Yökmätke


His
kötmästän iñ boronğo hizemläüzär


Özä
bıuat häm ğäzättär qorşauın.


Tärän
yoqolarzan ular uyata la


Yırtqıslıqtıñ
ısqındıra tışauın.
















I
bülek



TÄÜTORMOŞQA



Bek
gäzit uqımay, şuğa la üzenä genä tügel,
Pyudcet qultığınan San-Diyegoğa tiklem
arauıqtağı barsa yılı yönlö köslö yalbır
ettärgä bälä yaqınlağanın belmäne. Barıhı
la äzäm balalarınıñ qotop qarañğılığı
aşa härmänep tigändäy ütep barışlay
harı metall tabıuı, ä parohod häm
transport kompaniyalarınıñ bıl tabış
haqın da häbär taratıuı häm meñdärsä
keşelärzeñ Tönyaqqa atlığıuı menän
bäyle ine. Bıl keşelärgä ere toqomlo,
köslö, auır eşkä yaraqlı, qatı hıuıqtarzan
haqlay alırlıq tığız häm ozon yönlö
ettär käräk buldı.



Bek
Santa Klaranıñ qoyaşlı üzänendäge olo
yort ta yäşäy ine. Bıl tiräne «sudya
Miller utarı» tip yörötälär. Ağastar
menän yarım ışıqlanğan yort olo yuldan
qırzaraq urınlaşqan. Ağastar aşa unıñ
bötä yağınan da uratıp qorolğan irken
häm külägäle verandahı ğına kürenä.
Yortqa homğol tiräktär botaqtarı satırı
astınan, kiñ aqlandar aşa ütkän qom
qatış vaq qırsın tüşälgän huqmaqtar
iltä. Yorttoñ arğı yağı tağı la irkeneräk.
Bında yarzamsıları menän bergä mäş kilgän
unlağan at qarausılı zur at harayı, huca
hezmätseläreneñ qırağay yözöm habaqtarı
menän ürelep bötkän öyzäre, qätği plan
buyınsa tözölgän yort-qaraltıları, ular
artınsa yözöm, yımeş-eläk baqsaları,
kötöülektär yäyräp kitkän. Şun da uq
artezian qozoğo ösön hıu hurzırıu
qorolmahı, sudyanıñ malayzarı eselä
kön hayın, şulay uq här irtälä qoyona
alhın ösön oloğara yözöü basseynı
urınlaşqan.



Bötä
bıl kiñ bilämä — Bektıñ batşalığı. Bında
ul donyağa kilde, ğümereneñ täüge dürt
yılın bında yäşäne. Älbittä, başqa ettär
zä bar ine. Şunday irken bilämälä başqasa
nisek bulhın, ämmä ularzı isäpkä alırlıq
tügel şul. Ular kürenep qala la yuğala,
tar ğına et oyahında yäşäy, yä öy esendä
küzgä lä salınıp barmay kön kürälär.
Yapon mopsigı Tuts, mäsälän, yäihä
Meksikanıñ bötönläy yönhöz kösögö
Izabel. Ibätäyhez bıl yän eyäläre irken
saf hauağa hiräk sığa, yort aldında yä
baqsala onotqanda ber genä kürenä. Bınan
tış utarza — ike tistäläp bulır, his tä
käm tügel — izän yıuğıs häm hepertkelär
menän qorallanğan hezmätselär hağı
astında täzrä aşa qarap tora torğan
Tuts menän Izabelgä qatı öröüse
fokstererzar öyörö lä bar.



Ämmä
Bek bülmä kösögö lä, yort-qura ete lä
tügel. Bötä bilämä unıñ qaramağında.
Basseyn da la yözä, sudya malayzarı
menän hunarğa la sığa. Hucanıñ Molli
häm Alisa isemle qızzarın irtä menän
yä kiske eñerzä haua hularğa sıqqan
mäldärendä ozata yöröy. Qışqı kistärzä
sudyanıñ ayaq oson da kitaphananıñ ese
börköp torğan kaminı aldında yata.
Sudyanıñ yıyändären arqahına ultırtıp
yörötä, yäihä ular menän üländä aunay,
ularzı, artqı quralağı fontanğa yıtep,
unan da arı — yıläkle yalandarğa sığıp,
bälägä tarıu ihtimalı bulğan qıyıu
şuqlıqtarı mälendä qursalay. Fokstererzar
aldınan ul haualı ütä, ä Tuts menän
Izabelde iğtibarğa la almay, sönki ul
— batşa, sudya Miller bilämähendä
şıuışqan, yörögän, osqan, hatta ike ayaqlı
yän eyälärenä tiklem — barıhına la ul
hökömdar.



Bektıñ
atahı, Elmo, uslaptay senbernar qasandır
sudyanıñ ayırılğıhız yuldaşı buldı. Bek
ta atahına toroşlo varis bula alasağına
ömötländerä. Ul atahılay is kitmäle zur
tügel, barı yöz qırq funt tarta, sönki
äsähe Şen şotland ovçarkahı ine. Ämmä
yöz qırq funt auırlıq ta, ägär zä uğa
yaqşı tormoş häm barsahınıñ da tärän
hörmäte arqahında yaralğan üz bäseñde
beleü toyğohon quşqanda, koroldärsä
yäşäü hoquğın birä. Is belgän kösök
mälenän alıp, dürt yıl buyı Bek tuq
aqhöyäk tormoşonda buldı, ğorur, hatta
küpmeler däräcälä olo donyanan üz
bilämähenä biklänep yäşägän qayhı ber
yuğarı qatlam keşeläre şikelle täkäbber
ine. Ämmä unı kärägenän artıq irkäläü
kürgän bülmä ettäre hälenä töşmäü
qotqara kilde. Hunar, saf haualağı şuğa
yaqın başqa saralar uğa himerergä birmäne,
muskuldarın nığıttı. Ä halqın hıuza
yözöü tänen sınıqtırzı, haulığın
haqlanı.



1897
yıldıñ közönäsä, Klondaykta tabılğan
altın bötä tirä-yün keşelären hıuıq
tönyaqqa ılıqtırğanğa tiklem, arlan
Bek şulay yäşäne. Gäzit uqımağanğa kürä
Bek «altın bizgäge» turahında ber ni
zä belmäne. Şulay uq baqsası yarzamsılarınıñ
berehe bulğan Manuel menän duslıqtıñ
yaqşığa kiltermäyäsägen hizmäy qaldı.
Bozoqloq has ine Manuelgä — qıtay
lotereyahına samahız birelgäyne. Ul ğına
etmägän, bıl qomarlı uyınsınıñ, älege
uyın sistemahına tulıhınsa ışanıp, şul
yomşaqlığı arqahında yänen dä hatıp
ebärä alıuı ap-asıq ine. Bıl sistema
buyınsa uynau ösön aqsa käräk, ä kese
baqsasınıñ eş haqı qatınınıñ häm küp
hanlı bala-sağahınıñ ihtıyacın saq-saq
qänäğätländerä kilde.



Manuel
hıyanat eşlägän köndѳ sudya Miller şarap
qoyousılar yıyılışına kitkäyne, malayzar
ihä sport klubın yayğa halıu menän mäşğül
buldı. Şuğa la Manuel menän Bektıñ
baqsa aşa ğäzättägesä yöröştöröp kileü
ösön (Bek şulay uylanı) ütep kiteüyen ber
kem dä abaylamanı. Ularzıñ poyızdar
käräge sıqqanda ğına tuqtala torğan
yarım stantsiya hälendäge Kolledc-parkka
kileüyen berzän-ber keşe genä şäyläne.
Bıl bändä Manuel menän ni haqındalır
höyläşep aldı, quldan-qulğa birgändä
aqsalar zıñlap quyzı.



Tanış
bulmağan bändä:



Hin,
nimä, tauarzı törmäy-nitmäy genä
kiltergänheñ, — tip, qänäğäthez
mığırzanğas, Manuel Bektıñ muyının
muyınsa astınan ike qatlap işelgän
yıuan bau menän uratıp bäyläp quyzı.



Nıq
itep tarthañ, unıñ tını bıuılır, ısqına
almas, — tine Manuel, ä tegehe, yat äzäm,
rizalıq belderep, nizer möñgörzäne.



Üz
bahahın belgängä Bek muyınına bau
tağıuzı tınıs qabul itte. Dörösön
äytkändä, bıl unıñ ösön yañılıq ine, tik
ul tanış keşelärgä, ularzıñ üzenän
aqıllıraq bulıuzarın tanığanğa kürä,
ışanıp qararğa öyrängäyne şul. Şulay
za bauzıñ oso yat äzäm qulına küskäs, ul
yanaulı ırıldap quyzı. Üzeneñ ğorurlığına
barıp, oşonday rizahızlıq qına la yıtä,
tip uylay ine äle ul. Unı aptıraşta
qaldırıp, bauzı şunday nıq itep tarttılar:
ul saq-saq tonsoqmanı. Kerpek qaqqan
arala kütärelgän yarhıu menän ul
ränyıteüsegä taşlandı, ämmä tegehe
ölgörlök kürhätte: boğazın qatı qıstı
la uğata ber yılğırlıq menän ette
arqahına äyländerze. Bau Bektı ayauhız
räüyeştä qısha la, ul, telen sığarıp, bötä
kükräge menän auır häm tauışlı tın
ala-ala keşe menän alıştı. Bığasa his
kem unıñ menän bıl tiklem dä tupas
möğämälä itmäne häm ber qasan da şul
tiklem huñğı sikkä yıter däräcälä asıuı
qabarğanı bulmanı. Ämmä tizzän ul häldän
tayzı, küzzäre bıyalalandı häm, poyızd
kilep, ike ir unı tauar vagonına ırğıtqanda
ber nimä lä añlarlıq häldä tügel ine.

Añına kilgäs tä ul telendä hizeler-hizelmäs
kenä auırtınıu toyzo. Artaban helkenep
barıu, timer yuldarzıñ kiseşkän urınında
parovozdıñ hızğırtqılauın işetep, Bek
qayzalığın añlanı. Yış qına ul sudya
menän säyähät itkeläne bit. Şuğa la
tauar vagonında barıu bildäläre uğa
tanış ine. Ul küzzären astı. Ularza äsir
alınğan yırtqıstıñ hünmäs näfräte
bazlanı. Uğrı unıñ boğazınan almaqsı
itte, ämmä Bek bıl yulı ölgörlök kürhätte.
Tegeneñ qulına teştären batırzı la,
bauzan bıuılıp, añın yuğaltqansı yañaqtarın
buşatmanı.



Bıumalı
ul! — tip, qanlı qulın yäşerä-yäşerä
añlattı ir, tauış işetep kilep ingän
vagon ozatıusığa.— Huca miñä unı Friskoğa
etkerergä quştı. Unda nindäyzer bik şäp
et tabibı bar, tizär. Ul unı daualayasaq.



Bıl
töndѳñ vaqiğaların Bektı urlağan bur
azaq San-Frantsiskolağı qabaqtıñ iñ
töpköl bülmähendä, barsa häläten halıp,
nıq fästerep hürätläne.



Ä
bit oşolarzıñ bѳtähe ösön min ni barı
yartı yöz alam, — tip zarlandı ul.



Belgän
bulham, meñ täñkäne şunda uq birhälär
zä, bıl eşkä his totonmas inem.



Unıñ
qulı qanğa buyalğan qulyaulıq menän
uralğan, ä salbarınıñ uñ balağı tubıq
astına tiklem yırtılğaynı.



Ä
tege mut hinän bıl eş ösön küpme aldı
huñ? — tip qızıqhındı qabaq hucahı.



Yöz.
Şunan da kämgä his kenä lä rizalaşmanı.



Şu
lay itep, barlığı yöz ille, — tine qabaq
hucahı. — Ä et, başım menän yauap biräm,
bıl ğına haqqa tororloq.



Uğrı,
qulyaulığın tağatıp, teşlängän yarahın
qaray başlanı.



Qotorğan
ğına bulıp quymaha yarar ine.
Yuqha,
ülep quyıuıñ da bar.



Qurqma,
hin bınan ülmäyheñ. Hineñ näsel yıbeñä
elmäkkä asılıu yazılğan, — tip şayarttı
qabaq hucahı. Azaq östäp quyzı:



Äyzä,
äzeräk miñä yarzam it tä şunan quzğalırhıñ.



Şaq
qatqan, yarım tonsoqqan, tamağınıñ tüzep
torğohoz auırtıuınan ğazaplanğan Bek
şulay za üzen intektereüselärgä qarşı
tororğa ıntılıp qaranı. Ämmä här osraqta
la unı izängä yıqtılar häm oloğara baqır
muyınsanı bısıp alğansığa tiklem bau
menän tamağın hıqtılar. Şunan huñ ğına,
bauzı ısqındırıp, sitlekkä oqşağan
räşätkäle yäşnikkä törtköläp inderzelär.



Bıl
sitlektä ul hürelmägän asıu häm
ränyıtelgän ğorurlıq menän yalqıtqıs
töndö uzğarzı. Bılarzıñ bötähe nimä
añlatqanın ul his kenä lä töşönä almanı.
Ularğa, bıl yat keşelärgä, nimä käräk
ikän? Nimägä unı bıl tar sitlekkä yaptılar
äle? Bek aptırandı, unı nindäyzer bälä
yana uın hizemläü yafalanı. Ul ber nisä
tapqır şartlap işek asılğanğa ırğıp
torzo. Ömötlänä ine ul: sudya, his yuğı
malayzar kilgänder, unı qotqarırzar,
ämmä gel genä hürän yaqtılıq hirpkän may
şäm menän harayğa küz halğılağan qabaq
hucahınıñ şeşengän yözön kürze. Bektıñ
tamağına tığılğan qıuanıslı öröüye usal
ırıldauğa äylänä ine.



Häyır,
qabaq hucahı uğa teymäne. Irtä menän
genä dürt ir inep yäşnikte kütärep aldı.
«Bına tağı yañı yafalausılar», — tip
uylanı Bek, sönki bılar nindäyzer şikle,
yırtıq äläm-häläm keygän äzämdär ine.
Şuğa la ul, bıl bändälärgä yınlänep,
räşätkä aşa ırıldanı. Ämmä tegelär, unı
tayaq menän törtköläp, köldö genä. Bek
tayaqtı teştäre menän eläkterä lä yıbärmäy;
şulay za ber azzan añğarzı: tegelärgä
şul ğına käräk ikän. Ahırza ul tomha
ğına huzılıp yattı la furgonğa teyägänse
qımşanmanı.



Bına
Bek sitlek esendä kileş quldan-qulğa
kitte. Täüzä unıñ menän transport
kontorahı hezmätkärzäre bulaştı, unı
ikense furgonğa teyänelär zä artaban
alıp kittelär. Azaq posılka yäşniktäre
menän bergä paromğa teyänelär. Paromdan
ul olo timer yul vokzalına barıp eläkte,
şunan tağı la tauar vagonına ırğıttılar.



Ike
kön häm ike tön buyına vagon äse
qısqırtıusı parovoz artınan höyrälde.
Ike kön, ike tön buyına Bek aşamanı la,
esmäne lä. Vagon da ozatıp barıusılarzıñ
qızıqhınıuına ul qotoronğan ırıldau
menän yauaplanı, ä ular, bığa yauap itep,
unı qorsota, üsekläy başlanı. Bötä
käüzähe menän qaltıranıp, urtı kübeklänep,
sitlegendä bärgelängänendä, ular
hahıldap kölä, alama kösöktär işe
ırıldayzar, örälär, unıñ tanauı aldında
mırıldap ta, ätäs bulıp qısqırıp ta
quldarın bolğayzar. Bek bınıñ uğata
mäğänähez alyotloq bulıuın añlay, läkin
tap şunıñ ösön bıl unıñ sämenä bigeräk
tä nığıraq teyä häm unıñ asıuı
qabarğandan-qabara bara. Aslıqqa tüzergä
mömkin dä ul, ä bına hıuhındı qandıra
almauzan ayauhız integä häm bıl unı tüzep
torğohoz hälgä yıtkerä. Bınday tupas
möğämälä unıñ toyğolo häm neskä täbiğätenä
yoğontohoz qalmanı, häm ul sirgä habıştı.
Temperaturahı kütärelde, hıuhauzan
kipkän tamağı menän tele şeşende.



Unı
ber genä nämä qıuandıra: muyında bau
yuq. Unıñ bulıuı doşmandarğa bay taq
östönlök birä bit. Häzer ihä ul, bau
bulmağas, ularğa kürhätäsäk! Başqasa
uğa bau tağa almayasaqtar! Bını ul qätği
häl itte. Ike täülek ul aşamanı la, esmäne
lä, häm bıl ike täülekkä huzılğan ğazaptar
esendä unda şul tiklem asıu yıyıldı:
ägär zä beräyhe täügelärzän bulıp uğa
qağıla qalha, äse yazmışqa dusar iteläsäk.
Bektıñ küzenä qan hauzı, ul ısın
mäğänähendä yırtqısqa äylängäyne. Bıl
köndär esendä ul şul tiklem üzgärze,
hatta häzer sudya üze lä unı tanıy almas
ine, moğayın, häm ozatıp kileüselär,
nihayät, unı Sietlda buşatıp qotolğas,
irken tın aldılar. Yök taşıusı dürtäü
törlö haqlıq saraları menän sitlektäge
Bektı qoyma menän uratılğan yort aldına
inderzelär.



Ularğa
muyın ölöşö huzınqı, bäylängän qızıl
sviter keygän mıqtı käüzäle ir qarşı
sıqtı la, yöksönän kenägä alıp, tauarzı
qabul iteüye haqın da qultamğahın quyzı.
«Yañı ğazaplausı», — tip qarar itte Bek
häm qotoronop sitlek tiräsenä taşlandı.
Sviterlı keşe, tomha kölömhöräp, öygä
inep kitte lä unan balta menän küsäk
alıp sıqtı.



Sığarırğa
teläyhegezme ni? — tip aptıranı yöksö.



Älbittä,
— tip yauaplanı sviterlı keşe häm baltahın
sitlek yarığına tıqtı.



Yöksölärzeñ
dürtehe lä hä tigänse ergä-tirägä hibelde
häm qoyma başına, häüyef-hätärhez urınğa
menep, qızıq tamaşa qararğa yıyındı.



Bek
balta astında şıtırzağan yäşnik sitenä
bärgelände, unı teştäre menän kimerze,
bötä käüzähe menän etärenep, tuzındı.
Balta sitlekkä tışqı yaqtan huqqan
täñgäldä, ul ırıldap ta, sıyıldap ta
estän taşlandı. Qotoronqo kösörgäneş
menän ul sitlektän tizeräk sığırğa
ıntıldı, ä qızıl sviterlı tınıs täüäkkällek
menän unı sığarırğa äzerlände.



Yä,
qızıl küzle şaytan! — tine ul, Bek
hıyırlıq tişek kiñäygändän huñ. Şunan,
baltahın taşlap, küsägen uñ qulına aldı.



Bek
bıl mäldä, ısınlap ta, şaytan şikelle
qurqınıs ine: hırt yöndären qabartqan,
hikerergä äzerlängän, qan hauğan
küzzärendä samanan tış dıuamallıq
yaltlay, auızınan kübek tama. Ul inde
üzeneñ barsa yöz qırq funt auırlığın
şul tiklem ozaq tıyıp totou arqahında
huñğı sikkä yıtkän is kitmäle acarlıq
menän keşegä taşlarğa äzer. Bek öskä
ırğıldı häm ülemesle tahıllıq menän
doşmanın eläkterep alırğa teläne, tik
şul uq mäldä nıq qatı huğıu unı artqa
elgärze. Bek, ğazaplı auırtınıuzan
teştären şaqıldatıp, haua la borğolanıp,
arqahı menän yırgä barıp tѳştѳ lä
qabırğahına äylände. Ul üz ğümerendä
ber qasan da tayaqtan tuqmalğanı yuq ine
äle — yuğalıp qaldı. Şıñşıu işetelgän
ırıldau menän ul hikerep torzo häm
qıyırhıtıusığa tağı la taşlanırğa
teläne, ämmä unı ikensegä qolata huqtılar.
Häzer ul bötä hikmätteñ küsäktä bulıuın
añlanı, ämmä totop tıyğıhız asıulı
bulğanğa haqlıq käräklegen onotqaynı.
Ul unlap tapqır kütärelep ırğıp qaranı
— här osraqta la küsäk unı haua la
osoşlay uq yırgä yalpaştıra huqtı.



Ayırata
ayauhız ber huğıuzan huñ Bek saq-saq
torop bastı. Ul şul tiklem häldän
tayğaynı — başqasa qarşı tororğa räte
qalmanı. Ul sayqala, tanauınan,
auızınan, qolağınan qan kilä, matur yönö
qanlı helägäygä buyalğan. Qızıl sviterlı
äzäm uğa yaqınlanı la halqın qan menän
qabalanmay ğına moronona qatı itep
huqtı. Bığa tiklem Bek tatığan bötä
ğazaptar bınıhı menän sağıştırğanda
süp kenä bulğan ikän. Arıslanday ırıldap
ul yänä üzen yafalausığa taşlandı. Ämmä
tegehe, küsägen uñ qulınan hulına
küserep, tınıs qına unıñ asqı yañağınan
eläkterep aldı la şunday kös menän
äyländerze — Bek hauala tulı tüñäräk
yahanı, yänä yarım tüñäräk ütte häm başı,
kükräge menän yırgä hemäşte.



Bek
keşegä tağı ber ırğını, ämmä tege
aldan uylap azaqqa tiklem haqlağan
emerges häräkät yahanı. Bek, tamam
qıyralıp, isäñgeräp, auıp kitte.






Bına
mäzräs! — tip hoqlanıp, qısqırıp yıbärze
qoyma başındağılarzıñ berehe. — Bıl
telägän ber eteñde lä tınıslandırır.



Mineñsä,
bınday et menän eş itkänse, köndä, ä
yäkşämbelärzä ike tapqır, kassa yımereü
häüyefhezeräk, — tip höylände yöksö
kuzlağa meneşläy häm yähätläp atın
qıualanı.



Bek
añına kilde-kileüyen, ämmä hälhezlektän
qolağan yırendä yata birze, küzzäre
menän genä qızıl sviterlını küzätte.



«Bek»
quşamatına yauaplay, — tine tegehe
San-Frantsiskolağı qabaq hucahınıñ
yäşniktäge tere yök haqında häbär
etkereüse hatın uqıy-uqıy. — Yä, Bek,
kügärsenem, — tip küñelle dauam itte
ul, — bez hineñ menän bolarışıp aldıq,
qızıp ta kittek şikelle, ä häzer iñ
yaqşıhı — bıl haqta onotayıq. Hin üz
eşeñde belerheñ, ä min — üzemdeken.
Tıñlausan bulhañ, bötähe lä maylanğan
hımaq kiter, ä inde ğauğa quptarhañ,
yäneñde alırmın. Añlanıñmı?



Şulay
tip äytä-äytä, ul qurqmayınsa äle genä
ayauhız dömbäslägän etteñ başınan
hıypanı. Unıñ här ber qağılıuına Bek,
hırt yönön qabartha la, qarşılaşmanı,
sabırlıq kürhätte. Qızıl sviterlı uğa
hıu kilterze, häm ul, qomarlanıp, hıuhının
qandırzı, qomağaylıq menän mul hıyzı —
sey itte yañı hucanıñ qulınan
qabalana-qarhalana hoğondo.



Ul
eñelde (bını añlay ine ul), ämmä hınmanı,
başın da eymäne. Ul şuğa töşöndö: küsäk
menän qorallanğan keşe unan köslöräk
häm bıl habaqtı ul ğümerlekkä isendä
qaldırzı. Bıl küsäk unıñ ösön asış ine.
Ul unı täütormoş qanundarı hököm hörgän
donyağa alıp inde, häm Bek bıl qanundı
tiz üzläşterze. Uğa tormoştoñ qırıs
döröslögö asıldı, ämmä ul unı qurqıtmanı
— Bekta irektäge yırtqıs häyläkärlege
uyana başlağaynı.



Vaqıt
ütä torzo. Şunday uq yäşniktärzä yä
bäyzä başqa ettärze kilterzelär.
Beräüzäre bik tınıs häm tıñlausan,
ikenseläre Bek hımaq qotoronqo oloy.
Ämmä qızıl sviterlı äzäm barıhın da
üzeneñ küsäkle kösönä buyhondorzo. Bek
tayaq menän yırtqıstarsa öyräteü ısulın
küzätä häm yabay ğına häqiqät unıñ añında
nığınğandan-nığına bara: küsäge bulğandar
buyhondorousı, huca, ularzı motlaq
yaratırğa timägän, ämmä tıñlarğa teyışheñ.
Häm Bek, tıñlağan häldä lä, tuqmalğan
başqa ettär keüyek hucağa ber qasan da
irkälänmäne, qoyroq bolğamanı, qulın
da yalamanı. Şulay uq ul buyhonorğa,
eñelergä telämägän ber etteñ bıl
tartqılaşta ültereleüyen dä kürze.



Vaqıtı-vaqıtı
menän yat keşelär kilä. Huca menän ni
haqındalır asıulanıp yä yaramhaqlanıp
höyläşälär. Bınday höyläşeüzär azağınan,
quldan-qulğa aqsa küskändän huñ, ul
keşelär üzzäre menän yä ber, yä ber nisä
ette alıp kitä. Bek üzenä horau birä,
qayza kitä huñ ular, sönki berehe-ber
kire äylänep kilmäy. Kiläsäk unı şul
tiklem qurqıta: haylap alıusılar uğa
teymägän hayın qıuanıs toyğoho kiserä.



Ämmä
ahır siktä uğa la sirat yıtte. Unı örkötkän
kiläsäk kibep bötkän yıyırsıq bitle
keşekäy qiäfätendä kilep bastı. Ingliz
telen ul vatıp-emerep höyläşä, mäle
menän Bekqa mäğänähe añlaşılmağan
nindäyzer säyır, qırqa tauıştar sığara.



Şaytan
alğır! — tip Bekqa küze töşöü menän
qısqırıp yıbärze ul. — Bına, ismaham, et!
Berense klaslı arlan! Oho! Ä küpme?



Bötähe
ös yöz. Buşlay tiyerlek biräm, — tip bik
tiz yauap birze qızıl sviterlı. — Hin
hatıulaşıp ta, qarıulaşıp ta tormayasaqhıñ
bit inde, Perro? Aqsa hineke tügel bit,
qaznanıqı.



Perro
tigäne astırtın kölömhöräp kenä quyzı.
Ettärgä ğäzättägenän tış ihtıyac zur
bulğanğa, ularğa haqtar za hattin aşqaynı
şul, şuğa la bıl Bek keüyek bına tigän
etkä horağan baha artıq samahız toyolmanı.



Kanada
hökümäte bıl tauarzı alğandan yarlılanıp
kitmäs, ä poçta aşığıs yörörgä teyış.
Perro ettärzeñ räten belä, şuğa la ul
ber küz halıu menän ük asıqlanı: Bek
keüyek ettär meñgä ber genä osray. «Hatta
un meñgä ber», — tip esenän genä üzen
tözätte ul.



Bek
quldan-qulğa aqsa küseüyen kürze häm
yıyırsıqlı keşekäyzeñ unıñ menän yomşaq
holoqlo nyufaundlend Kerlizı üzenä
alıuına aptıramanı. Başqasa Bek qızıl
sviterlını ber qasan da kürmäne. Ä inde
ular Kerli menän «Narval» parohodı
palubahınan alısta yuğalıp barğan Sietlğa
qarağanda yılı Könyaqtı başqasa ğümerzä
lä kürä almayasaqtarın belmäyzär ine.



Perro
ularzı tübängä alıp töştö lä Fransua
isemle qara tänle alpamışağa tapşırzı.
Perro — kanada frantsuzı, ä Fransua
metis
1
bulğanlıqtan ikelätä qararaq. Bek bınday
keşelärze täügä kürä (azaq undayzarzı
ul yış osratır, ularzı yaratmaha la,
teyışensä bahalar häm hörmät itergä
öyräner). Tizzän ul şuğa inandı: Perro
menän Fransua bik ğäzel häm tınıs
keşelär, ğäyıbeñ bula qalha, ber yaqlı
ğına häl itmäyzär, teyışle yazahın
birälär. Ettärzeñ barsa qılıqtarın da
yaqşı belgänlektän, ularzı ber genä et
tä alday almay. Parohodta Bek menän
Kerlizı yänä ike et yänäşähendä
urınlaştırzılar. Berehe zur, qarzay
ap-aq, unı kit aulau karabı kapitanı
Şpitsbergen utrauınan alıp sıqqan,
huñıraq ul Uñdırışhız Yırzä geologik
ekspeditsiyala yörögän. Bıl täü qaramaqqa
bik yomşaq holoqlo, läkin mäkerle arlan
ine, irkäläneügä hälätle, ämmä ber ük
mäldä kemgäler etlek äzerläy, — şulay
ul täüge rizıqlanıu mälendä ük Bek
aşantıhınıñ ber ölöşön eläkterze. Bek
teyışensä yauaplar ösön uğa taşlandı,
ämmä Fransua ölgöröräk bulıp sıqtı:
hauala sıbırtqı şartlap, uğrını hızırzı.
Bekqa üzeneñ höyägen alırğa ğına qaldı.



Ul
Fransuanıñ ğäzel bulğanın kürze, häm
bınan huñ metisqa qarata ihtiramı uyandı.



Ikense
et ber kemgä lä yaramhaqlanmanı häm ber
kemdä lä üzenä qarata yağımlı mѳnäsäbät
tıuzırmanı, ämmä yañı kileüselärzeñ
ölöşönä lä ürelmäne. Ul qırıs, auır
holoqlo, häm berzän-ber teläge bulıuın
Kerliğa asıq añlattı — uğa teymähendär,
ä teyä qalhalar, nasar bulasaq. Deyv
isemle bıl arlan aşay za yoqlay, ä uyau
sağında özlökhöz isnäy, unı his ber nämä
qızıqhındırmay. Hatta «Narval» parohodı
Şarlotta batşabikä qultığın ütkän saqta
qotoronqo bäüyelep-bärgelänep ürä
torğanda, Bek menän Kerli qurqıştan
aqıldan yazır sikkä yıtkändä lä, Deyv
iltifathız ğına başın kütärgeläy, ularğa
bitaraf qına küz hala la, isnäp, yañınan
yoqoğa tala.



Parohod
könö-tönö puls keüyek özlökhöz ber
ritmda dereldätep eşlägän vinttan totoş
qaltıray. Ber kön ikensehenä oqşaş, ämmä
Bekqa hıuığıraq bula barğanday toyola.
Nihayät, ber irtälä vint tuqıldauı tınıp
qaldı häm «Narval»da ığı-zığı başlandı.
Bek, başqa ettär keüyek ük, tirä-yündäge
bolanı hizze häm nindäyzer üzgäreş
bulasağın añlanı. Fransua ularzıñ
bötähen dä bergä palubağa alıp sıqtı.
Unıñ halqın izänenä basıu menän Bek
tabandarınıñ bısraqqa oqşağan nindäyzer
butqağa batıuın toyzo. Ul, bırhıldap,
artqa hikerze. Şul uq aq yıüyeş butqa östän
dä qoyola. Ul,qızıqhınıp, unı yıskäne,
azaq yalap ta qaranı. Bıl aq nämä ut keüyek
ötöp ala la şunda uq teldä irey. Bıl häl
Bektı bik ğäcäpländerze, ul yänä yalanı
— şul uq hözömtä. Ergälä şarqıldap kölöp
ebärzelär — häm uğa, keşelärzeñ nimänän
kölöüzären añlamaha la, nimägäler
uñayhız bulıp kitte. Bektıñ täügä qar
menän tanışıuı ine bıl.






II
bülek



KÜSÄK
MENÄN TEŞ QANUNI






Dayzağı
täüge kön Bekqa qot osorğos töş hımaq
kürende. Bında ni zä bulha özlökhöz
ğäcäpländerä häm qurqıta. Kötmägändä
unı mäzäni üzäktän nindäyzer täütormoş
donyahına bırğanılar. Könyaq qoyaşı
astında bähetle, irensäk kön iteü, ni
eşlärgä belmäy häptänläü tamamlandı.
Bında yal da, tınğılıq ta yuq, ber genä
mälgä lä Bek üzen häüyefhez urındamın
tip toya almay. Bında bötähe lä häräkättä
häm eş östöndä, his qasan bötmäyäsäk
mähşär häm minut hayın ülem yä imgäneü
hağalay. Bıl yañı donyala här saq uyau
bulırğa tura kilä, sönki ettär zä, keşelär
zä qalanıqılarğa bötönläy oqşamağan.
Ularzıñ bötähe lä qırağay — küsäk menän
teş qanunınan başqahın belmäy.



Bığa
tiklem Bek ber qasan da ettärzeñ
bındağılay üz-ara talaşıuın kürmäne:
bılar ısın bürelär häm täcribäneñ
täügehe ük Bek ösön onotolmas habaq
buldı. Häyır, täüge özgöläşeüzä ul
qatnaşmanı, yuqha unan isän-hau sığa la,
bıl habaqtı qullana la almas ine. Ul
tügel, ä Kerli qorban buldı.



Ularzıñ
ikehen dä kibet ergähendäge bäläkäy
ağas öy ergähendä qaldırğaynılar.
Kerli här vaqıttağısa büre zurlığındağı
buysan, ämmä üzenän ike märtäbä bäläkäy
köslö arlan menän vayımhız ğına uynay
başlanı. Häm qapıl, ber nindäy iskärteühez,
yäşendäy tiz hikereş, timer sıñılay
teştär şaqıldauı, şul uq tizlektä kiregä
ırğıu — ä Kerlizıñ tomşoğo küzenän
auızına tiklem yırtılğan.



Bıl
ettärzä şunday büre qılığı — höcüm
itä häm şunda uq kire ırğıy. Ämmä eş
bınıñ menän genä bötmäne. Şunda uq
utızlağan, qırqlap ta bulğandır,
eläksendär öyörö özöşöüselärze önhöz,
hağayıp uratıp aldı. Bek başta ularzıñ
ni ösön önhöz kösörgäneş menän nizeler
kötöüzären, qomhoz tamşanıuzarın
añlamağaynı. Kerli doşmanına taşlandı,
ä tegehe yänä ber teşläne lä kire hikerze.
Kerlizıñ ikensegä ıntılışın ul kükräge
menän qarşılanı häm şunday yılğırlıq
kürhätte: Kerli yırgä täkmäsläp barıp
töştö. Talaştı küzäteüse ettär şunı
ğına kötkändär ikän. Kerli başqasa tora
almanı: sıynau häm ırıldau menän ular
unıñ tiräläy öymäkläşte, ülemesle
auırtınıu menän şıñşığan Kerli yöntäs
tänlelär öykömö astında yuğaldı.



