Yaratqan şöğöl näticähe — ğilmi asış

Zakiryän Ğälimyän ulı Äminev menän inde qırq yıl tirähe, Başqort däülät universitetında uqığan däüyerzän tanışbız, yış aralaşıp torabız. Filosofiya fändäre kandidatı menän sirattağı höyläşeüze unıñ fänni eşmäkärlegenä yünälttem.

— Prokuratura organdarı veteranı, otstavkalağı ölkän yustitsiya sovetnigı... häm halqıbızzıñ mäşhür “Ural batır” eposın öyräneü nigezendä dissertatsiya yaqlağan ğalim, Başqortostan Fändär akademiyahı Gumanitar institutınıñ ölkän ğilmi hezmätkäre... Säyıreräk keüyek...

— Üzem ösön ber zä säyır tügelse. Prokuratura organdarında 20 yıldan aşıu hezmät itep, haqlı yalğa sıqqas, 2001 yılda Räsäy Fändär akademiyahı Öfö ğilmi üzägeneñ Tarih, tel häm äzäbiät institutına eşkä urınlaştım. Täüge osorza, ısınlap ta, bığa ğäcäpläneüselär buldı. Bigeräk tä mine belmäüselär arahında. Huñıraq künektelär: “sittär” arahında üz keşegä äyländem (kölä). Halıq icadı menän ütkän bıuattıñ 70-se yıldarında universitetta uqığanda qızıqhına başlanım. Bıl miñä öläsäyımdän — atayımdıñ äsähenän — küskänder, tip uylayım. Bala saqta ul höylägän äkiättärze, epostarzı isem kitep tıñlay torğaynım. BDU-nıñ 1-se döyöm yatağında bulasaq filologtar menän aralaşıp, ularzıñ däreslektäre menän qızıqhındım. Bınıñ da täsire bulğandır. Student yıldarında folklor häm etnografiya materialdarı yıya başlanım. Yuridik fakultettı tamamlap, yünältmä buyınsa prokuraturala eş başlanım, köndälek mäşäqättär baştan aşırlıq bulğanda la, yaratqan şöğölömdö taşlamanım (bälki, ul mine taşlamağandır). Keşelär menän prokuror eştäre buyınsa höyläşkändä, üzem dä hizmästän folklor häm etnografiyağa qağılğan äyberzärgä iğtibar itä torğaynım. Yıtäkselärzän “Äkiättär menän bulışıuıñdı taşla, prokuror keşegä yıtdilek käräk” tigäneräk iskärteüzär zä işettem. Şuğa la küberäk töndären ultırırğa tura kilä ine. Eş säğättärendä arıbıraq kithäm, “Ural batır”, “Aqbuzat” yä “Quñır buğa”nı qulğa alır buldım. Ularzı uqıu hezmätemdeñ yınäyättär menän bäyle köndälek ısınbarlığınan ber ni tiklem arınırğa yarzam itä ine.

Häteremdä, şul saqtarza Tatarstandıñ bildäle yazıusıhı Räzil Väliyivteñ respublika prokurorı menän äñgämähe qulğa eläkte. Prokuror bığa qäzär curnalist bulğan, hözömtälä hudocestvolı fotoğa töşöröü unıñ yaratqan şöğölönä äylängän. Matur, ısın mäğänähendä hoqlanğıs fotohürättärze kürgänem bar ine, avtorzıñ isem-şärifen belgäs, bıl prokurorzıñ azaşılır, tip uylap quyğaynım. Isınında fotorässam prokuror bulıp sıqtı. Yaratqan şöğölö yıñel bulmağan mäşäqättärenän yal itergä yarzam itkän. Prokuror-fotorässamdıñ küzäteüyensä, hoquq haqlau organdarınıñ oşonday şöğölö bulğan hezmätkärzäre töp eştärendäge köndälek auırlıqtı başqalarğa qarağanda yıñeleräk kiserä ikän. Mineñ menän dä şulay buldı, tip uylayım. Mifologiya menän daimi şöğölläneü töp eşemä ber zä qamasaulamanı, kirehensä, här saq yıynaq bulırğa, keşelär menän urtaq tel tabırğa yarzam itte.

— Halqıbızzıñ auız-tel icadı ifrat bay...

