Yarlılar yäki öyzäş qatın

Min tora torğan şähärzeñ urtahında bazar bulıp, ul bazarzıñ da urtahında ber yırzä här vaqıtta eş ezläp, eş kötöp tora torğan yarlılar bula torğan ine. Kem nindäy eş quşa? Nindäy hezmät tuğrı kilä, ular şunı dürt küz ilä kötöp kenä toralar ine. Ber keşegä utın yarzırıu, qar köräteü keüyek qara eştärze eşlärgä keşe käräk bulha, şul eş kötöp tora torğan yarlılar yanına kilep, ularzıñ berehen alıp kitä ine.

Bında eş kötöp tora torğan yarlılarzıñ quldarınan kilä torğan eş: utın yarıu, qar köräü, bısraq, süptärze tazartıu keüyek bik ağır qara eştär genä bulıp, qoraldarı la köräk, balta keüyek nämälär ine. Bılar şul hönär vä şul qoraldarı ilä qul köstäre arqahında tamaqtarın tuyzıralar ine. Bıl yarlılar, holo qatış üskän boyzay keüyek, tatar ilä rustarı qatış toralar ine. Bılarzıñ här köngö ğäzättäre — irtä ük torop, şul yırgä kilep yıyılıp, eş kötöp torou, eş bulha, eşläp qaytıu, eş bulmaha, qayğılı hürättä qaytıu ine.

Bına bögön dä ular, ğäzättäre buyınsa, irtä namaz vaqıtında uq bıl yırgä rizıq ezläp kilep tulğandar ine. Bögön qıştıñ iñ halqın könö bulıp, qara halıq täğbirensä äytkän vaqıtta, tökörök yırgä töşmäslek satlama hıuıq ine. Qoyaş yañı ğına sığıp, tirä-yağı zur alqa ilä äyländerel alınğan ine. Qoyaştıñ buylä kärtälänep, zur alqa (dairä) esendä qalıuı bik halqın vaqıttarza ğına bulğanğa kürä, qoyaşqa qarağanda qoyaş üze ber halqın boz tauı keüyek kürenä ine.

Bazarğa utın, besän hatırğa kilä torğan auıl keşeläreneñ yügerä-yügerä attarı vä sanaları yanınan kileüzäre, dağahız attarzıñ, toyaqtarına bozzar yäbeşep qatqan säbäple, tarta almay arlı-birle helkeneüzäre, bıl attar asılda qara, turı bulıp ta tirzär sıqqan bulıuzarı östärenä bäs bulıp yäbeşkän, ap-aq bulıp küreneüzäre, morondarına hıyır imsäge kebi bozzarzıñ qatıuzarı köndöñ rähimhez halqın ikänen kürhätä ine. Möryälärzän sığıp bik yuğarı kütärelgän, halqınlıqtan zur tiräktär şäkelen alğan tötöndär, nihayäthez küp bulıp, sittän qarağanda, qara urman kebi bulıp kürenä, här keşeneñ öyzä genä ultırğanın iskä töşörä ine. Uramda yöröüselär bik az bulıp, ularzıñ da ihtıyarhız yügerä-yügerä barıuzarı bik zarur yomoş ilä sıqqanlıqtarın belderä ine. Bıl yöröüselär tiz-tiz qolaqtarın, bittären ışqıyzar, bara torğan yırzärenä barıp yıteü ilä, tişegenä qasıp kerep kitkän sısqan keüyek, tiz genä kerep yuğalalar ine.

Bına şulay halqın köndä tege eş ezläp sığıusı yarlılar üzzäreneñ möğälfoqara bulğan urındarına ällä qasan kilep tulğandar, bik aşığıslıq ilä eş kötälär ine. Bılar eş kötä-kötä aptırağas, halqınlıqqa sızay almağas, ike quldarın ber-berehenä kilterep yıñdäre esenä tığıp quyğandar, quldarında beyäläyzäre bulmağandarı öşömäskä tırışıp ike quldı ber-berehenä şap-şop itterep huğalar, arlı birle yügerälär, ber-berehe ilä köräşep, alışıp ta kitkän bulalar, “ä qort sağa, sağa” tip tiz-tiz kolak häm morondarın ışqıyzar ine. Ni saqlı halqınğa bireşmäskä, ısın qeüättäre ilä möqäüämät itergä tırışhalar za,halqınlıq bılarğa ğalib kilä, bılarzı qaltırata, iñ neskä yırzärenä saqlı barıp, bez kebi sänsep-sänsep ala ine. Öyzärendä sısqan tuyırlıq ta rizıqtarı bulmağan bıl yarlılar, eş quşıusılar sıqmasmı ikän, tip ömöt itep, bıl köngä yıterlek rizıq alıp qaytıp bala-sağalarzı tuyzırıu käräk ideken istärenä töşöröp, şul 25—30 däräcä halqında toralar ine. Qayza bulha la ber ülem tigän, küz-kerpektärenä qar yäbeşep, haqal-mıyıqtarına boz qatıp, qaltıraşıp torğan bıl yarlılar nisek bulha la, üler däräcägä kilgänse eş köttölär. Ni saqlı tilmerep köthälär zä, bik azğınahına eş tabıu nasip buldı.

Eş tapqandarı şatlıqtarınan hikerä-hikerä kitälär, bında qalğandarı uğa qızığıp: “Bezgä lä şulay eş tabılha, nisek rähät bulır ine”, — tigän töslö qalalar ine. Qalğandarı ni qäzär zur ömöt ilä eş köthälär zä, ber zä eş tabılmanı. Keyımdäre berär qat säkmän ilä iske genä bişmättän ğibarät bulğan bıl yarlılar kötöüzeñ aqtıq däräcähenä yıtep kamil ömöt özgäs, öyzä äz genä aşarzarına bulğandarı qaytıp kitä başlanılar. Bıl urında bik az ğına yarlılar torop qaldı. Bında torop qalğandarınıñ öyzärendä ber hınıq bulhın ikmäk, ber semtem säy bulmağandarılır. Bılarzıñ mäqsudtarınıñ ğayähe oşo halqında eş tabıp, 20—30 tin aqsa alıp qaytmaq, şunıñ ilä bıl kön kisenmäkter. Bıl yırzä torop qalğandarınıñ esendä qısqa ğına säkmän keygän, bilde ber yıp berlä genä bäylägän, törlö sepräktärze, iske tulalarzı yıyıp ayağına urap sabata keygän, säkmäne qısqaraq bulıu säbäple, teze tuğrıhında qızıl ştanı kürenep torğan, körägen qultığı astına qıstırğan, der-der qaltırap torousı Şärif tigän keşe lä bar ine.

Bezzeñ, yarlılar arahınan alıp, hälen yazasaq yarlı zat oşbu Şärif ağay bulğanğa kürä, bını onotorğa teyış tügel. Şunıñ ösön min unı uqıusılarğa artığıraq täğrif itep kitmäkse bulamın.

Şärif bıl şähärgä yıraq tügel ber auılda tıuğan, bala vaqıtında uqıu-fälän kürmägän, yıtem qalıp, şul vaqıttan birle rähät kürmäy, fäqirlektä üskän, ğümere buyınsa şunıñ keüyek qara hezmättär ilä genä tamağın tuyzırıp kön ütkärgän. Läzzät-rähätteñ ni ikänen belmägän bähethez ber keşeler. Bına bında torğan vaqıtta la ike küzenän ihtıyarhız üze belmäy torğan küz yäştäre ağa, sıualıp bötkän haqalına tama la boz bulıp qata, halqınlıqqa sızay almay qaltırana, arlı-birle yügergeläp, ällä nizär uylap eş kötä ine. Unıñ öyöndäge “atay nämä alıp qaytır ikän” tip, kötöp ultıra torğan balaları isenä töşä, nisek bulha la bögön aşarlıq nämä alıp qaytahı kilä, şulay möcässäm yarlı bulıp eş kötöp tora ine.

Şärifteñ yarlı iptäştäre, halqınğa sızay almay, beräm-beräm qayta başlanılar. Şärif tä bik qaytır, bıl halqında ber minut ta tormas ine, läkin öyzä ber zä aşarğa bulmağas, unda qatın, bala-sağaları as köyönsä qaltırap kötöp ultırğas, nisek bulha la berär eş tabıp qaytıuzı ömöt itä ine.

Iptäştäre taralıp bötkäs, Şärif bik şatlanıp: “Inde üzem genä qaldım, şayät berär eş tura kiler”, — tip torğan saqta ber märyä Şärifteñ yanına kilep: “Äyzä, bıl äyberzärze kütärep alıp bar äle”, — tigäs tä, Şärif allağa şökörzär qılıp, märyäneñ äyberzären kütärep alıp kitte.

Yulda barğan saqta läzzätle hıyal ilä: “Bıl märyä un tin birerme ikän? Ägär zä un tin birhä, ike qazaq ikmäk häm, üzemdeñ yanımdağı ber tinde quşıp, ös mısqal säy alıp qaytır inem”, — tip uylay vä rähätlänä ine. Ul şulay un ber tin aqsahın nindäy urınğa totorğa käräk ikände uylap bara torğas, märyäneñ tora torğan öyönä barıp ta yıttelär. Öygä kerep äyberzärze izängä quyğas, tege märyä sisenep kesähenän un ike tin aqsa alıp Şärifkä tottorzo. Bına şatlıq! His uylamağansa un ike tin aqsa birze...

Şärif şatlanıuınan ni eşlärgä belmäy öygä qarap yügerze. Qaytıp barğanda uzzärenä yaqın lavkanan ike qazaq ikmäk ilä ber qap şırpı, ös mısqal säy alıp qayttı. Tora torğan keskenä fatirı şähärzeñ sitendä bulha la, bik tiz qaytıp yıtte, öyönä barıp kergän vaqıtta güyä qatın, balalarına maqtanğan kebi: “Bına atağız maldı şulay taba ul, sıqtı ihä ala la kilä”, — tigän töslö qultığındağı äyberzärze hike östönä buşatıp taşlanı. Üze bik zur ber burıstan qotolğan, östän tau kebi auırlıqtı alıp taşlağan keşe kebi, säkmände halıp, külmäk-sän genä qaldı.

Şärifteñ qatını Bäzriyamal isemle bulha la, yarlı bulğanğa kürä, Bäzri yäki Bäzräş kenä tip yörötä torğandar ine.

Bäzri ul — Şärifkä itäğätle genä häm unıñ tormoşona öyrängän, Şärifte eşlekle tip iğtiqad itä torğan ine. Ozon ğına buylı, as yañaqlı, küzzäre eskä batqan, mäyus kenä ber sifatta ine.

Östönä keygän külmägeneñ ike yıñe aq, bildän yuğarı tarafı qızıl, tübän tarafı harğılt, başına urağan bıltır uraq vaqıtında alğan yaulığı qıp-qızıl bulğanğa kürä, ala keyımle tip äyterlek ine.

Bılarzıñ ike balahı bulıp, bereheneñ iseme Gölyıhan bulıp, yıte yäşendä, ikensehe ir bala bulıp, Hozaybirze isemendä dürt yäşendä ine.

Bıl vaqıtta Gölyıhandıñ külmäge taza ğına bulıp, itäge genä yırtılğan, säse taraq yuqqa kürä taralmağan, sıualıp bötkän köyönsä, ike qulı ilä tiz-tiz başın qaşıp, yalanayaq köyönsä meyıs aldında tora ine.

Hozaybirzeneñ ştanı yuq, qap-qara külmäk keygän, izeü bauı ısqınğan, ike yıñen halındırıp, quldarzı eskä tığıp, baştı eyıp, bögärlänep ultırğan, ike tanau tişegenän mañqahı qap-qara bulıp halınıp töşkän, inde auızına kerä tip qurqıp torğanda ğına kire tartıp ala ine. Başınıñ säsen ütmäs bäke berlä alğanğa kürä, tigezhez, unıñ östönä ös-dürt urında qutır bulıp qanağanğa kürä, qağız yäbeştergän ine. Atalarınıñ bıl nämälärze alıp qaytqanın kürgäs tä, aslıqtan ağarğan yözzärendä şatlıq, kügärep eskä batqan küzzärendä häyät äsäre zahir bulıp, yügerep, ataları alıp qaytqan nämäläre yanına barıp, totop-totop qaranılar. Bäzri:

—Sabır itep toroğoz! —tip ikmäkte alıp quyzı la, üze samauırzı alıp, tiz genä qağıp, hıu halıp, meyıs aldına ultırttı. Yañı alıp qaytqan şırpını asıp, sıra yandırıp, qalay samauırzıñ esenä halıp yıbärze. Şul vaqıtta inde Şärif: “Bıl şırpını haqlabıraq tot! Bik tiz bötä, beläheñ bit, bıl zamanda aqsa tabıuı bik uñay eş tügel, äle lä tırışlıq arqahında ğına tamaqlıq aqsa taba alam”, — tip üze genä aşarğa tabıusı ikände belderep quyzı.

Bäzri:

—Äldä alla yarzam birä äle, bögön bik hıuıq bulğanğa kürä, ber zä eş bulmas, as torhaq ta öyzä genä yatmay, yuqqa sığıp kitte, tip qayğırıp tora inem.

Şärif:

– Hıuıq tip as yatıp bulmay şul. Bäzri:

– Nisek bik tiz kayttıñ? Ni eş eşläneñ? Şärif (eş taba torğan keşelär tauışı ilä):

— Bögön qar-fälän yaumağan, qar köräteüse bulmanı. Kön halqın bulğanğa, utın yarzırırğa ezläüse lä kürenmäne. Bına şulay aptırap torğanda ğına, allanıñ rähmäte ilä, ber märyä ömöt itmägän yırzän kilep sıqtı. Şunıñ äyberzären kütäreşep alıp barğan inem. Un tin birhä yarar ine tip torğanda, un ike tin kömöş aqsa sığarzı la birze. Bıl äyberzärze şul aqsağa alıp qayttım.

Şul vaqıt Hozaybirze meyıs başınan töşöp, yalan-ayaq köyönsä yügerep, tışqa sığıp kitte. Ul kire kergäs, Şärif: “Niñä öyzö hıuıtıp yöröyhöñ! Quyan ayağı aşanıñmı ällä?” — tip horanı la, Bäzrigä qarap: “Tizeräk samauırıñdı qaynat äle, säy esep, dähi ber sığıp qararğa käräk, berär eş tabılmasmı, ber bähet asılha, asıla torğan ul, öyzä yatıp ber zä ällä ni bulmas”, — tine.

Bäzri:

—Bögön bik hıuıq bit, inde sıqmahañ da yarar. Şärif:

—Sıqmay bulmas, sığıp qararğa käräk, bot kütärep kötöp buş yathañ, aşarğa kilterep birmästär. Bına äle kön halqın tip irtä berlän sıqmağan bulham, bögön ni aşar ineñ?

Bäzri (samauır yanına barıp öröp-öröp): “Taş kergän samauır, äle bulha qaynap sıqmay, ni saqlı kümer käräk”, — tip sirtep, ulay-bılay itep ultıra torğas, samauır qaltıray başlanı. Timäk, qaynanı. Älege ös mısqal säyze yırtıp, keskenä qırşaulı qara säynükkä säy halıp ultırtıp quyzı. Keskenä genä yırtıq aşyaulıqtı yäyıp, par yarım sınayaqtı kilterep quyzı.

      Bına kötkän rähättäre bulğan säyze esergä ultırzılar.

Bayağı ös qazaq arış ikmägen Bäzri qulına alıp, ike zur ğına telem kisep Şärif aldına, ber telemde üz aldına quyzı. Bıl vaqıtta barsahınıñ küze şul ös qazaq ikmäktä ine. Dürtense telemde kiste lä, urtağa bülep berehen Gölyıhanğa, yartıhın Hozaybirzegä birze. Qalğandı qulında totop torğan saqta, saq-saq sızap torğan Şärif: “Eter inde, telmä! Kis aşap yatırlıq qalhın, ällä bögön eş tabıp bula, ällä yuq, bar saqta büreläy, yuq saqta şüreläy tororğa yaramas, azıraq qısınqıraq aşarğa käräk”, — tine. Hozaybirze, ikmäkte qulına alğas, bik şatlanıp, aşarğa la, aşamasqa la belmäy, arlı-birle äyländerel qarap, bına mineke küberäk tigän töslö, Gölyıhanğa kürhätä, küze yanına ğına alıp barıp, ikmäkte tezlägän kebi qırınan ğına Gölyıhanğa qaray ine.

Bäzri ber par sınayaqqa säy yahap, Şärif aldına quyzı. Ikense sınayaq astına säy yahap, üze alıp esä başlanı.

Ällä qayzan alıp qaytqan ber kisäk şäkäre isenä töşöp, quyğan yırenän alıp ikegä bülep, yartıhın Şärifkä birze. Qalğan yartıhın dähi ikegä bülep berehen Gölyıhanğa, berehen Hozaybirzegä birze. Keskenä şäkärze qulına eläktergäs, Hozaybirze bigeräk şatlandı. Ni eşlätergä belmäy aptırap ber az torğas, üzenä säy esergä näübät yıtkänse ber qağız alıp töröp quyzı la, Bäzrigä qarap: “Äsäy, min säyze bıl şäkär menän esermen, yäme!” — tip täğqid itep quyzı.

Şärif ber ayağın huzıp bik käyıfle, tamam näşat berlä, tirläp säy esä, üzeneñ bıl halıqtarğa baş ikänen belderep tora ine.

Säy esep küñele asılğas, üzeneñ bögön nisek tege märyänän äyber kütärep barğan ösön, un ike tin aqsa alğandı bik ozon itep qatınına höyläne. Bıl hüzzäre ilä üzeneñ mal taba torğan keşe ikände kürhätä ine. Bäzri zä ber qayğıhız, här eştäre mökämmäl barğan töslö itterep säy äsä, tubığı yanında yatqan ikmäkkä qarap quya, irenä yaqşı ğına yauaptar birep, hin bezgä väliniğmät tigän töslö karay ine.