Bıl
şul tiklem tiz häm kötölmägänsä buldı
ki, Bek tamam yuğalıp qaldı. Ul şpitsbergen
arlanınıñ nisek qızıl telen hälendereüyen
kürze — tegeheneñ kölöüye ine bıl.
Fransuanıñ balta menän heltänä-heltänä
ettär öyörönä taşlanıuın şäyläne. Ös
ir, küsäktär eläkterep, uğa ettärze
taratırğa yarzamlaştı. Kerli yığılğandan
huñ ike minut üteügä huñğı höcüm iteüse
qıuıp yıbärelgän, kisäktärgä tiklem
tiyerlek özgölängän Kerli, qanğa butalıp,
tapalğan qarza yata. Ä qara tänle metis,
uğa eyılep, qatı ärläşä ine.



Bıl
küreneş bik yış Bektıñ isenä töşör,
hatta töşönä inep yözäter buldı. Bına
nindäy ikän tormoş! Unda mihırban häm
ğäzellekkä urın yuq ikän. Kem yığıla, uğa
— ülem. Timäk, ayaqta nıqlı tororğa käräk!
Şpits yänä, telen sığarıp, kölgändäy
itte. Oşo minuttan Bek unı ayauhız ber
ülemesle näfrät menän küralmas buldı.



Bek
Kerlizıñ faciğäle ülemenän aynıp ta
bötmägäyne, unı yañı teträneü kötkän
ikän: Fransua uğa üzeneñ elekke alpauıt
erendä at qarausılar atqa yıgä torğan
nämälärgä oqşağan qayış yıgem keyzerze.
Häm tegendä yıgeüle attar nisek eşlähä,
uğa bında şulay eşlärgä tura kilde.
Fransuanı ul yıñel sanala üzände uratqan
urmanğa utınğa alıp kitte. Yıgemdä yörörgä
mäcbür iteüzäre Bektıñ sämenä nıq teyze,
ämmä baş kütärmäskä aqılı yıtte. Bılar
bötähe lä uğa yañı häm ğäcäyıp kürenhä
lä, üzen yıñep, yaqşı eşlärgä tırıştı.



Fransua
qatı qullı, üzen şunda uq tıñlauzarın
talap itä häm bını qamsıhı yarzamında
boyomğa aşıra. Bınan tış Bektıñ här ber
yañılışqan mälendä töp yıkkeläge ohollo
Deyv teştäre menän unıñ botonan eläkterep
tä ala. Yıgemdeñ başlığı — Şpits. Ul Deyv
keüyek ük täcribäle yıkke ete. Yuldan
taypılıp kitkän mäldärendä Bektı
eläkterep alırğa mömkinlege bulmaha,
ul usal da, şeltäle lä ırılday häm,
käüzäheneñ bötä auırlığın yıgemgä halıp,
yıldam ğına unı teyışle tarafqa yünältä.
Bekqa habaq yıñel birelde, ike yuldaşınıñ
häm Fransuanıñ yıtäkselege astında is
kitmäle uñıştar yaulanı. Lagerğa qaytqansı
ul «ho!» tigän tauıştıñ «tuqta!» tigände
añlatıuın, ä «marş» tihälär, alğa
yügerergä käräklegen belä ine inde;
boroloştarza tizlekte kämet, ä inde
yöklö sana tau astına yılä ikän, töp
ekkenän alısıraq bul.



Ettärzeñ
ösöhö lä bik yaqşı, — tine Fransua, qaytıp
Perronı küreü menän. — Bıl Bek birelep
eşläy. Min unı tiz arala öyrätäsäkmen.



Hökümät
poçtahın aşığıs räüyeştä käräkle urınğa
etkerergä teyış bulğan Perro köndöz
Billi menän Dco isemle yänä ike et
kilterze. Bıl taza qanlı eläksendär ber
ük äsänän, ämmä ber-berehenän kön menän
tön hımaq ayırılıp toralar. Billizıñ
uğata ber qatlılığı unıñ berzän-ber
eteşhezlege bulğandır, Dco ihä, kirehensä,
tomha, yomoq, tiz quzğıusan. Ul här vaqıt
bötähenä lä ırılday häm asıulı teksäyä.



Bek
Billi menän Dconı iptäştärsä qarşılanı,
Deyv ularğa iğtibar za itmäne, Şpits ihä
totqarlıqhız berehenä, şunan ikensehenä
höcüm itte. Billi başta kileşeüsän
qiäfät menän qoyroq bolğanı. Ämmä bıl
osraqta, tınıslıqqa ıntılıu yarzam
itmäüyen kürep, qasırğa teläne, tik
ölgörmäne. Şpitstıñ ütker teştäre unıñ
yanbaşına qazaldı. Billi bınıhında la
huğışsan tügel, ä yalınıslı häm qızğanıs
itep sıynap yıbärze. Unıñ qarauı Dco,
Şpits qayhı yaqtan ğına kilep qaramahın,
yöndären tırpaytıp, qolaqtarın şımartıp,
här vaqıt uğa qarşı borola torzo. Ul
usal ırılday, siktän tış yışlıq menän
teştären şaqıldata, küzzäre ihä
şaytandıqılay yana; bıl — huğışsanlıqtıñ
häm dähşätteñ tap üze ine. Unıñ qiäfäte
şul tiklem qurqınıs: Şpitsqa unıñ menän
bäylänep torouzan baş tartırğa tura
kilde. Üzeneñ yıñeleüyen yäşereü ösön ul
äle bulha qızğanıs şıñşığan häm yauaphız
bulğan Billiğa yänä taşlandı häm unı
lagerzıñ sitenä tiklem qıuıp yıbärze.



Kiskä
taban Perro yıkkegä yänä ber oloğayğan,
sandır, ozon häm hığılmalı käüzäle et
alıp qayttı. Unıñ tomşoğo yöy häm
yaralarzan ğına tora, ber genä küze bar.
Ämmä bıl hıñar küzeneñ usal, qıyıu
yaugirlıq menän yaltlauı bötähendä lä
uğa qarata hörmät uyata. Arlandıñ quşamatı
la Solleks, yäğni Asıulı. Deyv keüyek ük,
ul ber kemdän dä ber ni talap itmäy, ber
ni kötmäy, ä inde üzen qıyırhıthalar,
üpkäläştän bulmahın — teyışensä yauap
biräsäk. Häm ul aşıqmay ğına, üz bahahın
belep, başqalarğa yaqınlağas, hatta Şpits
ta uğa bäylänergä täüäkkällek itmäne.
Sollekstıñ berzän-ber yomşaq yağı
(bähethezlekkä kürä, Bek unı berense
bulıp astı): ber küzgä huqır arlan
kürmägän yaqtan kilgände yaratmay ikän.
Bıl turala başına la kiltermägän Bek
uğa tap şunday uñayhızlıq tıuzırzı häm
üzeneñ hatalanıuın Solleks, qırqa
borolop, unıñ iñbaşın ös dyuymğa, höyäkkä
tiklem ütäläy teşlägäs kenä añğarzı.
Bınan huñ Bek Solleksqa ber qasan da
tıyılğan yaqtan yaqınlamanı, häm Solleks
uğa ber qasan da teymäne. Yañı tanış, Deyv
hımaq uq, küräheñ, ber nimä genä teläy
— unı borsomahındar. Häyır, Bek tegeheneñ
dä, bınıhınıñ da ikense, yuğarıraq,
ıntılışqa birelgän bulıuzarına la
inandı.



Täüge
töndä ük Bek aldında bik möhim bulğan
qunır urın mäsälähe kilep tıuzı. Şäm
yanğan palatka aq qar yalanında ımhındırğıs
yaqtıra. Unıñ urını şunda bulırğa teyışter
hımaq. Ämmä ul unda barıp ineü menän
Perro la, Fransua la unı ärläp qarşılanı
häm ni yıtte şunıñ menän bärgesläp, yuğalıp
qalırğa mäcbür itep, mäshäräläp, hıuıqqa
qıuıp sığarzı. Bötä tände qaltıratıp,
äse yıl isä, ayırıusa yaralı iñbaşqa ayauhız
qağıla. Bek qarğa yatıp yoqlau yayın
samalap qaranı, ämmä hıuıq unı tizzän
ayağına bastırzı. Yıuanıshız ömöthözlök
menän ul, yılı urın ezläp taba almayınsa,
palatkalar arahında qañğırıp yörönö.
Tegendä lä, bında la uğa qotoronqo
ettär taşlana, häm ul, hırt yöndären
qabartıp, ularğa usal ırılday (bığa ul
şulay uq tiz öyrände) häm tegeläre uğa
başqasa bäylänmäy.



Nihayät,
başında şunday uy yaltlanı: kire barıp
qararğa käräk, unıñ yıgemendäge ettär
qunalqağa nisek urınlaştı ikän? Ämmä,
aptıraq — berehen-ber taba almanı!



Ular
qayzalır yuğalğan. Bek yänä barsa lager
buyınsa yöröp sıqtı, ämmä hözömtä
bulmanı. Palatkala yuqtar mikän? Yuq,
bınıñ bulıuı mömkin tügel, — bit bına
unı, Bektı, unan qıuıp sığarzılar! Ä
qayza bulğandar huñ? Totoşlay qaltıranıp,
qoyroğon hälenderep, yañğızı, ber maqsathız
aqrın ğına palatka tiräläy uraldı la
uraldı. Qapıl ayaq astındağı qar işelep,
ul qayzalır asqa töşöp kitä yazzı. Yıtmähä,
asta nizer qıymılday. Kürenmägän,
belenmägän küreneştän tert itep qalğan
Bek, ırıldap, sitkä hikerze, hırt yöndäre
qabarzı. Ämmä dustarsa, yomşaq sıyıldap
alıu unı şunda uq tınıslandırzı, häm ul
tikşerep qarau ösön kire borolop kilde.
Tanauına yılı haua bärelde: qar astındağı
soqorza, uñaylı ğına bögärlänep, Billi
yata ikän. Ul, yaramhaqlanıp, öröp aldı,
borğalanıp, üzeneñ Bekqa yaqşı mönäsäbäten
belderep, qoyroğon bolğanı häm unı
üzenä ılıqtırıu ösön yılı yıüyeş tele
menän morononan yalap alırğa la qıyıulığı
ette.



Yänä
ber habaq: timäk, bında hıuıqtan şulay
qotolalar ikän! Bek, inde ışanıslı
räüyeştä, urın haylanı häm ozaq, zur
tırışlıq halıp azaplanğandan huñ qar
esendä üzenä öñ eşläne. Ber minut üteügä
tän yılıhınan soqor imşene häm ul yoqoğa
taldı. Vaqıtı-vaqıtı menän yoqo aralaş,
alama töştär ızahınan şıñşıp, örgöläp
alha la, ozaylı häm auır köndän huñ qatı
häm tämle yoqlanı.



Irtänsäk
unı tora başlağan lagerzıñ tauışı ğına
uyattı. Täüge minutta ul qayzalığın
añlamay torzo. Töndä qar yauğan häm unıñ
soqoron tulıhınsa kümep kitkän. Totoş
qar qatlamı törlö yaqtan qısa, basa. Bektı
qapıl qurqıu toyğoho, qırağay yırtqıstıñ
qapqanğa eläkkändäge toyğoho biläp
aldı. Bıl unda alıs näseldäşeneñ
hizemläüzäre uyanı-uın beldereüse bildä
ine, sönki bıl üseşkän, hatta samahız
üseşkän et üz tormoşonda tozaqqa
elägeüzeñ ni ikänen belmäy häm unan
qurqırğa la teyış tügel ine. Ämmä ber
ük mäldä unıñ täne qaltıranıp yıyırıldı,
muyın häm iñbaş yöndäre qabarzı, ul
yırtqıs ırıldauı menän, tirä-yüngä
osqonlo qar boloto tuzzırıp, soqorzan
tup-tura irtänge yaqtılıqqa ırğıldı.
Ämmä aldında aq yalandağı lagerzı küreü
menän qayzalığın añğarzı la Manuel
menän yöröştörgändän huñ ütkän töngö,
qar esendä öñ eşlägängä tiklemge,
vaqiğalarzı isenä töşörzö.



Fransua
unı qısqırıp sälämläne:



Yä,
min nimä tinem? — tine ul, qıuanıs menän
Perroğa borolop. — Bıl Bek hä tigänse
bötähenä lä öyränä!



Perro
etdi qiäfättä baş qaqtı. Ul — Kanada
hökümäteneñ kurerı, poçta, qimmätle
dokumenttar taşıy, uğa iñ yaqşı ettär
käräk. Şuğa la ul Bek hımaq et hatıp ala
alıuına uğata qänäğät.



Säğät
tä ütmästän üz yıgemenä ul yänä ös et
hatıp aldı. Şulay ularzıñ hanı tuğızğa
ette, häm sirek säğättän, bötähe lä
ekkegä tezelep, Day kanonına ilteüse
qarlı yuldan sabalar ine. Bektı
egemdägelärzeñ qomarğa bireleüye ğäcäp
itte, ämmä azağıraq bıl qomar unıñ üzen
dä biläp aldı. Ä bötähenän dä bigeräk
tañ qaldırğanı Deyv menän Sollekstağı
üzgäreş ine. Yıgem ularzı bötönläy başqağa
äyländerze — bılar inde bötönläy
ikenselär. Äyterheñ, bötä bulğan
ilke-halqılıq, ber nigä is kitmäüsän
bitaraflıqtarın qul menän hıpırıp
alğandar. Qayzan bıl yıtezlek häm
kös-qeüät?! Ular, bötä yıgemdä butalış yä
totqarlanıu tıuha, yınlänä başlayzar.
Bıl hezmät ular bulmışınıñ iñ yuğarı
sağılışı, şunda ularzıñ yäşäüyeneñ asılı
häm berzän-ber qıuanısı keüyek.



Deyv
töp yıkkelä, aldaraq, unıñ menän Solleks
arahına, Bektı quyzılar. Başqalar unan
aldaraq ber-ber artlı tezelep saba, ä
barıhınıñ aldında — başlıq Şpits.



Bektı
Deyv menän Solleks arahına öyränhen
ösön quyzılar. Ul — ziräk uqıusı, ä
bıları unıñ yañılıştarın şunda uq tözätä,
käräkhä, ütker teştäre menän teyışensä
eşlärgä mäcbür itä alğan yaqşı uqıtıusılar
bulıp sıqtı. Deyv ğäzel häm zihenle. Ul
buş-yuqqa Bektı ber qasan da qıyırhıtmanı,
ä inde yazağa layıq bulha, unıñ teştäre
här saq äzer, Fransuanıñ sıbırtqıhı la
bınday osraqta şıylap ala; Bek şunday
hığımtağa kilä: yañılışmasqa tırışıu
ırıldaşıuğa qarağanda otoşloraq ikän.
Ber mäl qısqa ğına tuqtalışta ul,
misäüzä butalıp, quzğalıp kiteüze
totqarlanı. Deyv menän Solleks uğa
berzäm taşlandı häm art habağın uqıttı.
Bıl ihä butalıştı yänä sıbaltıp yıbärze,
unıñ qarauı azaq Bek misäü bauzarın
sıualtmasqa tırıştı, kön huñına ul inde
üz burıstarın şunday itep ütäne:
öyräteüseläre başqasa uğa bäylänmäne.
Fransuanıñ sıbırtqıhı unıñ hırtında
hirägeräk şartlanı, Perro ihä, ayırım
iğtibar kürhätep, unıñ taban, tırnaq
araların qayğırtıusan qarap sıqtı.



Täüge
kön esendä ütkän ara auır birelde. Ular,
kanon buylap, Harıq qasabahı aşa
Ülsäü ergähenän häm urman sitenän,
bozloqtar, ber nisä yöz fut beyıklegendäge
qar hırıntıları aşa sığıp, sösö häm
tatır hıulı şişmälär, küldär menän
sıbarlanğan, keşehez Tönyaq sigenä
qurqınıs haqsılay basqan Böyök
Çilkuttı artıldılar. Bötä yuldı hüngän
vulkan kraterzarında tuñğan kül
sılbırzarı aşa imen-aman ütep, tönlätep
kenä yazğı boz kiteü aldınan meñärlägän
altın ezläüselär kämälär eşlägän Bennet
küle ergähendäge zur lagerğa yıtep
yığıldılar. Bında Bek, üzenä qar esendä
öñ yahap, haqlı yoqoğa taldı, ämmä uğa
tuyğansı yoqlarğa yazmanı, — küp tä
ütmästän unı soqorzan sığarıp, qarañğı
hıuıq töndä başqa ettär menän bergä
sanağa yıktelär.



Ul
köndö yul tapalğan bulğanğa qırq mil
ütkäynelär. Unıñ qarauı ikense könönä
häm artaban ällä nisämä köndär ularzıñ
üzzärenä qarza yul halırğa tura kilde,
nıq arınılar häm yayıraq barzılar. Ğäzättä
Perro yıgemdeñ aldınan töşöp ala, ettärgä
üteüye yıñeleräk bulhın ösön sañğıları
menän qarzı tapay, ä Fransua alğı sanağa
berketelgän ozon yıñel hayğau menän
sanalarğa yünäleş birä. Küpmeler vaqıt
üteügä ular Perro menän urındarın
almaşa, läkin bıl bik yış bulmay. Perro
aşığa häm ber ük mäldä ul Fransuağa
qarağanda ber küz hirpeüzän bozzoñ
qalınlığın yaqşıraq samalay, ä bıl, közgö
boz äle bigük ışanıslı bulmağanğa,
ayırata möhim. Ağım uğata şäp bulğan
urındarza boz bötönläy yuq.



Bek
kön hayın (ä ularzıñ ahırı bulmas ta
keüyek) yıgemdä. Yalğa tik qarañğı töşöü
menän genä tuqtalalar, ä kük yözö saq-saq
yaqtıra başlau menän sanalar saqrımdarzı
ber-ber artlı artta qaldıra-qaldıra
alğa saba. Barı kis menän qarañğıla
lager qoralar; ettär üz ölöşönä teygän
balıqtarzı ala häm yoqlar ösön qarğa
öñölä. Bek aşauğa bürelärsä talımhız.
Unıñ könlök ölöşö funt yarımlıq
kipterelgän bolan itenän ğibärät. Bıl
ihä unıñ ber teşenä genä elägä. Ul ber
qasan da tuyğansı aşay almay häm här
vaqıt aslıq ğazabı kiserä. Ber ük mäldä
käüzägä yıñeleräk bulğan häm bınday
tormoşqa nığıraq yaraqlaşqan başqa ettär
berär genä funt balıq ala häm nisekter
kös-qeüättären haqlay.



Bek
tiz arala Könyaqta, üz yortonda, bulğan
haylansıqlığın onotto. Unıñ aşıqmayınsa
aşau, azıqqa talapsan bulıu ğäzäte bar
ine. Ämmä küp tä ütmästän şunı añğarzı:
unıñ yuldaştarı üzzäreneñ ölöşön tiz-tiz
hoğona hala la unıñ aşap ölgörmägän
kisäktären eläkterä. Ölöşön ul haqlay
almay — ike yä ös uğrı menän talaşqan
arala unıñ balığı başqalarzıñ auızında
yuğala. Şuğa ul tegelär keüyek ük yähät
aşay başlanı. Şulay za aslıq unı şul
tiklem ğazaplay: ul uğrılıq mäshärähenä
lä töşörgä äzer. Ul başqalarzıñ bını
nisek eşläüyen küzätte häm ularzan
öyrände. Yañı kilgändärzeñ berehe,
häyläkär Payktıñ nisek Perro borolğan
arala ğına it kisägen eläkterep qasıuın
şäyläne, ikense könönä şunı uq üze
qabatlanı. Qurqınıs butalış quptı, ämmä
unan şiklänmänelär, unıñ yazığı här saq
bälägä tarıusan, yıbıtqı Dabqa töştö.



Bıl
täüge urlaşıu Bektıñ qatı tönyaqta la
yäşäy alasağın kürhätte, yañı şarttarğa
yaraqlaşa alıu häläten isbatlanı. Ägär
zä unıñ bınday häläte bulmaha, uğa tiz
arala ğazaplı ülem yanayasaq ine. Bınan
tış urlaşıu unıñ ösön ählaqi yuğarılıqtan
tübän tägäräüzeñ başı buldı. Unıñ bığa
tiklemge ählaqi töşönsäläre yımerelä
barzı, sѳnki tere qalır ѳsѳn barğan
auhız kѳräştä ular käräkmägän yök kenä
ine. Ular höyöü häm duslıq hököm hörgän
Könyaqta urınlı, unda başqalarzıñ
äyberenä qağılmasqa, üzzärenä qarata
märhämätle bulırğa käräk. Ä bında,
Tönyaqta, ihä küsäk häm qazıq teş qanunı
hököm hörä häm barı tik harmaq qına
yäşärgä qamasaulağan namıstı haqlarğa
tırışasaq.



Älbittä,
Bek bılay uylay almay, — ul instinktiv
räüyeştä yañı şarttarğa yaraqlaşa. Ber
qasan da ul tormoşta, hatta köstär tigez
bulmağanda la, köräştän sitläşmäne. Tik
qızıl sviterlınıñ tayağı uğa iñ yabay,
ämmä tormoşta iñ käräkle qağizälärze
heñderze. Tärbiäle et bularaq, Bek üzeneñ
ähläqi idealdarı, äytäyık, sudya
Millerzıqı bulğan qamsı ösön ülergä
lä äzer ine. Häzer ihä bınday idealdarzı
hanğa huqmasqa, tik üzen genä haqlarğa
äzer bulıuı unıñ täütormoş hälenä qayta
başlauın kürhätte. Urlaşıuğa ul bını
yaratqanğa tügel, ä as qarındıñ ayauhız
talabına buyhonop totondo. Ul asıqtan-asıq
talamanı, ä hizzermäyınsä, bötä haqlıq
saraları menän sälderze, sönki küsäk
häm qazıq teş qanunın yaqşı üzläştergäyne.
Qısqahı, ul eşlämäügä qarağanda eşlärgä
eñeleräk bulğan bѳtä nämäne lä eşläne.



Ul
bik tiz kamillaştı (dörösöräge, yırtqıslana
barzı). Muskuldarı timerzäy nığındı,
häm ğäzäti auırtınıuzarzı bar tip tä
belmäy başlanı. Ul yaqşı sınığıu — tışqı
häm eske sınığıu — aldı. Häzer ul
telähä nindäy, hatta iñ yıränges, auır
eşkärteläsäk azıqtı la aşay ala. Unıñ
aşqazanı üzenä eläkkändeñ tuqlıqlı
bulırzay här ölöşsähen hığıp sığara, ä
eşkärtelgän azıq, qanğa äylänep, täneneñ
barsa yırenä tarala, nıqlı häm sızamlı
muskulğa äüyerelä. Bektıñ küze ütker, yıs
hizeü häläte neskä, ä işetä alıuı şunday:
hatta yoqohonda la iñ aqrın tauışqa la
hizger häm unan qurqınıs yanau-yanamauın
añğara. Ul tırnaqtarı arahına tuñıp
qatqan bozzo kimerep vatqılarğa öyrände,
ä esergä telägänendä, mäke tuñğan bulha,
bozzo köslö alğı ayaqtarı menän vatırğa
ostarzı. Ämmä Bektıñ iñ ähämiätle häläte
elde toyomlauı bulğandır. Unıñ yünäleşen
ul totoş töngölökkä aldan belä. Iñ tımıq
kistärzä lä üzenä öñdö ağas töböndä yä
yar buyında şunday urın haylap qaza: azaq
nindäy genä yıl bulmahın — unıñ oyahı här
saq yıl ıñğayında, yılı häm rähät.



Bılarzıñ
bötähen dä Bek täcribä aşa ğına
üzläştermäne — unda ällä qasan uq
onotolğan täütormoş instinkttarı
qalqındı. Ä qulğa eyäläşterelep, ber
nisä bıuından küskändäre, kirehensä,
yuğala barzı. Tonoq, işeteler-işetelmäs
tauıştar menän unda öyörö-öyörö menän
yörögän qırağay ettär osoro, äzäm ayağı
basmağan urmandarza tabıştarın häldän
tayzırğansı qıualap ültergän däüyerzäge
yäşlege tauış birä başlanı. Küp tä
ütmästän Bek tırnaqtarın häm teştären
teyışensä qullanırğa öyrände, unda
sos qına eläkterä torğan büre ğäzäte
barlıqqa kilde. Unıñ ällä qasan yäşägän
näseldäştäre tap şulay özgöläşkän.
Unda iñ boronğo ütkändär uyana, häm
näseldäştäreneñ bıuından-bıuınğa küsä
kilgän elgärge qılıqtarı unıñ bulmışına
äylänä bara. Ularzı Bek ber nindäy
qıyınlıqhız, ularza nindäyzer yañılıq
yäki ğäcäplänerlek ber ni zä kürmägändäy,
üzenä här vaqıt has bulğan sifat hımaq
üzläşterä.



Şulay
itep, Bek tımıq halqın töndärzä,
tomşoğon yondozzarğa kütärep, bürelärsä
huzınqı häm ozaylı oloğan mälendä unda
küptän tuzanğa äylängän olatalarınıñ
olouı qabatlana, yondozzarğa qarap,
ular bıuattar buyına şulay oloğan.
Bektıñ olouında şul uq notalar — tınlıq,
qarañğılıq häm yände qurırlıq hıuıq
tıuzırğan hağış ta, başqa toyğolar za
sağıla.



Şulay,
güyä bezzeñ bötäbezzeñ dä täbiğät
qulında uyınsıq qına bulıuıbızzı
isbatlau ösön Bek kükrägenän babalarınıñ
iñ boronğo yırı urğıla, häm ul aqrınlap
qına näseleneñ ineşlängän yırenä yaqınlay.
Ä bıl häl keşelärzeñ Tönyaqta altın
tabıuına, yänä lä baqsası yarzamsıhı
Manueldeñ eş haqı bisäheneñ häm üzenä
oqşağan qırım sireüyeläy işle ğailäheneñ
ihtıyacdarına saq-saq yıteüyenä bäyle
kilep tıuğaynı.






III
bülek



TÄÜTORMOŞ
YIRTQISI TANTANA ITÄ






Täütormoş
yırtqısı Bekta köslö ine häm yañı tormoştoñ
qatı şarttarında ul torğan hayın
bötönöhönä qarağanda la östönlök itä
barzı. Ämmä bıl başqalarğa hizelmäne.
Bekta uyanğan yırtqıs häyläkärlege uğa
instinkttarına baş bulırğa yarzam itte.
Östäüyenä yañı şarttarğa yaraqlaşıu ihtıyacı
unı här vaqıt kösörgäneştä tota häm
şunday tırışlıq talap itä: ul ğauğa
kütäreü yäihä ettär talaşına qısılıu
tügel, ä bınday bäreleştärzän, kirehensä,
mömkin tiklem sitläşergä ıntıla. Unıñ
qılığında nindäyzer haqlıq, iplelek
hizelä. Ul aşığıs, dıuamal eş iteü menän
mauıqmay. Şpits menän unıñ arahındağı
ülemesle doşmanlıq menän küralmausanlıq
dörlähä lä, ul ber qasan da yarhıuın
kürhätep barmay häm ber qasan da doşmanına
başlap qağılmay.



Şpits
ihä, kirehensä, yayı sıqqanda teştären
kürhätä yörönö, moğayın, Bekta ul qurqınıs
yarışmandı hizengänder. Tirehenän
sığırzay bulıp, ul Bektı quzğıtırğa häm
talaş sığarırğa tırışa, häm bıl talaştıñ
motlaq bereheneñ üleme menän tamamlanasağı
la bildäle. Bınday alış yuldıñ başında
uq bulahı ine, tik kötölmägän osraq
qamasaulanı. Ber mäl kön azağında sanalar
Le-Barc küle yanında yıldän haqlanmağan
şıqhız urında tuqtanı. Tände utta
qızzırılğan bısaqtay telgelägän köslö
buran häm qarañğılıq keşelärze yal iteü
urının ezlärgä mäcbür itte. Bınan da
alamaraq urındı tabıuı la qıyın bulğandır,
moğayın. Ular artında, stena bulıp,
tep-tekä qaya kütärelä; Perro menän
Fransuağa tap kül bozo östöndä usaq
yağırğa häm yoqo toqtarın tüşärgä tura
kil de. Säyähättä yıñel bulhın ösön
palatkanı ular Dayza qaldırğaynı. Hıu
taşqan da yıyılıp qalğan sıbıq-sabıqtan
usaq toqandırzılar, ämmä unıhı, astındağı
bozzo iretep, hünep quyzı — şuğa
kiskelekte qarañğıla aşanılar.



Bek
qayanıñ tap astında, yıldän haqlanğan
ölöşöndä, oyalanı. Bında şunday yılı häm
tınıs — şuğa la ul Fransua utta yılıtıp
alğan balıqtı ettärgä taratıp birä baş
lağas, öñönän telär-telämäs kenä sıqtı.
Bek, üz ölöşön aşap, kire elekke urınına
kilgändä, oyanı kemder bilägäyne. Yanausan
ırıldau basıp alıusınıñ Şpits bulıuın
añğarttı. Bığa tiklem Bek doşmanı menän
bäreleşeüzän taypıla kilde, ämmä
bınıhında sızay almanı. Unda yırtqıs
uyandı. Ul Şpitsqa ikehe ösön dä, ayırıusa
Şpits ösön, kötölmägän yarhıu menän
taşlandı, sönki Şpits üzeneñ yarışmanı —
huñğı siktäge qurqaq et, unı tik kösö
häm auırlığı ğına qotqara, tip bahalarğa
künekkäyne. Ular tuzzırılğan öñdän
elägeşkän köyѳ tägärläşep kilep sıqqas,
hatta Fransua aptırap qaldı, ämmä şunda
uq talaştıñ säbäbenä töşöndö.



Ähä!
— tip qısqırıp yıbärze ul, Bek tı
därtländerep. — Şulayt hin unı! Qorsañğı
burzıñ kärägen bir!



Şpits
alışqa ırğıldı. Ul yarhıuzan sızay almay
oloy, hikereü ösön uñaylı mäl haylap,
Bek tiräläy bötörölä. Bek ta şulay uq
yarhığan häm, bötä haqlıqtı onotop,
Şpitstı uratıp äylänä. Ämmä şul mäl
berenselek ösön alışqa qamasaulağan
kötölmägän häl kilep tıuzı. Ülemesle
alış ihä küpkä huñıraq, baytaq häldän
tayzırğıs auır saqrımdar ütelgäs buldı.



Perronıñ
ettärzeñ höyäksän arqahında göpöldägän
küsäk tauışı, auır tınıuzan asırğanıp
sıyıldau huñğaraq başlanğan tamuqtağılay
butalışqa işara yıbärgändäy toyoldo.
Lagerza qapıl yöntäs tänlelär qaynanı:
lager yısen hizep, yözärlägän as et
qayzandır yaqındağı indeetstar auılınan
kilep tulğaynı.



Bek
menän Şpits üz-ara özöşä başlağan mäldä,
lagerğa saqırılmağan qunaqtar ütep
inde, ä Perro menän Fransua küsäk totop
yügerep kilep yıtkäs, yarhığan ettär
ularğa taşlandı. Azıq yıse ularzıñ añın
tomalağaynı. Perro, ettärzeñ berehe
azıq-tülekle yäşnikkä moronon tıqqanın
kürep, unıñ arıq qabırğahına auır küsägen
töşörzö. Yäşnik, tägäräp, asılıp kitte
— şunda uq as hayuandar, itkä häm ikmäkkä
taşlanıp, azıq ösön talaşıp, ber-berehen
özgöslärgä totondo. Häzer inde küsäktär
tulıhınsa eşkä yıgelde. Ettär küsäktär
döpöldäüye astında ırılday, sıynay,
şıñşıy, ämmä tabış ösön ülemesle alıştı
dauam itep, huñğı valsıqtı qapmayınsa
sigenmäne.



Şul
arala Perronıñ bötä ettäre, qurqışıp,
üz soqorzarınan sıqtı. Qotoronqo
kilmeşäktär öyörö, köttöröp tormastan,
ularğa taşlandı. Bınday ettärze Bektıñ
ber qasan da kürgäne yuq ine. Ularzıñ här
qabırğahın hanarlıq. Bılar ısının da
la bısraq tire tarttırılğan höldälär
genä. Ularzıñ küzzäre yana, tomşoqtarınan
kübek ağa; aslıqtan qurqıuzı yuyğanğa
ular qurqınıs häm yıñä almaslıq ine.
Berense bäreleştä ük yıgem ettäre qayağa
kire qaqlıqtı. Bekqa şunda uq ös yat et
höcüm itte häm küz asıp yomğan ara la
iñbaşın häm moronon teşläne. Qot osorğos
mähşär tıuzı. Billi här vaqıttağısa
zarlı şıñşıy. Deyv menän Solleks yaralanğan
köyö, qanğa tuzıp, yänäşä qıyıu talaşa.
Dco, yañaqtarın şaqıldatıp, şaşınıp
teşläşä, yat ettärzeñ bereheneñ al ayağına
teştären batırıp, höyägen säynäy. Ä
häyläkär Payk, yaralanğan etkä hikerep,
şunduq unıñ muyının hındırzı. Bek
auızınan mul şayığı aqqan doşmanınıñ
ğorlahına uqtaldı. Qan urğıldı häm unı
totoşlay buyanı. Auızındağı yılı qan
täme Bektı tağı la yarhıtıp yıbärze. Ul
ikense etkä taşlandı, ämmä şul mäl
kemeheneñder teşe muyınına batıuın
toyzo. Bıl — Şpits, hıyanatsıl räüyeştä
qabırğanan höcüm itkäyne.



