni bastalyp keledi: aspan şaidai aşyq, kökpeñbek,
kün jyp-jyly.
Jorjettadan soñ i̇eñ i̇eresegi Rene-Jan, tort jastağy jigit ūiandy. Ol
ornynan ūşyp tūryp, sebetten batyl attap jerge tüsti de, bir aiaq kespeni
körip, mūny tiısti nərsedei sanap, i̇edenge otyra qalyp işe bastady.
Gro-Alen Jorjettanyñ byldyrynan ūiana qoimasa da, Rene-Jannyñ
ağaş qasyğy aiaqqa tars-tars tiiüi mūñ i̇eken, jalma-jan bir büiirine aunap
tüsip, közin aşty. Gro-Alem üşte bolatyn. Ol kespeni köre sala, sebetten
şyqpastan, qolyn sozyp, aiaqty aldy da, tizesine qoiyp, qasyğyn qysa
ūstap, ol da tamaq işe bastady.
Jorjetta i̇eşteñeni i̇estigen joq.
Kespesin işip bolyp, Rene-Jan qasyğymen aiaqty tyqyrlap, bir dem
aldy da:
- Kespeni tauystym, - dedi masattana. Būl Jorjettanyñ, köñilin bölip
jiberdi.
- Kespe-pe, - dep qaitalady ol, sonsoñ Rene-Jannyñ tamaq işip
bolğanyn, al Gro-Alenniñ əli işip jatqanyn körip, qasynda tūrğan bir aiaq
kespeni aldy da, qasyğyn auzynan göri qūlağyna köbirek aparyp, özinşe
işe bastady.
Anda-sanda qolymen de işip qūiady. Gro-Alen ağasynan körip, aiaqty
qasyğymen tyqyrlady da, i̇ekeui bölme işinde asyr saluğa kiristi.
II
Kenet syrttan, tömennen, orman jaqtan öktem de qatu şyqqan syrnai
dausy i̇estildi. Oğan jauap retinde joğarydan, mūnara töbesinen kernei ün
qosty. Bül joly syrnai sūraq qoiyp, kernei jauap berdi.
Syrnai i̇ekinşi qaitara oinady da, kernei i̇ekinşi qaitara ün qatty.
Sonan soñ tömennen, orman şetinen, alystan jetse de ap-aiqyn dauys
i̇estildi:
- İei, qaraqşylar! İeşqandai şart
berilmeseñder, biz şabuylğa şyğamyz!

qoimastan

küp

batqanşa

Adamnyñ dausynan göri jabaiy añnyñ yñyranğanyna ūqsas i̇ekinşi bir
dauys mūnara diñgeginen jauap qatty:
- Şyğyp köriñder!
Būğan alğaşqy dauys tömennen aiğai saldy:
- Şabuyldan jarty sağat būryn biz zeñbirek atamyz: būl aqyrğy
i̇eskertu bolmaq!
- Şauyp köriñder! - dep qaitalady joğarydan hağy da.
Adam dausy balalarğa jete qoiğan joq, sonda da syrnai men kernei
dausy qataiyñqyrap, alysqa tarai bastady da, Jorjetta syrnaidyñ
alğaşqy üni i̇estilisimen işip otyrğan tamağyn tastai sala, moinyn sozdy.
Kernei dausy şyğysymen ol qasyğyn jerge qūia qoidy. Syrnai i̇ekinşi
ret dabyl qaqqanda oñ sūq sausağyn köterip, ony dauys yrğağyna qarai
ərli-berli qimyldatty da, syrnai men kernei tyna qalğanda sausağyn
joğary kötere, ūianğan boiy:
- Mizika, - dedi aqyryn ğana. Sirə, "muzyka" degisi kelgen şyğar.
İeresek i̇ekeui kernei men syrnaidyñ kelissözine köñil böle qoimady:
olardyñ basqa nərsege - i̇edende jorğalap bara jatqan qūrtqa i̇esi auyp
ketken. Gro-Alen ony birinşi bolyp körip:
- Myna maqūlyqty qara! - dep şyñğyryp jiberdi. Rene-Jan onyñ
qasyna jetip bardy.
- Tistemei me? - dep sūrady Gro-Alen.
- Öltirme ony, - dedi Rene-Jan.
Söitip, i̇ekeui beisauat qonaqty qyzyqtauğa kiristi. Onyñ ber jağynda
Jorjetta kespesin işip boldy da, közimen ağalaryn izdep, ainalasyna
qarai bastady. Balalar qūrtqa i̇esteri aua, mañdaiymen tüiisuge şaq-şaq
qalyp, tereze oiyğynda jürelep otyr i̇eken. Olardyñ mūnşama yqylasyna
onşa riza i̇emestei, jorğalauyn qoiyp, bir ornynda melşiıp qalğan
"maqūlyqty" ürkitip almau üşin i̇ekeui dem şyğarmauğa tyrysty.
Jorjetta ağalarynyñ əldenege üñilip otyrğanyn körip, onyñ ne i̇ekenin
bilgisi keldi. Qastaryna baru özine oñai bolmasa da, osy saparğa təuekel
i̇etti. Bül qiyn-qystau sapar bolatyn. İedende qyruar zat şaşylyp jatyr:
myna jerde töñkerilgen oryndyq, ana jerde - buma-buma qağaz, odan əride kitaptan bosap qalğan jəşikter; qaidağy bir bumalar, neşe türli üiilip
jatqan zattar. Solardyñ bərin su asty tastarynyñ arasymen arhipelag
işinde jürgendei ainalyp ötu kerek-tūğyn.
Jorjetta təuekelge minip jolğa şyqty. Aldymen kereuetten tüsu
kerek - būl da oñai i̇emes-ti. Sonan soñ ol tar şyğanaqtardyñ arasynan
əupirimmen ötip, qūz tastardyñ ara-arasymen jyljyp berdi, jolşybai
oryndyqty iterip-miterip, i̇eki sandyqtyñ arasynan sytyla jorğalap ötti,
beikünə, alañsyz sezimmen öziniñ kip-kişkene qyzğylt təniniñ tömengi
jalañaş jağyn körsete-mörsete qalyñ qağaz budanyñ üstine ber jağynan
tyrmysa şyğyp, ar jağynan audarylyp tüsti, sonan aqyr aiağynda aşyq
teñizge, iağni bölmeniñ i̇ekinşi jağyna şyqty, ol jerde i̇eden üsti bos
bolatyn jəne oğan tönetindei qauip-qater joq-ty. Osy jerde ol alğa
batyl jyljyp, i̇edenniñ bos jerin mysyqtyñ balasyndai tez-tez i̇eñbektep
ötti de, aman-sau terezege jetti. Biraq mūnda ony i̇eleuli bir böget tosyp
tūrğan; qabyrğany boilai ūzyn saty jatyr i̇eken. Jorjetta toqtai qaldy
da, az-kem oilanyp, şeşimge keldi: kişkentai sausaqtarymen satynyñ bir
şabağyna jarmasyp (saty qyrynan jatqandyqtan şabaqtar tik tūrğandy), türegelmek bolyp i̇edi, qūlap qaldy; tağy tyrysyp i̇edi, tağy qūlap
tüsti. Üşinşi rette aqyry türegeldi.
Sonda aiağymen tik tūryp, boiyn jazdy da, şabaqtardy i̇eki qolymen
kezek-kezek ūstap, satyny jağalap jüre bastady. Şetine jete bergende
boiyn bilei almai, təltirektep ketti, biraq i̇eki qolymen i̇eñ soñğy şabaqqa
jarmasyp, qaitadan köterildi, söitip, satyny ainalyp ötip, Rene-Jan men
Gro-Alenge qarap, syqylyqtap külip jiberdi.
III
Jorjettanyñ syqylyqtağanyn i̇estip, Gro-Alen de küldi. Jorjettanyñ
sapary aiaqtaldy. Ol ağalarynyñ qasyna baryp, naturalist ğalymdardyñ
kişigirim üiirmesin tolyqtyra tüsti. Biraq qūrt ğaiyp bolypty. Ol
Jorjettanyñ külkisin paidalanyp, i̇edenniñ jaryğyna tyğylyp qalypty.
Biraq osy kezde jañadan neşe türli qyzyq oqiğa bastaldy.
Qarlyğaştar paida boldy. Sirə, töbeniñ karnizi astynda Uiasy bolsa kerek.
Olar üş balanyñ jaqyndağanynan seskenip, ərli-berli ainalyp, qatty
şyqylyqtai, terezeniñ tap aldyna ūşyp jür. Olardyñ seskene
şyqylyqtağan dausyna üş bala basyn köterdi: qūrt ūmyt bop, jaiyna
qaldy. Jorjetta qarlyğaştardy sausağymen nūsqap:
- Kiş! - dep aiğailap jiberdi. Rene-Jan ony kədimgidei tüzetpek boldy:
- Əi, balaqai! Onyñ aty kiş i̇emes, qūs. Qūs, - dep qaitalady Jorjetta.
Söitip, üşeui qarlyğaştarğa qarai bastady.
Birer minuttan soñ terezege ara ūşyp keldi. Ol "Ūşyp kelem, ūşyp
kelem! Rauşan gülin jaña sordym, i̇endi balany şaqqym keledi. Kəne, ne
istep jatyrsyñdar, baldyrğandar?" degendei yzyñdai keldi.
Ara - şaruaqor: ol jūmys üstinde ən salady, keide küñkildep te qūiady.
Üş bala aradan köz aiyrmai qarai qalğan. Ara kitaphanany tügel aralap
şyqty, jaryq-tesikke tügel üñildi. Ol, tegi, üiinde, Uiasynda jürgendei
sezinse kerek. Qanatyn dirildetip, əuendete yzyñdap, şkaftan şkafqa
ūşty, oqi biletindei-aq şyny üstinen kitap attaryna üñilgendei boldy.
Keregin qarap şyğyp, jaiyna qaiqaidy.
- Üiine ketti, - dedi Rene-Jan.
- Būl da maqūlyq, - dedi Gro-Alen.
- Joq, būl şybyn, - dedi Rene-Jan qarsylyq bildire.
- Şybyn, - dep qaitalady Jorjetta.
Gro-Alen i̇edennen ūşy tüiüli taramys tauyp alyp, ony i̇eki sausağymen
ūstap, basynan ainaldyra üiirip, auada syzğan izine qadala qaldy.
Qaitadan i̇eñbektep ketken Jorjetta da i̇eden üstin aralai, bir jañalyq
aşty: ol syrtyn küie jegen jəne jyrtyğynan attyñ qyly şyğyp tūrğan
i̇eski kreslo tapty. Kreslonyñ jaqtauyna süienip, sausağymen jyrtyqty
ərli-berli şūqylai, qylyn tartqylap, suyra berdi. Kenet ol "tyñdañdar!"
degendei sūq sausağyn şoşaita qoidy.
İeki bala jalt qarady.
Syrttan, alystan i̇emis-i̇emis dübir i̇estildi. Sirə, orman şetinde,
qorşaulardyñ lagerinde əldebir əskeri jüris-tūrys bolyp jatsa kerek:
dabyl üni, attardyñ kisinegeni, baraban dausy, işinde zariady bar
domalağan jəşikterdiñ saldyry, şynjyrdyñ şyldyry - bir-birimen
ündese toğysqan neşe türli soğys dübiri i̇estiledi. Balalar añ-tañ bop qūlaq
türdi.
IV
Şu toqtasa da, Rene-Jan əldeneni oilap, tūrğan ornynan tapjylmady.
- Mama, - dep sybyr i̇etti ol i̇estiler-i̇estilmes.
- Mama, - dep qaitalady Gro-Alen.
- Mama, - dep byldyrlady Jorjetta.
Sonan soñ Rene-Jan bölme işinde asyr sala bastady. Oğan Gro-Alen
qosyldy.
Gro-Alen Rene-Jannyñ ər qimylyna, ər qareketine i̇eliktedi; Jorjetta
odan göri derbesirek bolatyn. Üş jastağylar tort jastağylarğa ərdaiym
i̇eliktegiş keledi, biraq bir jarym jasynda adam təuelsizdigin saqtaidy.
Jorjetta oqta-tekte byldyrlap qoiyp, bir orynda otyra berdi. Ol əli
söilem qūrai bilmeitin. Sözdiñ de jalğyz buyndylaryna üiir i̇edi. Biraq
körgeninen köz aqy alu degen i̇emes pe? İeki i̇er balanyñ köñildi oiyny
Jorjettany da qyzyqtyrmai qoimady. Söitip, aqyr soñynda, ol da anau
i̇ekeuine şamasynşa ilesip, üş bala kip-kişkentai aiaqtarymen şañ basqan,
i̇eski i̇emen parkette asyr saluğa köşti.
Jorjetta i̇endi ğana təi-təi tūra bastağandyqtan, jüruinen qūlağany
kop boldy; sondyqtan ağalaryn qualağanda tort aiaqtap i̇eñbektegendi jön
kördi.
Tereze qasyna jügirip barğan Rene-Jan kenet ambrazuranyñ būryşyna
tyğyla qaldy. Ol syrttan özine bireudiñ qarap tūrğanyn baiqady. Bül
qyratta ornalasqan kökter lagerinen şyqqan soldat bolatyn. Ol bitimdi
paidalanyp jəne ony birşama būza otyryp, təuekel jasap, orğa oiysqan
jar qabaqqa kelipti. Bül jerden kitaphananyñ işi anyq körinetin. ReneJannyñ birdeñeden qorqyp, jasyrynyp qalğanyn körgen Gro-Alen de
būğyp, oğan tyğyla tüsti. Sonda balalarğa jarmasyp Jorjetta da
jasyryndy. Üşeui birdei ornynan qimyldamai, tym-tyrys bola qaldy;
Jorjetta tipti sausağymen i̇ernin basty. Birneşe minuttan soñ Rene-Jan
basyn qyltityp terezeden qarauğa təuekel i̇etti: soldat əli tūr i̇eken ReneJan būğa qoidy. Qorqyp ketken balalar jym boldy. Osylaişa birazğa
sozyldy. Jorjetta aqyry qorqa-qorqa jalyğyp ketti de, batyrlyğy
ūstap, terezeden basyn sūqty. Soldat ketip qalypty. Sodan balalar tağy
da oinaq saluğa köşti.
Gro-Alen Rene-Janğa qairan qalyp, soğan jan-tənimen i̇eliktese de,
onyñ öz mamandyğy bolatyn. Ol olja tapqyş i̇edi. Ağasy men qaryndasy
kenet onyñ bir jerden özi tauyp alğan tort döñgelekti oiynşyqty
süiretip, bölme işinde asyr sala şauyp jürgenin körip, tañ boldy.
Ūmyt qalğan būl arba talai jyldan beri kemeñger tuyndylar men
ğalymdardyñ müsinderine körşi-qoñsy bolyp i̇eleusiz jatqan.
Bəlkim, bül arbamen bala kezinde Goven de oinağan şyğar. Gro-Alen
jibinen kişkentai qamşy jasap alyp, ony məz bola tarsyldatyp jür.
Rene-Jan arbağa jegiletinin aityp i̇edi, Jorjettanyñ oğan minip,
qydyrğysy keldi. Ol arbağa özi tyrmysyp mindi. Rene-Jan - at, Gro-Alen delbeşi boldy. Biraq delbeşi at aidaudy bilmeitin bolyp şyqty da, at
ony üirete bastady:
- Şüu dep aiğaila! - dep əmir i̇etti Rene-Jan.
- Şüu! - dep qaitalady Gro-Alen.
Arba auyp ketti. Jorjetta qūlap tüsip, bir jerin auyrtyp alyp,
aiğailap jiberdi. Ol jylağysy kelip i̇edi, Rene-Jan:
Jylama, dyrau boldyñ ğoi, - dep oğan toqtau saldy.
- Dylau, - dep byldyrlady Jorjetta, söitip, osyny medeu tūtqandai
qūia qoidy.
Kitaphana terezesiniñ astynda syrtta jalpaq i̇erneu bolatyn; jel oğan
şañ-tozañdy üie beripti. Jañbyr ony topyraqqa ainaldyryp, jel ūryq
ūşyryp əkelgen. İtmūrynnyñ bir ösimpaz türiniñ ūryğy topyraqqa tamyr
jaiypty. Bir jyldan soñ ol tūtas şoğyr bop şyqqan. Tamyzdyñ işi
bolatyn. Şoğyrğa jemis qaptap ösipti; bir būtağy kitaphana terezesinen
asylyp, i̇edenge salbyrap tūr i̇eken.
Arba men jip tauyp alğan Gro-Alen būl būtaqqa da birinşi bolyp nazar
audardy. Ol bir jemisti jūlyp ap, jep kördi.
Meniñ de jegim keledi, - dep məlimdedi Rene-Jan. Olardyñ qasyna
şapşañ ədisimen i̇eñbektei jorğalap Jorjetta da jetti. Üşeui jemisin
tügeldei üzip jep, əp-sətte taiaqtyñ özin qaldyrdy. Bəri raqattanyp, məzmeiram boldy. Üşeui qyp-qyzyl jemis şyrynyna üsti-bastaryn tügel
būiady.
Oñai jatqan ne boluşy i̇edi - birinen soñ biri sausağyna tiken qadap
aldy. Jorjetta qan şyqqan sausağyn Rene-Janğa sozyp, tikendi körsetip:
Tisteidi, - dep byldyrlady.
Qolyna şöp qadap alğan Gro-Alen tikenge qarap: Ol tiri, əri qabağan, dedi ony qostai.
- Joq, ol tiri i̇emes, - dep qarsylasty Rene-Jan, - būl - taiaq.
- Qabağan taiaq i̇eken, - dedi Gro-Alen.
Jorjetta būl joly da jylağysy kep i̇edi, biraq jylaudyñ ornyna
külip jiberdi.
V
Onyñ ber jağynda Rene-Jan inisiniñ tapqyrlyğyna işi küidi me, bir
ülken joba oilastyrdy. Ol sausağyna tiken qadalyp, būtaqtan jemis üzip
jatqanda kitaphananyñ ortasynda tūrğan biık analoiğa qarailai berdi.
Onyñ üstiñde "Varfolomei əulieniñ künkörisi" degen ataqty kitap jatqan.
Bül şynynda sirek kezdesetin, tamaşa kitap-ty. Ol Kelnde 1682
jyly şyqqan. Kitap golland qağazyna i̇emes, i̇eşqaşan tüsin bermeitin
tamaşa aq jibek arab qağazyna basylypty. Altyn jalatqan safian
bylğarymen tüptelgen ilmeşekteri kümis. Bastapqy tap-taza paraqtar
kitaptyñ soñynda da i̇eñ jaqsy pergamentten. Kitapta ağaş pen mystan
istelgen tolyp jatqan graviura men türli i̇elderdiñ geografiiälyq kartasy
bar.
Kitap öte ədemi i̇edi. Rene-Jannyñ qyzyğa, bəlkim, tym artyq
yqylaspen qarauy da sondyqtan şyğar. Kitap Varfolomei əulieni
beineleitin ülken graviura salynğan bette aşuly jatyr i̇eken. Ol qyrynan
jatqandyqtan graviura i̇edennen-aq körinip tūrğan. Jemis jelinip bitken
soñ, Rene-Jan kitapqa qūmarta da qyzyğa qarady. Jorjetta da:
- Əne, sulet, - dedi graviurany körip qalyp.
Bül söz Rene-Janğa türtki boldy. Ol osy arada, Gro-Alen tañyrqap
ülgergenşe, i̇elden i̇erek bir əreket jasady. Kitaphana būryşynda ülken əri
auyr i̇emen üstel tūrğan. Rene-Jan soğan jetip baryp, jalğyz özi bölmeniñ
qaq ortasyna süirep şyğardy. Sonan soñ ony analoiğa taqady da, üstine
şyğyp, kitapqa qos qoldap bas saldy.
Ol közdegen nysanasyna jetken soñ surettiñ joğarğy būryşynan
ūstap, asyqpai, i̇eptep jūla bastady. Biraq qanşama mūqiiättasa da, qisyq
jyrtyp aldy: graviuranyñ sol jağy tügelimen kitapta qalyp qoidy,
qalğan jartysyn ol Jorjettağa berdi.
- Ata, - dedi Jorjetta əulieni iltipatpen qolyna alyp jatyp.
- Mağan da ber, - dep tūra jügirdi Gro-Alen. Alğaş jūlynğan paraq
alğaş tögilgen qan siiäqty, is tağdyryn şeşip bermek; mūnan soñ oiran
bastalady.
Rene-Jan i̇ekinşi paraqty audardy.
Kelesi "suretti" sol Gro-Alenniñ i̇enşisine berdi.
Osy kezde Jorjetta graviuranyñ özine tigen ülken bölegin əueli i̇ekige,
sonan soñ törtke jyrtyp ülgerdi.
VI
Jorjetta suretin tört jyrtyp:
- Tağy da, - dedi Rene-Janğa qol sozyp.
Varfolomei əulieden keiin basqa graviuralar da sonyñ aiağyn qūşty.
İendi geografiiälyq kartalar qalğan, Rene-Jan olardy da taratyp berdi.
Söitip, bül isti tyndyryp, kitapty i̇edenge ūşyryp tüsirdi.
Bül qaharly sət boldy. Gro-Alen men Jorjetta Rene-Jannyñ qabağyn
tüie tistenip, bar küşin jiyp, auyr tomdy biıkten qūlatpaq bolyp
jatqanyn körip, şattanyp ta, şoşyp ta ketti. Ornynan qozğalğan qalyñ
kitap analoidyñ şetine syrğyp bardy da, bir jartysy tömen salbyrap,
kidiriñkirei, əri jyljyp, aqyr soñynda mūqabasynan şyğyp, jyrtylğan,
ūipa-tūipa bolğan, adam aiarlyqtai küii i̇edenge dürs qūlady. Bir jaqsysy,
balalarğa tiıp ketpedi.
Qandai da bir ataqty nərse siiäqty, ataqty kitaptyñ qūlauynan da
qatty şu şyğyp, tūtas tozañ būlty köterildi.
Rene-Jan dūşpannyñ közin qūrtyp, oryndyqtan tüsti, Gro-Alen biraz
ündemei tūrdy da, aşylyp qalğan kitapqa jetip baryp, aiağymen perip
jiberdi.
Bül türtki boldy. Qiratuğa degen qūştarlyq ərqaisysymyzdyñ da
boiymyzda bar ğoi. Rene-Jan da kitapqa baryp, teuip qaldy. Jorjetta da
sony istemek bolyp i̇edi, i̇ekpinimen jerge taiyp jyğyldy. Ol otyrğan
qolaily jağdaiyn paidalanyp, kitapqa birden tap berdi. Jorjettadan soñ
baiğūs kitapqa Rene-Jan, oğan ilese Gro-Alen jarmasty. Söitip, üşeulep
aiaq-qoldarymen, tyrnaq-tisterimen iske kirisip, qyzara börtip, i̇esteri şyğa
masairap, masattanyp, əri külip, əri örşelenip, aman qalğan i̇eñ soñğy
graviuralardy jyrtyp, paraqtardy umajdap, qatyrmasyn jūlyp, altyn
jalatuly tüpteme bylğaryny sydyryp, kümis būryştamanyñ şegelerin
suyryp, pergamentti syndyra bastady.
Söitip, bəriniñ oiran-botqasy şyqty.
Būl jūmysqa olardyñ köp uaqyty ketti, biraq isti jerine jetkizip
tyndyrdy: Varfolomei əulieniñ tamtyğy da qalmady.
Bəri bitip, aqyrğy paraq jyrtylyp, aqyrğy graviura i̇edenge tüskende
kitaptan mūqaba tübine jabysyp, jelbiregen jyrym-jyrtyq qağaz
qalğanda ğana Rene-Jan ornynan tūryp, qağaz şaşylyp jatqan i̇edenge
qarap, qolyn şapalaqtap jiberdi. Əlbette, Gro-Alen de sonyñ istegenin
istedi. Jorjetta i̇edennen bir paraq alyp, terezege i̇eñbektep bardy da,
türegelip, ieginen keletin tereze jaqtauyna süiendi, sonan soñ qolyndağy
paraqty küldei ğyp jyrtyp, terezeden tastai bastady.
Būl balalarğa ūnap ketip, olar da sony isteuge kiristi. Olar paraqtardy
qaita jinap, qaita jyrtyp, kişkene, əri aiausyz qolmen aqyrğy betine
deiin jyrtylyp, pəre-pəresi şyqqan i̇eski kitap köp ūzamai jelge jem bop
kete bardy. Əuede ūşyp jürgen üiir-üiir appaq qağazğa oilana qarap
tūrğan Jorjetta:
- Köbelek, - dep byldyrlady. Oiran osymen tyndy.
İendigi kün keşkirip qalğan-dy. Biraq aptap əli basyla qoimağan.
Tynyğatyn mezgil de jetkendei, Jorjettanyñ közine ūiqy tyğylyp,
qalği bastady. Rene-Jan kereuetine kelip, işine şöp salynğan tösegin
aldy da, tereze aldyna süirep aparyp, üstine jata ketti.
- İendi ūiyqtaimyz, - dedi ol
Gro-Alen men Jorjetta da jatyp: Gro-Alen basyn Rene-Jannyñ
üstine, Jorjetta - Gro-Alenniñ üstine süiedi, söitip, kişkentai üş
qylmysker ūiqyğa ketti.
Aşyq terezeden jazğy keştiñ jyly lebi i̇esip tür: qyrattar men
alqaptardan türli dala gülderiniñ hoş iısi aralas samal soğady; ainala
qūlaq keskendei typ-tynyş, bəri şapaq atyp tür; bəri maujyrap, bəri
tirşilik ataulyğa i̇emine ūmsynady. uiasyna taianğan kün közi jerge aqyryn
əldiı - nūr səulesin joldağandai. Turg qamalynyñ üstinde üiir-üiir qūs
ainala ūşyp, qarlyğaştar terezege üñilip-üñilip ketedi: balalar tətti
ūiqyğa i̇endi me i̇eken dep bilgisi kelgendei.
Mine, kün közi kökjiekke iek artty.
Mülgip bara jatqan tabiğattyñ kögildir düniesin qaq jara kenet
naizağai jarq i̇etti de, ile qūlaq tūndyrğan gürsil i̇estildi. Bül atylğan
zeñbirek dausy i̇edi. Jañğyryq osy gürsildi qağyp əketip, töñirekti azanqazan i̇etti - ol bir töbeden i̇ekinşi töbege asyp, jer titiretken kürkirge
ūlasty. Jorjetta kürkirden ūianyp ketti.
Ol basyn kötere tüsip, sausağyn şoşaitty da, ūiyqtap bara jatqan
küii:
- Bum! - dep kübir i̇etti.
Gürsil toqtady da, ainala tağy jym-jyrt boldy. Jorjettanyñ basy
Gro-Alenniñ iyğyna sylq i̇etip, böbek qaitadan ūiyqtap ketti.
Törtinşi kitap
AHA
I. Ajal tönip keledi
Dəl osy küni keşqūrym baiğūs ana (onyñ basy auğan jaqqa bara
jatqanyn biz būrynnan biletinbiz) kün ūzağyna tabanynan toza, şarşapşaldyğyp, ilbi basyp kele jatty. Degendei, onyñ kündegisi osy bolatyn.
Damyl tappai tek alğa basyp, ilgerilei beru onyñ ədetine, ömir şyrqyna
ainalğan, öitkeni onyñ ūşqan qūstai qağyp jep, jürek jalğar qiqymsiqymyn tamaq deuge bolmaityny siiäqty, diñkesi qūryp, kez kelgen jerge
köz ilindirip jata keter sətin tynyğu deuge bolmaityn. Onyñ körip kele
jatqany - ölmeşiniñ küni ğana.
Keşe ol jūrtta, sarai işinde tünep şyqty. Közi iliner-ilinbeste
astynda i̇egeuqūiryqtyñ qūjynap jürgenin sezip, töbeniñ jaryq-tesiginen
jymyñdağan jūldyzdardy körip jatty. Ol birneşe sağat ūiyqtap, tün
ortasy aua ūiandy da, seskege deiin biraz jürip qalaiyn dep, qaitadan
jolğa şyqty.
Ol Vantorgtağy şarua nūsqağan bağytty betke ala, sodan ainymauğa
tyrysyp, osy joldan barynşa taimai, batysqa qarai jüre berdi. İeger
qasynda əldekim bolsa, onyñ "Turg, Turg" dep əlsin-əli qaitalap kele
jatqanyn i̇estir i̇edi. Ol osy söz ben balalarynyñ attarynan basqa
düniedegi söz ataulyny ūmytqandai.
Jaiau jüru - oilanuğa jaqsy. Ol basynan keşkenderin, qanşa qaiğyqasiret şekkenin oilady. Onyñ i̇eşteñemen isi joq, balalaryn tapsa
bolğany.
Bügin oğan jolşybai əueli bir derevnia tap boldy. Tañ i̇endi ğana saz
berip kele jatqan, qarañğylyq əli seiile qoimağan kez. Al onyñ ber
jağynda derevnia ortasyndağy basty köşede üilerdiñ i̇esigi səl aşyq,
qyzyqqūmar adamdar terezeden bastaryn sūğyp, syrtqa qarailaidy. uiasy
būzylğan aradai tūrğyndarğa bir abyrju kiripti. Al olar taiap qalğan auyr
doñğalaqtardyñ tarsyly men şyldyrlağan şynjyr dausyn i̇estip,
abyrjuly i̇edi.
Alañda, şirkeu aldynda qobaljyğan bir top adam tür, bəri joğary
jaqqa, döñnen qūldilağan jol boiyna qarai qalğan. Jol boiynda birdeñe
jyljyp keledi i̇eken. Bül qaiys ornyna şynjyr bailap, bes at süirep
kele jatqan tort doñğalaqty ülken jük arba bolatyn. Arbağa ūzyn bilik
pe, börene me, birdeñe tielgen, ortasynda kebin ispetti ülken brezentpen
bürkeuli rabaisyz nərse soraiyp tür. Jük arbanyñ aldynda da, artynda
da salt attylar. Bəriniñ basynda üş būryşty qalpaq, al ərqaisysynyñ
iyq tūsynda şoşaiğan öp-ötkir birdeñe, sirə, jalañ qylyş bolsa kerek.
Jük arba küzetimen birge derevniağa kelip kirdi de, alañğa bettedi. Ol
döñnen tüsip kele jatqanda tañ da ata bastağan, i̇endi ony anyqtap qarauğa
bolatyn.
Salt attylar jandarmdar bolyp şyqty jəne olar şynynda da
qylyştaryn jalañ ūstap kele jatyr i̇eken. Jük arbağa qara brezent
jabylğan.
Sorly ana derevniağa naq osy kezde kelip kirdi. Ol jük arba men
jandarmdar alañğa tap kirip kele jatqanda, toptalyp tūrğan şarualardyñ
janyna kelgen. Jinalğan top kübir-kübir söilesip tür. Bir-birine qoiğan
sūraqtary men bergen jauaptary i̇estildi:
- Mynalary ne i̇eken?
- Gilotina əkele jatyr.
- Qaidan?
- Fujerden.
- Qaida aparady i̇eken?
- Qaidam. Parine jaqtağy bir qamalğa desedi.
- Qaida aparsa, onda aparsyn, əiteuir bizden aulaq. Qara kebinmen
bürkeuli jügi bar mynau ülken arba, şynjyryn saldyrlatqan mynau bes
at, mynau ün-tünsiz jandarmdar -osynyñ bəri tañğy alageuimde jūrtqa
ürei salğandai.
Jük arba alañdy kesip ötip, derevniadan şyğyp ketti. Auyr
doñğalaqtar jol soqpağyna soğyla, saldyr-güldir i̇etip, qaptal şynjyr
şyldyrlap, qylyştar kökjiekten köterilip kele jatqan kün səulesimen
şağylysa jalt-jūlt i̇etedi. Jol bir büiirge şūğyl oiysty da, əlginiñ bəri
lezde közden ğaiyp boldy.
Tap osy sətte qamal kitaphanasynda ağalary əli şyrt ūiqyda jatqanda
Jorjetta közin aşyp, kip-kişkentai qyzğylt aiaqtaryna qyzyqtai qarady.
II. Ajal til qatqanda
Mişel Fleşar beiməlim jügi bar arbanyñ ötip ketkenin körse de,
mūnyñ ne i̇ekenin bilgen joq jəne bilgisi de kelmedi. Onyñ köz aldynan
basqa bir i̇eles - joğalğan balalary ketpei qoidy.
Ol derevniadan şyqty, biraq köp ūzamai bül jük arbanyñ soñynan
jüre beruge dəti şydamady. Ol joldan şyğyp, solğa būryldy da,
ormannyñ qalyñ tükpirine boilai kirdi. Bül Fujer ormany bolatyn.
Birneşe sağat jürgen soñ ol qoñyrau mūnarasyn jəne orman şetinde o
jer, bū jerde bytyrap jatqan derevnialardyñ birinen üi şatyryn kördi.
Tamaq işkisi kelgen ol tūp-tura derevniağa bettedi. Ol mer üii tūrğan
alañğa jetti. Bül derevniada respublikaşyl jauyngerlik postylardyñ biri
tūrğan. Mūnda da abyrjuşylyq baiqalady. Merge kireberiste əbigerge
tüsip, bir-birin kimelegen jūrt. Tabaldyryqta konvoidyñ ortasynda,
qolyna jaiuly ülken plakat ūstağan bireu. Oñ jağynda - barabanşy, sol
jağynda -işinde jelim men qalam bar qūmyra ūstağan jūmysşy.
Tabaldyryqta, balkonda, şarua köileginiñ syrtynan üş tüsti əşekei
tañğan derevnia meri tür.
Plakat ūstağan adam halyq jarşysy* i̇eken.
"Birtütas əri ajyramas frantsuz respublikasy", - dedi ol qatty-qatty
dauystap.
Baraban tasyr-tūsyr i̇etti. Jarşy oqi bastady:
"Qoğamdy qūtqaru komitetiniñ
ökildikterine süiene otyryp!.."