Gölyıhan ikmägeneñ yartıhın aşap, yartıhın säy ilä quşıp esergä samauır töbönä quyıp, unıñ östönä bik zur töslö itterep şäkärze quyzı la, äsähenä qarap: “Bına bılarzı säy berlä quşıp äsermen”, — tip guahlandırıp quyzı. Üze samauırzıñ ayağın ber qulı ilä totop qarap ultırzı. Äzräk torğas, aqrın ğına äsähenä qarap: “Äsäy, miñä säy yahap bir äle”, — tigäs, Bäzri esä torğan säyze esep bötöröp, şıyıq qına itterep yahap, Gölyıhanğa birze. Bına Gölyıhandıñ här eşe tamam yırenä kilde. Şäkäre ilä bergä quşıp ikmäkte lä aşap bötöröp torop kitte. Inde näübät Hozaybirzegä kilde. Uğa la äsähe säy yahap birgäs, säyze esep tamam itkäs, tiz genä meyıs başına menep, taraqandar ilä uynay başlanı. Şärif ike telem ikmäkte aşap bötörgäs: “Qayza äle, azraq kisep bir”,— tigäs, Bäzri kisep birergä tip ikmäkte qulına totqas ta, meyıs başınan Hozaybirze töşöp, yügerep, äsähe yanına kilep ultırzı. Bınıñ küze ikmäk horap tora ine. Bäzri yoqa ğına itterep Şärifkä kisep birgäs, ikmäkteñ samahın qarap belgäs, bik yoqa häm qıyıq itep kisep Hozaybirzegä birze. Hozaybirze şatlanıp yügerep menep kitte. Bäzri Gölyıhandı la mährüm itmäne, uğa la kisep birze. Üze lä azıraq aldı. Şulay itep bik rähät häm qayğıhız säy esep tamam ittelär.

Şärif dähi käsep ezläp kitergä uylap sabatahın alıp, sepräktärze urap keyınergä kereşte. Sabatahınıñ astın qarap, äle nıq ikän tigän kebi, barmağı berlä tıq-tıq sirtep-sirtep qarap keyınep böttö. Säkmände keyıp, iske qızıl yaulığın muyınına urap, baltahın alıp sığıp kitte.

Şärif sığıp kitkäs, Bäzri qalğan säyze esep ultırğanda kürşe fatirzä tora torğan Şäyıh isemle yıgetteñ qatını Yämilä kilep kerze. Yämiläneñ qiäfäte tormoşo auır ber häldä, donyanıñ bötmäs mäşäqättärendä ideken belderep tora ine. Tösö harğayğan, küzzäre eskä batıp kergän, östönä iske genä küldäk keygän, başına yırtılıp bötkän yaulığın urağan, ayağına tuzıp mıyıqtarı sıqqan sabata keygän ine.

Üzenä qarağanda, unan här keşe näfrätlänä, unı ber kem dä yaratmay, ber keşe lä unı qızğanmay töslö ine. Şunıñ ösön Bäzrigä lä qıyar-qıymas qına, ömöthöz ber tauış ilä: “Isänmehegez äle?”—tine.

Bäzri:

— Äle arıubız, — tine lä sınayaq astına säy yahap aldına quyzı. Bayağı ikmäktän bik samalap qına kisep birze. Bäzri ikmäk totqandı kürgäs tä, Hozaybirze kilep yıtte. Bäzri: “Bar inde, azrak torğas aşarhıñ”, — tip kire yıbärze.

Yämilä ikmäkte qulına alıu ilä zur qabıp aşay başlanı, harı yözöndä az ğına yaqtı sıray zahir buldı. Şul ber telem arış ikmägen ällä qasandan birle kürmägängä, ısın küñele ilä qayzan ğına ber auız tultırıp qabırlıq ikmäk tabılır ikän tip yörögängä kürä, ul ber telem arış ikmäge unıñ ösön ber qimmätle nämä kürenä ine. Yämiläne şul ikmäk mäsälähe harğaytqan, ul şunıñ ösön bıl häldä qalğan, şul ikmäk yuqlıq unı käyıfhezländergän vä auırıu hürätenä keretkänder.

Ikmäk aşap bötkäs, “böttö lä, tağı az ğına bulha!” tigän töslö irendären yalap, aldındağı vatıqtarzı süpläp qabıp quyzı. Az ğına küñele asılıp, irken ber hulış alıp, yahalıp birelgän säyze este.

Bäzri üzensä bik zur ihsan qılğan, ber keşeneñ rähät tormoşona säbäp bulğan keşelärsä:

        -Yä, Yämilä, bögön ireñ qayza kitte? — tine. Yämilä (küñelhez, ber zä yauap birähe kilmägän kebi):
        -Ul, irtük torop, eş bulmasmı ikän tip sığıp kitte. Belmäyım, qasan qaytır ikän? Kisä lä tön urtahında ğına öygä qaytıp kerze.

Baltahın ällä inde hatıp eskän, qayza tihäm, äytmäy, üze iserek. (Ozon ber hulış ilä.) Kisä lä ber zä aşamay yatqan inem, bına inde bögön dä aşağanım yuq. Bögön irtük torop, tege uramğa barıp, yunısqı alıp qaytıp, öyzö yılıtıp alğan buldım.

Bäzri (üze bähetleräk ber keşe kebi):

—Bigeräk nasar inde, haldat keüyek tik yöröy, oyathız! Yämilä:

—Şulay inde. Äle hineñ bişmäteñde horap tororğa kilgän inem, qalanıñ bit äle tege osonda bezgä apa teyışle Gölnisa bar, ular yaqşı ğına toralar. Şunda barıp qaytayım tigän inem. Ällä äz-mäz nämä horap qaytır inem.

Bäzri:

—Mineñ üzemdeñ dä barahı yırem bar ine lä, ulay bulğas, alıp torhañ tororhoñ şul inde. Äle yañı ğına tege säy esep sığıp kitte. Bögön irtük torop, eş ezläp sıqqan ine. Bına inde ber yaqşı märyä osrağan! Äyberzären kütäreşep alıp barğan ösön dä un ike tin aqsa birgän. Rus bulha la, bäğzeläre yaqşı bulalar. Äle, hozayğa şökör, bıl arala ber zä aptırağanıbız yuq.

Yämilä:

—Eyı! hez, Bäzri apay' bik yaqşı torahığız. Ana mineñ irem keüyek bulha, ni eşlär inegez? Tapqan ber aqsanı şunda bötöröp qayta.

Bäzri:

—Älhämdelilla, şaytan yarlı, bez bay äle, — tine lä, bişmäten qulına totop, äldä bıl bişmät buldı tigän töslö, yämilänän üzen bähetleräk kebi kürep, kilterep birze lä: “Yä äle keyıp qara, hiñä ozon tügelme ikän?” — tine.

Yämilä:

—Ozon bulmas, bulamı huñ?!—tip keyıp qarap.— Taman ğına ikän, üzemä ülsäp kistergän tip belerheñ.

Bäzri:

—Bıl bişmät bik nıq buldı inde, östömdän halmay keyäm, ber zä tuzıuzı belmäy.

Yämilä:

—Äle lä ör-yañı äle, ğümeremdä şunday ber bişmät kürä almanım, — tip sığıp kitä başlay.

Bäzri:

—Yämilä! Tizeräk qayt, yäme, üzemdeñ hıuğa barahım da bar...

Yämilä:

—Bik tiz qaytam, unda ber zä tora torğan eşem yuq, baram da qaytam.

Bäzri:

—Bisara, bik auır tora inde. Ire lä bik nasar şul, matur ğına qatındı şulay as qaldırıp yörörgä nisek oyalmay, tiphä timer özä torğan yıget, yañğız qatının tuyzıra almay, — tip üz-üzenä hüzlänep samauırzı yıyıştırıp quya la, boz qatıp yabılmay torğan işekteñ busağahın bısaq menän qırıp yabırğa kereşä. Yoqa ğına taqtanan yahağan yıp-eñel işek, qatı itep yapqan hayın, kire asıla la kitä.

Yämilä bişmätte keygänenä şatlanıp, artınan kilerzär zä, bişmätte kire alırzar töslö bulıp, üzenä qalha bik qalın keyıngän, ber zä halqınğa bireşerlek tügel töslö, şäp-şäp atlap, tauğa qarap menep kitte.

Şärif säy esep yılınıp alğas, ber zä qayğıhız, ällä nisek bik tiz eş tabılır kebi bulıp tiz-tiz bara ine. Küp tä yörömäne. Bähetenä qarşı eş taptı. Bına utın yarırğa kereşte. Ber bähet asılha, asıla torğan tigän ine, filvaqiğ şöylä tuğrı kilde. Esenän ällä nizär uylağan kebi, allağa şökör itep, ısın ihlas menän yara ine. Hosusan, huca kilgän vaqıtta bik uñğan vä bik eşlekle ikände belderer ösön, yaltırap yöröy, äüäldä yarılğan utındarzı hucağa kürhätep, bına bını bik ere itep yarğandar, ahırı ber zä eş räte belmägän keşe yarğandır, fälän, tip höylänä ine. Utın hucahınıñ ber märtäbä kilep qarauı unıñ küñelen üsterä, ğäyrät birä, vaq qına itep yarıuğa säbäp bula ine. Utın yara torğan tümärzeñ östönä ultırıp, bik yaylap, istiqbale tämin itelgän keşelärsä bik küñelle hürättä tämäkehen tarta, üzensä bik läzzät ilä şäylä uylay ine: “Bıl kafır qırq tin birmäsme ikän? Birer, birer, ille tin birep quymahın, bıl utın sacindän küp artıq bit, yuq inde, qırq tin genä birhen, şul da yıter. Küptän birle it aşalğanı yuq, berär yıgerme tinlek it alıp qaytham, yıgerme tin qala. Yıgerme tindeñ biş tin kömöşönä tuqmasqa on alham, unan da un biş tin artıp qala, un biş tingä biş qazaq ikmäk alıp qaytham...

— Bına baylıq!

Ikense rät tämäke tartqan saqta bıl plandı bozop, “yuq, itte yıgerme tingä ük alırğa yaramay, un biş tinlek alham yıter, unan qalğan biş tingä säy alırğa käräk”, ti ine. Ber azzan huñ küñelenä ösönsö feker töştö. Bıl feker it almay ğına, toyaq, esäk-fälän alıp qaytıu ine.

Bına inde, ul itte alıp qaytıp beşergäs, nisek itep ultırıp aşarğa? Üzen mal tabıusı häm ata, ularğa baş, väliniğmät keşe töslö ere kürhätep, aşauzarzı hıyalınan kiserep läzzätlänä, şul uy arqahında 20—25 däräcä halqında tetterep utın yara ine.

Qoyaş batmanı, bar utındı tamam yarıp bötöröp, ğäyrätle ber hürättä hezmät haqın horanı. Huca qan eskes haran tügel ikän! Şärif uylağansa qırq tin kömöş hezmät haqı ösön birep, yaqşı yarğan äsän biş tin dähi birep quyzı. Şärif beyäläyze qultığı astına quyıp, yansığın alıp, aqsahın hanap haldı la, bik küp mallı keşe kebi, ere genä atlap it bazarına kitte.

Bıl qırq biş tin aqsa Şärifteñ ihtıyacına kamil yıtkän, bınan küp bulha, urını yuq, totar urın bulmağas, niñä käräk, bınan küp bulha, ällä niñä mazahız bulır töslö kürenä ine.

Ul Şärif ikmäk-säyzän artıp qalğan biş-un tin aqsahına här vaqıtta urın taba almay, nisek bulha la, totop bötöröp qayta torğan ine. Mäsälän, ber kön artıp qalğan biş tin aqsahına nämä alırğa belmäy, küzenä kürengän iske timer kisäktäre alıp qaytqan ine. Bına bıl vaqıtta la unıñ qorğan planın tege artıq biş tin bozzo. Ul biş tingä nämä alırğa käräk? — tip yul buyınsa uylap barzı. Aqsa bulha urın tabıla inde. Şärif biş tingä lä urın taptı. Sönki ber bayram bulğas, bulhın inde tine lä, biş tinlek şäkär alıp qaytırğa qarar birze.

It bazarına kergäs, bik irken, bik häüyefhez höyläşä, bik nıq sauza itä başlanı. Aqsa bulğas, niñä irken höyläşmäskä? Qarap torop, bik himez yırzärenän un biş tinlek esäk qatış it alıp kitte. Qaytıp barğanda, yul östöndäge kibettän biş qazaq ikmäk, säy, şäkär alğandan huñ, dähi yıte tin aqsahı artıp qaldı. Biş tinenä on alha, ike tin aqsa dähi artıp qala, bına bötmäs aqsa!.. Inde Şärifteñ öygä qaytıp barğanın kürhägez... Güyä, bötä donyağa huca bulğan, unıñ öyzä lä kis aşarğa qaldırğan äzräk ikmäge bar bit äle.

Bına Şärif şulay şatlıq esendä öygä qaytıp kerze. Ällä ber nämä alıp qayta, ällä yuq, tip kötöp torğan Bäzri ireneñ bınday nämälär alıp qaytqanın kürgäs, fäüqelğadä şatlanıp, äyberzärze berär-berär alıp, äyländerep-äyländerep qarap, urınlı-urınına rätläp quyzı. Şärif bik zur eş bötöröp qaytqan keşelärsä qılanıp, aqrın ğına sisenep ultırzı la:

— Samauır quy äle, irkenläp säy esäyık, — tine.

Bäzri inde, älbittä, här ber eşte baş östö, yırenä yıtkeräsäk. Şul minut görlätep qazan astına yağıp yıbärze. Samauırğa hıu halıp, qaynatırğa quyzı. Ul Gölyıhan ilä Hozaybirze ayırıusa şatlıq ilä arlı-birle uynap yöröyzär ine.

Bına bılar şulay şatlıq ilä torğan saqta Yämilä bişmätte totop kilep kerze. Läkin Yämilä bik qayğılı-küñelhez genä ber hürättä ine. Hosusan bılarzıñ öyöndä hike östöndä tulıp yatqan it, ikmäktärze kurgäs, häsräte arttı. “Mineñ dä irem oşo Şärif kebi bulha, nisek rähät bulır ine”, — tip fekerenän kiserze.

Yämilä şul halqın köndä ös saqrım qäzäre yırgä yäyäü barıp qaytqan, yulda ike bit almahın öşötkän, ber nämä lä alıp qayta almağan ine. Unıñ östönä ire Şäyıh irtänän sığıp kitkändän äle haman da qaytqanı yuq ine.

Bında küp kerep yöröy, tip äyterzär töslö bulğanğa kürä, bik tartınıp, qıyır-qıymas qına bişmätte birze, meyıs yanında kümer halıp torğan Bäzrigä qarap torzo, bäğze vaqıtta hike östöndä yatqan esäktärgä qarap, sey köyönsä aşarzay bulıp, “bına bähetle keşelärzeñ eştäre nisek”, tip uylay ine.

Bäzri itte yıuıp qazanğa la haldı. Yämilägä qarap:

—Tege apalarıña barıp qayttıñmı? Niñä bik ozaq torzoñ? — tine.

Yämilä (äkren genä tauış ilä):

—Barzım barıuın da, ularzı öyzä tura kilterä almanım. Bik kötöp torzom, qaytmanılar.

Bäzri:

—Bik qıyın bulğan ikän. Äle ireñ qaytmanımı? Yämilä:

—Yuq, ul qaytamı huñ, ul kisä lä tön urtahında ğına iserep qaytıp kerze. Ber nämä lä alıp qaytmağan ine.

Bäzri samauır esenä sıbıq tığıp bolğay, esenän genä, “bına ireñ şulay bulha, ni eşlär ineñ?” tigän bulıp Yämilägä qarap, täsällä itkän keşe kebi: “Bögön ällä berär nämä alıp qaytır äle”. Şul vaqıt Şärif eşlekle irzär töslö tışqa sığıp kitä. Bäzri tiz genä ikmäkte qulına alıp, berär telemdäy kisep ala la: “Bına tege kürmähen, öyöñä alıp qaytıp aşa”, — tip yämilägä birä.

Yämilä lä: “hau bulığız äle”, — tip sığıp kitä. Qalay samauır qaltıray başlağas, Bäzri säy hala la, bik küñelle itep säy esergä ultıralar. Öygä bik häzin vä qayğılı hürättä qarañğı töşä başlanı. Yandırırğa lampanıñ käräsine bötkän. Şulay bulha la, ularzıñ qarañğı buldı tip ber zä istäre kitmäy. Ular öy yaqtı tügel tip qayğırmayzar. Ular här kön şulay qarañğı öyzä ultırıp, usaqtan ğına sıqqan ut yaqtıhı ilä qänäğät qılıp öyrängändär. Ularzıñ küñeldärenä qarañğıla ultırıu artıq ağır kürenmäy. Lampa bulmağanlıq ularğa yıteşmägänlek bulıp ta kürenmäy başlağan. Bögöngö aş beşereü şatlıqtarı bötä häsrättärze yıua, yandırırğa şäm bulmağanğa, bik qarañğı bulıp, qäber hürätendä torğan bıl öy bılarzıñ küzenä yännät keüyek bulıp kürenä, qazanda qaynağan ittär ällä nindäy histär birä. Unıñ görläp kütärelgän, bötä öygä taralğan bıuzarı ularzıñ morondarına kerep şatlandıra. Qazandan häm samauırzan sıqqan bıuzarğa işektän kergän halqınlıq bergä quşılıp, öyzö ber toman hälenä kilterä ine. Bäzri säy esep bötä. halıp qamır basıp, tuqmas kisergä kereşä. Gölyıhan bik käyıfle bulıp, äsäheneñ tuqmas kiskänen qarap tora. Hozaybirze usaq yanında ällä ni eşläp mäşäqätlänä, ber keskenä sıbıq ala la, ber başınan totop, ber başın utqa yandırıp, tiz-tiz äyländerep: “Qara äle, Gölyıhan, qara äle, Gölyıhan, uqa yahayım”, — tip qısqıra.