Perro
menän Fransua, lagerzıñ ber ölöşön
höcüm iteüselärzän tazartıp, ettärenä
yarzamğa taşlandı. Ular küreneü menän
as yırtqıstarzıñ qotoronqo ağımı artqa
sigende, ä Bek üzenä asılınğan Şpitstı
qırqa ğına helkep töşörzö. Ämmä tınlıq
ber minutqa la huzılmanı. Perro menän
Fransua kire yügerzelär — ularğa
azıq-tülekte haqlarğa käräk ine.
Indeetstarzıñ ettäre, yıgemgä kire kilep,
yañınan höcüm itte. Ömöthözlökkä tiñ
qıyıulıq menän Billi aqıldarın yın
alıştırğan doşmandar uratımınan atılıp
kilep sıqtı la boz östönän alğa yomoldo.
Unıñ artınsa Payk menän Dab, artaban
Perronıñ bötä ettäre ıntıldı. Bek bozğa
hikerergä uqtalğan mäldä küz qırıyı
menän Şpitstıñ unı ayaqtan yığırğa bula
ırğıy-hikerä yıleüyen kürze. Ägär zä Bek
yığıla qalha, unı bastırğan ettär öyörö
astında qalasaq häm ul osraqta üleme
qotolğohoz. Bek, bötä kösön yıyıp, Şpitstıñ
qısırıqlauın kire qağa aldı häm başqalar
ıñğayı na kül buylap saptı.



Ber
ni tiklem vaqıttan yıgemdäge tuğız etteñ
bötähe lä bergä yıyıldı häm, ışıq ezläp,
urmanğa yünälde. Ularzıñ artınan inde
ber kem dä qıumay, ämmä ular bik qızğanıs
häldä: här berehendä dürtär-bişär
yärähättän dä käm tügel, ä qayhı berzäre
bigeräk tä auır yaralandı. Dabtıñ artqı
ayağı nıq imgängän, Dollizıñ (unı Dayza
hatıp alğaynılar häm ul yıgemgä iñ huñğıhı
bulıp quşılğaynı) muyınında qot osorğos
yarıq öñöräyä. Dco küzenän yazğan, ä
igelekle Billi tönö buyı şıñşıp häm
sıynap sıqtı — unıñ qolağı kisäk-kisäk
tetkelängän ikän. Yaqtırıuğa ular kös-häl
menän lagerğa qayttılar. Talausılar
kürenmäy. Fransua menän Perro tirelärenä
hıymay yöröy. Azıq-tülekteñ yartıhı yuqqa
sıqqan. Ul ğınamı, as ettär qayış, brezent
äyberzärze yırtqılap eştän sığarğan.
Azmı-küpme aşarğa yaraqlı ber genä nämä
lä ularzıñ teştärenän sittä qalmağan.
Perronıñ bolan tirehenän tegelgän
mokasinı aşalğan, yıgemdeñ baytaq qayışlı
ölöşö säynälgän, hatta Fransuanıñ
sıbırtqıhı ike futqa qısqarğan. Ettärze
äyzäüse, qamsıhın küñelhez qaraştırıuzan
tuqtap, yıgemde küzzän ütkärze.



Ay-hay-hay,
tuğanqayzar! — tine ul aqrın ğına.—
Nisegeräk talağandar hezze. Ä qapıl hez
qotora başlahağız! Ş-şaytan! Bit bötägezzeñ
dä qotorouı mömkin! Perro, nisek uylayhıñ?



Kurer,
borsolop, başın sayqanı. Dousonğa tiklem
yänä dürt yöz mil ütähe bar — ettärzeñ,
hıuzan qurqıp, auırıp kiteüzäre genä
etmägäyne! Ike säğätlek kösörgäneşle
eştän häm tozlo-boroslo ärläşeüzärzän
huñ yıgem tärtipkä kilterelde. Ettär,
hulqıldap hızlağan yaralarına qaramastan,
zur qıyınlıq menän bulha la, yuldıñ iñ
auır ölöşön qısqarta-qısqarta sanalarzı
alğa höyräne. Bıl artılıştağı keüyek
qıyınlıqtı ularğa oşoğasa ber qayza la
kürergä tura kilmägäyne.



Utız
millek yılğa tulıhınsa tuñıp ölgörmägän.
Unıñ yıtez ağımı hıuıq menän nıq seräşä,
barı tımıq tobalar ğına bozlanğan. Bıl
qot osorğos utız milde üteü ösön häldän
tayzırğıs kösörgäneş talap itkän altı
kön käräk buldı. Här azım da ettärgä lä,
keşelärgä lä ülem yananı. Yuldı aldan
tikşerep barğan Perro yıgerme tapqır
boz astına ubıldı. Unı ozon hayğau
ğına qotqara — ul unı şulay yaylağan:
qolağan hayın hayğau yılıuğa arqırı
yata. Hıuıq tamam qatılana bara, termometr
Tselsiy buyınsa nuldän tübän illene
kürhätä. Här ber oşonday sumıp sığıuzan
huñ Perroğa, ülemesle halqın aldırıuzan
haqlanıu ösön, usaq yağıp, keyımde kipterep
alırğa tura kilä.



Tik
unı ber nimä lä qurqıtmay. Unı hökümät
kurerı itep tap şunday qıyıu bulğanı
ösön quyğandar za inde. Perro, üzeneñ
qaqsa, yıyırsıqlı yözön hıuıqqa quyıp,
telähä nindäy dıuamallıqqa la bara, kön
dä yaqtınan qarañğığa tiklem törlö
qıyınlıqtar menän köräşä.



Ul
basqan hayın sayqalğan häm ber mälgä
genä lä tuqtalıp qalıu häüyefle bulğan
boz sitenän, yılğanıñ ağımhız yarı buylap,
atlay. Ber tapqır sanalar Deyv häm Bek
menän bergä hıuğa sumdı, ettär saq-saq
tonsoqmanı, ularzı yartılaş tuñğan kileş
höyräp sığarzılar, ğümerzären haqlap
qalıu ösön usaq yağırğa tura kilde. Ular
qalın ğına boz şekärähe menän qaplanırğa
ölgörgäyne — irehendär ösön Fransua
menän Perro ularzı usaq tiräläy utta
yöndäre tötäslär yaqınlıqta yügerergä
mäcbür itte.



Ikense
yulı yılımğa Şpits eläkte häm Bekqa
tiklemge totoş yıgemde üze menän bergä
höyräne. Boz östöndä qalıu ösön Bek
bötä kösön haldı häm, boz şartlap
vatılıuğa qaramastan, yılım sitenä bötä
dürt ayağı menän terälep, sigenä başlanı.
Bähetkä kürä, Bek artınsa yıgelgän Deyv
ta yän kösönä artqa sigende, ä sanalar
artındağı Fransua ularzı şunday itep
tarta, hatta bıuındarı şıtırzağanı
işetelä.



Ä
ber tapqır yar buyındağı boz site
sanalarzıñ artında la, aldın da la
emerelde. Qotolou ösön ber genä yul
qalğaynı — tekä qaya. Tik unıñ başına
menergä käräk ine şul. Tübändä qalğan
Fransua, bıl möğcizä boyomğa aşa kürhen
inde tip, Allağa hığınğan arala Perro
ısınlap ta qaya başına kütärelde. Bötä
qayıştarzan, yıkke bäyzärenän ozon ber
bau işep, ettärze ber-ber artlı qaya
başına kütärzelär. Sanalar häm bötä
qalğan yök öskä alınğas, iñ huñğıhı
bulıp, Fransua kütärelde. Azaq qayanan
töşöü mömkinlegen ezläy başlanılar.
Ahır siktä şul uq bau yarzamında töşörgä
tura kilde häm töndö ular yänä yılğala
qarşılanı. Bıl köndö ular ni barı sirek
mil genä ütä aldılar.



Hutalinkvağa
etkän mäldä boz nıqlı yattı, ämmä Bek
aruq yonsono. Başqa ettärzeñ dä häle
şul sama. Şuğa qaramastan, Perro, buşqaraq
ütkän vaqıttı qaplau maqsatın da,
tizlekte arttırırğa tırıştı. Täüge kön
ular utız biş mil ütep, Olo Hömbaşqa
kilep sıqtılar. Ikense könönä yänä şul
sama artılıp, Bäläkäy Hömbaşta, ösönsöhöndä
— qırq mil häm Biş Barmaq şarşıhına
yaqınlanılar.



Bektıñ
ayaqtarı Tönyaq ettäreneke menän
sağıştırğanda ulay uq nıqlı häm sızam
tügel ine äle. Qırağay näseldäştäreneñ
berehe mämeryä keşehe yäki qağıp
ultırtılğan büränä qorolmalar eyähe
tarafınan qulğa eyäläştergändän huñ
ütkän vaqıt esendä unıñ toqomo
bıuından-bıuınğa yıñeleräk bula barğan
tormoşta artıq yomşarğan.



Bek,
ayauhız auırtınıuğa sızarğa tırışıp,
satanlay-satanlay könö buyına barzı la
barzı. Kisenä, tuqtalışta, ülektäy yırgä
qolanı. Balıq öläşkändä unı hatta asığıuı
la urınınan quzğata almanı. Fransuağa
unıñ ölöşön alıp barırğa tura kilde.
Şul uq Fransua här kis, aşap alğandan
huñ, yartı säğät buyına unıñ ayaqtarın
ıuğılanı häm üzeneñ mokasinınan Bektıñ
dürt täpäyınä lä keyım yaraştırzı. Bıl
ayaq keyıme etteñ ıza sigeüzären küpkä
eñeläytte. Irtälärzeñ berehendä Fransua
Bekqa bıl «mokasin»darzı keyzerergä
onotqas, arqahına hurzayğan Bektıñ dürt
ayağın da hauala helkkeläp, keyındermäyınsä
yulğa quzğalmayasağın beldereüyen kürep,
hatta Perronıñ da qoroşqan yözö
yılmayıuzan yazılıp kitte. Aqrınlap unıñ
täpäyzäre tupaslandı, sınıqtı häm inde
tuzıp bötkän mokasindarzıñ käräge
qalmanı.



Ber
saq irtänsäk, Pellizağı tuqtalı şta
ettärze yıgä başlağas, kötmägändä oşoğa
tiklem ber nindäy zä şik tıuzırmağan
Dolli qotorondo. Qapıl ul bürelärsä
qotto osororloq, yän özgös itep olop
ebärze lä (qurqıştan bötä ettärzeñ yönö
közöräyze) Bekqa taşlandı. Bek, qotorğan
et menän üz ğümerendä täügä osraşqanğa,
unan qurqırğa käräklegen belmäy ine
äle. Şulay za, instinktiv quzğıp, sitkä
ırğıldı. Ul tup-tura alğa osa, ä ber
hikerem arauıqta unı auır häm tauışlı
tın ala-ala, tomşoğonan kübek tamğan
Dolli qıua. Bektı — qurqıu, ä Dollizı
qotoronouı alğa qıualay, häm berehe —
qasıp, ikensehe qıuıp yıtä almay. Bek,
qıuaqlıqqa hikerep, utrauzıñ tübänge
osona kilep sıqtı, bozzar tığılışqan
nindäyzer qultıq aşa yözzö, ikense
utrauğa, ösönsöhönä ütte. Tüñäräk yahap,
yılğanıñ töp yırzahına kire äylänep
kilde häm qauşauın basa almay boz östönän
saptı. Äylänep qaramayınsa la artında,
ber hikerem arauıqta, Dollizıñ özlökhöz
mışnauın işetä kilä. Şulay sirek mil
yügergäs, Fransuanıñ saqırıuın işetep,
uralta bireberäk kiregä boroldo. Tını
qısıla-qısıla, hauanı auırlıq menän
auızına yalmap, Dollizı älege şul ber
hikerem arauıqta qaldırıp, Fransuağa
taban yılä. Bötä ömöt şunda: qotqarha,
unı ettärze äyzäüse genä qotqara alasaq.
Ergähenän Bek yalt itep üteü menän Fransua
äzer totqan baltahın qotorğan Dollizıñ
başına töşörzö.



Tamam
hälhezlängän Bek, özök-özök tın alıp,
sanalar ergähenä tänteräkläne, şul mäl
unıñ möşköl häldä qalıuınan fayzalanıp,
Şpits uğa taşlandı häm, qarşılıq kürmäyınsä,
teştären uğa batırzı. Ul ike urından
höyäkkä tiklem ütte häm Fransua kilep
etkängäsä Bektı oypalanı. Şpitstıñ baş
osonda sıbırtqı şıylanı, häm Bek
qänäğätläneü menän şunı kürze: oşoğasa
ber genä et tä bıl tiklem ük tuqmaq
alğanı bulmağandır.



Şaytan
bıl Şpits, — tine Perro. — Ul qasan da
bulha Bektı talap ülteräsäk.



Nisaua,
Bek ta ber tügel, ike şaytan bar! — tip
yauaplanı Fransua. — Ular artınan min
gel küzätä yöröyöm, häm beläheñme, hiñä
nimä äytäyım? Könö kiler, Bek şul tiklem
yırtqıslanasaq, hineñ Şpitstı säynäp
kenä tököräsäk. Min äytte tiyerheñ!



Bınan
huñ Bek menän Şpits arahında asıqtan-asıq
ızğış başlandı. Başlıq häm yıgemdeñ
öyöröüsehe itep qabul itelgän Şpits
Könyaqtıñ bıl säyır kilmeşägendä
üzeneñ berenselegenä yanau hizze. Bek
uğa şunıñ ösön säyır toyoldo: bığa tiklem
Könyaq ettäreneñ berehe lä — ularzı
Şpits küp kürze — bındağılar menän
tuqtalışta la, yulda la tartqılaşa
almanılar. Ularzıñ bötähe lä uğata
nazlılar häm kös yıtkehez eştän, hıuıqtan
häm aslıqtan ülä torzolar. Bek — ularzan
ayırılıp torğan berzän-beräü. Ul bötähenä
lä sızanı, yañı tormoşqa yaylaştı; kös,
usallıq häm qıyıulıq yağınan tönyaqtıqılarzan
his qalışmayınsa yıñeüzärgä genä ireşä
barzı. Bınan tış ul östönlök yaratıusan,
ä qızıl sviterlınıñ küsäge, unıñ baştağı
alabarman qıyıulığın häm qızıulığın
yuqqa sığarıp, unı ayırıusa qurqınıs
yanuarğa äyländergäyne. Ul ğäzäti
bulmağansa häyläkär häm berenselekkä
ıntılıuında uñaylı mälde qırağay
yänlektärgä genä has sızamlıq menän
kötöp ala belä.



Berenselek
ösön alış bulırğa teyış ine, häm Bek unı
teläp yörönö. Ul unı üzeneñ täbiğäte
şulay bulğanğa häm añlap yıtä almaslıq,
ekke ettären huñğı hulışqasa yulğa
qıualağan, qıuanıs menän yıgemdä yörörgä
mäcbür itkängä häm yıkkenän qıuılğan
osraqta hağıştan ülem sigenä yıtkergän
ğorurlıq toyğoho bulğanğa teläy. Bınday
ğorurlıq, töp yıkkegä quyğas, Deyv ta la
uyandı, ul Sollekstı, bötä kösön halıp,
sanalarzı tartırğa mäcbür itä. Yulğa
quzğalırğa vaqıt yıteü menän ğorurlıq
toyğoho bötä ettärze därtländerä, tomha,
qızıp barıusandarın köskä tulışqan,
sämle, arıu belmäs eşsändärgä äyländerä.
Bıl toyğo ularzı kön huzımına qayızlay,
tik kis yalğa tuqtağas qına añlaşılıp
bötmägän tınğıhızlıq häm rizahızlıq
menän alışına. Şpits, başlıq bularaq, tap
ana şul hönäri ğorurlığı bulğanğa
yöröştären qulaylay almağan, yıgem
bauzarın sıbaltqan häm irtän yıkkegä
vaqıt yıtkändä yäşerenergä tırışqan
ettärze teşläy. Şul uq ğorurlıq toyğohonan
Şpits Bektı başlıq itep quymahındar tip
qurqa, ä Bek başlıq bulırğa ıntıla.



Häzer
inde Bek asıqtan-asıq başlıq urınına
daulaşa. Ul añlı räüyeştä Şpits yazalarğa
tırışqan hälkäüzärze qursalay. Ber
töndä baytaq qar yauzı la yıl tanıraq
Payk sanalar yanına kilmäne. Ul qar astına
tärän qazılğan öñönä yäşengäyne.
Fransuanıñ saqırıp ezläüye buşqa ğına
buldı. Şpits yınlänä başlanı. Ul lager
buyınsa bärgelänä, här ber şikle urındı
eskäy-eskäy aqtara häm şunday usal itep
ırılday, Payk, bını işetep, öñöndä
qurqışınan der-der kilä.



Nihayät,
tabıp sığarğas, Şpits unı oypalap
alırğa taşlanğaynı, qapıl Bek şunday
uq yarhıu menän ular arahına tığıldı.
Bıl şul tiklem kötölmägän häm yılğır
hikereş buldı — artqa alıp taşlanğan
Şpits ayağında basıp qala almanı. Qurqışınan
eränges qaltıranğan Payk ta, bınday
asıqtan-asıq bolanı kürep, batıraya töştö
häm yığılğan başlıqqa höcüm itte. Inde
namıslı alış qağizälären onotqan Bek
ta yänä Şpitsqa ıntıldı. Ämmä Fransua,
bıl häl unı mauıqtırha la, tınıslıq
urınlaştırıuzı burısı hanap, bötä kösönä
sıbırtqıhı menän Bekqa tarttı. Bıl da
unı qarza aunausı doşmanınan ayıra
almanı. Ahır siktä Fransua sıbırtqı
habın eşkä quştı. Isäñgerägän Bek
sitkä osto häm ozaq qına unıñ östöndä
sıbırtqı şıylanı, ä Şpits şul arala
eterlek gonahqa batqan Payktıñ eşen
kitärze. Ämmä huñıraq ta Dousonğa ilteüse
yulda Şpits ğäyıple ettärze yazalarğa
tırışqan här mäldä Bek arağa tığılıuın
dauam itte. Bını ul häzer bik häyläkär
räüyeştä, Fransua yaqın-tirälä bulmağan
da, eşläne. Bektıñ yäşerten oyoştorğan
bolahı Şpitsqa buyhonorğa telämägändär
ösön bik qulay, häm yıgemdä tärtip
yuğalğandan-yuğala bara. Deyv menän Solleks
qına üzgärmäne, ä qalğan ettär
holoqhozlanğandan-holoqhozlandı. Bötähe
lä käkregä bökrö kitte. Talaştıñ häm
ızğıştıñ azağı kürenmäne. Mönäsäbättär
torğan hayın qıza — häm bığa Bek qına
säbäpse. Unıñ arqahında Fransua, bılar
ülemesle talaş başlayasaq tip, tınğılıq
tapmanı. Yıgemde äyzäüse añlay: bıl
irtäme-huñmı motlaq bulasaq. Töndären
ul ällä nisämä märtäbä, talaş tauışı
işetep, Bek menän başlıq talaşalır tip
qurqıp, yoqo toğonan sığa.



Ämmä
bığa säbäp tabılmağaynı häm bolotlo
köndärzeñ berehendä Dousonğa kilep
etkändä zur alış alda ine äle.



Dousonda
keşe küp, ä ettär tağı la küberäk, häm
Bek bötä ettärzeñ dä eşlägänen kürze,
küräheñ, bında bıl täbiğizer. Könö buyına
ozon et yıgemdäre töp uram buylap uza,
hatta töndä lä qıñğırau sıñı tınğanı
yuq. Ettär tözölöş ösön büränä taşıy,
utın, priiskığa başqa käräk-yaraq kilterä.
Ular Santa-Klara üzänendä attar başqarğan
bötä eştärze lä atqara. Ular arahın da
könyaqtıqılar za osray, ämmä küberäge
— urındağı toqom, büre näsele. Qarañğı
töşöü menän, daimi säğät tuğızza, un
ikelä, töngö östä ular üzzäreneñ serle,
qot osormalı töngö yırın başlay. Bek,
qänäğätlänep, ularğa üzeneñ tauışın
quşıp yıbärä.



Baş
osonda bozlo şäfäq bulıp tönyaq hazağayı
balqığan häm halqın küktä yondozzar
beyıgän, ä yır qar astında qoroşop tuñğan
bınday töndärzä ettärzeñ olouı, ägär
unda hağışlı, ükheügä oqşaş huzınqı häm
boyoq bѳgѳldär bulmaha, tormoş auazı
bulıp qabul iteler ine. Yuq, unda, kübehensä,
tormoşqa, yafalanıp yäşäü auırlığına
zar işetelä. Ul elekke, ularzıñ yırzäge
toqomo keüyek ük boronğo yır, şul mäldäge
yäp-yäş donyanıñ bar auazdarı la
hağışqa tulı bulğan. Isäphez-hanhız
bıuındarzıñ hağışı menän tulı bıl
hıqtau Bektı ğäcäp häm säyır itep
tulqınlandıra. Başqa yat ettär menän
bergä ul da qasandır qırağay näseldäştäreneñ,
hıuıq tön sere aldında qottarı osop,
yäşäü auırlığınan hızlanıp olouın
qabatlay. Bıl boronğo toyğolarzıñ
tınğıhızlauı Bektıñ bögöngö tormoştan
totop tıyğıhız räüyeştä kire, keşe mämeryä
usağına hıyınğan bıuattarğa, bıl olou
yaralğan qırağay täütormoş däüyerenä
qaytıuın kürhätä ine.



Dousonğa
kilep, yıte kön ütkäs, ular, tekä yar
buylap, yañınan Yukon bozona töştölär häm
qaytıu yulına, Day menän Tozlo Hıu
yünäleşenä, sıqtılar. Perro häzer
Dousonğa kiltergän poçtağa qarağanda
la aşığısırağın alğaynı. Yıtmähä, ul
yıllıq tizlek rekordı quyıu qomarına
birelde. Häldärzeñ toroşo bığa ıñğay
buldı. Ettär, azna buyına yal itep, köstären
yarayhı nığıttı. Qarza ular halğan ez
başqalar tarafınan yaqşı tapalğaynı.
Şuğa östäp, bıl yulda politsiya ike-ös
urında ettär häm keşelär ösön azıq-tülek
urındarı asqaynı. Şuğa ular qaytıuğa
eñeleräk yök menän quzğaldı.



Täüge
köndö ük ular Yukon buylap ürgä ille mil
üttelär, ä ikenseheneñ kisenä Pelliğa
yaqınlanılar. Ämmä bıl häybät tizlek
Fransuağa küp mäşäqät häm borsolou
tıuzırzı. Bek quzğıtqan bola yıgemdeñ
berzämlegen yımerä. Ettär häzer beräüzäy
bulıp yügermäy. Bektıñ yaqlauına arqalanıp,
ular yış qına eş boza. Häzer ular Şpitstan
başlıqtan qurqırğa teyış bulğan räüyeştä
qurqmayzar. Unıñ aldındağı elgärge
şörläü yuqqa sıqtı, Bek qına tügel,
başqalar za unıñ berenselegen tanımay
başlanı. Ber töndѳ Payk Şpitstıñ yartı
balığın şıldırzı häm Bek hağı astında
şunda uq aşap ta quyzı. Ikense yulı Dab
menän Dco üzzärenä teyışle oypalanıuzan
qotolou ösön Şpitsqa başlap höcüm itte.
Hatta yıuaş Billi za, huş küñelle bulıuın
qaldırıp torop, elekkesä yaramhaqlanıp
örgölämäy. Bek ihä här vaqıt Şpits
ergähenän üteşläy ırılday häm usal
közöräyä. Ğömümän, ul ısıntılap bäylänsekkä
äylände, oyathız räüyeştä Şpitstıñ moron
töböndä yöröüze ğäzät itep aldı.



Tärtipteñ
bötöüye ettär arahındağı möğämälälä
sağıldı. Ular äüälgegä qarağanda yışıraq
teşläşä häm äldän-äle lager ısın
mäğänähendäge tamuqqa äüyerelä. Tik Deyv
menän Solleks qına üzzären elekkesä
tota, häyır, ular za tınıs tügel — ularzı
ergä-tiräläge bıl özlökhöz teşläşeü
tamam yıkhenderä başlanı. Fransua
añlayışhız hüzzär menän ärläşä,
köshözlöktän ürtälep, urınında auır
tapana, sästären yolqa. Unıñ sıbırtqıhı
daimi räüyeştä ettärzeñ arqahında uynay,
ämmä bınan hözömtä az. Fransuanıñ
borolouı bula — häl yañınan qabatlana.
Ul Şpitstı yaqlay, ä Bek — qalğandarzıñ
bötähen dä. Fransua yaqşı belä: bötähenä
lä Bek säbäpse, Bek unıñ bını beleüyen
dä yaqşı añlay. Ämmä ul şul tiklem häyläkär
— unı etlege mälendä totouı mömkin
tügel. Yıgemdä ul nıq tırışa, sönki eş
uğa qänäğätlek birä. Şu lay za yuldaştarı
arahında yäşerten talaş sığarıp, ez
hepereü bınan da zurıraq qänäğätläneü
tıuzıra başlanı.



Ber
mäl Tehkin tamağındağı tuqtalışta
kiskelekkä aşap alğandan huñ Dabber
quyandı örköttö, ämmä unı eläkterep
ölgörä almanı. Küz asıp yomğansı bötä
öyör tabıştı qıuırğa taşlandı. Lagerzan
yöz yard alıslıqta tönyaq-könbayış
politsiyahınıñ illeläp et totqan stantsiyahı
bar ine, ularzıñ bötähe lä hunarğa
quşıldı. Quyan yılğa bozo östönän saptı
häm, tuñğan ineşkä borolop, tärän qar
östönän yıñel genä hikerä-hikerä artaban
elderze, ä ettär, auırıraq bulğas, azım
hayın qarğa bata. Bek, ber-ber artlı
yılımdarzı uray-uray, altmışlap ettän
torğan öyörzöñ aldınan saba, quyandı
qıuıp yıtä almay. Ul huzılıp saba häm
kinänes menän sañqıldap quya. Unıñ
hoqlanğıs käüzähe aqhıl ay nurına
qoyonğan hauala yäşendäy yaltlay. Hıuıq
töndöñ aq şäülähe keüyek, quyan da şunday
uq tizlektä alğa osa.



Yıldıñ
bildäle mizgelendä tere yändärze
qurğaş töyörsöktär menän ülterer ösön
şau-şıulı qalanan keşelärze urman häm
yalandarğa qıuğan boronğo instinkttar
häzer Bekta la terelde, häm qanğa hıuhau,
hunar qomarı unda, qırağay däüyerzärgä
ıñğaylağan yırtqısta, küpkä täbiği ine.
Tabışqa, tere itkä teştäre menän qazalıu,
tomşoğon küzenä tiklem yılı qanğa
batırıu ösön yınlänep qıualağan öyör
aldınan ıntıla.



Yäşäüzeñ
iñ beyık nöktähe, yäşäteüse köstärzeñ
iñ yuğarğı kösörgäneşe — läzzättä
onotolou bar. Şunıhı ğäcäp: bıl mäl —
yäşäüze tulıhınsa toyou häm üz-üzeñde
lä, ergä-tiräñde lä tulıhınsa onotou.
Bınday üz-üzeñde kinänestä yuğaltıu
kimälendäge ilhamlı mäl icadsı-rässamğa
kilä. Ul yaugirzı yau yalanında biläp ala
häm ul, haqlanırğa käräklegen onotop,
ülemgä lä yıñeüse toyğoho menän bara.
Bek tap oşonday kisereştär solğanışında,
bürelärzeñ boronğo yıñeü oranı menän
tabış artınan, ay nurına kümelep, öyör
aldınan saba. Bıl histär, unı vaqıt
töpkölönä qaytarıp, üzenä lä bildäle
bulmağan eske bulmışınan kilä. Unda
tormoş qaynay, yazğı taşqın bulıp yäyılä,
häm här muskulı, här taramışı ut bulıp
uynay, yäşäü qıuanısı häräkätkä, yondozzar
astında hıuıqtan tuñğan ülek yır östönän
oşo yarhıulı sabışqa äylänä.



Hatta
iñ qırqıu mäldärzä lä halqın qanlı häm
haq bula alğan Şpits, öyörzän ayırılıp,
yılğa bögölönä qaray quyan yünäleşenä
arqırı yılde. Bek bını şäylämäne, bögöldö
uratqanda alda yıltlağan aq quyan
şäülähen genä kürze. Qapıl täügehenän
zurıraq ikense aq şäülä tekä yarzan quyan
aldına hikerze. Bıl Şpits ine. Quyan artqa
borola almanı. Şpits hikergän ıñğay unıñ
arqahına teştären batırzı häm quyan,
auırtınıuzan keşe nisek qısqırıp yıbärhä,
şunday uq ta uış sığarzı. Yäşäü ösön
alıştıñ iñ kösörgäneşle mälendä ülemdeñ
timer qosağına eläkkän yän eyäheneñ
bıl auazın işetkän Bek artınan ıntılğan
bötä öyör şaşınıp olop yıbärze.



Bek
qına tauış sığarmanı. Ul tuqtalıp ta
tormastan Şpitsqa, boğazınan eläkterergä
niätläp, yäşen taşınday yomoldo, tik
eläkterä almanı. Ikehe ber yomğaq bulıp,
qar tuzzırıp, tägärläp kittelär. Şpits
berense bulıp şunday tiz ırğıp torzo,
äyterheñ, yığılmanı la, — ber ıñğayzan
Bektıñ iñbaşınan teşläne häm sitkä
ırğını. Unıñ yañaqtarı şul arala qapqan
timereläy ike tapqır ülemesle qısılıp
ölgörzö, yänä hikereü ösön arauıq
qaldırıp, artqa tayşandı häm, öskö irenen
kütärep, teştären ırcaytıp, ırıldap
ebärze.



Bek
häl itkes mäl yıtkänen, bıl alış yäşäü
menän ülem sigendä bulasağın yaqşı
añlanı. Ular, qolaqtarın şımartıp,
ırılday-ırılday, höcüm ösön uñaylı mäl
kötöp, ber-berehe tiräläy äylängändä,
Bek ösön qapıl bılar bötähe lä tanış,
ergä-tiräläge aq urman, ap-aq yır, ay nurı
häm alıştan isereü qasandır bulğan
keüyek toyoldo. Tirä-yündäge aq tınlıqta
hizeler-hizelmäs nimäler bar hımaq. Ä
ber nindäy häräkät, ber nindäy qıştırlau
yuq, ağastarza ber genä qatqan yapraq ta
qaltıranmay, tik hıuıq hauala ettärzeñ
tın alışınan sıqqan bıu ğına öskä huzıla.
Ular, bürelärzeñ qulğa nasar eyäläşterelgän
toqomo, quyan menän eşte tiz bötörzö, häm
häzer kösörgäneşle, tauış-tınhız kötöü
halätendä alışqa taşlanğan ikäüze
tüñäräkkä aldı. Bötäheneñ dä küzzäre
yana, asıq auızzarınan bıu kütärelä. Bıl
qasanğılır täütormoş däüyerenän bulğan
küreneş Bek ösön yañı la, säyır zä tügel.
Oşolay här vaqıt bulğan häm uğa aptırarğa
la yaramayzır hımaq.



Şpits
— täcribäle huğışqaq. Şpits ber gendan
bötä Arktika, Kanada häm Üle Yır aşa
ütkän yulında ul törlö ettärze küp
kürze, bötähen dä yıñep, üzenä buyhondorzo.
Unıñ qotoronouı qurqınıs, ber ük mäldä
unıñ bınday osraqta la küze tomalanmay.
Tetkeläü häm bötöröü teläge menän
yanğanda la doşmanınıñ da şunday uq utta
yanıuın his ber onotmay. Yauap höcümenä
äzer bulmayınsa ul ber qasan da üze
başlamay, uñıştı aldan uq hästärlämäyınsä
doşmanğa ırğılmay.



Bek
tıñ bıl uslaptay aq etteñ muyınına
teştären qazarğa tırışıuı buşqa ğına
ine. Haqlanmağan urınğa teştäre qağılıp
ta ölgörmäy, ularzı Şpitstıñ teştäre
qarşılay. Teştärgä teştär bärelä,
ikeheneñ dä morono qanda, Bek ber nisek
tä doşmanınıñ hizgerlegen alday
almay. Ul qıza başlanı häm Şpitstı
öyörmäläy yabırılıuı menän şaq qatırzı.
Ul qat-qat yäşäü tibeşe işe telgän qarzay
aq muyınğa ıntıldı, tik Şpits här osraqta
la, unı teşläp, sitkä taypıla barzı.
Şunda Bek ikense alım qullandı: Şpitstıñ
ğorlahına ıntılğan buldı la, qapıl başın
artqa taşlap, boroldo häm Şpitstı qolatır
ösön uğa yaurını menän taranday huğıldı.
Ämmä Şpits unıñ yaurının teşläp ölgörzö
häm yıñel genä sitkä hikerze.



Şpits
äle bulha yaralanmağan, ä Bek qanhıray
häm auır tın ala. Alış torğan hayın
ayauhızıraq bula bara. Ularzı uratqan
ettär tulı tınlıqta, yıñelgände botarlarğa
äzerlänep, ikeheneñ berehe tägärägän
mälde tüzemhezlänep kötä. Bektıñ tını
qısıla başlağas, Şpits haqlanıp yöröüzän
höcümgä küste häm uğa yal itergä mömkinlek
birmäy başlanı. Bek inde sayqala. Ber
tapqır ul tägäräp tä kitte — häm barlıq
altmış et hä tigänse ayaqtarına bastı.
Ämmä Bek ber hikereştä torop bastı, häm
tüñäräk yañınan tauış-tınhız qatıp qaldı.



Bekta
keşene lä, yırtqıstı la böyök itä ala
torğan nämä — faraz itä alıu häläte bar
ine. Alışta ul instinktqa buyhona, ämmä
meyıhe lä



eşläüzän
tuqtamay. Doşmanına ul elekke alım —
iñbaşı menän bäreleüze qabatlarğa
telägändäy ırğını, tik iñ huñğı mäldä
ergä eyılde häm Şpitstıñ hul alğı ayağın
teştärenä eläkterze. Hınğan höyäk tauışı
işetelde häm aq et ös ayaqta ğına torop
qaldı. Bek unı ös tapqır yığırğa tırıştı,
ahırza şul uq alım menän alğı uñ ayağın
da säynäne.



Auırtınıuğa
häm ayanıs hälenä qaramastan, Şpits ayağında
qalıu ösön kösörgäneşle tırışlıq haldı.
Ul tüñäräk yahap torğan tauış-tınhız
ettärze, ularzıñ yanğan küzzären,
hälberägän teldären häm haua hulağanda
sığarğan bıuzarınıñ yuğarı kütärelgänen
kürä. Unıñ ergähendä tüñäräk yänä taraya
töştö. Elek yıñeleüse tiräläy tüñäräkteñ
tamam qısılıuın nisämä tapqırzar
kürgäyne bit! Bıl yulı ihä yıñeleüse üze
ine.



