Yıgettärzäy mäle Yänyıgetteñ


Ağizel buyında yatqan Iske Yänyıget – rayondıñ iñ zur häm tözök auıldarınıñ berehe. Bay tarihı, sağıu şähestäre menän respublika kimälendä lä yaqşı bildäle ul. Arzaqlılar isemlegen Başqortostandıñ halıq artisı Filüs Gäräyiv, Böyök Vatan huğışında qatnaşqan tanılğan dramaturg Ğamir Nasıri başlap yıbärhä, artaban – danlıqlı uqıtıusılar, ğalimdar, tabiptar, härbizär häm başqa tarmaqtarza şöhrät qazanğan aldınğılar. Ularzıñ fotohürättäre, tormoşo, eşmäkärlege haqında qısqasa beleşmälär mäktäptäge, kitaphanalağı stendtarğa quyılğan. Qayhı berzärenä arnap mahsus albomdar za tözölgän.

Gäräy ırıuı näseldäre

Oluğ ğalim Änüär Äsfändiärov «Başqortostan auıldarı tarihı» tigän kitabınıñ Krasnokama rayonına arnalğan yazmaların Yänyıgettän başlap, unıñ yaqın-tirälä iñ boronğo ikänen bildälägän. Gäräy ırıuı başqorttarınıñ asaba yırzärendä urınlaşqan ul. Unıñ haqında telgä alınğan täüge arhiv mäğlümättäre 1701 yılğa qaray: Teläkov familiyalı keşe qartatahı Yänyıgetteñ 1612 yılda yırgä hoquğın nığıtqan ışanıs gramotahı alıuı haqında bäyän itä. Bıl ir-uzamandıñ sittän kilgändärzän haqlanıu ösön asabalığın räsmi qağız menän nığıtırğa mäcbürlegen raslay. Hözömtälä Ağizeldeñ tübänge ağımındağı yır bilämäläre hucahınıñ iseme auılğa atama bulıp küskän.

1795 yılda Yänyıgettäge 47 hucalıqta 310 asaba başqort, ösäühendä 15 tiptär yäşäüye terkälgän. XIX bıuat başında auıldağı ir-eget 328-gä yıtkän, 1850 yılda ihä millättäştärebez 500 samahı isäplängän. Ä tiptärzär bıl osorza ös-dürt tirähe bulğan. 1859 yılğı isäp alıu hözömtähe şunı kürhätä: auılda 1246 başqort häm higez tiptär yäşägän.

Artaban, halıq arta barğas, ber nisä ğailä biş-altı saqrım alıslıqtağı Yañı Yänyıgetkä nigez halğan tip farazlarğa käräk. XIX häm XX bıuattar almaşınğan osorza Iske Yänyıget bulıp qalğan auıldıñ 297 yort-hucalığında 1 525 başqort terkälgän.

1961 yılda näşer itelgän «Başqort ASSR-ınıñ administrativ-territorial büleneşe» isemle beleşmä-kitapta auılda 1 055 başqort yäşäüye haqında äytelä. Basmanıñ 1981 yılğı sığarılışında la «Ağizel» kolhozına qarağan Iske Yänyıget halqınıñ başqort ikänlege telgä alına. 2010 yılda ihä auılda 253 ir-eget häm 276 qatın-qız terkälhä, äle 290 yortta 556 keşe kön itä.

Timäk, urındağı halıq – Gäräy ırıuı başqorttarı näsele. Ular üz tamırın belep, ata-babahınıñ yulın layıqlı dauam itergä burıslı.

«Nisek buş ultırmaq käräk?!»

Huñğı yıldarzağı qulaylaştırıu mäsälähe Iske Yänyıgette lä urap ütmägän. Mäsälän, auıl hakimiäte Yañı Yänyıgetkä küserelgän. Başlıq Irina Niğämätova beldereüyensä, Iske Yänyıget halqı ğäzäti tormoş menän yäşäy, urındağı sotsial uçrecdeniyelar hezmäten layıqlı atqara. Äytäyık, «Qoyaşqay» balalar baqsahı, urta mäktäp bar. Kitaphana, klub hezmätkärzäre ihä, elektän nığınğan yolalarğa yaraşlı, auıldaştarınıñ yalın küñelle häm fayzalı itep oyoştorouğa küp kös hala.

Auılda kön itkän 556 keşeneñ küpselege ölkän yäştägelär bulha, 200-gä yaqını hezmätkä yaraqlı. Uzğan bıuattıñ ikense yartıhında rayonda aldınğılar rätendä hanalğan «Ağizel» kolhozı bötörölgäs, eşse halıq ta törlö urınğa taralğan. Zamanında igenselek, malsılıq şöğöldären üz itkändärzeñ bäğzeläre Seber yağına yullanha, qulı täğäyın hönärgä ostaları yaqın-tirälä yallanıp aqsa taba. Aralarınan ber nisäühe üz eşen asqan.