Şärif tür başınan huzılıp, usaqtağı utqa qarap, asıulanmay ğına: “Tik tor, Hozaybirze, tik tor! Ut töşöröp, östöñdä yandırıp quyırhıñ”, — ti. Gölyıhan diqqät ilä qarap tora torğas, äsähenän ber qamır horap alıp, keskenä kümäs töslö itterep yahap, kölgä kümep beşerergä kereşä. Unı kürep, Hozaybirze lä şulay itergä qızığıp, äsähenän qamır horay başlay. Äsähe ber zä asıulanmay ğına Hozaybirzegä lä qamır birä. Gölyıhan apahı la qamırzı şulay beşerep birä.

Şärif ata bulğanğa kürä, bılarzı qarap qına yata.

Bına ber vaqıtta aş beşte. Kötöp alğan şatlıqtıñ näticähe yañı kilep yıtte. Bäzri itte töşöröp aldı la, tuqmastı qazanğa halıp beşerep, iske tabaqqa töşöröp quyzı. Bısaq totop kötöp ultırğan Şärifteñ aldına bayağı säy eskän vaqıtta yäygän aşyaulıqtı kilterep yäyıp quyzı. Tabaqtı kilterep ultırtıp, tirä-yağına qaşıqtarzı tezep kuyzı Gölyıhan zur bulğanğa kürä, äsäläre berlä bergä tabaqtan aşay, Hozaybirzegä sümeskä halıp birzelär.

Bına nisek şapırzatıp aşayzar! Ber zä tauış-tınhız ğına tuqmastı aşap bötörzölär. Bäzri aştan huñ tabaq berlä esäk häm ittärze väliniğmätteñ aldına kilterep quyzı. Şärif bısaqtı qulına alıp it turay başlağas, hämmähe unıñ qulına qarap qaldılar. Unıñ här ber häräkätenä, qulınan kiselep töşkän itkä qarap qına toralar ine.

Ihtıyarhız küzzäre keseräyıp, quldarı huzılıp torğan Gölyıhan ilä Hozaybirzegä berär totam qäzär esäk birze. Ularzıñ yaltırağan küzzäre qänäğätlände. Bigeräk, tä Hozaybirze ni eşlärgä belmäy, esägeneñ ber başınan totop, ikense başınan qaptı. Şulay itep bılar itte aşap bötörzölär. Kötöp torğan rähät böttö lä kitte tigän kebi, aşap bötkäs, bik qızıqhız bulıp qaldı. Şulay bulha la, tamaq tuyzı, inde häl yuq tigän kebi, irendären yalap quyzılar.

— Inde yoqlarğa vaqıt, bögön qäzer tön tügel bit, —tip Şärif tışqa sığıp kitte.

Bılarzıñ dürtehenä ber keskenä qolaq mendäre berlä iske qızıl yurğandan başqa ber nämäläre lä bulmağanğa kürä yatıu mäsälähe sittän qarap torousığa auır kebi kürenä ine.

Ular yarlı bulıp, qaq hikelä yatıp öyrängängä kürä, ular ösön bıl yatıu ber zä ağır tügel. Äüäldän kilgän ğäzättäre buyınsa, bıl mendärzä Şärif ilä Bäzri üzzäre baş halıp, yurğandı yabındılar.

Gölyıhan ilä Hozaybirzegä meyıs başında yatırğa urın äzerlände. Bäzri ularzıñ astına iske sepräk-fäländär, baş astarına üzeneñ bişmäten, östärenä Şärifteñ säkmänen yabındırzı.

Yarlılar telähä nisek tuğrı kilde, şulay yathalar za, bik tiz yoqoğa kittelär. Tön urtahı uzğas, öy bik halqınlanğas qına, Hozaybirze ıñğıraşıp uyandı. Unı Bäzri işetep, ber zä irenmäy genä, barıp östönä yabıp quyzı. Bıl vaqıtta Hozaybirze baqa töslö yöztübän yata ine.

Ularzıñ bıl köndäre şulay şatlıq ilä uzzı. Irtän ösön dä ber zä qayğırırlıq tügel, ikmäktäre lä, säyzäre lä bar. Bıl yarlılarzıñ bıl köndäre bik rähätlek ilä uzğan köndäreler. Yarlılarğa tuyğansı aşau, tuyğansı säy eseü bik hiräk tuğrı kilgängä kürä, ular ösön bıl köndär fäüqelğadä säğäzätle uzğan köndärzän hisap qılınırğa mömkinder. Fäqät bögön Yämilä genä iñ zur häsrättärzeñ urtahında. Bäzri birgän ber kisäk arış ikmäge ilä as tamaqtı tuyzırğan bulıp, ozon, qarañğı, qurqınıslı qış tönön yañğız ber üze yatıp, yoqlamayınsa qurqa-qurqa uzzırzı. Qarañğıla ällä nämälär uylap qurqa, häsrätenän ilay, halqınlıqtan qaltırana ine. Ul şulay törlö hıyal daryahında ultırğanda, tañ aldınan, Şäyıhteñ yırlağan tauışın işette. Unıñ qaytıuı Yämilä ösön häsrät bulmaha, şatlıq tügelder. Şäyıh öygä kerze lä, hügenä-hügenä arlı-birle talpınıp ber ulay, ber bılay helkenep hikegä yığılıp kitte.

Yämiläne ällä ni ösön hügä, uğa aşarğa tabırğa quşa, min hine ni ösön aldım, ti. Arahında yırlap yıbärä, bara torğas, qızıp kitep:

— hin mineñ başıma bälä genä buldıñ!—ti.

Yämilä Şäyıhkä asıulanır vaqıtta, his ğäyıphez Yämilägä Şäyıh asıulana. Käsep taba almağanlıq, tapha la, aqsahın bötörgänlek üsen Yämilänän almaqsı bula. Yämilä qarşı ber hüz äythä, şunı hıltau qılıp tuqmarğa, öyzän qıuıp sığarırğa ğına tora.

Şulay hügenä torğas, Şäyıh yatqan urınında yoqlap kitte. Yämiläneñ küzenä haman yoqo kilmäy, haman his tuqtauhız uylana, bötmäs küz yäşenä ber qäträhenän huñ qäträhen ağızıp qına tora ine.

Ber azzan huñ Şäyıh dähi uyandı. Dähi hügenä başlanı. Esergä hıu horap qısqırzı. Qäber kebi öyzäre qap-qarañğı, qosok yıse ilä hasığan, äzäm näfrätlänerlek ine.

Bına yarlılarzıñ häyät läzzäte nisek!..

Şärif bala-sağaları berlä it aşap, tämle yoqoğa yatqandar ine bit äle? Bäzri tañ atqan vaqıtta torop, tışqa yügerep sığıp, qar yaumağanmı ikän tip qarap kerze. Sönki qar yauğanmı, yaumağanmı tip qarap kereü bılarzıñ ğäzäteler. Qar yauğan bulha, namaz vaqıtınan uq torop, tizeräk aşap-esep, qar körärgä kitergä käräk bulalır.

Bäzri öygä kerep, bögön dä qar yaumağan ikän, tine le artıq häsrätlänmäy genä kire yattı. Häsrätlänergä urın da yuq: kisä bik nıq aşap tuyıp yatqan, bögön aşarğa yıterlek ikmäk, esergä yıterlek säy bar. här kön bılay bulıp torğan vaqıtta yarlılar ber zä qayğırmay ular.

Bäzri azıraq yatıp torzo la, qazandan sümes berlä hıu alıp biten yıuzı. Samauır quyzı. Şärif yoqohonan uyanıp, “bögön küñel tınıs” tigän keüyek, isnäy-isnäy, ber zä qayğıhı yuq töslö, sabatahın alıp, bik şäp itep keyınde. Tışqa sığıp kerze lä, ay-hay, kön halqın ikän, ber zä harap, nisek huñ bıl arala ber zä qar yaumay başlanı, tip tırnana-tırnana meyıs başına menep, ayağın halındırıp ultırıp tämäke tarta başlanı.

Qalay samauır tağı qaltırana başlanı. Ikäüläp säy esep aldılar. Gölyıhan menän Hozaybirze, kisä kis bik tuyıp yatqanğa kürä, bögön irtän bik huñğa qalıp torzolar. Ataları säy esep bötör saqta ğına torop, kisä üzzäreneñ köldä beşerep alğan kümästären aşanılar.

Şärif, yarlılarzıñ kön dä bara torğan urınına kitmäkse bulıp, keyınä başlanı. Kön bik halqın bulğanğa kürä, estän Bäzrizeñ bişmäten dä keyıp aldı. Bına ul, allağa täüäkkäl tigän töslö, baltahın qultığına qıstırıp, tiz-tiz atlap, yarlılar arahına kerep kitte.

Ber yırgä yıyıla torğan yarlılar, ber-berehen tanığanğa kürä, bıl iptäştäre kisä ni eşlägän, eş tapqanmı, yuqmı, küpme aqsa tapqan, ni eşläp tapqan keüyek horauzar menän, köndäge ğäzät buyınsa, höyläşä başlanılar.

Başqa yarlılarzıñ kübehe, kisäge köndä ber tin dä aqsa taba almağanğa kürä, Şärifteñ ber zä yuq yırzän altmış tingä yaqın aqsa tabıuına ğäcäpländelär. Bını hariqılğadä ber eş keüyek itep, ber-berehenä qarap: “Bına nisek?” — tinelär.

Şärif tä üzeneñ bähetleräk ber keşe ikänen belderähe kilep: “Min bıl arala ber zä aptırağanım yuq äle, ber zä uylamağan yırzän käsep tabıla la tora, nisä äythäñ dä , şähär yıre şähär yıre şul, auılda ber bäräkät bulha, qalala qırq bäräkät tigändär”, — tine.

Bıl yarlılar üzzäreneñ käsep häm mäğäştäre turahında bik küp hüzzärgä suma torğandar ine. Bögön bik halqın bulğanğa kürä, ulay rähätlänep höylärgä irek birmäy ine. Sönki tiz-tiz qolaqtı ıuırğa käräk. Qolaqtı ıuıp bötöröügä bit almahı satnap kitkän töslö bula — unı ışqırğa käräk. Äle lä bındağı keşelärzeñ bittäre öşöp bötkän, kipkän yapraq yäbeştergän keüyek bulıp tora. Şulay bulha la, ara-sıra bıl arala qar yaumağanlıqtan zarlanıştılar. Bäğzehe as torğanlıqtı, bäğzehe qatını ker, izän yıuıp alğan nämälärze aşap qına tamağın tuyzırğanlıqtı höyläyzär ine.

Şulay halqında, garmunhız beyıp torğan bıl yarlılar arahına, ber keşe, utın yarzırırğa eş bar, tip kilgän ine. Yarlılar, märäzä auızına tığılğan balıqtar keüyek, barsahı bınıñ aldına kilep, hırıp aldılar. Tege keşe ber sacin utındı yarzırırğa yıgerme tin genä birä. Bılarzıñ här berehe, min baram da, min baram, tip torğanğa kürä, ber zä artıq birmäy ine. Yarlılar ittifaqqa kilä almay, üz-ara huğışa yazzılar. Unan da, bınan da: “Arzan, barmağız! Bazarzı töşörmägez!” — tip qısqırışa başlanılar.

här yırzä usalıraq keşe bulıp, başqalarğa zıyan kilterä bit. Bılar arahında la usalıraq berehe: “Min baram, äyzä, hezzeñ eşegez yuq! Yarham, üzem yaram!” — tip arzan bahağa bulha la, kitte lä barzı. Bında qalğandarı ber auızzan unı hügep qaldılar.

Ber az kötöp torğandan huñ, eş tabılmas keüyek kürengäs, bäğzehe uram buylap, eş ezläp yörörgä kittelär, bäğzehe aptırap, kire qayta başlanılar. Bezzeñ Şärif: “huñğaraq qalham, kisäge keüyek berär eş sığır äle”, — tin şunda qaldı.

Yämilä bıl töndö as köyönsä, yoqlamay tik torop uzzırzı. Ir zatı bulğan Şäyıh menän ikehe ike yırzä yatıp yoqlanılar tigän inem.

Yämiläneñ qulınan ber eş tä kilmägängä kürä, ni eşlärgä belmäy, haman şul tamaq tuyzırıu tirähen genä uylap, qoyaş sığarzı. Yämilä ösön qoyaş sığıuzıñ, qoyaş bayıuzıñ häm ğümer üteüyeneñ ber zä ähämiäte yuq, fäqät unıñ küñelen borsoğan, başın vatqan nämä — tormoş häm ikmäk mäsäläheler.

Şäyıh, qoyaş sıqqan vaqıtta torop keyınep, höyläşmäy genä täzrä yanında ber az vaqıt ällä nämälär uylap ultırzı la, ber hüz äytmäy sığıp ta kitte.

Tıştan qarağanda, Şäyıh ber nämä lä uylamağan keüyek kürenhä lä, estän ul bına nisek uylanı: “Inde bıl qatındı taşlap kitergä käräk! Üz könön üze telähä nisek kürhen, mineñ unda ni eşem bar!” Vaqiğan , Şäyıh üzeneñ yañğız vaqıtında telähä nisek yörögänen hağına başlağan ine. “Niñä bıl qatındı aldım? Nisek itep bınan qotolorğa? Bınan qotolham, bik yaqşı bulır ine” tigän fekerzärze uyınan kiserä ine. Bına Şäyıh, täzrä töböndä ultırğanda, şul fekerzärze uylap, esenän: “Inde min kittem, kire qaytmam”, — tip sığıp kitte.

Şäyıhteñ yäş kenä qatındı ber zä qızğanmay taşlap kiteüyenä ber zä isegez kitmähen. Yämilä keüyek un altı yäşendä keyäügä barıp, berär yıl torğas ta, ire taşlap kitkän, un yıte yäşendä tärbiä iteüse bulmay, uramda qalğan qatındar ber ul ğına tügelder. Bezzeñ tatarzar, arahında ularzıñ ğädäde bik küp bulalır.

Şäyıhteñ Yämiläne taşlap kiteüye, Yämiläneñ as köyönsä, halqın öyzä yañğız torop qalıuı bezgä genä qızğanıs töslölär. Ul Şäyıhkä qayza bulha la ber, qayza barha la, ikense ber Yämiläne şulay eläkterep alır. Bara torğas, unı la taşlap kiter. Ber zä isegez kitmähen!..

Şärif tege urında ber az vaqıt KÖTÖP torha la, ber zä eş tura kilmäne, his bulmaha, kisäge märyä osramanı. Köttö-köttö lä, bik qaltıray başlağas häm sızar häl qalmağas, öygä qaytırğa uylanı. Ütkän kön, şulay bik yaqşı asılıp, küp nämälär alıp qaytqas, bögön qoro qul menän qaytıuı bik auır töslö kürende. Auır bulha la, ni häl itergä käräk? här vaqıt, kisäge keüyek, bähet asılğan kön tura kilep tormay şul! Donya bulğas, här törlö häldär bula. Ällä ni eşläp bulmay inde, häl yuq, tip irekhez genä, üzen-üze yıuatıp qaytıp kitte. Bigeräk buş qul menän qaytırğa auırhınıp, yañı yort bina qılıp torğan ber yırzän yunışqılar yıyıp, kütärep alıp qaytıp kerze. Öyzä, buldıqlı irem eşläp, tağı ällä nämälär alıp qaytır äle, tip kötöp ultırğan Bäzri, Şärifteñ qoro yunışqı menän genä qaytıp kergänen kürgäs, ber az küñelhezlände. Şulay bulha la, quyınınan berär nämä sığır äle, tip kötöp torop, unan da nämä sıqmağas, bögön ber zä käsep bulmağandı qätği hürättä belde.

Gölyıhan menän Hozaybirze lä, atalarınıñ ber nämä lä alıp qaytmağanın kürgäs, boyoğop qaldılar. Başqa eş eşlär häl yuq, kötöp torğan käsebenän rät sıqmağas, ber ni zä eşläp bulmay.

Eş häm başqa küñel yıuatırlık nämä lä bulmaha, aşahı kilep torou yarlılarzıñ ğäzäte bulğanğa kürä, Şärif saq-saq ber säğät qäzäre sızap torha la, sabırzıñ aqtıq däräcähenä kilgäs, Bäzrigä samauır qaynatırğa quştı.

Samauır qaynar za sığır. Ul bik äzer torğan nämä, qaynap ta sıqtı, säy yanına la yıyıldılar. Küz totop torğan aqtıq kisäk ikmäk tä kilep sıqtı. Ikmäk hakime Bäzri bik ğäzälät menän kisep, här kemdeñ, däräcähenä qarap, ölöş tä birze. Bildäle, Şärif här vaqıttağı keüyek, başqalarğa qarağanda, ber ÖLÖŞ artıq ala ine.

Säy eskändä ikmäk yıter-etmäs kenä bulıp qaldı. Küñelhez genä hürättä säy esep tamam itkäs, Şärif dähi eş ezläp sığıp kitte. Eş ezläp sığıuı auır tügel, eş tabıuı auır. Şunıñ ösön ni saqlı yöröhä lä, haqal, mıyıq tuñdırıp qaytıuzan başqa ber fayza itä almanı.

Kis tä buldı. Kisä bıl vaqıtta nindäy rähät ine. Qazan tulı esäktär beşä, samauır qaynay ine. Bıl rähätlektär här bereheneñ küñelenän kiste. Bögön as yatırğa tura kilä, ahırı. Ber zä başqa rät yuq. Öyzä zärrä qäzäre bulhın yäm dä yuq. Täzrägä boz qatqan, işektän görläp halqın kerä lä tora. Kisä, qazan astına yağıp torğanğa kürä, öyzöñ yılıhı bar ine. Bögön berehe lä yuq.

Şärif ber zä öndäşmäy genä, nämä aşarbız ikän, tip torğan saqta, Bäzri aşarğa rätläy başlanı. Kisä tuqmastan qalğan ber az ğına on bar ikän, unı ıumas itep ıuzı. Bını kürgäs, başqalarzıñ yözöndä häyät häm şatlıq äsäre zahir bulıp, urındarınan quzğala başlanılar. Bıl aş bik tämhez genä bulha la, tirläp-beşep aldılar.

Şärif menän Bäzrizeñ ike küze küktä ine. Az ğına bolot kürenhä, Љaysa päyğämbär qäüyemenä töşkän maidä keüyek kürep şatlanalar. Bolot taralıp kithä, häsrätlänälär ine. Sönki bolottar quyırıp yaua başlaha, irtägä eş bulıuında, zärrä qäzäre bulhın, his tä şöbhä yuqtır.