Unıñ
yazmışı häl itelgäyne. Bek ayau belmäy.
Rähimlelek yomşaq klimatta ğına
urınlı. Ul huñğı bäreleşkä äzerlände.
Ettär häzer şul tiklem yaqın — ularzıñ
ul yılı tının qabırğaların da hizä.
Şpits artın da ul yırgä yata bireberäk
hikerergä äzerläneüselärze, unıñ här
ber häräkäten yıntekle küzätkän qaraştarzı
şäyläy. Tınlıq urınlaştı. Bötä ettär
urındarında torataştay qatıp qalğan.
Şpits qına bötä käüzähe menän qaltıray
häm sayqala, yöndären közöräytep,
yaqınlaşqan ülemde qurqıtırğa telägändäy,
usal ırılday. Bına Bek uğa taşlandı häm
şunda uq kire ırğını. Bıl yulı iñbaş menän
bäreleü üz eşen eşläne.



Şpits
yığıldı. Ettärzeñ qara tüñäräge ay
nurında yaltırağan qarza ber nöktägä
yıyıldı häm Şpits yuqqa sıqtı. Ä Bek yıñeüse
bulıp basıp tora häm öyörzö küzätä.
Ültereştän kinänes tabıp, tantana iteüse
täütormoş yırtqısı ine bıl.






IV
bülek



BERENSELEK
ÖSÖN KÖRÄŞTÄ KEM YıÑDE?






Yä,
min nimä tinem? Bıl Bekta ike şaytan
ultırıuı dörös bulmanımı ni?



Ikense
kön irtänsäk Şpitstıñ yuğalıuın, ä Bektıñ
totoş yaralı bulıuın belgändän huñ üzeneñ
toyğoların Fransua şulay belderze. Ul
Bektı usaqqa yaqın kilterze häm ut
yaqtıhında Perroğa yanbaşın häm arqahın
kürhätte.



Bıl
Şpits qırağay yırtqıs keüyek alışqan, —
tine Perro, öñöräyıp torğan yaralarzı
häm teşlängän urındarzı qaray-qaray.



Ä
Bek ike yırtqıs keüyek, — tip yauaplanı
Fransua. — Nıu, häzer bezzeñ eştär
ıñğayğa kitäsäk. Şpits bulmağas, talaşqa
la urın qalmanı.



Perro
sanalarğa bötä äyberzärze yäteşläp
halğan arala äyzäüse ettärze yıkte. Här
saq Şpitstı yıkkän urınğa Bek kilep bastı.
Fransua uğa iğtibar za itmäyınsä bıl
urınğa Sollekstı kilterze: ul başlıq
urınına yaraqlı itep unı kürä ine. Ämmä
Bek, yarhıp, Solleksqa taşlandı la, unı
qıuıp yıbärep, Şpits urınına üze bastı.



Bına
hiñä käräk bulha, — tip tañ qalıuzan
bottarına huğa-huğa qısqırıp yıbärze
Fransua. — Bekqa qara äle! Şpitstı talanı
la häzer başlıq bulırğa teläy.



Kit
bınan, yulbasar, — tip qısqırındı ul
Bekqa, läkin tegehe ber ni bulmağanday
tora birze.



Fransua
unı, yılkähenän eläkterep, usal ırıldauına
qaramastan, sitkä höyräne häm başlıq
urınına yänä Sollekstı quyzı. Tegehenä
bıl bötönläy oqşamanı: kürenep tora —
olo et Bektan qurqa. Fransua la kiregä
bötkän — üzeneken itte, ämmä borolouı
buldı, Bek tağı ber nindäy qarşılıqhız
Sollekstı qıuıp yıbärze.



Häzer
inde Fransua nıq asıulandı.



Bına
min hineñ art habağıñdı uqıtayım äle!
— tip qısqırzı la yügerep barıp auır
küsäk alıp kilde.



Bek
qızıl sviterlını häterläne häm aqrın
ğına artqa sigende. Başqasa ul, Sollekstı
haman da alğa quyğas, unı qısırıqlap
mataşmanı, tik küsäk yıtmäslek alıslıqta
urala başlanı.



Usal
häm üpkäsel örgöläp, ägär zä Fransua
elgärä qalha, taypılıp qalıu ösön ber
mälgä lä küsäktän küz yazlıqtırmay
sittäräk yöröy birze, sönki bıl nämäneñ
ni ikänen, üz täcribähenän sığıp, bik
yaqşı üzläştergäyne.



Äyzäüse
üz mäşäqättäre menän buldı häm siratı
etkäs kenä Deyv aldınan quyıu ösön Bekqa
öndäşte. Bek ber nisä azım artqa sigende.
Fransua uğa taban bara başlanı, ämmä et
tağı la artqaraq şıldı. Bıl ber nisä
tapqır qabatlandı, nihayät, Fransua,
Bek şunan ğına qurqalır tip, küsägen
sitkä taşlanı. Läkin hikmät küsäktä
tügel ine — Bek başlıq bulıu ösön
asıqtan-asıq bola quptarzı. Haqlı räüyeştä
bıl urın unıqı, ul uğa layıq häm unan da
kämgä rizalaşmayasaq.



Perro
Fransuağa yarzamğa aşıqtı. Säğät buyına
ular Bektı bastırzı, tayaqtar menän
bärgeläne, ämmä et yäteş yaltana kilde.
Tegelär unıñ ata-äsähen, olatay-öläsälären,
donyağa kiläsäk ällä nisämä bıuının,
tirehendäge här ber qılın, tamırzarındağı
här ber tamsı qanın ärläp-hügep sıqtı.
Bek ihä ärläşeüzärgä ırıldap yauap birze
häm üzenä yaqın yıbärmäne. Ul qasıp
kitergä lä yıyınmay, tik keşelärgä,
ägär zä ul telägänsä bulha, tıñlayasağın
belderep, lager tiräläy yöröy birä.



Fransua,
aptırap, ni eşlärgä belmäyınsä qarğa
sügäläne häm yılkähen tırnanı. Perro,
säğätenä küz halıp, hügenep quyzı. Vaqıt
ütä, ular ber säğät elek ük quzğalırğa
teyış ine. Fransua, yänä yılkähen
tırnaştırıp, başın sayqanı la, kurerğa
qarap, uñayhızlanıp, kölömhöräne. Tegehe,
yauap itep, üzzäreneñ yıñeleüyen tanığanday,
yaurındarın yıyırzı.



Fransua,
Solleks yanına kilep, Bektı saqırzı.
Bek üzensä, ettärsä, kölöp yauaplanı,
ämmä äle bulha yarayhı ğına arauıqta
qala birze. Fransua, Sollekstı tuğarıp,
kire üz urınına quyzı. Bötä yıgem, totoş
sılbırğa tezelep, äzer hälgä kilterelde.
Bekqa häzer aldağı başlıq urınınan
başqa urın da qalmağaynı. Fransua unı
tağı saqırzı, ä Bek yänä kölöp kenä
quyzı, tik saqırıuğa haman kilmäne.



Küsägeñde
taşla, — tip ämer birze Perro.



Fransua
bını eşlägäs kenä Bek tantanalı qiäfättä
egem aldına kilep bastı. Uğa qayıştarzı
keyzerzelär, sanalar tuñğan yırzän
quzğatıldı, häm ular hä tigänse yılğağa
sıqtı, ä irzär sañğıla yänäş yügerze.



Äyzäüse
Fransua elek tä, Bekta ike şaytan ultıra
tip, uğa qarata yuğarı fekerzä ine, ämmä
ber kön dä ütmäne, bıl ette ul tulıhınsa
bahalay almağanına töşöndö. Bek şunda
uq başlıq rolenä inde, üzeneñ ziräklege,
yılğırlığı, täüäkkällege menän hatta
Şpitstı, Fransua qasan da bulha kürep
belgän iñ yaqşı başlıqtı, uzzırzı.



Ämmä
iñ iste kitärgäne unıñ başqalarzı
buyhondora alıu häläte ine. Ul, başlıq
bularaq, şunda uq bötähen dä talaptarın
ütärgä mäcbür itte. Deyv menän Solleks
yañı başlıqqa ber nindäy zä däğüä
beldermäne. Ularzıñ burısı eşläü — kös
yällämäy sanalarzı höyräü; ularğa
qamasaulamağanda, bıl ikäü bötähenä lä
riza. Başlıq bulıp hatta Billi torha la
yaray, tik tärtip kenä buldırhın! Läkin
başqalar huñğı arala bäyzän ısqınğaynı.
Ularğa Bektıñ qatı talapsanlığı oqşap
etmäne. Yıgemdä Bek artınsa barğan yalqau
Payk elek qayıştı qotolğohoz osraqta
ğına, köstö ber genä tamsığa la artıq
israflamay tarta ine. Häzer Bek unı azım
hayın tiyerlek törtköläy, häm Payk berense
köndä ük yöktö ğümerzä bulmağansa
tırışıp tarta başlanı. Ä Dco täüge
kistäge tuqtalışta uq nıqlı yaza aldı —
bıl hatta Şpitsqa la ber qasan da mömkin
bulmağaynı. Bek uğa bötä auırlığı menän
taşlandı häm tegehe yällätep şıñşıy
başlağansı oypalanı.



Bötä
yıgem şunda uq küpkä yaqşıraq eşläy
başlanı. Häräkät iteüzäge köylölök yayğa
halındı, ettär yöktö ber yängä äylängändäy
höyräne. Rink Repide şarşıhında Perro
yänä ike kanada säñkeldägen — Tik menän
Kunanı hatıp aldı. Bek ularzı şul tiklem
tiz öyrätte — Fransua ah itte, ğäcäpläneüzän
tıyıla almanı.



Köndöz
sıra yandırıp ezlähäñ dä, Bek hımaq başqa
beräy ette taba almayasaqhıñ, — tip
täqrarlanı ul. — Bınday ösön, vallahi,
meñ dollar za yäl tügel! Perro, yuq,
tiyerheñme? Perro kileşä. Bıl mälgä ul,
tizlek rekordın uzıp, kön hayın yöröştö
qızıulata bara. Yul häybät, qatı, yaqşı
taqırlanğan, unıñ östöndä sana şıuıuın
qıyınlaştırğan käüşäk qar yuq. Östäüyenä
ul tiklem hıuıq ta tügel. Temperatura
ille gradusqa tiklem töştö lä şul köyönsä
qaldı. Perro menän Fransua, almaşlap,
yä sanala, yä sañğıla bara, ä ettär, qısqa
ğına tuqtalıştar yahap, ber tigez hikerep
sabalar.



Utız
mille yılğa inde yarayhı qatı boz menän
qaplanğaynı, häm ular ber kön esendä
Dousonğa un kön buyı barğan aranı
üttelär. Şunan ular tuqtalışhız Le-Barc
külenän Aq Alaşa şarlauığına tiklem
altmış mil saptılar. Marş,Tagiş häm
Bennet (etmeş mil) küldäre aşa ettär
şunday tizlektä yılde: irzärzeñ sañğıla
barğanı sanağa bäylängän yıpkä totonop
şıuırğa mäcbür ine. Häm, nihayät,
ikense aznanıñ huñğı kisendä ular, Aq
artılıştı sığıp, diñgezgä, Skagueya häm
qultıqta torğan karap uttarı yımeldägän
urınğa töşä başlanı.



Rekordlı
sabış ine bıl. Ike azna esendä ular
könönä urtasa qırqar mil ütte. Tulı ös
kön Perro menän Fransua, Skagueyanıñ töp
uramı buylap, kükräktären kirep yörönö,
häm törlö yaqtan ularzı esergä saqırğan
tauıştar yañğırap torzo, ä ularzıñ yıgeme
här vaqıt yıkke ettären bahalay beleüselär
häm hatıp alıusılarzıñ, tañ qalıp, tel
şartlatıusı törkömö menän uratılıp
alınır buldı.



Küp
tä ütmästän Könbayıştıñ ber nisä baş
kisäre qalanı talap sığırğa ıntılıp
qaranı, häm bıl dıuamallıqtarı arqahında
boros hauıtınday tişkelängäs, tamaşasılar
yañı şaq qatırğıs vaqiğağa äüräne. Perro
şul mäl yañı boyoroq aldı. Unı belgäs,
Fransua Bektı saqırıp aldı la, unı ike
qullap qosaqlap, ilap yıbärze. Bek bıl
eşlekle irzär menän şulay huşlaştı.
Bığa tiklemge başqa keşelär keüyek ük,
ular za unıñ tormoşonan mäñgegä yuyıldı.
Unı häm başqa ettärze qatnaş qanlı
nindäyzer şotland keşehenä birzelär,
häm ular tistäläp ettän torğan yıgemdä
yañınan şul uq yalıqtırğıs yulğa — Dousonğa
iltkän yulğa — sıqtılar. Häzer ularzıñ
yögö yıñeldän tügel, şuğa kürä rekord
turahında uylarğa la yaramay. Yuq, ular
al-yalhız, könö-tönö eşläne, auır äyberzär
halınğan sanalarzı höyräne. Bıl poçta
ılauı Yır şarınıñ bötä yağınan Tönyaq
qotop tarafında altın ezläüselärgä
häbär iltä ine.



Bekqa
bıl oqşamay, läkin Deyv menän Sollekstı
ruhlandırğan eş qomarı uğa la has, häm
qalğan yuldaştarı yöktö sämlänep
höyräyzärme-yuqmı — iñ möhime yıgärle
bulıuzarın talap itä. Tormoş, toqandırıp
ebärgän maşinalay, ber törlö bara.
Köndär, ike tamsı hıuzay, ber-berehenä
oqşağan. Irtä menän bildäle ber säğättä
aşnaqsılar eşkä totona. Usaq yağalar,
irtänge täğäm äzerläyzär. Azaq ular
sanalarğa palatkalarzı häm bötä qalğan
äyberze teyäy, ikenseläre ettärze yıgä.
Yulğa, tañ beleneü bildähe bulıp, tön
yaqtıra başlauğa ber säğät qalğas sığalar.
Kis menän yalğa tuqtayzar. Keşelär
palatkalar qora, utın yara häm tüşäk ösön
qarağay botaqtarı hındıra, aşnaqsılarğa
hıu yäki boz taşıy, ettärze aşata. Bek
häm yuldaştarı ѳsѳn köndöñ bıl iñ qıuanıslı
vaqıtı. Häyır, huñıraq ta küñel le bula:
ölöşöñä teygän balıqtı aşağas, ber-ike
säğät başqa ettär tirähendä (ä ular
bında yözzän artıq) häptäñläp alahıñ.
Ular arahında hätär huğış suqmarzarı
osray, ämmä iñ usaldarı menän ös alıştan
huñ Bek tanılıu yaulanı. Bötähe lä yul
birhen ösön uğa, teştären ırcaytıp, hırt
yöndären qabartıu za yıtä ine.



Şulay
za Bek, moğayın, nığıraq usaq ergähendä
yatıuzı yaratqandır. Artqı ayaqtarın
esenä tartıp, alğı ayaqtarın alğa
honop, başın kütärep utqa qaray za
uyğa tala. Bıl minuttarza sudya Millerzıñ
Santa-Klaranıñ qoyaşlı üzänendäge yorto,
üze yözgän beton basseyn, yönhöz meksikan
Izabel, yapon mopsigı Tuts isenä töşä.
Läkin Bek qızıl sviterlı, Kerlizıñ
üleme, Şpits menän tiñdäşhez alış häm
qasandır aşağan häm aşarğa hıyallanğan
tämlekästär haqında yışıraq uylay. Ul
tıuğan yaq tip hağışlanmay. Qoyaşlı il
unı artıq borsomay torğan tonoq häm
alıs hätirä genä bulıp qaldı. Unı ikense,
alıs näseldäştäreneñ tormoş vaqiğaları
nığıraq biläy. Şularğa bäyle uğa ber
qasan kürmägän nämälär zä tanış hımaq
toyola. Ä elek belenmägän hizemläüzäre
(ular za iñ boronğo näseldäştäreneñ qan
auazınan başqa ber ni zä tügel ine) häzer
kilep terelde häm buyhondorousı tauışqa
äylände.



Vaqıtı-vaqıtı
menän şulay usaq yanında yatqanında häm
yoqomhorap utqa küzzären qısqanda uğa
bıl yalqın üze qasandır yılınğan ikense
usaqtıqı keüyek häm ergähendä aşnaqsı
metistı tügel, ä bötönläy ikense keşene
kürgändäy bula. Unıñ ayaqtarı qısqaraq,
ä quldarı ozonoraq, muskuldarı şıma
tügel häm may menän qaplanmağan, ä
töyörlö bau hımaq. Unıñ sästäre ozon
häm yalbırap tora, küzzärenän alıp
tübähenä tiklem başı oslayğan. Bıl keşe
ğäcäyıp tauıştar sığara häm, küräheñ,
qarañğılıqtan nıq qurqa, sönki tubığınan
tübäneräk töşöp torğan quldarına
zur taş bäylängän tayağın qısıp totop,
äylängän hayın şunda qaray. Ul şır
yalanğas tiyerlek — arqahında ğına utta
ötölgän yırtıq tire yarpıhı yılpeldäy.
Täne totoşlay yön menän qaplanğan, ämmä
kükrägendä, yaurındarın da, qulınıñ eske
yağında häm bottarın da ul bigeräk tä
quyı. Bıl keşe tura ğına tormay, ä käüzähen
alğaraq iñkäytkän häm ayaqtarın tubıqtan
bögä töşkän. Unıñ tänendä nindäyzer is
kitmäle, besäyzärgä has hığılmalılıq,
här vaqıt kürenep häm kürenmäy torğan,
qurqınıs astında yäşärgä mäcbür
itelgändärzä genä bula torğan kösörgäneş
hizelä. Qayhı berzä bıl yöntäs yän eyähe
usaq ergähendä sükäygän kileş, başın
tübän hälenderep, oyop kitä. Ul osraqta
terhägen tubıqtarına teräy, yamğırzan
haqlanğanday, quldarı menän başın
qaplay. Ä usaq artında, alısta, qarañğılıqta
bik küp quzzar yana; Bek belä: bılar ayauhız
yırtqıs küzzäre. Ular qıuaqtar aşa
ütkändä qoroğan botaqtarzıñ şartlap
hınğanın, yaqınlaşqandarın beldergän
bötä tauıştarzı işetä.



Bektıñ
Yukon yarında, utqa yalqau ğına qarap,
hıyalğa birelep yatqan mälendä ikense
donyalıqtağı bıl tauıştar häm küreneştär
unı şul tiklem tınğıhızlay: hatta hırt
yöndäre qabara häm ul şım ğına sıyılday,
tonoq qına itep ırılday başlay. Ul
sağında aşnaqsı-metis qısqırıp yıbärä:
«Ey, Bek, uyan!» Küreneştär qayzalır
yuğala, küz aldına yänä ısınbarlıq
kilep basa, häm Bek, isnäp, kirelä-huzıla,
ısınlap ta yañı ğına yoqohonan uyanğanday,
torop basa.



Yul
bik azaplı ine: yök auır, unı höyräü
ettärze nıq yonsota. Ular yabıqtı häm,
nihayät, Dousonğa ingändä ütä lä yällätkes
hälgä yıtkäynelär. Ularğa un kön, his yuğı
beräy azna yal käräk ine. Ämmä ike kön
üteügä ular, Kazarmdan hattar teyäp,
tübängä, Yukon bozona, töştölär. Ettär
talsıqtı, äyzäüselär rizahız mığırzana,
östäüyenä kön dä qar yaua. Ä tapalmağan
yomşaq yuldan barıu uğata auır, sana
tabandarı nığıraq ışqıla häm ettärgä
höyräüye qıyın. Şulay za keşelär bötä
auırlıqtı la kütärä, ettärze lä ihlas
qayğırta.



Kis
hayın lager qorğanda äyzäüselär, täüge
eş itep, ettärze qaray. Kiske azıqtı la
ular keşelärzän aldanıraq ala,
äyzäüselärzeñ berehe lä, ettärzeñ ayağına
küz halmayınsa, yoqo toğona inergä
aşıqmay. Şulay za ettärzeñ kösö
äzäygändän-äzäyä bara. Bıl qışta ular,
auır yök teyälgän sanalar höyräp, meñ
higez yöz mil samahındağı yalıqtırğıs,
ızalı yul ütte. Ä meñ higez yöz mil iñ
nıqlı, sızam ette lä ayaqtan yığa. Älegä
Bek bireşmäy, başqalarzı la eşlärgä
mäcbür itä, yıgemdä tärtip tota, läkin
ul da nıq yonsono. Billi tönö buyına
şıñşıp sığa häm yoqo aralaş ıñğıraşa.
Dco qara yanğan, ä Solleksqa küzhez yağınan
tügel, küzlehenän kileü zä qurqınıs.
Ämmä bötähenän dä bigeräk Deyv yafalandı.
Unıñ häle nasarlandı. Tiz qızıp bara,
tomha; töngölökkä tuqtau menän üzenä
soqor qaza la inep yata hala, — äyzäüse
azıqtı uğa şunda kilterä. Tuğarılğan
minuttan alıp, irtän yıkkängäsä urınınan
quzğalıp ta qaramay. Qayhı saq yulda
sanalar qapıl tuqtağanda köslö bäreleüzän,
yäihä ularzı urınınan quzğatıu ösön
kösänergä tura kilgändä auırtınıuzan
yalınıslı ıñğıraşa.



Äyzäüse
unı ällä nisämä tapqır qarap sıqtı, tik
ni bulğanın añlay almanı. Ahır siktä
bınıñ menän başqa äyzäüselär zä
qızıqhındı. Ular hälde aşağanda la, yoqo
aldınan huñğı töröpkäne tartqanda la
tikşerzelär, ä ber kis ısın mäğänähendäge
konsilium oyoştoroldo. Deyvtı usaq
ergähenä kilterzelär zä şul tiklem
ihlaslap, törlösä totqolap oypalanılar,
hatta ul auırtınıuzan ber nisä tapqır
sıy nap quyzı. Hınğan-nitkän yır tabılmanı,
ber ni zä asıqlay almanılar. Küräheñ,
unıñ esenä nizer bulğan.



Kasyar
haylığına yıtkändä Deyv şul tiklem
hälhezlände, — azım hayın tiyerlek qolay
başlanı. Şotland tuqtalırğa işaralanı
häm, unı tuğarıp, urınına Sollekstı
quyzı. Deyv sanalar artınan, yıgemdä
bulmayınsa barhın, şulay yal ithen tip,
eşlängäyne bıl. Läkin Deyv, auırtınıuına,
hälhez bulıuına qaramastan, unı eştän
buşatıuzarı menän kileşä almanı.
Qayıştarzan ısqın dırğas, ırıldap,
örgöläp aldı, urınında Sollekstı kürgäs,
olop yıbärze. Ülemesle auırıha la, säme
quzğalğanğa üzen başqa menän alıştırıuğa
qarşı sıqtı. Sanalar quzğalğas, batqıl
qarğa suma-suma, ergäläp saba başlanı
häm Sollekstı teşlärgä yä, uğa taşlanıp,
unı qarğa, yuldıñ ikense yağına yığırğa
tırıştı; yıgemgä, Solleks menän sanalar
arahına tığılırğa mataştı, auırtınıuzan,
ğärläneüzän şıñşıp, özök-özök örgöläne.
Şotland unı sıbırtqıhı menän qıuıp
ebärergä tırıştı, läkin Deyv tänen
köyzöröp alğan qamsığa iğtibar itmäne,
ä äyzäüseneñ nığıraq huğırğa qulı
barmanı. Et sanalar artınan tınıs qına
taqır yuldan üz yayına yügerergä telämäne
— yomşaq qarza bata-suma yıgem ergähenän
sabıuın dauam itte. Tik küp tä ütmäy,
bötönläy häldän tayıp, yığılıp kitte.
Tägärägän yırendä yatqan köyönsä yanınan
ütkän sanalar tezemen yamanhıu şıñşıp
ozattı. Azaq, barlıq qalğan kösön yıyıp,
sanalar ezenän ılau tuqtalğan urınğa
tiklem tänteräkläne. Şulay itep, Deyv
üzeneñ elekke urınına, Solleks ergähenä,
etep tuqtanı. Unıñ äyzäüsehe, başqa
sanalar yanına barıp, töröpkähenä
kürşehenän ut aldı. Ber minuttan ul
kire äylänep kilde häm quzğalırğa
quştı. Ettär nisekter ber kösäneühez
ğäcäyıp yıñel atlanı häm qapıl bötähe
lä, borsoloulı borolop, tuqtanı. Äyzäüse
lä aptıraşta — sanalar urınınan
quzğalmağan. Ä Deyv Sollekstıñ ike
yağınan da qayıştarzı säynäp özgän häm
üze elekke urınına, sana aldına basqan.



Ul,
qıumağız, tip bötä qaraşı menän yalbara.
Äyzäüse yuğalıp qaldı. Yuldaştarı ette
egemdän sığarıu (eştäre is kitmäle auır
häm yafalı bulha la) — ular ösön zur
ğärlek ikänlege haqında gäpläşte, törlö
häldärze — qartayıuzan yä auırıuzan
egemdä qala almaha, hağıştan üleüzären
istärenä töşörzö. Döyöm fekergä kildelär:
Deyvqa şunday yazmış yazğan ikän, uğa üz
urının da, yän tınıslığı tabıp, ülergä
mömkinlek birer käräk.



Deyvtı
yañınan sanağa yıktelär, häm ul, mäle-mäle
menän bildähez eske auırtınıuzarzan
irekhezzän ıñğıraşıp yıbärhä lä, elekkesä
ğorur quzğalıp kitte. Ber nisä märtäbä
ul yığıldı häm ettär unı yıkke menän
bergä höyräne. Ä ber tapqır sanalar unıñ
östönä kilep mende häm Deyv artqı ayağına
satanlanı. Şulay za ul tuqtalışqa yıtkänse
sızanı. Äyzäüse uğa usaq ergähenän urın
birze. Irtängä Deyv şul tiklem
hälhezlängäyne, — artaban atlarlıq ta
tügel ine. Yıgergä vaqıt yıtkäs, äyzäüse
ergähenä auırlıq menän şıuışıp kilde.
Kösörgäneşle qaltırau menän ayağına
torop bastı, läkin sayqala-sayqala qolap
kitte. Ber azzan, aqrın ğına esendä
şıuıp, yuldaştarına qayış keyzergän yırgä
kilde. Ul alğı ayaqtarın alğa şıldıra
häm, etenep, bötä tänen ber-ike dyuymğa
küserä, tağı-tağı şunı uq qabatlay. Läkin
ozaqlamay unıñ kösö bötönläy qalmanı.
Kiteşläy ettär Deyvtıñ, auır hulap,
qarza yatıuın häm ularzı yamanhıu qaraş
menän ozatıuın kürzelär. Ä unıñ töşönkö
olouı yar buyı ağaslıqtarına ışıqlanğansı
işetelep torzo.



Urman
artında ılauzı tuqtattılar. Şotland
auır azımdar menän äle genä qaldırıp
kitkän lagerğa kire boroldo. Keşelärzeñ
berehe-ber his ni öndäşmäy. Tege yaqta
pistolet tauışı yañğıranı. Şotland,
şäp-şäp atlap, sanalar yanına kilde,
sıbırtqılar şartlanı, sanalar quzğaldı,
qıñğırauzar nindäyzer bildähez köygä
zıñlanı. Ämmä Bek ta, başqa ettär zä
tegendä, yar buyındağı urman artında, ni
bulğanın yaqşı belä ine.









V
bülek



YuLDAĞI
QIYINLIQTAR HÄM EŞ






Dousondan
sığıp, ber ay üteügä başında Bek yıgeme
barğan poçta ılauı Skagueyğa inde. Ettär
huñğı sikkä yıtep yonsono häm häldän
tayzı. Bek häzer yöz qırq tügel, yöz zä
un biş funt tarta. Yıñeleräk ettär uğa
qarağanda la nığıraq bötöröndö.
Äyzäüselärze här vaqıt osta häyläläy
alğan Payk häzer yurıy ğına tügel, ä
ısınlap hıltıqlay. Solleks ta satanlanı,
Dab ihä qalaq höyäge sığıuzan nıq
yafalana.



Bötäheneñ
dä tabandarı is kitmäle qırılğan,
hığılmalılığın häm häräkätsänlegen
yuğaltqan, ettär şunday auır basa: hatta
bötä tändäre helkenä häm ular şul arqala
ikelätä arıy. Bötä bälä bına oşo ülemesle
arıuza. Qısqa ğına kösörgäneüzän huñ
arıu ike-ös säğät esendä ütep tä kitä.
Bıl arıu ihä ozaylı, ber nisä ay buyına
auır eştän fizik köstöñ aqrınlap yuğalıuı
menän bäyle ine. Ettärzeñ häzer kös
nığıtırğa ber häle, ber mömkinlege lä
qalmağaynı: kös huñğı tamsıhına tiklem
fayzalanılğanğa, tändeñ här muskulı,
här taramış, här küzänäk ülemesle
arığaynı. Başqasa nisek bulhın? Biş
ayzan da äzeräk vaqıt esendä ettär ike
meñ yarım mil ara ütte, ä huñğı meñ higez
yöz milde artılğanda biş kenä kön yal
ittelär. Ilau Skagueyğa ingändä ularzıñ
sıqmağan yändäre genä bar ine. Ular bik
zur auırlıq menän genä yıgemde tarta, ä
tübängä töşkändä sanalar östärenä
menmähen ösön saq-saq ölgörälär.



Yä,
mineñ mesken aqhaq-tuqhaqtarım, yänä
saq qına tırışığız! — tip därtländerze
ularzı äyzäüse Skagueyzıñ töp uramınan
höyrälgän mäldärendä. — Kilep yıttek
tiyerlek, tizzän kärägensä yal itäsäkbez.
Eyı-eyı, ozaq yal itäsäkbez.



Keşelär
bındağı tuqtalıştıñ ozaylı bulırına
nıqlı ışana ine. Bit ular za sañğıla meñ
ike yöz mil üttelär, yulda ike genä kön
yal ittelär, ğäzellek buyınsa la, häldeñ
toroşona bäyle lä teyışensä yalğa layıq
inelär. Ämmä Klondaykqa bötä yır yözönän
şul tik lem irzär yıyılğaynı, ä tıuğan
erzärendä şunsa uq qatın-qız, höygän
yärzäre, zakonlı qatındarı häm Klondaykqa
kilä almağan başqa tuğandarı qalğaynı.
Ularğa yazılğan hattar öyömö Alp hırttarı
beyıklegenä tiñ bulğandır. Hökümät
tarafınan käräkle urındarğa yıtkerelergä
teyışle qağızzar za baytaq. Şunıñ ösön
yaraqhız tip tabılğan ettärze yañıları
menän alıştırırğa häm tiz arala yulğa
sığırğa ämer alındı. Yıgemdän sıqqan
ettärzän qotolorğa käräk, ä dollar här
vaqıt ettän qimmäteräk bulğas, ularzı
aşığıs qına hata haldılar.



Skagueyza
ös kön yal itkän osorza Bek häm unıñ
yuldaştarı nisek arıp-yonsoğandarın toya
aldı. Dürtense köndöñ irtähenä Ştattan
kilgän ike amerikan ularzıñ yıgemen yuq
qına haqqa hatıp aldı. Ular ber-berehen
Çarlz häm Hel tip atay. Çarlz — aq
tänle, töshöz, yäşlänenkeräp torğan
küzle, halınqı irendären qaplau ösönmölör
mıyıqtarı borop quyılğan urtasa
yäştärzäge ir. Helğa, yözönä qarap, un
tuğız yä yıgerme yäş birergä bula. Bil
qayışına oloğara kolt häm hunar bısağı
tığıp alğan. Patrondar menän tulı bil
qayışı unıñ iñ küzgä bärelgän yıre
bulğandır. Hucahınıñ ul yäşel, täcribähez
yäşlegen kürhätep tora. Ularzıñ ikehe
lä bınday şarttarza üz urındarında
tügel häm ni yullap Alıs Tönyaqqa
täüäkkälläneüzären añlauı qıyın ine.



Bek
bıl ikäüzeñ hökümät agentı menän
hatıulaşqandarın işette, ularzıñ uğa
aqsa birgändären kürze häm şotlandtıñ,
şulay uq ılauzağı başqa äyzäüselärzeñ
unıñ tormoşonan, Perro menän Fransua
häm ularğa tiklemge başqalar nisek
yuğalğan bulha, şulay mäñgegä yuğalasaqtarın
añlanı. Unı häm yıgemdäge başqa ettärze
yañı hucalarzıñ lagerına kiltergäs,
Bek bındağı bısraqqa häm tärtiphezlekkä
iğtibar itte. Palatka yartılaş qına
qorolğan, qaşığayaq yıuılmağan, bötä
äyber telähä qayza aunap yata. Bında ul
yäş qatındı la kürze. Irzär uğa Mersedes
tip öndäşä. Ul Çarlzdıñ bisähe, Heldıñ
heñlehe bulıp sıqtı, küräheñ, bıl ğailä
ekspeditsiyahı bulğandır.



Ularzıñ
palatkanı yıyıuın häm äyberzär teyäüyen
Bek auır hizemläü menän küzätte. Ular
bik tırışa, läkin bötähen dä iphez
başqara. Palatkanı nisekter kilbäthez
itep urap quyzılar, ul ös tapqır küberäk
urın biläne. Qurğaş hauıt-habanı
yıuılmağan köyö haldılar. Mersedes gel
genä yuqqa butalandı: irzärgä qamasaulay,
ber tuqtauhız höylänä yä urınhız käñäşe,
yä bötmäs ögöt-näsihäte menän baştarın
qatıra. Keyım tultırılğan toqto sana
aldına halğas, yuq, unıñ urını alda tügel,
artta tip iğlan itte. Toqto küserzelär,
östönä ber nisä başqa äyber halındı,
şunda Mersedes qapıl nindäyzer onotolop
qalğan nämälären isenä töşörzö, unıñsa,
ularzı tap oşo toqqa tığırğa käräk ine.
Sananı yänä buşatıp teyänelär.



Kürşe
palatkanan ös ir kilep sıqtı la bılarzı,
kölömhöräp, ber-berehenä küz qısışıp,
küzätä başlanı.