bizge

bergen

būiryqtary

men

Baraban qaita qağyldy. Jarşy oqi berdi.
"... jəne qolyndağy qaruymen ūstalğan bülikşilerdiñ bərin zañnan tys
dep jariiälaityn jəne olarğa baspana beretin nemese olardyñ qaşyp
ketuine septesetin ər adamdy i̇eñ joğary qylmys jazasyna kesetin Ūlttyq
Konventtiñ dekretin oryndau üşin..."
Jarşy qol oramalyn silkip qalyp, oqi tüsti:
"...Köterilis şyğarğan provintsiiälarda respublika delegattaryna
şeksiz bilik jükteitin 30 səuirdegi zañnyñ 17-babyna səikes..."
Ol səl kidirdi de, ərmen qarai jalğastyrdy:
"... tömendegi i̇esimderi men laqap attary boiynşa məlim adamdardyñ
bəri..."
Topyrlağan jūrt qūlaq tige qaldy.
"Lantenak, qaraqşy..."
Jarşynyñ dausy i̇endi kerneişe sañqyldai i̇estildi. Ol qaitalap
aitty:
"Lantenak, qaraqşy, būrynğy markiz..."
- Monsenor ğoi, - dep kübirledi bir şarua. Söitkenşe bolmady:
- Bül monsenor, monsenor toi, - dep gu-gu i̇etisti jūrt.
- ...İmanus, qaraqşy...
İeki şarua bir-birine jalt qarasty.
- Guj-de Briuan ğoi.
- İə, ony "Kökterdiñ tajaly" desetin.
Jarşy ormen qarai oqyp, on toğyz adamnyñ atyn atap şyqty.
"...joğaryda atalğandardyñ bəri qai jerde qolğa tüskenine qaramastan,
kim i̇ekeni anyqtalysymen dereu jazalap öltiriledi... "
Jinalğan jūrt abdyrap qaldy, jarşy sözin jalğastyra tüsti:
".. .jəne olardy özinde panalatatyn nemese olardyñ qaşyp ketuine
septesetin ər adam əskeri-dala sotyna tartylyp, jazalap öltiriletin
bolady. Qol qoiğan..." Ainala jym-jyrt boldy.
"... qol qoiğan: Qoğamdy qūtqaru komitetiniñ delegaty Simurden".
- Əulie əkei, - dedi şarualardyñ biri.
- İə, Parinedegi būrynğy kiure, - dep qostady i̇ekinşisi.
Balkonda tūrğan mer qalpağyn köterip:
- Jasasyn respublika! - dep aiğailap jiberdi. Baraban dausy jarşy
sözin əli bitirmegenin añğartty.
Şynynda da ol qolymen işarat bildirip:
- Əri qarai tyñdañyzdar, mine, mynau - ükimet habarlandyruynyñ
soñğy tört joly. Oğan soltüstik jağalaudağy ekspeditsiiälyq kolonnanyñ
komandaşysy Goven qol qoiğan, -dedi.
- Tyñdañyzdar, tyñdañyzdar! - degen dauystar i̇estildi.
Jarşy oqi bastady.
"Ölim jazasymen üreilendiru arqyly".
Jūrt tügel tyna qaldy.
"... joğaryda keltirilgen ükimet jarlyğyna səikes, joğaryda aty
atalğan, qazirgi kezde qorşauğa alynyp, Turg qamalynyñ mūnarasyna
qamalğan on toğyz bülikşige qoldau men jərdem körsetuge tyiym
salynady".
- Nemene? Turg dei me? - degen bireudiñ dausy i̇estildi. Bül əiel dausy,
ana dausy i̇edi.
III. Şarualar tobynda
Mişel Fleşar jarşyny qaumalağan top işinde i̇edi. Ol jarşynyñ
sözin tyñdağan joq-ty, biraq keide tyñdamai tūryp ta i̇estisiñ ğoi. "Turg"
degen sözdi i̇estidi de, bül söz onyñ sanasyna birden Uialady. Baiğūs ana
basyn köterip:
- Nemene? Turg dei me? - dep qaitalap sūrady.
Jūrt oğan jalt qarady. Tüsi adam tañdanarlyq - üsti-basy alba-jūlba,
közine qasiret tūnyp, şatynap ketken.
- Mynau qaidağy əiel? Türmeden qaşyp şyqqannan sau ma özi? - degen
dauystar i̇estildi.
Bir şarua əiel qara qūmyqtan pisirilgen şelpek toly sebetimen qasyna
taqap kelip:
- Tyrs i̇etpe, - dep qūlağyna sybyrlady.
Mişel Fleşar əielge tañyrqai, qadala qarady. Ol tağy da tüsinuden
qalğandai i̇edi. "Turg" degen söz sanasynda qas qağymda jai oğyndai jalt
i̇etti de, sonan soñ qaitadan jalp i̇etip, öşti de qaldy. Sonda onyñ basqalar
siiäqty sūrauğa da qaqy bolmağany ma? Jūrttyñ ony osynşama tosyrqauy
nelikten?
Sol i̇eki arada baraban aqyrğy ret qağyldy da, qylqalam ūstağan kisi
qabyrğağa habarlandyru aparyp japsyrdy, mer balkonnan ketip, jarşy
basqa derevniağa bet tüzep, jinalğan top i̇endi birtindep tarqai bastady.
Habarlandyrudyñ aldynda azyn-aulaq adam qaldy. Mişel Fleşar
solardyñ qasyna keldi.
Əñgime zañnan tys dep jariiälanğan bülikşiler jaiynda i̇eken. Top
işinde aqtar da, kökter de bolatyn.
- Lantenakty ūstasa, bəriniñ qūryğany, - dedi mosqal tartqan bireu.
- Biraq ol əli ūstata qoiğan joq qoi, - dep qarsylasty jastardyñ biri.
- Lantenaktan airylu - jansyz qalumen birdei. Lantenak qūrysa Vandeiä da qūrymaq, -dep jauap qatty qart.
- Qaida barsañ da i̇estitiniñ - "Lantenak", "Lantenak". Öziniñ qandai
i̇ekenin körer me i̇edi, -dedi bir qala tūrğyny.
- Ol - būrynğy markiz, - dep jauap berdi i̇ekinşisi. Al üşinşisi:
- Əielderdi atyp tastaityndardyñ biri, - dep qostap qoidy.
Mişel Fleşar osyny i̇estui mūñ i̇eken:
- Ol ras, - dedi jūlyp alğandai.
Bəri jalt qarady.
- Meni de atyp ketken, - dedi ol tağy da qaitalap.
Tiri əieldiñ men ölip-tirilgen adammyn degeni tym oğaş körindi.
Jūrttyñ bəri oğan onşa yqylas bildirmei, bas-aiağyna şola qarady.
- Bəlkim, jansyz şyğar, - dep küñk i̇etti şarualardyñ biri.
- Ündemei, joğal! - dep sybyr i̇etti oğan tağy da əlginde ğana tildesken
əiel
Əiel ony şetkerirek əketti de, qolyna şelpek ūstatty. Mişel
qomağailana jei bastady. Jūrt birte-birte tarqap jatty.
Mişel şelpegin jep bolyp:
- Turgke baruym kerek. Aityñyzşy, jarqynym, onda qalai baruyma
bolady? - dep sūrady şarua əielden.
- Öltirse de aitpa. Nemene, öziñdi ajal aidap jür me? Aqylyñnan
aljastyñ ba, əlde?.. İə, şynymdy aitsam, onda qalai barudy özim de
bilmeimin... Kögerşinim-au, öziñ əbden aryp-aşypsyñ ğoi. Odan da
bizdikine jürseñşi, dem alyp, tynyğarsyñ.
- O, jasağan! Meniñ Turgke baruym kerek! - dep alasūrdy baiğūs ana. Sudarynia! Nəreste İisus pen onyñ şeşesi əulie Mariiänyñ atymen
ötinemin, jahandağy qasietti ataulynyñ atymen jalynyp, jalbarynamyn
sizden, Turgke qalai baruyma bolady, aitsañyzşy?
Şarua əiel şabynyp qaldy:
- Bilmeimin dep tūrmyn ğoi sağan. Tipti bilsem de aitpas i̇edim. Ol jaman jer. Onda barudyñ qajeti joq sağan.
- Bəribir baramyn, - dep Mişel jolğa tüsti. Şarua əiel soñynan
qarap tūryp:
- Qalai bolğanda da, jürekke talşyq qylar birdeñe kerek qoi oğan, dep küñkildedi.
Söitti de, soñynan quyp jetip, qolyna tağy bir şelpek ūstatty.
- Keşke jürek jalğarsyñ, - dedi ol
Mişel Fleşar şelpekti aldy da, jūmğan auzyn aşpastan, tipti
moinyn da būrmai, jönine kete bardy.
Ol derevniadan şyqty. Şetki üilerdiñ tūsynda qarsy aldyna jalbajūlba, jalañbas kişkentai üş bala tap boldy. Ol toqtai qalyp:
- Joq, meniñ balalarym i̇emes, mynalardyñ i̇ekeui qyz, bireui ūl, - dedi
öz-özine.
Sol sətte balalardyñ qarap tūrğanyn körip, qolyndağy şelpekti
solarğa bölip berdi. Balalar mynau tosyn əielden jasqansa da, şelpekti
aldy. Mişel Fleşar bolsa, ormanğa kirip, körinbei ketti.
IV. Qatelik
Tap sol küni i̇eleñ-alañda Javeneden Parinege baratyn jol kesip
ötetin qalyñ jynys işinde bir top adam tosqauyl qūryp jatty. Būlar
şarualar i̇edi. Keibirinde myltyq, keibirinde balta - şetinen qaru asynğan.
Baltasy barlary kepken būtaq pen moltaq ağaştardy kesip, üiip qoiypty;
ony tek tūtatu ğana qalğan. Myltyğy barlary joldyñ i̇eki jağyna şyğyp,
əldeneni kütip jatyr; myltyq bitkenniñ ūñğysy būtaq arasyna tyğuly
jəne jol jaqty nysanağa alğan; jūrttyñ sausağy qaiyruly şürippege
kezengen.
Olardyñ əldekimdi añdyp jatqany beseneden belgili bolyp tūr.
Tañ qylañ berdi, i̇endi ağarañdağan jol soraby közge aiqyn şalyna
bastady.
- Sen biletin şyğarsyñ, bəlkim?
- Solai dep i̇estigem.
- Osy jermen əketedi dep pe?
- İə, ol i̇endigi alys i̇emes desedi.
- Ony qūia beruge bolmas.
- Örtep jiberu kerek, toqeteri sol!
- Üş birdei derevnia bolyp bül jerge ne üşin jinaldyq sonda?
- Solaiy solai, biraq ol küzetpen kele jatqan joq pa?
- Küzetiniñ de közin qūrtamyz.
- Onyñ osy jolmen əketiletini ras pa?
- Osy jolmen desedi.
- Demek, Vitreden əkele jatqany da?
- Vitreden bolsa, Vitreden şyğar.
- Onda tūrğan ne bar?
- Būryn Fujerden kele jatyr dep i̇edi ğoi.
- Qaidan şyqsa, onan şyqsyn, ibilistiñ özi aidap jiberse kerek,
şamasy.
- Onysy ras-au.
- İendeşe, sol ibilisine qaitaryp jiberelik!
- Al ony qaida apara jatyr i̇eken? Parinege şyğar, şamasy.
- Solai siiäqty.
- Jo-joq, onda jibere almaimyz.
- Tynyş! Ündemeñder!
Rasynda da, tynyştalatyn kez bolğan i̇edi: orman işi qylañ berip
qalypty.
Mine, i̇endi doñğalaq saldyry men tağaly attardyñ tars- tūrs i̇etken tUiaq
dübiri i̇estildi.
Bəri işten tynyp, būta tasasynan syğalai qalysty.
Alysta, i̇eki büiirden qalau qysqan tap-tar jol boiynda kele jatqan
salt attylar men üstinde birdeñe tiegen arbany ajyratuğa bolatyn.
Osynyñ bəri būlar jatqan jaqqa qarai jyljyp kele jatty.
- Sonyñ dəl özi, - dedi köptiñ işinen bireu, sirə, jasaqtyñ bastyğy
bolsa kerek.
- Sol, sol! Əne, qasyndağysy küzet, - dep quattady i̇ekinşisi.
- Al küzettegileri qanşa i̇eken?
- On i̇eki.
- Jiyrma degen i̇edi ğoi.
- On i̇eki me, jiyrma ma, bəribir tügel qyramyz.
- Küte tūryñdar, jaqynyraq kelsin.
Köp ūzamai jol tasasyna tüsip körinbei ketken jük arba men salt
attylar qaitadan jap-jaqyn jerden şyğa keldi.
- Jasasyn korol! - dep aiğai saldy jasaq bastyğy. Jüzdegen myltyq
birden gürs i̇etti. Tütin seiilgende qarasa, küzet zym-ziiä bolğan. Salt
attylardyñ jeteui attarynan qūlap tüsken, qalğan beseui qaşyp ketipti.
Şarualar jük arbağa jügirip bardy.
- Məssağan! - dep baj i̇etti bastyq. - Mynau gilotina i̇emes, saty ğoi.
Rasynda da, jük arba üstinde qabyrğağa süieitin saty jatyr, basqa
i̇eşqandai jük joq bop şyqty. Oq tigen i̇eki at jerde typyrlap jatyr.
Arbaşy qañğyrğan oqqa ūşyp, jan tapsyrypty. Ony i̇eşkim közdegen
i̇emes-ti.
- Jə, bəribir, satyny küzetpen əkele jatty, sondyqtan būlary küdikti
körindi, - dedi bastyq. - Əri Parinege apara jatty, al onda Turg qamaly
bar, demek, saty ürdis şabuylğa arnalğan.
- Örteu kerek ony, örteu kerek! - dep aiğailady bəri bir dauystan.
Söitip, satyny örtep jiberdi.
Al üstinde sūsty jügi bar, jūrt özin toruyldap kelgen qara arba basqa
jolmen ketip, tañsəride Mişel Fleşar körgen derevniağa kelip jetken.
V. Jol şeti
Şelpegin kişkentai üş qaiyrşyğa bölip berip, Mişel Fleşar
orman işimen betaldy jüre berdi.
Oğan anau şarua əiel jol nūsqağysy kelmedi, i̇endeşe, ony özi tauyp
aluğa tiıs. Ol əlsin-əli türegelip, jüre tüsip, qaita otyryp, jol boiy
tynym tappady. Qaljyrağany sonşa, būlşyq i̇eti ğana i̇emes, tipti saisüiegi syzdağandai boldy. Küñ ğana osylaişa tityqtaityn. Ol şynynda
da küñ i̇edi - joğalğan balalarynyñ qūly i̇edi. Solardy tabuğa tiıs boldy.
Ötip jatqan ər minut olardyñ tübine jetui mümkin. Ol tañerteñnen jürip
keledi, əri oğan birde-bir derevnia, birde-bir üi ūşyramai qoidy. Əueli, ol
dūrys jolmen kele jatty, sonan soñ, nege i̇ekenin özi de bilmeidi, odan
taiyp, aqyr aiağynda it tūmsyğy batpaityn jynys işinde adasty da ketti.
Ol nysanağa jaqyndap kele jatty ma, onan alystap bara jatty ma? İeger
qūlap tüsip, ölip ketse qaitedi? Kei kezderi oğan bir attauğa da əli joqtai
körindi. Kün közi kökjiekke i̇eñkeiip, orman işi qarañğy tartty da, qalyñ
şop arasyndağy sürleudi ajyratu qiynğa ainaldy. Sorly əiel əbden
sasty. Aiğailap, jərdem şaqyrmaq bolyp i̇edi, i̇eşkim ün qatpady.
Ol töñiregine köz salyp, būtaq arasynan jyltyrağan jaryq kördi.
Soğan qarai jürip i̇edi, oilamağan jerden orman şetinen bir-aq şyqty.
Aldynan jiñişke sai kezdesti, tübinde tas üstimen syldyr qağyp, möpmöldir su ağyp jatyr. Sudy körip, köpten şöldep kele jatqany i̇esine
tüsti. Ol jylğağa kelip, tizerlei otyryp, suğa bas qoidy. Sonsoñ ornynan
tūryp, ainalasyna qarady.
Az-kem oilanyp tūrdy da, jylğadan attap, saidyñ i̇ekinşi qabağymen
örmelei bastady.
Saidyñ arğy jağynda ūsaq tal-şilik ösken jalpaq qyrat köz jeter
jerge kösilip jatyr. Ol tüietailylanyp, jylğağa deiin örlep, i̇ekinşi
şeti kökjiekten əri asyp, joq bolyp jatyr. Orman işi i̇elsiz siiäqty,
mynau qyrat qūlazyğan qu mekenniñ özi i̇eken. Ormanda ər būtanyñ tübinde
bireu-mireudiñ üstinen tüsuiñ mümkin, al mynau jazyqta, köz ūşyna deiin
qybyr i̇etken jan körinbeidi. Tek qurai üstinde ğana qauipten bas
sauğalağandai, qandai da bir qūstar ūşyp jür.
Sonda tizesi qaltyrap bara jatqanyn sezip, osynau zəre ūşyrar tūl
dalanyñ qaq ortasynda öziniñ qanşalyq dərmensiz i̇ekenin añğaryp, sorly
ana mülde i̇esinen şatasa, jalpaq şölge jan ūşyra aiğai saldy:
- İei, mūnda bireu-mireu bar ma? Əu deseñderşi!
Ol jauap kütip, ündemei tyna qaldy.
Oğan jauap qatty. Oğan qoiu da küñgirt dauys i̇estildi: bül dauys jeti
qat jer astynan şyqqandai i̇edi jəne jañğyryqqa ūlasyp, keñ jazyqty
tügel küñirentip jiberdi. Özi künniñ kürkirine nemese atylğan zeñbirek
dausyna ūqsaidy. Ol beişara ananyñ sūrağyna jauap bergendei, əri "İə"
dep jauap bergendei boldy. Sonan soñ qaitadan tynyştyq ornady.
Mişel Fleşar boiyn jazyp, türegeldi. İeñsesi köterileiin dedi.
Demek, mūnyñ şöl dalada jalğyz bolmağany. Boiyna küş-jiger qaita
oralğandai. Qūlağyna alystan talyp jetken ünge qarai, qyratqa köterile
bastady.
Kenet batyp bara jatqan kün səulesine bölenip, narttai janğan tūl
dalanyñ qaq ortasynda japadan-jalğyz tūrğan biık mūnara kökjiek
astynan qarsy aldynan şyğa keldi. Oğan deiin bir miliadan səl astam. Art
jağynda iñir qarañğysynda qarauytqan qalyñ orman közge şalynady: būl
Fujer ormany bolatyn.
Mişel qyrat üstine köterildi: qarsy aldynda jazyq kösilip jatyr.
Ol tura mūnarağa bettedi.
VI. Istiñ jaiy
Kütken sət te kelip jetti: raqymsyz jan qaisar jannyñ qarmağyna
ilikti. Lantenak Simurdenniñ uysyna tüsti.
Bülikşil rūialist qart apanyna quyp tyğyldy. Ol qaşyp kete
almaityn: Simurden būl aqsüiektiñ, būrynğy markizdiñ, taban auzynda öz
mekeninde, bylaişa aitqanda, öz üiinde jazalap öltiriluin qalady: ol
feodaldyq i̇eski orda feodaldyñ basy qalai qağylaryna kuə bolsa i̇eken,
būl tağylym barşanyñ i̇esinde ūzaq saqtalsa i̇eken dep tiledi.
Sondyqtan da ol Fujerge gilotinany, Mişel Fleşar ūşyratqan
gilotinany əkeluge kisi jibergen.
Lantenakty qūrtu - Vandeiäny qūrtu, al Vandeiäny qūrtu - Frantsiiäny
qūtqaryp qalu degen soz. Simurden tolqyğan joq. Būl adam boryşyn
oryndau üşin qatal boluğa tura kelse, qūba-qūp qarsy alatyn.
Markizdiñ şaruasy bitti - būğan i̇eşqandai kümən boluy mümkin i̇emes,
būl jöninde Simurden tipti de uaiym jegen joq. Biraq ony basqa nərse
mazasyzdandyratyn. Alda dülei şaiqas kütip tūrdy. Goven şabuylğa
basşylyq jasauğa tiıs boldy. Əri onyñ aldyñğy sappen ketui yqtimal
Būl jas əsker basşy özin soldatşa sezinetin: ol janyn şüberekke tüiip,
jekpe-jek ūrysqa qoiyp ketuden taiynğan i̇emes. Tek ölip ketpese, igi i̇edi!
Öz böbegi, jan perzenti Goven onyñ jer betindegi birden-bir jūbanyşy
bolatyn. Būğan deiin baqyt oğan qamqorşy bolyp keldi, biraq baqyty bar
bolğyryñ tūraqsyz, tiiänaqsyz nərse i̇emes pe? Simurden öz tülegi üşin
uaiym şekti. Ol tağdyr təlkegine tüskendei-aq i̇eki Govenniñ arasynda
qalyp, biriniñ ölgenin, i̇ekinşisiniñ tiri qalğanyn jatpai-tūrmai tiledi.
Besiginde jatqan Jorjettany ūiatyp, japan dalada jalğyz jürgen
anany balalaryna kömekke şaqyrğan zeñbirek dausynyñ saldary bül ğana
i̇emes-ti. Kezdeisoq pa, əlde zeñbirekti közdegen kanonirdiñ qalauy ma,
əiteuir, i̇eskertu üşin atylğan iadro mūnaranyñ i̇ekinşi qabatyndağy basty
atys Uiasyn qorğap tūrğan temir bilik armaturağa tiıp, tesip ötip, jartysyn
qabyrğadan jūlyp əketti. Ol osy qalpynda qala berdi: qorşaudağylardyñ
mūndai zaqymdy jöndep jatuğa mūrşasy bolmady.
Qorşaudağylar oq-dərimiz kop dep maqtansa da, onysy şynynda az
bolatyn. Jalpy olardyñ həli qorşauşylar oilağannan göri müşkil i̇edi.
Olardyñ oq-dərisi bolsa, qorşauşylardy mūnarağa kirgizip alyp, ony
solarmen birge qoparyp tastar i̇edi. Onda, ərine, özderi de qūrbanğa
şalynbaq. Olardyñ tilegeni de sol, biraq oq-dəri qory tausyluğa taiap
qaldy. Olar adam basy otyz retten astam oq ata almaityn. Myltyğy,
muşketi men tapanşasy köp bolsa da, patrondary az-tūğyn. Olar tolassyz
oq atu üşin qolda bar atys qūraldaryn tegis oqtady. Əitkenmen būlaişa
qaşanğa deiin oq jaudyra almaq? Əri myltyqtan ünemi oq atyp, əri oqdərini saqtau kerek i̇edi. Şeşilmes mindet degen osy da! Olardyñ bar ümiti
sol, küres köbinese qolma-qol jürgizilip, i̇eki jaq suyq qarumen qylyşpen jəne qanjarmen qimyldaityn bolady, atysudan göri köbirek
şauyp-tüireuge tura kelmek dep oilady.
Mūnaranyñ işine tiri jan kire almastai. Oiyğy bar tömengi zalda
kireberisti qalqalağan berik barrikada ornatty. Barrikadanyñ ar jağyna,
zalğa ülken üstel qoiyp, üstine qaru-jaraqty: oqtalğan myltyqtardy,
karabinderdi, tapanşalardy, qylyştardy, baltalar men qanjarlardy
jaiyp tastady. Tömengi qabatta döñgelek zal bar-dy, oğan tap-tar qualama
saty boiynşa ğana kiruge bolatyn. Tömengi zaldağy siiäqty bül bölmege de
üstine oqtalğan atys qūraldary men ötkir suyq qaru üiilgen üstel
qoiyldy. Bölme işine toryn iadro zaqymdağan basty atys Uiasynan jaryq
tüsip tür. Bül jerden sol baiağy būrandaly saty boiynşa, qamalğa
şyğatyn temir i̇esigi bar üşinşi qabattyñ zalyna baruğa bolatyn.
Zeñbirek dausy jūrtty aiağynan tik tūrğyzdy. Ürdis şabuyl
bastalğanşa jarty sağattai-aq qalğan.
İmanus mūnara diñgeginen qorşauşylardyñ qalai jaqyndap kele
jatqanyn baqylap tūrdy. Lantenak olar əbden jaqyn kelmeiinşe oq atuğa
tyiym salğan.
- Olar - tört jarym myñ adam, biz bərin bəribir qyra almaimyz. Olar
işke kirmeiinşe oq atudan paida joq; tek osynda, mūnara işinde ğana
küştiñ tepe-teñdigi qalpyna kelmek, -dedi ol Sonan soñ "Teñdik pen
tuysqandyq!" dedi mysqyldai külip.
Dūşpan şabuylğa şyğysymen İmanus adamdaryn i̇eskertu üşin
syrnai tartady dep kelisilgen bolatyn. Bireu barrikada tasasyna tüsip,
i̇endi bireu satynyñ basqyşyna tūryp, bəri oryn-oryndaryna bardy da,
ün-tünsiz bir qolyna myltyq, i̇ekinşi qolyna taspiyq ūstai, kütine
bastady.
Jaulasuşy jaqtardyñ jaiy mynadai-tūğyn: qorşauşylar oiyqqa
basyp kirip, barrikadany iemdenuge jəne şaiqas sala jürip birinen soñ
birin mūnaranyñ üş qabatyn aluğa, sonan soñ ər basqyşta ūrys jürgizip,
tap-tar i̇eki qualama satyny aluğa tiıs, qorşaudağylarğa bir-aq laj qalğan,
ol - ölu.
VII. Ūrys bastalar aldynda
Goven de öz tarapynan şabuylğa daiyndalyp jatty. Orman irgesinde
tūrğan tömengi batareiä da, qyratta ornalasqan joğarğy batareiä da
qorşaudağylar sytylyp şyğuğa nemese qaşyp ketuge ərekettense ğana oq
atady dep ūiğaryldy. Şturmğa şyğatyn kolonnağa basşylyq jasaudy ol
özine qaldyrdy. Simurdendi qynjyltqan da osy i̇edi.
Kün jaña ğana Uiasyna qondy. Jazyq jerdegi mūnara aşyq teñizdegi
keme ispettes. Mūndai mūnarağa kemege jasağandai təsilmen ğana şabuyl
jasauğa bolady: bül şturmnan göri abordajğa jaqyn. Mūndaida
zeñbirektiñ qajeti joq. Qalyñdyğy on bes futtyq qabyrğany
atqylağannan ne paida? Bortty oiyp tüsip, bireuler soğan basyp kiruge
ūmtylady da, i̇ekinşileri ony jabuğa əlektenedi, balta, pyşaq, tapanşa,
jūdyryq pen tis - bər-bəri iske qosylady. Mūndai ūrystardyñ tür sipaty
osyndai.
Goven Turg mūnarasyn iemdenuge mūnan basqa təsil joq i̇ekenin tüsindi.
Jaumen betpe-bet kezdesetin şabuyldan beter qyrğyn qantögis joq. Goven
būl mūnarada səbi kezinde tūrğan, onyñ işki qūrylysyn büge-şigesine
deiin jaqsy biletin jəne ony basyp aludyñ qanşalyqty qiynğa tüseri de
oğan kəmil aian i̇edi.
Ol tereñ oiğa şomyp, biraz tūrdy. Onan birneşe qadam jerde
kömekşisi Geşan dürbimen Parinege baratyn jolğa qarap tūrğan. Kenet
ol:
- Ə-ə, aqyry jetti me, əiteuir? - dep aiğailap jibere jazdady. Onyñ
dausy Govenniñ oiyn bölip jiberdi:
- Ne bop qaldy, Geşan?
- Saty əkele jatyr, komandir.
- Qalaişa? Ony əli əkelgen joq pa i̇edi?
- Joq, komandir, əkelgen joq. Men myqtap qobaljyğanmyn. Nege
deseñiz, komandir, Javenge ketken atqosşy baiağyda-aq qaityp kelgen.
- Bilemin.
- Ol Javenede qajetti mölşerde ūzyn, daiyn saty tauyp, ony
rekvizitsiiälağanyn baiandağan. Ol on i̇eki adamnan tūratyn küzet tauyp,
satynyñ jük arbağa tieluin kütip tūrğan, sonan soñ saty tielgen jük
arbanyñ küzetimen qosa Parinege baratyn jolğa tüskenin körgen soñ ğana
qaityp ketken.
- Mūnyñ bərin ol mağan baiandağan. Biraq ol jük arba sağat i̇ekilerde
jolğa şyqty, sondyqtan kün batqanşa osynda kelip jetuge tiıs degen i̇edi
ğoi. Mūnyñ bərin i̇estigenmin. Sonan soñ ne boldy? Sony aityñyz.
- Bilmeimin ne bolğanyn, komandir. Kün batsa da, əli kelmei jatqany.
- Būl qalai? Şabuyl bastaityn uaqytymyz bolyp qaldy. Belgilengen
merzimi ötip te ketti. Kibirtiktei bersek, dūşpan bizdi i̇eki oily i̇eken dep
qalulary mümkin ğoi.
- Nesi bar, komandir, bastauymyzğa da bolady.
- Qūtqarma satysyz qalai bastamaqpyz?
- Saty keledi. İendigi jol boiynda kele jatqan şyğar. Jaña ğana
dürbimen jol jaqty qarağanmyn: jük arba i̇eken. Öziñizdiñ qarauyñyzğa da
bolady.
Goven dürbini alyp, jol boiyna köz tikti de:
- İə, onyñ ras, mynau solar siiäqty, - dedi. - Ətteñ, ymyrt üiirilip
qalğanyn qaraşy, jaqsylap köre almaisyñ. Biraq jük arbanyñ janynda
salt attylar bary ras, sirə, bül saty şyğar. Tek küzettegi adamdarynyñ
sany on i̇eki i̇emes, onnan köbirek siiäqty ğoi deimin.
- İə, köpteu siiäqty, men de añğardym.
- İendigi olar mūnan şirek milia jerde.
- Şirek sağattan soñ saty osynda kelmek, komandir.
- Demek, bastauğa da bolady.
Jol boiynda şynynda da janynda küzeti bar arba kele jatty, biraq
ol jūrttyñ kütip tūrğan arbasy i̇emes-tūğyn.
Goven artyna būrylyp, əskeri adamşa symdai tartylyp, qolyn
künqağaryna taqap tūrğan serjant Radubty kördi.
- Azamat komandir, biz, Qyzyl Börik batalonynyñ adamdary, sizden
bir qaiyrym ötinemiz.
- Qandai qaiyrym?
- Bizdi alğa, oq astyna jiberseñiz.
- Ə-ə, sol ma i̇edi? Mūnyñ osynşama ne keregi bolyp qaldy senderge?
- İendi qalai dep i̇ediñiz, komandir. Siz sonau kezde Dolde bolğan tüngi
şaiqas kezinen beri bizdi qyzğyştai qorğap kelesiz, al şyntuaitqa
kelgende, biz əli künge on i̇eki adambyz.
- Onda tūrğan ne bar?
- Biz būğan jəbirlimiz.
- Senderdi men rezervte ūstap kelemin.
- Biz avangardta bolğymyz keledi.
- Biraq sender mağan şeşuşi soqqy beru üşin aqyrğy sətte qajet
bolasyñdar. Senderdi qorğaştap kele jatqanym da sol
- Tym qorğaştaisyz, komandir.
- Gəp mūnda i̇emes. Öitkeni sender şturm kolonnasymen birge
barasyñdar.
- İə, art jağynan. Biraq parijdikter alda jüruge qūqyly.
- Jaraidy, serjant, oilanyp köreiin.
- Oilanyñyz, komandir. Bügin oraiy kelip tūrğany! Qyzyqtyñ kökesi
i̇endi bolmaq. Turg mūnarasy jaqyndağan jannyñ sausağyn qaryp tüspek.
Bizdi aldyñğy sappen jiberudi jalyna ötinemiz.
Serjant Radub biraz ündemei qaldy da, mūrtyn sipai, diril aralas
dauyspen sözin əri sabaqtady:
- Onyñ üstine, komandir, būl mūnarada bizdiñ balalarymyz batalonymyzdyñ böbekteri bar. Özderi üşeu. Al anau ūsqynsyz... aty kim
i̇edi öziniñ... onyñ laqap aty tolyp jatyr... sol Guj de-Briuan, nemese
İmanus, nemese Kökterdiñ tajaly... adam siqyndağy sol ibilis
balalarymyzdy qūrtyp jiberemin dep qorqytady. Oilap köriñizşi,
komandir, qūitymdai nərestelerdi qūrtyp jiberu degen ne sūmdyq! Aspan
ainalyp jerge tüsse de, biz olardy jəbirletip qūia almaimyz. İestip
tūrmysyz, komandir? Qarap otyra almaimyz! Men üşeuin jaña ğana körip
keldim. Bitim kezinde sətin tauyp qyratqa köterildim de, terezege qaradym;
olar sonda, qamal işinde i̇eken, bül kəmil Qyrattyñ şetinen bölme işi
jaqsy körinedi. Söitip, olardyñ üşeuin de kördim. Baiğūs balalardy
qorqytyp ta aldym-au deimin! Olar meni körip, tyğylyp qaldy...
Aitarym mynau, komandir: i̇eger osy böbekterdiñ qai-qaisysy bolsa da
jəbir şege qalsa, jer betindegi ziiäly zattyñ bərimen ant i̇eteiin, myna
men, serjant Radub, jer-köktiñ astan-kestenin şyğarmasam, atym öşsin!
Tipti bizdiñ batalon da: "Balaqailarymyzdy ne qūtqaramyz, ne ölemiz"
deidi. Jəne sol balalar üşin şybyn janymyzdy şüberekke tüiip,
ölerimiz haq. Būğan biz qūqylymyz ğoi, təiir alğyr!... Bar aitpağym osy.
Tağzym i̇etip, qoş aitysuyma rūqsat i̇etiñiz, komandir.
Goven oğan qolyn ūsynyp:
- Sabaz i̇ekensiñder! - dedi. - Sender şturm kolonnasymen barasyñdar.
Senderdi i̇ekige bölemiz: altauyñ avangardta jürip, kolonnany soñdaryña
i̇ertesiñder, al qalğan altauyñ kolonnany şegindirmeu üşin arergardta
jüresiñder.
- Al men şe? Men batalonda ülkeni bolyp qalmaimyn ba?
- Əlbette.
- Rahmet jausyn, komandir. Demek, men avangardqa jürem ğoi.
Radub komandirge tağy da izet berip, ornyna baryp tūrdy.
Goven sağatyn alyp, Geşannyñ qūlağyna birdeñe dep sybyrlady da,
şturm kolonnasy sap qūrai bastady.
VIII. Əñgime jəne yryl
Qyratta əli ornyna ketpegen jəne Govenge taiau jerde tūrğan Simurden
osy kezde dabylşynyñ qasyna baryp:
- Belgi ber! - dedi.
Kernei men syrnai tağy da özara dabyl alysty.
- Būl ne? - dep sūrady Goven Geşannan. - Simurden ne istemek?
Sol i̇eki arada Simurden mūnaranyñ qasyna baryp, appaq qol oramalyn
būlğap:
- Ua, mūnara işindegiler! Sender meni bilesiñder me? - dedi qatty
dauystap.
Diñgek üstinen İmanustyñ dausy ün qatty:
- Bilemiz.
- Men respublika ökilimin.
- Sen Parineden şyqqan būrynğy kiuresiñ.
- Men Qoğamdy qūtqaru komitetiniñ delegatymyn.
- Sen dinbasysyñ.
- Men zañ ökilimin.
- Sen satqynsyñ.
- Men revoliutsiiälyq ükimettiñ komissary Simurdenmin.
- Sen dinnen bezgen jansyñ, ibilissiñ.
- Meili, solai-aq bolsyn, sender meni bəribir bilesiñder.
- Biz seni ittiñ i̇etindei jek köremiz.
- Demek, qoldaryña tüssem, rizasyñdar ğoi?
- Biz mūnda on segiz adambyz jəne ərqaisymyz seniñ basyñ üşin oz
basymyzdy quana-quana qūrbanğa şalar i̇edik.
- İendeşe, bilip qoiyñdar: men qoldaryña berilemin. Joğarydan
qarqyldağan külki i̇estildi de, ile-şala sol dauys:
- Kele ğoi, - dep aiğailady.
Tömende bükil lager tym-tyrys bola qalğan: bəri əri qarai ne
bolaryn kütip tūr. Simurden sözin jalğai tüsti:
- Men qoldaryña berilemin, biraq bir şartym bar.
- Qandai şart?
- Mūqiiät tyñdap alyñdar.
- Aita ber.
- Sender meni ittiñ i̇etindei jek köresiñder ğoi, solai ma?
- Jek köremiz.
- Al men senderdi jaqsy köremin: men - senderdiñ bauyryñmyn.
- İə, jədigöi, - dep jauap qatty onyñ sözine diñgek üstindegiler.
Simurden tağy da söilei bastady: onyñ dausy birtürli jañaşa leppen
əri sabyrly i̇estildi:
- Tildei beriñder, biraq tyñdap alyñdar. Men senderge parlamenter
bolyp baramyn. Qaitalap aitamyn: sender mağan bauyrsyñdar. Sender
adasqan, beişara jansyñdar. Men senderdiñ dosyñmyn. Men tünekpen
söilesip tūrğan jaryqpyn, al jaryq degeniñ -bauyrmaldyq. Şynynda,
bərimiz de bir ğana Otan-ananyñ balalary i̇emespiz be?.. Mine, söitip, men
senderge kelip tūrmyn jəne öz basymdy ūsynamyn, men odan da zoryn
istep, senderge bauyrmaldyq qolymdy ūsynyp tūrmyn. Meniñ senderden
jalbarynyp sūraitynym: meni öltiriñder de, özderiñdi qorğap qalyñdar,
qūtqara köriñder. Men barlyq bilikke iemin, sondyqtan bergen uədemdi
oryndai alamyn. Bül sət senderdiñ tağdyrlaryñdy şeşpek. Men bitimge
keluge aqyrğy ret əreket istep tūrmyn. Senderdiñ "Respublikaşynyñ
aitqanyna senuge bolmaidy" dep oilap tūrğandaryñdy da bilemin. İə,
sendermen respublikaşy azamat söilesip tür, biraq būl azamattyñ
boiynda dindardan köp nərse saqtalğan. Tyñdañdar, bauyrlar! Köbiñniñ
əielderiñ, bala-şağalaryñ bar. Əielderiñ men bala-şağalaryñdy men öz
panama alamyn: men olardy senderden qorğaimyn. Ua, bauyrlarym...
- Poptyq əuenine basty, - dep keñkildei küldi İmanus. Simurden
i̇estimegensip, söilei berdi:
- Bauyrlarym! Keş bolmai tūrğanda, toqtañdar. Sūmdyq sət te kelip
jeter. İendi birazdan soñ qyrğyn bastalmaq. Aldaryñda tūrğan bizdiñ
köbimiz qaza tabamyz, al sender - sender tügel qyrylasyñdar. Aiasañdarşy
özderiñdi. Naqaqtan-naqaq osynşa qan tögudiñ keregi ne? İeki adamdy öltiru
jetkilikti bolsa, osynşa qan tögudiñ ne qajeti bar?
- İeki adamdy ma? - dep qaitalap sūrady İmanus.
- İə, i̇eki-aq adamdy.
- Sonda kim-kimdi?
- Meni men Lantenakty.
Simurden dausyn zoraitty:
- Mūnda basy artyq i̇eki adam bar: biz üşin - Lantenak, sender üşin Simurden. Mine, i̇endi, i̇eger aman qalğylaryñ kelse, mynany ūsynamyn:
bizge Lantenakty beriñder de, sender meni alyñdar. Lantenak gilotinada
öledi, meni ne isteimin deseñder de i̇erikteriñ.
- Tek qolymyzğa tüsip kör, pop, aqyryn otqa qaqtaiyq! - dep yryldady
İmanus.
- Qūp, - dedi Simurden, sonsoñ mynany qosa aitty: - Būl mūnarağa
panalağan sender -qūryğan jansyñdar. Biraq sender birer sağattan soñ
odan ap-aman, i̇emin-i̇erkin şyğyp kete alasyñdar. Būl senderge bailanysty.
Men senderge bostandyq əpermekpin. Qabyl alasyñdar ma ony?
İmanus zyğyrdany qainap, ars i̇etti:
- Sen öziñ zūlym ğana i̇emes, i̇esalañ da i̇ekensiñ ğoi, pop? Kim senen
bizben söilesudi ötinip i̇edi? Biz monsenordy ūstap beredi degen nemene?
Bizden keregi ne sağan?
- Sonyñ basy kerek. Al senderge meniñ ūsynarym...
- Öziñniñ tulağyñ ba? Öitkeni bilip qoiğyn, əulie əkei Simurden, biz
sağan it teriñdi basyña qaptar i̇edik. Joq, seniñ tulağyñ onyñ basyna
tatymaidy. Joğal ərmen!
- Aqyrğy ret aitamyn - ūsynysymdy aqylğa sap köriñder.
Tün qarañğysy qoiulanyp kele jatty. Lantenak əñgime özi turaly
bolyp jatpağandai-aq, ün qatpady.
Kenet İmanus söilep berdi de, dausy Simurdenniñ dausyn basyp ketti:
- Şabuylşylar, tyñdañdar! Biz senderge öz şartymyzdy baiandadyq.
Bül aqyrğy sözimiz, odan taimaimyz. Sonymen, ūsynysymyzdy
qabyldaisyñdar ma, joq pa? Joq bolsa -saqtanyñdar! Qalai, kelisesiñder
me? Biz qamalğa qamauly balalaryñdy qaitaryp beremiz, al sender bizdi
tügel i̇erkimizge jiberesiñder.
- Bireudi ğana bosatpaimyz, - dep jauap berdi Simurden.
- Kimdi?
- Lantenakty.
- Monsenordy ma? Monsenordy ūstap bermekpiz be? Būlaryñ
i̇eşqaşan da bolmaidy!
- Bizge Lantenak qajet. Biz osy şart arqyly ğana kelisimge kele
alamyz.
- Olai bolsa - şabuyldaryñdy bastai beriñder.
Ainala tynyştyq ornai qaldy. İmanus belgi berip, mūnara diñgeginen
tüsip ketti. Markiz qylyşyn qynabynan suyrdy. Qorşaudağy on toğyz
adamnyñ bəri ün-tünsiz tömengi zaldağy barrikada tasasyna jinalyp,
tizerlei otyrdy. Olarğa şturm kolonnasynyñ bir yrğaqpen adymdap,
mūnarağa jaqyndap kele jatqany i̇estilip tūrdy. Aiaq dürsili jaqyndai
tüsti. Kenet ol jap-jaqyn jerden, tap oiyqtyñ qasynan i̇estildi. Sonda
bəri tizerlegen küii myltyqtaryn barrikadanyñ quys-quysyna tyğyp,
kezene qaldy. Olardyñ biri, Gran-Franker, būrynğy dinbasy Tiurmo,
türegelip, oñ qolyna jalañ qylyşy men sol qolyna krest ūstağan qalpy,
saltanatty türde:
- Atasy men balasynyñ həm əulie ruhtyñ aruağy üşin! - dep
aiğailady.
Myltyq bitken birden gürs i̇etti de, ūrys bastalyp ketti.
IX. Titandar alyptarğa qarsy
Körinis şynynda da jantürşigerlik i̇edi.
Būl qolma-qol ūrys öziniñ qatygezdigimen ne sūmdyqtyñ bərinen asyp
tüsti.
Qorşauşylardyñ aldynan üñireigen aran aşylğandai: üstinde de,
astynda da, janynda da byt-şyt bolğan qabyrğanyñ tisteri soidiypsoidiyp tūr. Mūnşama tis akulada da bolmas. Əri tap osy tünek üñgirge
basyp kiru kerek i̇edi.
Qorşauşylardyñ aldyñğy tolqyny oiyqqa lap qoiysymen bükil
barrikada naizağai otymen jap-jaryq bolyp ketti: jer astynda kün
kürkirep jatqandai. Atysqa atys jauap qatyp jatyr. Govenniñ "Ilgeri
jaryp ötiñder!" degen komandasy, sonan soñ Lantenaktyñ "Dostarym,
berik bolyñdar!" degen dausy, aqyr soñynda İmanustyñ "Jerlester,
qasyma keliñder!" degen aiğaiy i̇estildi. Aiqasqan qylyştar men tolassyz
atylğan myltyq dausy i̇estilip tūr. Qabyrğağa iluli, janyp tūrğan alañ
osynau jantürşigerlik küñgirt köriniske būldyr səule şaşady. Qyzğylt
tünekte i̇eşteñeni ajyratu mümkin i̇emes. Mūnda tap bolğan adam ə degenşe
tütinnen soqyr bolyp, tarsyldağan atystan sañyrau bolyp qalardai.
Astan-kesteni şyğyp şaşylğan dünieniñ arasynda jaralylar jatyr:
şaiqasuşylar ölikterden attap, jalañaş jarany basa-köktei, synğan
süiekterdi aiağymen tapap barady: jaralylar yşqyna oibailap, üstinen
ötip bara jatqandardyñ aiağynan tisteleidi. Aragidik üreili tynyştyq
ornai qalady: onyñ özi u-şudan beter qorqynyşty. Jūrt birin-biri
keñirdektep, arpalysyp jatqandardyñ yrsyldai, aptyğa dem alğany,
qylqynğan, qyryldağan üni, tistiñ jüike qozğai şyqyrlağany, lağnetqarğys jaudyryp jatqan dauystary i̇estiledi. Sonan soñ qaitadan tasyrtūsyr atys bastalady. Mūnaradan oiyq arqyly jylymşy qan şymyrlai
ağyp, şöp üstinde kolki jaiylyp, qarañğyda buy būrqyrap jatyr.
Abajadai mūnaranyñ özi jaralanyp, qansyrap jatqandai.
Qanşa tosyn köringenmen, aiğai-şu syrttan i̇emis-i̇emis qana i̇estiledi.
Tün tymyq, tas qarañğy, sondyqtan qorşaudağy mūnaranyñ töñireginde
ormanşy men jazyq ta moladağydai jym-jyrt.
- Alğa! Basa-kökteñder! - dep komanda berdi Goven. - Barrikadany kim
alğysy keledi?
- Men! - dep sañq i̇etti serjant Radub.
X. Radub
Biraq osy mezette qorşauşylar abdyrap qaldy. Radub kolonnasyn
bastap oiyqqa kirgende onymen Parij batalonynyñ bes adamy bolatyn,
törteui taban auzynda oqqa ūşty.
Radub komandirdiñ şaqyruyna "Men!" dep sañq i̇etkende kenet jūrttyñ
bəri onyñ alğa ūmtyludyñ ornyna, keiin būrylyp, basyn būğyp,
şabuylşylardyñ aiaq astynan i̇eñbektep ötkendei, mūnaranyñ oiyğyna
zyp berip joq bolğanyn baiqady. Bül ne? Şynymen-aq qaşqany ma?
Mūndai adam qaşar ma?.. Sonda ne boldy i̇eken?..
Osy i̇eki arada oiyqtan şyğyp, tütinnen közin əzer aşqan Radub qarsy
aldyndağy sūmdyq körinisten aiyqpaq bolğandai, közin uqalap jiberdi de,
jūldyz jaryğynda mūnara qabyrğasyn ainaldyra qarai bastady. Qarap
bolğan soñ, "Tap solai, qatelespeppin" degendei, qanağattana basyn izedi.
Ol jarylystan paida bolğan tereñ jaryqtyñ temir armaturasyn iadro
maiystyryp, jartysyn jūlyp ketken i̇ekinşi qabattağy atys Uiasyna
jetetinin būryn-aq baiqağan. Jūlynyp ketken temir şybyqtar tömen
salbyrap tür jəne əlgi jaryqqa adam syiyp keterdei.
Atys Uiasyna kiruge bolatyn, biraq oğan köterilu mümkin be? İə,
jaryqtyñ keñdeu jerinen jarmasyp mūny isteuge bolatyn, bül üşin
mysyqtai i̇eptilik kerek.
Radub osyndai i̇epti adam i̇edi. Kop jasamasa da köpti körgen soldat
boludyñ qisynsyz tügi joq.
Frantsuz gvardiiäsynyñ qatardağy būrynğy jauyngeri Radub əli
qyryqqa da kele qoimağan. Ol Gerkules*, biraq akrobat siiäqty i̇epti
Gerkules bolatyn.
Ol muşketin jerge qoiyp, üstinen qamzoly men jiletin tastady da,
qarudan qylyşy men i̇eki tapanşasyn ğana aldy.
Tapanşalaryn belbeuine qystyryp, jalañ qylyşyn auzyna tistep
aldy.
Osylaişa basy artyq nərseniñ bərinen arylyp, oiyqqa əli
jasyrynyp ülgirmegen şturm kolonnasyndağy barşa adam közben ūzatyp
tūrğanda jaryqtyñ ketik jerlerimen satynyñ basqyştarymen attağandai
örmelei bastady. Aiağynda başmaqtyñ joqtyğy mūndai jaqsy bolar ma:
adamnyñ aiağy örmeleuge öte ikem ğoi. Ol aiağynyñ ülken başpailarymen
tastyñ kedir-būdyryn qarmap, qolymen tartyla köterilip, tizesimen
qabyrğa jaryğyna süienip, tyrmysyp barady. Örmeleu oñai i̇emes-ti:
mūnyñ özi ara tisimen örmelegenge para-par dese de bolğandai.
"İekinşi qabatta i̇eşkimniñ joqtyğy qandai jaqsy, - dep oilady ol, əitpese, meni şyğarmas i̇edi".
Oğan osyndai təsilmen jerden keminde qyryq fut örmeleu kerek-
tūğyn.
Jaryq joğarğy jaqta kişireiip, köterilu qiyndai tüsti. Belbeuinen
soraiyp şyğyp tūrğan tapanşa saptary da az böget bolğan joq. Jerden
joğarylağan saiyn qūlau qaupi de küşeie tüsti.
Biraq ol aqyry atys Uiasynyñ tömengi jiegine jetti de, maiysqan
tordyñ salbyrap tūrğan şabaqtaryn bir jaqqa iterip, işine kiruge kəmil
bolatynyn anyqtap aldy. Sonan soñ qatty bir yrğyp, joğary köterildi de,
tizesimen atys Uiasynyñ astyndağy karnizge süiendi, oñ qolymen synğan
bir şybyqtan, sol qolymen i̇ekinşi şybyqtan ūstai köterildi de,
ambrazuranyñ i̇erneuinen bir-aq şyqty. Auzynda qylyş tistegen küii ol
qyryq futtyq şyñyrau üstinde salbyrap tūryp qaldy.
Oğan i̇endi ambrazuradan attap, bölmege sekirip tüsu ğana qalğan. Biraq
oida joqta atys Uiasynan bireu jalt qarady. Radub qarsy aldyndağy qara
köleñkeden bir sūmdyqty - jaq süiegi uatylğan, bir közi ağyp tüsken qanqan maskany kördi. Əri osy maska jalğyz közimen tura özine qarap tür
i̇eken.
Biraq maskanyñ i̇eki qoly da bar bolyp şyqty. Sol i̇eki qoldyñ biri
kütpegen jerden qarañğylyqtan mūnyñ tapanşalaryn lezde suyryp,
i̇ekinşisi auzyna tistegen qylyşyn jūlyp aldy.
Ol qarudan jūrdai boldy. Tizesi karnizden taiğanaqtap, tor synyğyna
jarmasqan küii qolymen əzer ūstap tūr, astynda qyryq futtyq tereñ
şyñyrau jatyr.
Jantürşigerlik qantalağan jüz ben Radubty qarusyzdandyrğan i̇eki qol
Qysqy Ənşiniki bolatyn.
Qysqy Ənşi tömennen köterilgen tütinnen tūnşyğa jazdap, atys
Uiasynyñ ambrazurasyna i̇eñbektep, əupirimmen jetken. Taza aua aiyqtyryp,
tüngi salqyn jarasynan sauğalağan qandy toqtatty da, ol qaitadan i̇es
jinai bastady. Kenet atys Uiasynyñ tesiginen syrttan bireudiñ torsiğan
bilegi körindi. Sol kezde qūlap ketpes üşin tordan ūstauğa tura
kelgendikten bül adamnyñ i̇eki qoly bos i̇emestigin, sondyqtan onyñ qorğana
almaitynyn baiqap, Qysqy Ənşi qūt qaşyrar baisaldylyqpen ananyñ
belbeuinen tapanşalaryn suyryp, auzyna tistegen qylyşyn jūlyp aldy.
Köz körip, qūlaq i̇estimegen jekpe-jek - qarusyz adam men şalajansar
adamnyñ dueli bastaldy.
Şalajansar adam jeñuge tiıs siiäqty i̇edi. Radubty astynda aranyn
aşqan tereñ şyñyrauğa lyqsytyp jiberuge jalğyz oq ta jetetin. Biraq
serjanttyñ bağyna qarai, i̇eki tapanşany bir qolyna ūstap tūrğan Qysqy
Ənşi i̇ekeuin birdei ata almai, qylyş jūmsauğa məjbür boldy. Radubtyñ
iyğyna qylyşpen bir sermedi. Ol Radubty jaradar i̇etti de, sonysymen
ony ajaldan saqtap qaldy.
Qarudan airylsa da küş-qairatyn joimağan Radub jaralanğanyn
sezgen de joq (Aitpaqşy, qylyş süiegine öte qoimapty). Ol ilgeri
ūmtylyp, tor şybyqtaryn qolynan qūia berdi de, ambrazurağa sekirip
mindi. Osy jerde ol qylyşty laqtyryp ülgirip, i̇endi ər qolyna bir
tapanşadan ūstap tūrğan Qysqy Ənşimen betpe-bet ūşyrasty. Anau
tizerlei tūryp Radubty qaq mañdaidan közdedi, biraq əli ketken qoly
dirildep, şürippeni basa alar i̇emes. Radub qarq-qarq küldi.
- Əp-bəlem, ūsqynsyz sūmyrai! - dep aiğailap jiberdi ol - Tegi, bettiñ
ornynan şiki i̇et körip, meni şoşyp ketedi dep oilaisyñ ğoi, şamasy, ə?
Qysqy Ənşi ony əli közdep tūr i̇edi.
- Oğymyz səniñdi myqtap keltirgen i̇eken, sabazym-ai, - dep sözin
doğarar i̇emes Radub. - At, i̇endi, at, kögerşinim, bir qūmardan şyq!
Tapanşa tars i̇etti. Oq Radubtyñ basyn janai ötip, jarty qūlağyn
jūlyp ketti. Qysqy Ənşi i̇ekinşi tapanşany kötere bergende, Radub
közdeuge mūrşasyn keltirmedi.
- Jeter i̇endi! - dep sañq i̇etti ol - İendi qalğan qūlağymdy jūldyra
almaspyn. Onsyz da meni i̇eki ret jaraladyñ, i̇endigi kezek meniki şyğar.
Radub oğan tap berip, şyntağynan qağyp qalğanda, tapanşa joğary
atyldy da, qolymen onyñ uatylğan jaq süiegin mytyp-mytyp jiberdi.
Qysqy Ənşi yşqyna oibai sap, i̇esinen tanyp qaldy. Radub üstinen
attap ötti.
- Al i̇endi meniñ talabymdy bilip qoiğyn, - dedi ol, - ornyñnan tyrp
i̇etpei jata ber, jarymjan. Saspai-aq qoi, janyñdy alyp jatpaimyn,
mūndai i̇ermekke uaqytym joq. Janyñ barda jorğalai beresiñ be əlde
jahannamğa attanasyñ ba - ol jağyn öziñ bil Bəribir tübi saudañ bitti.
Kiureñniñ qandai sandyraqqa üiretkenin bilesiñ ğoi. Ol düniege attana
ber, mūjyq neme!
Sony aityp, ol ilgeri qarai zalğa ūmtyldy.
- Oibai-au, közge türtse körgisiz ğoi mūnda! - dep opyndy ol.
Qysqy Ənşi zar qağa yñyrsyp jatyr. Radub oğan būryla qarady.
- Mağan istegen jaqsylyğyñ bolsyn, azamat, jap auzyñdy. Seniñ isiñe
men aralaspai-aq tūrmyn ğoi. İendeşe, sen de mağan kesel jasamağyn.
Ol ölgeli jatqan adamğa qarağan küii jelkesin qasyp qoidy.
- Mūnyñ bəri jaqsy-au, biraq i̇endi ne istemekpin? - dep küñkildedi özözinen. - Mynau maqūlyqtyñ kesirinen qarusyz qaldym. Qap, i̇eki oğymdy
ūrlap əketkenin qaraşy. Onyñ üstine qarğys atqan aşy tütin közdi
aşytyp barady, aiğailamasañ - oibaila, meiliñ.
Ol qan şypşyp tūrğan qūlağyna añdausyz tiıp ketip, o - ho dep
tañyrqai tüsti de, būrynğysynşa küñkildei berdi.
- Əitkenmen, tuys, qūlağymdy şeber-aq səndepsiñ! Qūlağymdy jūlyp,
basqa i̇eş jerime timegenine de şükir. Qūlaq degeniñ - bettiñ ğana səni.
Mine, iyğymdy da sydyryp ketipsiñ, ol da tük i̇emes. Men seni keşiremin:
ölseñ - ömire qap, miğūla.
Ol qūlaq türe tyna qaldy. Tömengi zal tars-tūrs atystan titirep tūr
i̇eken. Ūrys qyzğan üstine qyza tüsude.
- Təp-təuir töbelesip jatyr-au, ə? - dep kübirledi Radub. - "Jasasyn
korol!" dep baqyrularyn qaraşy özderiniñ! Şynyn aitu kerek,
sarbazdarşa öle biledi i̇eken.
Osy i̇eki arada onyñ aiağy i̇edende jatqan öz qylyşyna tiıp ketti. Ony
jerden köterip alyp, i̇endi qozğalmai jatqañ, bəlkim, i̇endigi ölip te qalğan
Qysqy Ənşige būrylyp, söilep qūia berdi.
- Ne istegenimdi körip qoiğyn, orman şaitany! Men oilağan iske
qylyştyñ tük qajeti joq. Men ony jai ğana, dağdy boiynşa qolyma
alğanmyn. Mağan tapanşa kerek i̇edi. Onsyz onyñ ne qajeti bar i̇endi?
Qaitse de albasty basqyr i̇ekensiñ öziñ! İendi ne istedim? Tapanşasyz qalu qolsyz qalğanmen birdei ğoi.
Ol jan-jağyn bağdarlap alu üşin, qarañğylyqqa köz üirete, bölme
işinde birneşe qadam jasady. Kenet ol bölmeniñ qaq ortasynda diñgek
janynda tūrğan ūzyn üsteldiñ sūlbasyn körip qaldy, üstel üstinde
qarañğyda jyltyrap i̇emis-i̇emis bir zattar jatyr. Ol qolymen ūstap kördi.
Bül tapanşalar, karabinder, muşketter i̇eken - qatarlasa jatqan atqyş
qaru-jaraqtyñ tūtas bir qoimasy derlik. Mūnyñ özi qorşaudağylardyñ
i̇ekinşi zaldy qorğau üşin saqtap qoiğan qaru-jarağy bolatyn.
- Mynau tūtas bir qoima ğoi! - dep məz bolyp, Radub qaru-jaraqqa tūra
ūmtyldy.
Ol qas qaqqanşa qaharly jauynger bolyp aldy.
İesik aiqara aşyq tūrğandyqtan, tömengi jəne joğarğy qabattarğa
baratyn satyğa şyğar jer körinip tūrğan. Saty üstinde qaru-jaraq üiüli
jatqan dəl üstel tūsynda i̇edi. Radub qylyşyn tastai sap, ər qolyna qos
auyz tapanşadan alyp, birden tömen qarata, qualama satynyñ on boiymen
tars i̇etkizdi; keiin iri bytyramen oqtalğan muşketterden ata bastady.
Muşketten atylğan on bes şağyn oq karteçtei eser i̇etti. Sonan soñ
Radub:
- Jasasyn Parij! - dep aiqai saldy qaharlana. Söitti de, ol i̇ekinşi
muşketti şap berip, ūñğysyn satyğa közdei añysyn añduğa kiristi.
Tömengi zalda auyzben aityp jetkisiz dürbeleñ bastaldy. Mūndai
tūtqiyl jəitter qorğanystyñ ərqaşan berekesin qaşyrady.
Radub atqan üş oqtyñ i̇ekeui zaia ketpedi: onyñ biri ağaiyndy PikanBuanyñ ülkenin, i̇ekinşisi Gusar degen laqap atpen məlim bolğan de-Kelendi
mūrttai ūşyrdy.
- Olar joğaryda! - dep aiğailady markiz.
Is tağdyryn osy aiğai şeşti. Barrikada közdi aşyp-jūmğanşa
qañyrap qaldy: ony qorğauşylar bir top ürikken qūstai satyğa lap berdi.
Markiz jügirip bara jatqandardy jigerlendirip qūiady.
- Tez, tez! - dep aiğailaidy ol - İendi bar i̇erlik solardyñ qolyna
tüspeude. Üşinşi qabatqa jügiriñder: biz olardy sonda qarsy alamyz.
Ol barrikadadan i̇eñ soñynan ketti de, bül ony ajaldan aman saqtap
qaldy.
Radub i̇ekinşi qabatta saty astynda, şürippesi qaiyruly muşketti
közdei ūstap, jügirip bara jatqandardy andyp tür. Satynyñ
qaiyrylysynan şyğa kelgen alğaşqy i̇eki-üş adam qaq jürekten oq tiıp,
sespei qatty. Olardyñ arasynda markiz bolsa, ol da öletin. Qalğandary
Radub qolyndağy qaruyn jañartqanşa ötip ketti. Markiz bərinen soñ əri
bərinen aqyryn ötti. İekinşi qabatty dūşpan iemdenip aldy dep kəmil
sengen olar kidirmesten, Radubtyñ janynan üşinşi qabatqa, ainaly zalğa,
temir qabaty bar, tūtanğyş bilteniñ ūşy jatqan bölmege jügire ötti.
Mūnda olar ne beriluge, ne öluge tiıs bolatyn.
Satydan i̇estilgen tars-tūrs myltyq dausyna qorşaudağylardan kem
tañdanbağan Goven oida-joqta kelip jetken būl kömektiñ syryn bilmesten,
tipti mūny oilap jatpastan, bastalğan dürbeleñdi paidalanyp qaldy. Ol
soñyna ilesken adamdarmen birge barrikadadan sekirip ötip, dūşpandy
ökşelei, i̇ekinşi qabatqa basyp kirdi. Mūnda olar Radubtyñ üstinen şyqty.
Radub komandirge izet berdi.
- Baiandauğa rūqsat i̇etiñiz, komandir, mūnda oq atqan men, - dedi ol - Men
sizdiñ Dolde qalai jarlyq i̇etkeniñizdi i̇esime aldym da, sol siz istegendi
qaitalap, dūşpannyñ tu syrtynan şyqtym.
- Jaqsy şəkirt i̇ekensiz! - dep Goven jymiyp.
Qarañğyda biraz bolsañ, köz üirenip, tünde ūşatyn qūstyñ közindei
köre bastaidy. Goven Radubtyñ üsti-basy qan i̇ekenin baiqap qaldy.
- Joldas-au, jaralanyp qalypsyz ğoi!
- Ony qaitesiz, komandir. Bir qūlaqtyñ kemdigi ne, artyğy ne - bəribir
i̇emes pe? Oğan qosa men qylyşpen de jaralandym, biraq ol da oqa i̇emes.
Ormandy kesse, jañqa ūşpai ma, təiiri. Əri üstimdegi jalğyz öz qanym
ğana i̇emes.
Radub basyp alğan i̇ekinşi qabattyñ zalynda aialdama jasaldy. Qolşam
əkelindi. Simurden de keldi, söitip, keñes bastaldy. Oilasar jait
barşylyq i̇edi. Qorşauşylar qorşaudağylardyñ qūpiiäsynan beihabar
bolatyn: aldyñğylar soñğylardyñ zariady əbden azaiyp, oq-dəri qorynyñ
tügesiluge qalğanyn bilmeitin. Üşinşi qabat solardyñ soñğy tiregi i̇edi,
sondyqtan satynyñ astyna mina qoiylğan dep topşylauğa bolatyn.
Bir nərse ğana dausyz i̇edi: dūşpan qaşyp kete almaidy. Əzirge tiri
qalğandary qūlyptauly otyrğanmen birdei. Lantenak tūzaqqa tüsti.
Osyğan köz kəmil jetkendikten, asyqpauğa, oilanuğa, qalyptasqan
jağdaidan şyğar i̇eñ jaqsy jol tabu üşin birauyq mūrsa aluğa bolatyn.
Şturm kolonnasy onsyz da tym köp adamnan ölidei airyldy. Aqyrğy
sətte, meilinşe az qūrban bolu üşin mümkin nərseniñ bərin isteu kerek.
Batyl ürdis şabuyl qyruar qauip-qaterge bailanysty. Olardyñ
qorşauşylardy örşelene oq jaudyrumen qarsy alatynyn aldyn ala
joramaldauğa bolatyn.
Söitip, ūrys bir sət toqtatyldy. Mūnaranyñ tömengi jəne i̇ekinşi
qabattaryn iemdenip, qorşauşylar şabuyldy qaita bastau üşin komanda
ğana kütip jatty. Goven men Simurden əli keñesumen boldy. Radub osy
keñeske qatysyp, tym-tyrys otyra berdi.
Aqyry ol qolyn kün qağaryna aparyp, Govenge jüreksine til qatty:
- Komandir...
- Nemene, Radub?
- Nagradağa laiyq i̇eñbek i̇ettim be?
- Ərine. Qalauyñdy ait.
- Mağan birinşi bolyp joğary köteriluge rūqsat i̇etseñiz.
Oğan rūqsat i̇etpeu mümkin i̇emes-ti. Biraq ol rūqsatsyz da sebep tabatyn.
XI. Saudasy bitkender
İekinşi qabatta keñes bolyp jatqanda, üşinşi qabatta asyğys-üsigis
barrikada ornatylyp jatty. Tabys tasytsa, sətsizdik aşyndyrady.
Mūnaranyñ i̇eki qabaty aqyrğy küreste bir-birimen jūlqysuğa daiyndalyp
jatty. Joğaryda - jantalas, sabyrly, salqyn, tüneriñki jantalas.
Qorşaudağylar ümit şegi - özderiniñ aqyrğy tiregine jetisimen, əueli,
kireberisti barrikadalauğa kiristi. İesikti jabudyñ qajeti joq-ty: odan da
satyğa birdeñelerdi üiip tastağan artyq. Mūndaida ara-arasynan qarap, oq
atuğa bolatyn kedergi tūiyq bögetten əldeqaida tiımdi.
İmanus jaqqan jəne ainalasynda sūr bilteniñ ūşy jatqan alau bölme
işine jaryq tüsirip tür. Būryşta dyrau zildei i̇emen sandyq; mūndai
sandyqtarğa jyljymaly jəşikteri bar komod oilap tabylmastan būryn
köilek-könşek pen kiım salatyn.
Tap osy sandyqty tikesinen qoiyp, satyğa şyğar jerdi bögep tastady.
Ol i̇esik jaqtauynyñ keñdigine dəl kelip, kireberisti tars bitedi.
Kümbez astynda bir adam ğana syiatyndai kişkentai bos oryn qaldy.
Būl öte qolaily i̇edi, nege deseñiz, şabuylşylardy bir-birlep sūlatuğa
mümkindik beretin. Dūşpannyñ mūndai təuekelge baruy i̇ekitalai-dy.
Söitip, kireberis myqtap bekitildi. Bül uaqytşa kidiris bolatyn.
Qorşaudağylar öz küşin i̇eseptei bastady.
Olarda on toğyz adamnan jeteui ğana, onyñ işinde İmanus tiri qalğan
i̇eken. Ony men markizden basqalary tügeldei jaralanğan. Özgeleri ölgen.
Oq-dərileri tügesile jazdapty, oqşantailary bosap
Patrondaryn qaita sanap şyqty: jeti adamğa bar-joğy tort oq.