Bögön Şäyıh sığıp kitkäs, Yämilä lä kiskä qäzäre ber nämä lä aşamay, köndö uraza totop uzzırzı. Bälki kiskä irem berär nämä alıp qaytır äle, tip dürt küz menän kötöp torha la, äyber alıp qaytıu tügel, Şäyıh üze lä qaytmanı. Aptırağas, Bäzri yanına kerep ultırğan buldı. Unda la bögön ber zä rät yuq ikände añlanı. Ular üzzäre lä şul az ğına ondan ıumas ıuıp eskändär. Ular üzzäre Yämilänän artıq qayğılı hürättä ber-berehenä qaraşıp, hap-harı bulıp ultıralar. Yämilä ni häl ithen inde? Kemgä barıp, üzeneñ as ikänen belderhen dä, kemdän zärrä qäzäre yarzam horahın?

Unda la yay taba almağas, ÖYÖNÄ qaytıp ultırzı. Bıl öy ni qäzäre küñelhez! Ah, bında Yämilä keüyek bik bähethez keşelär genä tormaha, başqa ihtıyarlı keşe ber däqiqä tora almaslıqtır. Yämiläneñ lähet keüyek ÖYÖNÄ yağıp yılıtırlıq utını la yuq. Ul yunışqı yıyıp qına alıp kilä torğan ine. Bıl köndärzä satlama hıuıq bulğas, yunışqı alıp qaytıp ta bulmay. Şunıñ ösön bögön halqında tororğa mäcbür buldı. Kis bulıp, qarañğı töşkändän birle Şäyıhte kötöp ultıra. Üze, unıñ qatını bulğanğa kürä, här nämäne unan ğına ömöt itä. Ällä qaytır, bälki, nämälär alıp kiler, tip ömöt menän däqiqälärze beräm-beräm uzzıra.

Tän urtahına saqlı köthä lä, Şäyıh qaytmanı. Yatıp yoqlar ine, berzän, as, berzän, yapa-yañğız bulğanğa kürä, ike küzen kösläp yomop qaraha la, yoqonoñ äsäre lä kilmäy. Küzen kösläp yomğas ta, unıñ küz aldında haman ällä nämälär zahir bulalar. Uttar kürengän töslö bula, ikmäk hürättäre täşäkkel itä. Tıştağı yıl tauışı aslıqtan ilağan balalarzı iskä töşörzö. Yıl ällä nämägä zarlanğan töslö bula, donyanıñ fani ikänen kürhätä. Küñelgä qurqınıslı nämälärzeñ läühä häm hüräten töşörä ine. Şulay qurqa-qurqa qaltırap, meyıs başında ultıra torğas, yatıp yoqlap kitte.Töşöndä lä haman şul önöndäge nämälärze kürze. Tañ da attı. Ul dähi uyandı. Kisä sığıp kitkän Şäyıh şul köyönsä ğäyıp buldı.

Bıl töndä Şärif menän Bäzri, qar yaumanımı ikän, tip ällä nisä rät sığıp qarağan buldılar. Yuq bit... yuq...

Irtän torğas ta Bäzri samauır quyğan bulıp, aqtıq semtem säyze halıp, qoro säy estelär. Şärif dähi eş ezläp sığıp kitkän buldı. Barzı la yarlılar arahına kerep, bıl da ber yarlını arttırzı. Uğa bögön dä eş tabılmanı. Öyzän-öygä yörörgä kereşte. Şulay ezlänep yöröy torğas, eş tabıuzan ömöttö özzö lä ikense fekergä töştö. Bıl feker äzäm balahına iñ aqtıq däräcälä genä töşä torğan iñ tübän ber eşter.

Ul fekere lä: eş yuq tigän yırzän, telänep bulha la, vaq-töyäk ikmäk kisäktäre horap alıu häm şunıñ menän äyzä yatqan astarzı tuyzırıu ine. Şulay bulha la, häyırse bulıuzı küñele yaratmanı, vıcdanı ul eşkä yıbärmäne.

Donya hineñ vıcdanıñ menän ni qılhın? Ul hine qızğanamı ni? Şärif ber öygä kerep: “Eş yuqmı?” — tip horağas, “Eş yuq!” tip yauap alğas, ul kitmäy tuqtap torzo... Yort hucahı: “Yuq tip äyttem bit...” — tigäs, Şärif oyalıp qına:

— Ulay bulha, — tine... — — Nämä, ulay bulha?.. — — Balalarım küp ine, as yatalar... — Tege keşe Şärifte qızğanıp, ike tin kömöş sazaqa birze. Şärif, bına bıl da ber käsep ikän, tağı ber az bulmasmı, tip ikense öyzärgä lä kerep, ber yähättän eş horap, ikense yaqtan sazaqa horanıp, ber az nämälär yıyzı.

Bına bezzeñ Şärif, şul köndän başlap, häyırselär yäyrähenä , yarlılıqtıñ da iñ tübän däräcähenä kerze. Ber oyat qasqas qasa inde. Bara torğas, ber zä oyalmay ğına telänä başlanı. Unı tanığan keşe yuq. Başqa ni eşlähen? Asqa ülhenme? Häyırse qayzan sığa? Keşe nisek bınday nasarlıqtı oyalmayınsa qabul itä? Üzenä häyırse isemen ala? — tip ğäcäplänergä yaramay.

Yarlılıq, käsephezlek, şulay itterep, häyırselärze bik yaqşılap, üze kilterep sığara. Şärif alıp qaytqan nämälärzeñ horanıp alıp qaytqan nämälär ikänen Bäzri horamay belde.

Ular, yarlı bulğanğa kürä, tübän fekerle bulırğa ällä qasandan öyränep kilgängä, bını ber zä auırhınmay ğına qabul itkän töslö buldılar Bına zarurat buyınsa , berense tapqır bularaq, balalarına häm qatınına sazaqanan alğan kisäktärze aşattı.

Yämilä as tora torğas tamam arıqlanğan, asılda, matur ğına bulha la, maturlığı kitä başlağan, küz töptäre kügärgän ine.

Bigeräk tä kisänän birle tükkän küz yäştäre, auızınan sıqqan ahtarı unıñ tösön bozzo. Irendären kipterze. Turahı, tamam başqa ber Yämilä buldı.

Bögön aptıranı, alyını. Älege apalarına barmaq buldı.

Uylap-uylap Bäzrizeñ bişmäten horap qaramaqsı buldı.

Ihtimal, unda barğas, ber märtäbä tamağı tuyır za bötä häsrättäre bötör keüyek kürenä ine. Dähi tiz genä başqasa uyğa töşöp, tuqta äle, berär yırzä hezmät tabıp bulmasmı ikän, tip uylanı. Läkin kemgä barıp hezmät ithen? Ihtimal, izän, ker yıuıu keüyek berär eş tabılır ine, ul huñ unı nisek barıp horahın?

Rustarğa barır ine, ber hüz zä russa belmäy. Belhä lä, unday hezmätkä quşırlıq baylığı bulğan rustarzıñ mahsus hezmät itä torğan qatındarı bulalır. Bıl şähärzeñ russa äz-mäz belä torğan qatındarı häm qızzarınıñ yartıhı tip äyterlek rusta, yivreyzä kuharka bulıp hezmät itälär. Fäqät ular elektän şähärzä torop, şunıñ ısulın belgändärzer.

Yämilä şul tar ğına fekeren törlösä salıştırıp qarap, apayzarına barıp qaytıuzan artıq eş tapmanı. Nisek bulha la, Bäzrizeñ bişmäten horap tororğa käräk tä barıp qaytırğa käräk tip qarar birze lä, estän üzeneñ, bıltır tektergän kamzulın keyıp aldı. Qız sağında auılda bäylägän oyoğon sabata menän keyıp, Bäzrizärge kerze. Bäzri:

— Ireñ qayttımı? — tip horau menän, unıñ küñele tulıp, taşıp tügelergä torğan häsrättären belderä torğan hürättä, irendären tibrätep, börtök-börtök küz yäşen tügep, hulqıldap ilap yıbärze.

Bıl ihtıyarhız sıqqan aslıq häm häsrätkä dälälät qıla torğan küz yäştäre, ısın küñeldän quzğalıp, ükhep-ükhep torğan tauıştar, kemdeñ dä bulha küñelenä, yörägenä äsär iterlek bulğanğa kürä, Bäzri zä, bergä quşılıp, küz yäştären tügä başlanı. Bäzri as bulıu, yarlı kön iteü yähätenän Yämilägä iptäş ine. Şunıñ ösön ber-berehen qızğanalar, qayğıların büleşälär, ber-berehenä-qarap hüz quşırğa telähälär zä, irendärendä häl bulmağanğa kürä, hüzzären äytä almayzar ine.

Yämiläneñ esendä tulğan, quzğalğan häsräten yañğız, oşo ağıp torğan küz yäşe genä basqan töslö bula ine.

Ber zä qızğanıusı keşehe bulmaha la, Yämilä lä äzäm balahı bit, unıñ küzenän aqqan bıl yäştär unan ihtıyarhız sığa. Bıl vaqıtta unıñ auızında la ihtıyar yuq. Nisek ithen inde? Yämilä kösläp yarlı bulmağan, kösläp tärbiäsehez qalmağan, kösläp as tormayzır. Bılarzıñ här bereheneñ säbäptäre bar.

Ul bögön aslıqtan şulay hälhezlängän, Bäzrizeñ hüzenä qarşı yauap ta birä almay. Bıl minutta Bäzri genä unıñ hälen belä. Şunıñ ösön ul Bäzrigä qarap, häsrätemde bına hin genä beläheñ, tigän keüyek ilayzır.

Yämilä bik läzzät menän, häsräte basılğansı ilağas, az ğına qayğıhı bötkän, ber keşegä hälen şikäyät itkän töslö bulğas, küz yäşen ağızıuzan tuqtanı. Љäziz küzzärem, tuqtağız inde tigän keüyek, ipläp kenä yıñ oso menän küzzären hörttö.

Küzen hörtä-hörtä torha la, küz almahınıñ östö haman da küz yäşe menän qaplanğan ine. Ber keşe kilep:“Ey, bisara Yämilä!” — tihä, yäşe ağıp kitergä genä tora. Küp ilağandan huñ äytelä torğan “uff!” tigän ös härefte täkrar itep, häl yıyğan keüyek bulğas, Bäzrigä qarap ber ni zä äytergä belmäy torğanda, Bäzri yıuaş qına şäfqätle ber tauış menän:

— Ireñ haman qaytmanımı ni? — tine. Yämilä dähi ihtıyarhız yäşen ağıza başlap: “Yuq şul”, — tigän ike hüzze huzıñqırap saq-saq äytep bötörzö. Bäzri: — — Tiphä timer özörlök, tap-taza yıget, yäş kenä qatının yañğız taşlap, ällä qayza tik yörögänse, eşläp bergä-bergä tamaq tuyzırıp torha, ni bula ikän inde, — tine. — Yämilä (küz yäşen tuqtata almayınsa, qaltırauıqlı tauış menän):

—Eyı, Bäzri apay! Ul unı uylay torğan keüyek kürenmäy. Kisä tön buyı qurqıp, yoqlay almay sıqtım.

Bäzri:

—Ulay yañğız yatqansı, bezgä kerep yatıu käräk ine. Bezzeñ meyıs başı bik irken; Gölyıhan menän bergä yatır inegez.

Yämilä:

—Unı üzem dä uylağan inem dä, ul qaytıp kergändä öyzä bulmaham, ällä ni uylar, ällä nizär sığarır, tip qurqtım.

Bäzri:

—Inde ni eşlämäkse bulahıñ?

Yämilä:

—Ni eşläyım huñ! Ber nämä lä belmäyım. Äle hezgä bişmätegezze birep tormashığızmı ikän, tip kergän inem. Älege apayzarıma barıp qarayımmı ikän, tip uylağan inem.

       Bäzri:

—Alhağız alırhığız şul inde. Üzem dä bögön berär eş ezläp qarayımmı ikän, tip uylağan inem. Yañğız irzärgä genä ışanıp yatıuı la bik qıyın. Äle ike kön buldı inde, ber zä eş taba almay, yöröy zä qayta. Bögön irtä ük torop sığıp kitte. Berär eş tabılha yarar ine lä, tapmas şul. Bıl arala ber zä qar yaumay başlanı. Balalar za as, kisä lä az ğına ıumas ıuıp aşatqaynım, aşağandarı yuq. Barıp qayt inde, öyzä bulhalar yarar ine lä, — tip bişmäten östönän halıp birze.

          Yämilä bişmätte keyä-keyä:

—BÖGÖN ÖYZÄ bulırzar äle. Ular irken genä toralar. Unıñ ire uramda at menän keşelär yörötöp, bik yaqşı aqsa taba.

           Bäzri:

—Ul tirälä berär eş tabılmasmı? horap qayt, yäme? Ikäü bulha la barıp eşlärbez, eşteñ oyatı yuq, nindäy eş bulha la yarar.

           Yämilä:

—Üzem dä bigeräk şunıñ ösön baram. Ällä ularza eş tabılır.

           Bäzri:

—Ulay bulğas, barğanıñ yaqşı inde. Tülke tizräk qayt, eş quşhalar, kire barıp eşlärheñ, tege — eş taba almay qaytha, min dä berär yunen qaramay bulmas, asqa üler häl yuq.

           Yämilä:
       —Yä, hau bulıp toroğoz inde, — tine lä sığıp kitte. Yämilä yul buyınsa ber nämägä lä qaramay, yılgä qarşı biten qaplap, yügerä-yügerä barzı. Bik ozaq barğas, sabatahınıñ bauı özölgäs, şunı bäylärgä kereşä. Ber yaqtan, bite tuñıp bara, ikense yaqtan, qulı bik öşögängä kürä,, kinderäne bäyläy almay, ber az mäşäqätlänep torğan saqta, artınan ber atlı keşe kilep, sana üräsähe menän bärzerep yığıp kitä, şunıñ östönä:

—Niñä yulda torahıñ? — tip hügä-hügä kitä.

Ike küzenän yäşe möldöräp ağa-ağa urınınan torop, dähi bik şäp bara başlay. Şimaldan bulğan bik qatı halqın yıl, bez keüyek, sänsep-sänsep ala. Fäqät yarlılıq barıhına la sabır itterä.

Şulay biten ışqıy-ışkıy bara torğas, apayzarınıñ, fatirzarena barıp yıtep, horauhız-nihez barıp kerze.

Apay teyışle tigän qatın, Yämiläne kürgäs, häyırse qatını tip zan itep:

—Bötmäs häyırselär kilälär zä kerälär, bında ularğa äzerläp quyğan nämä bar tip belerheñ, — tip ber hınıq kümäs kilterep birgän vaqıtta, Yämilä küreşergä qulın huzğan buldı.

Apahı qulın birmäyınsä, tegälep qarap torğandan huñ, irekle-irekhez küreşep, bik halqın yöz, küñelhez tauış menän:

— Min hezze ber zä tanıy almayım, ber kürgän keüyek, bulam, hez qayzağı qatın huñ? -— tigäs, Yämilä: — — Min üzegez menän ber auıldan, fälän keşeneñ qızı bit, min hine bik beläm, äsäy hezze här vaqıt höyläy torğan ine. — Apahı:

— Ä, ulay ikän, min inde onotop bötkänmen şul. Bezzä beräy yomoşoğoz bar ineme?

Yämilä:

— Min hezze kürer ösön genä kilgän inem. Berär eş: bulmasmı ikän tip tä kilgäynem.

Apahı:

— Bezzä nindäy eş bulhın? Bez bit keşe quşıp eşläterlek bay keşe tügel. Başqa yomoşoñ yuqmı?

Yämilä nämä äytergä belmäy, tuqtalıp qaldı la, küñele tulıp:

— Min hezgä aptırağandan kilgän inem. Mineñ hälem bıl köndä bik auır. Irem ällä qayza taşlap sığıp kitte... — tigäs, apahı: — — Ireñä yaqşı hezmät itmägänheñder. Yuğihä niñä taşlahın? Yaqşı hezmät itergä käräk ine. — Yämilä:

— Ul inde yaqşı hezmät qäzeren belä torğan keşe tügel, här kön esä lä qayta torğan ine. Bezzeñ arala ulay taşlap kiterlek eş yuq, barı eş yuqlıqtan, as tora torğan inek. Ul mine tuyzırırğa auırhınğandır.

Apahı:

— Üzeñdän bulğandır inde. Irzär yuqqa ğına taşlap sığıp kitmästär. Ir bulğas, esep tä qaytır. Bıl saqtağı yäş qatındar aşap tik yatırğa ğına yaratalar.

Yämilä:

— Yuq, üzemdän nisek bulhın. Apahı:

— Ana tege hikegä ultırıp tor äle, — tip ikense bülmägä sığıp kitä.

Yämilägä apa teyışle bulğan bıl qatın üzen bik yuğarı kürä torğan, irenä tamam baş bulğan, telähä nisek yöröy torğan ber qatın ine. Ul tege bülmägä ber zä yomoşhoz ğına sığıp kitte. Küñelenän: “Äzräk qötöp torhon äle, berär eserlek säy menän az-maz kümäs birep yıbärhäm yarar. Irzärenä hezmät itä almayzar za, irgä hıltap yöröyzär”, — tip uylanı.

Yämilä bülmälä yañğız ultırğanda aş bülmähendäge aşamlıq nämälären küzzän kiserze. Bında torğan aşamlıqtarzı kürep, auızınan hıuzar kilde. Donyala nisek rähät torğan keşelär bar, tip apayzarınıñ bik ğadi tormoşon şahtar tormoşo keüyek kürze. Bigeräk tä meyıs aldında taba menän torğan bäleş töbö Yämiläneñ diqqäten üzenä yälep qıldı. Qulı ihtıyarhız tabalağı bäleş kisäktärenä huzıla, alıp aşarğa teläy ine.

