Yän ırısı alıp Yanbaristan

Asaba yır yılıhı

Ällä ni zur bulmağan Bäzräş yılğahı buyındağı Yanbaris Uran ırıuı başqorttarınıñ asaba yırendä urınlaşqan. Tanılğan ğalim Änüär Äsfändiärov «Başqortostan auıldarı tarihı» kitabında bildälägänsä, XVII bıuattıñ ikense yartıhında urındağı halıq üz bilämähenä Qazan öyäzeneñ Ar daruğahı tiptär­zären kiñ küñel menän qabul itkän. 1748 yılğı reviziyala sittän kilgän 54 ir-eget terkälgän. Auıldıñ uzamandarı Uran oloso starşinaları Mäsey Yosopov häm Meney Abdrahmanov yıtäkselegendä 1773 – 1775 yılğı Krästiändär huğışında küpläp qatnaşqan.

1859 yılğı halıq isäben alıu mäğlümättärenä yaraşlı, Yanbaristıñ 43 yort-hucalığında 250 başqort, qalğan 32-hendä 184 tiptär kön kürgän. Auılda ike tirmän häm mäset bulğan. Sovet osoronda halıq hanı urtasa kimäldän töşmägän. 1961 yılda näşer itelgän «Başqort ASSR-ınıñ administrativ-territorial büleneşe» isemle beleşmä-kitapta auılda 330 keşe yäşägäne kürhätelhä, artaban isäp kämeügä taban kitkän. Huñğı ike-ös tistä yılda bında daimi kön kürgändärzeñ hanı 100 tirähendä tirbälgän.

Äle ihä ös uramdağı 70 yort-hucalıqta 111 keşe terkälgän, ular arahınan 15-e – 18 yäşkä tiklemgelär, qalğandarı – ölkändär. Hezmät yäşendäge 50 keşeneñ yartıhı ğına qayzalır eşläp yöröy.

Kisäkqayın auıl bilämähen­däge Yanbaris uzğan bıuattağı aldınğı «Lenin yulı» kolhozına qarağan. Hezmätsändär oyoşma­nıñ hästärlekle, yaqtı sıraylı, döyöm mänfäğät ösön tırışqan yıtäkselären zur hörmät menän maqtap telgä ala, yıyän-eyänsärzärenä ölgö itep kürhätä. His şikhez, bıuındar arahın­dağı bınday bäyläneşteñ ähämiäte bahalap bötköhöz.

Eñeüze Polşala qarşılağan

Kisäkqayın hakimiäte başlığı Zamir Ähmätovtıñ käñäşen totop, yanbaristar menän aralaşıuzı auıldağı iñ ölkän keşelärzeñ berehe Lotfıy Ğizzätullindan başlanım. Yortqa «Bında Böyök Vatan huğışı veteranı yäşäy» tigän altaqta berketelgän. Tizzän 90 yäşen tultırasaq elekke yaugir bezze ihlas qarşı aldı. Veterandıñ qatını Sacizä apay ös tistä yıl elek baqıy­lıqqa küskän ikän. Babayzı äle ölkän qızı Tänzilä qaray. Ber bıuatqa yaqın ğümer kisergän Lotfıy Ibät ulı yäştär keüyek äle. Hätere şäp, zihene salt.

– Frontqa 1943 yıldıñ noyabren­dä alındım, – tip häter yomğağın hütte babay. – Snay­per­zar mäktäbendä uqığas, ğäskär safında Belorussiyala, Ukrai­nanıñ könbayışındağı Lvov qalahı yağında alıştım, unan Baltik diñgeze yarzarına barıp sıqtım. Quşılğandı başqa­larzan qalışmay ütärgä tırıştım...

Yauza kürhätkän qaharmanlığı ösön Lotfıy babay «Batırlıq ösön» mizalı menän büläklänä. Latviya bilämähendä, Riganan 40 saqrım alıslıqta yatqan Mitava qalahın azat iteü ösön barğan ayauhız alıştarzıñ berehendä qatı yaralana ul. Gospitaldä daualana, Yıñeü könön Polşala qarşılay. Yaugirgä huğış tamamlanğas ta härbi hezmäten dauam itergä tura kilä, şuğa tıuğan yağına biş yıldan huñ ğına äylänep qayta. Yaqındağı Ämzä urman-himiya zavodı ösön ağas qırqıp sığarıuza eşläy, unan Perm ölkäheneñ Berezniki qalahına yullana, şunda öylänä. Higez yıldan ihä Yanbarisına ğümerlekkä äylänep qayta. Yäştän hezmättä sınıqqan auıl keşehenä nimä inde: kolhozdıñ ber eşenän dä baş tartmay Lotfıy Ibät ulı. Balta, salğı, köräk, hänäk töşmäy unıñ höyällänep qatqan köslö quldarınan.