Aralaşırğa nasip bulğandarzıñ kübehe ütkände hağınıp iskä alha la, bögöngönö hurlağandar bulmanı. Kirehensä, beräüzeñ dä as-yalanğas tügellegen, teläk bulha, görlätep yäşäü mömkinlegen bildälänelär. «Auılda nisek buş ultırmaq käräk?!» – ti uñğandar. Aralarında küpläp hıyır malı, qoş-qort asrağandar baytaq. Harıqsılıq, yılqısılıq menän şöğöllänälär, umartasılıqqa totonğandar, Ağizeldä balıq totop tabış alalar. Bäräñgene, yäşelsä-emeşte ihä barıhı la üsterä.

Ğömümän, tormoş görläy Iske Yänyıgettä. Uramdarğa asfalt tüşälgän, yorttarğa täbiği gaz ingän. Küptär öyön, qura-qaraltıhın zamansa materialdar menän bizägän. Yortonda qalanıqılay uñaylıqtar tıuzırğan yäştär zä bihisap. Qısqahı, üz tırışlığı menän tınıs qına, häüyetemsä yäşäy millättäştärebez.

Tormoşto yılıta «Qoyaşqay»

«Qoyaşqay» balalar baqsahı 1978 yılda eş başlağan. Unda äle ös tistägä yaqın sabıy tärbiälänä. Zamansa uçrecdeniyenıñ yäş yıtäksehe Zifa Basirova, uñğan tärbiäselär, ularzıñ yarzamsıları kiläsäk bıuın mänfäğätendä arımay-talmay eşläp, ata-äsägä tınıs hezmät könö tämin itä. Uçrecdeniyela belem häm tärbiä bireüzeñ yañı standarttarı teüäl ütälä, ularğa yaraşlı daimi ütkärelgän saralarzı oyoştorouğa ata-äsälär zä yälep itelä. Sabıyzarzıñ fizik üseşe, sälämätlek toroşo – här saq iğtibar üzägendä. Bıltır rayondıñ 18 balalar baqsahı arahında uqıu yılına äzerläneü buyınsa iğlan itelgän konkursta III urındı yaulap, “Qoyaşqay” hakimiätteñ mahsus bülägenä layıq bulğan. Kollektivtıñ döyöm uñışı bıl. Sirek bıuat ğümeren tärbiä eşenä arnağan Zifa Häbibullina, sabıyzarğa ike tistä yıldan aşıu tämle, tuqlıqlı aş-hıu äzerlägän aşnaqsı Finsirä Gäräyiva – auıldaştarınıñ zur hörmäten yaulağan hezmätkärzär.

Arzaqlı yaqtaştarzı mayaq itep

Auılda başlanğıs mäktäp 1921 yılda asılğan. Artaban ul yıte, higez yıllıqqa äüyerelä. 1974 yıldan ihä uqıusılarğa urta belem birelä başlay.

Mäktäp äle lä burıstarın layıqlı atqarıuzı dauam itä. Unda hönären mökibbän yaratqan, üsmerzärzeñ yaqın käñäşsehenä äylängän un uqıtıusı eşläy. Aralarında Elmira Qäyümova – Räsäyzeñ poçetlı döyöm belem bireü hezmätkäre, Başqortostandıñ mäğarif aldınğıhı. Pedagogik eşmäkärlegen başlauğa – dürt tistä yıl. Hezmät yulında vocatıylıqtan alıp barlıq basqıstarzı ütkän. Huñğı 16 yılda yıtäkselek burısın layıqlı yökmägän. Äle pedagog bularaq bay täcribähe menän ihlas urtaqlaşa.

– Mäktäptä zaman talaptarına yaraşlı belem bireü ösön barlıq şarttar buldırılğan, – tip uqıu yorto menän tanıştırzı bögöngö yıtäkse Rişat Sitdiqov. – Başlanğıs klastar ösön interaktiv taqtalar alınğan, ayırım predmettar buyınsa kabinettar zamansa yıhazlandırılğan, kompyuter bülmäläre bar. Kürşe auılda yäşägän uqıusılarzı mäktäp avtobusı alıp kilä häm kire iltep quya.

Direktor mäktäpteñ qazanıştarın sağıldırğan maqtau qağızzarın kürhätte, yıñeüzärgä arnalğan başqa mäğlümät menän tanıştırzı, balalarzıñ häm yäştärzeñ äüzem eşläp kilgän yämäğät oyoşmaları haqında höyläne. Iyundä bildäle dramaturg Ğamir Nasırizıñ tıuıuına 100 yıl tulıu uñayınan şähesteñ isemendäge äzäbiät muzeyı asırğa, ä köz Başqortostandıñ halıq artisı Filüs Gäräyivteñ tıuıuına 75 yıl tulıuzı bildälärgä äzerlänälär ikän.