— Älbittä. Bıl ölkälä eşläüse bularaq, bötön Yivraziya kiñlektärendä “Ural batır”, “Aqbuzat”, “Quzıykürpäs menän Mayanhılıu”, “Zayatüläk menän Hıuhılıu”, “Zöhrä menän Aldar”, “Quñır buğa”, “Aqhaq qola” häm başqa üzensälekle epostar — bezzeñ başqort halqınıñ icadi mirası, tip auız tultırıp äytä alam. Älbittä, folklor ınyılarınıñ qayhı berzäre bezgä tuğandaş halıqtarza la bar. Mäsälän, törlö ğilmi konferentsiyalarza osraşqanda qazaq ğalimdarı bezzä lä, üzzärendä lä bulğan “Quzıykürpäs”, “Alpamışa”, “Izeükäy menän Morazım” epostarı menän nıq qızıqhına, ularzıñ här qayhıhın nindäy belges öyränä, tip horay. Ber ük vaqıtta sit taraftarzağı hezmättäştärebez, “Hezzeñ epostar küpkä boronğoraq häm tulıraq, sönki ularza mifologik motivtar häm syucettar bar”, tip bildäläy. Äytelgän häm başqa epostarzıñ hamanğa tiklem bezzä monografik planda öyränelmäüye, bıl äsärzär buyınsa kandidatlıq häm doktorlıq dissertatsiyaları yazılmauı ularzı nıq aptırata. Bına şunda üzebezzeñ kürşelärzän ni tiklem artqa qalğanğa qıyınhınıp qına tügel, hatta ğärlänep tä quyam. Qızğanısqa qarşı, ısınlap ta, tikşereneüselärebez epostarıbızzı hürätläp höyläüzän yıraq kitä almay şul älegä.

Şunı la äytep üter inem: bezzeñ belgestärzän ayırmalı, huñğı vaqıtta tatar ğalimdarı bıl yähättän hizelerlek äüzemlek kürhätä başlanı. Halqıbız icadın bergäläp öyräneü häm tikşereügä ber qarşılığım da yuq. Ämmä Başqortostan menän siktäş bilämälärzä genä tügel, hatta respublikabızza yäşägän millättäştärebezzeñ ber ölöşön äkrenläp yuğalta barğan keüyek, tora-bara halqıbızzıñ auız-tel icadınıñ hozur ınyılarınan da qolaq qaqmasbızmı ikän?! Bögöngö butalsıq zamanda tarihtı bozop kürhätep, nigezle-nigezhez häm dä yahalma räüyeştä ruhi hazinabızzı urtaqqa äyländereügä qırqa qarşı min.

— Bik könüzäk mäsälä kütärähegez. Isınlap ta eştär şulay hörtmö ni?

— Älbittä, ber ni eşlänmäy tip äyteü zä dörös tügel. Mäsälän, Räsäy Fändär akademiyahı Öfö ğilmi üzägeneñ Tarih, tel häm äzäbiät institutı halıq icadı bülege hezmätkärzäre yıl hayın ğilmi ekspeditsiyalarğa sığa, yıyılğan materialdarzı taşqa bastırıp, fänni äyläneşkä inderä. Bik tä ähämiätle häm maqtauğa layıq eş. Tik bıl ğına, mineñsä, yıterlek tügel. Ägär zä bez ruhi mirasıbızzıñ fändäge osraqlı keşelär qulına elägeüyen telämähäk, täü siratta bıl yünäleştä üzebez äüzemläşergä teyış. Äytkänemsä, epostarıbızzı yabay hürätläp höyläüzän qotolop, ularzı fänni yaqtan tärän tikşerep öyräneügä totonorğa käräk. Här epos buyınsa kandidatlıq häm doktorlıq dissertatsiyahı yazıu motlaq.

— Bınıñ ösön nimä käräk huñ?

— Epostarıbızzı tulı mäğänähendä fänni tikşereü ösön belgestärebezgä üzebezzeñ häm kürşe tuğandaş halıqtarzıñ tarihın, donya halıqtarı mifologiyahın belergä käräk. Ber ük vaqıtta epos tekstarın öyräneüzä fändä bildäle semiotik häm germenevtik alımdarzı qullanıu zarur. Donya halıqtarı mifologiyahın belmähäk, üz qazanıbızza qaynauzan arı kitä almayasaqbız. Miftarzı küberäk beleü ularzı sağıştırıp öyräneügä, döyöm häm ayırım üzensälektärze tabırğa yarzam itäsäk.