– Iñ yaratqan şöğölöm huş yıs añqıp torğan säskäle bolonda besän sabıu buldı, – tip hağışlanıp äytep quyzı veteran. – Bura burarğa la yarattım. Bögöngö tormoşonan da qänäğät uzaman. Qızzarın maqtap bötä almay, tuğan-tıumasahına qarata hästärlekle, yıtäkselärgä lä üpkähe yuq. Vaqıtında kilep torğan pensiya, bayramdarza yañğırağan yılı qotlau hüzzäre ösön zur rähmät yullay. Yaqınlaşıp kilgän Yıñeü könö tağı la zur höyönöstär östähen veteranğa!

Kükrägendä – «Qanatlı arıslan»!

Tıuğan yıren, respublika­bız­zı sittä tanıtqan arzaqlılar küp halqıbızza. Şundayzarzıñ berehe Yanbarista yäşäy. Ul – küptän tügel 75 yäşen tultırğan Ingel Sadiqov – ger kütäreü buyınsa yuğarı kürhätkestäre ösön halıq-ara «Qanatlı arıslan» ordenı menän büläklängän, iseme Ginnesstıñ rekordtar kitabına inderelgän.

Ingel ağay 1941 yılda Yanbarista tıua. Dürt tuğanı keüyek ük, ul da ata-äsähe ölgöhöndä eşhöyär, köslö ihtıyarlı bulıp üsä. Hezmät yulın kolhozda başlay, unan Öföläge hönärselek uçilişehına yullana. Tırış, ömötlö yäş apparatsını mahsus yullama menän Sverdlovsk qalahı zavodtarınıñ berehenä yıbärälär. Yıñel bulmağan hezmätkä ös tistä yıldan aşıu ğümeren birä Ingel ağay. Qatını Gölsinäne, Yañauıl rayonınıñ Etkenä auılı hılıuın, tap oşonda osrata ul. Haqlı yalğa sıqqas, bergäläp Yanbarisqa qaytıp töplänälär.

Ger kütäreüzä uñışqa nisek ölgäşkän huñ Ingel ağay? Üzenä ällä ni zur maqsat itep tä quymağan ul bıl şöğöldö. Üsmer sağında, barlıq tisterzäre keüyek ük, habantuy bäygeläreneñ urtahında qaynay, yügereü, sañğıla uzışıu menän mauığa, hokkey uynay, paraşyut sportın üz itä. Ğümer sılbırınıñ dürtense tistähen tultırğas ihä, üze lä hizmästän, qasandır küñelenä yaqın bulğan şöğölgä – ger kütäreügä – yañınan totonop, kiñ bildälelek yaulay. Yanbarisqa qaytqas ta bıl sport törönän ayırılmay, yarıştarza qatnaşıuın dauam itä.

Altmış biş yäşenä yıtkäs, qağizägä yaraşlı, ger kütäreüselärzeñ veterandar kategoriyahına küsä. 2006 yılda Volgogradta üz auırlığında il çempionı bula, donya berenselegendä Räsäy isemenän sığış yahap, yänä pedestaldıñ iñ yuğarı basqısına kütärelä. Yaqtaşıbız artabanğı ös altın häm ike kömöş mizalın I Bötä donya Olimpiya uyındarında, 70 yäş tulğas, yaulay. Mihail Lomonosovtıñ tıuıuına 300 yıl tulıu ayqanlı Arhangelsk qalahında uzğarılğan bıl sarala 30-zan aşıu ildän 600-gä yaqın sportsı qatnaşa. Atqazanğan häm halıq-ara klaslı sport masterzarı, donya, Yivropa häm milli yarış çempiondarı arahında layıqlı sığış yahay Ingel ağay. Qazanıştarı ösön «Qanatlı arıslan» ordenına layıq bula.

2013 yılda şul uq Arhangelsk qalahında Yivropa, Aziya, Yivraziya häm donya beren­selektärenä ütkärelgän, ger sportı buyınsa Räsäyzeñ täüge atqazanğan sport masterı S. Mişindıñ istälegenä bağış­lanğan II halıq-ara turnirza la zur qazanışqa ölgäşä yaq­taşıbız. 25 däülättän yıyılğan 7 – 88 yäşlek 327 bäygese arahında üz auırlığı, yäşe kategoriyahında ikeşär tapqır – Yivropa häm Yivraziya, ös märtäbä donya çempionı isemdären ala. Yarıştıñ ber törö buyınsa, mäsälän, un minut esendä 12 kilogramlıq gerze 219 tapqır kütärä.