Şul vaqıt apahı kilep, qulındağı qağızğa törgän az ğına säyze Yämilägä kilterep birze lä:

— Mä äle, azıraq säy, bezzä eş-fälän yuq, — tine. Yämiläneñ ike küze haman tabala ğına torğanğa kürä,

apahı bäleşte kilterep unıñ aldına quyzı. Yämiläneñ telägäne buldı. Bäleş töbön zur-zur qabıp, bik tiz aşap bötörgäs, “ih, tağı azıraq bulha” tigän töslö auızın yalap quyzı.

Apahı ber iske sepräk alıp, iske kümäs hınıqtarın yıyıp halıp, qalğan it kisäktären quşıp bergä bäyläp, yämilägä birze lä:

— Mineñ bara torğan yırem bar, huş bulıp toroğoz, bezzeñ ulay keşegä birep tororloq baylığıbız yuq, — tip Yämiläne ozatıp qaldı.

Yämilä:

— Yä, hau bulığız, rähmät inde, — tip sığıp kitte.

Bıl nämälär bik az häm häyırselärgä genä birelä torğan nämälär bulha la, Yämilä hisaphız şatlandı. Yulda qaytıp barğan vaqıtta, quyınına ällä nindäy qimmätle nämälär qıstırğan keüyek, töşöp qalmağanmı ikän, tip totop-totop qaranı häm, mäğişäte tamam tämin itelgän keşelärsä, şatlana ine. Şatlıq menän şäp-şäp atlap, öyönä qaytıp kerze. Yämiläneñ qayğıhı quyınındağı nämälärzä bulğanğa kürä, biten ışqırğa onotop tuñdırğan ikän. Bını öygä kergäs kenä belde. Ayağı ärney başlağas, sisep qarau menän, ayaq barmaqtarınıñ da tuñğanın kürze. Ayaq barmağı tuñıu Yämilä ösön ber ni zä tügelder. Yarlı keşeneñ ayağı tiz bozolmay, bik tiz revmatizm dä bulmay, dauahız-nihez ber-ike köndä üzaldına üze bötä lä quyalır. Yämilä inde, bik rähätlek menän, alıp qaytqan äyberzären sisep qaray başlanı, bäğzehen qabıp qarap ber yaq sitkä quya, bäğzehen häzer aşarğa tip ber yırgä quya, şulay beräm-beräm qarap küzzän kisergäs,.ber kisäk kümäste qulına totop, Bäzrizeñ bişmäten birergä kerze. Alıp kergän ber hınıq kümäste Bäzrigä birep, rähmät äytterähe kilgän töslö torzo. Unda kürep qaytqan kämälärze beräm-beräm bik zur vaqiğalar kürgän töslö itterep höyläne.

Apam tanımay torzo, iltifat ta itmäne, tip äyteü qayza, yarlı bulğas, iltifat tigän hüzze belmäy, bınday iltifattı ömöt tä itmäne. Ber hınıq kümäste apahınıñ, iltifattarınan artıq kürä inde ul.

Ular, donyanıñ auırlıqtarı arahında qaynap ğümer itkängä kürä, ularğa keşeneñ iltifatı käräk tä tügelder. Ularğa iltifat iteü şul aşağandan qalğan kümäs hınıqtarın bireü menän tabılalır.

Yämilä, Bäzri menän azıraq höyläşep ultırğas, öyönä qaytıp, timer säynük menän säy qaynata başlanı. Ös-dürt köndän birle yılı nämä äsmägängä kürä, bıl säyze qaynatıu iñ rähät ber eş ine. Säyze qaynatıp, alıp qaytqan äyberzärze sisep, barsahına üze huca bulıp, säy esä başlanı. Bına bıl säy ni qäzäre läzzätle! Bıl kümäs qatıları nisek tämle! Säy eskändän huñ küñele kütärelep qaldı, säy esep bötkäs, ire Şäyıhte irkenläp uylay başlanı.

— Uğa qayza kitergä käräk huñ? Nisek bıl vaqıtqa qäzäre qaytmay? Ällä berär eş tabıp, şunı eşläp bötöröp qaytmaqsı bulamı ikän? Ber zä ızğışmay-nitmäy, ni ösön taşlap kitergä käräk? Yuq, taşlap kitmäs, taşlap qayza kithen? Oşo kiteüyenän qaytmaha, ni eşlärgä? Auılğa atayzar yanına qaytır inem. Qış könö, bınıñ keüyek halqında nisek itep qaytayım?—ti ine.

Şäyıhte taşlap kitmäs tip äytep bulmay, bında unıñ qızığıp tororloq nämähe barmı huñ? Barsa nämähen yıyıp hathañ, ös humğa tormas bit, tigän fekerzär menän Yämilä başın vatırğa kereşte, yäş vaqıtta başına bınıñ keüyek horauzar ber zä kilmägängä kürä, yauap birä almay ine.

Şunday uyzarzı uylap ber az ultırğas, dähi Bäzrizär yanına kerze. Ularzıñ da bögön ber zä aşağandarı YuQ-ine. Qoyaş ta bayını. Irtä sığıp kitkän Şärif äle-qaytqanı yuq. Ahırı, berär eş tura kilgänder zä, şunı eşläp bötöröp qaytmaqsı bula torğandır. Hozaybirze ilap, ikmäk horap, äsähen yonsota. Üze buzarıp bötkän,, qaltıray-kaltıray irendären dereldätä-dereldätä ultıra, Gölyıhan ilarğa yaqın bulıp tora.

Bäzri samauırzı qaynatıp, Şärif qaytqandı kötöp: kenä ultıra ine. Bäzri menän Yämilä aslıq turahında ber-berehe menän höyläşep ultırğan vaqıtta, Şärif qaytıp kerze.

Şökörzär bulhın! Bögön dä bähet asılğan köndör, ahırı. Şärifteñ qultıq astı tulğan äpäy. Ul bılarzıñ, bäğzelären irtänsäk horanıp alğan, bäğzehen eş tabıp aqsa alğandan huñ hatıp alğan, bılarzan başqa ös mısqal säy menän ber qazaq on da alğan.

Äyberzären hikegä buşatıp yıbärgäs tä, Gölyıhan menän Hozaybirze kilep yıttelär. Bäzri ularğa şunda uq berär telem ikmäk birze. Qaynap torğan samauırğa säy halıp kilterep tä ultırttı.

Şärif haman hüz başlamay, bıl kön mäşäqät ilä üzeneñ uñğanlığı säyäsendä genä aqsa tapqanlığın beldergän ber hürättä tora ine.

Bäzri säy yahap aldına quyğas qına, yözö asıla başlanı. Nisek bulha la, oşo qatın häm balalarımdı asıqtırmasqa tırışıp mal tabam tigän töslö:

— Bögön uramda boz sabıp, utız tin aqsa aldım. Äldä ul tura kilde. Yuğihä aptırağan inem, — tine.

Bına inde häsrättären ber yaqqa taşlap, säy esä başlanılar. Yämilä sığıp kitkäs, unı qızğanıp, hälen höyläp aldılar. Bılarzıñ üzzären keşe qızğanırlıq bulha la, bılar za Yämiläne qızğanğan buldılar.

Bäzri säy esep bötä halıp, qazan astına ut yağıp, qoro ğına tuqmas beşermäkse buldı.

Ah, qoro tip äytergä yaraymı huñ! Yarlılar ösön bınday qoro aştar hineñ nindäy tämle aştarıñdan da tämleräkter.

Bäzri tuqmastı beşerep, tabaqqa hosqas, Şärifteñ izgelek qılahı kilgängä kürä:

— Yämilägä şunan aş birergä käräk, yäihä bında kerep aşahın, — tine.

Bäzri zä şulay itähe kilgängä kürä, bik ihlaslıq menän:

— Yaray, bar, Gölyıhan, äytep ker! Yämilä bında aş aşarğa kerhen, tizeräk bul! —tine.

Bılarzıñ tuqmas aşarğa saqırıuı Yämilä ösön dä ällä nindäy mäclestärgä saqırıuzan da artıqtır. Yarlılarzıñ möhäbbät menän aşağan, qoro hıuğa beşkän tuqmastarı täkällef menän berehenän-berehe ğäyıp ezläp ultırğan bayzar mäclesenän küp artıqtır. Bıl yarlılar şulay bergä-bergä qatışıp toralar. Aştarzı la, häsrättärze lä, şatlıqtarzı la urtaqlaşalar ine. Bıl säğättän başlap Şärif menän Bäzrizeñ küñeldäre dähi asıldı. Sönki köndär yılınıbıraq, yıldär sığıp, bolottar quzğala başlanılar. Yäsiğ vaqıtında şäp itep qar yaua başlap, burandar sıqtı.

Şärif bıl buran sığıuzı Yämilägä aş aşatqandan, yäğni izgelek qılğandan buldı, tip uylanı.

Sauzahı şäp bulıp, alğan nämälärenän fayza kürgän sauzagärzär keüyek şatlanıp, irtägä qar köräü bulasağına ışanıp, aştan huñ tağı ber rät säy esep aldılar. Unda la ber az ikmäk aşanılar. “Alla yän birgängä yun birä” tip, rizıq tabıuzarına ışandılar.

Şärif qar yauğanın tän buyınsa ällä nisä rät sığıp qaranı...

— Qap bihisap yaua, alla birze, irtän irtäräk samauır quy, — tip Bäzrigä äytep quyzı.

Bäzri tañ atqan vaqıtta torop, bik şatlıq menän-samauır quyzı. Buran haman da dauam itä. Başqa halıqtar buran bulğanğa ni saqlı qayğırhalar, bılar şul saqlı şatlanalar ğına ine.

Şärif torop keyınep, malın qarap kergän bayzar töslö, qarzıñ küpme yauğan samahın qarap kerze. Şärif säy esep bötöp, bik yaqşı keyınep, körägen totop, tärän qarzı yarıp, tiz-tiz atlap, şähär urtahına kerep kitte.

Şärif kitkäs, meyıs başında yatqan Yämilä, Gölyıhan, Hozaybirze yoqolarınan torop ultırzılar. Bäzri samauırzı täkrar qaynatıp, Yämilä öyöndäge kümäs hınıqtarın alıp kergäs, säy esergä kereştelär. Bıl vaqıtta qap-qarañğı bulıp, usaqta yalt-yolt itep, hünär-hünmäs kenä torğan ut şäülähe genä, hiräk-hiräk kenä yaqtırtıp, bılarzıñ yözzären ber-berehenä kürhätep quya ine.

Köyläp ultırğan samauır tauışına Bäzri menän Yämiläneñ tauıştarı quşılıp, bik häsrätle genä tormoşto iskä töşörä. Äsähenän ayırılğan balalar keüyek, sıyıldağan, bäğze vaqıt qurqınıslı hürättä ıcğırıp kitkän buran ilä yıldeñ tauışı, bılarzıñ nasar tormoşo ilä qaralğan vaqıtta, küñelhez ber manzaranı küz aldına kilterä ine.

Şäylä käyıfhez, küñelhez ber urında bıl yarlılarzıñ, üzzärenä muafiq hüzzärze küñelle genä höyläşep, ber zä qayğırmağan töslö ultırıuzarı bılarzıñ bıl tormoşqa tamam öyrängänlektären bik asıq kürhätä ine.

Küñelendä bulğan häsrättäre ber zä taralırlıq bulmağanğa, Yämilä zahirzan qarağanda, şulay häsräthez kürenhä lä, esendä zur kisäk ber nämä yatqan keüyek häsräte quzğalıp, hiräk-hiräk “uf!” auızınan sığa ine.

Şärif şähär arahına kereü menän ällä nisä yırzä eş taptı. Ällä nisä yırzä yul ärsep tazartıp kitte, här nämäneñ ber ısulı bulğan keüyek, qar köräüzeñ dä ber ısulı bar bit. Yarlılar yañğız ber genä öyzöñ qarın köräp qaytmayzar. Sönki ulay bulğanda, bik az ğına aqsa menän qaytırğa tura kiläler. Ular bına iñ äüäl ber keşeneñ qurahın körärgä alıp, yöröy torğan yuldarın ğına köräp, ikense keşegä kitälär. Unda la şulay itep, ösönsögä baralar. Şulay itep, kiskä qäzäre ös-dürt öyzöñ qarın köräp bötörön, altmış-etmeş tin, hatta yaqşıraq bayzarğa tura kilhälär, hikhän tin dä alıp qaytqandarı bulalır.

Bähettärenä qarşı, ber rättän ös-dürt kön buran bulha, şul vaqıtta alğan aqsa menän fatirzärenä lä tüläp quyalar. Bıl yarlılarzıñ yärminkähe, uraq vaqıtı — oşonday buran vaqıtılır. Ular şunday buran-fälän keüyek nämälär arqahında ğına tamaqtarın tuyzıralar. Ber kön buran bulha, şöbhähez ike könlök eş bula.

Bına şulay itep, Şärif bögön yıtmeş tin aqsa alıp qayttı. Yarlılarzıñ qulına yıtmeş tin aqsa bik hiräk kergängä kürä, bıl kön bik zur şatlıq köndäreler.

Şärif menän Bäzri tamam näşat ilä säy eskändä, Yämilä turahında höyläp aldılar.

Bäzri:

— Ällä ire qaytmaha, öyzäş itep alayıqmı ikän? Hauap bulır, — tine.

Şärif:

— Yuq, yuq! Äle üzebezzeñ tamaqtı saq-saq tuyzırıp torğan vaqıtta, ikense ber äräm tamaqtı östöbözgä alıp bulmas, üzeneñ ire bar bit, qaytır äle, şunda telähä nisek yöröy torğandır. Qaytmaha tağı, qatınınıñ gonahı üzenä bulır, bezgä bulmas! — tip öyzäş itep alırğa yaqın da kilmäne.

Bäzri:

— Şulay za bit, qızğanıp qına äytäm, kis yañğız yatırğa qurqa, ul bit yäş kenä qatın, barı un yıtelä genä.

Şärif:

— Qurqha, kis bında kerep yathın, üzenä-üze aşarğa taba torğan bulha, ällä kerethäk kereter zä inek...

Bäzri:

— Ällä, ul üzenä aşarğa tabır za... Şärif:

— Ul qayzan taphın?.. Äle beläheñme? Ir başım menän mal tabıp bulmay. Bögön qar yauğanğa ğına tamağıbız tuyıp tora.

Bıl yulı hüzzäre şul urında kiselde. Şärif Yämiläne öyzäş itep kereteüze mäğqül kürmäne.

Yämiläneñ apayzarınan alıp qaytqan nämäläre ber genä köngä yıtte. Yämilä ösön iñ auır vaqıttar bınan huñ başlanasaq ine.

Bäzrizer yarlı bulhalar za, ularzıñ bıl qäzäre häsrät sigä torğan urındarı yuq. Sönki ular bala-sağaları menän kön kürälär. Yämilä lä ular keüyek bulırğa bik teläy, ularzıñ hälen üzendä buldırırğa ğibtä, ularzan artıq torouzı ömöt tä itmäy ine.

Yämiläneñ uyınsa, Bäzri bähetle ine. Tuğrıhı la, Bäzri Köndö bıl qäzäre yarlılıqta kiserep, şul tormoşqa tamam öyrängän, bala-sağalı la bulğandır. Ämmä Yämilä, bisara, yañı ğına qızlıq ğälämenän sığıp, qatın bulğan, üzen-üze tuyzırıp, yañğız torop öyränmägän. Qız sağında, fäqir bulha la, ata-äsähe tärbiähendä torop, bıl qäzäre auırlıqtar kürmägänder.

Yämilä oşo vaqıtta la häsrätlänmäs, yañğız başına nisek bulha la aşarğa tabır ine. Bına unıñ ösön iñ zur häsrät häm unı zur uyğa qaldırğan nämä tiz köndän ikäü bulasağı ine. Sönki Yämilä küptän qorhaqlı bulıp, bıl köndärzä bähethez balanıñ donyağa kiler vaqıtı yıtep kilä ine. Aldındağı qarañğı köndärze yaratmay, “as bulham dähi ber häl, fäqät oşo esemdäge nämä bulmaha ikän”, ti ine. Ike keşe kürgän läzzätteñ mäşäqäten ber keşe kürmäk, älbittä, auır eşter. Läzzät vaqıttarında bergä bulıp ta, häsrät häm mäşäqät vaqıttarında taşlap kitkän keşelärgä üpkä häm asıu bigeräk tä zur bula.

Yämilä bögön aşanı, irtägä aşarğa yuq bit äle. Irtänän başlap, ısınlap ta, üzenä aşarğa ezlärgä käräk...

Bına irtän torop aşar nämähe bulmağas, älege Bäzrizärgä kerze, här vaqıt ular za bını tuyzırıp tormastar inde. Yämilä, ğaciz qalğan keşelärzeñ sifatı ilä, ni eşlärgä käräk turahında käñäş itä başlanı.

Bäzri başqalarğa nisek käñäş birä alhın? Keşegä käñäş birerlek bulha, üze lä şul häldä tormas ine. Şulay bulha la, ul üze belgänsä käñäş birze. Unıñ birgän mäslihäte lä üze töslö genä ine, yäğni “bayzar arahına sığıp, eş ezläp qara äle, tabılmasmı ikän” tip äyteüzän genä ine.

Yämilä, Bäzrizeñ käñäşe buyınsa, eş ezläp şähär arahına sığıp kitte. Uram buylap barğanda här kem unıñ hälen belä, här keşe unı qızğana töslö ine. Fäqät unı beleüse, qızğanıusı ber keşe lä yuq ine.

Ber lavka aldınan uzıp barğan vaqıtta, ike yäş kenä tatar ber-berehenä törtöp:

— Ana yäş kenä qatın kilä, qara, abınıp yığılma! Yarap toror ine äle, — tip höylänep qaldılar. Tatarzarzıñ yarzamı la şunday hüz häm iltifattan ğibarätter.

Yämilä, üz-üzenä yämhez kürengän töslö bulğanğa, başqa keşelär zä mine şulay yämhez küräler, qayza barıp kerhäm dä qabul itmästär, tip uylay ine.

Yämilä bögön şähärzeñ mosolman bayzarı nindäy yırendä tora, şunı ğına qarap qayttı. Irtägä, ber zä qurqmay ğına barıp, şularzan eş horamaqsı buldı.