— Kandidatlıq dissertatsiyahı nigezendä urıs telendä “Kosmogoniçeskiye vozzreniya drevnih başkir” tigän kitap bastırıp sığarzığız. Akademik Niyaz Mäcitov unı “zur ğilmi asış” tip atağaynı. Oşo hezmätegez turahında höylähägez ine.

— Kitap halqıbızzıñ mäşhür “Ural batır”ın tikşereügä nigezlängän, unda epostıñ tulıhınsa kosmogonik harakterza bulıuı turahında hığımta yahala. Ğömümän, ağalı-qustılı Şülgän menän Uraldıñ terehıu ezlägändä qılğan eştäreneñ, ular kisergän macaralarzıñ mäğänähe asıqlana.

Mineñsä, eposta här hüz, här vaqiğa nigezenä zur mäğänä halınğan. Ularzı añlar ösön bezgä boronğo ata-babalarıbızzıñ donyaui qaraştarın yaqşı belergä, Ural batırğa ular küzlegenän qarap, qomartqını ana şul niättän sığıp tikşerergä käräk, tip taptım. Bez olo häm serle äkiät tip qabul itkän vaqiğalarzı boronğo ata-babalarıbız bötönläy ikense törlö añlağan. Epostı ular keüyek qabul iter ösön bezgä ularzıñ fekerläü logikahın öyränergä häm ularzıñ fekerläü kimälenä kütärelergä (bälki, töşörgä) käräk. Şunhız bez undağı vaqiğalarzı mauıqtırğıs äkiät tip kenä qabul itäsäkbez. Mäsälän, “Şülgänenä un ike, Uralına un tulıp” tigän yuldar bar. Epostı icad itkän ata-babalarıbız ni ösöndör töp personacdarzıñ motlaq un ike häm un yäştä bulıuın ayırıp häm asıq itep äytä. Bında nindäyzer mäğänä bulırğa teyış tigän uy mine artabanğı tikşereneüzärgä etärze. Sönki, äytkänemsä, boronğo mifologiyala ber qasan da hüz hüz bulhın tip kenä, buştan-buşqa ğına äytelmäy. Här ber hüzgä nindäy zä bulha mäğänä yä mäğlümät yäşerelgän bula. — Artaban nindäy hığımtalar yahanığız?

— Ägär zä boronğo ata-babalarıbızzıñ donyaui küzlegenän qarahaq, bayağı yuldar bik küp nämä höyläy. Mineñsä, Ural batırzıñ ütkän yulın häm şul yulda qılğan eştären, kürhätkän batırlıqtarın Qoyaştıñ ber yıl esendä ütkän yulı tip qararğa käräk, ä Şülgändeñ yulı Ayzıñ töngö küktäge marşrutın qabatlay bulıp sığa. Uralğa – 10, ä Şülgängä 12 yäş tulğas, eposta vaqiğalar quyıra, kösörgäneş arta başlay. Baqtihäñ, boronğolar bıl 10 häm 12 handarına bik zur mäğänä yäşergän ikän: Şülgängä 12 yäş tulıuzı 12 ayzan torğan ber yıldıñ üteüye, ä Uraldıñ 10 yäşkä yıteüyen yıldıñ 10 ayı üteüye tip añlarğa käräk.

— Yıldıñ 12 ayzan torouı bötäbezgä lä mäğlüm. Şuğa kürä Şülgändeñ 12 yäşen boronğolarzıñ 12 ayzan torğan yıl tip añlauına ışanırğa bula. Ämmä ularzıñ yıl esendä tağı la un ayzı ayırıuı bigük añlaşılıp yıtmäne...

— Bını añlar ösön boronğolarzıñ donya qoroloşo turahındağı mifologik qaraştarın belergä käräk. Ğalimdar küptän asıqlauınsa, boronğo keşelär vaqıttı ıñğay häm kire mälgä bülgän. Yılı häm qoyaşlı yäy ıñğay mäl bulha, közgö häm qışqı hıuıq saqtarzı ata-babalarıbız kire bahalağan. Oşo boronğo mifologik qaraştar buyınsa, yıldıñ 10 ayı äzäm balahı ösön yarayhı uq ıñğay tip qaralha, iñ hıuıq qışqı ike ay, iñ nasar vaqıt bularaq, ularzıñ kalendarınan hızıp taşlanğan. Boronğolar bıl ike ayzı tizeräk ütkärep yıbärergä tırışqan. “Olo sellä” häm “Kese sellä” tip atalğan iñ hıuıq qışqı köndärze beldereüse bıl ayzar başqort halıq kalendarında äle lä ayırıp kürhätelä. Bildäle bulıuınsa, Olo sellä — 40, ä Kese sellä 20 köndän tora. 40-qa 20-ne quşhaq, 60 kön, yäğni ike ay kilep sığa. Älege şul iñ hıuıq ike ayzı alıp taşlahaq, boronğolar Ural batırzıñ 10 yäşe tigän mäğlümätkä yäşergän 10 ay torop qala.