Ingel Sadiqov 2013 yılda «Ös yöz spartanlı» tigän üzen­sälekle proyıktta qatnaşırğa saqırıu ala. Bildälängän şart­tarğa yaraşlı, unda donyanıñ törlö yäştäge iñ bildäle 300 sportsıhı kümäkläp 30 minut dauamında sinhronlı räüyeştä ger kütärergä teyış bula. Berehe bulha la aşığıp yä huñğa qalıp yañılışha, proyıkt ütälmägän tip hanala. Yarışqa Böyök Britaniyanan kilgän Ginness komissarı yıtäkselek itä, sığıştı tistä­lägän arbitr küzätä, sara barışı videokameralarğa töşörölä. Bireşmäy sportsılar: qatmarlı hınauzı uñışlı ütälär. Barıhına la Ginnesstıñ rekordtar kitabına indereleüye turahında mahsus sertifikat tapşırıla.

Yaqtaşıbızzıñ uñıştarı haqında höyläüyen hoqlanıp tıñlanım. «Ğümerze qabatlau mömkinlege bulha, nimäneler üzgärter inegezme?» tigän horauıma Ingel ağayzan «Yuq!» tigän anıq häm qısqa yauap aldım.

Qäynähen ürnäk itep

Tüzemle, alsaq, tatlı telle bulıu aq halatlılarzıñ töp sifatılır. Yanbaris qızı, äle Kisäkqayın feldşer-akuşerlıq punktında eşlägän Zilä Qadirova la tap şunday hızattarı menän hoqlandıra. Yaratqan şöğölönän yäm tabıp yäşäüye yözönä sıqqan şäfqät tutaşınıñ.

– Oşo hönärgä bala saqtan äzerländem, – ti Zilä Iraf qızı, yılmayıp. – Qursaq­ta­rı­ma ukol qazap, darıu qaptırıp, yaraların bäyläp uynar inem. Mäktäptän huñ ber nindäy ike­läneühez kürşe Udmurt Respub­likahınıñ Sarapul qalahın­dağı meditsina uçilişe­hına yullandım. Unda barıu auır tügel: turanan poyızd yöröp tora.

Äytkändäy, timer yul Ziläne ğümerlek yuldaşı menän dä osraştırğan ikän. Qaltası rayonınıñ Krasnıy Holm auılı yıgete Ayzar ul vaqıtta Sarapulda tehnikumda uqıp yörögän. Zilä bıl osraşıuzı la, «Başqortostandıñ atqazanğan tabibı» tigän maqtaulı isem yörötkän qäynähe Lyutsiä Häbibyän qızınıñ üze ösön här saq ürnäk bulıuın da «yazmıştıñ rähmäte» tip hanay.

Olatay-öläsäyzärenä, ata-äsähenä oqşap, tırışlığı, eşhöyärlege arqahında uñışqa ölgäşkän, üzallı matur donya kötkän ölkän qızzarı Liliä häm Gölnazdıñ, urta mäktäpte altın mizalğa tamamlap, äle Öfö däülät aviatsiya tehnik universitetında belem alğan Gölnara­nıñ qazanıştarına ihlas qıuana Zilä menän Ayzar Qadirovtar.

– Kisäkqayın bilämähenä qarağan ös auıldı hezmät­länderäbez, – tip köndälek eşe haqında höyläp aldı şäfqät tutaşı. – Unda 850-gä yaqın keşe yäşäy. Mohtacdar teyışle meditsina yarzamın vaqıtında ala.

Zilä Iraf qızı – yuğarı kategoriyalı hezmätkär, Başqort­ostandıñ haulıq haqlau otliçnigı. «Respublikanıñ iñ yaqşı feldşerı» tigän hönäri bäygelä qatnaşıp, aldınğı unau isäbenä ingän.

Alsaq, hüzgä äüäs Zilä Qadi­rova menän ozaq aralaştıq. Ul köndälek eştä bar yaqlap yarzam itkäne ösön rayon üzäk dauahanahı yıtäkselärenä häm tabiptarına, ayırıusa Progress auılındağı meditsina uçrecdeniyehı hezmätkärzäre Albina Baltayiva, Alik Zaharov, Elvira Miñğäliyiva, Glüzä Färhetdinovalarğa zur rähmätle. Kiñ küñelle keşe şulay täüzä başqalarzıñ yaqşılığın iskä töşörä bit.