Äyberzäregez
hezzeñ — Allam haqlahın! — tine
ularzıñ berehe. — Älbittä, hezze öyräteü
mineñ eş tügel, şulay za hezzeñ urında
min palatka alıp tormas inem.



Küz
aldına la kilterä almayım! — Mersedes
qılansıq aptıraşta quldarın saptı. —
Palatkahız min ni eşläyım?



Uramda
yaz, hıuıqtar başqasa bulmayasaq, —
tine kürşehe.



Mersedes
qırqa baş sayqanı, ä Hel menän Çarlz
huñğı töyönsöktärze tauzay öyölgän yök
östönä urınlaştırzı.



Quzğala
alırzar tip uylayhığızmı? — tine
tamaşasılarzıñ berehe.



Ä
ni ösön yuq huñ äle? — tip kisken qarşı
töştö Çarlz.



Yaray-yaray,
min bılay ğına, — tip, hüzze ozonğa
huzmasqa bula iple yauaplay haldı tegehe.
— Tik miñä hezzeñ sana ber az artıq
teyälgän hımaq.



Çarlz,
uğa arqahı menän borolop, qayıştarzı
tırışa-tırışa, ämmä qulayhız nığıta
başlanı.



Älbittä,
yararlıq, — tip kütärmäläne unı ikensehe
häm qamsığa ımlanı. — Bıl bulğan da
ettär könö buyı na saba ala.



Ber
hüzhez, — tip yauaplanı ber qulına qamsı,
ikensehenä hayğau totqan Hel bozzay
äzäplelek menän.



Nu!
Quzğaldıq! — tip, qamsıhı menän heltänep
qısqırzı ul. — Alğa!



Ettär,
kösänep, alğa ıntıldı, läkin şunda uq
tuqtanılar. Ularzıñ sananı quzğatırğa
köstäre yıterlek tügel ine.



Yalqau
hayuandar! — tip acğırzı Hel. — Bına
min hezze häzer! — Ul ettärze hızırırğa
bula qamsıhın kütärze.



Tik
Mersedes qısılıp ölgörzö.



Teyähe
bulma, Hel! — tip qısqırıp qamsığa
yäbeşte häm unı tuğanınan tartıp aldı.
— Mesken ettär! Yul da hin ularzı ber
qasan da qıyırhıtmam tip hüz bir, yuqha
min bınan ber azım da atlamayasaqmın.



Küpte
beläheñ, — tip telläşte Hel. — Ettär
menän nisek eş itergä käräklegen
belmäyheñ ikän — tığılma! Ular yalqau,
şul ğına. Qamsını ğına tıñlayzar. Telähä
kemdän hora. Äytäyık, bınau torğandarzan!



Mersedes
yalınıs menän kürşelärenä qaranı. Unıñ
matur yözöndä ıtırğanıs yazılğaynı —
hayuandarzı ızalağandı küreü qıyın ine
uğa.



Isının
belergä telähägez, bıl ettärzeñ sıqmağan
yäne genä bar, — tine, unıñ qaraşına
yauap itep, irzärzeñ berehe. — Ular nıq
yonsoğan, bına hikmät nizä. Ularğa yal
käräk.



Nindäy
yal ti ul, şaytan alğırı, — tip rizahız
mığırzandı mıyıq ta sığıp ölgörmägän
Hel.



Ä
Mersedes, unıñ şaytandı telgä alıuın
işetep, qayğılı körhöndö. Läkin unda
tuğanlıq hise köslö ine, şuğa kürä aşığıs
räüyeştä ağahın yaqlaştı.



Iğtibar
itmä, — tine ul qırqa ğına. — Bılar —
bezzeñ ettär, ular menän nisek telähäñ,
şulay eşläy alahıñ.



Heldıñ
qamsıhı yänä ettär östöndä uynanı. Ular,
ayaqtarı menän tapalğan qarğa terälep,
yän köstärenä, yulğa yatıp tigändäy yöktö
quzğatırğa kösände. Tik sana qımşanırğa
uylamanı la. Ike tapqır uqtalıp qarağan
ettär, auır hulap, tuqtap qaldı. Qamsı
haua la yıl keüyek hızğırzı, häm tağı la
Mersedes ettärze qursalanı. Ul Bek
yanında tubıqlandı häm, küz yäşenä
mansılıp, unı qosaqlap aldı.



Bahırzar
hez, bahırqayzarım! — tip, tauışı
qaltıranıp, yälläü qatış höylände ul.
— Yä, ni eşläp tırışıp qaramayhığız
inde? Ul sağında hezze hızırmastar za
ine bit!



Bekqa
Mersedes oqşamanı, ämmä, yonsouı
etkänlektän, uğa teyışensä yauap
birerlek häldä tügel ine. Qatındıñ
irkäläüzären ul bögöngö köndöñ qotolğohoz
kirelektäreneñ bereheläy qabul itte.



Teştären
qısıp, asıulı hüzzären auırlıq menän
saq tıyıp torğan tamaşasılarzıñ berehe,
ahır siktä, sızamay hüz başlanı:



Hezgä
min, dörösön äytkändä, tökörör inem,
läkin ettär yäl. Şuğa min ularğa yarzam
iteü ösön hezgä ni eşlärgä käräklegen
äytäyım. Sanağızzıñ tabandarı bozğa
tuñğan. Bozzo aqtarığız. Urınınan
quzğatıu ösön, bötä kösögöz menän
sanalarğa terälep, ularzı uñğa-hulğa
helketegez.



Ösönsögä
uqtaldılar. Bınıhında Hel, töplö käñäşkä
qolaq halıp, bozzo vatqılanı häm yulğa
quşa tuñğan sana tabandarın yırzän
ayırzı. Kärägenän tış teyälgän oloğara
sana aqrın ğına quzğalıp kitte, Bek häm
unıñ yuldaştarı qamsınan yarıla-yarıla is
kitmäle kösörgäneş menän atlanı.
Tuqtalıştan yöz yard arauıqta yul borola
häm töp uramğa tekä töşöp kitä. Bınday
urında auır yöktö täcribäle äyzäüse
genä totop qala ala, ä Heldıñ qulınan
kilerlek tügel. Boroloşta sana halıulanı,
bauzar yaqşılap tarttırılmağanğa kürä
yöktöñ yartıhı yulğa hibelde. Ettär ihä
tuqtarğa uylamanılar za. Yıñeläygän
sana, qabırğahına yatıp, ular artınsa
hikergeläne. Rähimhez möğämälä menän
şunday auır yök höyrärgä mäcbür itkängä
asıuzarı qabarğan ettär sabıuzarın
belde. Bek, äyterheñ dä, yınlängäyne. Ul
yän-farman saba, yıgem dä unan qalışmay.
Heldıñ: “Tuqta! Tuqta!” — tip qısqırınıuı
buşqa ğına, ular tıñlarğa uylamay za.
Hel tayıp yığıldı. Tüñkärelgän sana
unıñ aşa osto, häm ettär, qalğan yöktö
säskeläp üteüzäre menän tamaşasılarzıñ
iğtibarın biläp, Skagueyzıñ töp uramı
buylap saptı.



Qalanıñ
nindäyzer märhämätle äzämdäre ettärze
tuqtattı häm sananan qoyolop qalğan
äyberzärze yıyıştırıştı. Ber ıñğayzan
ular käñäşkä lä haranlanmanı. Hel menän
Çarlzğa ular bılay tine: «Ägär zä nisek
tä Dousonğa yıtergä telähägez, yöktöñ
yartıhın ırğıtırğa, ä ettärzeñ hanın
ikelätä arttırırğa käräk». Hel häm unıñ
keyäüye menän heñlehe käñäştärze rizahız
ğına tıñlanı. Palatka quyzılar za
äyberzären barlarğa totondolar. Äzäm
köldöröp, känsir bankaların ırğıttılar,
sönki Böyök Tönyaq Yulında säyähätse
ösön ular iñ käräklehe ine.



Hezzeñ
yurğandar totoş qunaqhanağa yıterlek, —
tine Hel menän Çarlzğa yarzam
iteüselärzeñ berehe, estän kölöp. —
Yartıhı la küberäk äle. Hezgä ularzan
qotolorğa käräk. Palatkanı taşlağız,
hauıt-habalarzı la — yulda unı kem yıuıp
yöröhön?! Allam haqlahın, hez bında
pulman vagondarında yörörböz tip
uylağaynığızmı ni?



Şulay
täcribäle keşelärzeñ kürhätmäläre
menän beräm-beräm artıq äyberzärze
taşlanılar. Äyberzären, toğonan helkep,
ber-ber artlı sitkä ırğıta başlağas,
Mersedes ilap yıbärze. Barıhı ösön dä
häm här berehe ösön ayırım-ayırım da
küz yäşe tükte. Tubıqtarın quldarı menän
qosaqlap, qara qayğıla alğa-artqa
sayqaldı. Ber Çarlz ösön tügel, unıñ
hımaq unarlağan ösön dä ber azım
atlamayasaqmın, tip nıqını. Bötähenä ber
yulı la, här berehenä ayırım da yaluarıp
qaranı, ahırza, yäştären hörtöp, yul da
hatta iñ käräkle bulırzay äyberzärze
lä taşlarğa totondo. Üzeneñ toğo menän
eşte bötöröp, başqalarzıqına totondo
häm, qomarğa birelep, bıl äyberzär
östönän öyörmäläy ütte.



Baytaq
mataşqandan huñ, sanala yöktöñ yartıhı
ğına qaldı, ämmä ul da tau hımaq ine.
Kiskä Çarlz menän Hel et hatıp alırğa
kittelär häm altauzı, yırlelärze tügel,
ä sittän alınğandarzı, kilterzelär.
Häzer yıgemdä un dürt et ine — Perronıñ
täüge yıgemenän qalğan altau, rekordlı
sabış aldınan alınğan Tik menän Kuna
häm yañı altau. Häyır, bıl yañılar, sittän
kilterelgän ettär, öyrätelgän bulhalar
za, bik şäptän kürenmäyzär. Ularzıñ
ösäühe şıma yönlö poynter, berehe — nyu
faundlend, qalğan ikäühe— bildäläüye
qıyın bulğan qatnaşma. Yañılar, küräheñ,
bötönläy täcribähez ine. Bek häm başqa
olo ettär ularğa mısqıllı qaranı. Bek
şunda uq nimä eşlärgä yaramağanın
kürhätte, ämmä ularzı nimä eşlärgä
käräklegenä öyrätä almanı. Ularğa yıkke
ettäreneñ eşe oqşamanı. Poynterzar häm
nyufaundlend üzzäre ösön bötönläy yat
bulğan qırağay tönyaq şarttarında häm
ayauhız möğämälä iteüzär arqahında
tamam töşönkölökkä birelgän häm nıq
qurqıtılğan. Ä tege ike näselhez et
bötönläy belekhez, ularzıñ höyäktären
genä hındırğılarğa mömkin.



Küreneüyensä,
yañılar ber nigä lä yaraqhız, ä elekke
egem, al-yalhız ike meñ yarım mil ütep,
armanhız bulğanğa kürä, ularzan yaqşını
ömöt iteüye qıyın ine. Ämmä Hel menän
Çarlz kütärenke käyıf häm ğorurlıq
menän tulışqaynı. Uylap qara, häzer
ularzıñ eşe maylağan keüyek kitäsäk—
äytereñ barmı, yıgemdä un dürt et!
Keşelärzeñ nisek Dousonğa artılğanın
häm äylänep qaytqanın ular kürze bit—
säyähätselärzeñ berehendä lä şul tiklem
ettär yuq ine.



Isınında,
Arktikağa säyähät iteüselärzeñ ber
sanağa un dürt et yıkmäs ösön yıtdi
säbäptäre bar ine: ber sanala bıl tiklem
etkä aşarğa yıterlek azıq-tülek alıu
mömkin tügel. Tik Hel menän Çarlz bını
belmäne. Ular qäläm menän qağızza
isäpläne: şunsa et, etkä şunsa azıq-tülek,
yulda şunsa kön — yämğehe… Qäläm qağız
östönän yügerä, ä Mersedes, ireneñ yaurını
aşa qarap, beldekle genä baş helkä —
bötähe lä yabay häm asıq.



Irtägähenä
Bek huñlap qına ozon yıgemde Skaguey
uramı buylap alıp kitte. Ul da, başqa
ettär zä artıq zur tırışlıq häm kös
kürhätmäne. Yulğa ular nıq arığan köyö
sıqtı. Bek Tozlo Hıu menän Douson arahın
häzer inde dürt märtäbä ütkäyne. Nıq
yonsoğan, arıuı siktän aşqan, şuğa yänä
oşo auır yulğa quzğalırğa mäcbür iteleüye
asıuın kilterä. Bıl säyähät unıñ küñelenä
lä, başqalarzıqına la yatışlı tügel. Yañı
ettär barıhınan da qurqa, ä elekke
täcribäleläre älege hucalarğa ışana
almay. Bek tomanlı bulha la küzallay:
bıl irzärgä häm qatınğa tayanıu mömkin
tügel. Ular ber ni zä belmäy, häm kön
hayın asıqlana bara — his nämägä öyränä
lä almayzar. Bötä nämäne ular ilke-halqı
ğına başqara, tärtip tigände hanlamay.
Yartı kis lager qorouğa kitä, ä irtäneñ
yartıhı — yulğa yıyınıuğa. Sana ihä nisek
ette şulay teyälä, azaq, äylängän hayın
tuqtalıp, yöktö küsergelärgä tura kilä.
Qayhı ber köndärzä ular un mil dä ütmäy,
ä qayhı berzä bötönläy quzğala almayzar.
Ber qasan da ular könönä Tönyaqta
säyähätselär urtasa norma hanağan häm
şunan sığıp azıq-tülek alğan arauıqtıñ
yartıhın da ütä almanı. Hel menän Çarlzğa
yulda ettärenä aşantı yıtmäse başta uq
asıq ine. Östäüyenä ular ettärze bükkänse
hıylanılar, şunıñ menän häläkätte
tizlättelär. Yat ettär äz aşauğa
künekmägängä as kernä, ä urındağılar
nıq yonsoğanğa yay bara. Bınan sığıp, Hel
aşantınıñ ettärgä bildälängän ğäzäti
küläme az tip uylanı häm unı ikelätä
arttırzı. Yıtmähä, Mersedes, matur küzzären
yäşländerep, tauışın qaltıratıp, ettärgä
küberäk bireüze ütenä, Hel tıñlamağan
osraqta, toqtağı balıqtarzı urlap,
ettärze yäşerten aşata. Läkin Bek menän
yuldaştarına aşauzan da bigeräk yal
käräkkäyne. Şäp barmahalar za, ular
höyrägän yöktöñ auırlığı häldären nıq
bötörzö.



Huñınan
bığa aslıq östälde. Ber köndö Hel şunday
asış eşläne: ettär ösön alınğan aşantınıñ
yartıhı yuq, ä yuldıñ ihä sirege genä
ütelgän, bında bit ber nindäy aqsağa la
azıq alırmın timä. Şunda ul azıqtı urtasa
köndälek normağa qarağanda la kämette
häm tizlekte arttırırğa qarar itte.
Heñlehe lä, keyäüye lä unıñ menän kileşte.
Ämmä bınan ber ni zä kilep sıqmanı:
sanağa küp teyälgän, ä keşelär bigeräk
täcribähez. Ettärgä aşarğa äzeräk bireü
iñ yabayı, ä ularzı şäberäk sabırğa mäcbür
itä almanılar. Yıtmähä, irtälären,
hucalarzıñ mäşäülege arqahında yulğa
huñ quzğalğanğa, vaqıt buşqa ütä. Bıl
keşelär ettärze lä, üzzären dä tärtiptä
tota belmäne.



Berense
bulıp Dab yığıldı. Här vaqıt burlıqta
totolop tuqmala torğan, beşmägän uğrı
şulay za yıgemdä häylähez ine. Unıñ
qaymıqqan qalaq höyägen urınına la
quymanılar, yal da birmänelär. Unıñ häle
nasarlanğandan-nasarlandı. Ahır siktä
Hel unı üzeneñ zur koltınan atıp kitte.
Tönyaqta bötähe lä yaqşı belä: başqa
erzän kilterelgän ettär, ägär zä ularzı
säüyektärzeñ normahına quyhañ, astan
ülä. Hel ihä hatta bıl külämde lä yartılaş
qaldırğanğa kürä, sittän kilgän altı
et tä his şikhez häläk bulasaq ine.
Berense bulıp nyufaundlend sänselde,
unıñ artınsa — poynterzarzıñ ösöhö ber
yulı. Ular menän sağıştırğanda ike säüyek
yäşäügä nığıraq yäbeşep qaranı, ämmä
ahırza uları la yän birze.



Bıl
mälgä säyähätselär könyaqtıqılarzıñ
yomşaqlığın häm iltifatlılığın tamam
yuğaltqaynı. Arktikağa säyähätteñ tañ
qaldırğıs romantikahı tomanday taraldı,
ısınbarlıq uğata qırıs bulıp sıqtı.
Mersedes ettärze yälläp ilauzan tuqtanı
— häzer ul üzen yälläüzän genä ilay häm
ire, ağahı menän ärläşeüzän buşamay.
Talaşıuzan ular ber qasan da arımanı.
Auırlıqtar arqahında yän köyöüzär
artqandan-arta ğına barzı. Bıl ike ir
häm qatın Böyök Tönyaq Yulı qıyınlıqta
la igelekle, itäğätle bulırğa töşöndörgän
sabırlıqqa öyränä almanı. Bektıñ yañı
hucalarında bıl sabırlıqtıñ tamsıhı
la yuq ine. Ular hıuıqtan böröştö, bötä
erzäre lä auırta: muskuldarı, höyäktäre,
hatta yöräktäre. Şuğa ular mıcıqqa
äylände, irtänän kiskä tiklem tupaslıq
häm sänskeläşeü teldärenän töşmäne.
Mersedes Çarlz menän Heldı tınıs
qaldırğan sağında, tegelär üz-ara ızğışa
başlay. Här qayhıhı üzen eşteñ iñ küben
başqaram tip isäpläy häm uñayı sığıu
menän bıl turala äytmäy qalmay. Ä Mersedes
ihä yä ağahınıñ, yä ireneñ yağın ala häm
azağı kürenmägän ğailä talaşı başlana.
Äytäyık, usaq ösön utındı Çarlzmı, ällä
Helmı äzerlärgä teyış tip hüz quzğala
häm ikehe lä meñ mil alıslıqtağı bötä
tuğandarın, atay-äsäyzären, ike tuğan
ağay-apayzarın häm hatta qäberzä
bulğandarzı la barlap sığa. Usaq ösön
ağas qırqıuğa Heldıñ sänğätkä qaraşınıñ,
yäihä äsäy yaqlap ağahı yazğan pesalarzıñ
nindäy qısılışı bulıuın añlauı mömkin
tügel. Ämmä bähäskä bılar bötähe lä,
Çarlzdıñ säyäsi qaraştarı keüyek ük,
yış östälä. Çarlzdıñ heñleheneñ
telsänlege menän Yukonda usaq toqandırıu
arahında nindäy bäyläneş bulğandır —
bınıhı ireneñ tuğandarınıñ başqa
kileşhez sifattarın soqop sığarırğa
torğan Mersedesqa ğına bildäle. Ä vaqıt
ütä, usaq yağılmay, töngölökkä äzerlek
yuq, ettär aşatılmağan.



Rizahızlıq
ösön Mersedestıñ ayırım säbäptäre—
qatın-qızğa has bulğan däğüäläre lä
bar. Ul — sibär, irkä, irzär unıñ artınan
rıtsarzarsa yöröy torğaynı. Häzer ihä
ire menän ağahınıñ mönäsäbäten ber
nisek tä rıtsarzarsa tip äytep bulmay!
Mersedes här vaqıt üzeneñ köshözlögönä
hıltanırğa künekkäyne. Bıl ihä Çarlz
menän Heldı sığırınan sığara. Ä Mersedes
här saq üzeneñ töp östönlöktäre menän
isäpläşmäügä qarşı töşä häm barıhınıñ
da tormoşon ağıulay. Ul arığan, ul üzen
auırıu toya, şuğa ettärze başqasa yälläp
tormayınsa, gelän sanala bara. Ämmä bıl
yomşaq häm kürkäm zat yöz yıgerme funt
tarta — auır yök höyräp arığan häm yarım
as ettär ösön yarayhı hizelerlek östämä.
Mersedes kön buyına, ettär hälhezlektän
yığılıp, yıgem tuqtamayınsa, sananan
töşmäy. Çarlz menän Hel unı töşöp ber
az sañğıla barırğa yaluarıp, dimläp
qaray, qatın ihä, ilap, irzärzeñ
qanhızlığına küp hüzle zar tügep, Allanı
bimazalay.



Ber
tapqır unı, sananan töşöröp, qarğa
bastırıp ta qaranılar, läkin şunda uq
ükenergä tura kilde häm artaban bılay
mataşmasqa täübä ittelär. Mersedes, üz
hüzle bala hımaq, yuramal aqhay başlanı
häm qarğa ultırzı. Irzär arı kitte, ä ul
urınınan quzğalmanı. Ös mil ütkäs, ular
kire borolorğa mäcbür buldı, yöktöñ ber
ni tiklemen buşatıp, unı kös menän sanağa
menderzelär.



Üzzäreneñ
azabı bıl ösäüze ettärzeñ yafalanıuzarına
vayımhız itte. Sınığıuzı Hel käräkle
tip isäpläne, ämmä bıl teoriyanı kübehensä
başqalarğa qarata qullandı. Başta ul
unı heñlehe menän keyäüyenä väğäzläp
qaranı, ämmä uñışhızlıqqa osrağas, küsäk
yarzamında ettärgä heñderergä mataştı.
Bıl mälgä, Biş Barmaqqa yıtkändä ettärzeñ
aşantıhı bötkäyne, häm teşhez indianka
äbey ber nisä funtlıq tuñ yılqı tirehen
Heldıñ hunar bısağı menän bergä bil
qayışın bizäp torğan koltqa almaşırğa
rizalaştı. Nindäyzer ber malsınıñ
aslıqtan qırqılıp yığılğan atınan
yartı yıl elek hızırıp alınğan bıl tire
iñ huñğı siktä genä qullanırğa mömkin
bulğan, ettärgä aşarğa yaraqlı qızğanıs
ber nämä ine. Hıuıqtan ul timer qalayğa
äylängän, ä inde et auırlıq menän yotop
ebärgäs, iregändän huñ da tuqlığı yuq
tiyerlek häm aşqazandı barı quzğıta
ğına.



Bek,
bötähenä lä sızap, bik alama töştäge
keüyek, yıgem aldında bara, qeüäte yıtkändä
sana höyräy, ä kösö qalmaha, tägäräy zä
qamsı yä küsäk menän torğozğansı yata
birä. Unıñ matur ozon yönö üzeneñ
quyılığın häm yılqıldauın küptän
yuğalttı. Ul oyoşqan häm bısraq, Heldıñ
küsäge tirehen yırtqan urındarza qanğa
uqmaşqan. Bektıñ muskuldarı nindäyzer
töyörlö yıpkä äylängän, häm ul şul tiklem
yabıqtı — tauşalıp, börmälänep asılınğan
tire astında qabırğaları häm höyäktäre
asıq belenep tora. Bıl telähä nindäy
yöräkte lä bötörörlök, ämmä Bektıñ
yöräge, qızıl sviterlı küptän isbatlağansa,
timerzän ine.



Başqa
ettärzeñ häle lä Bektıqınan yaqşıraq
bulmağandır. Bötähe lä höyräleüse
höldälärgä äylängäyne. Ular häzer,
Bektı la quşıp, yıtäü. Şul tiklem yonsonolar,
hatta küsäk, qamsı menän huğıuğa la
istäre kitmäy başlanı. Yazalauzarzan
auırtınıuzı la bitaraf qabul itälär,
bötä nämäne lä alıstan ğına
kürgändäy-işetkändäy häldälär. Bılar
yartılaş ülem hälendäge yän eyäläre,
yäşäü saq-saq qına hizelgän, toqqa
tultırılğan höyäktär genä. Tuqtalıştarza
tuğarıuzı la kötmäyınsä, yulda uq
tägäräyzär; häm huñğı yäşäü osqono
hüngändäy toyola. Ä inde küsäk menän
qamsı uynay başlaha, bıl osqon qabınğanday
itä: ular yänä, auırlıq menän torop, arı
atlayzar.



Huş
küñelle Billiğa la huñğı kön kilde:
yığılğandan huñ tora almanı. Heldıñ
revolverı yuq ine, Billizı ul, başına
balta töyzähe menän huğıp, eşen bötörzö
häm yuldan sitkä höyräne. Bek ta, başqa
ettär zä bını kürze häm añlanı: oşonday
uq häl tizzän ular menän dä bulasaq.
Ikense könönä Kunağa sirat yıtte. Häzer
ular bişäü genä qaldı: yauaplap ırılday
za almağan, integeüzeñ sigenä yıtkän
Dco, üzeneñ bötä häyläkärlegen häm
mutlığın onotqan satan Payk, äle lä eşkä
birelgän, ämmä sana höyräügä kösö
etmägänlektän hağışlanğan Solleks,
bığa tiklem bıl qıştağı keüyek alıs
yörömägän, bötähenä qarağanda la
täcribähezeräk bulğanğa küberäk häm
nığıraq tuqmalğan Tik häm äle bulha
başlıq urının bilägän, läkin häzer inde
tärtip totouğa häläthez, häyır, bığa
ıntılmağan da Bek. Häle bötkängä kürä
ul huqırzarsa tänteräkläy, tirä-yünde
toman aşa ğına kürä, ayaqtarı ğäzät
buyınsa ğına, qatı yırze toyğanğa kürä
yuldan taypılmay.



Ğäcäyıp
yaz kilä, läkin keşelär zä, ettär zä unı
iğtibarlamay. Kön hayın qoyaş irtäräk
sığa häm huñıraq bayıy. Säğät östärzä
yaqtıra, ä eñer kiske tuğızza ğına quyıra
başlay. Kön ozonona, küzze sağıldırıp,
qoyaş balqıy. Qıştıñ tonoq tınlığı uyana
başlağan tormoştoñ yazğı şau-şıuı menän
alışına bara. Yañınan tıuıu qıuanısınan
bötä yır telgä kilä; ozaylı hıuıq ayzar
buyına ülek keüyek häräkäthez bulğan
barıhı la häzer terelä häm qıbırzay.
Qarağayzarza hut kütärelä. Taldarza
häm usaqtarza börölär şartlap yarıla.
Qıuaqtar yäşeldän keyınä başlanı.
Töndären siñertkälär söröldäy, ä köndözön
şıuışıusı, yügereüse, osousı — bötähe
lä, qoyaşta yılınıp, mıcğıp tora. Urmanda
ağunalar tauış birä, tumırtqalar
tuqılday, teyındär hikereşä, yırsı
qoştar moñlana, ä beyık küktä könyaqtan
kileüse keyık qazzar tubı haua yarıp
osa.



Här
ber bäläkäy genä qalqıulıqtan da hıu
yügerä, tirä-yündä küzgä lä kürenmägän
görläüyektär yırı sıñlay. Bötä nämä irey,
şaulay, yazğı yıldä helkenä, yäşärgä aşığa.
Yukon üzen yapqan boz yapmahın vatırğa
tırışa. Ul bozzo astan yıua, ä östän qoyaş
qızzıra. Yılımdar barlıqqa kilä, bozzar
yarığı kiñäyä bara häm yoqarğan urındarı
hınıp ağa. Küzze sağıldırğan qoyaş häm
nazlı yıl astında yazzıñ kösönä ingän,
uyana başlağan tormoş aşqınıulı qeüätlängän
ber mäldä ike ir, ber qatın häm ettär,
ülemgä barğanday, kös-hälgä qıymılday.



Ettär
azım hayın tägäräy, Mersedes sananan
töşmäy ilay, Hel ni eşlärgä belmägänlektän
asıulı ärläşä, Çarlzdıñ yäşlängän
küzzärenän häsrät erkelä.



Oşo
häldä ular Aq yılğa tamağındağı Dcon
Tornton tuqtalışına yıttelär. Tuqtalıu
menän ettär ülek keüyek yığıldı. Mersedes
yäştären hörtä-hörtä Dcon Torntonğa
qaranı. Çarlz büränägä yal itergä ul
tırzı. Auırlıq menän, yay ğına ultırzı —
täne, äyterheñ, ağas keüyek qatqaynı.



Hüzze
Hel başlanı. Dcon Tornton qayın ağasınan
balta habı ostalay. Ul eşenän ayırılmay
ğına, ara-tirä yabay hüz qıstırğılap,
horağan mäldärendä käñäş birgeläp
tıñlanı. Bınday keşelärze yaqşı belgängä
ikelänmäne: unıñ käñäştäre barıber
ütälmäyäsäk.



Bezgä
yılğa ürendä ük äytkäynelär: yul
ışanıslı tügel, artaban yörömägez tip,
käñäş tä birgäynelär, — tine Hel,
Torntondıñ häzer bozzoñ ışanıshızlığına
bäyle iskärteüyenä yauap itep. — Aq yılğağa
etä almashığız za tigäynelär — ä bit
ettek! Huñğı hüzzär astırtın kölöp häm
eñeüse tantanahı menän äytelde.



Hezgä
dörös käñäş birgändär, — tine Dcon
Tornton. — Boz bına-bına quzğalırğa
tora. Töptö alyot qına yılğa aşa sığırğa
täüäkkälläyäsäk. Alyottarğa ıñğay
bulğılauı la bildäle. Tik min hezgä
dörösön äytäm — hezzeñ urında yazmış
menän şayarmas häm Alyaskanıñ bötä
altındarı bäräbärenä lä bıl bozğa basmas
inem.



Älbittä,
hez bit alyot tügel, — tip hüz ırğıttı
Hel. — Ä bez şulay za Dousonğa quzğala
bız.



Ul
qamsıhın heltäne:



Bek,
tor! Yä! Tor, tizär hiñä! Alğa marş!



Tornton
küzzären kütärmäyınsä yunıuın belde. Ul
añlay: dıuamaldarzı ahmaqlıqtan tuqtatıu
fayzahız. Ahır siktä, donyala ike-ös
alyot kämegändän ber ni zä üzgärmäyäsäk.
Läkin ettär, törlösä qısqırınıuzarğa
qaramastan, tormanı. Ular küptän inde
tuqmalıp qına qalqına alıu hälenä
etkäyne. Qamsı, yauız eşen başqarıp,
tegendä-bında hızğırıp yıltıldanı. Dcon
Tornton teşen qıstı. Berense bulıp,
auırlıq menän Solleks torop bastı. Unıñ
artınsa Tik, Tiktan huñ, auırtınıuzan
şıñşıp, Dco qalqındı. Payk ğazaplı
kösörgäneş menän ayağına basırğa tırıştı.
Alğı ayaqtarına kütärelä birgäs, ul
tägäräp kitte, ikensegä qolanı, ösönsö
ıntılışta ğına telägenä ireşte. Bek ihä
tororğa mataşmanı la. Ul tägärägän
erendä önhöz-tınhız yata birze. Qamsı
tänen qayızlay, ä ul şıñşımay za,
qarşılaşmay za. Tornton ber nisä tapqır
nizer äytergä uqtaldı, ämmä öndäşmäne.
Unıñ küzzärenä yäş erkelgäyne. Ä Hel
Bektı hızırıuın belä. Tornton urınınan
qalqtı la, ni eşlärgä belmäy, arı-bire
huğıldı.



Bek
berense tapqır buyhonorğa telämäne häm
bıl Heldı şartlarzay kimäldä asıulandırzı.
Qamsıhın taşlap, ul küsäkkä totondo.
Läkin uğata auırıraq dömbäsläü zä Bektı
ayağına bastıra almanı. Unıñ başqa ettär
keüyek torop basırlıq ta räte qalmağaynı,
ämmä bınan tış, ularzan ayırmalı, añlı
räüyeştä tororğa telämäne. Ul ülemdeñ
tamam yaqınlaşqanın tomanlı ğına bulha
la añlay. Häläkätkä dusar itelgänlek
toyğoho sananı yarğa höyrägändä ük
yaralğaynı, häm ul Bektı şunan birle
taşlamanı. Könö buyına ul ayaq astındağı
bozzoñ bına-bına yarılırğa torğan yoqa
ikänen hizep kilde häm yaqında ğına, huca
qıualağan yırzä, bälä hağalauın toyomlanı.
Şuğa la ul tororğa telämäne. Yafalanıuzarzıñ
şul tiklem sigenä yıtkäyne: huğıuzan
auırtınıuzı hizmäne lä tiyerlek. Tuqmau
ihä dauam itte häm Bekta huñğı yäşäü
satqıhı hünä barzı. Ülem sigendä ine
ul. Bötä tänendä nindäyzer ğäcäyıp qatıp
qalğanlıq toyzo. Auırtıuzı hizeü yuğaldı,
ul tuqmalğanın töş aralaş tigändäy genä
belä, tänenä küsäk teyıüyen alıstan
işetäler hımaq. Tik bıl tän unıqı tügelder
häm bılar bötähe lä qayzalır alısta
baralır keüyek.



Şul
mäl, kötmägändä, Dcon Tornton nindäyzer
añlayışhız, hayuan ükereüyen häterlätkän
hörän menän küsäkle keşegä taşlandı.
Hel, qırqılğan ağastan basılğanday,
arqahına qolanı. Mersedes sıyıldap
ebärze. Çarlz ihä bıl küreneşkä qaraşında
qatıp qalğan şul uq häsrät menän,
yäşläneüse küzzären hörtä-hörtä qaranı,
läkin urınınan quzğalmanı, sönki täne
ağastay qatqaynı.



Dcon
Tornton, üzen qulğa alırğa tırışıp, Bek
östönä eyılde. Qabarğan asıuı uğa
höylärgä qamasaulanı.



Ägär
zä hin etkä tağı ber huqhañ, min hine
ülteräm,— tine ul ahırza, tını qısılıp.



Et
mineke, — tip qanlı irenen hörtä-hörtä
qarşılaştı Hel. — Kit bınan, yuqha min
hine urınıña huzıp halıp quyam. Bez
Dousonğa kitäbez!