qalğan.

Olarğa i̇endigi qalğany ölu ğana. Olar üñireigen şyñyrau üstinen tönip
tūrğan tik jarğa tyqsyrylğan. Qūrdymğa qūlamai, aman qalu mümkin
i̇emestei.
Sol i̇eki arada şabuyl qaita bastaldy. Ol mūqiiät jürgizilip, qimyl
dəldep jasaldy. Qorşauşylardyñ satymen köterilip, myltyq dümimen ər
basqyşty tekserip kele jatqany i̇estilip tūrdy.
Qaşar jer qalmady. Kitaphana arqyly ma? Joq, qyrat üstinde qamalğa
bağyştalğan oqtauly alty zeñbirek tür. Üstiñgi bölmeler arqyly ma?
Onyñ qajeti ne? Joğarğy qabattan töbege şyğuğa ğana bolady. Al töbeden
- şyñyrauğa basyñmen tömen qūldyraudan basqa jol joq.
Bükil bandadan jeti adam ğana aman qalğan. Olar qūtylystyñ joq
i̇ekenin, qamauda qalğanyn, özderin qorğap kelgen qalyñ qabyrğa i̇endi
olardy jauğa ūstap berip tūrğanyn tüsindi.
Əli qolğa tüse qoimasa da, özderin tūtqynbyz dep sezindi.
- Dostarym, şarua bitti,- dedi markiz. Sonan soñ biraz ündemei
otyryp:
- Osy sətten bastap Gran-Franker qaitadan abbat Tiurmo bolady, - dep
qosa aitty.
Bəri qoldaryna taspiyq ūstap, jürelei otyrdy. Myltyq düminiñ
basqyştardy tarsyldatqan dausy jaqyndai tüsti.
Bas süiegine oq tiıp, bir jaq terisin şaşymen jūlyp əketken, üstibasyn qan juğan Gran-Franker krest ūstağan oñ qolyn joğary köterdi.
Şyn məninde dinge senbeitin markiz de tizerlei otyrdy.
- Ərqaisysy künəsin dauystap, moinyna alsyn, - dedi Gran-Franker. Monsenor, aita beriñiz.
Markiz jauap qaiyrdy:
- Men jūrtty qyryp-joidym.
- Men jūrtty
qalğandarynyñ bəri.