Zilä Iraf qızınıñ üze haqında la auıldaştarı maqtau hüzzäre yauzırzı. Burıstarın namıs menän başqarıuın, sirlelärze yılı hüzzäre menän dä daualauın bildälänelär. Feldşer-akuşerlıq punktında ös tistä yıldan aşıu hezmätländereüye menän bergä yämäğät eştäreneñ urtahında la qaynay ikän ul. Auıldaştarı Zilä Qadirovanı 1993 yıldan birle urındağı Sovet deputatı itep haylap kilä. Uñğan hanım bilämälä täügelärzän bulıp «timer at»tı la yügänlägän. Yort-qurahı yaltlap tora, ire Ayzar Zahir ulı menän küpläp mal-tıuar, qoş-qort asrayzar, yäşelsä, yıläk-emeş üsterälär.

– Eş küp bulha la, kitap uqır ösön vaqıt tabırğa tırışam, – ti Zilä Iraf qızı. – Şulay uq säyähät itergä yaratam. Ğailäbez menän bergäläp Başqortos­tandıñ, Perm krayınıñ istälekle urındarına säyähät qıldıq. Säfärzärze kiläsäktä lä dauam itmäksebez.

Traktorsı, bıyması, garmunsı...

Nuriähmätovtar – auılda iñ hörmätle ğailälärzeñ berehe. Eşhöyärlege, alsaqlığı, yarzamsıllığı menän ihtiram qazanğan ular.

Ğailä başlığı – tuğızınsı tistähen vaqlağan hezmät veteranı Şämsiähmät Miñlähmät ulı – işle ğailälä üskän, bala sağı, üsmer yıldarı huğış osorona tura kilgän. Bik irtä kolhoz mäşäqättärenä sumğan ul. Tı­rışlığı menän aldırğan yıgette Bayğucalağı MTS-qa traktorsı-mehanizator hönären üzläş­te­rergä yıbärgändär. Şunan alıp qırq yıldan aşıu här yazzı, habanturğay yırın tıñlap, bu­raznala qarşılağan. Huñğı başaqtar huğılıp, bäräñge-sö­göldör yıyılıp, yamanhıulap qalğan basıuzar tuñğa höröl­gänsä qırzan qaytıp inmägän. Sovet osoronda kolhozdağı bötön tör markalı traktor häm kombaynda eşlägän, malsılıqqa la hezmät halğan. Igen qır­zarında küp yıldar aldın­ğılıqtı quldan ısqındırmağan ir-uzaman bihisap maqtau qağızına, ber nisä biş yıllıq häm Sotsialistik yarış aldın­ğıhı bildälärenä, mizalğa la­yıq bulğan. 1981 yılda Bala­qatay rayonı eşsändärenä yarzam itkändä, SKD-5 kombaynı menän dürt köndä ber meñ tsentnerzan aşıu aşlıq huğıp, başqalarğa ölgö kürhäteüye haqında «Ikmäk häm keşelär» oçerktar yıyıntığında la telgä alınğan.

Uñğan keşe här yaqlap osta bula bit. Şämsiähmät ağayzıñ da qulınan kilmägän eşe yuq. Yartı bıuattan aşıu vaqıt bıyma basqan, tahıllıq, tüzemlek talap itkän şöğölönän buşauına ös kenä yıl. Yır-moñğa la äüäs, yäş sağınan garmunsı tigän danı bar. Üze küp yıldar yılqı totqan, qazılıq yıteştergän.

Şämsiähmät ağay menän Näfisä apay dürt ul üstergän. «Atanan kürgän – uq yunğan», tizär bit: malayzarzıñ barıhı la tehnika yarata. Irken yalan-qırzarza buy yıtkergän ular. Berär yıl ğına kombayner yarzamsıhı bulıp eşläp, ikense urıp-yıyıu osoronda üzzäre «basıu karabı»nıñ töp hucahına äylängän. Bälki, donya üzgärmäy, tormoş elekkesä dauam ithä, äle ir urtahına yıtkän Nuriäh­mätovtar kolhozda töp burıstarzı üz iñendä tartır ine. Läkin, yazmış quşıuılır, ösäühe sit tarafta ğümer itä. Bıyıl yäy altın yubileyın bildäläyäsäk Alfred qına tıuğan yıren taşlamağan. Un bişen tultırır-tultırmas üzallı kombaynğa ultırğan, unan tistä yarım yıldan aşıu «KamAZ» maşinahında köndö töngä yalğap eşlägän, rayon kimälendä aldınğı bulıp tanılğan. Qarman GRES-ında eşläüyenä lä 20 yıl tulıp kilä.