Ölkän klastarza başqort tele häm äzäbiäten uqıtqan Älfiä Bäzretdi­novanıñ däresenä inergä nasip buldı. Uqıusılar XIX bıuat mäğrifätselärenä arnalğan inşa yazıu menän mäşğül ine. Pedagog äyteüyensä, rayon olimpiadalarında daimi yıñeü yaulap, respublika kimälendä lä yaqşı hözömtälär kürhätkän Gölşat Häybrahmanova, Ilnara Kaşapova häm Aygöl Ğiläceva tuğan telde öyräneüzä başqalarğa ürnäk kürhätä.

Keşelärzeñ hörmäte – iñ zur büläk

87 yäşenä yaqınlaşqan Barıy Ğaffan ulı Ğümärov auılda iñ ihtiramlı keşelärzeñ berehe ikän. Ös tistä yıldan aşıu yıtäkse vazifalarza eşlägän, şul isäptän ozaq vaqıt «Ağizel» kolhozınıñ räyıse bulğan. Veterandıñ bihisap nagradaları arahında Hezmät Qızıl Bayraq häm ike «Poçet Bildähe» ordendarı bar. «Başqort ASSR-ınıñ atqazanğan auıl hucalığı hezmätkäre», «Krasnokama rayonınıñ poçetlı gracdanı» tigän maqtaulı isemdäre lä küp nämä haqında höyläy.

Barıy ağayzıñ üsmerlek yıldarı Böyök Vatan huğışı osorona tura kilä. Barsa tiñdäştäre keüyek ük, ölkändär menän bergä kolhoz eşenä yıgelä ul. Täbiğättän birelgän otqorloğo arqahında häm täcribäle mehanizatorzar yarza­mında tiz arala kombayndı üzläşterep, biş yıl rättän rayon hucalıqtarında igen yıyıuza tırışıp eşläy, aldınğılıqtı birmäy. Şul uq vaqıtta garmunda, akkordeonda osta uynay, mäzäni saralarzıñ urtahında qaynap yäşäy. Tap şul osorza ğümerlek möhäbbäte Sämäniäne osrata.

Armiyala isäp-hisap üzensälektärenä nıqlı öyränep qaytqan yıget başta halıq hucalığı isäbe buyınsa inspektor bula, unan MTS-ta kadrzar bülegenä yıtäkselek itä. Yauaplı vazifağa unı auıl hakimiättären ereläteü başlanğas «egälär»: 1954 yıldıñ iyulendä Iske Yänyıget auıl Sovetı başqarma komitetı räyıse vazifahın ışanıp tapşıralar.

– Täcribäle ölkän ağayzar därtländerep torğas, eşkä qolas kirep totondom, – tip häterläy ul saqtarzı Barıy Ğaffan ulı. Al-yal belmäy, ber nindäy şeltä-tänqitkä urın qaldırmay, burısın namıs menän başqara kommunist. Iñğay eş hözömtälären, oyoştorou häläten isäpkä alıp, 1962 yılda unı «Ağizel» kolhozınıñ partiya komitetı sekretarı, ber azzan hucalıq räyıse itep haylayzar.

Barıy Ğümärov yıtäkselek itkän ike tistä yıldan aşıu osorza Iske Yänyıget häm kolhozğa qarağan başqa auıldar nıqlı üseş kiserä. Igenselektäge, malsılıqtağı yuğarı kürhätkestär, hucalıq quraları, mäktäp, balalar baqsahı, mäzäniät yorto, kitaphana, feldşer-akuşerlıq punktı keüyek sotsial obekttar tözöü, asfalt yuldar haldırıu, yorttarğa gaz indereü – bılarzıñ barıhı la Barıy Ğaffan ulınıñ başlanğısı, turanan-tura qatnaşlığı menän tormoşqa aşırıla. Bınan tış, kolhozsılarzıñ köndälek tormoş-könküreş mäsälälären ıñğay häl itkäne ösön dä rähmätte küp işetä yıtäkse. Auıldaştarınıñ zur ihtiramın, hörmäten barlıq nagradalarzan qimmäteräk hanay.

Arzaqlı ir-uzaman tormoş hätiräläre tuplanğan «Yazmış huqmaqtarı buylap» tigän kitabında ozaylı hezmät yulında iñgä-iñ teräşep eşlägän kollegaların, bar yaqlap teräk bulğan auıldaştarın, rayondıñ, respublikanıñ törlö yıldarzağı yıtäkselären yılı hüzzär menän telgä ala. Rähmäteneñ iñ zurın höyöklö qatını, ös bala äsähe, 14 yıyän-eyänsäreneñ yaratqan öläsähe, küptän tügel 85 yäşen bildälägän Sämäniä Möhämätyän qızına yullay.