qyryp-joidym,

-

dep

qaitalady

oğan

ilese

Gran-Franker olardy kresimen jebep:
- Əulie üştik üşin künəlaryñdy keşemin. Jahannamnan jai tapsyn
jandaryñ, - dep sarnady.
- Əumin!- dedi alty dauys. Markiz türegeldi.
- Al i̇endi öler kez jetti, - dedi ol
- Öltiretin kez de jetti, - dedi İmanus.
Kireberisti bögep tūrğan sandyq myltyq düminiñ soqqysyna şydamai,
şatynap, syna bastady.
- Təñirini oilañdar, - dedi abbat. - İendi būl fəniden aulaqsyñdar.
- İə, biz moldamyz,- dedi markiz.
Bəri basyn iıp, şoqyna bastady. Markiz ben abbat qana tūrğan küii
qozğalmady. Bəriniñ közi şala jūmuly: əulie əkei dūğa oqyp tūr,
şarualar da dūğa oqyp tūr, markiz oi üstinde. Balğamen ūrğandai
tarsyldata soqqy tiıp jatqan nildi sandyq janaza şaqyrğandai ün
şyğarady.
Kenetten dūğa oqyp jatqandardyñ art jağynan jap-jas, sergek dauys
sañq i̇etti:
- Aitqan joq pa i̇edim sizge, monsenor!
Jūrttyñ bəri tañyrqai jalt būryldy.
Qabyrğadan qūpiiä jol aşyldy. Qasyndağy tastarğa nyğyzdai
qalanğan, biraq olarğa tsementpen bekitilmegen tömengi jəne joğary
jağynda i̇eki temir qūrsauy bar bir tas osinen ainaldy da, qabyrğadan oñ
jəne sol jaqtan keñdigi i̇eki kisi öte alarlyqtai i̇eki sañylau aşyldy. Oidajoqta aşylğan bül i̇esiktiñ sañylauynan qualama satynyñ üstiñgi
basqyştary körinip tür. Onda bir adam tür i̇eken. Markiz Galmalony tani
ketti.
XII. Qūtqaruşy
- Būl senbisiñ, Galmalo?
- Men ğoi, monsenor. Siz i̇endi ainalmaly tastardyñ bolatynyn jəne
būl bölmede jasyryn jol bar i̇ekenin körip tūrsyz ğoi, ə? Qūdaiğa myñ da
bir şükir, keşikpedim, biraq asyqqanyñyz dūrys. On minuttan soñ qauipsiz
jerden, orman işinen bir-aq şyğasyz...
- Qūtylyp ketiñiz, monsenor! - dep şu i̇ete qaldy jūrttyñ bəri
birauyzdan.
- Aldymen sizder şyğyñyzdar, - dep jauap qaitardy markiz.
- Siz birinşi boluğa tiıssiz, monsenor, - dedi abbat Tiurmo.
- Men i̇eñ soñynan şyğamyn. - Osyny aitty da, markiz jigerli
dauyspen sözin soza tüsti: -Peiil salğastyryp keregi ne? Iltipattasyp
jatudy jağdai kötermeidi: Tezdetip, aman-i̇esen qūtylularyña būiyramyn.
Tez-tez! Oraidan qapy qalmañyzdar... Rahmet, Galmalo.
- Monsenor, - dep abbat markizge būryldy, - demek, biz qoştasamyz
da?
- Tömende me? Ərine qoştasamyz. Tek bir-birlep qana qaşuğa bolady.
- Bizge jinalatyn oryn belgileisiz be, monsenor?
- Əlbette. Orman işindegi alañqaida, Govender tasynyñ janynda. Ol
jerdi biletin şyğarsyzdar?
- Bilemiz.
- İerteñ tüste men sonda bolamyn. Jüre alatyndaryñ tügel keliñizder.
- Kelemiz.
- Sonan soñ jañadan soğys bastaimyz.
Onyñ ber jağynda Galmalo ainalmaly tasty ornyna qanşalyqty
oñai qoiuğa bolatynyn teksermek bolyp, aiağymen nūqyp qalyp i̇edi, tas
i̇endi tyrp i̇etpei qatty da qaldy.
- Monsenor, tezdetiñiz, - dedi ol - Tas bolar i̇emes, ornynan qozğai alar
türim joq. Joldy aşuyn aşsam da, qaityp jaba alar i̇emespin.
Şynynda da, ainalmaly tas köpten qarap, bos tūrğandyqtan bilikke
jabysyp qalğan, qozğauğa tipti köner i̇emes.
- Men soñyñyzdan joldy jauyp ketpekşi i̇edim. Sonda kökter i̇eşkimdi
taba almai, i̇eşteñege tüsinbei, dal bolatyn, - dedi Galmalo. - Ətteñ,
qarğys atqyr tastyñ qasarysyp qalğany. İendi auzy aşyq tūrğan jasyryn
joldy körip, soñyñyzdan quğyn salulary mümkin. İeş kidiruge bolmaidy.
Tezirek ketkeisiz.
İmanus Galmalo iyğyna qolyn saldy.
- Būl jolmen ormanğa şyğuğa qanşa uaqyt kerek, dostym?
- Aralaryñda auyr jaralylar joq pa? - dep sūrady onan Galmalo.
- Joq, - dep jauap qatty İmanus. - İendeşe, şirek sağat- aq jetkilikti.
- Demek, - dedi İmanus, - i̇eger dūşpan mūnda şirek sağattan soñ basyp
kirse, onda...
- Quğyn salularyna bolady: olar bizdi quyp jete almaidy.
- Biraq qarauymyzda şirek sağat ta joq qoi, qyrsyq şalğanda.
- Bes minuttan soñ olar osynda bolady. Mynau i̇eski sandyq köpke
şydamaidy: myltyq dümimen birneşe nūqyğan soñ byt-şyty şyğady...
Şirek sağat! Sonda olardy şirek sağatqa kim kidirtpek?
- Men! - dedi İmanus.
- Sen be, Guan le-Briuan?
- İə, men, monsenor. Tyñdañyz. Sizderdiñ altauyñyzdyñ beseui
jaralanğan. Al mağan syzat ta tüsken joq.
- Mağan da, - dedi markiz.
- Siz bastyqsyz, monsenor, al men jai soldatpyn. Mūnyñ aiyrmasy
barşylyq.
- İə, onyñ ras, ərqaisymyzdyñ öz boryşymyz bar.
- Joq, monsenor, Galmalo i̇ekeuimizdiñ bir ğana qasietti boryşymyz
bar, ol - sizdi qūtqaru. Osy jerge kelgende İmanus qalğandaryna būryldy.
- Joldastar! Dūşpandy kidirtip, quğyndy mümkindiginşe keşiktiruimiz
kerek. Tyñdañdar. Men sau-səlemetpin, bar küşimdi saqtap qaldym, bir
tamşy qan tökken joqpyn. Jaralanğan da i̇emespin, demek, özgelerden ūzaq
jağalasa alamyn. Bəriñ de ketiñder, tek mağan qarularyñdy
qaldyrğaisyñdar: atqan oğym zaia ketpes. Dūşpandy kem degende jarty
sağat kidirterim kəmil Oqtauly tapanşalaryñ qanşa?
- Törteu.
- Myna jerge, i̇edenge qoiyñdar. Bəri sonyñ aitqanyn istedi.
- Jaqsy. Men qaldym. Olar şer tarqatysar adamyn tabady. Al i̇endi
tezirek taiğaisyñdar!
Ketip bara jatqandar İmanuspen şala-pūla qol alysyp, qoştasty.
- Tez köriskenşe! - dedi oğan markiz.
- Joq, monsenor. Tez arada körise qoimaspyz, tegi, mūnan mağan tiri
şyğu bolmas.
Bəri biriniñ soñynan biri tar satymen tömen bastady: jaralylardy
alğa ötkizip jiberdi.
Aldyñğylar tüsip bara jatqanda markiz qaltasyndağy qoiyn
kitapşasynan qaryndaş aldy da, i̇endi ornynan qozğalmai, jasyryn
joldyñ betin aşyq qaldyrğan ainalmaly tasqa birneşe sözdi nyğarlap
jazdy.
- Jüre beriñiz, monsenor, i̇endigi bəri ketti, - dedi Galmalo satymen
tüsip kele jatyp.
Markiz onyñ soñyna i̇erdi. İmanus jalğyz qaldy.
XIII. Jendet
İmanus bölmeniñ tas i̇edeninde jatqan oqtauly tort tapanşany birbirden i̇eki qolyna alyp, sandyq bögep tūrğan satyğa şyğar jerge bir
büiirlep jaqyndady.
Qorşauşylar, tegi jarylys siiäqty oqys jaitqa nemese aldyn ala
ədeii qamdanylyp qoiğan apattardyñ birine, jeñilgendermen birge
jeñimpazdardy da jer jastandyrar apattardyñ birine ūrynudan qoryqty.
Alğaşqy şabuyl qanşalyqty ürdis bastalsa, i̇ekinşi şabuyl da
sonşalyqty yjdağatty əri saqtyqpen jürgizildi. Şabuylşylar
kireberisti bögep tūrğan barrikadany birden jūia almady, bəlkim, öitkisi
kelmegen de şyğar. Olar myltyq dümimen sandyqtyñ tübin syndyrdy da,
qaqpağyn naizamen şūrq tesip, bölmege təuekeldep basyp kirmesten būryn
osy tesikterden işte ne bolyp jatqanyn anyqtap köruge tyrysty.
Olardyñ satyny jaryq i̇etken qolşamdarynyñ səulesi işke tüsip
tūrğan. Sonda İmanus osyndai bir tesikten bireudiñ syğalap tūrğanyn
baiqap qaldy. Ol ile-şala tapanşa ūñğysyn soğan jalt būryp, şürippeni
basyp qaldy. Tars i̇etip oq atyldy da, İmanus bireudiñ ökirgen dausyn
i̇estip, məz boldy. Oq tesikten syğalağan soldattyñ közinen tiıp, basynan
köktei ötip, anau satyğa i̇etpetinen sūlap tüsti.
Sol i̇eki arada qorşauşylar i̇edenniñ tap irgesinen sandyq qaqpağyn
syndyryp, i̇eki jerden oq atuğa qolaily i̇edəuir sañylau jasady. İmanus
dap-daiyn osy i̇eki atys Uiasynyñ birin paidalanyp qaldy: ol sañylauğa
qolyn tyğyp jiberip, saty üstinde topyrlağan soldattarğa i̇ekinşi
tapanşadan bas-közge qaramai atyp jiberdi. Oq serpile soqsa kerek,
öitkeni jaralanğan üş-tört adamnyñ oibailağan dausy şyqty. Sonan soñ
saty üstinde sūmdyq dürbeleñ bastalyp, qaşyp bara jatqandardyñ aiaq
tyrsyly i̇estildi.
İmanus oğy atylğan tapanşalaryn bylai laqtyryp tastap, basqa
i̇ekeuin aldy da, i̇eki qolyna daiyndai ūstap, sañylaudan syğalap qarady.
Ol atqan oğynyñ oidağydai eser i̇etkenin közimen körip, masairap
qaldy. Dūşpan satyny tazalai taiyp tūrypty. Joğarydan qualama
satynyñ būrylysyna deiin alğaşqy üş-tört basqyş körinip tür, əri onyñ
üstinde jan təsilimde alas ūryp, jaralylar jatyr. İmanus tağy da küte
bastady. "Qaitse de uaqyt ūttym ğoi", - dep oilady ol. Kenetten ol
basqyştarmen bireudiñ i̇eñbektep kele jatqanyn, al tömenirekte,
būrylystan, bireudiñ basy qyltiyp tūrğanyn körip qaldy. Ol osy basty
közdei atyp jiberdi. Bireu şyñğyra, tömen domalap tüsti. İmanus
i̇eñbektep kele jatqan adamdy atyp tüsirmek bolyp, oqtauly aqyrğy
tapanşasyn sol qolynan oñ qolyna aldy. Biraq osy sətte ol işi udai
aşyp ketkenin sezip, özi de baj i̇etti. Qarny qars jarylğan i̇eken. Uysyna
qylyş ūstağan bireudiñ qoly, satymen i̇eñbektep kele jatqan adamnyñ
qoly - sandyq qaqpağyndağy i̇ekinşi bir sañylaudan İmanustyñ işine
qylyşyn boilata sūğyp jiberdi.
Jara jantürşigerlik i̇edi: işek-qaryn aqtarylyp tüsti.
İmanus qūlamady. Ol tek tisin qairai "Qap, əttegen-ai!" dep kübirledi
de, teñsele basyp, temir i̇esik qasynda janyp tūrğan alauğa süiretile jetip,
i̇edenge tapanşasyn qoidy da, qabyrğadan alaudy alyp, aqtarylyp jatqan
işek-qarnyn sol qolymen ūstai, oñ qolymen alaudy i̇eñkeite, tūtanğyş
biltege ot qoidy.
Bilte lap i̇etti. Sol kezde İmanus alaudy tastap jiberdi de, ol i̇eden
üstinde jana bastady. Sonan soñ İmanus qaitadan tapanşasyna jarmasty.
Biraq i̇endi qaityp türegele almaidy; ol i̇edenge sylq qūlap, şyntaqtai
köterilip, janyp jatqan bilteni aqyrğy demimen ürlei bastady.
Jalyn bilteni boilai jügirip, temir i̇esiktiñ astyna ötip, köpir
üstindegi qamalğa jetti.
Sonda öziniñ pasyq nietiniñ iske asqanyn körip, qylmysyn osynyñ
aldynda ğana istegen sabazdyğynan beter maqtan tūta, özin jaña ğana
batyr ğyp körsetken, i̇endi qarapaiym qanişerge ainalğan būl adam, osynau
ölimşi həldegi kisi, külimsiregendei boldy.
- Olar i̇endi meni ūmyta qoimas! - sybyrlady ol - Men öz perzentimiz Tamplde qapasta jatqan korolimiz üşin olardyñ balalarynan kek aldym.
XIV. İmanus ta qūtylyp barady
Osy mezette satyr-sūtyr dauys şyqty: küşti i̇ekpinmen iterilgen
sandyq i̇esik ramasynan töñkerile ūşyp tüsti de, bölmege qylyş ūstağan
bireu i̇entelei kirdi.
- Būl men, Radubpyn! Kim mağan qarsy - şyğyñdar, kəne! Küte-küte
küteşegim üziletin boldy. İeki ölim joq. Soñymnan joldastarym kele
jatyr ma, joq, pa, mağan bəribir, senderden jalğyz özim de qoryqpaimyn.
Bireudiñ qarnyn jaryp ta ülgerdim. İendi men barşañdy jekpe-jekke
şaqyryp tūrmyn. Neşeusiñder mūnda?
Rasynda da, bül Radub bolatyn. Ol jalğyz i̇edi. İmanus saty üstinde
topalañ salğan soñ Goven əldeqandai jaña tosqauyldyñ bolarynan
seskendi de, adamdaryn şaqyryp alyp, tağy da Simurdenmen aqyldasa
bastady.
Radub tabaldyryqta jalañ qylyş ūstağan küii, öşip bara jatqan alau
mülde jaryq bermei tūrğandyqtan, alaköleñke jerden qaitalap aitty:
- Neşeusiñder deimin! Şyğyñdar bermen!
Ol jauap ala almai, bölme işine attady. Öşkeli tūrğan alau osy sətte
jarqyrai lap i̇etti de, bölme işin tügeldei jap-jaryq qylyp jiberdi.
Radub qabyrğağa tūtylğan kişkentai ainalardyñ birin baiqap qaldy.
Soğan jaqyndap, qūlağy jūlynğan, qan-qan jüzine qarap tūryp:
- Qaitkenmen, sənimdi keltirgen-aq i̇eken-au! - dep küñkildedi.
Tek sol kezde ğana ol töñiregine qarap, bölmeniñ bos i̇ekenin körip, qatty
tañyrqady.
- İə, mūnda tiri jan joq qoi! - dep dausyn kötere söiledi ol.
Kenet ol qabyrğadağy sañylau men jasyryn satyny baiqap qaldy.
- Ə, tüsinikti! Zytqan i̇eken ğoi tügel.. Joldastar, mūnda keliñder! Bəriñ
keliñder! Olar mūnda joq! Qaşyp ketipti, sytylyp beripti, malğūndar!
Mynau jeksūryn i̇eski mūnaranyñ qabyrğasynda i̇eki tesik bar i̇eken - solar
zytyp ketken tesikti taptym... Qandai ailaşyl i̇edi, oñbağandar! Ibilistiñ
özi jelep-jebep jür me dersiñ. Taily-tUiağy qalmai bəri zytypty!...
Kütpegen jerden tapanşa tars i̇etti de, oq Radubtyñ şyntağyn jalap,
qabyrğağa baryp tidi.
- İe-he! Mūnda bireu bar i̇eken ğoi! Mağan mūndai iltipat körsetken kim
boldy i̇eken, biluge bolar ma?
- Men!- dep jauap qatty bireudiñ dausy.
Radub moinyn sozyp, qarañğyda i̇eden üstinde jatqan qūr sülderdi
kördi. Bül sülder bir kezdegi İmanus bolatyn.
- Qolğa tüstiñ be, bəlem! - dep aqyryp qaldy Radub. - Qalğandary
qaşyp ketipti, biraq sen öite almassyñ i̇endi.
- Solai ma?- dedi İmanus.
Radub oğan qarsy jürdi.
- Əi, jambasyñ syñğyr, kimsiñ öziñ?
- Men jambastap jatqanmen tik tūrğandarğa tükirmeimin de!
- Oñ qolyñdağy ne?
- Tapanşa.
- Sol qolyñdağy şe?
- Işek-qarnym.
- Men seni tūtqynğa alamyn.
- Alyp kör.
Sony aitty da, İmanus janyp tūrğan alaudy aqyrğy ret ürlep qalyp,
jantəsilim i̇etti.
Birneşe minuttan soñ Goven men basqalary tügeldei zalğa kirdi. Olar
qabyrğadağy auzy aşyq joldy kördi, ony o jaq, bū jağynan qarady - saty
saiğa şyğady i̇eken. Qorşaudağylardyñ osy jolmen qaşyp ketkenine
ineniñ jasuyndai da kümən qalmady. İmanusty qozğap körip i̇edi, ölip
qalypty. Goven qolyndağy qolşamymen ainalmaly tasqa keldi. Bül tas
turaly ol neşe türli əñgimeni būryn de i̇estigen, biraq basqalar siiäqty ol
da mūnyñ bərin jai añyz dep sanaityn. Ol tasty ainala qarap tūryp, oğan
qaryndaşpen birdeñe jazylğanyn kördi. Şamdy jazuğa jaqyndata ūstap,
mynany oqyp şyqty:
- "Köriskenşe, vikont myrza.
- Lantenak".
Govenniñ qasyna Geşan keldi. Tegi, quğyn saludan paida joq i̇edi:
qaşqyndar ketkennen beri köp uaqyt ötipti, sondyqtan olar i̇endigi alysta
bolatyn. Olardy quyp jetuge i̇eşbir mümkindik joq, bükil i̇el: būta-tal,
sai-sala, jyñğyl orman, tūrğyndar - bər-bəri solardyñ jağynda. Fujer
ormany tūtas tosqauyl.. Ne isteu kerek? Bərin qaita bastauğa tura kelmek.
Goven men Geşan qinala ökinip, bolaşaqqa jospar qūrysty. Simurden
ləm-mim demesten, tünergen küii tyñdap tūra berdi.
- Geşan, aitpaqşy, qūtqarma saty qaida? - dep sūrady Goven.
- Satyny əkelgen joq, komandir.
- Qalaişa? Biz küzet i̇ertken jük arbany körip i̇edik qoi.
- Onymen əkelingen bolmai şyqty.
- İendi ne i̇eken?
- Gilotina, - dedi Simurden.
XV. Kiltti sağatpen birge qaltağa salmağan jön
Markiz de-Lantenak jaulary oilağandai alysta i̇emes-tūğyn. Sonda da
ol mülde qauipsiz jerde i̇edi, öitkeni ony tabuğa bolmaityn.
Ol Galmaloğa ilese şyqqan.
Olar basqa qaşqyndarğa i̇erip, tüsip kele jatqan jasyryn saty or
işinde köpir arqalyğynyñ dəl astynda kümbezdengen tar ötkel bolyp
bitetin. Ol bir şeti orğa şyğyp, i̇ekinşi şeti ormanğa tireletin tereñ de
şyrğalañ, tabiği jyrağa aparatyn. Būl jylğağa şöp pen būtanyñ qalyñ
öskeni sonşa, ol tosyn közden mülde tasa bolatyn: onda jasyrynğan
adamdy tauyp alu mümkin i̇emes-ti. Qaşqyn ormanğa deiin birneşe qadam
jerdi i̇eñbektep ötuge tiıs, sonda ol jau qolyna tüspeitin.
Kümbezdengen ötkelden şyğa beris tikenek būtamen jaqsy qalqalanyp
tūrğandyqtan, qūrylysşylar ony qandai da bir basqaşa təsilmen
kölegeilep jatudy artyq sanasa kerek.
İendi markizge ormanğa jasyrynu ğana qaldy. Oğan kostiumin özgertuge
əure boludyñ qajeti joq-ty. Ol Bretanğa kelisimen qandai kostiummen
jürse de myrza küiinde qalamyn dep paiymdap, şarua köilegin şeşpei
qoiğan. Ol sapysyn portupeiäsymen birge ağytyp, būta arasyna
laqtyrumen ğana şekteldi.
Galmalomen i̇ekeui jylğağa şyqqanda onda qaşqyndardan i̇eşkim joq
i̇eken.
- Baiqap tūrsam, tarlandar taiyp tūruğa asyqqan tərizdi-au, - dep
tūspaldai söiledi Galmalo.
- Seniñ de solai i̇etuiñe aqyl qosamyn,- dedi oğan markiz.
- Siz mağan öziñizdi jalğyz tastap ketuge būiyrmaqsyz ba, monsenor?
- Əlbette. Bir-birlep qana qūtyluğa bolady dedim ğoi. Bir adam ötetin
jerden i̇eki adam, bəlkim, öte almai jürer. İekeulep jürsek, jūrttyñ
nazaryn audaryp alarmyz. Seniñ kesiriñnen meni, meniñ kesirimnen seni
ūstap alulary mümkin.
- Monsenorğa bül öñir jaqsy tanys pa?
- Tanys bolğanda qandai!
Al jinalar oryn şe? Būrynğy şeşimiñizdi özgertken joqsyz ba? Sol
Govender tasynyñ qasynda ğoi?
- İə, i̇erteñ tal tüste.
- Men kelemin. Bərimiz de kelemiz. - Galmalo ündemei qaldy da, jūlyp
alğandai basqa sarynmen söilei jöneldi. - Əttegen-ai, monsenor, i̇esiñizde
me, i̇ekeumiz aşyq teñizde bolğanda sizdi qojaiynym i̇ekeniñizdi bilmesten
öltirmek boldym-au, ə? Al siz ğoi mūny mağan aita alatyn i̇ediñiz, biraq
aitpadyñyz... Qandai tamaşa adam i̇ediñiz?
- İə, Angliiä, bir ğana Angliiä, - dep kübirledi markiz. - Basqa jol joq.
İeki aptadan soñ ağylşyndar Frantsiiäda boluğa tiıs.
- Men monsenorge əli i̇esep berip ülgermeppin ğoi, - dedi Galmalo. Tapsyrmalaryñyzdy tügel oryndadym.
- Būl jaiynda i̇erteñ söilesermiz.
- Qūp bolady. İerteñge deiin qoş-sau bolyñyz, monsenor.
- Toqtai tūr. Sen, bəlkim, aş şyğarsyñ?
- Aş bol sam, aş ta şyğarmyn, monsenor. Keşigip qalam ba dep
qoryqqanym sonşa, bügin tamaq işken-işpegenimdi özim de bilmeimin.
Markiz qaltasynan bir taqta şokolad alyp, i̇ekige böldi de, bir
jartysyn Galmaloğa berip, i̇ekinşi jartysyn özi jei bastady.
- Ūmyta körmeñiz, monsenor: oñ jaqta - or, sol jaqta - ormanğa
şyğatyn jol, - dedi Galmalo.
- Jaqsy. İendi qoş, bara ber.
Galmalo i̇eki aittyrmady. Bir minuttan soñ ol qarañğylyqqa süñgip,
joq boldy. Jan-jaqqa ysyrylğan būtaq sybdyry ğana i̇estilip tūrdy,
sonan soñ tym-tyrys bola qaldy. Birneşe sekund ötpei-aq onyñ basqan
izin i̇eşkim taba almaityn. Jer-jerin jyra-sai qazğylap tastağan nu toğai
japqan Bretannyñ būl jağy - ormandy böliginiñ qaşqyndarğa osynşama
qolaily baspana sanalatyny da tipti tegin i̇emes. Mūnda adam közden birtebirte tasalanbai, lezde ğaiyp bolatyn. Tap osyndai iz şaldyrmas qalyñ
jynys ünemi sytylyp ketip jürgen Vandeiä aldynda, jym-jylas joq
bolyp, jūrttyñ zəre-qūtyn qaşyryp kelgen osynau dūşpan aldynda
əskerlerimizdi talai ret kidirtip, tūsap tastaityn.
Markiz ketuge asyqpady. Ol jaña ğana qan iısin iıskep, soñğy i̇eki sağat
işinde qyruar jaitty bastan keşken soñ saf auamen i̇erkin dem alyp,
quanyşty tolqu sezimge bölendi.
Özin qūrydym dep sanai otyryp, qūtylyp ketu, molanyñ şetine taiap
baryp, qannen-qapersiz jaibaraqat həlge kelu, ajaldan aman qalyp, ömirge
qaita oralu - būl tipti Lantenak syndy adam üşin de jüike qozğarlyq
nərse i̇edi. Biraq ol boiyn bilegen tolqu sezimin tez basty.
Ol qaltasynan sağatyn alyp, tilin qoñyrauğa turalady. Sağat nebary
on bir ret syñğyrlap, ony qatty tañyrqatty. Demek, sağat segizde
bastalğan qorşau onğa taiau bitipti. Osynau üreili oqiğalardyñ bəri tek
bolğany jüz jiyrma minutqa sozylypty-au.
Şynyn aitsaq, būğan kerisinşe basqa nərsege: osynau at töbelindei az
ğana toptyñ tūtas armiiäğa qarsy osynşama ūzaq taitalasqanyna
tañdanğan jön bolatyn. İeger osy tūrğydan qarasaq, on toğyz adamnyñ tort
myñ adamğa qarsy bül küresi qysqa boldy deudiñ reti joq-aq.
Markiz aqyry keter uaqyty bolğanyn i̇esine aldy. Galmalo i̇endigi
alysta bolatyn jəne mūnan bylai aialdaudyñ jöni joq-ty. Ol sağatyn
būrynnan jatqan qaltasynan basqa qaltasyna saldy, öitkeni alğaşqy
qaltasynda qamaldy qarap şyqqan soñ özine İmanus bergen temir i̇esiktiñ
kilti jatqanyn baiqady, kilttiñ sağat əinegin syndyryp jiberui mümkin
i̇edi. Ol alğa birneşe attap, solğa, orman jaqqa būryla bergende kenet oğan
töbesinde tūtasqan japyraq arasynan syrttan birtürli jaryq tüskendei
boldy. Ol artyna qarap, i̇endi qyzğylt aspan aiasynan aiqyn añğarylyp
tūrğan qalyñ būtaq arasynan, ot işinen alau kördi. Solai qarai būryla
berip, üstine jaryq tüse qalsa, öziniñ közge oñai iligerin oilap, tez irkildi:
i̇eşbir qajetsiz özin qauip-qaterge bailaudyñ jöni joq-tūğyn. Sonda ol
özine tağy da Galmalo nūsqağan bağytpen ketti.
Ol būtaq tasasynan körinbei, ormanğa jaqyndai bere, kenet üstinen,
sirə, orğa oiysqan jardyñ dəl jieginen şyqqandai özek örter bir dauys
i̇estildi.
Ol basyn köterip, toqtai qaldy.
Besinşi kitap
HAİUAN TŪRPATYNDAĞY ADAM
I. Tabyldy da qaita joğaldy
Mişel Fleşar batyp bara jatqan künniñ altyn şapağyna şomylğan
mūnarany körgende odan əli jarty miliadai jerde i̇edi, biraq bül ony
qaimyqtyra almady. Əielder əlsiz bolsa da, analar əldi. Mişel Fleşar
alğan betimen jüre berdi.
Kün batty. Ymyrt jabylyp, ūzamai qarañğy tüsti. Ol jolşybai
aulaqtağy bir qoñyrau mūnarasynda sağattyñ segiz ret, sonan soñ toğyz ret
soqqanyn i̇estidi. Kei kezderi ol toqtai qalyp, mūnara jaqtan tünniñ
kömeski əuenimen ūlasa talyqsi jetken kümbirlegen qoñyrau dausyna
qūlaq tigedi.
Ol qantalağan aiağymen oi-şūñqyrdy, itmūryn tikenegin basyp, alğa
qarai i̇entelei berdi. Şalğaidağy mūnaranyñ atys Uialarynan
jyltyldağan jaryqty betke ūstai jürdi.
Mişel Fleşar kele jatqan jalpaq qyratta būta men şalğyn qaulai
ösken. Töñirekte ağaş ta, baspana da közge tüspeidi. Qyrat i̇eleusiz tauğa
örmeleitin de, aldyñğy jaqtan, alystan, jūldyz jaiylğan kökjiekten
ūp-ūzyn tüp-tüzu bir syzatpen ajyrap ketetin. Mişeldiñ qarsy aldynda
özin menmūndalap şaqyrğan mūnara bolmasa, onyñ bül asudan öter-ötpesi
i̇ekitalai i̇edi. Əlgi mūnara birte-birte zoraia tüsti.
Mūnaradağy kömeski tartqan jaryq pen kümbirlegen qoñyrau-sağat
dausyna auyq-auyq tas qarañğylyq pen meñireu tynyştyq ūlasyp, zar
ilegen baiğūs ananyñ üreiin əbden ūşyrdy.
Oida-joqta bəri de jym-jyrt boldy: jaryq öşip, dybys tyna qaldy.
Ainala qūlaqqa ūrğan tanadai, mylqau saiabyr tapty.
Osy kezde Mişel Fleşar qyrat şetine jetip i̇edi. Onyñ aiaq astynda
op jatty, tübi külgin tün qarañğylyğyna kömilgen. Ol şetkerekte öri səl
joğaryda doñğalaq üstinde qarañdağan qaidağy bir soraiğan zattardyñ
tizilip tūrğanyn kördi (būl respublikaşyl batareiänyñ zeñbirekteri i̇edi);
al onyñ tap qarsysynda osy batareiänyñ janyp tūrğan biltelerinen əlsiz
jaryq tüsken tūnjyrañqy əri qarauytqan şombal qamal zəulimdenedi.
Qamal astynda biık arqalyqtarğa ornatylğan köpir bar-dy, sol köpir men
qamaldyñ ar jağynda, solarğa jabysa qalqiğan bir döñgelek üi tūr.
Mūnyñ özi baiğūs ana izdeu sala, aryp-aşyp, osynşama milia jer jürip
kelgen mūnara bolatyn.
Mūnara terezelerinen əldekimderdiñ köleñkesi i̇erbeñdeidi jəne i̇estilip
tūrğan gu-gu dauysqa qarağanda, işinde köp adam barğa ūqsaidy.
Mişel Fleşar jardyñ dəl jieginde, köpirge jaqyn tūrğany sondai,
qolyn sozsa jetetindei. Ony köpir men qamaldan bölip tūrğan tereñ or
ğana.
Būl jerde qanşa tūryp qalğanyn özi de bilmeidi. Tağy böget, tağy
kedergi!.. Aiaq astynda qara maqpaldanyp jatqan mynau ordan qaitip
ötpek? Mynau netken qamal? Nelikten osynşama tūnjyr? Işinde ne bolyp
jatyr? Turg i̇emes pe osy? Zaryğa küttirgen bualdyr ümitten basy ainalyp
ketkendei boldy. Bül sezimde bir sūmdyqty tosqan sekem de, köl-kösir
quanyş ta bar i̇edi.
Ainala köz sala, tyñ tyñdap tūra berdi.
Kütpegen jerden köpir men qamal köz aldynan ğaiyp bop kete bardy.
İeki arada qalyñ būlt qaptai şögip, ol aşy tütinnen közin jūmdy. Közin
qaita aşqanda töñireginde i̇endi tün i̇emes, jap-jaryq kündiz i̇edi, biraq kün
közi i̇emes, yzğarly suyt səule jainap tūrdy. Odan qarğa adym jerde
lapyldap ört şyğa bastady.
Ot birese syrtqa örmelep, birese tütinge kömilip, naizağaişa əlde
ajdahaşa jüitkip, myñ būrala sumañ qağady.
Ūitqyp tūrğan kömei siiäqty aşyq terezeden jalyn tili süireñdeidi.
Mişel Fleşar būğan tañ qalyp, tañyrqai qarap, osy körip
tūrğanymnyñ bəri öñim be, tüsim be dep, öz-özinen sūrağandai. İendi ne
istemek? Qaşpaq pa? Qalmaq pa?
Jel i̇ekpini bir sət tütin perdeni qaq aiyryp, jalañaştanyp qalğan
yzbarly qamal tūtasymen, öziniñ köpirimen, qamalymen jəne örttiñ altyn
zeri şaşaqtağan samaladai jaryq, sūsty mūnarasymen qosa əlgi jaryqta
köz aldynan sylañ i̇etti. Osynau suyt səule tüskende Mişel Fleşar
bərin təptiştei körip aldy.
Köpir üstinde tūrğan qamaldyñ tömengi qabaty janyp jatyr. Odan
biıkte əli jalyn şarpi qoimağan joğarğy i̇eki qabaty ot oranğan sebet
işinde tūrğandai qaraiyp körinedi. Mişel Fleşar tūrğan ordyñ
jieginen jalyn tütindi jauyp ketken sətterde bölmeniñ işin köruge
bolatyn. Terezelerdiñ bəri aşyp tastalğan.
İekinşi qabattyñ ülken terezelerinen qabyrğanyñ on boiynda tūrğan
kitap toly əinek şkaftar körinedi, al bir terezeniñ aldynda, i̇edende ülken
Uiağa ne kişkentai añnyñ şaqasyna ūqsas birdeñe şoqiyp jatyr. Bül
şoqy Mişelge tipti qimyldap qūiatyndai körindi.
Ol şūqşiiä qarady. Bül ne boluy mümkin? "Bəlkim, şynynda da tiri
jan şyğar?" degen oi keldi oğan. Tūla boiy qalşyldap ketti: dem
almastan küni boiy jürip, tañerteñnen nər tatpağan soñ əbden qaljyrap,
diñkesi qūryğan. Ol sandyraqtai bastağanyn sezdi de, öz-özine senbedi.
Sonda da bolsa üidiñ janyp jatqan böliginiñ dəl üstindegi bölmede parket
üstinde qarauytqan beiməlim zattan közin əkete almady.
Kenet ot, sana bitkendei, qyzyl tilderiniñ birin sumañ i̇etkizdi de,
Mişel Fleşar qarap tūrğan qamaldyñ fasadyn japqan qurağan
şyrmauyq būtağyn jalap ötti. Jalyn jaña qorek tauyp, tarpa bas saldy.
Ol şyrmauyqtyñ jelbirşekterin uystai bürip, sabaqty boilai zyta
jöneldi. Əp-sətte üstiñgi qabatqa jetip, joğarydan i̇ekinşi qabattyñ işin
jap-jaryq i̇etti. Jaryq i̇eden üstinde būiyğyp, qannen-qapersiz ūiyqtap
jatqan üş böbekke nūryn şaşty. Üşeui bir-birine tyğyla tüsip, aiaqqoldary şatysyp, jaibaraqat ūiyqtap jatyr. Süikimdi üş baldyrğan
közderi jūmuly, tüsinde külimsirep qūiady.
Şeşesi balalaryn tani ketti. Auzynan jan ūşyra aiğai şyqty mūnyñ özi ananyñ auzynan şyğar til jetkisiz qasiret buğan aiğai i̇edi.
Mişel Fleşardyñ auzynan i̇eriksiz şyqqan aiğai şynynda aiğaidan
göri ūlyğan dauysqa ūqsap ketti.
Markiz de-Lantenaktyñ i̇estigeni de osy dauys-ty.
Bizge məlim, ol kilt toqtady.
Bül kezde ol özin Galmalo alyp şyqqan jasyryn jol men ordyñ i̇eki
aralyğynda bolatyn. Töbede ūiysqan būtaq arasynan otqa bölengen köpir
men ört jalyny alau tüsirgen mūnara körinip tūr. Ol anyğyraq körmek
bolyp būtaqty ysyryp jiberdi. Joğaryda, jar qabaqta, ordyñ arğy
betinde janyp jatqan qamaldyñ tap qarsy aldynda üstine ot jaryğy
tüsken, jüzin ürei bilep, orğa i̇eñkeiip tūrğan əieldi kördi. Aiğailağan,
tegi, osy əiel bolsa kerek.
Üsti-üstine qarğys jaudyrğan bet-auzy, keskin-kelbeti qaiğy men kekti
yza tanytqandai. Jas būlağan közi ūşqyn atyp, janarymen janğan örtke
jalbaryna, ömir öte, ses körsete qarap tür.
Markiz tyñdai qaldy. Oğan joğarydan aiğai da, oibai da, öksik te
kesektei jauyp jatyr: oğan qūiqa şaşty şymyrlatar birdeñe i̇estilip tür
- mūnyñ özi sözden göri zarğa ūqsañqyraityn:
- O, jasağan! Balapandarym! Bül meniñ balalarym ğoi. Kömektesiñder!
Örtendi ğoi i̇endi! Örtendi ğoi! Malğūnsyñdar ma özderiñ, kimsiñder? Būl
jerde şynymen i̇eşkim joq pa?.. Balalarym örtendi-au... O, toba, bül
netken sūmdyq! Jorjetta! Balaqailarym meniñ. Gro-Alen, Rene-Jan!.. Ua,
qu qūdai, ne bop barady özi?
Balalarymdy kim mūnda qamağan? Özderi əli ūiyqtap jatyr,
qūlyndarym-ai... Oipyrym-ai, jyndanatyn boldym ğoi... Joq, joq, olar
janyp ketpeidi, mümkin i̇emes mūnysy! Kömektesiñder!
Sol i̇eki arada mūnara men qyratta adam aityp jetkizgisiz əbiger bolyp
jatty. Ört bastalğanyn körip, bükil lager jinala qaldy. Jaña ğana
karteçpen istes bolğan qorşauşylarğa i̇endi örtpen küresuge tura keldi.
Goven, Simurden jəne Geşan asyğys būiryq berip jatty. Biraq bül arada
ne istersiñ? Nemen kömektesersiñ? Or işinde ağyp jatqan taiyz bastaudan
birneşe şelek su ala da almaisyñ. Jappai əbigerlik pen ürei küşeie
tüsti. Zəresi ūşqan jüzderi qūp-qu, örtke dərmensiz qarap tūrğan adamdar
jar basyna qaptap ketti.
Körinis rasynda da üreili i̇edi. Jalyn tömennen tūtanğan şyrmauyqty
boilai üstiñgi qabatqa zulap jetti. Onda saban toly şatyr işinde, ol
qyruar qorekke kezigip, sūğanaqtana bas saldy. İendi şatyr tügel janyp
jatty. Ot bilep, ot məz-meiram boldy. Jalynnyñ jelikkeni
qorqynyşty. Osynau alaudy əldekim qasaqana, zalymdyqpen ürlep,
örşitip tūrğandai. Kərin şaşqan İmanustyñ özi qūiyndağan ot
ūşqynyndai alasūryp, ölim sepkiş jebir otşa tirşilik keşip jürgendei.
Haiuan ispettes būl adamnyñ sūmpaiy jany təninen ajyrap, ört bop
şalqyp jürgen sekildi. Kitaphana bar ortañğy qabatty ört öli şala
qoiğan joq. Onyñ ot oranar sətin biık töbe men qalyñ qabyrğa kidirte
tüskendei. Biraq būl sət te taiap qaldy: sumañdağan Qyzyl til ony joğarytömennen jalai bastady. Tömende - lava balqyğan qazan, joğaryda lapyldağan alau: şağyr jansa, kitaphana qyp-qyzyl şoq astynda qalğaly