Ir-uzamandıñ Vatan aldın­dağı härbi burısın layıqlı ütägänen dä äyteü käräkter. Uzğan bıuattıñ 80-se yıldarında haldat itege keymägändärgä kämheteberäk qarau haman bar ine äle, ayırıusa auılda. Alfred küptär ıntılğan Härbi-diñgez flotında hezmät itä, okean buylap meñlägän mil ütä. Diñgezselär ösön nıq qäzerle bulğan «Yıraq pohod ösön» bildähen tağıp, ölkän matros däräcähendä qayta ul auılına. Ölgölö hezmäte ösön därtländereü sifatında härbi çast bayrağı yanında töşörölgän fotohın yäşlegeneñ matur istälege itep haqlay.

Alfredtıñ qatını Gölyözöm – Miäkä rayonınıñ Mänäüyeztamaq auılınan. Yanbarisqa «taş bulıp» töşkän kilen ul. Ös tistä yılğa yaqın hezmät stacı bulğan yuğarı kategoriyalı uqıtıusı Kisäkqayın mäktäbendä urıs tele häm äzäbiätenän belem birä.

Uldarı Näfis menän qızzarı Ilüzä üzallı tormoş kötä. Töp eştärenän tış, yämäğät mäşäqättärenä lä yıgelgän ular. Fermer yögön dä tartıp qarağandar. Mal qarap, yäşelsä üsterep, yırgä nıqlı basıp yäşäy yäş Nuriähmätovtar. Ölkänäyä barğan ata-äsähen dä hästärlektän ayırmayzar.

Ä eşhez tora almağan atayzarı şähsi tehnikahı menän yıl äylänähenä urındağı «Yuldaş» hucalığına yarzam itä, qış yul tazalauzı tulıhınsa üz östönä alğan. Bınıñ ösön auıldaştarınan rähmät hüzzäre genä işetä. Yaqşılıq yırzä yatıp qalmay şul.

Qul eşeneñ kösö nizä?

Töp hezmäten teüälläp, haqlı yalğa sıqqandarzıñ kübehe küñelenä yaqın şöğöl taba. Kemder yäş sağındağı eşen dauam ithä, bäğzelär yañığa ılığa. Nisek kenä bulmahın, bıl yähättän hizelerlek uñışqa ölgäşkändär bihisap. Yäzilä Ramazanovanı şundayzarzıñ rätenä inderer inem.

Ular ire Räşit ağay menän ozaq yıldar Seberzä eşlägän. Haqlı yalğa sıqqas, tıuğan auılına qaytıp töplängändär. Zamansa yıhazlandırılğan irken yorttarınıñ diuarzarı Yäzilä hanımdıñ qul eştäre menän bizälgän. Uñğan qatın elegeräk üzenä häm yaqındarına keyım bäylägän bulha, häzer satraşlap sigä. Mahsus hatılğan formalar nigezendä ällä küpme qul eşe ölgöhö äzerlägän: mendär tıştarı, hölgö, tastamal, aşyaulıq, täbiğät küreneştäre, natyurmorttar... Dus-işen, tanıştarın da üze tıuzırğan maturlıqtı büläk itep qıuandıra Yäzilä hanım. Qul ostahın rayonda yaqşı belälär. Unıñ haqında «Yañauıl tañdarı» gäzitendä yazıp sıqqandar, urındağı televideniyenan kürhätkändär. Yäzilä hanımdıñ qul eştäre ölgöläre Öföläge kürgäzmägä lä quyılğan. Auıl uñğanı saranan Rähmät hatı alıp qaytqan.

Oşonday maqtau hüzzären yauzırhalar za, Yäzilä Räsih qızı eş hözömtähen tıynaq bahalay.

– Sigeü menän mauığıu küñelgä tınıslıq birä, – ti ul. – Hezmät ölgöläreneñ başqalarğa la oqşauına, älbittä, ifrat şatmın. Qulıma alğan här yañı eşemä yöräk yılımdı quşam.

Şulayzır. Bötön küñelde halıp, yuğarı kimäldä başqarğan eş kenä matur hözömtä birä bit.

Qul ostahınıñ öyzä, yort-qurala başqa mäşäqättäre lä bihisap. Ğailä zur baqsahında käräkle barlıq yäşelsä-emeşte üsterä. Yort bülmälärendä küzzeñ yauın alırlıq säskälär «yılmaya». Şulay tormoştan yäm, täm tabıp, qıyınlıqtarğa zar­lanmay, qunaqqa qaytıp torğan balalarına, yıyän-eyänsärzärenä küñel yılıhı öläşep ğümer itä hezmät veterandarı. Bığa ularzıñ aznahına ike tapqır Yañauıl qalahındağı basseynğa yöröüyen, qış sañğığa basıuın da östähäñ, hoqlanıuzan başqağa urın qalmay.


Yañauıl rayonı.