Bayzan-bay öläsäy

Matur-matur şiğırzar icad itkän Täskirä apay haqında bığa tiklem dä işetkänem bar ine. Tämle qoymaq yıse añqığan öyöndä äyzükläp qarşı aldı ul. Töpsök qızı Rämiä lä bında ikän. Täskirä menän Mullayän Talipovtar biş malay häm ös qızğa ğümer birgän. Qızğanısqa qarşı, ğailä başlığı baqıylıqqa irtäräk küskän. Hezmät veteranı Täskirä apayzıñ kükrägen «Äsälek mizalı» häm «Äsälek danı» ordendarı bizäy. Yıyän-eyänsärzäre menän qızıqhınıuıbızğa ul şiğri yuldar menän yauaplanı:

Almağasım säskä atqan –

Barıhı la ber tigez.

Kemen höyörgä lä belmäyım –

Onoqtarım un higez.

«Ä onoqsoqtarım – yıtäü», – tip östäne bay öläsäy. Ihlas yılmayıp, höyöü-naz menän bäyän itte ul bäläkästär haqında. Uldarınıñ SSSR-zıñ törlö tarafında härbi hezmät ütkänen zur ğorurlıq menän häterenä töşörzö.

– Barıhı la armiyağa barzı, häzer bınamın itep yäşäyzär, – tip äytep quyzı, ir-egetteñ iñ täüzä Vatandı haqlausı häm yaqlausı bulırğa teyışlegenä basım yahap.

Qızzarı menän dä qänäğät hezmät veteranı. Yazmış quşıuı buyınsa sitkä kitkän ölkändäre hağındırıp qına qaytha la, Neftekama dauahanahında eşlägän Rämiähe tıuğan yort tuphahın hıuıtmay. Äsäheneñ ilham kilgändä aşıq-boşoq yazıp quyğan şiğri yuldarın ayırım däftärgä maturlap küserä barıusı la ul.

Täskirä Talipova 34 yıl malsılıqta eşlägän. Auır hezmätenän tış, auıldıñ mäzäni tormoşonda la äüzem qatnaşqan. Apay yaqşı sığışı ösön 1955 yılda täüge maqtau gramotahına layıq bulğanı, üzzärendä «Şişmä» tip atalğan ansambl oyoştorouzarı, «Ozata barma» tigän halıq yırın ayırıusa yaratıp başqarıuı haqında hağışlanıp höyläne. Äle lä forsat sıqqan hayın sähnägä saqıra unı auıldaştarı.

Ä auılda mäzäni saralar görläp ütep tora. Töp oyoştorousı Alhıu Ishaqova hüzzärensä, barıhın da kitaphana, mäktäp menän bergä ütkärälär. Mäsälän, rayon habantuyına yıl da tirmä qoralar, bay programma äzerläyzär. Istälekle datalarğa, hönäri bayramdarğa arnalğan kisälärgä, halıq yolaları nigezendä sähnäläşterelgän tamaşalarğa yäştär zä, ölkändär zä teläp yöröy.

Eştän yäm tabıp

Ruh sälämätlege menän bergä, älbittä, här kem ösön iñ möhime – nıqlı haulıq. Iske Yänyıget feldşer-akuşerlıq punktınıñ şäfqät tutaştarı Miläüzä Möğäripova menän Ruliä Särüärova, iñ käräkle hönär eyäläre bularaq, burıs­tarın namıslı başqarıuı, ihlaslığı menän auıldaştarınıñ zur ihtiramın yaulağan. Haua toroşonoñ nisek bulıuına qaramastan, täülekteñ telähä qayhı vaqıtında la sirlelärgä meditsina yarzamı kürhätergä äzer ular. Töp iğtibarzı tüşäktä yatqan biş sirlegä, ber yäşe tulmağan tuğız sabıyğa, 18 yäşkä tiklemge 85 bala häm üsmergä, haqlı yaldağı 185 veteranğa bülälär.

– Şäfqät tutaşı bulırğa bala saqtan hıyallandım, – ti Ruliä Ähnäf qızı. – Hönäremde ihlas küñeldän, yaratıp başqaram.

Yañı Yänyıget auılı qızı 1985 yılda Perm krayınıñ Çaykovskiy qalahındağı meditsina uçilişehın tamamlağan. Tıuğan töbägendä möhäbbäten osratıp, keyäügä sıqqan. Äle ölkän ul-qızzarı üzallı tormoş köthä, töpsöktäre – ata-äsähe yanında. Eşenän täm, yäm tabıp, küptärgä ölgö bulıp yäşäy aq halatlı häm aq küñelle Ruliä.


Krasnokama rayonı.

Click or select a word or words to search the definition