tūr; i̇eden jansa, bəri qainap jatqan qazan işi qoparylyp tüspek.
Rene-Jan, Gro-Alen jəne Jorjetta əli ūianğan joq: olar balalyq
şaqqa tən beiqam, şyrt ūiqyda jatyr. Birese kitaphana terezesin jalap
ketip, birese ony aşyq qaldyryp tūrğan tütin men ot tasqyny arasynan
olardyñ üşeuin de köruge bolatyn. Olar qamsyz, müləiim küiinde, aiaqqolyn jaiyp tastap, mazdağan ört jaryğyna şomylyp, osynau jalyn
atqan üñgirde əli ūiyqtap jatyr. İendi ğana ömirge aiaq basqan bül balğyn
jandardy, balapandai səbilerdi ajal qūşağynan körgende arystan i̇ekeş
arystan da köz jasyn köl i̇eter i̇edi.
- Örtendi ğoi, örtendi ğoi i̇endi! Kömektesiñder, jarandar! - dep qolyn
syndyra jalbarynady baiğūs ana. İeşkim barar i̇emes. - O, qūdai tağala!
Bəriñ tas sañyrau bolyp qaldyñdar ma, būl ne? İestip tūrmysyñdar, oibaiau, balalarym örtenetin boldy ğoi. Sender mūnda köpsiñder, barsañşy
bireuiñ! Qanşama kün kezip, tün kezip tauyp i̇edim, mine, i̇endi körmes közim
ne körip tür! Ne üşin bül? Ne üşin? Beikünə səbiler i̇emes pe būlar? Ne
istepti sonşama? Ne jazypty?.. Meni atyp ketti, olardy örtep jibermek.
Kim mūny istep jürgen?.. Kömektesseñderşi! Qūtqarsañdarşy
qaraşyqtarymdy! Neğyp meni i̇estimei tūrsyñdar?.. İt i̇ekeş it te aiaidy
i̇emes pe?.. Ainalaiyndarym, şybyndarym meniñ! Əne, ūiyqtap jatyr
əli... Jorjetta, qyzym meniñ, qyzğaldağym meniñ! Tipti tyrjalañaş
ūiyqtap jatyr, tompaiğan qarnyn qaraşy. Rene-Jan! Gro-Alen!
Balapandarym meniñ... Men solardyñ şeşesimin ğoi, aty-jönderin
bilemin. Solardyñ şeşesi i̇ekenimdi i̇endi körip tūrsyñdar ğoi... O, jasağan,
ne bop jatyr jaryq düniede?.. Men beibaq solardy izdep keldim, kün
demei, tün demei jürip kelem, jürip kelem. Bügin tañerteñ bir əielge
balalarymdy
izdep
jürgenimdi
aitqam...
Kömektesiñder!
Kömektesseñderşi! Jeksūryndar! Malğūndar! Anau jerde balalar örtenip
barady ğoi?! Ülkeni beske i̇endi qarady, kişkentaiy i̇ekige de tolğan joq.
Şybyntailarym meniñ! Raqattanyp ūiyqtaularyn qaraşy! Mine, myna
jerden aiaqtaryn körip tūrmyn. Tük bilmesten ūiyqtap jatqandary... Joq,
sender janyp ketpeisiñder, böbekterim!.. Senderdi men sol üşin ösirippin
be, sol üşin aq sütimdi i̇emizippin be, senderdi sol üşin izdep, osynşa jer
kezippin be?.. Menen senderdi tartyp əketkende "netken baqytsyz
janmyn!" dep oilap i̇edim... Ua, jarandar, aiasañdarşy meni! Əperiñder
balalarymdy! Olarsyz qaitip tiri jürmekpin... Bəlkim, bül sandyraq
şyğar?.. Jo-joq, olar anau jerde, ot işinde, körip tūrmyn...
Kömektesseñderşi! Haiuan bolmai, adam bolsañdar, böbekterimdi mūndai
ajalğa qiiä almassyñdar. Balany tirilei otqa tastağandy kim köripti? Būl
sūrqiiä üige olardy qamağan kim? Qaraqşy öñşeñ! Balany ūrlap əketip,
öltiru degen ne sūmdyq!.. Meiirimdi Ğaisa, ber mağan balalarymdy!
Oipyrym-ai, ne istedim i̇endi? Olar ölse, künim ne bolmaq? Olardyñ
būlaişa azappen ölerin bilsem, qūdai tağalanyñ özin qūrtar i̇edim...
Kömektesiñder! Kömektesseñderşi!
Şeşesi jalbaryna jylap tūrğanda qyrat pen sai işinde ər jerden
dauys i̇estilip jatty:
- Saty kerek!
- Saty joq!
- Su kerek!
- Su joq.
- Onda, mūnara işinde üşinşi qabatta i̇esik bar.
- Ol temirden jasalğan.
- Būzu kerek!
- Būzu mümkin i̇emes.
Al baiğūs şeşe dauys sala, syñsidy.
- Ört! Ört! Kömektesiñder! Tezirek! Qūtqara köriñder balaqailarymdy,
əitpese meni de qosa öltiriñder! Kögerşinderim meniñ! Balapandarym!.. Ot
qaulap barady... Olardy örtten alyp şyğyñdar, əitpese meni tastañdar
otqa!..
Öksik buğan osy aiğaidyñ ara-arasynda örttiñ jaibaraqat birkelki
ysyldai janyp jatqan dybysy i̇estiledi.
Markiz qolyn qaltasyna salyp, temir i̇esiktiñ kiltin ūstap kördi de, özi
qaşyp şyqqan jer astyndağy jol üñgirine i̇eñkeiip qaita kirdi.
II. Tas i̇esikten - temir i̇esikke
Bir qareket jasauğa amaly qūryp, abyr-sabyr bolğan tūtas bir armiiä,
üş balany qūtqaruğa dərmeni jetpei toryğyp tūrğan tört myñ adam - istiñ
jaiy, mine, osyndai i̇edi.
Saty şynynda da joq bolatyn: Javeneden jiberilgen saty nysanaly
jerine jete almady. Sol i̇eki arada ört auzy aşylğan kraterden aqqan
lavadai jaiylyp bara jatty. Ony keuip qalğan jylğadan su əkelip
söndirem deu bos əureşilik bolatyn, mūnyñ özi bir tostağan su şaşyp,
atqylap jatqan janartaudy öşirem deumen birdei.
Simurden, Geşan, Radub üşeui saiğa tüsti. Goven mūnaranyñ üşinşi
qabatyndağy ainalmaly tas kölegeilep tūrğan jasyryn jolymen
kitaphanağa şyğatyn temir i̇esigi bar zalğa kirdi. Kükirt siñirilgen İmanus
tūtatyp ketken bilte de sonda bolatyn; ört te sol jerden bastalğan.
Goven soñyna jiyrma saper i̇ertti. İendigi qalğan bir-aq aila - temir
i̇esikti būzu: ony aşu mümkin i̇emes.
Baltalap körip i̇edi - baltalar birinen soñ biri synyp qala berdi.
- Myna temirge i̇eşqandai bolat ötpeidi i̇eken, - dedi saperlerdiñ biri.
Rasynda da, būl bylq i̇etpeitin i̇esik-tūğyn. Tūtas som temirden jasalğan
əri ərqaisysynyñ qalyñdyğy üş diuim bolatyn qos-qos boltpen bekitip
tastalğan.
Temir süimenderdi tūtqa siiäqty salyp körip i̇edi, mort syndy. Goven
tünere oiğa şomyp:
- Būl i̇esikti zeñbirek iadrosymen ğana qiratuğa bolar. Zeñbirekti əkelsek
pe i̇eken? - dep kübirledi.
- Zeñbirekten de i̇eşteñe önbeidi, - dep ün qatty əlgi saper.
Jūrt öziniñ dərmensizdigin körip, tügel tūnjyrap, saly suğa ketti.
Jeñilgenin sezip, qapalanyp, qyrsyq şalğan i̇esikke ün-tünsiz qarai qalğan.
İesik astynan qyzyl beldeu -ottyñ jalqyn səulesi körinedi: arğy jağynda
ört örşip, üdei tüsude. Qasynda İmanustyñ sestigen, masairağan sūrqiiä
öligi jatyr.
İendi birneşe minuttan soñ bəriniñ küli kökke ūşpaq. Ne isteuge
bolady?.. Ümittiñ ūşyğy da qalmady. Jasyryn jol irgesinde ysyruly
tūrğan tasqa qarap, Goven ümiti kesilgendei, dauystai söiledi:
- Al onyñ ber jağynda myna jolmen markiz de-Lantenak ketken i̇edi-au!
- Əri tap osy jolmen qaityp kele jatyr, - degen dauys i̇estildi.
Jer astyndağy joldyñ tas üñgirinen bireudiñ appaq qudai basy
körindi. Bül markiz i̇edi.
Govenniñ ony körmegenine kop jyl bolğan: ol i̇eriksiz keiin şegindi.
Qalğandarynyñ bəri oryn-ornynda melşiıp qaldy.
Markizdiñ qolynda ülken kilt. Ol yzbarly közqarasymen jolynda
tūrğan birneşe adamdy yğystyra, qasynan ötti de, temir i̇esikke baryp
i̇eñkeiip, qūlypqa kilt saldy. Qūlyp syqyr i̇etip, i̇esik aşyldy da, işten
lapyldağan jalyn körindi. Markiz osynau jalyn atqan teñizge qoiyp
ketti - basyn təkapparlana, joğary ūstap, nyq adymmen kirdi.
Jūrttyñ bəri oğan sūqtana qarai qalğan.
Biraq onyñ janyp jatqan bölme işinde birneşe qadam attauy mūñ i̇eken,
ört kemirgen i̇eden art jağynan qūlap tüsip, ony artqy i̇esikten ot şyñyrau
arqyly bölip tastady. Ol būğan moinyn da būrmastan, ilgeri jüre berdi. Ə
degenşe tütinge kirip, joq boldy da, i̇eşteñe körinbei ketti.
Ol ərmen öte aldy ma? İeden tağy bir opyrylyp, ony özimen birge
əketken joq pa? Şynymen onyñ özin-özi bosqa qūrtqany ma? Būğan i̇eşkim
jauap bere almaityn. Tütin men ot qaulağan tūtas qabyrğa ğana körinedi.
Öli-tirisi belgisiz markiz sol qabyrğanyñ ar jağynda qaldy.
III. Balalar ūiana bastady
Balalar aqyry ūiqysyn aşty. Qamaldyñ i̇ekinşi qabatyn ört əli şala
qoimağan, kitaphana töbesinde qyzyl jalyn oinap tür. Balalar mūndai
ğajaiyp tañdy i̇eşqaşan körgen i̇emes. Oğan üşeui birdei şattana qarai
qaldy.
Ört samaladai bop, mazdai janyp jatyr. Şalyqtağan qyzğylt jalyn,
qoşqyl tütin arasynan birese qara albasty, birese qyzyl aidahar
i̇elestegendei. Jarqyrai janğan ūzyn ağaş şoqtary qarañğylyqty qaq
aiyra aspanğa atylyp jatyr: oinaqşyğan qūiryqty jūldyzdar birin-biri
qualap jürgendei. Ot ysyrapşyl, ol qazynasyn jelge qūşaq-qūşaq
şaşady. Üşinşi qabat qabyrğasynyñ kei jerleri tügel janyp ketken de,
paida bolğan quys-tesikke jalyn asyl tastaryn uystai laqtyryp jatyr;
şatyrda janyp jatqan sūly men saban terezelerge altyn jañbyrdai
seldete qūiylady: sūly -meruertke, saban sabağy lağylğa ainalğan.
- Qandai əsem! - dedi Jorjetta.
Üşeui birdei bastaryn köterip, moiyndaryn soza tüsti.
- Əne, olar ūiana bastady! - dep şyñğyryp jiberdi şeşesi.
Rene-Jan ūşyp türegeldi; oğan ilese Gro-Alen, Gro-Alenge ilese
Jorjetta ūşyp tūrdy. Rene-Jan boiyn jaza kerilip, terezege keldi.
- Kandai ystyq! - dedi ol.
- Ystyq, - dep qaitalady Jorjetta. Şeşesi olardyñ atyn atai
bastady:
- Balaqandarym! Rene! Alen! Jorjetta!
Balalar kimniñ şaqyryp jatqanyn tüsinbek bolyp, ainala qarasty.
İeresek adam qorqar nərsege bala tek tañyrqaidy ğoi, al oñai
tañyrqaityn adam oñai qorqa qoimaidy: beihabarlyq qorqynyşty
bilmeidi.
Şeşesi tağy şaqyrdy:
- Rene! Alen! Jorjetta!
Rene-Jan dauys şyqqan jaqqa jalt būryldy. Balalar jyldam
ūmytady, biraq tez i̇eske alady: ötken şaqtyñ bəri olarğa keşegi kündei.
Rene-Jan şeşesin körse de, mūnan tañyrqarlyqtai i̇eşteñe tappady, tek
üirenşiksiz mynau jağdaida özine bir süieniştiñ kerek i̇ekenin iştei
sezgendei:
- Mama! - dep qaldy.
- Mama! - dep qaitalady oğan ilese Gro-Alen.
- Mama! - dep byldyrlady da, Jorjetta anasyna kişkentai qoldaryn
soza tūra ūmtyldy.
- Qaraşyqtarym! - dep ah ūrdy ana.
Balalar terezege jabysty: baqytqa qarai, ört bül jaqtan ony əli
şarpyp ülgermegen bolatyn.
- Ystyqtap kettim, - dedi Rene-Jan. Ol oilanyp qalyp: - Janyp
jatyr! - dedi tağy da. Sonan soñ şeşesin közimen izdep tauyp: - Mūnda
kel, mama! - dep aiğailady.
- Mūnda kel, mama! - dep qaitalady Jorjetta.
İesi qalmağan, üsti-basy dal-dūl, aiağy qantalap ketken bei şara əiel
būtadan-būtağa jarmasyp, öitip-büitip orğa syrğanap tüsti. Geşan men
Simurden de osynda bolatyn. Tömende tūrğan olar da joğaryda tūrğan
Govendei dərmensiz i̇edi. Olardyñ töñiregine soldattar jiylyp qalğan.
Özderiniñ paidasyzdyğyn sezip, ūnjyrğasy tüsip, ün-tünsiz oşarylyp
tūr.
Ystyq adam tözgisiz bolatyn, biraq mūny i̇eşkim baiqar i̇emes. Bəri
qaitse de şūğyl qimyl jasaudyñ qajettigin iştei sezip, janyp jatqan
qamalğa, köpirdiñ biık arqalyqtaryna, boi jetpes terezelerge şoşyna
qarap, opynyp tūr.
Üş qabat janyp jatyr, al oğan jeterdei laj qalmapty...
İyğyn qylyş kesken, bir qūlağy jūlynğan, bet-auzy terge malşynyp,
qanğa būialğan Radub Geşannyñ qasyna jügirip keldi. Kenet ol Mişel
Fleşardy közi şalyp qaldy.
- Mine, keremet! - dep sañq i̇etti ol i̇eriksiz. - Atylğan əiel tirilipti degen
osy da!
- Balalarym! - dep tilge əzer keldi əiel
- Rasy-ras, - dedi Radub. - O dünieden kelgendermen söilesip jatuğa
şama joq.
Sony aitty da ol köpirge tyrmysyp şyğa bastady. Būl əreketten
i̇eşteñe önbedi. Ol tasqa tyrnağyn batyryp, joğary qarai birneşe süiem
örmeledi: biraq tireuişteri jyp-jyltyr, jylmağai bolatyn - i̇eşqandai
jaryq
syzaty,
kedir-būdyry
joq;
tastar
bir-birine
şeber
qiiülastyrylypty. Radub qoly taiyp, qūlap tüsti.
Ört bolsa, örşelenip barady. Qyzğylt nūrğa bölengen tereze aldynan
üş balanyñ ağarañdağan basy körinedi. Radub solardy körip qaldy. Sol
kezde ol jüzin aspanğa qaratyp, jūdyryğyn tüie:
- Osy ma seniñ ədildigiñ, jasağan! - dedi kijine, yzağa bulyğyp.
Ana tizerlei qalyp, köpir tireuişine jarmasyp:
- Qūtqaryñdar! Qūtqaryñdar! - dep oibailap jatyr. Janğan ağaş
şytyry ottyñ ysyldağan dybysymen aralas şyğady. Kitaphanada
şkaftar əinekteri şaldyrlai synyp, i̇edenge qūlai bastady. Apattyñ taiap
qalğany aidan anyq. Apat betin i̇eş pende qaitara almastai. İendi birer
minuttan soñ bəri opyrylyp tüspek. Jūrt qybyr i̇etpesten osy sətti ğana
şoşyna tosyp tür. "Mama! Mama!" dep aiğailağan jiñişke dauystar ğana
üzile i̇estiledi. Ürei şyrqau şegine jetti.
Kenet balalar tūrğan tereze janynda, alqyzyl ört jalynynda bireudiñ
biık tūlğasy körindi.
Bas bitken joğary qarap, köz bitken sol terezege tesile qaldy. Ol
jerde, joğaryda, kitaphana zalynda bireu - i̇eresek bireu jür i̇eken. Ol
keremet i̇eptilikpen osynau tamūqqa kirip ketipti. Tūlğasy qyzğylt jalyn
işinde qarauyta körinip tür; şaşy appaq qudai. Onan markiz deLantenakty tanu qiyn i̇emes-tūğyn.
Ol bir sət közden tasalanyp, köp ūzamai qaita körindi. Sūsty qart bül
joly qolyna ūzyn saty ūstağan. Mūnyñ özi qabyrğa irgesinde jatqan
qūtqarma saty bolatyn. Ol satyny terezeniñ qasyna süirep aparyp, bir
şetinen aldy da, i̇ekinşi şetin öte i̇eptilikpen əri küşene köterip, terezege
tyğyp jiberdi, söitip, aqyryndap orğa tüsire bastady. Tömende tūrğan
Radub quanyşyn qaida qūiarğa bilmei, qolyn soza satyny qağyp alyp,
qūşaqtağan küii:
- Jasasyn respublika! - dep aiğailap jiberdi.
- Jasasyn korol! - dep ün qatty markiz.
- Qalağanyñdy aiğaila, qalağanyñdy köki, men sonda da seni qūdai
tağaladai körip, tabynuğa barmyn! - dep küñkildedi Radub.
Saty qoiyldy; janyp jatqan üi men jerdiñ i̇eki aralyğynda qatynas
ornady. Jūrt jinalyp qaldy. Radub bastağan jiyrma adam əp-sətte
satyğa örmelei şyğyp, onyñ on boiyna arqasymen süienip, tūra-tūra
qalysty: qūrylysta tas qalauşylar biıkke tas əpergende osylai isteitin.
Osylaişa ağaş saty üstinde adam satysy paida boldy. Üstiñgi basqyşta
betin terezege berip Radub tūr, basy tereze tabanymen deñgeiles.
Aluan türli sezim boi bilegen kişigirim armiiä jarqabaqta, būta
arasynda, qyrat üstinde, or işinde top-tobymen oşarylyp qalğan.
Soldattardyñ bir böligi tipti mūnara diñgegine de şyğyp alypty.
Markiz tağy joq bolyp ketti de, ə degenşe qolyna bala ūstap, qaita
körindi. Jūrt jañğyrta qol şapalaqtap jiberdi.
Markiz qolyna ilikken balalardyñ birin köterip aldy: bül Gro-Alen
i̇edi.
- Qorqam! Qorqam! - dep baqyryp jatyr bala.
Markiz ony Radubqa əperdi, Radub ony özinen tömende tūrğan soldatqa,
anau - kelesi adamğa, osylaişa bir-birine qaqpaqyldai əpere berdi: zəresi
ūşqan, qoldan-qolğa ötip, bajyldağan Gro-Alen satymen tüsip bara
jatqanda, markiz tağy da közden ğaiyp bolyp, Rene-Jandy ūstai terezege
qaityp keldi. Rene-Jan da jylap-syqtap, būlqynyp jatyr: markiz ony
serjanttyñ qolyna ūstata bergende, ol Radubty aiağymen perip jiberdi.
Markiz tağy da jalyn keulegen bölmege süñgip, joq boldy. Onda
jalğyz Jorjetta qalğan-dy. Qart sonyñ qasyna keldi. Jorjetta oğan
külimdei qarady. Sonda osynau qatygez adam özi de baiqamai, köziniñ
jasaurap ketkenin sezdi.
- Atyñ kim? - dep sūrady ol
- Ozetta, - dep jauap berdi qyz.
Markiz ony qolyna aldy. Səbi əli külimdeumen boldy. Qarttyñ sūsty
da təkappar jany osynau beikünə senimpazdyq aldynda bosap ketip,
Radubke əperip jatqanda qyzdy betinen şöp i̇etkizip bir süidi.
- Mine, bizdiñ qyzymyz! - dep aiğailasty soldattar. Söitip, Jorjetta
da qoldan-qolğa ötip, məz-meiram bolyp jerge tüsti. Boiyn şabyt
kernegen jūrt qol şapalaqtap, jer tepkilep jatyr. Qart grenaderler
i̇eñkildei jylady. Jorjetta olarğa külimsirei qarap tür.
Quanyştan tynysy tarylyp, tosynnan tap bolğan baqyttan i̇esin jiyp
ülgermegen ana qolyn sozğan qalpy saty tübinde tūrğan. Quanyştan
adamnyñ jüregi jarylyp ketui de mümkin ğoi. Ol əueli Gro-Alendi, sonan
soñ Rene-Jandy, sonan keiin Jorjettany bauyryna qysyp, aimalap, süie
berdi, süie berdi, sonan soñ syqylyqtai külip jiberdi de, i̇es-tüssiz qūlap
tüsti.
- Qūtqaryldy! Bəri qūtqaryldy! - dep şulap jatyr ainaladağylar.
İə, qarttan basqasynyñ bəri qūtqarylğan bolatyn. Biraq ony
qūtqarudy i̇eşkim de, tipti, bəlkim, onyñ özi de oilamağan siiäqty.
Ol ottyñ bir şeşimge keluin qalağandai, tereze aldynda birneşe
sekund ün-tünsiz tūryp qaldy. Sonan soñ asyqpai, baisaldy pişinmen,
basyn kegjite ūstai tereze tabanynan attap, art jağynda lapyldağan otqa
qaramastan, aiaq astynda qarauytqan şyñyrauğa betin būryp, bip-biık, tiptik jəne mañğaz küii aruaqtai pañdanyp, tömen tüse bastady. Saty üstinde
tūrğandar jügirip tömen tüsti. Bəri biıkten tüsip kele jatqan mynau
adamğa tañdana qarai qalğan: bəri qaharly i̇eleske kez bolğandai qasietti
ürei bilep, aldynan qaq jaryla jol berdi. Al anau bolsa asyqpai,
təkappar qalpymen özin tosyp tūrğan tünekke tura basyp kele jatty. Ol
aldynan jūrt şegingen saiyn jaqyndai berdi. Qūp-qu öñinde birde-bir
būlşyq i̇eti bülk i̇etpedi: bedireiip qalğan janarynda tirşilik ūşqyny
joqtai. Ol özine qarañğylyq tükpirinen şoşyna, bajyraia qarağan mynau
adamdarğa jaqyndağan saiyn zoraia tüskendei i̇edi. Zildei tabany astynda
saty solqyldap tür.
Ol temen tüsip, aiağy aqyrğy basqyştan jerge tigen boida bireu
iyğyna qolyn saldy.
Ol artyna būryldy.
- Men seni qamaimyn, - dedi Simurden.
- Onyñ dūrys, - dep jauap qatty Lantenak.
Altynşy kitap
JEÑISTEN SOÑ - KÜRES
I. Lantenak qolğa tüsti
Markizdi alyp ketti.
Mūnaranyñ tömengi qabaty astynda ornalasqan zyndandy Simurden
özi qadağalai jürip dereu aşqyzdy. Onda şam, bir qūty su, bir üzim soldat
nanyn qoiyp, i̇edenge bir qūşaq saban tastatty. Auyr i̇esik markizdiñ
soñynan qapsyra jabyldy.
Bül isti biryñğailağan soñ Simurden Govendi izdep ketti. Alystağy
şirkeu qoñyrau mūnarasynda, Parinede, osy mezette qoñyrau sağat on
birdi soqty. Simurden Govenge bylai dedi:
- İerteñ əskeri-dala soty jinalady. Biraq sen sot qūramynda
bolmaisyñ. Sen Lantenak i̇ekeuiñ - Govender ruynansyñdar. Onyñ soty
boluğa qanyñ oğan tym jaqyn. Sot qūramyna üş adam kiredi: kapitan
Geşan, serjant Radub jəne törağa retinde men. Mūnyñ sağan i̇eşbir qatysy
joq. Biz Konvent dekretine sai qimyldaimyz: biz būrynğy markiz deLantenaktyñ jeke basyn kuəlandyrumen şektelemiz. İerteñ - sot, bürsigüni
- gilotina. Vandeiä öldi.
Goven bir auyz qarsy söz aitqan joq, Simurden aldynda tūrğan
mañyzdy istiñ jabdyğymen ketip qaldy. Jazalau ornyn tañdap aluğa qam
jeu, uaqytty belgileu jəne qajetti jarlyqtyñ bərin berip ülgeru kerek
i̇edi. Simurdenniñ "jaqsy önege körsetetin", iağni özi bekitken jazalau
şaralarynyñ bərine tikelei qatysatyn ədeti bar-dy. Sot jendettiñ
jūmysyna qaraityn.
Goven de qobaljuly i̇edi.
Orman jaqtan salqyn jel i̇esip tür. Goven şūğyl qyzmettiñ bərin
Geşanğa tapsyryp, kögalda, orman şetinde, mūnarağa jaqyn jerde tūrğan
şatyryna kirdi de, küləparasy bar plaşyn tauyp, üstine orandy. Bül
plaş i̇eşqandai əşekeidi moiyndamaityn respublikaşyl qarapaiym ülgi
boiynşa, jai galunmen ədiptei salynğan; mūndai galun otriad
bastyqtarynyñ i̇erekşelik belgisi bolatyn. Goven japadan-jalğyz qaldy.
Ol ūrysta qaza tapqandardyñ qanyna būialğan kögalmen ərli-berli jüre
bastady; mūnarağa ürdis şabuyl osy jerden bastalğan. Ört öşe qoimapty,
biraq oğan i̇endi i̇eşkim nazar audara qoimady.
Radub əli i̇esin jiyp bolmağan Mişel Fleşardyñ qasynda əbigerge
tüsip, balalardy şeşesindei-aq bəiek qağa jailap jür. Qamal örtenip
bituge taiady. Soldattardyñ şaruasy bastan asyp jatqan. Olar zirat
qazyp, ölgenderdi kömip, jaralylardy tañyp, barrikadany būzyp jatyr,
mūnaranyñ zaldary men satylaryn ölikterden tazartyp, jeñistiñ sūrapyl
izin joiuğa tyrysyp, soiqan bolğan jerlerdi tazalap jür, toqeteri,
soldattar şaiqastan qalğan jauyngerlik şaruaşylyğyn taza əskeri
şymyrlyqpen tərtipke keltirip jatyr.
Goven mūnyñ i̇eşqaisysyn körgen de joq, baiqağan da joq. Ol oiğa
ketip, Simurdenniñ būiryğymen küşti qarauyl qoiylğan mūnara
qabyrğasyndağy oiyq jaqqa anda-sanda barlai qarap qūiady.
Bül oiyq Goven qarañğylyqta ərli-berli jürgen kögal şetinen
mūnaradan i̇eki jüz qadamdai jerden körinip tür. Ol oiyqtyñ üñireigen
qara kömeiin aiqyn ajyratqandai. Būdan üş sağat būryn osy jerden
şabuyl bastalğan; ol, Goven, tap osy oiyq arqyly soldattarymen
mūnarağa basyp kirgen; bül oiyqtyñ arğy jağynda būlar barrikadağa tap
bolğan tömengi qabat, būl qabatta markiz otyrğan zyndanğa şyğatyn i̇esik
bar; oiyq janyndağy qarauyl osy zyndandy küzetip tür.
Söitip, onyñ közqarasy i̇eriksiz sol jaqqa aua berdi de, qūlağynan
"İerteñ - sot, bürsigüni -gilotina" degen söz aqiret yzyñyndai ketpei
qoidy.
Ört būğaulandy, biraq oğan üsti-üstine su qūiyp jatqanymen, ol birden
öşe qoimai, sumañdağan qyzyl tilin şalqyta jalañdatyp qūiady. Kei
kezderi börenelerdiñ satyrlai janğany i̇estiledi, al qabattardyñ birinde
i̇eden əlde şatyr qūlap tüskende ūşqyn jan-jaqqa şaşyrai atylady;
töñirek naizağai oinağandai kökjiekke deiin jap-jaryq bolyp,
mūnaranyñ şombal köleñkesi ormanğa deiin sozylyp ketedi.
Goven osy köleñke tüsken kögalda, qarauyl tūrğan oiyq janynda
aiañdap jür. Keide ol sausaqtaryn aiqastyra, i̇eki qolyn köterip, basyna
jamylğan jamylğysynyñ syrtynan jelkesine salady. Bül onyñ oiğa
batyp jürgeni i̇edi.
II. Govenniñ oi tolğauy
Ol qinala oi tolğady. Onyñ köz aldynda tañğajaiyp qūbylys boldy.
Markiz de-Lantenak özgerip sala berdi.
Ol qat-qabat jai qanşama toğysqanmen mūndai nətijege jetkizedi dep
i̇eşqaşan oilamas ta i̇edi, senbes te i̇edi.
Mūndai birdeñe bolady i̇eken dep üş ūiyqtasa tüsine i̇engen i̇emes.
Osynyñ bərin ol ne dep paiymdady i̇eken sonda?
Aldynan bir sūraq qoiyldy da, odan jaltaruğa qaqy bolmai qaldy.
Sūraqty qoiğan kim i̇edi?
Oqiğalar i̇edi.
Biraq oñai oqiğalar i̇emes-tūğyn.
Goven tergeuge tötep berip baqty.
Ol qazir qatygez sot aldynda tūr.
Sot - ar-ūjdany.
Ol tūla boiy tolqyp tūrğanyn sezdi. Onyñ i̇eñ tabandy senimi, i̇eñ asyl
serti, i̇eñ būljymas şeşimi - bər-bəri tübirinen şaiqalyp ketti.
Ol jaña ğana özi kuə bolğan nərseni neğūrlym oilağan saiyn, jan
tolquy soğūrlym küşeie tüsti.
Ol boluğa tiıs nərse üşin jauapkerşilik sezimnen bas sauğalai almady.
Bül mañyzdy is i̇edi əri ol, Goven, osy iske köppen birge qatysty. Simurden
"Mūnyñ sağan qatysy joq" dep qanşa aitqanmen, odan syrt bere almady,
tamyry üzilgen terektei bir sezimge duşar boldy.
Goven jan-tənimen tebirendi.
Basynan aqiqatty syğyp şyğarğysy kelgendei qos qoldai ūstap alğan.
Tuyp otyrğan jağdaidy aiqyndap, jigin aiyru oñai i̇emes-tūğyn.
Goven əlginde ğana keremet nərsege kuə boldy.
Markizdiñ qaiyrymsyz jüregi jeñilis tapty.
Govenniñ aldynda būryn özimşil əri zūlym delinip kelgen adam tūrdy;
onyñ tūla boiynda adamnyñ jan düniesindegi jamandyq atauly:
qatygezdik, adasuşylyq, soqyrlyq, qasaqana taitalastyq, menmendik,
özimşildik - bər-bəri toqailasqan, mine, i̇endi osy adamğa bir keremet boldy.
Goven adamgerşiliktiñ adamdy jeñgenine kuə. Adamgerşilik aldynda
sūmpaiylyq tize bükti.
Düniege jaña aiañ basqan, titimdei beikünə üş jan, aidalada panasyz
qalğan, byldyrlap, külimdeuden basqa dəneñeni bilmeitin üş jetim azamat
soğysyna, öşpendilik zañyna, jappai oiranğa, özara qyrğynğa, jiktik
dürdarazdyqqa, kekşildikke qarsy şyqty da, saltanat qūrdy. Adam i̇estipkörmegen qylmysqa ūryndyruğa tiıs qaskünem ört maqsatyna jetpedi:
sūrqiiä piğyl iske aspady. Feodaldyq i̇ejelgi öşpendilik, özinen
keiingilerge degen i̇etke siñgen mensinbeuşilik, dañdaisulyq, soğys
uaqytynyñ talabymen aqtalmaqşy dañğoilyq, memlekettik oi-pikir,
ymyrasyz kəriliktiñ təlimsigen şəlkezdigi - osynyñ bəri ömirge közin i̇endi
aşqan səbi jandardyñ jarqyn janary aldynda qausap, qojyrap jüre
berdi.
Goven oi tolğaumen boldy.
Aiyp tağylğan, zañnan tys dep jariiälanğan, qabyrğağa tyqsyrylğan,
qysqaşpen şegeşe qysylğan, tsirktegi añşa qyspaqqa tüsken, türmeşe öz
inine quyp tyğylğan, temir tor men ot qūrsauyna qamalğan markiz deLantenak qūtylyp ketti. İə, mūndai keremet te onyñ qolynan keldi. Ol
mūndai soğystağy i̇eñ qiyn tañğajaiyp əskeri aila jasady: ol qaşyp
ketti. Ol boi tasalap, jasyryna alatyn ormanğa qaityp oraldy; ol
qarañğylyqqa süñgi, zym-ziiä joğaldy. Onyñ qol astynda özine jete tanys
i̇el bolatyn, mūnda ol bastalğan küresti qaitadan oñai tūtata alatyn; ol
qaharly qara küşke, kezbe jyn-perige, ibilisterdiñ jetekşisine, jer
astyndağy jauyngerlerdiñ kösemine - barşağa osynşama ürei salğan
orman qojaiynyna qaita ainala alatyn. Jeñis Govendiki i̇edi, biraq
Lantenak bas bostandyğyn qaityp aldy. Lantenak qauipsiz jerde i̇edi,
qyzmet i̇etuine qaitadan öris aşylğan; baspana tañdap aluyna qyruar
mümkindigi bar-dy. Ol qaitadan iz şaldyrmas, boi bermes, torğa tüspes
bolyp aldy. Arystan tosqauylğa tüsti de, būlqyna bosanyp ketti.
İendi ol tosqauylğa qaityp keldi.
Markiz de-Lantenak özin qorğap kelgen tünekten şyqty, oz i̇erkimen, öz
tilegimen şyqty, ormanmen qoş aitysty, qauipsizdikti, bostandyqty
i̇elemei, kümənsiz ölimge qarsy jürip, əueli ot kömeiine ūmtylyp, tirilei
janyp ketuge təuekel jasady, sodan satymen, basqalarğa araşaşy, al
özine zalaldy satymen tömen tüsti.
Mūny ol ne üşin istedi?
Üş balany qūtqaru üşin.
İendi ony qaitpek?
Jazalap öltirmek.
Söitip, bül adam kişkentai üş bala üşin... öz balalary üşin be?.. Joq:
nəsildes tuystary üşin be? Joq... özi mülde tanymaityn, jalañaiaq,
jalañbas qaidağy bir üş qu jetim üşin, ol qūtylyp ketken, sətimen
qaşyp şyğyp, jeñiske jetkendei masairağan bül aqsüiek, bül mūrager,
bül qart bərin tastap, bərin ūmytyp, bərin talaq i̇etip, təuekelge bailady
da, balalardy qūtqardy, būğan deiin jūrttyñ zəresin ūşyryp kelgen, i̇endi
qasiet daryğan basyn jauyna təkapparlyqpen syiğa tartty.
Olar i̇endi ne istemek?
Osy tartudy qabyl almaq.
Markiz de-Lantenak i̇ekiniñ birin: öz ömiri men jaqynynyñ ömirin
tañdai alatyn; ol özine ölim tilep aldy.
İendi ony öltirmek.
Qaharmandyqtyñ qūny osyndai!
Qaiyrymdy qylyqqa qastandy jauap!
Respublika mūratyn netken tabalauşylyq bül!...
Jəne osynyñ bəri əsker basşysynyñ qatysuymen, öziniñ, Govenniñ
qatysuymen istelmek! Əri ol böget jasau qolynan kelse de, osyğan jol
bermek!"Mūnyñ sağan qatysy joq" dep özine aityla salğan öktem sözge
tosylyp, köne qalmaq. Mūndaida öziñdi alastau sybailastyq jasaumen
para-par i̇ekenin iştei sezbeidi de! Əri ol kisi qatysatyn mūndai mañyzdy
iste ony jüzege asyruşydan göri, jüzege asyruğa jol beruşi anağürlym
jaman i̇ekenin tüsinbeidi de!
Biraq, i̇ekinşi jağynan, osy ölimge, osy adamdy jazalap öltiruge ol
kelisimin özi bermep pe i̇edi? Simurdenge Lantenaktyñ jöni bölek i̇ekenin,
oğan meiirbandyqtyñ jatpaitynyn, Lantenak qolğa tüsisimen sonyñ,
Simurdenniñ, qolyna beriletinin saltanatpen məlimdegen sonyñ özi,
adamgerşil Goven i̇emes pe?
İə, ol Simurdenge boryştar: oğan osy basty ūstap beruge uəde i̇etken,
i̇endi sol basty ūstap bere tūryp, ol boryşyn ğana ötemek.
Mūnyñ bəri solai. Biraq əñgime tap osy bas turaly bolyp pa i̇edi?
Goven būğan deiin Lantenakty jabaiy jauynger, feodalizm fanatigi,
tūtqyndardy qūrtyp kelgen qanypezer, soğys kezinde jügensizdikpen lañ
salğan jyrtqyş dep qana biletin. Mündai Lantenaktan ol qoryqpaityn;
bül jendetti ol oilanbastan ölimge keser i̇edi. Qaisar adam Govendei qaisar
sotqa tap bolar i̇edi. Biraq sahnağa kütpegen jerden jaña Lantenak şyqty.
Sūmyrai - batyrğa, meiirimdi adamğa ainaldy. İendi Govenniñ aldynda
jūrtty qyryp kelgen qanypezer i̇emes, qaita araşaşy tür. Lantenak ony
jarq i̇etken izgilik naizağaiymen tüirep ötti.
Govenniñ aldynda tağy bir küiinişti sūraq tūrdy. Bül - tuystyq
arqauy bolatyn. Ol tökkeli otyrğan qan - öz qany, Govenderdiñ qany i̇emes
pe? Onyñ atasy qaitys bolğan, biraq atasynyñ ağasy tiri bolatyn jəne
bül i̇ekinşi atasy markiz de-Lantenak tūğyn.
Govenniñ ar-ūjdanynyñ dau-damaiynda məsele osylaişa qoiyldy da,
jauap özdiginen kelip tudy: Lantenakty qūtqaru kerek.
Al Frantsiiä şe?
Bül bərin özgertip sala berdi.
Frantsiiä - sūmdyq qyspaqta. Frantsiiäny satyp ketti: ol jau aldynda
qalqansyz, qorğansyz qaldy. Onyñ būdan bylai mejesi joq: Germaniiä
Reinnen attap ötti; onyñ būdan bylai bekinis qabyrğasy joq: İtaliiä Alpiden, İspaniiä - Pireneiden basyp ötti. Onyñ bir ğana tiregi - teñiz
tūñğiyğy, mūhit qalyp otyr. Mūhit sonyñ jağynda. Ol mūhitqa süiene
alatyn jəne onyñ keñ aidynyna arqa süiei otyryp, ūly da quatty
küiinde jalpaq jermen şaiqasa alatyn. Tipti sonyñ özinde de ol
jeñilmeitin. İendi odan aqyrğy tiregin - mūhitty da tartyp almaq. Būl
mūhitta Angliiä tür. Ras, Angliiä frantsuz jağalauyna qalai barudy būğan
deiin bilmeitin. Biraq i̇endi Angliiäğa qol ūsynatyn, mūhit arqyly köpir
tastap, Pittke jəne sol teñiz qaraqşylarynyñ bərine: "Marhabat