— 10 aylıq kalendar boronğo başqorttarğa ğına hasmı?

— Yuq, älbittä. Boronğo törkizärzeñ kalendarında la yıldıñ tik 10 ayı ğına isemle bulğan, ä ike qışqı ayzıñ iseme bulmağan. Sönki qalğan ike iñ auır ayğa isem quşıu, isemläp atau ularzı saqırıuğa tiñ, tip uylağan boronğolar. Qayzan ularzı saqırıu, kirehensä — bıl ike auır ayzı nisek bulha la tizeräk ütkärep yıbäreü turahında qayğırtqandar. Döyöm alğanda, un aylıq kalendar taş bıuat keşeläre zamanında uq formalaşqan bulğan. Qalğan ike ay ular ösön “yuq” bulıp isäplängän. Boronğo Rim keşeläre lä üzzäreneñ kalendarında tik un ayğa ğına isem quşqan, ä qalğan ike ay isemhez qalğan, yäğni ular “yuq”. Oşonday uq hälde boronğo skandinavtar kalendarında la küräbez. Donyanıñ törlö tarafında yäşägän, teldäre ber-berehenä yaqın da bulmağan küp halıqtarza şunday kalendar bulıuı turahında misaldar bihisap. Tap oşo mäğlümättärgä tayanıp ta inde, Ural batırzıñ un yäşe — ber yıldıñ ”un aylıq qoyaş kalendarı” tip farazlayım. Timäk, Şülgän menän Uraldıñ yäşendä boronğo başqorttar ay-qoyaş kalendarın kürgän.

Uraldıñ ütkän yulı Qoyaştıñ ber yıl esendä Yır tiräläy ütkän yulına tap kilä. «Er tiräläy», tibez, sönki boronğolar, Qoyaş Yır tiräläy äylänä, tip uylağan. Bildäle ğalimdarzıñ (Lariçev V.E., Frolov B.A. häm başqalar) tikşereüzäre boronğo taş bıuat (paleolit) däüyerendä ük keşelärzeñ kalendar tözögänen raslay. Ular şul vaqıttarza uq iñ ozon köndö (iyundä), iñ qısqa köndö (dekabrzä), yazğı häm közgö kön menän tön tigezlängän mäldärze (mart häm sentyabrzä) kalendarzarında ayırım bildälägändär. Bınıñ ösön ular ber yıl esendä Qoyaştıñ Küktä dürt nöktä aşa üteüyen asıqlarğa teyış bulğan häm... bını eşlägän. “Ural batır” eposında, Homayzı osratqas, Uraldıñ “Biş il barın beläm min” tigän hüzzären ata-babalarıbızzıñ da şul dürt nöktäne beleüzäre turahında kinäyäläp äytelgän mäğlümät tip añlarğa käräk. Boronğo ata-babalarıbız yazğı häm közgö kön menän tön tigezlängän mälde lä, iñ ozon, iñ qısqa köndärze lä yaqşı belgän.

— Tikşereneüzäregez başqort mäzäniäteneñ bik boronğo däüyerzärenä alıp kitä häm ata-babalarıbızzıñ añ kimäleneñ kürşe-tirä halıqtarzıqınan ber zä käm bulmauın kürhätä tügelme huñ?