Ämmä
Tornton, yul birergä uylap ta qaramay,
unıñ menän Bek arahında tora birze. Hel
bil qayışına qıstırğan ozon hunar
bısağın hurıp sığarzı. Mersedes qısqırıp
ilay, hahıldap kölöp ala, ber hüz menän
äytkändä, ısın mäğänähendäge öyänäk
hälenä yıtkäyne. Tornton, balta habı
menän Heldıñ barmaqtarına huğıp, unıñ
bısağın yırgä töşörzö. Hel eyılep bısaqtı
alırğa mataşqanda, Tornton ikensegä
unıñ barmaqtarına eläkterze, eyılep,
bısaqtı üze aldı la Bektıñ qayış bauzarın
qırqtı.



Heldıñ
ätäsläneüye şunda uq yuqqa sıqtı. Östäüyenä
uğa qulına auğan, dörösöräge, yaurınına
terälgän heñlehe menän bulaşırğa tura
kilde häm ul, Bektıñ häzer käräge yuq,
barıber üläsäk, sananı la tarta almayasaq,
tigän hığımta yahanı.



Ber
nisä minuttan sana yarzan yılğa bozona
töştö. Bek, quzğalıusı sana tauışın
işetep, başın kütärze. Unıñ urınında,
yıgem başında Payk bara, töptä Solleks,
ä ular arahına Dco menän Tik yıgelgän.
Bötähe lä aqhay häm hörlögöp kitä. Sana
östöndä Mersedes ultıra, Hel alda,
hayğau alıslığında bara. Iñ arttan
Çarlz tänteräkläy.



Bek
ular artınan qaray, ä Tornton, unıñ
ergähenä tubıqlanıp, üzeneñ qatı quldarı
menän haq qına, beräy yırzä höyäk
hınmağanmı tip, unı qapşay. Ul etteñ
barı qatı tuqmalğanın häm aslıqtan
nıq yabıqqanın



añlanı.
Bıl mäldä sana sirek mil alıslaşırğa
ölgörgäyne. Et menän keşe ularzıñ boz
buylap barıuın küzätä. Qapıl küz aldarında
sananıñ artı, soqorğa töşkändäy, hıuğa
sumdı, ä Hel totqan hayğau hauağa
tosqaldı. Äse auaz yañğıranı. Arttan
barğan Çarlz borolop kiregä, yarğa
qaray, yügerergä telägäyne lä, ämmä şul
saq ular astındağı boz totoşlayı menän
hä tigänse bata başlanı häm bötähe lä
— ettär zä, keşelär zä hıu astında
yuğaldı. Ular urınında oloğara yılım
tulqındı. Tornton menän Bek ber-berehenä
qaraştılar.



Ah
hin, bahırqayım, — tine Dcon Tornton. Ä
Bek unıñ qulın yalanı.






VI
bülek



KEŞENE
YaRATQANĞA






Dekabrzä
ayaqtarın tuñdırğas, iptäştäre Dcon
Torntondı, arıulanğansı tip, qışlauza
qaldırıp torğaynı. Üzzäre, Dousonğa
ağızasaq büränälärze äzerläü ösön,
yılğa ürenä kütärelde. Tornton Bektı
qotqarğan mäldä aqhay ine äle, ämmä
köndär yılınıu menän bıl hıltıqlau za
ütte. Bek ihä yazğı ozon köndärzä yar
buyına sığıp yata la yılğa ağışın yalqau
ğına küzätä, qoş hayrauın, yaz şauın
tıñlay häm aqrınlap qaytanan köskä
tulışa.



Kem
ös meñ mil sabıp ütkän, uğa yal ayırıusa
tatlı. Dörösöndä, yaralar uñalğan,
muskuldar nığınğan, höyäktärgä yañınan
it ürelgän mäldä Bek torğan hayın nığıraq
hälkäülänä barzı. Häyır, bında bötähe
lä — Bek qına tügel, Tornton üze lä, Skit
ta, Nig ta, Dousonğa kitäsäk haldı kötöp,
eşhezlektän integä. Skit, irland
setterzarı toqomonan sıqqan bäläkäy
genä käntäy, Bek menän tiz duslaştı. Ni
üle, ni te re hälendä ul unıñ irkäläüzären,
qayğırtıuzarın kire qağa almanı. Skit,
başqa qayhı ber ettär keüyek ük, yaralarzı
häm auırtınıuzarzı instinktiv räüyeştä
daualay alıu hälätenä eyä ine. Üzeneñ
balaların yalağan besäy keüyek, ul Bektıñ
yaraların yalay. Här irtä hayın, Bek aşap
alğas ta, ul üze teläp alğan burıstarın
ütärgä totona. Nihayät, Bek, Torntondıñ
qayğırtıuzarın qabul itkän keüyek ük,
unıqın da qabul itä başlanı. Ezärmän
menän şotland burzayı quşıldığı bulğan,
şulay uq dustarsa mönäsäbätle, ämmä
tıynağıraq Nig şatlıq erkelep torğan
küzle, bötmäs-tökänmäs igelekle zur
qara arlan ine.



Bek
ösön şunıhı ğäcäp: bıl ettär unı hucağa
könläşmäne. Äyterheñ, ularğa Dcon
Torntondıñ igelekle häm kiñ küñelle
bulıuı küskän. Bek nığınğas, ular unı
küñelle oypalaşıuğa yälep itä başlanı.
Qayhı saq, tıyıla almayınsa ularğa
Tornton üze lä quşılğılap kitä.



Şulay
itep, Bek üze lä hizmästän şäbäyze häm
yañı tormoş başlanı. Täüge tapqır ul ısın
mäğänähendä ilertkes höyöü tatını.
Ber qasan da, hatta Qoyaşlı Üzändä
urınlaşqan Santa-Klaralağı sudya Miller
yortonda la his kemde şul tiklem yarata
almağaynı ul. Sudyanıñ hunarğa häm alıs
yörömdärgä bergä sıqqan uldarına la ul
iptäştärsä, bäläkäy yıyändärenä östän
häm qurğausan, ä sudyağa üzeneñ yuğarı
abruyın his kenä lä töşörmäslek dustarsa
mönäsäbättä buldı. Barı Dcon Torntonğa
ğına unda yandırğıs, aqıldan şaştırır,
tabınır siktäge höyöü uyata alıu yazğan
ikän.



Tornton
unı qotqarzı — bıl üze küpte añlata ine
şul. Unan kilep, bıl keşe äüliäläy huca.
Başqalar üz ettären burıstarı buyınsa,
bıl ularğa fayzalı bulğanğa ğına qaray.
Tornton ihä ular haqında, balaların
qayğırtqan atayzay, ber nindäy
hisaplaşıuhız hästärlek kürä. Täbiğäte
şunday. Ul ğına la tügel — yağımlı,
därtländerges hüzzär äytep, ette
qıuandırırğa ber qasan da onotmay, ular
menän äñgämäläşergä yarata (ul bını
«höyläneü» tip atay) häm bıl «äñgämälärzän»
üze lä ettän käm şatlanmay. Torntondıñ
şunday ğäzäte bar: ike qullap Bektıñ
başınan totop ala la, mañlayına teräp,
etkä iñ yağımlı bulıp toyolğan ärläü
hüzzäre menän qoyondora-qoyondora,
unı tegeläy zä, bılay za helkkelärgä
totona. Bek ösön ärläü menän huğarılğan
bıl tupasıraq irkäläüzän dä zurıraq
qıuanıs bulmağandır. Hucahı unı oypalağan
mäldärzä unıñ yöräge his-toyğolarğa
tulışa la, urınınan qubarılıp, kükrägenän
atılıp sığırzay bula. Nihayät, Tornton
unı ısqındırıu menän ul, auızın qıuanıslı
yäyılderep, ırğıp tora, qaraşı hüzzärzän
dä märtäbäleräk, üñäse belderep bötä
almağan toyğolarzan qısılğan. Dcon
Tornton ihä, urınında qatıp qalğan etkä
qarap, hörmät menän: «Yä Hozay! Bıl et —
keşe hımaq, tik höyläşä genä belmäy!..»
— tip şı bırzay.



Bek
ni menän bötörö bildähez bulğan möğämälä
aşa la yaratıuın belderep quyğılay. Bına
ul teştäre menän Torntondıñ qulın
eläkterep ala la yañaqtarın qatı itep
qısa — tirelä ozaq haqlanırlıq ez
qaldıra. Huca unıñ yuramal usallaşıuın
yaqşı añlay, bıl — üzeneñ ärläü hüzzäre
keüyek ük, toyğolarzıñ taşıp tügeleüye.



Bektıñ
histäre kübehensä hüzhez tabınıu aşa
sağıla. Tornton uğa qağılğan, unıñ menän
höyläşkän mäldärzä bähettän tınıp qalha
la, bınday eskerhezlekkä üze başlap
däğüäläşmäy. Torntondıñ qulı astına
başın tığıp, unı hıypağanğa tiklem
tomşoğo menän törtölgölängän Skittan
yäki, hucağa ıntılıp, üzeneñ ğälämät
zur başın unıñ tubığına hala torğan
ğäzäte bulğan Nigtan ayırmalı räüyeştä,
Bek uğa alıstan qarap hoqlanıu menän
genä qänäğätlänä. Ul säğättär buyı
Torntondıñ ayaq osonda, güyä unı
öyrängändäy, kösörgäneşle iğtibar menän
unıñ yözönä qarap yata. Yänle qızıqhınıu
menän unıñ yözöndäge här ber hızattı,
unda yılpengän här ber üzgäreşte küzätä.
Qayhı saq alısqaraq, ergänän yä artqaraq
yata la hucanıñ tän häräkättären
iğtibarlay. Keşe menän et arahında
şunday yaqınlıq urınlaştı: Tornton yış
qına, Bektıñ qaraşın hizep, borola la
öndäşmäy genä uğa tekläy. Häm här qayhıhı
ikenseheneñ küzzärendä toqanğan
his-toyğolarzı abaylay.



Ülemdän
qotolğandan huñ ergähendä Torntondı
ozaylıraq kürmägän mäldärendä Bek
tınıshızlana torğaynı. Tornton yapma
esenän sıqqan mälenän alıp unda kire
inep kitkängäsä et unan ber totam da
qalmay. Tönyaqta ber nisä tapqır hucahı
alışınğanğa ul, daimi huca bulmay ikän
tigän uyğa kilep, Tornton Perro häm
Fransua, azaq şotland keşehe keüyek unıñ
tormoşonan yuğalıp quymahın tip qurqa.
Hatta yoqlağanda la bıl uy unı ezärlekläy.
Ul uyana la, urınınan torop, yapma ergähenä
ütä, eskä ingän yırzä hucanıñ tın alışın
tıñlay.



Şulay
za Dcon Torntonğa qarata uyanğan oloğara
toyğolarğa qaramastan, ular unı
yomşartırğa, qulğa nığıraq eyäläşterergä
teyış bulha la, unda qırağay ata-babalarınıñ
Tönyaq uyatqan hızattarı hünmäne. Toğroloq
häm birelgänlek — hil tormoşta tıuğan
hızattar menän bergä unda yırtqıslıq
häm qırağaylıqtıñ mäkerlelege lä haqlana
ine. Häzer inde bıl iräüän könyaqtıñ
qulğa eyäläşterelgän nisämä bıuın
varisı tügel — yuq, bıl Dcon Tornton
usağına qarurmandan kilgän täütormoş
yırtqısı. Torntonğa bulğan tärän toyğolar
Bekqa unıñ azıq-tülegen urlauzan tıyzı,
ämmä lagerzağı başqa beräyheneken ul
uyhız-nihez, yıtmähä üzeneñ yırtqıslıq
häylähe menän ber nindäy ezemtähez
alıp kitä.



Unıñ
tomşoğo häm täne küp urında et teştäreneñ
ezen haqlay. Başqa ettär menän sıualışta
ul äüälgegä qarağanda la nığıraq
ayauhızlıq häm tağı la küberäk yılğırlıq
kürhätä. Skit menän Nig — tınıs häm
igelekle ettär. Bek ular menän teşläşmäy,
unan kilep ular Dcon Torntondıñ ettäre
bit äle. Ä inde beräy yat et kilep yulıqha
— nindäy toqom, kösö qayhılayıraq —
barıber — ul şunda uq Bektıñ östönlögön
tanırğa teyış, kirehensä ikän, uğa yäşäü
ösön tügel, ülem ösön alışırğa tura
kiläsäk. Bek ayau belmäy. Ul küsäk häm
qazıq teş qanunın yaqşı üzläşterze lä,
ber qasan da, ber kemgä lä taşlama yahamay,
doşmanın his nigä qaramayınsa bötöröp
taşlau ösön artqa sigeneü tigände
belmäy. Ul bığa Şpitstan, huğış suqmarzarı
bulğan politsayzarzan, poçta ettärenän
öyrände. Ul belä: yä yıñäheñ, yä yıñeläheñ
— urtalıq yuq, doşmandı qızğanıu ihä —
yomşaqlıq bildähe. Täütormoş eyäläre
şäfqätte belmäy. Ular unı qurqaqlıq tip
qabul itä häm unıñ artınsa ülem kilä.



Ülter,
yä üzeñ üläheñ, aşa, yäki hine
aşayasaqtar — yäşäyışteñ täütormoş
qanunı şunday. Häm Bek bıuattar töpkölönän
kilgän bıl qanunğa buyhona.



Ul
üze yäşägän däüyerzän, ergä-tirälä
qaynağan tormoştan oloraq. Unda boronğoloq
menän bögöngö totaşa häm mäñgelekteñ
qeüätle basımında diñgez tulqındarınıñ
qabat-qabat yarğa bärelep kire kiteüye,
yıl mizgeldäreneñ alışınıp torouı keüyek
ük, almaş-tilmäş, äldän-äle sıñlap tora.
Dcon Torntondıñ usağı yanında kiñ
kükräkle, ozon yönlö, ap-aq teşle et
ultıra, ämmä unıñ artınsa yartılaş
eyäläşterelgän häm bötönläy qırağay
başqa ettärzeñ şäüläläre qaynaşa. Ular
nıqışmal räüyeştä üzzären iskä töşörtä,
uğa üz añdarın yıtkerä, ul aşağan itte
tämläy, ul eskän hıuğa tamşana, ul
tıñlağandı tıñlay häm uğa qırağay urman
auazdarın añğarta. Ular uğa üzzäreneñ
käyıfen häm ıntılıştarın yıtkerä,
häräkättären qabatlay, yoqlağan da
yänäş urınlaşa, ular menän ber ük töştär
kürä häm üzzäre ük unıñ töştärenä inä.



Bıl
şäülälärzeñ saqırıuı şunday
buyhondorousan: keşelär, ularzıñ
talaptarı Bek añında torğan hayın
nığıraq artqa şıla bara. Qarurman
töpkölönän serle häm ımhındırğıs ön
kilä, — Bek unı tıñlağanda uttan häm
tapalğan yırzän his kisektermäyınsä,
qayza häm ni ösön käräklege bildähez
bulğan qasıu zarurlığın toya.



Häyır,
ul qayza häm ni ösön turahında uylanmay
za, sönki bıl saqırıuğa qarşı torou
mömkin tügel. Ämmä Bek urmandıñ yäşel
satırı astında, yomşaq häm yörölmägän
erzä qalğanda, Dcon Torntonğa bulğan
höyöü östönlök ala häm unı kire hucanıñ
usağına alıp kilä.



Barı
Dcon Tornton ğına unı tota. Başqalar
Bek ösön yuq. Yulda osrağandar unı qayhı
saq irkäläy häm maqtay, läkin ul bınday
möğämälägä bitaraf qala, ä kemder tamam
bizzerhä, urınınan tora la kitep tä
bara. Ozaylı kötkän halda Torntondıñ
kompanondarı Gans menän Pit qaytqandan
huñ, Bek başta ularğa ber nindäy zä
iğtibar bülmäne, ä huñğaraq, ular
Torntonğa yaqın keşelär ikänlegen
añlağas, ergälä bulıuzarına tüzä, yaqın
mönäsäbättären, äyzä, mineñ kiñ
küñellelektän fayzalanığız inde,
tigändäy genä qabul itä. Gans menän Pit
— Dcon Tornton keüyek ük häylähez, ber
qatlı, ütker küzle, täbiğätkä yaqın
keşelär. Dousonğa yıtmästän, taqta yarıu
tsehı ergähendäge bolğansıq hıuğa üz
haldarın indermäs boron uq ular Bektı,
unıñ qılıqtarın belep ölgörgäyne, häm
unan Nig menän Skit kürhätkän yaqınlıqtı
talap itmänelär.



Ämmä
Dcon Torntonğa Bek torğan hayın nığıraq
eyäläşä barzı. Yäyge yul-arauıqtarza
üzenä qayhı ber yöktö artmaqlatırğa ul
barı ber genä keşegä — Torntonğa ğına
röhsät itä ine. Huca boyoroğo buyınsa
ul bötähenä lä äzer. Ber mäl (ul häl,
haldı aqsağa äyländerep, azıq-tülek
alıp, Dousondan Tanan ürenä quzğalğas
buldı) keşelär häm ettär tep-tekä qırlas
qaya yanında, ös yöz fut beyıklegendäge
yalanğas taş mayzansıqta urınlaşqaynı.
Dcon Tornton iñ qırıyza, ä Bek,
yaurınğa-yaurın teräp, unıñ ergähendä.
Qapıl Torntonğa osraqlı uy kilde häm
Gans menän Pitqa ber täcribä ütkäräsägen
belderze.



Bek,
hiker, — tine ul, upqınğa qulı menän
izäp. Kerpek qaqqan arala ul eten upqın
sitendä nisek tä bulha totop qalıu ösön
unıñ menän oypalaşa, ä Gans menän Pit
ularzıñ ikehen dä kiregä, häüyefhez
urınğa höyräy ine.



Bıl
ğäzättän tış, — tine Pit, köllöhö lä
tınıslanğas.



Tornton
baş sayqanı:



Yuq,
bıl is kitmäle, ämmä, min hezgä äytäyım,
qurqınıs ta. Işanırhığızmı?! Vaqıtı-vaqıtı
menän unıñ toğroloğo mine qurqıta la.



Eyı,
unıñ aldında hiñä qağılırğa uylağan
keşe hälendä bulırğa telämäs inem, —
tip, Bekka işaralap, yomğaqlap quyzı
Pit.



Hozay
menän ant itäm — min dä, — tip östäne
Gans.



Şul
uq yıldı Serklela bulğan häl Pittıñ
haqlılığın raslap ta quyzı. Ber mäl usal
häm qırıs holoqlo Qara Barton hıra
barında urındağılarzıñ tärtip-nizamın
belmägän kem menänder ızğış quptarzı,
Tornton ihä, üzeneñ ber qatlılığına
barıp, ularzı ayırırğa totondo. Bek här
vaqıttağısa möyöştä, tomşoğon ayaqtarına
halıp, hucahınıñ här häräkäten küzätä
ine. Kötmägändä Barton, qısqa kizänep,
bar kösönä huğıp yıbärze. Tornton ber yaq
sitkä osto häm barı tik prilavkanı
ayırıp torousı yandauğa totonop ölgörgängä
genä ayağında basıp qala aldı.



Bıl
hälde küreüselär öröü zä, ırıldau za
tügel, ä qırağay ükereü işette. Küz asıp
yomğan arala Bek öskä ırğını häm Bartondıñ
üñäsenä ıntıldı. Tegehe, üze lä hizmästän,
quldarın alğa honop ölgörgängä genä
älegä isän qalğandır. Ämmä Bek, unı
yığıp, östönä menp kitte. Teştären
Bartondıñ qulınan ısqındırzı la yänä
üñäsenän eläkterergä yasqındı.



Bıl
yulı Barton uñaylı ışıqlana almanı, häm
Bek unıñ muyın tirehen yırtıp yıbärze.
Şul saq ergälägelär barıhı la yarzamğa
taşlandı häm ette sitkä qıuzılar. Ämmä
tabip, qan säptereüyen tuqtatırğa mataşıp,
Barton menän bulaşqan arala, Bek, usal
ırılday-ırılday, ergä-tirälä uraldı. Ul
yänä Bartonğa yaqınayırğa ıntılıp qaranı,
ämmä tayaqtar qoymahı aşa doşmanına
ütä almanı. Altın ezläüselär oşonda
uq ütkärgän yıyılışta etteñ asıulanırğa
nıqlı nigeze bar ine tigän qarar sığarıldı
häm Bek aqlandı. Bınan huñ ul üzenä kiñ
bildälelek yaulanı häm unıñ iseme bötön
Alyaska qasabalarında qabat-qabat telgä
alına başlanı.



Huñıraq,
şul uq yıldıñ közöndä, bötönläy başqa
şarttarza Bek Torntondı ülemdän
qotqarzı. Ös iptäşkä Qırqınsı Mildäge
qurqınıs hikältäle şarşılarzan ozon
näzek kämäne ütkärergä käräk ine. Gans
menän Pit, yar buylap, süs arqan yarzamında
kämäne höyräy, ä Tornton kämälä haldau
menän etenä, yarzağılarğa kürhätmälär
birä. Bek, kämä yänäşläp, qoro yırzän
bara. Ul hucahınan küz almay häm nıq
borsola.



Hıuzan
taş qırazdar tezmähe sığıp torğan
ayırata qurqınıs ber urında Gans arqandı
ber az buşata töştö häm, Tornton haldau
menän kämäne yılğa urtahına yünältkän
arala, qayanı üteü menän kämäne tartıu
ösön, arqan oson qulında totqan kileş,
yar qırlap tübängä yügerze. Kämä ağım
ıñğayına alğa yomoldo. Gans, arqandı
tartıp, unıñ tizlegen aqrınayttı, ämmä
bını qırqaraq eşläne. Kämä qapıl tartılğan
ıñğayı tüñkärelde lä şul kileş yarğa
ıqlanı, ä Torntondı köslö ağım telähä
nindäy yözöüselärgä lä ülem menän yanağan
hikältälärzeñ iñ qurqınıs yırenä alıp
kitte.



Mälendä
ük
Bek
hıuğa
hikerze.
Qotoronop
urğılğan hıuza ös yöz yard samahı yözgändän
huñ ul Torntondı qıuıp yıtte häm, hucahınıñ
qoyroğona totonouın hizgäs tä, qeüätle
ayaqtarı menän yän kösönä işä-işä yarğa
yözzö. Ämmä ırata almanı: bıl yünäleştä
ğäzäti bulmağansa köslö ağım yözöügä
nıq qamasaulay ine şul. Tübändäräk hıu
şomlo ükerä — unda buryaq taşqın oloğara
taraq teştäre keüyek sosayıp torğan
taştarğa bärelep säsräy. Huñğı iñ tekä
hikältäneñ başlanğan yırendä hıu şul
tiklem köslö höyrägängä Tornton yarğa
yözöp yıtä almasın añlanı. Ul ber taşqa
barıp bärelde, ikensehenä huğıldı, şunan
emerges kös unı ösönsöhönä bıraqtırzı.
Bektıñ qoyroğon ısqındırıp, ul taştıñ
tayğaq osona quşqullap yäbeşte lä hıu
ükereüyen yıñergä tırışıp boyorzo:



Bek,
marş! Alğa!



Ağım
Bektı tübängä äyzäne. Inde et unıñ menän
köräşä häm kiregä borola almay. Hucahınıñ
ike tapqır höränlägän boyoroğon işetep,
uğa tağı ber qat qararğa telägändäy
hıuzan kütärelä birep başın sañqayttı
la tıñlausan ğına yarğa yözzö. Pit menän
Gans Bektı tamam hälhezlängän, tını
bıuıla başlağan mäldä hıuzan tartıp
aldılar.



Gans
menän Pit yaqşı añlay: köslö ağım özlökhöz
hıu säsrätep torğan şıuğalaq taşta
Tornton küp tigändä lä ös-dürt minut
qına yäbeşep tora alasaq. Ular Tornton
asılınıp torğan taş täñgälenä yäntäslim
yügerzelär. Barıp yıteü menän, Bektı
qısmaslıq, häräkätlänergä qamasau
itmäslek itep arqan menän bäylänelär
zä hıuğa etep töşörzölär. Bek qıyıu
ıntıldı, ämmä taş qırazğa tura ğına yözä
almanı. Üzeneñ yañılışıuın ul nıq huñlap
kürze: Tornton menän tiñläşep, ayaqtarı
menän ber nisä tapqır işhä, taşqa
tiklemge aranı ütä ala ine, ämmä ağım
unı sittän ütkärze.



Gans
şunda uq arqandı tarttı, äyterheñ, Bek
et tügel, ä kämä. Qapıl tartılıuzan Bek
hıu astına kitte häm yarğa tartıp
sığarğansı hıu astında qaldı. Unı öskä
kütärgändä, sıqmağan yäne genä bulğandır.
Gans menän Pit unı, aşığa-aşığa yahalma
tın aldırıp, saq huşına kilterzelär.
Bek torop bastı la yänä qolanı. Ämmä
kinät Torntondıñ hälhez genä tauışı
işetelde, hüze kilep yıtmähä lä, uğa
kisektergehez yarzam käräklegen, yuqha
ul häläk bulasağın añlanılar. Hucahınıñ
tauışı Bekqa elektr togı keüyek täsir
itte. Ul hikerep torzo la yar buylap
saptı, Gans menän Pit unıñ artınan
qalmanı. Ular Bektı täüge tapqır hıuğa
töşörgän yırgä aşıqtı.



Unı
tağı la arqan menän bäylänelär häm ul
bıl yulı inde tup-tura yılğa urtahına
yözöp kitte. Bektıñ ber genä yañılışıuı
bar, ike tügel. Gans aqrın-aqrın, här saq
tartılıñqırap tororloq itep kenä, bauzı
tağata, ä Pit arqandı yäteşläp birep
tora. Bek Tornton menän ber hızatta
bulğanğa tiklem ber yünäleştä yözzö.
Unıñ tapqırına yıtäräk qırqa boroldo la
kurer poyızı tizlegendä uğa ırğını.
Tornton, unı kürep, Bek köslö ağım
ıñğayına bötä käüzähe menän taran hımaq
uğa huğılıuğa, quşqullap, unıñ yalbır
yallı muyınınan qosaqlanı. Gans, ağasqa
eläkterep, arqandı tarttı häm Bek menän
Tornton hıu astına sumdı. Säsäp,
bışlığa-bışlığa, taşlı yılğa töbönän
höyrälep, hıu astındağı taştarğa,
lapılarğa elägä-elägä, vaqıtı-vaqıtı
menän hıu östönä kütärelep, yä Bek
Tornton astında, yä Tornton Bek astında
qala-qala, nihayät, ular yarğa kilep
sıqtı.



Tornton,
huşına kilgäs, yılğa sitkä taşlağan
büränälä yöztübän yatıuın, ä Gans menän
Pittıñ unı, alğa-artqa häräkätländerep,
yahalma tın aldırıuzarın kürze. Ul täü
siratta qaraşı menän Bektı ezläp taptı.
Bek ülektäy yata, unıñ yän barlığı
toyolmağan käüzähe östöndä Nig şıñşıy,
ä Skit yıüyeş tomşoğon häm yomoq küzzären
yalay. Üze totoş yaralı häm hälhez bulha
la, Tornton añına kileü menän Bektıñ
tänen yıntekläp qapşap sıqtı häm unıñ
ös qabırğahı hınğanın asıqlanı.



Timäk,
häl itelde, — tip belderze ul. — Bez
qalabız.



Ular
Bektıñ qabırğaları yünälep, atlarlıq
hälgä yıtkänse şunda qaldı.



Ä
qış Dousonda Bek ällä ni qaharman da
bulmaha la, uğa olo dan kiltergän yänä
ber batırlıq eşläne. Bıl batırlıq bik
vaqıtlı buldı, sönki ös hucahına küptän
teläp yörölgän, altın ezläüselärzän
ber kem barıp yıtmägän, äzäm ayağı basmağan
köntıuışqa säyähät ösön ular mohtac
bulğan käräk-yaraqtı tabışırğa yarzam
itte.



«Eldorado»
barındağı höyläşeüzän başlandı ul:
ir-egettär yaratqan ettäre menän maqtanırğa
totondo. Bek bildäle bulğanğa bäylänsektär
ösön ber säp ine, Torntonğa unı nıqlı
yaqlarğa tura kilde. Yartı säğät tä ütmäne,
äñgämäselärzeñ berehe, mineñ et biş yöz
funtlıq yöklö sananı urınınan quzğata
häm hatta yörötä ala, tip iğlan itte.
Ikensehe üzeneñ ete altı yöz funtlı
yöktö lä tartasaq, ösönsöhö— yıte yöz,
tip şapırındı.



Bıl
nimä ul! — tine Dcon Tornton. — Mineñ
Bek meñde lä urınınan quzğatasaq.



Häm
yöz yard bulha la şul yök menän bara
alasaqmı?— tip horanı Bonanda koroldäreneñ
berehe, mineñ et yıte yöz funtlı yöktö
yörötä alasaq tip ışandırırğa tırışqan
Mettyuson.



Eyı,
sananı quzğatasaq häm yöz yard ütäsäk,
— tip tınıs qına raslanı Dcon Tornton.



Yaray,
— tine Mettyuson, barıhı la işethen
ösön tuqtay tuqtay, anıq itep. — Meñ
dollarğa bähäskä inäm: bını ul eşläy
almayasaq. Bına aqsa.



Ul
bolan kolbasahı yıuanlığındağı altın
qomo tultırılğan toqsayzı prilavkağa
ırğıttı.



Bıl
hüzgä ber kem dä yauap birmäne. Torntondıñ
beldereüyen bötähe lä buş şapırınıu tip
qabul itte. Tornton bitenä qan hikereüyen
hizze: nisek bınıñ telenän ısqınıuın
ul üze lä belmäy qalğaynı şul. Meñ funtlı
yök teyälgän sananı Bek quzğata alırmı?
Yartı tonna bit! Bıl handıñ is kitmäle
bulıuı qapıl Torntondıñ qoton osorzo.
Bektıñ kösönä ul bik nıq ışana häm yış
qına, telähä nindäy yöktö lä tarta
alasaq, tip uylay. Ämmä ber genä tapqır
za bını hınap qarau unıñ başına inep
sıqmağaynı, — ä bında unarlağan keşeneñ
küzzäre uğa töbälgän, bötähe lä
öndäşmäyınsä kötä. Yänä tağı şunıhı:
unıñ da, Gans menän Pittıñ da meñ dolları
yuq.



Tışta
mineñ sanala on bar, yıgerme toq, här
berehendä illeşär funt, — tip nıqışmal
ärhezlek menän dauam itte Mettyuson. —
Şulay itep, ber nindäy zä totqarlıq yuq.



Tornton
yauaphız. Ul ni äytergä lä belmäy. Yä
berehenä, yä ikensehenä feker tuplay
almağan keşeläy iğtibarhız tekläy.
Qapıl unıñ qaraşı urındağı bayza,
qasandır unıñ menän iptäş bulğan Dcim
O’Brayında tuqtaldı. Bıl uğa etärges
hımaq täsir itte häm Torntondıñ başına
la kilmägän qarar qabul iteü yulın
kürhätte.



Miñä
ber meñ birep tora alahıñmı? — tip
şıbırlap tiyerlek horanı ul.



Älbittä,
— tine O’Brayın, häm prilavkağa,
Mettyuson toqsayı ergähenä, altın
qomlo ikense hälmäk kenä moqsay şap
itep kilep yattı. — Şulay za min, Dcon,
hineñ eteñ bıl eşte atqara alır tip
ışana almayım.



«Eldorado»la
bulğandar bötähe lä bıl qızıq tamaşanı
kürmäy qalmas ösön uramğa hibelde. Kärt
östäldäre artında ber kem qalmanı, bar
uyınsılar za bähästä kem yıñeren qararğa
yä üzzäre lä, käpäs taşlap, bähäsläşergä
sıqtı. Tire keyımle ber nisä yöz keşe,
yarım tüñäräk yahap, bigük alısqa kitmäyınsä,
sananı uratıp bastı. Mettyusondıñ meñ
funt tartqan ono bında ike säğätläp
qatı hıuıqta torğanğa (termometr nuldän
tübän altmış gradustı kürhätä ine) sana
tabandarı tapalğan tığız qarğa quşa
nıqlap tuñğan. Bähäs yaratıusılar Bektıñ
sananı quzğata almasına ışanğanğa
«ikegä — ber» — tigez bulmağan zaklad
täqdim itte. Äkämäteräk häl kilep tıuzı:
«sananı quzğatıu» tigände nisek añlarğa?
O’Brayın, Torntondıñ sana tabandarın
bozzan aqtarırğa haqı bar, Bek şunan
huñ ğına yöktö urınınan quzğatırğa
teyış, tip isäpläne. Mettyuson ihä, bähäs
şartı buyınsa Bek üze sana tabandarın
bozzan aqtara tartıp alırğa teyış, tip
nıqını. Şahittarzıñ küpselege bähäste
Mettyuson fayzahına häl itte häm Bekqa
qarşı isäp «öskä — ber» nisbätenä
kütärelde.



Ämmä
bähäste qabul itergä teläüse tabılmanı:
Bektıñ bınday batırlıq eşläy alırına
ber kem dä ışanmanı. Torntondıñ üzen
häläkätle kileşeügä yälep itkäne asıq
ine. Ul üze lä bıl sanağa, qar östöndä
bögärlänep yatqan un ettän torğan yıgemgä
qarap, bınday batırlıqtıñ mömkinlegendä
torğan hayın ikelänä bara. Ä Mettyuson
tantana itä.



Öskä
— ber! — tip qısqırzı ul. — Yänä
meñde quyam, Tornton! Häl ittekme inde?



Izalı
şik-şöbhäläre Torntondıñ yözönä ük
sıqqaynı, ämmä barsa isäp-hisaptarzan
yuğarı torğan, bäreleş şauınan başqağa
hañğırau itkän yän quzğıtır bähäs qomarı
unı yalmağaynı inde. Bıl ilertkes toyğono
eñä alırzay ber ni zä yuq. Ul Gans menän
Pittı saqırzı. Ularzıñ aqsa yansıqtarı
bötönläy tiyerlek buş: ösäühe kös-hälgä
ike yöz dollar yıya aldı. Huñğı osorza
ularğa fartı sıqmağaynı şul: bıl ike
yöz dollar — ularzıñ barlıq mölkäte.
Ämmä ular ber nindäy ikeläneühez bıl
aqsanı Mettyusondıñ altı yöz dollarına
qarşı quyzı.