i̇etiñizder, törletiñizder!" deitin, "Mə, keregi Frantsiiä bolsa, ala
qoiyñyzdar!" dep aiğai salatyn adam bar. Jəne bül adam - markiz deLantenak.
Qazir bül adam Govenderdiñ qasynda. Üş ai soñynan tüsip, üş ai qyr
soñynan qalmai, quğyndai jürip, aqyry qolğa tüsirdi. Revoliutsiiänyñ
ötkir tyrnağy nəlet soqqan zalymdy jelkesinen bürdi; toqsan üşinşi
jyldyñ tüiilgen jūdyryğy rūialist qanypezerdi jağadan aldy.
Feodalizmdi qorğauşy feodaldyq zyndanğa qamaldy. Qamaldyñ tasyna
deiin oğan qarsy köterildi: bül tas ony tyrp i̇etkizbei ūstap otyr, söitip,
otanyn satpaq bolğan adamdy öz üiiniñ satyp ketkeni mynau.
Kek alar sot kelip jetti. Revoliutsiiä halyq jauyn tūtqyndady: i̇endi ol
şaiqasuğa da, küresuge de, ziiän keltiruge de dərmensiz. Vandeiäda qol köp,
mi bireu ğana bolatyn. Osy midy qūrtu azamat soğysyn toqtatumen birdei.
Ony qūtqarmaqşy bireu şynymen tabyla qūiar ma i̇eken?
Simurden, iağni toqsan üşinşi jyl, Lantenakty, iağni monarhiiäny
qyspaqta ūstap tūr, sonda oida-joqta oljany osynau temir qyspaqtan
qūtqarmaq adam tabylyp qalsa şe? Lantenak, ötken şaq degen jalpylama
aty bar pəle ataulynyñ beinesi Lantenak, markiz de-Lantenak i̇endi qabir
işinde; məñgiliktiñ zildei i̇esigi soñynan tars jabyldy, sonda əldekim i̇esik
tūtqasyn aşpaq bolsa şe? Qoğamğa qarsy būl qylmysker öldi, əri
sonymen birge bülik, alauyzdyq, özara zūlmat soğys toqtalmaq, sonda
kenetten bireu ony qaita tiriltpek bolsa şe?
Pai-pai, būl öli bas sonda qalai keñkildep küler i̇edi!
O dünieden kelgen būl kisi: "Rahmet senderge, aqymaqtar! Mine, men
tağy tirildim", - dep qandai tabalar i̇edi?
Ol pasyq isin i̇ekilene qalai qaita qolğa alar i̇edi? Qaisarlyğy qaita
ūstap, masairağan küii, öşpendilik pen raqymsyzdyqtyñ kekti batpağyna
qanşalyqty şattanyp, qaitadan belşesinen batar i̇edi? Sonda üiler men
derevnialar qaitadan lapyldap, tūtqyndardy qyryp-joiu, jaralylardy
ūryp-soğu, əielderdi atyp-asu qaitadan bastalmaq.
Joq-ə, basqa piğyldyñ bərin bylai qoiğanda, ol, Goven, özin osynşama
qairan qaldyrğan meiirbandyq qylyqtyñ mañyzyn asyra bağalap tūrğan
joq pa?
İə, üş balanyñ ajal tyrnağyna iligip, olardy Lantenaktyñ
qūtqarğany ras.
Biraq olardy qūrtpaq bolğan da sol Lantenaktyñ özi i̇emes pe i̇edi?
Olardy qyzyl şoqqa tastağan kim? Kişkentai besikterin ört şyğatyn
jerge aparyp qoiğan kim? İmanus.
Al İmanus kim i̇edi?
Lantenaktyñ ömirindegi adam, sonyñ oñ qoly bolatyn. Örttiñ şyğuyna
kim jauapty? Bastyq.
Söitip, ört qoiuşy da, kisi öltiruşi de sonyñ özi - Lantenak.
Ol ədetten tys sonşama ne istei qoidy? Piğylyn iske asyrmady, basaiağy osy ğana.
Qylmysty aldyn ala oilastyryp, əzirlep qoiyp, aqyrğy sətte keiin
şegindi. Öz-özinen şoşyndy. Ana zary ərkimniñ jan düniesinde, tipti
qatyp-semip qalğan jan düniesinde de ömir boiy önip-örbitin adamgerşil
janaşyrlyqtyñ i̇eski ūitqysyn qozğap jiberdi. Bül zar ony ketip bara
jatqan jolynan qaityp oraltty. Ol batyp-öşpek bolğan tüneginen qaita
jaryqqa şyqty. Qylmys jasap tūryp, ony talaq i̇etti. Ol aqyryna deiin
tajal bolyp qalmady - bar bitirgeni osy ğana.
Sonda osyndai bolar-bolmaşy nərse üşin oğan bərin qaiyru kerek pe?
Oğan qaraqşylyq jasauğa paidalanar auany, künniñ nūryn, keñ jazirany,
kökmaisa alqap pen orman-toğaidy, jaqyndaryn qūldyqqa saluğa
paidalanar bostandyqty, töñiregine ölim sebuge arnar ömirdi qaiyru kerek
pe?
Al onymen məmilege keluge tyrysu, bül ör keudege senimmen eser i̇etuge
talpynu, oğan belgili bir şart boiynşa bas bostandyğyn ūsynu jəne
qandai da bir dūşpandyq əreketten tartynuğa kelisesiñ be dep sūrau
qandai qatelik bolar i̇edi? Mūndai əreket ony qalai dandaisytar i̇edi?
Mūndai əreketti ol qanşalyqty jiırkenişpen, tyjyrynyp qarsy alar
i̇edi? Bül siiäqty sūraqqa ol qandai şapalaqpen jauap berer i̇edi?
"Masqaralyq özderiñe, odan da meni öltiriñder!" dep qanşalyqty
kekesinmen tabalar i̇edi?
Joq, mūndai adamdy öltiruge, ne bosatyp jiberuge ğana bolatyn.
Al öltirse şe? Netken sūmdyq! Al bosatyp jiberse şe? Netken
jauapkerşilik!
Lantenakty qūtqaru - Vandeiämen, basy kesilmegen albastymen küresti
qaita bastau degen söz. Osy adam joğalysymen öşken ört jalyny əp-sətte
aqpa jūldyzdai jarq i̇etip, qaita örşimek. Ol josparyn jüzege
asyrmaiynşa, respublikany - monarhiiämen jəne Frantsiiäny - Angliiämen
qūlpy tasşa bastyrmaiynşa tynşymaidy. Lantenakty qūtqaru Frantsiiäny qūrbanğa şalu degen söz. Lantenaktyñ tiri qaluy - jazyqsyz
myñdağan i̇erkektiñ, əielder men bala-şağanyñ ölimi, ağaiyn-tuys
arasyndağy qyrğyn soğystyñ qaita bastaluy degen söz, būl ağylşyndardyñ jağağa tüsui, revoliutsiiänyñ keri ketui, qalalardyñ
talqandaluy, Bretannyñ qanğa būialuy, halyqtyñ japa şegui, qūzğynnyñ
uly şeñgeline olja tastau degen söz. Ony bosatyp jiberu - jolbarysty
i̇erkine jibergenmen birdei i̇emes pe?
Sonan soñ sūraq bastapqy qalpyna tağy qaityp keldi. Jə, jeter,
Lantenak jolbarys pa i̇eken?
Bəlkim, ol jolbarys bolğan da şyğar, al qazir şe?.. Govenniñ oiy bir
orynda şyr ainaldy.
Lantenak bar zūlymdyğyn osynau janqiiärlyq əreketimen aqtady. İendi
ol taza, pək.
Ol jūrt qūrmetine ie boldy.
Lantenak özin i̇elden i̇erek adam retinde tanytty.
İendigi kezek Govendiki. Mūndai örşil qylyqqa ol nemen jauap
qaitarmaq?
Qaitpek?
Söitip, oişa: "Men Lantenakty qūtqaramyn!" dep bekindi ol.
"Tamaşa! degen basqa bir dauys i̇estildi jürek tükpirinen. - Bar,
kömektes ağylşyndarğa. Dezertir bol. Jauğa baryp beril Lantenakty
qūtqaryp, Frantsiiäny sat!
Būl dauys ony titirkendirip jiberdi. "Sen i̇eşteñeni de şeşe almaisyñ,
qiiälşyl!" dedi ol iştei.
Iştei küres ony qarama-qarsy aqiqattar özara arpalysqan jerge, adam
sanasy jetken adamgerşilik, otan, otbasy siiäqty i̇eñ joğary üş qağida birbirine qyrği qabaqtana qaraityn jerge, tūiyqqa aparyp tiredi.
Goven señdei tolqydy. Bül nağyz azap i̇edi.
Aldynda tüpsiz i̇eki şyñyrau jatty. Ol Lantenakty qūrtuğa, ne
qūtqaruğa tiıs. Bir toqtamğa kelu qajet.
Boryş ony osy i̇eki şyñyraudyñ qaisysyna itermeledi sonda?
III. Komandirdiñ plaşy
Qoñyrau tün jarymyn, sonan soñ tañğy sağatty soqty. Goven oiyqtyñ
qasyna qalai kelip qalğanyn özi de baiqamady.
Ölimsiregen örtten töñirekke kömeski jaryq tarap jatyr.
Sönip bara jatqan jalynnyñ jyltyldağan səulesi mūnaranyñ syrt
jağyn orai qyratqa tüsip, qyrat birese tünekten şyğyp, birese qaita
tünekke batyp tūr. Birauyq qarañğylyqpen alma-kezektesken jyltyldağan
səule ainaladağy zattardyñ bərin oğaş zoraityp jiberdi de, qarauylda
tūrğan saqşylar alystan qaidağy bir aruaq siiäqtanady. Oiğa şomğan
Goven ot pen tütinniñ arpalysyna sülesoq qarai qalğan. Jaryq pen
qarañğylyqtyñ üzdiksiz almasuy da onyñ oiynda taitalasqan qaramaqarsy aqiqattardyñ almasuyna ūqsas bir i̇ersi səikestik bardai.
Kenet budaq-budaq tütin arasynan örtten ūşyp tüsken şoq qyrat
töbesin jap-jaryq i̇etip jiberdi de, Govenniñ köz aldynan jük arbanyñ
qyzğylt sūlbasy qylañ i̇etti. Ol anyqtap qarai bastady. Jük arbany
forma kigen üş būryşty bas kiımi bar salt attylar küzetip jür i̇eken. Bül
osydan birneşe sağat būryn, kün batarda Geşan i̇ekeui dürbimen körgen jük
arbağa ūqsap ketti. Üstinde bireuler küibeñdep jür, tüsirip jatsa kerek.
Olar arba üstinen anda-sanda metall dybys şyğaryp qūiatyn, tegi, auyr
nərse tüsirip jatyr. Būl jerden onyñ ne i̇ekenin anyqtap köru qiyn i̇edi.
Özi kespeltek ağaşqa ūqsaidy. İeki adam jəşikti jerge tüsirdi, onyñ
işinde, nobaiyna qarağanda, qandai da bir üş būryşty zat bar siiäqty.
Şoq öşti de, ainala qaitadan qarañğylyq jamyldy. Goven işinde ne
baryn bilgisi kelip, Əlgi jəşikke şūqşiiä ūzaq qarady.
Qolşamdar jağylyp, əldeqandai köleñkeler i̇erbeñdei bastady. Keikeide ağaş şapqan balta dausyna ūqsas bir dybys i̇estiledi. Bireu şalğy
qairap jatqandai, qaidağy bir metall dybys qūlaqqa şalynady.
Qoñyrau sağat i̇ekini soqty. Goven yqtiiärynan tys aqyryn, jüreksine
basyp, oiyqqa bettedi. Ol jaqyndağanda saqşy qarañğyda galunmen
tigilgen komandir plaşyn baiqap qalyp, izet berdi. Goven qarauyl bölmege
ainaldyrylğan mūnaranyñ tömengi zalyna kirdi. Töbede qolşam ilingen.
Şam bölmede saban üstine sūlai-sūlai ketken jəne beri derlik ūiyqtap
jatqan qarauylşylardyñ denesine sürinbeitindei ğana zalğa birkelki
jaryq tüsirip tūr i̇eken.
Komandir işke kirgende jerde jatqandardyñ keibireui, onyñ işinde
qarauyl bastyğy -ofitser de oryndarynan ūşyp tūrdy. Goven ofitserge
tas qamaudyñ i̇esigin nūsqap:
- Aşyñyz, - dedi.
Yrğaq keiin ysyryldy. Goven tas qamauğa kirip, artynan i̇esik tars
jabyldy.
Jetinşi kitap
FEODALİZM JƏNE REVOLİuTsİİa
I. Ata tek
Jer astyndağy qamaudyñ tas i̇edeninde qolşam janyp tūr; sol jerde
bir tostağan su men bir üzim nan. İedenge bir qūşaq saban töselgen.
İesik syqyrlai aşylğanda markiz torğa qamalğan haiuanşa kamera
işinde ərli-berli jür i̇eken.
Ol i̇esik syqyryna basyn köterdi. Ony men Govenniñ arasynda, i̇eden
üstinde tūrğan şamnan i̇ekeuiniñ de betine jaryq tüsti: markiz keñk-keñk
küldi:
- Səlemetsiz be, sudar? Köpten köre almai, qūmarym tarqamai jür i̇edi.
Menimen jüzdesuge iltipat bildiripsiz. Rahmet onyñyzğa. Sizben
əñgimelesuge öte quanyştymyn, əbden zerigip ketip i̇em. Dostaryñyz
uaqytty bosqa ötkizip jatyr. Adamnyñ jeke basyn kuəlandyru, əskeridala sottary jəne basqa rəsim bitkenniñ bəri - isti sözbūidağa saluşylyq
qana. Olardyñ ornynda bolsam, tura iske köşer i̇edim. Men mūnda öz
üiimdemin. Kiriñiz işke. Mynau oqiğalar jaiynda ne dei alasyz? İeren
nərse i̇emes pe? İerte, i̇erte, i̇ertede, korol men onyñ zaiyby - koroleva
bolypty. Korol - korol de, koroleva - Frantsiiä bolatyn. Söitip
jürgende koroldiñ basyn şauyp, korolevany Robesperge ūzatypty. Bül
myrza men būl bikeştiñ arasynan Gilotina deitin qyz düniege kelipti.
Meniñ, sirə, sol qyzben i̇erteñ tanysuyma tura keletin şyğar. Quanyşym
qoinyma syiar i̇emes. Bül jerde sizdi körip tūrğanyma da quanyştymyn.
Meni sol sūluğa didarlastyruğa kelgennen saumysyz? Əlde şeniñizdi
arttyryp, jendet i̇etip tağaiyndağan şyğar? Joq pa? İeger būl jai ğana
dostyqpen səlemdese kelgeniñiz bolsa -dən rizamyn. Siz, bəlkim, vikont
myrza, dvoriandardyñ kim i̇ekenin ūmytqan şyğarsyz. İendeşe, jaqsylap
qarap alyñyz - solardyñ biri aldyñyzda tür. Əri ol sizdi quana-quana atyp
tastar i̇edi. Aitqandai, siz neğyp tigiñizden tūrsyz? Raqym i̇etiñiz,
otyryñyz. Ras, i̇edende otyruğa tura kelmek, sebebi būl salonda kreslo
degen joq, biraq qoqysta tūratyn adamğa jerge de otyruğa bolady ğoi.
Men mūny sizge til tigizu üşin aityp otyrğan joqpyn: öitkeni sizder
halyq deitin nərseni biz qoqys dep ataimyz. Siz menen "Bostandyq!
Teñdik! Tuysqandyq!" dep aiğailauymdy talap i̇etpessiz dep ümittenemin.
Būl jer - üiimniñ i̇eski bölmesi: bir kezderi myrzalar mūnda mūjyqtardy
qamaityn, i̇endi mūjyqtar myrzalardy qamaityn bolypty. Osy
bylşyldyñ aty revoliutsiiä körinedi. Otyz alty sağattan soñ basymdy
almaq. Nesi bar, qarsylyğym joq. Əitse de siz temeki sauytyma kisi
jiberseñiz, bül sizdiñ tarapyñyzdan ibalyq bolar i̇edi, men ony joğaryda,
siz bala küniñizde tizemnen tüspei oinaityn bölmede ūmytyp ketippin...
Vikont, sizge mynany aitqym keledi: sizdiñ i̇esimiñiz - Goven jəne qanşama
tañdanarlyq
bolğanmen,
sizdiñ
qan
tamyryñyzda
da
meniñ
tamyrymdağydai asyl qan ağady. Bül qan meni abzal adam i̇etse, sizdi
jeksūryn i̇etipti. Būğan men kinəli i̇emespin dep menimen talasuyñyz mümkin.
Biraq bül meniñ de kinəm i̇emes. Sanasyz qylmyskerler de bolady. Bəri de
adamnyñ qandai auamen tynystaitynyna bailanysty. Qazirgidei zamanda
i̇eşkim de öz qylyğy üşin jauap bermeidi. Saiqal revoliutsiiä bərimizdi de
təlkek i̇etude jəne bizdiñ şekten şyqqan zūlymdarymyzdyñ bəri, şyn
məninde, nağyz aşyq auyzdar ğana. Sizden-aq bastalyq. Sizge qairan
qalmau mümkin i̇emes. Ziiäly otbasynan şyqqan, qoğamda biık dəreje
iemdenip, öziniñ asyl qanyn ūly is üşin töguge mümkindigi bola tūra, tap
osy Turg-Goven qamalynyñ vikonty, keleşekte zañdy gertsog atanu jəne
Frantsiiänyñ meri degen ataqty miras i̇etu qolynan keletin Bretan
mūrageri bola tūra, iağni jer betinde parasatty adamnyñ tiler nərsesin
tügel derlik iemdene otyryp, qazirgidei küige jetudi artyq köretin əri
jaulary zūlym dep qaraityn, al dostary aqymaq dep sanaityn jas jigitke
süisinbeu mümkin i̇emes. Aitpaqşy, abbat Simurden myrzağa sol i̇em aita
barğaisyz.
Markiz i̇eşteñeni böle-jarmai, jaqyn-jaranymen əñgimeleskendei
Govenge köñildi de şat jüzben qarap, qolyn qaltasyna salğan qalpy
jaidan-jai, baisaldy söilep tūr.
- Jasyrmaimyn - men sizdi öltirmek boldym; bül üşin qolymnan
kelgenniñ bərin istep baqtym. Sizge öz qolymmen üş dürkin zeñbirek attym.
Būl sypaiylyq i̇emes, mūny moiyndaimyn, biraq soğys kezinde dūşpannan
sypaiylyq saqtaudy kütu i̇ersilik bolar i̇edi ğoi. Al sizben biz soğysyp
jürgenbiz, jien myrza. Ainaladağynyñ bərin ört qūşyp, qan japty.
Koroldi öltirdi. Pa, şirkin, zaman bolğanyña!
Ol tağy ündemei qaldy da, sol sarynmen qaita söilep ketti:
- Oilap qarasañ, Volterdi* darğa asyp, Russony* galerağa aidasa,
mūnyñ biri de bolmas i̇edi. Öi, osy bir aqylgöi nemeler-ai, pəleniñ bar
basy solarda i̇emes pe? Avtorlarynyñ özin örteudiñ ornyna, şyğarmalaryn
örtepti. Bəriniñ sebebi - şyjbai-şatpaqşylar men ūiqas qualauşylar.
Men bolsam, bül qağaz şimailauşylardyñ bərine əkesin tanytar i̇edim! Biz
öz zamanymyzda sot qūryp, jazalai biletinbiz. Mine, tap osy bölmede
adamdardy parşalağan bolatyn: qabyrğada tipti doñğalaq izi de
saqtalypty. Biz qaljyñdy bilmeitinbiz. Joq, joq, şyjbaişatpaqşylardy atai körmeñiz. Volterler barda Marattar da bolady.
Qağaz şimailauşylar barda qanişerler de bola bermek. Siiä barda qara
daq ta bolmaq. Adam qolyna qalam ūstaudy ūmytpaiynşa, aqymaqtyq pen
sūmpaiylyq paryqsyz qatygezdikti tudyra bermek. Qylmysty tudyratyn kitap. Mūndai sandyraqty jūrt qaitip qana i̇ermek i̇etedi deseişi? Osynau
qūqylardyñ bərin bizge tüsindirip jatudyñ qajeti qanşa? Adam qūqyğy!
Halyq qūqyğy! Qiiäl, bos söz. Qūr sandyraq. Sizderdiñ jeksūryndaryñyz,
jarly-jaqybailaryñyz qūqyq dep jürgen nərse ne? Qūdai men patşany
öltiruşilik. Būl sūmpaiylyq i̇emei - nemene? Malğūndar!.. Siz üşin
reniştimin, qaiyrymdy taqsyr. Siz i̇ejelgi Bretan ruyna jatasyz; bizdiñ
sizben arğy atamyz bir. Ol - Goven de-Tuar. Siz, sudar, məñgürttigiñizge
bəldenesiz, meniñ atqosşymmen teñ boluğa məzsiz. Siz bala keziñizde-aq men
qart bolatynmyn: men mūrnyñyzdy sürtetinmin, qazir de sürte alamyn.
Boiyñyz öskenmen, oiyñyz öspepti: i̇eseie kele i̇ergejeilige ainalypsyz.
Sizben körispegeli jolymyz i̇eki airylypty: men namys jolymen, siz - oğan
qarama-qarsy jolmen ketipsiz... Mūnyñ bəri nemen tynaryn bilmeimin,
biraq sizdiñ dostaryñyz siiäqty myrzalardyñ - silimtik jeksūryndar
i̇ekenin bilemin!
Bəri tamaşa, azamat myrzalar! Frantsiiäda patşalyq qūryñdar,
qojaiyndyq i̇etiñder, bilep-tösteñder, Uialyp-qyzarmañdar, öz üileriñde
jürgendei seziniñder! Biraq dinniñ din bolyp qalaryn, korol ökimetiniñ
tarihymyzdyñ on bes ğasyryn qamtyp kelgen deregi ne isteseñder de
dəlel bolyp qalaryn jəne i̇eski frantsuz aqsüiektigi tipti basynan
airylğanda da, sizderden əldeqaida joğary bolyp qalaryn bilip
qoiyñyzdar.
Sizder
bərin
aipap-jaipap
qūrttyñyzdar,
qirattyñyzdar,
oirandadyñyzdar. Sizderge dvoriandyqtyñ qajeti joq. Nesi bar, sizderge
i̇endi ol bolmaidy da jəne sizder oğan əli zar bolyp, jas tögesizder.
Sizderde i̇endi seriler men batyrlar bolmaidy. Hoş, Frantsiiänyñ qairan
ūlylyğy!
Az-kem kidirip, ol tağy da mynany aitty:
- Koroldi öltire beriñder, dvoriandardy öltire beriñder, dinbasylaryn
öltire beriñder, i̇eski zañdardy, i̇eski dəstürlerdi, i̇eski minez-qūlyqtardy
jaipap joiyñdar, talqandañdar, tonañdar, aiaqqa taptañdar; taqtardy
töñkeriñder, altardy tabalañdar, qūdaidy alastañdar jəne oirany
şyqqan jerde oinaq salyñdar - i̇erikteriñ. Men bərin aittym. İendi meni
gilotinağa jöneltiñder. Vikont myrza, iılip, təjim i̇etem!
Ol tağy da:
- Men sizge köptegen küiinişti aqiqatty aityp saldym. Biraq neden
qorqaiyn? Men i̇endi ölikpin, - dedi.
- Siz i̇eriktisiz, - dedi Goven.
Ol markizdiñ qasyna baryp, üstindegi plaşyn şeşti de, Lantenaktyñ
iyğyna jauyp, közine küloparasyn basa kigizdi. Olardyñ boiy birdei i̇edi.
- Ne istep jatyrsyz? - dep sūrady markiz. Goven oğan jauap
qaiyrmastan:
- Poruçik, i̇esikti aşyñyz! - dep əmir i̇etti. İesik aşyldy:
- Soñymnan jauyp alğaisyz! - dep Goven tağy dauystady da, añ-tañ
bolğan markizdi bosağadan iterip jiberdi.
Mūnaranyñ qarauyl bölmege ainaldyrylğan tömengi zalynda,
oqyrmannyñ i̇esinde şyğar, jalğyz şamnan kömeski jaryq tüsip tūrğandy. Ūiyqtamai, ūiau jatqan soldattar osynau əlsiz jaryqta jamylğysy
bar galunmen tigilgen komandir plaşyn kigen sūñğaq boily adamnyñ
jandarynan i̇esikke qarai ötkenin kördi. Olar izet berdi de, anau i̇esikten
şyğyp, joq boldy.
Markiz zal işimen asyqpai ötip, oiyqtan asyla attady da, basyn
tastyñ qyryna birneşe ret soğyp alyp, aqyry mūnaradan şyqty. Saqşy
ony Goven i̇eken dep oilap, myltyğyn qarauylğa aldy.
Markiz i̇erkindikke şyğysymen aiaq astynan maida şalğyndy sezgende,
qarsy aldynan i̇eki jüz qadam jerde ormannyñ şeti men jazyqty körip,
onda, orman işinde, özin tasalar tün qarañğysy, bostandyq, ömir kütip
tūrğanyn tüsinip, kilt toqtady. Ol kenet abdyrap qalyp, qapylysta bir
qylyq jasap qoiğandai jəne dūrys istedim be osy, keiin qaitqanym dūrys
bolmas pa i̇eken dep oilanğan adamdai, birer minut qozğalmai, düdəmal
qalypta tūryp qaldy. Biraq biraz oilanyp, oñ qolyn kötere, sausağyn sart
i̇etkizdi de, "Nesi bar?" dep kübir i̇etip, ilgeri jürip ketti.
Tas qamaudyñ i̇esigi jabyldy. İesiktiñ ar jağynda Goven qaldy.
II. Əskeri sot
Simurden aldağy əskeri sottyñ məjilis orny i̇etip şabuyl aldynan
barrikada ornatylğan jəne keiinnen qarauyl bölmege ainaldyrylğan
mūnaranyñ tömengi zalyn tañdap aldy. Simurden bükil protsedurany
oñailatudy jaqtady, türmeden sotqa jəne sottan eşafotqa deiingi joldy
qysqartqysy keldi.
Tal tüste, sonyñ jarlyğyna səikes, sot məjilisi aşyldy. Qarağai
üstel üstinde januly i̇eki balauyz şam, üsteldiñ bir jağynda sabannan
toqylğan üş oryndyq, i̇ekinşi jağynda, oryndyqtardyñ qarsy aldynda
taburet tūr.
Üsteldiñ i̇eki şetinde biri prokurorğa, i̇ekinşisi hatşyğa degen i̇eki
taburet. Bül jerde prokurordyñ qyzmetin polk fureri* atqaruğa tiıs
boldy, al hatşy bolyp kapraldardyñ biri tağaiyndaldy.
Üstel üstinde i̇eki siiä sauyt, qyzyl sorğyştyñ taiaqşasy, mys mör,
işinde taza qağaz salynğan papka men birinde zañnan tys dep
jariiälanğandardyñ tizimi bar, i̇ekinşisinde Konventtiñ dekreti bar tasqa
basylğan beti aşyq jaiuly i̇eki plakat jatyr.
Ortañğy oryndyqtyñ art jağynda üş tüsti birneşe tu qoiylğan.
Törağağa arnalğan bül oryndyq tas qamauğa kiretin i̇esiktiñ tura
qarsysynda i̇edi. Onyñ i̇eki jağynda i̇eki jandarm tür. Kuəlar soldattar
bolatyn.
Ortañğy oryndyqta Simurden otyr: oñ jağynda - sottyñ ağa müşesi
kapitan Geşan, sol jağynda - sottyñ kişi müşesi, serjant Radub.
Simurden basyna üş tüsti kokardasy bar qalpaq kigen, janynda qylyş
jəne belbeuine qystyrğan i̇eki tapanşasy bar. Qylyş tilgen betiniñ qypqyzyl bolyp tūrğan tyrtyğy onyñ suyq jüzine yzğar şaşqandai.
Radub aqyry bolmağan soñ jarasyn bailauğa köndi. Basy aq oramalmen
tañylğan, syrtyna qan tañbasy jaiylyp şyqqan.
Sot məjilisi əli aşyla qoiğan joq. Üstel janynda sudialar aldynda
habarşy tür, ony kütip tūrğan attyñ mūnarağa kireberiste tUiağymen jer
tarpyğany i̇estiledi. Simurden habarlama jazyp otyr:
"Azamattar, Qoğamdy qūtqaru komitetiniñ müşeleri!
Lantenak qolğa tüsti jəne i̇erteñ jazalanyp öltirilmek".
Ol ai-künin belgilep, qolyn qoidy da, depeşany konvertke salyp,
şabarmanğa berdi. Ol üiden şyğa atyna minip, şaba jöneldi.
Sonda Simurden:
- Kamerany aşyñdar! - dep dauystai būiyrdy.
Jandarmdar ysyrmany əri iterip, i̇esikti aşty da, işine kirip joq
bolyp ketti.
Simurden basyn köterip, qolyn tösine aiqastyryp, i̇esikten köz
almastan:
- Tūtqyndy kirgiziñder! - dep sañq i̇etti. Tabaldyryqtan i̇eki jandarm
men ortalaryndağy tūtqyn körindi.
Simurden selk i̇etti:
- Goven! Senbisiñ? - dedi ol qapelimde ne aitarğa bilmei. Söitti de: Men aiypkerdi əkeludi talap i̇ettim ğoi, - dedi jalma-jan.
- Aiypker - men, - dedi Goven.
- Qalaişa? Lantenak şe?
- Lantenak bostandyqta jür.
- Qaşyp ketti me?
- Qaşyp ketti.
- İə, iə, tüsinikti, - dep kübirledi Simurden dausy dirildep. - Qamaldyñ
qojaiyny i̇emes pe, kirip-şyğatyn i̇esik-tesiktiñ bəri məlim ğoi oğan.
Zyndanda qūpiiä jol bar şyğar, sirə, ony ne ğyp oilamadym i̇eken!.. Ol,
ərine, özgeniñ kömeginsiz-aq qaşyp kete alatyn i̇edi ğoi.
- Oğan kömektesipti, - dedi Goven.
- Qaşyp ketuine kömektesip pe? Ol kim?
- Men.
- Sen be?
- Men.
- Ne dep sandyraqtap tūrsyñ?
- Men onyñ kamerasyna kirdim. Biz i̇ekeuden-i̇ekeu boldyq. Men oğan
plaşymdy kigizip, betine jamylğymdy japtym, söitip, meniñ ornyma ol
şyqty da, men kamerada qaldym. İendi, mine, aldyñyzda tūrmyn.
- Būlai i̇etuiñ mümkin i̇emes!
- Osylai i̇ettim.
- Mümkin i̇emes!
- Aitqanym aina-qatesiz.
- Lantenakty əkeliñder!
- Ol mūnda joq. Soldattar meniñ plaşymdy kigen ony körip, men dep
oilap, ötkizip jibergen. Əri ol kezde mezgil əli qarañğy bolatyn.
- Sen aljasqan şyğarsyñ!
- Şynym sol.
Ünsizdik ornai qaldy. Aqyry Simurden ər sözin əreñ-əreñ i̇ejiktei
aitty:
- İeger būl ras bolsa, sen... qylyğyña laiyq...
-... Ölim jazasyna kesilemin, - dep təmamdady onyñ sözin Goven.
Simurden öliktei bozaryp, jasyn tüsken adamdai melşiıp qatty da
qaldy. Tynysy tarylyp ketti. Mañdaiynan suyq ter būrq i̇etti. Ol dausyn
əzer bilep:
- Jandarmdar, aiypkerdi ornyna aparyñdar! - dedi. Goven taburetke
otyra ketti.
- Jandarmdar, qylyşty suyryñdar! - dep būiyrdy Simurden.
Əskeri sottarda bül aiypkerge ölim jazasy töngen jəitte aitylatyn
ədettegi rəsim i̇edi.
Jandarmdar qylyşyn qynabynan suyrdy.
- Aiypker, tūryñyz, - degende Simurdenniñ dausy qaitadan qatu da
baisaldy i̇estildi.
Ol oğan "sen" degen sözdi būdan bylai aitqan joq.
III. Dauys beru
Goven ornynan tūrdy. Simurden sūraq qūia bastady:
- Aty-jöniñiz kim?
- Goven.
- Atağyñyz qandai?
- Soltüstik jağalaudağy ekspeditsiiälyq otriadtyñ komandaşysymyn.
- Siz qaşyp ketken qylmyskerdiñ tuysysyz ba?
- Men onyñ jien nemeresimin.
- Sizge Konventtiñ dekreti məlim be?
- Sizdiñ üsteldiñ üstinde jatqan ba? İə, məlim.
- Būl dekret jöninde ne aita alasyz?
- Men ony öz qoltañbammen bekitip, sonda aitylğannyñ berin qatañ
oryndauğa būiryq bergenmin jəne tömengi jağynda meniñ aty-jönim
tūrğan qosymşa sözdi özim jazğanmyn.
- Öziñizge qorğauşy tañdap alyñyz.
- Men özimdi-özim qorğaimyn.
- Aita beriñiz.
Simurden qaitadan baisaldy qalpyna keldi, biraq būl baisaldylyqtan
tiri adamnyñ sabyrlylyğynan göri, jartastyñ melşigen tabandylyğy
sezilip tūrdy.
Goven oiyn jiystyrğandai, ün-tünsiz qaldy.
- Siz öziñizdi qorğap ne aitar i̇ediñiz? - dep sūrady odan Simurden.
Goven basyn köterip, i̇eşkimge qaramastan, söilei bastady:
- Gəp mynada. Men məseleniñ bir jağymen bolyp, i̇ekinşi jağyn
añdamai qalyppyn. Özim kuə bolğan meiirbandy qylyq qyruar qylmysty
közimnen tasalapty. Qart... ol qūtqarğan balalar... Osynyñ bəri jeke
basym men boryşymnyñ ortasyna kese-köldeneñ tūra qalypty. Men
janyp jatqan derevnialardy, typ-tipyl bolğan i̇eginjaidy, atylğan
əielderdi, qūrtylyp jatqan tūtqyndardy, közi joiylyp jatqan
jaralylardy ūmytyppyn; men Frantsiiäny ağylşyndarğa satyp
jibergenin i̇esten şyğaryp, otannyñ qanişerin bosatyp jiberdim. Men
kinəlimin. Men osyny aita tūryp, özime qarsy söilep tūrğandai körinuim
mümkin. Būl qate: men özimdi jaqtap söilep tūrmyn. Kinəli adam kinəsin
moiyndağanda qūtqaruğa tūrarlyq birden-bir nərseni - aryn qūtqarady.
- Öziñizdi qorğap aitaryñyzdyñ bəri osy ma? - dep sūrady Simurden.
- Men būğan qosa bastyq retinde ülgi körsetuge tiıs bolğanymdy ğana
aita alamyn, demek, siz de sudia retinde ülgi körsetuge tiıssiz.
- Qandai ülgi?
- Meni ölim jazasyna kesiñiz.
- Siz mūnyñ özi ədil jaza dep senesiz be?
- Ədil ğana i̇emes, qajet te.
- Otyryñyz.
Furer-prokuror türegelip, əueli būrynğy markiz de-Lantenakty
zañnan tys dap jariiälağan qaulyny, sonan soñ tūtqyn bülikşiniñ qaşyp
ketuine septesetin adamğa ölim jazasyn belgilegen Konventtiñ dekretin
oqydy. Ol dekret jazylğan tasqa basylğan plakattyñ astyndağy birneşe
jol jazudy da oqyp şyqty: onda, bül jazuda, joğaryda atalğan bülikşige
qoldau nemese jərdem körsetuge ölim jazasymen üreilendiru arqyly
tyiym salynğan bolatyn jəne onyñ astynda "Ekspeditsiiälyq otriadtyñ
komandaşysy Goven" degen qoltañba tūrğan.
Prokuror oqyp bolyp, ornyna otyrdy.
Simurden qolyn aiqastyryp, bylai dedi:
- Aiypker, mūqiiät tyñdañyz. Jinalğan jamağattan şulamaudy jəne
i̇eşqandai i̇eskertu jasamaudy ötinemin, zañğa jūrttyñ bəri qūrmetpen
qarauğa mindetti. Biz dauys beruge kirisemiz. Ükim jai köpşilik dauyspen
şyğarylmaq. Sudialardyñ ərqaisysy aiypkerdiñ közinşe öz pikirin
aitady, nege deseñiz, ədil sottyñ jasyrary joq. Ol biraz uaqyt ündemei
qaldy da:
- Söz ağa sudianiki. Kapitan Geşan, söileñiz, - dep qosa aitty.
Kapitan Geşan Simurdendi de, Govendi de baiqamai otyrğan sekildi. Ol
qarsy aldynda tüpsiz şyñyrau jatqandai dekret plakatqa qabağyn qars
tüie, üreili közimen qadala qalğan.
- Zañ tüsinikti, - dedi ol tüneriñki dauyspen. - Sudianyñ jaiyn adamnan
artyqşylyğy da bar, kemşiligi de bar: kemşiligi sol - onyñ jüregi joq
jəne boluğa tiıs i̇emes; artyqşylyğy sol - onyñ qolynda qanjar bar.
Hristos düniege kelgennen bastap tört jüz on törtinşi jyly rimdik
Manlii ūlyn özinen aldyn ala rūqsat sūramastan jeñiske jetkeni üşin
jazalap öltiripti. Tərtip būzğandyq osylaişa jazalaudy qajet i̇etken. Būl
jerde biz zañ būzuşylyqty körip otyrmyz, al zañ tərtipten de joğary.
Adamğa işi-bauyry i̇eljiregende aiypker otanyn qauipke bailapty.
Janaşyrlyq keide qylmys bolyp şyğady. Komandir Goven bülikşil
Lantenaktyñ qaşyp ketuine septesti. Goven kinəli. Men ölim jazasyn
jaqtap dauys beremin.
- Hatşy, jazyp qoiyñyz, - dedi Simurden.
Hatşy "Kapitan Geşan ölim jazasyn jaqtaidy" dep jazyp qoidy.
- Geşan, sizdiñ şeşimiñiz dūrys. Rahmet sizge, - dedi Goven.
- Söz kişi sudianiki, - dedi Simurden. - Serjant Radub, söileñiz.
Radub ornynan tūrdy da, aiypker jaqqa būrylyp, oğan izet jasady.
Sonan soñ dausyn kötere söilep ketti:
- Olai bolsa, meni de gilotinağa salyñdar, öitkeni qūdai atymen ant
i̇etemin, əueli qart istegendi, sonan soñ bizdiñ komandir istegendi isteu üşin
tym köp qūn töler i̇edim. Əlgi seksen jastağy qarttyñ qūitaqandai üş
nəresteni qūtqaru üşin örtke qoiyp ketkenin körgen kezde men: "Jaraisyñ,
qartym, sabaz i̇ekensiñ" dep i̇edim. Al komandir qarttyñ qarğys atqyr sūrqiiä
gilotinalaryñnan qūtyluyna jərdemdeskenin i̇estigende: "Būl üşin
komandirdi general şenine köteru kerek: ol - nağyz adam" dedim. Bizde
krest pen əulieler bolsa, men, qūdai atsyn, oğan əulie Liudoviktiñ kresin
berer i̇edim. Şynynda da, ne bop barady özi?! Goven komandir tort ai boiy
osynau rūialistik tobyrdy qoişa dürkiretip quyp keledi, əri qolyna
qylyşyn ūstai, basyn qauip-qaterge tige respublikany qorğap keledi,
rasynda, Dol tübindegi şaiqasty sonyñ arqasynda ğana ūttyq qoi,
mūndai iske əjeptəuir aqyl jūmsau kerek-tūğyn — al sender osyndai
asyl qazyna, osyndai komandir qolda tūrğanda odan qūtyluğa
tyrysasyñdar! Ony general i̇etudiñ ornyna, basyn kesip almaqsyñdar! Būl
degen i̇esuastyq qoi!.. Siz de aitsa aitqandaisyz, azamat Goven! Siz meniñ
komandirim bolmai, batalonymdağy kapral bolsañyz, sizge əlgide myqtap
bylşyldadyñyz der i̇edim. Qart balalardy qūtqaryp, jaqsy istedi; qartty