Bäzri Yämilä yanına kilep: “Eş tapmanıñmı?” — tip horanı. Yämilä: “Yuq, tapmanım. Irtägä ısınlap sığıp ezläp qararmın tip toram”, — tine. Yämilä halqın öyöndä kiskä qäzäre ultırıp, kis yatırğa Bäzrizärgä kerze. Ularzan qalğan bik şıyıq ıumastı aşap yoqlarğa yattı. Irtän torğas ta üz öyönä sığıp kitkän buldı, här

vaqıtta ularzan aşarğa ömöt itep torğan töslö torouzı ber zä küñele yaratmay ine. Yaratırlıq ta tügel şul! Bäzrizär üzzäre lä Yämilänän az ğına artıq, berär häftä qar yaumay torha, asqa ülergä käräk.

Öyönä kerep ber az ultırğas, sarahız bularaq, sığıp kitergä äzerlände. Işektän sıqqan vaqıtta, qayza barğanın belmäyınsä, ber alğa, ber artqa atlap, arqan menän tartıp barğan töslö, ihtıyarhız bara ine. Tuğrıhı, eşte hıltau qılıp, berense däfğä horanırğa sığıp kitte.

Şähärzeñ urtahındaraq bik güzäl itep bina qılınğan ike qatlı yortta bögön qatındar mäclese bulasağınan, öyzöñ ese-tışı berzäy taza itep äzerlängän ine. Bıl yorttoñ huca qatınınan başlap asırau qızzarına qäzäre matur ğına keyınep, şatlıq menän kiläsäk qunaqtarzı kötöp alırğa toralar ine. Bik zur ber eş bulasaq keüyek, kamil däräcä ictihad vä diqqät ilä här eşte möqämmäl itergä tırışalar ine.

Küp vaqıt uzmanı. Matur attarğa, qimmätle sanalarğa ultırğan qatındar beräm-beräm kilä başlanı. Öy hucahı tarafınan: “Äyzägez, rähim itegez, äyzägez, äyzük, yuğarı sığığız, bögön bigeräk halqın” tigän hüzzär menän qarşı alınalar ine. Bında kilgän qatındarzıñ äqsäre, bıl şähärzeñ möşhür familiyalı bayzarzıñ qatındarı bulıp, matur keyımdär, yaqşı attar, nıqlı küserzär menän kilälär. Üzzärensä, bıl däräcägä üz tädbir häm aqıldarı menän ireşkänbez, artıq bulıp yaratılğanbız, tip uylağan töslölär ine.

Öygä kereü menän, östärenän qalın keyımdären halıp, himez-himez qatındar qimmätle kamzul, yıbäk küldäktär,ınyılı qalpaqtar menän genä qalğas, östän qarağanda, ısınlap tikşermägändä, matur ğına ber manzara hasil bulğan ine.

Keyım-fälän yähätenän bılarzıñ arahında ber-berehenän räqäbät iteşeü bulğanğa kürä, küzzäre ber-byoreheneñ keyımendä buldığı keüyek, hüzzäre lä, şul keyım-fälän hımaq, ähämiäthez mäsälälär turahında ine.

Tıuğandan birle keşegä qatışıp öyränmägän, donyanıñ äse häm sösöhön kürmägängä, qız vaqıttarında tärbiä kürmäy, tar ğına ber bülmälä ğümer hörgängä, uqıu-fälän menän sıbalmağanğa kürä, bıl qatındarzan artıq fayzalı nämä ömöt iterlek tügel ine.

Bılarzıñ donyala bötörgän eştäre — irzäreneñ hay-uaniähen ütäü, aş mäclestärenä barıp qaytıu ğına bulıp, qalğan başqa eştäre bıl ikehe äsän genä eşlänä ine.

Bılarzıñ kübeheneñ ählaq häm tärbiäläre, yaratılıştarı tege Yämilänekenän ber zä artıq bulmağanğa kürä, Yämiläneñ aşarğa taba almayınsa, keyımhez-nihez, halqında qaltırap, qayzan ğına berär hınıq kümäs tabılır ikän tip, bıl öyzöñ yanınan uzıp barıuı, bındağı yänle nämälärzeñ atlas häm yıbäktärgä sumıp, törlö niğmättär aşap ultırıuzarın ber yırgä kilterep sağıştırılıp qaralha, ber zä kileşmägän töslö bulıp tora. Sönki bılarzıñ här ikehe insan balahı bulıp ta, bıl ihä qıyas qabul qılmaslıq däräcälä niğmät esendä, ikenseheneñ üler däräcälä mihnät esendä yöröüye küñelde bolğandıra, donyanan bizzerä, tormoşqa tamam asıulandıra ine.

Yämilä, bıl öy yanınan uzıp barğan vaqıtta, qapqa töböndä tuqtap, bında kerep kitkän qatındarğa qarap ğäcäphenep tora ine. Şulay ber az qarap torğas, qapqa asıq bulğanğa kürä, az bulha la tamağım tuymasmı ikän, berär kümäs hınığı birmästärme ikän, tip qapqanan kerze. Qurqa-qurqa barıp, aş beşerä torğan bülmäneñ aldına tuqtap, kerergä yäsärät häm batırsılıq itä almay torzo. Allağa täüäkkäl itep işek asıp kerze.

Öy tulı qunaqtar saqırğan, küñele ğäyät täkäbberlänep yörögän huca qatını, ber häyırse qatınınıñ kerep kilgänen kürgäs, bınday qatındarzıñ buylä vaqıtta, şäylä urınğa kereüye yaraymı huñ? Bıl nitkän eş, tigän keüyek:

— Bıl nindäy häyırse qatını tağı?! Galoş yäihä başqa nämäne urlap alıp kitmähen! — tip qısqırzı. “Bar sıq, bında ni eşläp yöröyhöñ?” — tigän aş beşereüse qatındarğa quşılıp: — — Ni eşläp yöröyhöñ bında? Bar kit! Qara hin oyathız, ber kön beregez ber galoştı urlap alıp kitkän ine äle, hin tağı berär nämä urlarğa yöröyhöñdör!—tip qıuzı. — Yämilä qıp-qızıl bulıp, ni äytergä lä belmäy, bur keşe töslö, kire sığıp kitte. Qapqa töböndä torğan tärbiähez usal malay za ällä nindäy nasar hüzzär äytep: Bar, bar!” — tip arqahınan törtä-törtä sığarıp yıbärze.

Љäyrätle bay qatını käyıflänep, bötä donyağa baş keüyek bulıp yörögän vaqıtta, nisek unday häyırselärzeñ bında horauhız-nihez kereüyenä asıulanmahın? Uylä yarlı, nasar keyımle qatındarzıñ bınday öygä kerep, bısratıuına ni ösön rim bulıp torhon?

Bına hin tağı!

—Niñä qarap tormayhığız, qunaqtar barlığın kürep torahığız bit! — tip hadimälärgä täkrar asıulandı.

Qunaq qatındarı saf haualı yılı öyzä, matur keyımdär keyıp, tämle aştar aşap, ap-aq bittärenän börtök-börtök tirzär sığıp ultırğanda, Yämilä, bıl kürgän hurlıqtarınan aslıqtarın onotop, ike küzenän börtök-börtök yäştäre tägäräp, bit almahı östönä töştö. Bäğze börtöktäre unda la tormay, kükräk östönä tamıp, boz bulıp qattı. Ni eşlärgä belmäy, üzenän-üze oyalıp, tup-tura öyönä qaytıp kitte.

Berense däfğä sıqqan vaqıtta uq qarşıhına bılay kileüye, üzeneñ şul däräcä möhäbbäthez kürenep, qıuılıp sığıuı Yämiläneñ ömötön kiste. Bäzrigä kürenergä oyalıp, tura üz öyönä kerep biklände lä, şunda uq ükhep-ükhep, balalarzan da artıq ilay başlanı.

Ul, bay qatınına asıulanırğa la, ni eşlärgä lä belmäyzer, üzemdän bulğan nasarlığım häm kileşmägän eşem säbäple qıuılıp sıqtım, tip uylayzır. Ul bayzarzıñ şul däräcä nasar qılanıştarınıñ tärbiähezlektärenän ikänen uylarğa Yämiläneñ fekere yıtmäy. Üzeneñ yarlı bulıuı säbäple, qıuılıp sığıuın häterenä töşörhä lä, başqahına aqılı ireşmäy ine.

Unıñ qaşında, bay qatını ällä ni töslö zur bulıp kürengängä, unıñ här ber eşen urınlı tip belde. Ul belmäy qılanmayzır, tip uylanı. Ah, bisara Yämilä! hineñ yaratılışıñ ularzan ber zä käm tügel! Fäqät hindä mal yuq, mal! Ni sara, donya häm undağı tormoştoñ säbäptäre hine bıl häldä tota. Bayzarzıñ işege aldına la yararlıq tügel itep kürhätä, hin yarlı buldıñ. Tärbiähez üsergä tura kilde. Nasar irgä osranıñ, unan ayırılıp, yañğız qaldıñ. Aşarğa bulmağas, asqa ülergä riza bulmayınsa, bayzar işege töbönä ber hınıq kümäs horap barzıñ, hine kergän yırzän, et keüyek, qıuıp sığarzılar. Hin ni saqlı yarlılıqqa öyrängän bulhañ da, bığa sızay almanıñ. Ihtıyarhız ike küzeñdän yäş ağızzıñ.

Şulay bulha la, haman ber keşegä lä üpkälämäy, iñ saf täbiğätle keşelär keüyek, ğäyıpte üzeñä isnad itäheñ. Läkin bıl eştärzeñ här berehendä üzeñdän bulmağan ser häm säbäptär barzır, ä inde hineñ şul ike küzeñdän yäş ağızıp ultırıuzan başqa ber sarañ da yuq. Aslıq, yañğızlıq häsräten küz yäşeñ menän genä yıuğan bulahıñ.Yäşeñde ağızhañ, ber az ğına bulha la, häsräteñ basılğan keüyek bula. Qap-qara ğına matur ike küzeñ här vaqıt yäş ağızıp torou ösön genä yaratılğan ikän.

Yämilä inde qayza barırğa la belmäy, meyıs başına menep yattı.

Äldä unıñ az bulha la qızğana torğan Bäzriye bar. Ul tağı Yämilä yanına kerze. Yämilä torop ultırğas, şeşenep bötkän küzzären hörtkäs, Bäzri unıñ qayza barğanın, ni eşlägänen horanı.

Yämilä turahın äytergä oyalıp, “bögön eş ezläp sıqqan inem dä, ber zä taba almanım”, tip yauap birze.

Bäzri:

— Ulay bulğas, ni eşlämäkse bulahıñ? Nisek bulha la aşarğa tapmayınsa torou auır bit, — tine.

Bäzrizeñ bıl hüzenän, horanıp bulha la, aşarğa tabırğa käräk tigän mäğänä añlaşıla ine. Yämilä:

— Horanıuzan başqa ber zä eşlär eşem yuq inde. Bäzri:

— Eyı! Bıl şähär yıre, bında ber kem dä belmäy. Ulay-bılay horanıu ber zä ğäyıp eş tügel.

Yämilä:

— Nisek itep, oyalmayınsa, ber zä tanımağan keşegä nämä horap barıp keräheñ? Bögön dä (küz yäşen hörtä-hörtä) ber qapqanan eş ezläp kergän genä inem, bayzıñ qatını asıulandı. Şulay bulha la irtägä beräy eş tabırğa tırışırmın.

Bäzri:

Tabırğa käräk inde, irtägä min dä hineñ menän bergä sığıp qararmın. Ikäü bulğas, ällä berär eş tabılır. Bögön aşağanıñ yuqtır äle?

Qayzan alıp aşayım. Ber zä tabır yır yuq bit. Bäzri:

— Yä, hau bul äle, irem qaytır inde, bögön tuqmas beşerhäm, şunı bergä aşarbız, — tine lä sığıp kitte. —

      Yämilä menän Bäzri eş ezläp sıqqansı, Şäyıhteñ qayza kitkänen belep quyayıq äle. Yuğarıla bez Şäyıhteñ, irtän torğas, täzrä töböndä ni nämäler uylap, taşlap sığıp kitergä niät itkänen yazğan inek. Yıte-higez kön buldı. Şäyıh şul kiteüyenän kire qaytmanı. Yämilä här kön qaytır tip köthä lä, haman qaytmağas, qaytıuınan ömöt özä başlanı. Bıl köngä qäzäre Yämilä Şäyıhteñ ülekme, terekme ikänen, qayza kitkänen belmäne. Şäyıhteñ qayza kitkänen, bezzän artıq, Yämiläneñ belgehe kiläler.

Şäyıh bıl vaqıtqa qäzäre, yörömägän yırze qaldırmağan, zavod, priisk keüyek yırzärzeñ här berehen yöröp bötkän ine. Şunıñ ösön unıñ qayza ikänen beleü bik sitender. Şulay bulha la, ber kön, tege yarlılar tora torğan yırzä Şäyıh turahında hüz asıldı. Şärif bik diqqät menän tıñlap, Şäyıhteñ qayza, kem menän kitkänen belep qaytıp, Yämilägä häbär birze. Şäyıh Yämilä yanınan sığıp kitkäs, üzeneñ iptäştäre menän tura vokzalğa töşöp, şunan Ural tauzarınıñ şäreq tarafındağı mäşhür Kuçkar priiskehenä kitkän, imeş. Bında ber keşegä: “Min inde qatınımdı tärbiä qıla almayım, üz könön üze kürhen, mine kötöp tormahın”, — tigän, imeş. Şärifteñ alıp qaytqan häbäre şunan ğibarätter.

Yämilä bıl imeş häbärze işetkäs, bötmäs küz yäşeneñ qalğanın tağı tükte. Bıl vaqıtqa qäzäre, ällä qaytır äle, tip torğan ömötön tamam özzö.

— Qatındı la al imeş, ber yıl qäzäre tor za, inde üz könön üze kürhen, miñä käräkmäy, — tip taşla la kit imeş. Bıl ni tigän hüz? Bıl qatındar ni ösön bıl däräcälä qäzerhez? his bulmaha, yazılğan yıte hum mähären dä birmägän. Bisara yarlıraq keşe qızzarınıñ harıq qäzäre lä qäzere yuq imeş.

Bäzri menän Yämilä, irtä torğas ta, kisäge väğäzäläre buyınsa, eş ezläp sıqmaq buldılar. Bäzri, küptän donya kürgängä kürä, unıñ ösön şähär arahında yöröü auır kürenmäne. Başlap yöröüse bulğas, Yämilägä lä bik auır töslö kürenmäne. Köndär ğäyät halqın bulğanlıqtan, bılarzıñ keyımdäre halqından haqlanırlıq bulmağanğa kürä, nisek bulha la sarahın ezlärgä kereştelär. Bäzri üzeneñ bişmäten keyıp, iske qızıl yaulıq menän bilen bäyläne. Zurıraq yaulığın başına bäyläne. Yämilä yañıraq küldäge esenän iske küldägen keyıp, iñ estän Şäyıhteñ iske küldägen keyze. Unıñ östönä kamzuldı keyıp yıbärze. Här ikehe ayaqtarına sabata keyıp sığıp kittelär.

Qayza la barıp kerergä belmäyınsä, uram buylap baralar. Ni qäzäre oyalmayınsa kermäk bulıp barhalar za, tup-tura barıp: “Hezzä eş yuqmı?” — tip horarğa yäsärät itä almayzar ine.

      Yämilä menän Bäzri keüyek başqa qatındarzıñ da öyzän-öygä yörögändären  kürgäs,  bılarzıñ  yäsäräte  arta başlanı, Fäqät bıl qatındar häyırselekkä öyränep, mili l qılğandar, telänep yöröüzä  ber zä ğäyıp häm oyat yuq tip belgändär.

Bında inde Bäzri menän Yämilä lä, bismilla tigän keüyek, ber yorttoñ kapkahınan barıp kerzelär. Kereü menän, undağı usal et, ber zä oyalmayınsa, örä başlağas, Yämiläneñ yörägenä halqın hıu qoyğan keüyek bulıp kitte.

Şul minutta kisäge kıuıp sığıuı isenä töştö. Artqa sigenergä uylanı. Läkin donya kürgän Bäzri ber zä qurqmay, güyä yäsärät kürhätep, etkä iltifat itmäy, alğa taban kitte. Barıp işek asıp qarap, kire yaptı. Yämilä, yä hozay, ni bulır inde, tip qurqıp tora ine. Şul vaqıt asırau qız sığıp:

— Hezgä ni nämä käräk? — tine.

Yämilä ösön iñ auır nämä ana şul “ni nämä käräk?” horauına yauap bireüzer. Unı här vaqıtta şul “ni nämä käräk?” harap itä.

Qapıl ğına sığıp, tup-tura “ni käräk?” tip horağan keşegä ni tip yauap birmäk käräk? his bulmaha, horausı keşe insaflıraq bulıp, tärbiäle hürättä, äkren genä: “Beräy yomoşoğoz bar ineme?” — tip horaha, hüz başlanıp kiter, yauap tabılır ine.

Bılarğa qarşı sıqqan qız, qatı tauış menän, “ni käräk?” tip horaha la, Bäzri ber zä qauşamay, tup-tura: “Abıstayzı kürähe yomoşoboz bar”, — tigäs, asırau:

— Abıstayza ni yomoşoğoz bar hezzeñ? — Bäzri:

— Yomoşto üzenä äyterbez. Asırau: — — Yuq, bulmas, ul häzer buşay almay, aşqa barırğa äzerlänä.

Bäzri:

— Ulay bulha la, bezze kürä almasmı ikän? — Asırau:

— Yä, küp höyläp torma, yomoşoñ bulha äyt, bulmaha bar, kit! — — Bezgä beräy eş bulmasmı ikän? Şunı abıstayğa äytegez äle. —


— Nindäy eş bulhın bında? Şulmı yomoşoğoz? — — Ällä bulır za, bar äytep qarağız äle. — — Bulmas, bulmas! — tip işekte yaba başlanı. — — Ulay bulha... — — Nindäy “ulay bulha” tağı? — — Az-maz nämä birmäsme ikän? — — Bına inde qızıq! Ul ni nämä birhen hezgä? — — Sazaqa... (Berense däfğä sazaqa horanı.) Asırau işekte yabıp kerep kitte lä ber telem kümäs kisäge sığarıp birze. — Bını kürgäs, Bäzrizeñ qulı ihtıyarhız kümäskä taban huzıla la, alıp quyınına tığa..