Mettyusondıñ
un eten tuğarzılar za üz yıgeme menän
sanağa Bektı quyzılar. Ergä-tiräläge
kösörgäneş etkä lä küste, ul Dcon
Torntonğa nindäyzer bik möhim nämä
eşlärgä käräklegen hizemläne. Bıl
möhabät yän eyähen küreügä halıq
arahında hoqlanıulı şıbırlau işetelde.
Bek bik yaqşı häldä — ber untsiya la artıq
mayı yuq, unıñ yöz ille funt auırlığı yöz
ille funtlıq ğäyyär köstän genä ğibärät.
Tığız yönö yıbäk keüyek yılqılday.
Muyın häm yılkä yönö yaldı häterlätä
häm hatta tınıs qına torğanda la az ğına
häräkätläneü menän, urğılıp torğan
yäşäü kösön belderep, tırpaya başlay.
Unıñ här ber qılı kös menän tulışqan
hımaq. Kiñ kükräk häm qeüätle alğı
ayaqtarı bötä hınına tep-teüäl tap
kileşle, ä tire astındağı muskuldarı,
äyterheñ, tığız yomğaq. Yaqın kilep,
bıl muskuldarzı härmäp qarausılar,
ularzı timerzänder, tip belderä. Bekqa
qarşı isäp «ikegä — ber» nisbätenä
töştö.



Mäzräs
ul, ser, mäzräs! — tip mığırzandı yañı
dinastiyanıñ ber korole Skukum-Bença. —
Unıñ ösön min hezgä higez yöz biräm —
hınauğa tiklem, ser, iskä alığız. Higez
yöz qulığızğa häm nisek bar — şul köyönsä
alam.



Tornton,
yuqtı belderep, baş sayqanı häm Bekqa
yaqınlanı.



Yuq,
unan sitkä kitegez, — tip Mettyuson
rizahızlıq belderze. — Unı üz irkenä
quyığız — şulay ğäzel bulır.



Halıq
tınıp qaldı, özök-özök kenä bergä qarşı
ikene täqdim iteüselärzeñ ömöthöz
tauışı işetelep quya. Bötähe lä kileşä:
eyı, Bek is kitmäle yıkke ete, ämmä illeşär
funtlıq yıgerme toq on bigeräk kire
qaqqıhız qarşılıq bulıp alğa öyölgäyne
häm tamaşasılar yansıqtarın sisergä
baznat itä almanı.



Tornton
Bek ergähenä tubıqlandı, quş qullap
unıñ başın qosaqlanı häm yañağı menän
uğa hıyındı. Bögön ul unı, şayartıp,
ğäzättägesä helketkelämäne, törtkölämäne,
yaratıp är hüzzären qabatlamanı. Yuq, ul
unıñ qolağına barı nizer şıbırzanı.



Ägär
zä mine yarathañ, Bek... Ägär zä yarathañ...
— bına ul nimä tip şıbırzanı. Häm Bek,
saq-saq tıyılıp, şıñşıp quyzı.



Ergälägelär
bıl küreneşte qızıqhınıp küzätä.
Unda nindäyzer serlelek bar — ul arbauğa
oqşağan. Tornton qalqınğas, Bek teştäre
menän unıñ qulın eläkterze lä ber az
teşläp totqandan huñ aqrın ğına,
telär-telämäs ısqındırzı. Bıl unıñ
hüzhez yauabı ine, ul şulay hucahına
üzensä höyöüyen belderze. Tornton artqa
taban yarayhı alıs atlanı.



Yä,
Bek, — tip boyorzo ul.



Bek
misäü bauzarın tartıldırzı, unan ber
nisä dyuymğa ularzı buşattı. Bıl unıñ
ğäzäti alımı ine.



Quzğal!
— Kösörgäneşle tınlıqta Torntondıñ
tauışı nisekter ayırata asıq häm kisken
yañğıranı.



Bek
uñğa yantayzı, hıuğa sumğanday eyılde,
misäü bauzarın kösörgänep tartıldırzı
häm yöz ille funtlıq käüzähen kisken
qatırıp, qapıl tuqtanı. Sanalağı yök
qaltırandı, tabandarı astında nizer
zıñlap şıtırzanı.



!
tip
yänä
qısqırzı
Tornton.



Bek
şul uq häräkättärze, bıl yulı inde
hulaqayğaraq qayırılıp, tağı qabatlanı.
Şıtırzau köslö şartlauğa äylände, sana
bäüyelde häm, tabandarı şığırzap, ber
nisä dyuym sitkä şıuzı. Ul ezgä quşa
tuñğan bozzarzan arındı.



Halıq
irekhezzän tının qıstı.



Häzer
marş!



Torntondıñ
boyoroğo pistolettan atqanday yañğıranı.
Bek, misäü bauzarın nıqlı tartıp, alğa
uqtaldı. Unıñ bötä täne qurqınıs
kösörgäneş menän yıyırıldı, muskuldarı
töyör-töyör bürtep sıqtı häm yön astında
tere yändäy tägärläne. Kiñ kükräge menän
ul qarğa yattı tiyerlek, başın alğa hondo,
ä ayaqtarı, nıqlı tapalğan qarza yänäş
ızandar qaldırıp, küz eyärmäs yıtezlektä,
tägärmästäy qotoronop äylände. Sana
helkenä häm qaltırana, yartılaş urınınan
quzğalırğa la ölgörzö. Kinät kenä Bektıñ
ber ayağı tayıp kitte, halıq arahınan
kemder, qısqırıp, ahıldap quyzı. Ämmä
sana inde tağı la qızıuıraq qaltırandı
häm başqasa urınında totqarlanmayınsa,
helkengeläp, alğa barzı— başta yartı
dyuym, artaban dyuym... tağı ikäügä.
Helkeneü hizelerlek tigezlänep, tizlek
arta başlağas, Bek sananı häüyetemsä
alıp kitte.



Halıq,
minut elgäre tın da almay torğanın
hizmästän, irken tın alıp yıbärze. Tornton
ihä, küñelle tauıştar menän Bektı
qeüätläp, sana artınan yügerä. Ara aldan
ülsängäyne, Bek yöz yardlıq arauıqtağı
ber qosaq utın halınğan yırgä yügerep
barıp yıteü menän, hoqlanıulı tauıştar
yañğıranı. Bıl tauış, Bek utındı ütep,
Torntondıñ boyoroğo buyınsa tuqtağas,
qıuanıslı geüläügä äylände. Bötähe lä,
hatta Mettyuson da, tañ qalıuzan, pır
tuzıp şaşına. Hauağa bürektär, beyäläyzär
osa. Keşelär tanış bulha-bulmaha la,
beleştermäyınsä, ber-bereheneñ quldarın
qısa, häm barsa şat lıqlı auazdar
nindäyzer bäyläneşhez sır-sıu tıuzıra.



Ä
Tornton Bek aldına tubıqlanğan häm,
unıñ mañlayına mañlay teräp, unı tartqılay
häm helketä. Alğaraq yügerep sıqqandar
unıñ Bektı ärläüyen işette. Ul unı ozaq
häm qänäğätlänep, yaratıp häm nazlap
ärläne.



Is
kitmäle, ser! Is kitmäle! — tip mığırzanı
korol Skukum-Bença. — Min hezgä unıñ
ösön meñde biräm, totoş meñ, ser... Nıu,
telähägez meñ dä ike yöz?



Yuq,
ser, — tine Tornton korol Skukum-Bençağa.



Yuq,
telämäyım. Şaytanıma kitegez, ser! Bına
min hezgä nindäy genä käñäş birä alam.



Bek
teştäre menän Torntondıñ qulın eläkterze.
Tornton unı yänä tegeläy-bılay
äyländergeläy başlanı. Ber ük his-toyğolo
tamaşasılar häüyefhez arağa sigende häm
başqasa ularzıñ möğämälähen bozorğa
baznat iterzäy möräüäthez keşe tabılmanı.






VII
bülek



AUAZDI
AÑLAU






Bek
biş minut esendä Dcon Torntonğa meñ
altı yöz dollar eşläp birgäs, tegehe
üzeneñ burıstarın tüläp, kompanondarı
menän könsığışqa, ul tѳbäkteñ üze keüyek
ük boronğo legendalarğa bay altın
hibelmähe yatqılıqtarın ezlär ösön yulğa
sığa aldı. Küptär ezlände, hiräktäre
genä tapqılanı, bay tağı üzzäreneñ
säyähättärenän qayta almanı. Äkiättägeläy
hibelmä sergä uralğan häm küp häläkättärzeñ
säbäpsehe ine. Unı berense bulıp asıusını
ber kem dä belmäy. Hatta iñ boronğo
legendalarza la bıl haqta äytelmäy.
Keşelär şunı ğına belä: ul urında bik
iskergän, yartılaş yımerek bäläkäy genä
öy torğan. Qayhı ber altın ezläüselär
üzzäreneñ ülem säğätendä unı häm altın
hibelmähen küreüzäre turahında ant
itkelägän häm äytkändären raslau ösön
bötä Tönyaqta tiñe bulmağan ere altın
kisäktären kürhätkelägän. Ämmä terelär
arahında bınday baylıqtıñ nindäyzer
ölöşönä huca bulğan ber kem dä yuq, ä
ülelär — üle inde. Dcon Tornton, Pit häm
Gans, üzzäre menän Bektı häm yänä biş-altı
et alıp, tanış bulmağan yul buylap, keşelär
zä, ettär zä ayaq basmağan yırgä yıtergä
ömötlänep, könsığışqa qaray quzğaldı.
Ular Yukon buylap ürgä yıtmeş mil ütte,
huñınan Styuart yılğahı ıñğayına hulaqayğa
qayırıldı, Meyonı häm Mak-Kveşendı
sıqtılar za Styuarttıñ materiktı uratıp
alğan tau hırttarınıñ beyık qayaları
tiräläy sıltırağan şişmägä äylängän
erenä tiklem kittelär.



Dcon
Tornton keşelärzän dä, täbiğättän dä
küpte talap itmäy. Äzäm ayağı basmağan
qırağay urmandar unı qurqıtmay.
Kesähendäge ber ni tiklem toz häm
yaurınındağı mıltığı menän ul urman
töpkölönä tiklem ütep inä häm qayza
telähä, şunda, küpme käräk — şunsa yöröy.
Ul indeets hımaq yäşäy, ber qasan da, ber
qayza la qabalanmay, säyähät mälendä
azıqtı hunar itep taba. Ägär ber nindäy
zä tabış osramaha, ul şunday uq tınıslıq
häm irtäme-huñmı unı tabırına nıqlı
ışanıs menän yulın dauam itä. Könsığışqa
säyähättärendä ularzıñ rizığı hunar
itep tabılğan ittän, sanalağı äyberzäre
başlısa iñ käräkle qoral häm qoramaldarzan
tora, ä niättäre vaqıttı siklämäyınsä
qaralğaynı.



Bek
bınday tormoştan — hunarzan, balıq
totouzan, tanış bulmağan yañı urındarzı
qızırıuzan zur läzzät ala. Ular yä rättän
ber nisä azna buyı bara la bara, yä qayza
la bulha lager qorop, aznalar buyı yal
itä; ettär ber ni eşlämäy, ä keşelär tuñ
erze soqop, yä tau toqomon şartlatıp,
usaq ergähendäge ulaqta unı yıuıp, altın
ezläy. Qayhı berzä ular asığa, qayhı
berzä rizıqtı irken totonalar— bötähe
lä yulda tabış osrauına, hunarzıñ uñışına
bäyle.



Yäy
kilde. Yöktären artmaqlap, käşmäktä
tauzağı küldärze yözöp sıqtılar, bildähez
yılğalar buylap, ağas olononan ırıp
eşlängän bäläkäy kämälärzä yä tübängä
aqtılar, yä ürgä kütäreldelär.



Ayzar
ütte, ä ular haman yırzeñ tikşerelmägän,
keşelär äle bulmaha la, taşlandıq öy
turahındağı legendalarğa yaraşlı,
qasandır yäşägän qırağay urındarza
yöröy birzelär. Yılğalarzı ayırıp torğan
tau hırttarın artıldılar, ällä nisämä
tapqır unda ularzı qar burandarı
qarşılanı. Urman menän mäñgelek qarzar
sigendä töngö qoyaş astındağı yalanğas
tübälärzä hıuıqtan qaltırandılar. Bolot
keüyek läpäkäyzär basqan yılı üzändärgä
töştölär, bozloqtar külägähendä beşkän
eläktär häm maturlığı buyınsa könyaqtıñ
iñ kürkämdäre menän yarışa alırzay
säskälär yıyzılar. Közgä ular tauış-tınhız
yatqan tılsımlı boyoq küldär ilenä kilep
yulıqtı. Qasandır bında yänlektär zä
bulğandır, ämmä häzer tormoş bildähen
beldereüse ber ni zä yuq — hıuıq yıl genä
hızğıra, ışıq urındarza hıu tuña başlağan
häm şıqhız yarzarğa moñhou tulqındar
qağıla.



Ikense
qıştı la ular üzzärenä tiklem bulğan
bildähez keşelärzeñ küptän yuyılğan
ezzären yullap ütkärze. Ber mäl ular
qarurman esendä ağarıp kürengän huqmaqqa
kilep sıqtı. Bik boronğo huqmaq ine bıl.
Ularğa tege taşlandıq öy qayzalır yaqında
hımaq toyoldo. Läkin huqmaqtıñ başı la,
oso la tabılmanı. Unı kem häm ni ösön
halıuı la asıqlanmay qaldı.



Ikense
yulı ular hunarsılarzıñ vaqıt ğäli
yänäptäre qıyratqan qıuışına tap buldı.
Serep bötkän yurğan qaldıqtarı arahında
Dcon Tornton ozon köbäkle saqma mıltıq
tabıp aldı. Bınday mıltıqtarzı Gudzon
Qultığı Kompaniyahı tönyaq-könsığışqa
bötähe ıntılğan täüge yıldarza sığarğaynı.
Ul saqta ber mıltıqqa unıñ beyıklegendä
tığız itep öyölgän qondoz tirehe birälär
ine. Alam-halam arahında bıl qıuıştı
tözögän häm yurğan arahında mıltığın
qaldırğan keşe turahında beldergän
başqasa ber ni zä tabılmanı.



Yañınan
yaz kilde. Ozaq qına yırzär gizgändän huñ
ahırza ular taşlandıq legendar öyzö
tügel, kiñ üzändeñ östöndä genä yatqan
hibelmäne taptılar. Bında şul tiklem
altın küp: ulaq töbö harı may keüyek
yaltıray. Ös iptäş başqasa ezlänmäskä
buldı. Bında ular ber kön esendä (yal
köndärhez eşlänelär) meñ dollarlıq
altın qomo yıua başlanı. Altındı bolan
tirehenän tegelgän toqtarğa illeşär
funt tultıralar za şırşı botaqtarınan
ürgän qıuış ergähenä utın ärzänäheläy
öyä baralar. Auır eş menän mauığıp,
köndärzeñ ber-ber artlı ütkänen dä
hizmänelär. Köndär töş hımaq alışınıp
torzo, ä baylıq öyömö üskändän-üsä barzı.



Ettärgä
bötönläy eş yuq, barı vaqıtı-vaqıtı menän
Tornton atqılağan tabıştı ğına kilterergä
käräk. Şuğa kürä Bek ozaylı säğättärze
usaq ergähendä uylanıp ütkärä. Bıl eşhez
mäldärzä qısqa ayaqlı yöntäs keşe unıñ
küz aldına torğan hayın yışıraq kilep
basa. Bek, utqa küzzären qısıp, üzen bıl
keşe menän tomanlı ğına islängän başqa
donyala yöröyöm tip his itä.



Bıl
başqa donyala dähşät hakimdır, küräheñ.
Usaq ergähendä başın tubığına teräp
häm quldarı menän qosaqlap yoqlağan
yöntäs keşene küzätkändä, unıñ tınıshız
yoqlağanın, yoqo aralaş qaltıranğanın,
ä uyanğas, qurqınıp, qarañğılıqqa
tekälgänen häm utqa botaqtar taşlağanın
kürä. Diñgez yarı buylap yöröhälär, yöntäs
unda qabırsaqtar yıya la şunda uq unıñ
esendägehen aşay, yügerek küzzäre
tirä-yünde yılğır küzätä, beräy yırzä
häüyef yuqmı tip qarana, ä ayaqtarı şom
bildähe küreneü menän sabırğa äzer.
Urman aşa ular tauış-tınhız ğına uza —
yöntäs— aldan, Bek — unıñ artınan. Häm
ikehe lä haqlıq kürhätä, ikeheneñ dä
qolaqtarı helkenä, tanau yapraqtarı
dereldäy, sönki keşeneñ dä Bektıqı keüyek
ük işeteüye häm hizemläüye bik neskä.
Yöntäs yırzä bik şäp yörögän keüyek ük,
ağasqa la yıtez menä. Botaqtarzıñ äle
berehenä, äle ikensehenä totonop, qayhı
berzä ul ağastan-ağasqa un-un ike funt
arauıqtı ber qasan da qolap töşmäyınsä,
hauala osqanday, hikerep ütä. Ağasta ul
üzen yırzäge keüyek ük irken hizä. Bek
şunday töndärze häterläy: yöntäs ağas
başında unıñ botaqtarına sat yäbeşep
yoqlağan mälendä, ul ağas töböndä unı
haqlay.



Yöntäskä
bäyle küreneştärgä elekkeläy qarurman
töpkölönän kilgän saqırıusı tauış bik
yaqın. Ul Bekqa köslö borsolou hala,
nindäyzer bildähez teläktär tıuzıra.
Bek tulqınlana, añlayışhız qıuanıs,
nimägäler bäyle köslö yuqhınıu toyğoho
kiserä. Qayhı berzä ul saqırıu auazı
işetelgän urmanğa saba, unı kürerlek
nämäläy itep ezlänä häm, käyıfenä qarap,
yä şım ğına, yä qotoronqo örörgä totona.
Morono menän ul urman mügenä yä beyık
ülän menän qaplanğan yıüyeş yırgä törtölä
lä, ularzıñ



esenän
kinänep, bırhılday. Yä dauıl auzarğan,
bäşmäklänep bötkän ağastar ışığında,
haqtağılay qolağın şımartıp, küzzären
zur asıp, säğättär buyına yata, här ber
tauıştı işetä, här häräkätte kürä. Bälki,
bında yatqanında ul üzenä tınğılıq
birmägän tege bildähez saqırıu auazın
hağalağandır. Ul üze lä bını ni ösön
eşlägänen belmäy. Barı üzenän köslöräk
bulğan nimägäler buyhona häm bını üzenä
hisap birmäyınsä eşläy.



Häzer
ul tulıhınsa yıñeleü belmägän instinkttar
ihtıyarında. Lagerza, yılılıqtan izeräp
serem itkänendä, qapıl başın kütärä,
kösörgäneşle tıñlağanday qolaqtarın
qarpayta la ırğıp tora häm sabıp
sığıp kitä. Säğättär buyına urmanda
yöröy yä asıq tigezlekte qızıra. Qoroğan
yılğa üzändäre buylap yügereü, urman
tormoşon tikşereü uğa ayırıusa oqşay.
Ozon köndär buyına, üländä qupım ğına
yöröp yatqan, qanattarın şapıldatıp,
urından-urınğa osqan ağunalarzı küzätep,
qıuaqlıqtar esendä yata. Şu lay za Bekqa
yäyzeñ şıyıq qına yarım qarañğı töndärendä
sabıp yöröü häm urmandıñ yoqolo, hañğırau
bışıldauın tıñlau, keşe kitaptı nisek
uqıha, şulay unıñ tauışın, bildälären
añlau, serle nämäne ezläü nığıraq yaqın.



Ber
mäl ul töndä yoqo aralaş qurqıp hikerep
torzo, küzzären kiñ asıp, tanau yapraqtarın
qaltıratıp, haua hurzı. Bötä yönö qabarıp,
el astındağı tulqın keüyek yöröy başlanı.
Urmandan his qasan bulmağansa şunday
asıq saqırıu auazı kilä ine. Bıl yıgem
ettäreneñ olouına oqşağan da, bik oqşap
ta yıtmägän huzınqı olou ine. Bekqa ul
tanış toyoldo, eyı, ul unı qasandır
işetkäyne bit! Yoqolo lagerzı ul ber-ike
hikereüzä artta qaldırzı, tauış-tınhız
häm aşığıs räüyeştä urmanğa toqoyzo.
Olou qayzalır yaqında işetelä başlağas,
zur haqlıq menän qabalanmay atlanı.
Nihayät, asıq aqlanğa kilep sıqtı häm
ağastar ışığınan moronon kükkä söyöp
oloğan arıq qına zur bürene kürze.



Bek
ber nindäy zä tauış sığarmanı, ämmä
büre unı hizze häm olouınan tuqtanı.
Hauanı yıskäp, doşmanınıñ qayzalığın
asıqlarğa tırıştı. Tulıhınsa yıynaqlanıp,
qoyroğon tayaqtay quyıp, Bek üzenä has
bulmağan baznathız azım menän aqlanğa
sıqtı. Unıñ här ber häräkätendä ber yulı
yanau za, duslıq täqdim iteüse tınıslıq
ta bar ine. Urman yırtqıstarı tap şulay
osraşa. Tik büre Bektı küreü menän sabıp
sığıp kitte. Bek ere azımdar menän
hikerä-hikerä, qıuıp yıtergä teläp,
artınan töştö. Unı sığır urın totoş
qıuaqlıqtar menän qaplanğan qoroğan
şişmä yırzahına qıuıp inderze. Büre,
borğolanıp, tegeläy-bılay äylände, sığır
urını bulmağan yırgä eläkkändä Dco häm
başqa ettär nisek artqı ayaqtarına
sügälähä, şulay qılandı. Ul, ırıldap,
yöndären qabartıp, tuqtauhız teştären
şaqıldattı.



Bek
höcüm itmäne, ä üzeneñ dustarsa mönäsäbäten
belderep, büre tiräläy öyöröldö. Tik
büre unan şiklänä häm qurqa, sönki Bek
unan öslätä zurıraq häm ber başqa beyık.
Uñaylı mäldän fayzalanıp, büre tağı
ısqındı, yänä sabış başlandı. Qayhı
berzä Bek unı qayzalır qıuıp inderä,
häm bötähe lä yañınan qabatlana. Büre
nıq yabıqqan, yuğihä Bekqa unı qıuıp yıteü
eñel bulmas ine. Ul saba, yanbaşına Bektıñ
başı yıtä başlaha, haqlanırğa telägändäy,
qapıl borola, ämmä tağı la artaban
sabırğa totona.



Nihayät,
Bektıñ nıqışmallığı yıñde. Büre, unıñ
teläktäre zıyanhız ikänenä ışanıp, ıqlanı
häm ular yıskäşep aldı. Şulay duslıq
mönäsäbäte buldırğandan huñ ular qırağay
yırtqıstar üzzäreneñ usallığın yäşergän
kösörgäneşle häm örkäk haqlıq menän
uynay başlanı. Bek menän uynap alğandan
huñ büre yıñel genä artaban yurttı. Bötä
toroşo menän ul Bekqa aşığıuın häm unı
üz artınan äyzäüyen kürhätergä tırıştı.
Ular quyı qarañğılıqta, töböndä şişmä
aqqan yırza buylap, ürgä, artaban ul baş
alğan boloqhou tauzar aşa yänäş yurttı.



Hıuayırğıstıñ
qarşı yaq bitläüyenän ular quyı urmandarı,
küp yılğaları bulğan tigezlekkä töştölär,
häm bıl urmandar buylap, artaban
yügerzelär zä yügerzelär. Säğättär
uzzı, qoyaş ta yarayhı aualanı, hizelerlek
yılındı. Bek qırağay läzzät toyğoho
kiserä. Häzer ul belä: üzeneñ urmandağı
tuğanı menän yänäş öndä lä, töştä lä
işetelgän tege auaz kilgän yırgä sabalar.
Bekta nindäyzer boronğo hätirälär uyana
häm ul ularğa, qasandır ısınbarlıqtıñ
külägähe bulğan hätirälärgä, yauap birä.
Eyı, bögön bulıp yatqandıñ bötähe lä unıñ
isenä tomanlı ğına töşkölägän ikense
ber donyala qasandır bulğan: ul bına
oşolay irekle yügergän, ayaq astında —
yörölmägän yır, ä baş östöndä — iñläy
almaslıq kük.



Ular
hıuhın qandırır ösön yılğa buyında
tuqtanı, häm şunda Bek Dcon Torntondı
isenä töşörzö. Ul ultıra töştö. Büre
tegendä, his şikhez tege auaz kilgän
ergä, uqtaldı la, Bektıñ quzğalmauın
kürep, kire boroldo, morono menän tanauına
törtköläp, unı törlösä üzeneñ artınan
äyzärgä tırıştı. Ämmä Bek, unan sitkä
borolop, kire yulğa sıqtı. Säğät samahı
tiyerlek unıñ qırağay tuğanı
şıñşıy-şıñşıy yänäş yügerze. Huñınan
ultırzı la, moronon kükkä söyöp, olop
ebärze. Bıl moñhou olou, alıslaşa barıp,
işeteler-işetelmäs bulğansı Bektı ozata
kilde.



Dcon
Tornton, Bek lagerğa qaytıp uğa
taşlanğanda, töşkölökkä aşap ultıra
ine. Höyöüyenän iserep, ul hucahın yırgä
yıqtı, östönä ırğını, biten yalanı, qulın
teşlägeläne— qısqahı, Dcon Tornton
äytmeşläy, «alyotlandı», hucahı üz
siratında ette, başınan totop, oypalanı
häm, yaratıp, iñ huñğı hüzzär menän ärläne.



Ike
täülek buyına Bek lagerzan sıqmanı häm
Torntondan ayırılmanı. Ul unıñ artınan
ber totam da qalmay, altın yıuğan yırgä
eyärep bara, aşağanın küzätä, kisen
yurğan astına ineüyen, ä irtänsäk kilep
torouın hağalay. Tik bıl ike täülek ütep
kiteü menän urmandan kilgän tege auaz
Bek qolağında ütkändägenän dä nıqışmalıraq
häm talapsanıraq yañğıranı. Ul yänä
tınıshızlandı, unı tauzıñ tege yağındağı
küñelle üzängä, urmandağı tuğanına,
unıñ menän bergäläşep ikhez-sikhez
urman buylap sapqan mäldärgä bäyle
hätirälär ezärläne. Ul yänä urmanğa
qasa başlanı, ämmä qırağay tuğanın
başqasa osratmanı. Ozon töndärzä ni
saqlı birelep tıñlaha la, unıñ hağışlı
olouın işetä almanı.



Lagerzan
ul, töngölöktö telähä qayza ütkärep,
ber nisä köngä yuğalıp tora. Ber
yullanğanında, tanış hıuayırğıs aşa
sığıp, yänä urman häm yılğalar ilenä
yulıqtı. Bında ul, qırağay tuğanınıñ
ezzären fayzahızğa ezläp, azna buyına
yörönö. Ul yulında osrağan tabış menän
tuqlana, arıu belmäy, yıñel, ozon hikeremdär
menän yügerä lä yügerä. Qayzalır alısta
diñgezgä qoyğan olo yılğala hömbaştar
tota. Şul uq yılğala ul qara ayıuzı
boğazlanı. Tege unıñ hımaq uq hömbaştar
tota ine. Seräkäyzärzeñ ayauhız talauınan
küzenä aq-qara kürenmäy, täqäthez
qotoronop, urmanğa taşlandı. Ayıuzıñ
möşköl hälenä qaramastan, alış ayauhız
buldı, Bek ta yoqomhorağan yırtqıslıq
şunda nıqlap uyandı. Ike köndän huñ ul
ayıu üläkhähe yatqan yırgä yañınan kilgänendä
egermeläp qononoñ tabış ösön özöşöüyenä
tap buldı. Bek ularzı käbäktäy ırğıtqılanı,
ä qasırğa ölgörmägän ikäühe mäñgegä
şunda yatıp qaldı.



Bek
yäşäü ösön terelärze ültergän, başqalarzan
yarzam kötmäyınsä yañğızı, barı üzeneñ
kösönä häm aybarlığına tayanıp, qırağay
täbiğät qosağında yıñeüse tantanahı
kiserep, köslölär genä isän qalırlıq
erzä qanğa hıuhağan yırtqısqa äylänä
bara. Üzeneñ kösön añlau unda ğorurlıq
toyğoho uyata. Bıl toyğo unıñ här ber
häräkätendä, här ber muskulınıñ uynap
torouın da hizelä, bigeräk tä qılığında
asıq kürenä, bıl ğorurlıq hatta unıñ
qabarınqı yönönä yañı balqış häm qupşılıq
birgändäy. Ägär zä tomşoğon da häm
küzzäre östöndä körän törtkölär,
kükrägendä aq hızatlı yön bulmaha, unı
uslaptay büre tip qabul itergä mömkin.
Atahı senbernarzan ul üzeneñ ülsämen
häm auırlıqtı alğan, ä bötä qalğanı —
äsähe ovçarkanan. Unıñ tomşoğo
bürelärzekesä ozon, hatta ularzıqınan
ozonoraq ta, baş höyäge kiñeräk häm
zurıraq bulha la, tözölöşö yağınan
büreneken häterlätä.



Ul
bürelärgä genä has häyläkärlekkä,
qırağay yırtqıstıñ mäkerle häylähenä
eyä. Bınan tış uğa ovçarka aqılı häm
senbernar ziräklege halınğaynı. Bılarzıñ
bötönöhö qırıstarzın-qırıs tormoş
täcribähe menän quşılğanğa Bektı qırağay
urman qızırıusı telähä nindäy yırtqıstan
da qurqınısıraq itä. Sey it menän genä
tuqlanğan bıl burzayzıñ tamam köskä
ultırğan sağı, yäşäü säme häm därt unda
taşqın hälendä. Tornton unıñ arqahınan
hıypağan saqta, Bektıñ yönö, här ber
qılı köslö energetika täsirenän
sırtlap tora. Unda bötähe lä — täneneñ
häm meyıheneñ här ber küzänäge, här
epsähe häm nervıhı kösörgäneşle tormoş
menän yäşäy, ber-berehe menän tulıhınsa
yaraşıp, tigez eşläy. Yauap bireüze kötkän,
kürgän häm işetkän küreneştärzeñ
bötönöhönä lä Bek yäşen tizlegendä yauap
qaytara. Tönyaq toqomlo ettär tiz
höcüm itä häm höcümdän aşığıs haqlana,
Bek ihä bılarzı ikelätä şäberäk başqara.
Häräkätte küreü, tauıştı işeteü menän
başqa ettär ni bulğanın añğarıp ta
ölgörmästän, ul eşen bötörä. Bek ber yulı
añlay, häl itä häm eşläp quya. Bıl ös
ğämäl: añlau, häl iteü, eş-häräkät, bildäle
bulıuınsa, ber-ber artlı kilä. Ämmä Bekta
ularzıñ arauığı şul tiklem qısqa,
hizelerlek tügel, bötähe lä ber yulı
başqarılğanday toyola. Unıñ muskuldarı
yäşäü kösö menän tulı, timer prucina
keüyek tiz häm teüäl eşläy. Qıuanıusı,
baş birmäüse yäşäü qeüähe unda taşqınday
yäyılä, bıl taşqın qotoronğan mälendä
hatta unı kisäktärgä bülgeläp, tışqa
atılıp sığır häm bötä donyanı qaplap
alır töslö.



Bınday
et yır yözöndä yuq häm bulmağan da! — tine
ber vaqıt Dcon Tornton iptäştärenä,
Bektıñ lagerzan sığıp barıuın küzätkän
mälendä.



Unı
qoyğan mäldä formahı, moğayın, hırzarı
buyınsa yarılğandır za başqasa
qullanılmağandır, — tip şayarttı Pit.



Vallahi,
min dä tap şulay uylayım, — tip yѳpläne
Gans.



Ular
Bektıñ lagerzan nisek sıqqanın
küzätte, ämmä urman unı keşelär küzenän
ışıqlağas ta että hä tigänse qurqınıs
üzgäreş bulğanın kürmäne. Urmanda Bek
möhabät atlauın üzgärtte, şunda uq
qırağay yırtqısqa äylände häm tauış-tınhız,
hizzermäy, besäy keüyek, ağastar
arahına yäşenep, urman külägälärendä
üze lä yıñel genä külägäläy yıltlap qına
häräkätlände. Telähä nindäy urında la
ul üzenä ışıq urın taba, qorhağında
yılan hımaq şıuışa, qapıl höcüm itä häm
eñä. Ağunanı ul yıldam ğına oyahınan
tartıp sığara, yoqlap yatqan quyandı
urınında basa, ber genä sekundqa
huñlağan teyındärze osop barışlay
eläkterä. Tuñmağan hıuzarza unan balıqtar
za, hatta bıua tözöüse haq qondozzar za
qasıp qotola almay. Bek ayauhız yauızlıq
menän tügel, ä tamağın tuyzırıu ösön
ülterä. Tik ul üze totqandı ğına aşarğa
yarata. Unıñ hunarında uynap alıu ğäzäte
lä bar. Mäsälän, teyın ergähenä haqlıq
menän barıp yıtep, inde teşenä eläkterer
saqta ğına uğa, qoto osop qurqqan yän
eyähenä, ağas başına yän-farman atılırğa
mömkinlek bireü bigeräk qızıq.



Közgö
urmanda mışılar kübäyze, ular qabalanmay
ğına qışqılıqqa, artıq hıuıq bulmağan
tübändäge üzändärgä küsenä. Bek ber
tapqır kötöüzän qalğan mışı bızauın
qıuıp totqaynı, häzer ihä unı zurıraq
tabış qızıqtırzı, häm bığa ul tauza,
şişmä başında osranı. Yıgermeläp baştan
torğan mışı öyörö urman häm yılğalı
erzän kilä, baş yağında — beyıklege altı
futtan da küberäk bulğan zur ügez. Ul
bik yarhığan, häm Bekqa unan da qurqınısıraq
doşmandı tabıuı mömkin bulır ineme
ikän?! Mışı un dürtkä tarmaqlanğan is
kitmäle zur mögözön helkkeläy. Unıñ
bäläkäy küzzärendä asıulı ut yana. Bektı
kürgäs tä ügez ükerep yıbärze.