— Älbittä. Başqorttar bik boronğo däüyerzärzä ük bik üzensälekle mäzäniät tıuzırğan häm, unı haqlap, bezgä kilterep yıtkergän. Bıl mineñ genä feker tügel. Mäsälän, kürenekle tarihsı häm arheolog S. A. Pletneva, törki halıqtarzıñ boronğo tarihı buyınsa tanılğan belges bularaq, ata-babalarıbız turahında bına nimä yazğan: “Başqorttarzıñ ata-babaları bik boron uq ütä üzensälekle häm yuğarı kimäldäge mäzäniätkä eyä bulğan, ul kürşe-tirä däülättär mäzäniätenän ber zä qaytış bulmağan. Bıl mäzäniätteñ tamırzarı bik tärängä, boron-boronğo däüyerzärgä barıp totaşa, häm şunday tärän tamırlı bulğanğa kürä lä ular bezzeñ köndärgä kilep yıtä alğan. Başqorttoñ yäşäü räüyeşen, yäşäü därten, törlö tarihi kataklizmdarğa bireşmäyınsä halıq bulıp haqlanıp qalıuın tik şul üzzäre tıuzırğan häm haqlap qala alğan bik boronğo mäzäniättärenän sığıp häm üzzäre tözögän boronğo tsivilizatsiya menän genä añlatırğa mömkin”. Bildäle ğalimä 1981 yılda Mäskäüzeñ “Nauka” näşriätendä sıqqan “Stepi Yivrazii v epohu srednevekovya” isemle kitabında başqort mäzäniäte turahındağı ürzä kilterelgän fekeren: “Oşo yuğarı mäzäniätle tsivilizatsiyaları, başqortto törlö tarihi kataklizmdarzan qursalap, üz yözön bigük nıq üzgärtmäy, ularğa (başqorttarğa) bezzeñ köndärgä kilep yıtergä mömkinlek birgän dä inde”, – tip tamamlay.

— Halqıbız turahında bik yuğarı, ısınlap ğorurlanırlıq fekerzär bit… “Ural batır” eposına tağı ber äylänep qaytayıq äle. Respublika gäzittäreneñ berehendäge sığışında Räşit Şäkür bıl äsärze yattan höyläü konkurstarında epostıñ başqa teldärgä tärcemälären başqarıuzı tänqitläp sıqqaynı. Bığa qaraşığız nisek?

— Aqhaqalıbızzıñ hüzzärenä tulıhınsa quşılam. Här äzäbi äsär icad itelgän telendä genä bar maturlığı menän yañğıray ala. Ä tärcemä mäsälähenä döyöm qarağanda, epostarzı, şulay uq halıq icadınıñ başqa canr ölgölären dä, äziptärebezzeñ äsärzären dä sit teldärgä auzarıu motlaq käräk, tip hanayım. Huñğı vaqıtta bezzä “epostarıbızzı sit teldärgä tärcemäläü käräkmäy” tigän fekerzär işetelä başlanı. Bınıñ menän his tä kileşmäyım. Tärcemälär bik käräk. Tik ularğa talaptar za yuğarı bulırğa teyış. Isem ösön genä tügel, tel neskälektären toyop, äsärze tulıhınsa añlap häm fän qanundarın totop başqarılırğa teyış bıl eş. Tekstarzı bozou yä ularzı irekle qullanıu nasar ezemtälärgä kilterä. Mäsälän, “SSSR halıqtarı epostarı” seriyahınıñ 1977 yılda näşer itelgän akademik basmahında “Ural batır”zıñ urıssağa tärcemähendä şul säbäple zur hata yıbärelgän. Tärcemäseneñ mifologiyanı belmäüye hözömtähendä Şülgän menän Uraldıñ aq haqallı qart menän olo mäğänägä eyä bulğan ber hıu buyında osraşıuı ike yıgetteñ qart menän osraşıuı itep kenä birelgän. Isınında eposta bıl vaqiğa zur mäğänäüi ähämiätkä eyä: bıl “iske”neñ “yañı” menän osraşıuı, ber donyanan ikensegä küseü. Qısqahı, tärcemäsegä telde añlau ğına yıtmäy, ul unıñ başqort filologiyahı, bay tarihı, mifologiyahı, etnografiyahı turahında azmı-küpme belergä teyış.

Bıl yähättän tağı la ber problemanı äyter inem. Bögöngö küzlektän sığıp, epostar teksına nindäyzer üzgäreştär inderergä tırışıu. Bını la urınhız tip hanayım. Bınday şöğöldöñ fängä ber qağılışı la yuq. Epos tekstarın törlö yaqlap tärän tikşereü urınına ularzı bögöngö qaraştarğa yahalma qulaylaştırırğa ıntılıu — mäğänähezlek.

— Bıl hüzzäregez halqıbızzıñ bay icadına, täü siratta mäşhür “Ural batır”ğa qaraşığızzı tulıhınsa sağıldıra. Yañı ğilmi asıştarığız gäzit uqıusılarzı kiläsäktä tağı la qıuandırır tip ışanayıq.