Yämilä bıl vaqıtta oyalıuınan qıp-qızıl bulıp, ni eşlärgä belmäyınsä, Bäzrigä qarap:

— Ällä qaytayıqmı? Ber zä küñelem tartmay,-—-ti. — Bäzri:

— Yuq äle, äzeräk eş ezläp qarayıq inde. — Bınan sığıp kitkän vaqıtta, kitegez-kit tigän keüyek, et öröp qaldı.

Uram buylap barğan vaqıtta sapan yabınğan ikense ber qatın kilgände kürep, bılar tege qatın kilep yıtmäs boron tuqtap, yul birep torzolar. Sapan yabınğan bıl abıstay biten Bäzrizär tarafına asıp qarap ütep barğanda,

Bäzri:

— Abıstay, hezzä yomoş bar ine, — tigäs, bıl qatın bılarğa äylänep tuqtalıp:

— Yä, nindäy yomoş? — tine. Bäzri:

— Bına bıl iptäşkä beräy eş bulmasmı ikän, unıñ ber zä qarausıhı yuq, eş bulha, eşlär ine, — tine.

Tege abıstay, azıraq uylap torop, Yämiläneñ östönä diqqät menän qaranı. Bıl vaqıtta Yämilä, bik zur däräcäle ber keşe aldında torğan keüyek, qurqıp ni äyter ikän inde tip, qayğırıp torzo.

Abıstay şäfqätle hürättä genä:

Belmäyım, nindäy eş bulır ikän huñ, ireñ yuqmı ni? — tine.

Bäzri Yämilä ösön yauap birze:

— Unıñ ire bar ine lä, ällä qayza kitkän, ber zä häbäre yuq, şunıñ ösön aptırap qaldı. Ire ber yunhez nämä şunda, — tine.

Abıstay:

— Ä ulay ikän, nisek bulır ikän? Bezzä eş bulha la, küp bulmas şul. Irtägä bezgä kil äle, izän yıuıp, samauır ağartıp qaytırhıñ.

Yämiläneñ küptän birle bınday yomşaq hüz işetkäne bulmağanğa kürä, bıl hüzzärgä bik şatlandı. Üzen yarat-tırırlıq ber sifatta tororğa tırıştı.

Bäzri:

— Abıstay, huñ hezzeñ öy qayza?—tine. — — Bınan yıraq tügel, ana tege harı qapqalı yort, — tip qulı menän işara qılıp, kürhätep kitte. — Bäzri menän Yämilä lä tamam mäqsudtarı hasil bulğan kebi şatlanıp, ber-berehenä — illä huñ yaqşı keşe ikän!—tip höyläşä-höyläşä qaytıp kittelär. Bäzri, min sıqham, tapmay qaytammı huñ, tigän töslö:

— Ana şulay nıqlap ezlähäñ, şähär yırendä eş tabıla ul, qala yırendä oyalıp, qurqıp tororğa yaramay, — tine. Yämilä, täbiği, Bäzrigä mösälläm buldı, unıñ eş tabıuına ışandı. Qaytıp barğanda, yulda tura kilgän yunışqı, ağas kisäktären yıya-yıya barıp, qosaqlap alıp qayttılar.

Yämilä nisek as bulha la, irtägä eş eşläp, tamaq tuyzırasağına ışanıp, tuq keşelärsä torzo. Tege asırau birgän ber hınıq kümästeñ yartıhın aşap yattı.

Irtän torğas, ber zä tuqtauhız, harı qapqanı ezläp taptı la, kerep tä kitte.

Tege abıstay, qayzan bıl qatınğa tura kildem, ällä nindäy usal nämäler, yuğihä ire taşlap kitmäs ine, yunle qatındı ir taşlap kitäme huñ, tip väsväsälänep, qabul itmäskä uylay başlanı.

Yämilä, ber ni äytergä lä belmäy, işek töböndä höyälep tik tora ine. Abıstay, bını bik nıq täftiş itergä käräk tip:

— Kisä min eşkä saqırğan inem saqırıuın, bezzä, ahırı, eş bulmas, hezzeñ kem ikänlegegezze belmäyım, ireñ niñä taşlap kitte huñ?

Yämilä, eş bulmas tigän hüzze işetep, tağı häsrätlänep kitte häm — ireñ niñä taşlanı? —tigän horauğa qızarıp:

— Min unıñ niñä taşlap kitkänen üzem dä belmäyım inde, unıñ mineñ menän torahı kilmägänder.

— Ni ösön torahı kilmäy? Ällä bik usal buldıñmı? — tigäs, Yämilä qıp-qızıl bulıp: — — Yuq, abıstay, qarşı ber hüz zä äytkänem yuq. — — Ber zä säbäphez niñä kithen? — — Belmäyım şul. — Abıstay, kisä väğäzä quyğanğa kürä, kire qaytarıp yıbärergä oyaldı la: “Ulay bulha, samauır ağarta belhäñ, äyzä äle, samauır ağartıp qara”, — tine. Yämilä qıp-qızıl bulıp, qaltıray-qaltıray samauırzı ağarta başlanı. Abıstay, nisek bulha la ber ğäyıp tabırğa torğan töslö, bik diqqät menän qarap torzo.

Bınday yırzä yöröp öyränmägän keşe, täbiği, bik yuq nämä ösön dä qauşay torğan bulğanğa, Yämilä lä qauşay häm qaltıray ine. Şulay qauşay, qaltıray torğas, yañılış samauırzıñ qapqasın qulınan töşöröp tä yıbärze. Yämilä, ni eşlärgä belmäy, tizeräk qapqastı qulına alıp, yänselgän yıre yuqmı ikän, tip qaray haldı.

Tege abıstay şunda uq:

— Ey qızım, ber zä eş räte belmäyheñ ikän, bulmas, ağarta almashıñ, quy şunda, qalğanın üzem bulha la ağartırmın inde, — tine.

      Yämilä ni eşlärgä belmäy, bik ömöthöz, qayğılı ğına hürättä, ike qulın bergä qauşırıp, baglap torğan buldı.Abıstay:
      Ana şulay eş räte belmägängä kürä, ireñ hine taşlap kitkän şul Samauır za agarta belmägäs, nisek itep donya kötörgä käräk. Bılay hine ber kem dä eşkä almas, — tine.
      Yämilä bıl hüzzärze işetkäs, kamäl däräcä oyalıp, “uf!” tip yıbärze, häm küzenän ike börtök yäş bite östönä tägäräp töştö. Küñeldän: “Şulay uq bähethez buldım, ber zä töşörmäs yırzä, qapqastı töşöröp yıbärzem”, — tip uylanı. Abıstay:

— Ulay ber zä eş räte belmäyınsä nisek üsteñ? Başlağan samauırıñdı ağartıp bötör inde, — tine.

Yämilä tirläne, qızarzı, nisek bulha la, samauırzı ağartıp bötörzö.

Abıstayzıñ, bıl däräcä nazzarına qarağanda, ällä nizär birer tip uylarlıq bulha la, ber äsem säy menän ber aşarlıq kümäs birep, Yämiläne ozattı.

Insan, ni qäzär auırlıqtar kürhä lä, sabır itä, auırlıqtarğa qarşı huğışa, üze ğali bulğıhı kilä. Şulay ictihad itä torğas, bäğzeläre maqsudtarına ireşergä muafäq bulalar. Bäğzeläre tormoştarın yıñeläytälär. Bäğzeläre haman şulay, tormoş mayzanında, huğış menän köndö ütkärälär. Bähethezzäre, şul mäğişät mayzanında mäğlüb bulıp, tormoştoñ qatı tulqındarı arahında, yuq bulıp kitälär.

Bezzeñ Yämilä, üzeneñ fekere ireşkänse, häle bötkänse, rizıq äzläp yöröy. Unda bara, bında kilä, läkin haman yañğız tamağın tuyzırıp torouzan ğaciz ine. Qağılıp-huğılıp yöröy torğas, tanıştarı arqırı işetep, üze keüyek säfilä häm bähethez qatındar menän bergä, şırpı fabrikahına eş eşlärgä barıp kerze. Bında şırpı manıp torop, könönä un biş tin könlök ala başlanı. Bında eşläüselärzeñ iñ az ala torğanı la — Yämilä häm Yämilä menän şırpı şıldırıp torousılar ine. här kön un biş tin. Östän qarağanda, bik az bulha la, aqsa kürmäy üskän, rizıq tabıuzan ğaciz qalğan Yämilägä bik küp kürenä ine. Turahı, öyzän-öygä yöröp, ber hınıq kümäs ezläüzän, bında eşläp, här kön un biş tin aqsa alıu bik yaqşı ine.

Undağı ällä nisä däräcä eselekkä, äzäm sızay almaslıq hasığa öyränep kitkänse, Yämilägä bik auır buldı.. Bara torğas, Yämilä bılarzıñ här berehenä künä başlanı. Ul unda här kön bara, eşläy, tirläp-yanıp qayta, şunıñ menän tamağın tuyzıra ine.

Yämilä bılay üze başlap aqsa taba başlağas, Şärif menän Bäzri üz-ara höyläşep, Yämiläne öyzäş itep üzzäre yanına keretep almaqsı buldılar. Yämilä bılarğa öyzäş bulıp kereüze bik yaratqanğa kürä, bilğäyın värräyıs qabul itte.

Bıl köndän huñ, bıl yarlılar öyzäş bulıp, eşläp tapqan az-maz nämälären urtaqlaşıp, bergä-bergä kön itä başlanılar. Yämilä Bäzrizärgä öyzäş qatın buldı. Bıl eşselär, yäğni Şärif menän Yämilä, köndöz hezmät itep, kis qaytıp, ber zä häsräthez töslö, bik tatıu toralar ine.

Berär kön, eş bulmayınsa, as qalırğa tura kilhä, ularzıñ bığa artıq istäre kitmäy. Yarlılıqqa tamam öyrängängä kürä, irtän nisek bulasaq vä nisek ütäsäk, bını qayğırtmayzar ine.

Aptırap torou, as köyönsä kön ütkäreü bılar ösön ğäzät häm täbiğät bulıp kitkängä kürä, yuqlıqtan şikäyät iteü bötä başlağan ine.

Bılarzıñ tamağı arış ikmägenä tuyıp torha, başqa ber nämä lä käräkmäy, ikmäkkä tuyğan köndärzä häsrättäre bulmay torğan ine. Bılarğa iñ läzzätle nämä — berär telem ikmäkte totop, par yarım sınayaqtan näübät menän säy esep üzzärenä layıq hüzzärze urtağa halıp höyläşep, möhäbbät menän ultırıu ine.

Şärifteñ türzä atalıq däräcähendä, Bäzrizeñ samauır yanında äsä vazifahında, Yämiläneñ Şärifkä kürenmäyınsä nämähram bulıp samauırğa ışıqlanıp ultırıuı, balaları irkälänep Şärif menän Bäzri arahında ultırıuzarı bıl fäqir ğailäne tamam ber-berehenä bäyländergän ine, Şärif hüz başlağanda, başqalar ihlas menän tıñlap, unıñ här hüzen tuğrı tip hököm itkän töslö ultırıuzarı, Hozaybirzeneñ hiräk-miräk: “Qara äle, äsäy, Gölöy mine üsekläy”, — tip qısqırıuı, bılarzıñ arahında la köslö-köshözzärzeñ barlığın belderä ine.

Bılarzıñ köndäre şulay ütkän möddättä artıq häsrätlänäsäk tügeldär ine. Fäqät bıl rähätlektäre ozaq dauam itmäne. Küñel ösön bulhın, ber börtök qar yaumay başlanı. Qar yaumay başlaha, bıl yarlılar, qoroğa taşlanğan balıq keüyek, tıpırzap, ğaciz qalğanğa kürä, bılarzıñ tamam eştäre tuqtalıp qala ine.

Äldä bıl vaqıtta Yämilä az-maz tabıp torğanğa kürä, şunı urtaqlaşıp aşayzar ine. Qıştıñ ğinuar vaqıtı bulğanğa kürä, kön haman halqın bulıp, sığıu menän tuñdıra, qaltırata başlay ine.

Ällä nisä kön aslı-tuqlı torğan Şärif, bik halqın bulha la, ğäzätensä, baltahın totop sığıp kitte. Yuğarıla zeker qılğan, yarlılar tora torğan urınğa barıp torzo. Ike-ös säğät eş köttö, kamil tuñdı, halqın esenä qäzäre ütte. Atalıq şäfqäte menän, balalarzı tuyzırıuzı niät itep, üler däräcägä kilde. Ah, bına şulay torğanda, bähetenä eş tabılıp, eşlärgä kitte. Kiskä qäzäre eşläp, saq öyönä qaytıp kerze. Bınıñ esenä qäzär ütkän halqınlıq unı auırıuzar yömlähenä kertkän ine. As bulıuına qaramastan, ber nämä lä aşamayınsa, säy genä este lä, tizeräk yoqlarğa yattı. Tän buyınsa auırıp, irtän urınınan da tora almanı.

Şärif auırığandan huñ, aşarğa tabıu burısı Bäzri östönä teyış bulıp qaldı. Bıl köndän huñ Bäzri zä, Yämilä menän bergä, şırpı fabrikahına barıp eşläy başlanı. Irtük torop säy eskän bulalar za, tiz-tiz şunda kitälär. Kön buyı eşläp, kis qaytalar ine. Bında eşläp torğanda, bılarzıñ häle ber köyönsä yaqşı barzı.

Läkin yarlılıq, bähethezlek ilä möbtälä bulğan keşelärzeñ his ber eşe, ber köyönsä, yaqşı dauam itmäy, bälki, bik tiz ikense törlögä äylänep kitäler.

Bılar şunda yaqşı ğına eşläp yörögän vaqıtta,

şırpı fabrigında lä qaza ireşep, ut sığıp, bağanalarına qäzär yanıp böttö.

Şırpı fabrigı tarafınan bılarzıñ rizığı kiselde. Bılarzıñ baştarına tağı ni eşlärgä, qayzan aşarğa tabırğa, qayza barırğa, tigän söäldär töştö. As köyönsä ber-ike kön torop, ösönsö kön Bäzri, ni eşlärgä belmäyınsä, aptırap sazaqa horarğa bulha la kitmäkse buldı.

Inde Bäzri, yañğız başım bulha, bik rähät bulır ine, tip, Yämilä keüyek bulahı kilä başlanı. Yañğız qatınğa ike bala menän ber iren tuyzırıp torou, älbittä, yıñel ber eş tügel.

Iñ elek başlap, bögön yoma vaqıtında, mäset işege aldına barmaqsı bulıp, sığıp kitte. Bäzrizeñ uyınsa, mäset işege aldında horanıu häyırselekteñ yıñeleräk däräcähe kürende. Undağı hisaphız häyırselär arahında torouı artıq namıshızlıq keüyek toyolmay ine. Mäset aldına, yomanan ber säğät möqäddäm, qarttar menän qarsıqtar, ayaqhız-qulhızzar, tol qatındar menän eş taba almağan irzär, yıtem balalar, yäş kenä qızzar şığırım bulıp kilep tulğan ine.

Bezzeñ Bäzri zä, üzenä häyırselek ğälämäte bulğan, bilenä kapsıq qıstırğan köyönsä, tup-tura mäset qapqahı töbönä kilep, gruh-gruh yarlılar safına kerep kitte. Küp tä tormanı, mosolman yämäğäte, yoma namazın äda qılmaq ösön, mäsetkä kerep kötä başlanılar. Yarlılar, östö-östönä tığılıp, qısılışıp: “Bay ağay, ber tin genä sazaqa! -tip quldarın alıp barıp tıqtılar. Ber bayzıñ aldına, “alla ösön” huzılğan, yözzärsä quldarzıñ sähiptäre auızınan sıqqan: “Abzıy, ber tin genä sazaqa!..” tauıştarı küktärgä sıqtı. As auızzarzan, häsrätle küñeldärzän sıqqan bıl äsärle hüzzär, iltimse ilä bulğan söäldär tuq auızlı, şat küñelle keşelärgä artıq täsir itmäy ine.

Yazğı köndä arıqlanğan, yabağahın qoyğan arıq tayzar keüyek bulğan bıl yarlılar, tulqın keüyek, arı-bire yügerälär, alay-bılay kitälär, qısqırışalar ine. Başqa yarlılar küpme aqsa alğandarzır, bezzeñ Bäzri bıl yoma kön higez tin yarım aqsa alıp qayttı. Bıl higez tin aqsa, ber ğailäneñ tärbiähe ösön, älbittä, küpkä barmas. Şunan huñ, här kön yoma la bulmas. Şunıñ ösön şämbe köngä aşarğa tabıuzı Bäzri üzenä burıs keüyek kürä ine. Bäzri şul burıstı äda itep, yırenä yıtkerer ösön, irtän torğas, qapsıq totop, telänergä sığıp kitte. Mosolman, rus tip, millät ayırmahına qaramay, rättän yöröp, vaq-töyäk ikmäk kisäktären yıyıp alıp qayttı.

Bıl kümäs häm ikmäktärzeñ iñ tämlehen haylap alıp, auırıp yatqan Şärifteñ aldına quyzı la:

— Aşap qara äle, bına bıl aq kümäs bik tämle, ällä mayğa quşıp beşergändär inde, äzeräk tereleüyeñä säbäp bulmasmı ikän? — tine.