Unıñ
kükrägenä yaqın iñbaşına qaurıylı uq
qazalğan, şuğa la unıñ asıuı nıq qabarğan
ikän. Täütormoş däüyerendä urmanda hunar
iteüse näseldän kilgän instinkt Bekqa
başlıqtı kötöüzän ayırıp alırğa öndäne.
Eñeldän tügel ine bıl. Arı kitä lä almağan
ügez bıl ırcayğan teşle qurqınıs zatqa
arqahı menän borola la huñğı sikkä yıtep
acarlana. Uğata yarhığan mäldärendä ul
Bekqa höcüm itä, läkin tegehe yılğır
tayşana, yarzamsıhız qalğanday bula,
şunıñ menän mışını qızıqtırıp, öyörönän
alısqaraq alıp kitergä tırışa. Tik här
osraqta la qart ügez kötöüzän ayırılıu
menän ike-ös yäş ügezäk, Bekqa höcüm
itep, yaralanğan başlıqqa başqalarğa
qabat quşılırğa mömkinlek birä.
Yırtqıstarğa üzenä başqa, tormoştoñ
üze keüyek ük arıu-talıuzı belmägän,
nıqışmal, kösörgäneşle sızamlıq has.
Bınday sızamlıq ürmäksegä — üzeneñ
auında, yılanğa— düñgäläkkä bögärlänep,
sıbar qaplanğa haqta säğättär buyına
qatıp qalırğa yarzam itä. Bınday sızamlıqtı
tere yän artınan hunar itkän här kem
kürhätä. Häzer Bek unı qullana ine.
Ergänän kilep, yäş ügezäktärze üsekterep,
inälären, bızauzarzı qurqıtıp, yaralı
başlıqtı köshözlöktän şaşınır sikkä
etkerep, kötöüze totqarlay. Bıl yartı
kön buyı barzı. Bek, här yaqtan höcüm
itep, kötöüze qurqınıs öyörmäläy
öyöröltöp, äyterheñ dä, ikegä bülende,
qorbanın tağı-tağı ayırğılanı,
ezärläneüselärzeñ tüzemlegen (ä ul här
vaqıt ezärläüselärzekenän äzeräk)
qaqşata barzı.



Kön
azağına, qoyaş bayıuğa taban ıñğaylağas
(köz üzeneñ hoquğın daulay başlağaynı:
qarañğı irtäräk töşä, tön ihä häzer altı
säğätkä huzıla), yäş ügezzär başlıqqa
yarzam iteü ösön öyörzän telär-telämäs
kenä ayırıla başlanı. Qış yaqınlay,
ularğa üzängä vaqıtında töşöp yıtergä
käräk, ä bında arıu-talıu belmägän,
ularzı totqarlağan yırtqıstan qotolor
ämäl yuq. Unan kilep, qurqınıs bötä
kötöügä, ularğa, yäştärgä tügel, ä barı
qart mışınıñ ğına ğümerenä yanay. Ularğa
üzzäreneñ ğümere qimmäteräk, şuğa ahır
siktä ular başlıqtı qorban itergä äzer
ine.



Eñer
töştö. Qart mışı, başın eyıp, öyörönä,
üze yaratqan inä mışılarğa, bızauzarına,
üzenä buyhonğan yäş ügezzärgä qaranı.
Ularzıñ hüränäyä barğan kön yaqtıhında
qabalana-qabalana kiteüzären küzätte.
Ular menän bergä kitä almay ine şul,
sönki unıñ aldında yälläüzeñ ni ikänen
belmägän yırtqıs bötörölä häm yulına
arqırı töşä. Unıñ auırlığı yartı tonnanan
artığıraq, ul köräş häm qıyınlıqtarzan
torğan ozon ğümer kiserze, häm bına unı
töyörlö zur tubıqtarına saq-saq yıtep
torğan, ütker teşle nindäyzer yän
eyähenän ülem kötä!



Bınan
huñ Bek köndöz zä, töndä lä tabışın yañğız
qaldırmanı, yaralı mışığa ber minutqa
la tınğılıq birmäne. Uğa ul yäş qayındarzıñ
häm qızıl taldıñ yapraqtarın yäihä
ürendelären yalmarğa mömkinlek qaldırmay,
kiskän şişmälärzän hıu za esermäy häm
mışı ѳtѳp alıp barğan sarsauın da qandıra
almay. Yış qına ul, ömöthözlökkä birelep,
sabırğa totona. Bek unı tuqtatırğa
tırışmay, tik ber totam da qalmay, üze
ösön bıl uyından olo qänäğätlek tabıp,
tınıs qına artınan yurta. Mışı ber urın
da torğan sağında, Bek yırgä yata, ä inde
tegehe aşarğa yä esergä telähä, yarhıp
uğa taşlana.



Mışınıñ
ağas hımaq tarmaqlanğan mögözlö başı
tübängä hälengändän-hälenä bara,
atlağanda la aqrınıraq atlay. Häzer ul,
moronon yırgä töşöröp, bälterägän
qolaqtarın halındırıp, ozaq tora, häm
Bektıñ yügerep hıu esep kilergä, yal itep
alırğa vaqıtı küberäk. Auır hulap, telen
sığarıp, oloğara mışınan küzen dä almay
yatqanında uğa tirä-yün başqa qiäfät
alğanday toyola. Ul hizä: bötä donyala
nindäyzer yañı üzgäreş bara. Mışılar
menän bergä bında küzgä kürenmägän
başqa tere yän eyäläre lä kilgänder
hımaq. Urman da, hıu za, haua la ular
bulğanğa dereldäy. Bıl turala Bekqa
küze lä, işeteüye lä, yıs hizeü ağzahı la
tügel, ä nindäyzer eske, hatalanmay
torğan toyomo belderä. Ul ber nindäy zä
ğäzättän tış nämäne kürmäne häm işetmäne,
ämmä belä: üzen solğap alğan donyala
nindäyzer üzgäreş bara, qayzalır
añlayışhız säyır nämälär häräkätlänä.
Häm ul bıl donyanı älege eşen bötöröü
menän tikşerep sığasaq.



Nihayät,
dürtense köngä ul qart mışını ayaqtan
yıqtı. Rättän kön häm tön buyına
üzeneñ tabışı yanında buldı: ğarıq
bulğansı aşanı, yoqohon tuyzırzı,
tirä-yünde äylänep sıqtı. Yal itep, kösön
nığıtqas, Dcon Torntondı isenä töşörzö
lä lagerğa taban yıñel genä hikerep
sabıp kitte. Ul küp säğättär buyına
tanış bulmağan urındarza la yünäleştän
ber genä tapqır za yazlıqmayınsa, kompaslı
keşene oyatqa qaldırırzay ışanıs menän
saptı la saptı.



Yul
buyınsa Bek tirä-yündä nindäyzer häüyefle
yañılıq bulıuın torğan hayın köslöräk
töşönä bara. Bötä yırzä lä häzer ul
belgändägenän ayırmalı bildähez başqa
tormoş qaynay. Bıl haqta unıñ serle eske
toyomlauı ğına höylämäy. Yuq, bıl turala
qoştar häbärläşä, teyındär üz-ara
bıtılday, uğa hatta bıl tura la yıl
şıbırzay. Bek, ber nisä tapqır tuqtalıp,
irtänge saf hauanı kösörgäneşle yıskägändä
unı şäberäk sabırğa mäcbür itkän häbärze
añlanı. Unı kötölmägän bälä kileüyen
hizemläü hiskänderze. Häm ul, huñğı
hıuayırğıstı ütep, lager bulğan üzängä
töşkäs, haqlıq kürhätep, sabışın
aqrınayttı.



Ös
mil yügergäs, küptän tügel halınğan
ezzär kürze, häm unıñ yılkä yöndäre
qıbırzanı. Ezzär tura lagerğa, Dcon
Torntonğa alıp bara! Bek şäberäk, läkin
tağı la tauış-tınhızıraq saba başlanı.
Unıñ bötä toyğoları kösörgäneşle häldä,
bik küp nämälärze neskä iğtibarlay.
Ular küpte añğarta, läkin azağınasa
belergä nizer yıtmäy qala. Yıs buyınsa
üze sapqan huqmaqtan yat keşelär
üteüyenä ul häzer şiklänmäy. Tın qalğan
urman küptän tügel genä qılınğan ayauhız
yauızlıqtı yäşerä. Qoştar tauışlanmay,
teyındär kürenmäy, Bek küzenä ularzıñ
beräühe genä salındı: unıñ yaltırap
torğan kük tirehe qoroğan botaqqa şul
tiklem lıpın yäbeşkäyne — unı ağastıñ
ber ölöşö, quşa üskän ber nämäler tip
uylarğa mömkin.



Bek
şäüläläy yıñel häm tauış-tınhız yılä, häm
qapıl unıñ tomşoğo nindäyzer sit kös
menän qayırğanday ikense yaqqa boroldo.
Ul yañı, tanış bulmağan yıskä yünältelgäyne.
Ul qıuaqlıqta Nigtı kürze. Et qabırğahında
üle yata. Küräheñ, ul şıuışıp kilgän häm
bında yän birgän. Yanbaştarınıñ ike
yağında la qaurıylı uq heräyä. Yänä yöz
yard üteügä Bek Torntondıñ Dousonda
hatıp alğan ettäreneñ ikensehenä yulıqtı.
Ul ülem ğazabı menän huqmaq ergähendä
genä yırzä aunay. Bek tuqtap tormay ğına
unı urap uzzı. Lagerzan bersä kösäyıp,
bersä hüränäyä töşöp tonoq tauıştar
işetelä — ber tondağı yır ritmı ine
bıl. Bek, qorhağında şıuıp, qırqıntı
osona yıtte häm unda yöztübän yatqan häm
küp uqtar qazalğanğa terpene häterlätkän
Gansqa tap buldı. Şul uq minutta elek
ularzıñ şırşı botaqtarınan qorolğan
qıuışı torğan yırgä borolop qarağas,
yöndären qabartqan küreneşte şäyläne.
Unı totop tıya almaslıq yarhıu taşqını
solğanı. Üze lä añlamastan ul qalın
tauış menän, yırtqıstarsa usal ırıldap
ebärze. Ğümerendä huñğı tapqır unda
yandıraylıq häyläkärlektän häm ayıq
aqıldan östönlök aldı. Bek başın yuğalttı,
häm bınıñ säbäbe Dcon Torntonğa bulğan
höyöüzä ine.



Qıuış
qaldıqtarı tiräläy beyıgän ihettar
qapıl qurqınıs ırıldau menän ularğa
ğümerzä lä osramağan yırtqıs sabıp
kilgänen kürze. Bek, üs alırğa teläü
yarhıuınan aqılın yuyıp, ularğa ğäräsät
hımaq yabırıldı. Ul iñ yaqın torğandarzıñ
berehenä (ul ihettarzıñ qor başı ine)
taşlandı, häm teştäre menän ğorlahın
şunday itep yırtıp yıbärze— venahınan
qan fontan bulıp atıldı. Indeets qolağas,
Bek, başqasa uğa teymäyınsä, sirattağıhına
ırğını häm unıñ da ğorlahın säynäne.
Unı ber nindäy kös tä tuqtata almayasaq.
Ul halıq urtahına uqtaldı, üzenä osqan
uqtarğa iğtibar za itmäyınsä, yırtqılanı,
yolqqolanı, özgöläne. Ul şunday añlata
almastay tizlek menän atılıp yöröy, ä
indeetstar şul tiklem tığız öymäkläşkän
— uqtarı menän unı tügel, ä ber-berehen
yaralayzar. Ber yäş hunarsı Bekqa höñgöhön
ırğıttı, ämmä ul ikense hunarsınıñ
kükrägenä şunday kös menän barıp teyze:
qoraldıñ oso ütäläygä ütep arqanan
kilep sıqtı. Şunda ihettarzı qot osormalı
şaşınıu solğanı häm inabathız eştäre
ösön üzzären bildähez yän eyähe bastı
tip qısqırına-qısqırına urmanğa
yügerzelär. Bek totam da qalmayınsa,
ağastar arahında ularzı bolan qıuğandağılay
ezärleklägändä ısınlap ta şaytanğa
oqşağaynı. Ihettar ösön bıl kön qurqınıs
töştöñ ısınğa äyläneüye ine. Ular
ergä-tiräläge urmandarğa hibelde, häm
isän qalğandarı azna uzğas qına, alıs
üzändä yıyılıp, yuğaltıuzarzı hananı. Ä
Bek, ularzı qıuıp arığas, buşap qalğan
lagerğa äylänep kilde. Pittı ul yoqlap
yatqan yırendä üle kileş taptı. Yurğan
astınan sığıp ta ölgörmägän. Bıl tiräläge
tapalıp ölgörmägän ezzär Torntondıñ
tiñdäşhez alışın tasuirlay. Bek bıl
bildälärzeñ bötähen dä, iñ huñğıhına
tiklem yıskäp sıqtı. Ular unı tärän bıua
yarına alıp kilde. Unıñ iñ sitendä başı
häm alğı ayaqtarı menän hıu esendä toğro
Skit yata. Ul hucahın iñ huñğı minutqasa
taşlamağan. Mäğzän yıuıuzan
bolğansıqlanğanlıqtan häm töbön läm
basqanlıqtan üzendä nimä yatqanın bıua
yaqşı yäşergäyne. Ä unda Dcon Tornton
yata. Bek, unıñ azımdarın hıuğa tiklem
yullap, kiregä ber qayza la ez yuqlığın
asıqlanı.



Könö
buyına Bek bıua ergähendä ultırzı yä,
lager buylap, qañğırıp yörönö. Ul
ülemdeñ ni ikänen belä: keşe häräkät
iteüzän tuqtay häm terelär arahınan
bötönläygä yuğala. Ul Dcon Torntondıñ
ülgänlegen añlanı, ul yuq häm bulmayasaq,
— häm esendä nindäyzer buşlıq toyzo.
Asığıuğa oqşaş ine bıl, läkin bınıhı
auırtınıu tıuzıra häm ber nindäy zä
rizıq menän unı tultırıp bulmay. Bıl
auırtınıu, tuqtalıp, ihettarzıñ mäyıttären
qarağanda ğına onotolop tora. Ul sağında
Bekta olo ğorurlıq toyğoho qalqına, —
ber qasan da ul üze menän şulay ğorurlanğanı
yuq ine! Ul bit keşene, küsäk menän teş
qanunına yaraşlı iñ yuğarı zattı, ülterze.
Ul añlayışhız qızıqhınıu menän mäyıttärze
eskäy. Keşene ültereü bik yıñel ikän
däbaha! Ğäzäti ette ültereügä qarağanda
la anhatıraq. Uqtarı, höñgöläre häm
küsäktäre bulmaha, ular kös, tahıllıq
yähätenän unıñ menän — Bek menän —
tiñläşä almay! Timäk, quldarında uqtarı,
höñgöhö, küsäge bulmaha, artaban ularzan
qurqırğa yaramay.



Tön
kilde, ağastarzan beyıgeräk bulıp tulı
ay kütärelde häm yırze tonoq yaqtılıqqa
sornanı. Bıl töndä, bıua yarında boyoq
ultırğanında, Bek asıq hizende: urmanda
unıñ ösön nindäyzer yañı tormoş bara. Ul
torop bastı, qolaqtarın qarpayttı,
hauanı yıntekläberäk yıskäne. Alısta
köshöz, läkin bik asıq olou işetelde,
toraraq uğa totoş hor quşıldı. Olou
köslöräk işetelä, minut hayın yaqınaya
bara. Bek unı yänä ikense donyala, hätere
töpkölöndä yäşägän donyala işeteüyen
häterläne. Ul asıq urınğa sıqtı häm
nıqlabıraq tıñlanı. Eyı, bıl tege
saqırıusı auaz, törlö tauışlı auaz! Ber
qasan da bıl tiklem ük nıqışıp, älege
keüyek bıl tiklem dä äürätkes itep
işetelgäne bulmanı häm Bek uğa buyhonorğa
äzer ine. Dcon Tornton ülde. Huñğı yıptär
özöldö. Talapsan häm buyhondorousan
keşelär Bek ösön başqasa yuq.



Tere
tabışqa hunar iteüse bürelär öyörö,
indeetstar keüyek ük, küseneüse mışılar
artınsa urman häm yılğalarzı ütep, Bek
üzänenä kilep sıqqaynı. Ay nurında
qoyonğan aqlanğa ular kömöş tulqın
bulıp ağıldı, ä aqlan urtahında torataştay
häräkäthez Bek basqan häm ularzı kötä.
Bıl möhabät häm häräkäthez yırtqıs
bürelärzä qurqıu tıuzırzı, tik minut
samahı ikelängändän huñ ularzıñ iñ
qıyıuı Bekqa ırğını. Bek yäşendäy bärelde
häm unıñ muyın höyäktären hındırzı.
Baştağı keüyek ük ber ni tiklem vaqıtqa
häräkäthez qaldı, artında ihä ülemesle
yaralanğan büre yırzä bärgelänä. Ber-ber
artlı yänä ös büre höcüm itep qaranı,
häm här berehe, qanğa batıp, aqtarılğan
ğorla yä qanğa tuzğan iñbaş menän artqa
sigende.



Ahır
siktä bötä öyör ber yulı Bekqa taşlandı.
Bürelär, tabıştı tizeräk qulğa töşöröü
tüzemhezlege menän öymäkläşep,
ber-berehenä qamasaulap, uğa ıntıldı
ar. Ämmä Bekqa is kitmäle yıldamlığı
häm yılğırlığı yarzam itte. Artqı ayaqtarına
terälep, barsa yaqqa la borğalanıp,
teştäre häm tırnaqtarı menän ul ber yulı
köllöhönöñ dä höcümenän haqlana ine.
Arttan ütep ineüzärenä qamasaulau ösön
ul aqrınlap qına sigenä. Bıuanı ütkänse
sigengäs, qoroğan şişmä üzänenä yulıqtı,
unan beyık hırtqa kütärelde. Bında
Bektıñ hucaları altın yıuıu ösön qom
alğaynılar, äz genä arıraq qomlo yarlauza
eskäräk inep torğan ışıq urın yahalğaynı.
Bında Bek ös yaqtan da haqlaulı, şuğa
qarşıhına kileüse doşman menän genä
alışırğa qala.



Ul
bını şul tiklem uñışlı başqarzı,
yartı säğät üteügä bürelär, tulıhınsa
bälteräp, sigenergä mäcbür buldı. Ularzıñ
aq teştäre ay nurında tağı la ağıraq
bulıp yaltıranı. Qayhı berzäre, morondarın
huzıp, qolaqtarın şımalap, qorhaqtarına
yattı. Ikenseläre torğan kileş Bektı
küzätte, ä qayhı berzäre bıuanan hıu
esergä totondo. Zur, yabıq kük büre haq
qına alğaraq sığıp bastı. Kürenep tora:
ul dustarsa añlaşırğa teläy — Bek tege
vaqıt urmanda täülek buyı bergä yügergän
qırağay tuğanın tanıp aldı. Büre aqrın
ğına sıynap quya, Bek ta uğa şulay uq yauap
birgäs, ular, ber-berehenä yaqınayıp,
eskäştelär.



Ber
azzan Bekqa ikense, talaş-tartıştarzan
bötä tänen yöy basqan qart büre kilde.
Bek täüzä teştären ırcaytha la, azaq
unıñ menän dä yıskäşte. Yaqınlaşıu yolahı
ütälgändän huñ qart büre, art ayaqtarına
ultırıp, moronon ayğa honop, huzıp olop
ebärze. Olouğa qalğandar za quşıldı.
Bek üzen ozon töndär buyı tınğıhızlağan
auazdı tanını. Ul da, art ayaqtarına
ultırıp, oloy başlanı. Bötähe lä tınğas,
üzeneñ ışığınan sıqtı. Öyör unı uratıp
aldı, yartılaş dustarsa, yartılaş hağayıp
unı yıskänelär. Öyör başı, yänä olop
alğas, urmanğa saptı. Ular artınsa
oloy-oloy qalğan bürelär zä quzğaldı.
Üzeneñ qırağay tuğanı menän Bek ta
quşıldı. Oloy-oloy saba ine ul.



Oşo
erzä Bek haqındağı hikäyätte tamamlarğa
la bulır ine.



Ber
nisä yıl ütte häm ihettar şuğa iğtibar
itte: urman büreläreneñ toqomo ber ni
tiklem üzgärze. Baştarında häm tomşoğonda
körän miñle, kükräktäre aq hızatlı
bürelär osray başlanı. Tağı la şunıhı
qızıq ine: ihettarzıñ höyläüyensä, bürelär
öyörö başın da Et Yäne yügerä. Ular bıl
ettän nıq qurqa, sönki ul bürelärzän
häyläkäreräk. Icğır qıştarza ul
indeetstarzıñ haqlıq azıq-tülegen
taşıy, qapqandarınan tabıştarın alıp
kitä, ettären talay häm iñ qıyıu
hunarsılarzan da qurqmay.



Bınan
qurqınısıraqtarzı la höyläyzär: qayhı
saq hunarsılar urmanğa kitä lä qışlaqqa
kire qaytmay, qayhı berzären boğazzarı
säynälgän kileş ülek häldä tapqılanılar.
Mäyıtteñ tirä-yağı ihä bürenekenän ereräk
ezzär menän sıbarlanğan bula.



Közzären,
ihettar mışılar artınan qıua sıqqanda,
ular ber üzände här vaqıt urap ütä. Usaq
ergähendä Yauız Yän Eyäheneñ nisek bıl
üzängä kileüye, unı üzenä yäşäü urını
itep haylağanı turahında riüäyättär
başlanıu menän qatın-darzıñ yözön qayğı
basa. Yäyzären bıl üzängä ber urman
yırtqısınıñ kilep yöröüyen ihettar
belmäy. Bıl is kitmäle qabarınqı yönlö
zur büre. Başqa bürelärgä ul oqşağan
da, oqşamağan da hımaq. Ul urman töpkölönän
yañğızı ğına kilä häm üzängä, ağastar
arahındağı aqlanğa töşä. Bında bolan
tirehenän tegelgän serep bötkän toqtar
yata häm ularzan yırgä altın qomo ağılğanday,
ä altın qomon aralap, ularzı qoyaştan
yäşerep, beyık üländär üsä.



Bında
säyır büre küpmeler vaqıt şım ğına
ultıra, ozaylı häm bäğerzärze telerzäy
itep hağışlı oloy za urmanğa inep yuğala.



Qayhı
berzä bıl yırgä ul näselen dä eyärtep
ala. Ozon qışqı halqın töndär başlanğas,
bürelär, tabış ezläp, üzängä ıqlağas,
unı totoş öyör başında la kürergä mömkin.
Ayzıñ aqhıl nurında yäihä tönyaq hazağayı
emeldäüye astında başqalarzan ul zurlığı
menän küpkä möhabäteräk bulıp ayırılıp
kilä häm üzeneñ qeüätle tamağı menän
donyanıñ iñ yäş sağındağı yırzı —
bürelär öyörö yırın— başqara.






HUÑĞI
HÜZ



Dcek
London (
Jack
London;
tıumışı buyınsa Dcon Griffit Çeyni,
John
Griffith
Chaney)
(1876–1916) — Amerika yazıusıhı. Ul — proza
häm publitsistik äsärzär, novellalar
icad itkän, üzeneñ yazıu alımın «keşegä
häm unıñ ıntılıştarına tärän ışanıs
menän huğarılğan ilhamlı realizm» tip
bildälägän donya äzäbiäte klassigı.
Ayırım ber şiğri tel me nän yazılğan
äsärzärendä London keşene auır hälgä
qalğan osraqtarza, yazmıştıñ kisken
hınılış alğan vaqıttarında kürhätä häm
ısınbarlıqtı romantika häm macara ruhı
aşa hürätläy. Unıñ küp hanlı hikäyäläre,
sağıu häm ähämiätle romandarı —
«Diñgez bürehe» (1904), «Timer üksä» (1908),
«Martin Iden» (1909) — bına şunday alım
menän yazılğan.



Dcek
London —
XIX
bıuat azağı häm
XX
bıuattağı ingliz häm amerika
äzäbiättäreneñ küsägileşle bäyläneşen
tämin itkän ifrat zur ähämiätkä eyä
bulğan yazıusı. Ul ingliz yazıusıları R.
Stivenson menän R. Kiplingtı äzäbi
ostazdarı itep isäpläy, ä üz prozahınıñ
stile ingliz yazıusıhı Dc. Oruellğa,
Amerika yazıusıları E. Heminguey, N.
Meyler, Dc. Keruak häm başqalarğa kѳslѳ
yoğonto yahağan.



Dcek
London hezmät yulın bik irtä başlarğa
mäcbür bula. Bala sağın isenä tѳşѳrѳp,
ul: «Un yäşemdä min uramda gäzit hata
inem inde. Eşläp tapqan här ber tsenttı
ğailä ihtıyacdarına biräm, ä üzem mäktäpkä
barğanda başlığım, ayaq häm ѳs keyımdärem
ѳsѳn oyala torğaynım. Gäzit alır ѳsѳn
irtänge säğät ѳstä ük toram, unan tura
mäktäpkä yullanam. Mäktäptän huñ — kiske
gäzit…» — tip yazğan. Dcek başlanğıs
klastı un dürt yäşendä tamamlay häm
konserva fabrikahına eşse bulıp urınlaşa.
Artaban ul rѳhsäte bulmağan kileş
ustritsalar aulay, balıqsılar patrulendä
eşläy, Bering diñgezenä diñgez besäyzäre
aularğa barğan şhunala matros bula,
ker yıuıu ostahanahında ker ütekläy,
elektr stantsiyahında meyıs yağa, qayza
tura kilä şunda eşläp tamaq asrağan
osoro la bula, nihayät, «altın bizgäge»
başlanıu menän Klondaykqa bähet ezläp
sığıp kitä. Oşonda, Alyaskala, Yukon häm
Styuart yılğalarınıñ quşıldığında,
ozon-ozaq polyar qışı ütkärep, ul keşelärzeñ
ayauhız tѳnyaq şarttarı menän batırzarsa
kѳräşendä qatnaşa. Bıl qırıs hezmät
mäktäbendä qıyıulıqqa imtihandı uñışlı
tapşırğan yıget üzeneñ kiläsäktä yazasaq
äsärzäreneñ geroyzarın osrata,
hürätläyäsäk vaqiğalarğa şahit bula,
feker tuplay. Klondayktağı kѳnitmeşe
yazıusığa ayırıusa küpte birä: ul altın
tapmay, unıñ qarauı ğäyät mauıqtırğıs
häm teträtkes häl-vaqiğalarza qatnaşa.
Alyaskala tuplanğan ruhi häm icadi
hazinahı London ѳsѳn bahalap bѳtkѳhѳz
qimmätkä eyä, ul osorzağı kisereştäre,
täsorattarı yazıusınıñ icadın bik ozaq
yıldar buyı huğara. Häyır, unıñ äzäbiättäge
yulı başlanıuına la başınan ütkän häldärze
hudocestvolı icad aşa tѳşѳnѳü teläge
säbäp bula. 1890-sı yıldarza Amerika
gäzit-curnaldarında unıñ Alyaska
turahındağı hikäyäläre basıla başlay.
Artaban ular «Büre ulı» (1900), «Unıñ
ata-olataları allahı» (1901), «Halqın
balaları» (1902), «Irzär toğroloğo» (1904)
tigän yıyıntıqtarza tuplanıp donya
kürä. Ularğa yѳkmätkehe häm temahı
buyınsa «Qan auazı» (1903) häm «Aq qazıq
teş» (1906) povestarı yaqın tora.



Täüge
kitaptarı uq Londondıñ isemen
Amerikala ğına tügel, donyanıñ bik küp
ildärendä danğa kümä. Bıl kitaptarza
kütärelgän üzäk temalar — hınau häm
batırlıq. Sѳnki Tѳnyaq keşeneñ bѳtä
mѳmkinlektären dä asıp hala. Tѳnyaqta
äzäm balahı üz ğümerendä berense tapqır
«duslıq», «aslıq», «ışıq», «yäşäü»,
«ülem» keüyek tѳşѳnsälärzeñ asılın ısın
mäğänähendä añlay başlay. Bında keşe
üz-üze menän yapa-yañğız torop qala häm
ğümerenä yanağan auır şarttar menän
kѳräşkän saqta üzen hınap qararğa
mѳmkinlek ala. London mäğrür täbiğät
erlegendä kisken qapma-qarşılıqlı
situatsiyalar käüzäländerä; ularzı häl
itkän vaqıtta bulmıştarı qeüätle bѳtѳn
şähestär üzzäreneñ bar täränlegendä
asıla.



Äzipteñ
täüge hikäyä häm povestarınıñ ısın
geroyı — termometr ille gradus hıuıqlıqtı
kürhätkän saqta la vıcdanı «tuñmay»
torğan, duslıqtıñ mѳqäddäs qanundarın
yuğarı bahalağan, saf mѳhäbbät toyğolarına
hälätle fizakär keşe. Halıq mihırban,
keşeleklelek, namıs, ihtıyar kѳsѳ,
yauaplılıq häm duslıq mäsälälären nisek
añlay, Londondıñ geroyzarı ana şul
qaraştarğa tulıhınsa tap kilä. Yazıusı
üzeneñ äsärzärendä Amerikanıñ qırağay
Tѳnyağı haqında yañı epos buldırıuğa
ѳlgäşä. Bında la, boronğo zamandarzağı
hımaq, keşe menän täbiğät bergä ber,
küzmä küz bäreleşä. Bıl ülemesle alış-ta
iñ mѳhime altın tügel, ä keşeneñ bulmışı,
keşe küñele. Ägär bändä, altın yıltırauına
qarap, üz-üzen onota ikän, ul yırtqısqa
äylänä. Klondayktağı Tѳnyaq küreneşe,
London ѳsѳn üzeneñ bѳyѳk qanundarı
menän yäşägän güzällek häm ısınlıq
idealın käüzäländergänlektän, elekkesä
hikäyäläü qısımı ѳsѳn ütä yuğarı häm
kamil. Bındağı tragediya häm dramalarzıñ
epik kiñ qolası, kѳsѳrgäneşle
qapma-qarşılıqtar häm kisereştär
donyağa romantik küzlektän qarauzı
talap itä häm Dcek Londondıñ üzensälekle
poetikahı bına şul arqala yarala. Bıl
alım här detaldeñ teüäl hürätläneüyenä,
ısınbarlıqqa tap kileüyenä hudocestvolı
fantaziya quşılıuzan barlıqqa kilä, ä
yabay ğına kѳndälek mäşäqättärze hürätläü
ikense, fälsäfäüi-allegorik mäğänä ala.



Kѳnyaqtan
Tѳnyaqqa barıp eläkkän häm Ѳnhѳzlѳk
tѳbägeneñ ayauhız qırıslığına yaraqlaşa
alğan Bek quşamatlı etteñ tarihına
arnalğan «Qan auazı» povesına la
bına şunday şiğriätlek has. Sudya
yortonan — üzen bѳtähe lä yaratqan häm
irkälägän mѳhittän — alıphatarzar
qulına barıp eläkkän aqıllı, kѳslѳ
häm qaharman Bek ayauhız häsrät
mäktäbendä habaq ala başlay. Ul keşelek
tsivilizatsiyahında la, qırağay täbiğät
şarttarında la hakimlıq itkän «küsäk
häm qazıq teş qanunı» keşelärzeñ dä,
ettär häm bürelärzeñ dä donyahına has
bulğanın tѳşѳnä. Tѳnyaqtağı yañı
tormoşonda Bekqa tѳrlѳ hucalarğa hezmät
itergä tura kilä, ul qılanıştarı häm
ğäzättäre menän keşelärze häterlätkän
ekke ettär menän, ber kemgä lä buyhonmağan
bürelär menän tanışa. Bѳtkѳhѳz eştän
torğan ayauhız şarttarza, aslıq häm
kämheteleü ğazaptarın kiserep, Bek bik
tiz ѳlkänäyä häm üze ѳsѳn ѳr-yañı asış
yahay: tormoşta namıs häm ğäzellekkä
urın yuq, hѳyѳü häm duslıq qanundarı
ѳstѳnlѳk alğan Kѳnyaqta urınlı bulğan
ählaqi tѳşѳnsälär yäşäü ѳsѳn kѳräşkändä
zıyanlı; märhämät barı tik yomşaq täbiğät
şarttarında ğına kileşä. Yäşäü turahında
oşonday fälsäfäüi hığımtalarğa kilgän
osoronda ul aslıqtan ülmäs ѳsѳn berense
tapqır aşamlıq urlay häm täüge märtäbä
urmandıñ häm qırağay ata-babalarınıñ
saqırıu auazın işetä. Bıl motiv äsärzä
unıñ geroyı üzenän eyäläşterelgän
häm yaqşı tärbiälängän etteñ ruhın hığıp
sığara-sığara qırağay yırtqıstıñ
täütormoş hälenä qayta barğan hayın
ѳstѳnlѳk ala bara. Bıl qotolğohoz
üzgäreşkä hatta Bektı ülemdän yolop
alğan huñğı hucahı Dcon Torntonğa
qarata hѳyѳüye lä qamasaulay almay.
Unıñ menän mѳnäsäbättärzä Bek üzen
qırağay urmandan Dcon Torntondıñ usağına
kilgän täütormoş yanuarı itep toya.
Torntondıñ indeetstar tarafınan ültereleüye
Bektıñ tulıhınsa qırağaylanıuın tağı
la tizlätä tѳşä. Ul üze ѳsѳn tormoştoñ
tѳp qanunın bılay tip bildäläy: yä hin
eñäheñ, yä hine yıñälär; doşmandı qızğanıu
— kѳshѳzlѳk bildähe; ülter yäki
ültereläsäkheñ, aşa yäki hine aşarzar
— bında urtalıq yuq. Qarañğı urmandıñ
saqırıuına yauap itep täbiğätkä kire
qaytqan Bek üzenä büre ѳyѳrѳn
buyhondora häm bürelärzeñ yañı toqomon
başlap yıbärä. «Qan auazı» povesınıñ
geroyı Tѳnyaqta üzläşterergä mäcbür
bulğan qanundar biologiya ğına tügel,
evolyutsiya qanundarı la, geroy täbiğät
häm tormoş şarttarı menän tuqtauhız
auır kѳräştä holqonoñ kѳsѳ, aqılı,
sızamlığı arqahında yıñep sığa, yäğni
biologik haylanış räüyeşendä üzensälekle
ruhi haylanış ta kilep sığa — äsärzeñ
azağında bez ana şuğa şahit bulabız.



HH
bıuat başındağı Amerika äzäbiätendäge
iñ mѳhim fälsäfäüi-etik ezläneüzär
bezzeñ berebezze lä bitaraf qaldırmaslıq
itep hürätlängän et yazmışı turahındağı
tarihta bına şunday sağılış tapqan.



Click or select a word or words to search the definition