qūtqaryp siz de jaqsy istediñiz; al i̇eger jūrtty jaqsy qylyq üşin atypasa bastasa, qūrysyn de bəri! Būl arada birdeñege tüsinsem būiyrmasyn!..
Demek, balalar tirilei janyp ketse de, qarttyñ tyrp i̇etpeui jəne bizdiñ
komandir qarttyñ basyn şapqyzuy kerek i̇edi ğoi, ə? Joq, tüsinbeimin!
Odan da meni gilotinağa jiberiñder. Odan da osynysy dūrys...
Tüsinseñderşi, i̇eger balalar opat bolsa, Qyzyl Börik batalony masqarağa
ūşyraityn i̇edi ğoi. Sender osyny qalaisyñdar ma? Biz basymyzdy ne
üşin oqqa tiktik, oibai-au? Bizden komandirimizdi tartyp alyp,
gilotinağa jöneltuleri üşin be? Joq, būl sandyraq! Būlai bolmaidy. Biz
komandirimizdi jaqsy köremiz, bizge komandirimiz əbden kergi İendi ol bizge
būrynğydan da qymbat. Ony gilotinağa jiberu degen ne sūmdyq? Mūny
i̇estudiñ özi külki ğoi! Joq, joq, mūnan aulaq! Biz mūny qalamaimyz.
Tyñdai-tyñdai mezi boldym. Ne dep kökiseñder de i̇erikteriñ, biraq būl bolmaityn nərse!
Sony aitty da, Radub ornyna otyrdy. Jarasynyñ auzy aşylyp ketti.
Şüberek astynan būryn qūlağy bolğan jerden samaiyn boilai jipsip qan
ağa bastady.
Simurden Radubqa būryldy.
- Siz aiypkerdi aqtaudy jaqtap dauys beresiz be?
- Men onyñ şenin general i̇etip ösirudi jaqtap dauys beremin, - dep
jauap qatty Radub.
- Men sizden aiypkerdiñ aqtaluyn qalaisyz ba dep sūrap tūrmyn.
- Men ony respublikadağy birinşi adam i̇etudi qalaimyn!
- Serjant Radub, anyq jauap beriñiz: siz komandir Govenniñ aqtaluyn
qalaisyz ba? İə ma, joq pa?
- Men onyñ ornyna myna meniñ basymdy şabudy qalaimyn!
- Demek, siz aqtaudy jaqtaisyz ğoi, - dedi Simurden.
- Hatşy, jazyp qoiyñyz.
Hatşy "Serjant Radub aqtaudy jaqtaidy" dep jazdy.
Sonsoñ:
- Bir dauys ölim jazasyn jaqtaidy, bir dauys aqtaudy jaqtaidy.
Dauys i̇eki bölindi, -dedi.
Dauys beru kezegi Simurdenge keldi.
Ol türegelip, qalpağyn şeşti de, üstelge qoidy. Bozarğan beti
küreñdene tüsti.
İeger sot zalynda otyrğandardyñ bəri zirat işinde jatsa da, tynyştyq
mūnan beter meñireu bolmas i̇edi.
Simurden saltanatty, sabyrly, qatañ dauyspen ün qatty:
- Aiypker Goven, biz sizdiñ isiñizdi qaradyq. Əskeri sot respublikanyñ
atynan bir dauysqa qarsy i̇eki dauyspen...
- Ol oilanyp almaq bolğandai kidirip qaldy. Ol neden tolqydy i̇eken?
Ölim jazasyna kesken ükimnen be? Aqtaudan ba? Bəri demin işine tarta,
tyna qaldy... - sizdi ölim jazasyna kesedi -, dep baryp, Simurden sözin
təmamdady.
Onyñ quqyl tartqan jüzinen saltanat qūrğan boryş seziminiñ adam
aityp jetkisiz azaby aiqyn körindi. Biraq būl lyp i̇etpe körinis i̇edi, jalt
i̇etti de joq boldy. Simurdenniñ jüzi qaitadan tastai qatty.
Ol ornyna otyryp, qalpağyn kiıp jatyp:
- Goven, i̇erteñ siz kün şyğa jazağa tartylasyz, - dedi.
Goven ornynan tūryp, sotqa iıldi de:
- Azamat sottarğa rahmet aitamyn, - dedi.
- Aiypkerdi əketiñder, - dep būiyrdy Simurden.
Ol qolymen belgi berdi. Zyndan i̇esigi aşylyp, Govendi işke kirgizip
jiberdi de, soñynan tars jabyldy. Jandarmdar i̇esik aldynda jalañ
qylyşpen küzette tūryp qaldy.
Radub i̇esinen tanyp, i̇edenge sylq qūlady. Ony köterip əketti.
IV. Simurden sudiadan soñ Simurden ūstaz
Əskeri lager qūjynağan aranyñ Uiasyna ūqsas, əsirese, revoliutsiiä
zamanynda. Turg qamalyn alğan i̇erjürek respublikaşyl otriad soñğy
oqiğalar əbden şyrqyn būzyp jibergen ara Uiasyndai gu-gu i̇etedi.
Soldattar Lantenaktyñ qaşyp ketkenin i̇estip, otriad komandiri Govenge
renjuli i̇edi. Lantenak boluğa tiısti tas qamaudan Govendi alyp şyqqanda
sot zalynda otyrğandardy tyz i̇etpe sezim dir i̇etkizdi. Mūny ile-şala bükil
lager i̇estip bildi. Soldattar: "İendi Govendi sottap jatyr, biraq bül köz
būiauşylyq qana. Osyndai būrynğylardyñ bərine, onyñ üstine poptarğa
senuge bola ma, təiiri? Biz jaña ğana būrynğy vikonttyñ markizdi
qaşyryp jibergenin kördik. İendi biz dinbasynyñ vikontty aqtaitynyn da
köremiz", -desti. Al ükimdi i̇estigende basqa saryndağy ösek-aiañ bastaldy.
"Joq būlary tym üstirttik! Bizdiñ bastyqty, bizdiñ i̇erjürek jas
komandirdi, batyrdy jazalau degen ne sūmdyq? Onyñ vikont i̇ekeni ras,
biraq ol respublikaşyl ğoi. Demek, onyñ siñirgen i̇eñbegi soğūrlym zor
i̇emes pe? Qalaişa! Pontorsondy, Vildeni, Pon-o-Bony azat i̇etuşini, Dol
tübindegi jeñimpazdy, Turgti jaña ğana alğan adamdy, bizdi jeñisten
jeñiske bastağan, respublikanyñ Vandeiädagy semserine ainalyp otyrğan
adamdy Simurden degen bireu ölimge kespekşi! Ne üşin? Üş balany
qūtqarğan qartty qūtqaryp jibergeni üşin! Pop soldatty öltirmek!..
Jetispegeni osy i̇edi!
Ükimge riza bolmağan jeñimpaz lager osylaişa aşyndy. Simurden
barşanyñ aşu-yzasy kernegen tūnjyrañqy ortada auyr jağdaida qaldy.
Bəri de Simurdenge bailanysty. Ol əskeri sot retinde istegenin azamattyq
delegat retinde şegere alatyn. Ol bir özi ğana keşirim bere alatyn. Ol
barşa bilikke ne: sonyñ bir ğana işaraty boiynşa Goven bostandyq ala
alady. Ol ölim men ömirdiñ əmirşisi boldy: öitkeni ol gilotinanyñ
qojaiyny-tūğyn. Osy qasiret buğan sətte onyñ əmiri aspandap tūrğan.
Tek tañdy kütu ğana qaldy.
Tün de kelip jetti.
V. Abaqtyda
Sot zaly tağy da qarauyl bölmege ainaldyryldy. Küzet osynyñ
qarsañyndağydai tağy küşeitildi. Tas qamauğa kiretin i̇esikti
būrynğysynşa i̇eki jandarm küzetip tūrdy.
Tün ortasy taianğanda qolyna şam ūstağan bireu zaldan ötip, aty-jönin
atady da, zyndandy aşuğa būiyrdy. Bül Simurden bolatyn. Ol kamerağa
kirip, i̇esikti şala-şarpy aşyq qaldyrdy.
Kamera işi qarañğy əri tym-tyrys. Simurden tabaldyryqtan attap,
qolşamdy i̇edenge qoidy da, toqtai qaldy. Qara köleñke jerde ūiyqtap
jatqan adamnyñ birkelki dem alğany i̇estilip tür. Simurden osy sabyrly,
alañsyz dybysqa qūlaq tosyp, əldeneni oilağandai boldy.
Goven kamera tükpirinde saban üstinde qatty ūiyqtap jatyr i̇eken.
Simurden dybys şyğarmauğa tyrysyp, onyñ qasyna jaqyndady da,
jüzine üñilip ūzaq qarady. Ūiyqtap jatqan böbegin qyzyqtağan ananyñ
jüzi de mūnan meiirimdirek bolmas. Simurdenniñ janarynan öz qalauynan
beter uytty sezim añğarylyp tūr. Ol būrynğy ədetinşe jūdyryğymen
közin basyp, bir sot tapjylmai tūryp qaldy. Sonan soñ jürelep otyryp,
i̇eppen ūiyqtap jatqan adamnyñ qolyn alyp, i̇ernine taqady.
Goven qimyldap ketip, ūiqydan qapylysta ūianğan adamnyñ ədetinşe
tañyrqağan jüzben kezin şaidai aşty. Qolşamnan kamera işine əlsiz
jaryq tüsip tūrğan. Goven Simurdendi birden tanydy.
- Ə, būl siz be i̇ediñiz, ūstazym! Bir sət kidirip baryp:
- Jaña ğana tüsimde ajal qolymdy süiip jatqandai körinip i̇edi, - dep
qosa aitty.
Simurdenniñ aqyl-sanasyn aluan türli sezim şarpyp, tebirenip ketti.
Mūndai oi tasqynynyñ biık bolatyny jəne sarqyrai tögiletini sonşa,
adam janyn kernep, tūnşyqtyryp tastardai. Biraq sezim lyq kernegen
Simurdenniñ jüreginen i̇eşqandai da sybys şyqpady. Ol tek qana:
- Goven! - dep ülgerdi.
Olar bir-birine qarady. Simurdenniñ közinde suyq ūşqyn jainap
tūrğan: mūndai suyq ūşqynnan köz jasy keuip ketetin. Goven müləiim
türde jymidy. Ol şyntağymen köterile tüsip, söilei bastady:
- Men betiñizdegi mynau tyrtyqqa öne boiy qarai beremin, qadirmen
ūstazym, - būl sizge meniñ kesirimnen daryğan qylyştyñ izi ğoi. Əri... siz
küni keşe ğana menimen birge, qasymda şaiqasyp jür i̇ediñiz: men üşin,
meni qorğaştap, siz alys-jūlystyñ qainağan ortasyna qoiyp kettiñiz.
Şapağatty jaryqtyq sizdi meniñ besigim basyna əkelmegende men kim bolar
i̇edim? Men tünekte jürer i̇edim. İeger tūla boiymda boryş sezim bar bolsa,
bül üşin sizge qaryzdarmyn. Men matauly küide jaryqqa keldim. Nege
deseñiz, i̇eskiniñ sarqynşağy da - sol kədimgi tūzaq qoi. Siz menen sol
tūzaqty şeştiñiz, siz mağan i̇erkin ösip-jetiluime mümkindik berdiñiz jəne
jansyz quyrşaq siiäqty nərseden qarapaiym, tiri böbek i̇ettiñiz. Men siz
bolmasañyz, i̇ergejeili bolyp ösetin i̇edim. Sizdiñ arqañyzda ömir sürip
jürmin. Men myrza ğana i̇edim, - siz menen azamat baulyp şyğardyñyz. İeger
siz meni oilai alatyn adam i̇etip tərbielemegende azamat bolyp qana
qalatyn i̇edim. Siz mağan aqiqatqa, jaryqqa bastaityn jol nūsqadyñyz...
Ua, qymbatty ūstazym! Rahmet, sizge, myñ da bir rahmet! Siz meni adam
i̇ettiñiz.
Simurden onyñ qasyna sabanğa otyryp jatyp:
- Men senimen birge keşki tamaq işuge keldim, - dedi. Goven qara nannyñ
qabyğyn qaq böldi de, oğan bir jartysyn berip, sonan soñ bir qūty su
ūsyndy.
- Əueli sen iş, - dedi Simurden.
Goven bir ūrttady da, qūtyny oğan berdi. Goven bir ğana simirse,
Simurden qūmarta, ūzaq simirdi.
Jalpy būl keşki tamaq üstinde Goven tamaq jedi de, Simurden işumen
boldy, būl alğaşqysynyñ jan düniesiniñ saiabyr-sabyrlylyğy men
i̇ekinşisiniñ tolqyp-tebirenip otyrğanynyñ aiqyn nyşany i̇edi. Kamera
üstinde ürei şaqyrarlyq tynyştyq ornai qalğan. Ūstazy men şəkirtiniñ
arasynda əñgime bastaldy.
Goven mynany aitty:
- Ūly oqiğalar daiyndalyp jatyr. Revoliutsiiänyñ qazirgi sətte jasap
jatqany keleşekte, būlyñğyr mūnar işinde. Köz aldyndağy jūmystyñ
astarynda janardan tys jūmys jatyr: birinşisin i̇ekinşisi tasalaidy.
Bizdiñ körip otyrğanymyz - qatygezdik, körmei otyrğanymyz - tamaşa
dünie. Qazir men ne bolatynyn ap-aiqyn körip otyrmyn. Mūnyñ özi
qandai i̇ersi əri qandai jaqsy deseñizşi!.. Ötken şaqtyñ bizge ösiet i̇etken
tağylymy zaia ketken joq: ol ədetten tys osynau toqsan üşinşi jyldy
tudyrdy.
- Naqtyraq aitsañ i̇etti pikiriñdi, - dedi Simurden.
- Raqym i̇etiñiz, i̇endeşe. Siz jalpyğa birdei əskeri mindettilikti,
barşağa mindetti əskeri paryzdy qalaisyz. Biraq kimmen soğysu kerek?
Basqa adamdarmen be? Al men əskeri qyzmetti tipti de moiyndamaimyn:
men soğysty qalamaimyn, beibitşilikti tileimin. Siz memlekettiñ
kedeilerge kömek körsetuin qalaisyz, al men kedeiliktiñ mülde bolmauyn
tileimin. Siz tabysqa sai salyqtyñ boluyn qalaisyz, al men i̇eşqandai
salyqty tilemeimin. Men qoğamdyq şyğynnyñ i̇eñ qarapaiym ülgilerge
saiuyn jəne qoğamdyq tabystyñ basy artyq molşylyğymen öteluin
tileimin.
- Mūny qalai isteu kerek?
- Bylai. İeñ aldymen aramtamaqtyq ataulyny: dinbasynyñ
aramtamaqtyğyn, sudianyñ aramtamaqtyğyn, soldattyñ aramtamaqtyğyn
qūrtyñyz. Sonan soñ bailyğyñyzdy paidalanuğa tyrysyñyz. Siz
tyñaitqyşty qoqys şūñqyryna laqtyrasyz, ony borozdağa tastañyz.
Frantsiiäda jerdiñ törtten üşi bos jatyr - bükil jerdi jyrtyñyz, basy
artyq jaiylymdy qūrtyñyz, qoğamdyq jerdi barşağa tepe-teñ bölip
beriñiz. Ər qyzmetkerdiñ jer uçastogy bolsyn, sonda ər uçastokta
qyzmetker bolsyn. Sol kezde i̇eldiñ jalpy önimi jüz i̇ese artady. Qazirgi
kezde Frantsiiäda şarua i̇etti jylyna tört künde jeidi, al jerdi dūrys
öñdep baptasa, Frantsiiä üş jüz million adamdy - bükil İeuropany asyrai
alady. Quatty odaqtas - tabiğatty paidalanyñyz, siz ony mensinbeisiz.
Jeldiñ ərbir lüpilin, ərbir sarqyramany, barlyq magnittik toqtardy
öziñizge qyzmet i̇etkiziñiz. Jer şary sudyñ, maidyñ, ottyñ sarqylmas qory
- jinaqtauly asa bai jülgelerdiñ jer astyndağy jüiesimen i̇ersiliqarsyly tilgilenip jatyr. Osy jülgelerdi qazyñyz, sonda siz
būrqaqtaryñyz üşin - su, şamdaryñyz üşin - mai, oşaqtaryñyz üşin - ot
alasyz. Al teñiz tolqynynyñ ağyny şe? Al teñiz suynyñ qaituy men
şarpuy şe? Mūhit degenimiz ne? Zaia ketip jatqan ğalamat küş. Jerdiñ
mūhitty paidalanbauy netken aqymaqtyq?
- Sen tağy da qiiälğa berilip kettiñ.
- Atai körmeñiz. Men şyndyqtan aulaqtamaimyn. Sony aitty da Goven
az-kem kidirip, mynany qosyp qoidy: - Al əiel şe? Sizder əieldi nege
ainaldyryp jiberdiñizder?
Simurden jauap berdi:
- Kimge ainaluy tiıs bolsa, soğan: i̇erkektiñ qyzmetşisine.
- İə, bir ğana şartpen: i̇erkek te əieldiñ qyzmetşisi boluğa tiıs.
- Sen sandyraqtap kettiñ ğoi! - dep qaldy Simurden. - İerkek əieldiñ
qyzmetşisi degen ne tağy? Būl - i̇eşqaşan bolmaityn nərse. İerkek - əmirşi.
Men bir ğana öktemşil bilikti -i̇erkektiñ üi işindegi biligin moiyndaimyn.
İerkek oz üiinde - patşa.
- İə, biraq bir şart boiynşa: əiel de öz üiinde padişa boluğa tiıs.
- Basqaşa aitqanda, seniñ i̇erkek pen əiel üşin tileitiniñ...
- Teñdik.
- Teñdik deisiñ be? Aqylyñnan aljasqanbysyñ! Mülde i̇eki türli jan...
- Men tepe-teñdikti i̇emes, teñdikti aittym.
Tağy da ünsizdik tudy - bir-birine jasyl atyp jatqan i̇eki aqyl-oidyñ
jekpe-jeginde bitim tudy. Ünsizdikti Simurden būzdy:
- Al bala şe? Sen balany kimge əpermeksiñ?
- İeñ aldymen onyñ ūryğyn şaşqan əkesine, sonan soñ ony jaryqqa
əkelgen şeşesine, sonan soñ ony tərbielegen ūstazyna, sonan soñ tuypösken qalasyna, sonan soñ onyñ ruhani şeşesi - Otanyna, sonan soñ arğy
tegi - adamzatqa.
Goven birer minuttai oilanyp qaldy da, əñgimesin qaitadan soza tüsti:
- Meniñ ūranym - ərdaiym alğa jüru! Bizdiñ nazarymyz ərdaiym tañ
şapağyna, ömir tuyp kele jatqan jaqqa, rauanğa bağyttaluğa tiıs. Ğūmyry
ötken nərse qūlağanda, ömirge i̇endi aiaq basyp kele jatqan nərsege: "Jasai
ber!" deidi.
Goven səuegeişe yntyzarlyqpen söiledi. Simurden tyñdap otyr. Olar
oryn auysqandai i̇edi: i̇endi şəkirtin ūstazy i̇emes, ūstazyn şəkirti üirete
bastağandai.
- Sen tym şapşañsyñ, - dep kübirledi Simurden.
- Ne isteu kerek? Nege deseñiz, uaqytym az qaldy da, - dep jauap
qaitardy Goven külimsirei. - Mine, solai, qadirli ūstazym, i̇ekeumizdiñ
közqarasymyzdağy aiyrmaşylyq osynda jatyr. Siz barşağa mindetti
kazarmany armandaisyz, al men mektepti armandaimyn. Siz soldat adamdy,
al men azamat adamdy tərbielegimiz keledi. Siz onyñ qaharly boluyn, al
men odan pikir tüie alatyn adam jasaudy tileimin. Siz semser
respublikasyn jasaisyz, al meniñ jasaitynym... al men jasar i̇edim, - dep
tüzetti ol özin, - aqyl-oi respublikasyn.
Simurden qabağyn tüsirip jiberdi de, közin kötermesten:
- Al əzirge - sen ne tileisiñ? - dep sūrady.
- Qazirgi bar nərseni.
- Demek, sen qazirgi sətti aqtaisyñ ğoi?
- İə.
- Nege?
- Öitkeni būl – dauyl. Dauyl ne isteitinin ərqaşan biledi. Naizağai
örtegen bir i̇emenniñ ornyna naizağaily nöserge qanğan qanşama orman
ösip-jetiledi deseñizşi! Örkenietke oba jūqqan i̇edi - revoliutsiiä zalaldy
qūrtty. Bəlkim, zalaldy nərsemen birge keide jaqsy nərse de qūryp
jatqan şyğar. Biraq basqaşa boluy mümkin be? Öitkeni osynşama
tübegeili tazalyq jūmysyn atqaru qajet qoi! Zalaldyñ qorqynyşymen
salystyrğanda revoliutsiiänyñ qahary degen ne? Əri qūbylnama barda
dauyldan qorqatyndai mağan ne bolypty! Tūla boiymda ar-ūjdanym bar
kezde qaharly oqiğalardan qorqyp nem bar?
İekeui tağy ündemei qaldy.
- Sen adam qoğamy tabiğattan əri örleuge tiıs deisiñ, - dedi aqyr
soñynda Simurden. - Al men: būğan qol jetpeidi, bül arman ğana deimin.
- Joq, būl - maqsat. Adam qoğamy bolaiyq. Tabiğattan əri örleiik.
Mağan aranyñ Uiasyna jetispeitin, qūmyrsqanyñ ileuine jetispeitin
nərseniñ bəri qajet: mağan öner, poeziiä, səulet i̇eskertkişteri, kemeñgerler,
batyrlar qajet. Adamnyñ ömirdegi nysanasy tūrmys tauqymetin məñgibaqi tarta bermeu. Joq, joq, joq! Būdan bylai qūqyqsyz jandardyñ da,
qūldardyñ da, katorgaşylardyñ da keregi joq, tūl qalğandardyñ keregi
joq! Men ruhtyñ bostandyğyn, jürektiñ teñdigin, adamdardyñ
tuysqandyğyn tileimin. İezgi atauly qūrysyn! Adam şynjyr süiretu üşin
i̇emes, qanatyn keñ jaiyp, jer betinde qalyqtai ūşu üşin jaralğan. Jer
bauyrlap jürgen adamnyñ būdan bylai keregi joq.
Ol ündemei qaldy. Közi jainap ketti. İerni dybyssyz jybyrlağandai.
İesik şala jabuly küii tūra berdi. Zyndanğa syrttan neşe türli dybys
i̇estilip tūr. Alystan şyqqandai kerneidiñ üni əzer kelip jetti: sirə, tañ
şapağy oinasa kerek. Myltyq düminiñ jerge qoiylğan düsiri i̇estiledi: tegi,
küzetşiler auysyp jatsa kerek. Sonan soñ qarañğyda dybystyñ bağytyna
qarağanda, mūnaradan birşama taiau mañda qandai da bir taqtai nemese
börene tasyp jatqandai jüris-tūrys bastalyp, balğa soğylyp jatqandai
küñgir, auyq-auyq soqqy üni i̇estildi.
Öliktei qūp-qu bolyp ketken Simurden osy dybystarğa qūlaq türe
otyrdy. Goven ony i̇estigen joq. Ol barğan saiyn öz oiyna berile tüsti.
Onyñ miynda tuyndap jatqan jarqyn qiiäldarğa berilgeni sondai, tipti
dem almai qalğan tərizdi. Tətti diril ön boiyn bilep alğan. Janaryndağy
tañ nūry jainai tüskendei.
Osylaişa i̇edəuir uaqyt ötti. Simurden:
- Neni oilap otyrsyñ? - dep sūrady odan.
- Bolaşaqty, - dep jauap berdi Goven, söitti de, oiyna tağy şomdy.
Simurden saban tösekten türegeldi: Goven mūny añğarğan joq.
Simurden jas jigitten mūñdy, meiirimge toly közin almastan, aqyryndai
i̇esikke şeginip, şyğyp ketti. İesik qaitadan jabyldy.
VI. Kün şyğyp kele jatqanda
Kökjiek nūrlana bastady. Kündizgi jaryqpen bir mezgilde Turg
qamalynyñ qarsy aldynda, qyratta, Fujer ormanynyñ üstinde, mūnda
būryn-sondy jūrt körmegen, i̇ep-i̇ersi, sereigen, köktegi qūs i̇ekeş qūsqa da
beitanys bir zat paida boldy.
Ol bir tünde paida boldy.
Būl zatqa alğaş qarağanda onyñ mūnda basy artyq degen oi oralatyn.
Gül şaşqan tal būtağy arasynda tūrğan ol közge şyqqan süieldei i̇edi.
Onyñ mūnda ne keregi bar degen sūraq i̇eriksiz tuatyn, sodan soñ adamnyñ
qūiqa tamyry şymyrlap jüre beretin. Bül juan tört diñgegi bar səki
siiäqty birdeñe-tūğyn. Səkiniñ bir şetinde joğary jağy ağaş ien
jalğastyrylğan basqa i̇eki diñgek tiginen bekitilgen: ol ağaşqa tañerteñgi
aspannyñ kögildir aiasynda qap-qara bolyp köringen üşbūryş ilingen.
Səkiniñ i̇ekinşi şetinen saty tüsedi. Tömende, i̇eki diñgektiñ aralyğynda,
üşbūryştyñ astynda, jeke-jeke i̇eki jartydan tūratyn rama siiäqty
birdeñeni ajyratuğa bolady; būl rama siiäqty zat ərli-berli ajyrai
alatyn, al qosylğan kezde diametrinde adam moinynyñ ortaşa mölşerine
para-par döñgelek tesik qaldyratyn. Temir üşbūryştan basqa bölikterdiñ
bəri ağaştan jasalğan.
Būl jeksūryn qūrylys - gilotina bolatyn.
Onyñ qarama-qarsysynda, birneşe qadam jerde i̇ekinşi bir tajal —
Turg mūnarasy tūr. Tas tajal ağaş tajaldy jekpe-jekke şaqyrğandai.
Turg qamaly ötken şaqtyñ - Parijde Bastiliiä, Londonda Taer, al
Rimde Kieli Perişteniñ qamaly dep atalatyn qasiretti mūnarasy bolatyn.
Turgte on bes ğasyr - orta ğasyrlar tügeldei: vassaldyq,
basybailylyq feodalizm şoğyrlanğan. Gilotinada bir ğana toqsan
üşinşi jyl körinis tapqan. Əri osy on i̇eki ai on bes ğasyrdy teñgerip tür.
Bül - qaiğyly şeneme. Bir jağynan - boryş, i̇ekinşi jağynan - tölem.
Bir jağynan -şytyrman: pomeşik pen basybaily şarua, zañdardyñ, ədetğüryppen astarlasyp jatqan zañdardyñ alaqūla kodeksi, dinbasynyñ
sudiamen odağy, adamnyñ aiaq-qolyn matap tastaityn qyruar şylbyr,
memlekettik qazyna, tūz salyğy, jan basyna alym-salyq, şegerilmes
mülik, airyqşa qūqyq, i̇eskiliktiñ sarqynşağy, fanatizm, koroldiñ
keñşiligi, skipetr, taq, ozbyrlyq. İekinşi jağynan - gilotinanyñ
pyşağy. Bir jağynan - tūzaq, i̇ekinşi jağynan - balta.
Turg mūnarasy ūzaq uaqyt boiy qainağan smola, şyjğyrğan mai men
qorytylğan qorğasyn qūiylğan atys Uialarymen, adamnyñ süiegi töselip
jatqan jer astyndağy tas qamauymen, adamdardy parşalağan
zyndanymen, bükil sūsty tragediiäsymen abai qoqañdanyp osynau şol
dalada japadan-jalğyz soraiyp tūrdy. Onyñ sūsty tūlğasy osynau orman
üstinde zoraiyp körinetin; ol orman saiasynyñ zūlmat tynyştyğynda on
bes ğasyrdy bastan keşti. Bül jerde ol birden-bir küş, jūrt tabynar
birden-bir zat, birden-bir ürei bolatyn. Ol varvarlyqtyñ asqan ülgisi bola
otyryp, şeksiz-şetsiz bilik qūryp keldi. Kenet onyñ aldynan jəne oğan
qarama-qarsy dəl özindei qorqynyşty birdeñe - gilotina paida bola
ketti.
Turg mūnarasy gilotinağa zer sala qarağandai i̇edi. Ol "Mūnyñ özi
nemene?" dep öz-özinen sūrap tūrğandai. Gilotina qūddy jer astynan
şyğa kelgen siiäqty.
Ol şynynda da jer astynan şyqqan bolatyn. Būl sūsty ağaş
qasiretti jerde düniege keldi. Mañdai teri men köz jasy suarğan qanğa
bökken jerden, aiqyş-ūiqyş or qazylyp, üñgir men tosqauyl qaptap
jatqan jerden, osynşama öliktiñ süiegi qurap, şirip jatqan tiraniiänyñ
neşe aluan qūrbandarynyñ, osynşama zūlymdyqtyñ, keleşektiñ
osynşama uly dəniniñ kömilgen jerinen - osy jerden tağdyr qosqan küni
beitanys-kekşil, jalañdağan pyşağy bar qatygez maşina şyğa keldi de,
toqsan üşinşi jyl i̇eski düniege: "Mine, men de jettim" dedi.
Gilotinanyñ i̇eski qamalğa: "Men - seniñ qyzyñmyn" deuge qaqy bar
i̇edi. Sonda i̇eski qamal özin qyzynyñ öltirgenin sezindi.
Aspan tap osy jazğy tañdağydai būryn-soñdy meiirlene şuaq tökken
i̇emes, arailai atyp kele jatqan tañ osynşama hoş, jūpar iıs şaşqan
i̇emes. Samal jel tal kögin jelbiretip tūr: tañsəridegi tūmannyñ soñğy
silemi şalğyn üstimen aqyryn jyljyp barady; jylğanyñ nərli ylğaly
boiyna tarağan Fujer ormany tañ atarda fimiam toly zerendei buy
būrqyrap jatty. Kögildir aspan, alaşabyr būlt, möldir aidyn, alqoñyr
tüsten jaqūt tüsine deiin qūbylyp tūrğan, aluan reñktegi jasyl jelek,
bir-birimen qūşaqtasa aimalasqan şoq ağaştar, kök maisa şöp, keñ jazyq,
tereñ sailar - osynyñ bəri tazalyq pen pəktik nyşanyn öz boiyna
darytqandai: tabiğat osynysymen adamğa: "Üiren menen" dep tūrğandai.
Əri osynau tañğajaiyp körinistiñ qaq ortasynda adam ğana öziniñ bükil
arsyzdyğyn jūrt közine jaiyp salyp tūrğandai: osynau i̇eren sūlulyqtyñ
i̇en ortasynda bir-birine qarama-qarsy qamal men eşafot, soğys pen azap,
qanqūily ğasyrlardyñ tuyndysy men qanqūily səttiñ tuyndysy - ötken
şaqtyñ tüngi japalağy men bolaşaqtyñ jarqanaty tür. Əri osynau gül
jainağan, hoş iısti, meiirimge toly, tamaşa tabiğattyñ aldynda jomart
kün, zeñgir aspan mūnara men gilotinağa da altyn rauan tögip, jūrtqa:
"Qarañdarşy, men ne istep tūrmyn, al sender ne istep jatyrsyñdar?"
degendei.
Bül körinistiñ öz körermenderi bar. Ekspeditsiiälyq otriadtyñ tort myñ
soldaty qyrat üstinde qamalğa qarama-qarsy jauyngerlik tərtippen sapqa
tūrğyzyldy. Olar "İe" ərpi siiäqty birdeñe qūrap, gilotinany üş jaqtan
qorşap tūrdy. İeñ ūzyn, ortañğy qatardyñ ortasyna ornalasqan
artilleriiä batareiäsy osy "İe"-niñ beldik syzyqşasy bolatyn Gilotina
tiri qalau tərizdi osy jauyngerlik sappen qorşalğan: i̇eki şeti or üstindegi
jiekke deiin sozylyp jatqan bül tiri qalaudyñ törtinşi, aşyq jağy or
jiegimen şektelip, qamalğa qarap tür. Bos keñistikte, osynau ūzyn tört
būryştyñ ortasynda eşafot soraiady. Kün köterilgen saiyn
gilotinadan şöpke tüsken köleñke qysqara berdi, qysqara berdi.
Zeñbirekterdiñ janynda jağuly bilte ūstağan artillerister tūr.
Mūnara diñgegine sudialar məjilis üstel jəne arqalyğyna üş tüsti tu
bekitilgen oryndyqtar aparyldy. Kün Turgtiñ arğy jağynan şyğyp kele
jatty jəne aşyq aspanda üidiñ i̇eñgezerdei tūrpaty qara daq bolyp
körinedi, al mūnaranyñ diñgeginde - tulardyñ saiasynda tūrğan sudianyñ
oryndyğy, oryndyqta qolyn qusyryp bir adam tapjylmai otyr.
Bül Simurden i̇edi. Bəri ün-tünsiz. Soldattar myltyqtaryn aiağyna
süiep, qabaqtary salyñqy tūr. Olar bir-biriniñ şyntağyna tiıp tūrsa da,
əñgimelesken joq. Olar osynau sūmdyq soğysty, özderi qatysqan qyruar
şaiqasty, özderi qasqaia qarsy jürgen būryştan atylğan oqty, alynğan
qamaldardy, özderi ūtyp şyqqan ūrystardy, jeñisterdi i̇eske aldy jəne
olarğa osy dañq tügeldei masqaralyqqa ainalyp bara jatqandai körindi.
Zildei auyr kütu sezimi barşanyñ jüregin i̇ezgilep jatqandai. Jendettiñ
gilotinanyñ səkisi üstinde ərli-berli jürgeni körinip tūr. Jarqyrap atyp
kele jatqan tañ kökjiekke nūryn şaşty.
Kezdememen tañyp tastalğan barabannyñ düñgirlegen dausy i̇estildi.
Bül azaly ün jaqyndai tüsti. Soldattardyñ qatary qaq airyldy:
protsessiiä jūrttyñ qaumalağan ortasyna i̇enip, eşafotqa bettedi.
Əueli qara barabandar körindi, soñynda myltyqtaryn tömen ūstap,
grenaderler rotasy kele jatty, sonan soñ aiypker körindi.
Jandarmdardyñ i̇ekinşi vzvody şerudiñ i̇eñ soñynda.
Goven bos kele jatyr: qolynda da, aiağynda da kisen joq. Üstinde
joryq kezinde kietin formasy, janynda sapysy.
Jüzine quanyşty oi ūşqyn şaşyp tūrğandai; būl oi ol Simurdenge
"Men bolaşaqty oilap otyrmyn" degen sətte jüzin nūrlandyryp jibergen
bolatyn.
Ol ükim oryndalatyn jerge jetkende i̇eñ aldymen mūnaranyñ diñgegine
qarady. Gilotinağa būrylyp ta jatpady. Ol Simurdenniñ ükim
oryndalar kezde osynda keludi özine boryş sanaryn bildi, Goven közimen
sony izdegen. Tapty da.
Simurden öliktei, öñi qūp-qu, qan-söl joq, otyrğan ornynan tapjylar
i̇emes. Janynda tūrğan adamdar onyñ tynysyn i̇estigen joq. Ol aiypkerdi
körgende selt i̇etpedi, tipti qabağyn da şytpady.
Osy i̇eki arada Goven eşafotqa taiap qaldy. Ol jürip kele jatyp,
Simurdennen köz almady, Simurden de soğan qarap tūrdy, ol Govenniñ
közqarasynan özine medeu tapqandai i̇edi.
Goven eşafottyñ irgesine kelip, səkige şyqty. Grenaderler rotasyn
basqarğan ofitser oğan ilese köterildi. Goven sapysyn şeşip, ofitserge
berdi; sonan soñ galstugin şeşip, jendetke berdi.
Ol būryn-soñdy dəl qazirgidei şyraily bolğan i̇emes. Onyñ qolañ
şaşy jelmen jelbirep tūrdy - ol kezde i̇erkekter şaşyn qysqa
aldyrmaityn. Onyñ appaq moiny əieldiñ moinyndai nəzik te şymyr i̇edi,
al ötkir de aibyndy köz janary i̇erekşe meiirimdi bolatyn. Ol eşafot
üstinde tūrsa da, armandaumen boldy. Eşafot ta şyñ ğoi. Goven boiyn tik
jazyp, baisaldy da sabyrly qalpymen tür. Kün oğan nūryn şaşyp,
şūğylasyna bölegen.
Aiypkerdi bailau kerek i̇edi. Jendet qolyna jibin alyp, oğan jaqyndai
tüsti.
Biraq osy arada soldattar özderiniñ jas komandirin qazir pyşaqqa
salatynyn körip, şydai almady, tipti, soğystyñ neler sūmdyğyna i̇eti
üirenip ketken bül adamdardyñ da jüregi jarylyp kete jazdady. Jan
şoşyrlyq birdeñe - armiiänyñ ah ūrğany i̇estildi. "Keşirim! Keşirim!"
degen barşanyñ aiğaiy i̇estildi. Keibireuler jürelei qūlap, keibireuler
myltyqtaryn laqtyryp tastai, Simurden otyrğan mūnaranyñ diñgegine
qoldaryn jaidy. Bir grenader gilotinağa qarap: "Mūnda orynbasardy
qabyldai ma? Meni alyñdar!" dep şyñğyryp jiberdi. Bəri de: "Keşirim!
Keşirim!" dep jan ūşyra qaitalady. Jabaiy añ i̇ekeş añ da būl öksikten
jany i̇eljirep keter i̇edi nemese zəresi ūşyp zyta jöneler i̇edi, soldattyñ
köz jasy qūt qaşyrarlyq.
Jendet ne isterge bilmei, əri-səri bolyp tūr.
Sonda qoñyr əri töten dauys, biraq sūstylyğy sonşa, barşa jūrtqa
aiqyn i̇estilgen dauys mūnaranyñ joğary jağynan:
- Zañ oryndalsyn! - dep aiğai saldy.
Būl qaitpas-qaisar dauys barşağa tanys bolatyn. Simurden sözin
aitty. Armiiä türşigip ketti. Jendet i̇endi qobaljyğan joq. Ol jibin sozdy.
- Sabyr i̇etiñiz, - dedi oğan Goven.
Ol mūnara jaqqa qarai būrylyp, bos oñ qolymen Simurdenge qoştasu
belgisin berip, sonan soñ özin bailattyrdy.
Özin bailap bolğan soñ ol jendetke:
- Ğafu i̇etiñiz, tağy bir sətke, - dedi.
Söitti de:
- Jasasyn respublika! - dep aiğailady.
Ony taqtaiğa saldy: sūlu, təkappar basyn masqaralyq qarğyğa sūğyp
jiberdi. Jendet onyñ jelkesindegi şaşyn aqyryn köterip, prujinany
basyp qaldy. Üş būryşty pyşaq ornynan qozğalyp, əueli aqyryn, sonan
soñ tezdete tömen zymyrady. Jiırkenişti dybys i̇estildi...
Tap sol mezette i̇ekinşi bir dauys şyqty - balta soqqysyna tapanşa
dausy sañq i̇etip jauap qatty. Simurden belbeuinen tapanşany suyryp
aldy da, Govenniñ basy sebetke domalap tüskende, öziniñ jürek tūsynan
atyp jiberdi. Auzynan būrq i̇etip qan şyqty. Ol jansyz qūlap tüsti.
İeSKERTULER
Patriottar - Frantsiiäda respublikany jaqtauşylardy jūrt osylai
dep ataityn.
"Sen köktermen birgesiñ be? Aqtarmen be? Kimmen birgesiñ?" - Balzak
"Şuandar, nemese Bretan 1799 jyly" degen romanynda bylai dep
jazady: "Qyrği qabaq bolğan sol kezde Batys Frantsiiänyñ tūrğyndary
respublikanyñ barlyq soldattaryn kökter deitin. Mūndai laqap at qyzyl
jiekti respublikalyq tūñğyş mundirge bailanysty şyqty..." Aqtar dep
koroldiñ jaqtastaryn (rūialisterdi, monarhisterdi) solardyñ ortasyna
altyn liliiä güli salynğan aq tuyna orai ataityn.
Senor - feodaldyq qoğamda özine tiısti ielikte ökimdik bilikke ne
bolğan jer qojaiyny.
Gugenottar protestanttary.