Şärif, qaltırap torğan qulı menän, saq-saq totop, kümäste auızına kilterep, qabıp aldı la:

— Yuq inde, ber zä auızımdıñ täme qalmağan, haulıq— zur baylıq ikän, ağay! Bına nisek, may keüyek tämle kümäste lä aşağı kilmäy, — tine. — Bäzri:

— Azıraq torğas aşarhıñ. Auırığas, şulay bula inde, — tine lä, üze, qapsıqtı buşatıp, Hozaybirze menän Gölyıhanğa berär kisäk ikmäk birze. Meyıs aldında küldägeneñ qulbaşına yamau halıp ultırğan Yämiläne lä buş qaldırmanı. Uğa la ber kisäk birep, üze lä ber kisäk alıp aşarğa kereşte. Ikmäk hağınıp, as torğan yarlılar ösön, bıl iske, qatqan kisäktär ni tiklem tämle ikänlegendä şöbhä barmı? Möhäbbät menän ber-berehenä qaraşıp, aldarına töşkän valsıqtarzı süpläp ultırıu bılarzıñ küñelen asa ine. Sittän qarap torğan keşe, ällä yarlılıqta la beräy törlö läzzät barmı ikän, tip uylarlıq ine. — Yuğarıla nisek ideke yazılğan, öyöndä, hikehe östöndä, Şärif yatqan yırenän saq-saq quzğalıp, torop ultırzı. Unıñ yözö harğayğan, irendäre kipkän, küzzäre bik yämhezlänep eskä batqan, qap-qara iske yaulıqtı, başı auırtqanğa kürä, başına bäylägän ine. Küldäge yañğız ğına bulıp, hasıp, qarayıp bötkängä kürä, bögön Bäzri yıuıp kipterergä quyğanğa, vaqıtlısa ğına, küldäk urınına säkmänen keygän ine. Yanında ber tustaq menän hıu, unıñ yanında ber telem arış ikmäge tora ine. Yatqan yırenän torğas, bik auırlıq menän, ike ayağın alğa taban huzıp, mamıqtarı sığıp, yalbırap torğan yurğandı aqrın ğına yabıp quyzı, üze bizgäk totqan keşelärsä, der-der qaltıray, ber nämähe yıteşmägän keşelärsä, tirä-yağına qarana ine.

Öyzä Şärifteñ uf-uf tip tiz-tiz ufıldauınan, Hozaybirzeneñ meyıs başında ällä nämäne, tıq-tıq itterep bäreüyenän başqa ber tauış ta yuq ine.

Bögön aqsa taba torğan yoma kön bulğanğa kürä. Bäzri mäset işege aldına telänergä tip kitkän ine. Az bulha la, artıq fayza bulırın uylap, Gölyıhanğa iske nämälärzän mahsus bişmät tegep, bilen bıuzırıp, bik mökämmäl “keskäy häyırse”hürätenä kertep, unı la alıp kitkän ine.

Yämilä başqa eş tabıuzan ğaciz qalğas, Bäzri menän mäset aldına barğan ine.Bılar, kiskä qarşı, bik qızıu ğına atlap, kaytıp kerzelär.Üzzärensä, bik yıraq yırgä barıp,bik küp eş bötörgän keşelär keüyek, uynap-kölöp qaytqan buldılar.

Gölyıhan qaytıp kereü menän, Hozaybirzegä qarap, üzeneñ nisek yörögänen häm qayza barıp qaytqanın sabıyzarsa maqtanıp höyläne. Bäzri törlösä uylap, aşau-eseü ösön, nisek bulha la, aptıramas keüyek kürenä. Unıñ ösön auır kürengän nämä — Şärifteñ auırıp yatıuı ine.

Kis buldı. Yämilä üzendä ber auırlıq hizä başlanı. Bıl auırıu başqa auırıuzar keüyek tügel, ällä nisek ine. Auırıuınıñ yayın, räten höylägäs, Bäzri: “Ä, tulğaq ikän”, — tine. Yämilä üzeneñ vaqıtı yıtep kilgände belep yörögängä kürä, bik hayran bulıp, bını işetkäs, niñäler yözö ağarıp kitte. Yañğız sağımda tamaq tuyzıra almağanğa kürä, balalı bulğas, nisek bulır huñ? Yañı ğına qız bulıp yöröp, qatın bulğan inem, inde balalı qatın bulasaqmın. Uylap torhañ, bıl bik yıñel ber eş tügel, tigän mäğänäläge fekerzärgä töştö.

Bıl — kis, tön buyına auırını. Irtän torğas, Bäzri samauır quyıp, Şärif menän Yämilägä säy yahap birhä lä, beräy sınayaqtan artıq esä almanılar. Bäzri ösön Yämiläneñ auırıu bulıuı qıyınlıqtı dähi arttırzı. Yañğız qatınğa ike auırıuzı tärbiä iteüye, turahı, bik auır eşter. här kön häyır horaşırğa, öyzän-öygä yöröp, telänergä tura kilä, unıñ östönä tärbiäsehez yatqan auırıuzarzı la qarau Bäzri östönä yöklände. Bına bögön dä sığıp kitte, öyzä yatqan auırıuzarğa Gölyıhan ğına hıu-fälän birep torzo.

Bäzri telänep qaytqansı, kis tä buldı. Qaytıu menän hıuğa barıp kilde lä, iren tärbiäläp, unan huñ Yämiläneñ hälen horap, telägän nämäläreñ barmı, tigän bulıp horanı. Bıl vaqıtta Yämiläneñ häle bik auırayğan ine. Bäzrigä qarap, aqrın ğına tauış menän:

— Hälem bik nasar, höyäktärem taralıp bara, bik oyalam, ike arağa mineñ şarşauzı qorop quy äle, — tine.

Bäzri, hezmät itergä äzer genä torğanğa kürä, bik tiz torop, şarşauzı qorop ta quyzı. Vaq-töyäk eştären bötörgäs, samauır qaynatıp, säy esergä kereştelär. Läkin bıl säyzäre, äüäldäge säyzäre keüyek läzzätle, hozurlı tügel ine. Ike sırhau ike urında uf-uf tip yata. Yändäre kamil ränyıp, üzzäreneñ auırıu ikänlektären toroştarınan uq belderälär ine.

Bäzri ber sınayaq säy yahap, Şärifteñ aldına quyğan buldı, ikense sınayaq astına yahap, Yämilägä birze. Ular säy eshä, üzenä küñelle bulır töslö bula, häl tele ilä “esegez äle” tigän keüyek qarap torzo. Ul bötä vöcüde ilä ularzı qızğana ine.

Ularzıñ ber zä äsähe kilmägängä kürä, şul berär sınayaq säyze estelär zä, donyanan ömöt özöp, qul heltägän keşelärsä, urındarına yattılar.

Bögön Gölyıhan menän Hozaybirze lä, äüäldäge it beşergän köndäge keüyek, şat tügeldär ine. Bala bulhalar za, zurzarzıñ bıl häldä bulıuı bılarğa täsir itkän ine. Şulay bulha la, Hozaybirze:

— Äsäy, miñä atay sınayağına säy yahap bir, — tine.

Bılar bik küñelhez säy eskän vaqıtta, şarşau artında möyöştä yämilä ıñğıraşa, ömötön yañğız allağa ğına bäyläp, auızınan qat-qat: “Uf alla!”—tigän kälimäne sığara ine.

Yämilä allahı täğälänän genä yarzam estämäy, kemdän yarzam estähen. Barsa ğacizdärzeñ iñ ahırza iltica itäsäk, hoğanasaq urındarı — allahı täğäläler.

Ber az torğas, qarañğı töşöp, öyzö bigeräk küñelhez ber hälgä kilterze. Bäzri ber öslö genä lampa tabıp yandırıp, täzrä töbönä quyzı. Ber azzan huñ Bäzri zä, balalar za yoqoğa kittelär.

Yämilö yañğız ğına hataşıp yata birze. Unıñ küzenä ällä nämäler kürenä. Ul üzeneñ bik auır ber häldä ikänen bäğze vaqıtta gına hizä, bäğze vaqıtta bilköllöhö huşhız bulıp, uzenän üze häbärhez räüyeştä yata ine. Öyzö tışqı yaqtan qar basıp kitkängä kürä, esenä ber tauış ta işetelmäy. Öy esendä Şärifteñ ğıclauı menän Yämiläneñ ıñğıraşıuı, ularğa quşılğan fäqirlek ğälämäte bulğan, his tuqtauhız hayrap torğan, häsräthez siñertkä tauışınan başqa tauış ta yuq ine. Bıl yarlılarzı auırıu ilä fäqirlek, ülektär hälenä kertkän donyanan häbärhez yahağanğa kürä, güyä, bıl öy ülektär urını bulıp, siñertkä tauışı ğına öyzä yän eyähe barlığın belderä ine.

Täzrä töböndä ultırğan, üz uyınsa, bik küp yaqtı biräm tigän töslö torğan öslö lampa tuqtauhız, küñelhez genä nurın säsä, bik ictihad menän bulha la, tar ğına öyzö yaqtı itergä tırışa ine. Täzräneñ bozo lampa yılıhı menän, az ğına irep, küz yäşe keüyek bulğan, halqın tamsılar yahağan ine.

Љömümän qarağanda, öyzöñ ese, üzaldına-üze yarlılıqtan zarlana, Yämiläne qızğana töslö ine. Yämiläneñ esendä bulğan bädbähet bala, äyterheñ, bınday mihnätle donyağa, häsrätle öygä, yarlı tormoşqa tıuahı kilmägän keüyek. “Inde min tıumam, tärbiäsehe yuq äzämde üzem menän bergä oşo öy keüyek qäbergä alıp barırmın” tigän keüyek, bıl donyağa kilmäskä, tıumasqa talaşa, Yämiläne huşhızlandıra ine.

Bala ısından da tıumanı. Yämiläneñ ıñğıraşqan tauışına Bäzri yoqohonan uyandı. Küzen tırnap, Yämilä yanına kilgän bulıp, ber sara tabır keşe keüyek:

— Yämilä! Yämilä!— tip hälen belergä telähä lä, yauap ala almanı. Yämilä aqayğan küzzären äyländerep, qulı menän işara qılıp: “Inde minän yauap kötmä, mineñ hälem böttö, bähethez ğümeremdeñ aqtıq sigenä ireştem”, — tigän keüyek buldı.

Bäzri bını kürep, qayza barırğa belmäy, Şärifteñ äyteüye buyınsa, yıraq tügel kürşeläge äbeygä yügerze. Qap-qarañğı töndä, uram ettären örzöröp barıp, äbeyze uyattı.

Bınday yarlılarğa äbey niñä kilhen? “Ete tön urtahında yöröy almayım, küzem kürmäy”, — tip kenä yauap birze. Bäzri, äbeygä nimä äytergä belmäy, yäne äsep:

— Bayzar bulha, barır inegez, yarlılarzıñ ülgäne-terelgäne hezgä barıber şul, — tip kire qaytıp kitte.

Auırıu köyönsä bulha la, Şärif torop ultırğan buldı. Yämiläne qızğanıp, küzenän yäş ağızırğa teläy ine. Bäzri ike qulın ıuıp: “Ay alla!..” — tip torouzan başqa ber eş tä eşläy almanı. Yämiläneñ hulışı, tın alıuı auırayıp, yän sığır vaqıtı yıtkäs, Bäzri:

— Ällä ülä inde, hin, qara äle! Yasin dä sığır keşe bulmanı, — tine.

Bäzri yuq ösön qayğıra. Yämiläneñ bında telänep yö-röüyenän, rähätlek yorto bulğan häyäte äbäziägä barıuı meñ tapqır artıqtır. Yämilä inde tınıs lähetkä barasaq, tupraq Yämiläne qosağına alıp, märhämätle häm şäfqätle äsälär keüyek, qosop haqlayasaq häm äsälär vazifahın kürhätäsäkter. Yämiläneñ tübä taqtağa qarap, aqayıp qalğan küzzäre, häl yuqlıqtan häsräthez qalmış vöcüde üzenä höcüm itäsäk ülemde kötä, bötä öyzäge nämälärgä, bıl donyağa kamil näfrät häm istiğfaf menän qaray. Ularğa tähqir häm mısqıl nazarı ilä bağa, üzeneñ bıl tormoştan qotolasağına tamam iman bulğan ikände belderä ine. Häqiqättä Yämilä aq yöz, saf küñele ilä bıl donya menän väfiğ itäler. Bäzri bıl serzärze belmähä lä, inde ülgäne lä yaqşı, bında torğanda la rähät kürä almay, tip uylap quyzı.

Qarañğı töndär ütep, şäreq tarafınan tañ yaqtırğan vaqıtta, Yämilä küzen tultırıp, bötä tirä-yağına qaranı. Bäzrizärgä, min hezgä burıslımın, mine himaya ittegez, min qaytara almay kittem, tigän keüyek qaranı la ike börtök küz yäşen attı. Bıl qarañğı bädbähet donyanan tege donyağa kitte. Balahı, bıl donyanıñ nasarlığın belgän, hineñ yözöñdö kürmäyım tigän keüyek, äsähe qarınında kitte. Yämilä bik tınıs, rähätlänep huzılıp yattı. Bäzri kilterep östönä ber aq tastamal yaptı.

Irtän torğas, Bäzri Yämilägä qayzan käfen alasaq? Nisek itep qara qäbergä iltep kümäsäktär? Yämilä ülde lä, donyanıñ bötä qähär häm yäberenän, unıñ kürhätkän auırlıqtarınan qotoldo. Inde unı höyräp sığarıp taşlahalar za ükenmäy. Tere vaqıtında qıuılıp sığıuı, ike küzenän yäş ağızha la, inde unıñ, küzzäre yomolğan, yäş ağızıuzan tuqtalğandar. Inde ul insandarzan, zärrä qäzäre bulhın, iğanä häm yarzam horamayzır.

Läkin unıñ auırlığı bisara Bäzrigä qaldı. Şulay bulha la, irtän bulğas, Yämiläne, ülde inde tip, sığarıp taşlamanılar. Üze keüyek yarlılar, kürşeläre qäber qazıp, däfen qılıu tuğrıhında yarzam ittelär.

Unan-bınan yıyıp, käfen dä aldılar. Ällä ni qäzär sabatalı yarlılar mäyıtte kütärep, mäset aldına yınaza uqıtırğa alıp barzılar. Iñ auır eş — yınaza uqırğa kilmäyınsä, häzrätteñ säğättän artıq köttöröüye buldı. Yarlılar, öşömäs ösön, här berehe beyıp yöröy torğas, bötä mäset aldın tap-taqır itep bötörzölär.

Yämilä häl tele menän:

— I häzrät! Mineñ hezzeñ yınaza-fälänegezgä ihtıyacım yuq, tere vaqıtımda kürgän hurlıqtarım yıter inde, inde ülgäs, mineñ höyägemde tizeräk qara qäbergä yıbäregez! Dürt märtäbä täqbir äytergä auırhınmağız. Minän hezgä teyäsäk ber tinem bulmaha la, yınaza uqıp qına biregez. Bında torğan keyımhez yarlılarzı qızğanığız, — tigän töslö ine.

Ber-ike säğättän huñ mulla kilep yınaza uqını la:

— Barığız, inde alıp barıp kümep qaytığız, — tip yılı öyönä kerep kitte.

Unı kütärep qäbergä alıp kitkän vaqıtta la, yuğarıla zeker qılınğan, qatındar saqırğan bayzıñ öyö yanınan alıp kittelär. Yämiläneñ tele bulha, şul hüzzärze äytep kiter ine:

— Yänem! Hin mine öyöñ aldınan, et keüyek itep, qıuıp yıbärgän ineñ. Inde min şul däräcä mäsğüd ber häldämen, hineñ mal häm milkeñ mineñ küzemä süp qäzäre lä kürenmäy, ägär zä hin inde üzeñdeñ bıl hälgä töşäsägeñde belhäñ ine, bıl maldarıñ ber nämägä lä yaraqhız ikänen beler ineñ! Inde mineñ küzemä hineñ yıbäk küldäktäreñ östömdäge käfen qäzäre lä kürenmäyzär. Min inde tigezlek donyahına sıqtım, bında ikebezzeñ arala tuzan tiklem ayırma yuqtır!

Bına şunan ber säğät huñ Yämiläne qara qäbergä, märhämätle yır quyınına iltep kümdelär.

Şäfqäthez keşelärzeñ küñele keüyek qatı, rähimhez qışqı halqındar bötöp, nurlı häm ese qoyaş, nurın bötä donya yözönä säsep, häyät äsäre birä torğan vaqıttar yıtkän, yäğni may ahırzarı bulğan ine. Köndöñ maturlığınan, hauanıñ saflığınan bötä yän eyähe şat bulıp, här berehe rähätlektä ine.

Bına şul vaqıtta Şärifteñ bıl qalanan ille saqrım qäzäre bulğan auılına kitä torğan yul menän ber qatın kitep bara ine. Ul qatın qoyaş eselegenän yanıp qızarğan, bäläkäy arbahın tartıp bara torğas, tamam arığan ine. Bıl qatındıñ dürt-biş yäşlek ir balahı menän yıte-higez yäşlek qız balahı üzenän yıgerme-utız sacin artta qalıp baralar ine. Arbahında la ber imsäk balahı bar ine. Bına bıl qatın Bäzri bulıp, balaları la Hozaybirze menän Gölyıhan ine. Şärif şul auırıuınan terelä almayınsa, qıştıñ ahırında vafat bulğan ine.

Şärif auırıp yatqan vaqıtta, Bäzri balaların telänep tuyzırıp torzo. Bıl vaqıtta Bäzrizeñ kürmägän auırlıqtarı qalmanı. Ul häyırselärzeñ dä iñ oyathızı buldı. Bıl auırlıqtarzıñ bötähe, Şärifteñ üleüyenä-qarağanda, bik yıñel bulıp qaldı. Ikeşär-ösär kön as torop ilamağan Bäzri Şärif ülgän vaqıtta ilanı. Bınıñ östönä, Şärif ülgändän ber azna huñ, esendäge balahı donyağa kilde. Bına ul şul vaqıtta aslıqtıñ auırlığın tatını. Üze ber yırgä lä sığa almağanğa kürä, Gölyıhan menän Hozaybirze telänep yöröy başlanılar. Ul vaqıttar za ütte. Qar bötöp, arba yulı töşkäs, auıl yırenä qaytırğa uylap, qalanan sığıp kitte. Ese köndä imsäk balahın arba menän höyräp, ike balahın eyärtep, yul menän barğan qatın bına şul Bäzri yarlı ine.