katoliktik

şirkeuden

bölinip

ketken

frantsuz

Kiure - Frantsiiäda katoliktik qauymnyñ dinbasy.
"... galerağa aidapty" - katorga jūmysyna (baiyrğy kezde memlekettik kemelerge: galeralarğa, katorgalarğa i̇eskekşi i̇etip) jiberu.
1782 jyly 10 tamyzda köteriliske attanğan halyq koroldiñ Tiüilri
saraiyn basyp aldy, al 13 tamyzda korol Liudovik XVI jasy kişi
dofinmen, taq mūragerimen birge (ol da Liudovik bolatyn) Parijdegi
Tampl mūnarasyna qamaldy. 1793 jyly 21 qañtarda Liudovik XVI
jazalap öltirildi.
Korvet - üş maçtaly i̇eski əskeri keme.
Karonada - salmağy ər türli iadro atatyn i̇eski teñiz zeñbiregi.
Fregat - kreiserlik, iağni baiqau-küzet qyzmetine jəne barlau
qyzmetine arnalğan üş maçtaly əskeri keme.
Şevale - feodaldyq Frantsiiädağy dvoriandyq titul (baronmen teñ).
Lotsman - farvaterdi (belgili bir su aidynynda keme jüre alatyn
joldy) jaqsy biletin jəne sol jolmen kemeni alyp jüretin adam.
Şkiper - kommertsiiälyq (sauda-sattyq) kemeniñ kapitany: əskeri keme
müligin basqaratyn qyzmet adamy.
Kokarda - būl jerde: bant; respublikaşylar üş tüsti kokarda tağyp
jüretin (qarttyñ jasyl kokardasy turaly aitylatyn jerdi qarañyz).
Graf d-Artua - revoliutsiiä qūlatqan Burbondar dinastiiäsynyñ ökili.
Ol (basqa printster: graf Provanskiimen jəne prints Kondemen birge)
kontrrevoliutsiiä küşterin ūiymdastyruşy boldy.
"Moniter" - ükimettik baspasöz organy retinde ūzaq uaqyt şyğyp
tūrğan frantsuz gazeti (1789-1901).
Kil tolquy - büiir tolqudan özgeşe ūzyna boiğa tolqu; kil - keme
korpusynyñ tömengi jağynyñ negizi bolyp tabylatyn ūzyna boiğy
börene.
Kanonir - zeñbirekşi.
Trap - kemelerde bolady: saty.
Fok-maçta - kemeniñ aldyñğy maçtasy.
Grot-maçta - jelkendi jəne i̇eskekti kemelerdegi ortañğy, i̇eñ biık
maçta.
Ganşpug - ryçag, syryq, tūtqa.
Forşteven - kemeniñ salmaqty böligi, kildiñ jalğasy jəne kemeniñ
tūmsyq jağyn qūraidy.
Monsenor - ("meniñ senorym") baiyrğy Frantsiiäda tegi ne mansaby
joğary adamdardyñ sypaiy atauy (mysaly, monsenor-i̇episkop).
Le - frantsuzdyñ i̇eski ūzyndyq ölşemi, 4,5 kilometrdei.
Jan Şuan (özine tən ysqyryğy boiynşa onyñ Jan Filin, Jan
Japalaq degen laqap attary bolğan, şyn ata-tegi Jan Kotro) - 1793
jyldyñ aiaq şeninde respublikağa qarsy bülik şyğarğan Vandeiä
kontrrevoliutsiiälyq bandalarynyñ asa qauipti jetekşileriniñ biri.
Livr - Frantsiiäda i̇ejelgi kümis aqşa (moneta), bağasy ər zamanda
ərtürli bolğan.
Su - frantsuzdyñ ūsatqyş maida monetasy; qazir franktyñ 20-dan
birine teñ (5 santim).
Luidor - altyn aqşa, on somdyq.
Strateg - qolbasşy, soğys jürgizu öneriniñ bilgiri.
Markiz - dvoriandyq titul, gertsog pen graftyñ aralyğynda, al vikont graf pen baronnyñ aralyğynda.
"Marseleza" - 1792 jyly Rujs-de-Lil jazğan revoliutsiiälyq ən.
Alğaş ret Marsel i̇eriktileri aitqandyqtan, aty ("marseldik") da sodan
şyqqan; keiinnen Frantsuz respublikasynyñ ūlttyq gimnine ainaldy.
Mitra - i̇episkoptardyñ (jəne keibir dinbasylarynyñ) bas kiımi,
qūdaiğa tabynğan kezde kiedi.
Skipetr - şoqpar (ədette asyl tastarmen jəne oiu-örnekpen
bezendiriledi) patşalyq (koroldik) ökimet biliginiñ belgisi.
Stihar - qūdaiğa tabynğan kezde kietin diakonnyñ jeñi keñ ūzyn
i̇etekti kiımi.
"Karmanola" - 1792 jyly paida bolğan frantsuzdyñ ūlttyq
revoliutsiiälyq əni men biı.
Bastiliiä - 1789 jyly 14 şildede halyq qiratqan Parijdegi qamaltürme; Bastiliiänyñ alynuy jyl saiyn Frantsiiäda ūlttyq meiram retinde
toilanady.
Robesper Maksimilian (1758-1794), Danton Jorj (1759- 1794), Marat
Jan-Pol (1743-1793) - birinşi frantsuz burjuaziiälyq revoliutsiiäsynyñ
asa iri qairatkerleri.
Qyzyl mundirler - ağylşyn soldattary.
Braunşveig - gertsog Karl Braunşveigskii, 1792 jyly monarhiiäny
qalpyna keltiru maqsatymen Frantsiiäğa basyp kirgen prussiiälyqavstriiälyq-gessendik əskerlerdiñ bas komandaşysy (olarğa on tort myñ
emigrant qosyldy).
Gilotina - basty kesu arqyly ölim jazasyn oryndaityn qūral;
birinşi frantsuz burjuaziiälyq revoliutsiiäsynyñ tūsynda doktor
Gilotenniñ ūsynysy boiynşa qoldanyla bastady.
Eşafot - ölim jazasyn oryndauğa arnalğan səki.
Şarett de-la-Kontri Fransua - tekti Bretan dvorianini; 1793 jyldyñ
nauryzynan Tömengi Vandeiäda kontrrevoliutsiiänyñ basynda tūrdy. Ol
otanğa qarsy tolyp jatqan qylmys jasaumen qarabet bolyp, 1796 jyly
29 nauryzda jazalap öltirildi.
Tampl - Parijdegi Tampl mūnarasyna frantsuz tağynyñ jasy
tolmağan mūrageri (dofin) basy kesilgen korol Liudovik XVI-nyñ balasy
-Liudovik Kapet qamalğan bolatyn; emigranttar ony Liudovik XVII dep
ataityn.
Mariiä-Antuanetta - frantsuz korolevasy, Liudovik XVI-nyñ zaiyby,
Liudovik XVII-nyñ anasy; 1793 jyly 16 qazanda jazalap öltirildi.
Pii VI - sol kezdegi Rim papasy (1755 jyldan 1789 jylğa deiin).
Şarlotta Korde (1768-1793) - Normandiiädan şyqqan kedeilengen
dvoriannyñ qyzy. Onyñ i̇eki ağasy birdei 1792 jyly emigratsiiäğa ketip,
prints Kondeniñ armiiäsynda Frantsiiäğa qarsy soğysty. Parijden qaşyp
ketken jirondist-deputattardyñ kontrrevoliutsiiälyq ügitiniñ yqpalymen
Şarlota Korde revoliutsiiäşyl astanağa attanyp, Maratpen didarlasuğa
qoly jetedi de, ony öltiredi. Tört künnen soñ özi jazalap öltirildi.
Pitt Kişkentai Viliam (1759-1806) - Angliiänyñ 1783 jyldan
premer-ministri, revoliutsiiäşyl Frantsiiäğa qarsy, sodan soñ Napoleon
I-ge qarsy soğystardyñ jiger beruşisi jəne ūiymdastyruşysy.
Jarşy - halyqqa resmi habarlardy jariiälaityn adam.
Gerkules - Gerakldiñ jürektiligimen jəne tötenşe küşimen közge
tüsken i̇ejelgi Gretsiiänyñ añyzdağy batyrynyñ latynşa aty.
Volter (1694-1778) - frantsuzdyñ asa iri ağartuşy - jazuşylarynyñ
biri: aqyn, dramaturg əri novellist, tarihşy, publitsist jəne filosof.
Russo Jan-Jak (1712-1778) - frantsuzdyñ ağartuşysy, onyñ ideiälary
birinşi frantsuz burjuaziiälyq revoliutsiiäsyn daiyndauda ülken rol
atqardy.
Furer - azyq-tülikti, jemşöpti daiyndaudy, sondai-aq bölim basqa
jaqqa auysqanda ofitserler men soldattardy ornalastyru üşin pəter tabu
jūmysyn basqaratyn adam.