Yalsı

Ul vaqıtta min bäläkäy genä bala inem. Bez ul saqta qalanıñ, urtahında, Käbirov tigän bayzarzıñ at azbarzarı menän yänäşä halınğan bäläkäy genä ber öyzärendä tora inek. Bıl bäläkäy genä öyzöñ eske yağı taş haray bulıp, art yağı bik beyık taş qoymağa terälep halınğanğa kürä, yaqtı kereü ösön işek aldına qarağan ike genä täzrähe bar ine. Öyzöñ esendä yäyılderep halınğan ber meyıs, ere taqtalarzan yahalğan ozon hike häm işek yanında yaz könö bızauzar yaba torğan seltärle sitlek hımaq ber nämänän başqa rätle äyber yuq ine.

Bıl vaqıtta mineñ atay oşo bayzarza at qarap, küser bulıp, işek aldarın heperep hezmät itä, bayzarzıñ vaq-töyäk yomoştarına yöröy. Äsäy şul bayzarzıñ aştarın beşerä, kerzären yıua, hıyırzarın haua häm başqa şunday qara eştären eşläy ine. Ularzıñ ikäühe lä tañdan alıp qara töngä tiklem şul eştärenän buşay almağanğa kürä, min öyzä bäläkäy heñlemde qarap, yañğız ultıra inem. Bez irtänge yoqonan torğanda, ular ällä qasan bayzar eşenä sığıp kitkän bulalar. Tik töş vaqıtında ğına säy esergä ber inep kenä sığalar ine. Unda la küp vaqıtta bayzarzıñ berärhe täzrä qağıp: «Sığığız äle, eş bar!» — tip saqıra la, ular yahağan säyzären dä esep bötörä almayınsa, yügerep sığıp kitä torğaynılar. Kis bulha, ular bez yoqoğa kitkäs kenä qaytalar ine. Min ularzıñ öygä inep sisenep yatıuzarın yoqo aralaş qına hizä torğaynım. Qay vaqıtta atayım yoqlarğa yatqas, bayzıñ asırauı inep:

— Ähmüş ağay! Tiz genä torop at yık, ağay qunaqtarzı iltep taşlarğa quşa, qara attı yıkhen, ti,— tip, yomoş quşıp uyatıp sığıp kitä ine. Atayım bınday vaqıtta qarğanıp:

— Ular unda tön buyı aşap-esep ultırhındar, hin bında tön yoqoho yoqlamay ultır za at yıgep ozata bar!— tip auırhınıp qına qamıttarın kütärep sığıp kitä ine.

Qay vaqıtta atayım bik küñelhez bula torğaynı. Min unıñ ni ösön bıl saqlı küñelhez bulıuın añlay almay inem. Tik bınday vaqıtta ular bayzarzı höyläyzär: «Bayzarğa ni eşlähäñ dä yarap bulmas inde!» — tip zarlanalar ine.

Äsäy ber kön şulay kis menän öygä inde lä pış-pış ilay başlanı. Unıñ ilağan tauışın işetkäs, mineñ yoqolarım asılıp kitte. Unıñ ilağanın bik ozaq tıñlap yattım. Ul bik ozaq ilanı la: «Hine höttän aq, hıuzan pak köyö bısratalar, bıl qähär huqqandarğa hezmät itep yörögänse, ülgäneñ artıq»,— tip höylänä başlanı. Näq şul vaqıtta atayım kilep inde. Ul da ni ösöndör küñelhez ine. Min esemdän: «Ni zä bulha, beräy eş bulğandır»,— tip uylanım. Atayım ingäs, ber az vaqıt höyläşmäy ultırzı. Huñınan yıuaş qına ufıldap:

— Kem aldı ikän huñ unı? Küpme tizär, un hum tizärme?— tip horanı. Äsäyım bik borsolop, ükhey-ükhey: «Kem alhın? Üzzäreneñ ut küz Ğabdrahmandarı küz aldımda alıp sığıp kitte, üz küzem menän kürzem, un humlıq qağız aqsa ine. Min unı äytkäs, tege miskähe (bay qatını): «Almas, almas. Üzeñ urlayhıñ da, bezzeñ şul balağa yabahıñ, urlap aşamaha, unıñ aşarına yuqmı ni», tip teñkämä teyze»,— tip tağı ilay başlanı. Äsäyımdeñ şul hüzenän huñ atayım qıza töştö: «Hozayzıñ rizığı ber bında ğına tügelder, sığırğa käräk, aldan alğan aqsanı tüläp bötörhäm, ber kön dä tormas inem. Häm tormam da! Şuğasa sabır itergä käräk inde»,— tip äsäyımde yıuata başlanı. Ular bıl turala bik ozaq höyläştelär. Min ularzıñ hüzzären tıñlap yata torğas yoqlap kitkänmen.

Ikense köndö min täzränän qarap ultıra inem. Atayım işek aldarın heperep yöröy ine. Bay ağay at menän ällä qayzan qaytıp töştö lä atayım ergähenä kilep, nimägäler asıulana başlanı. Läkin uğa qarşı atayım ber hüz zä äytmäy ine. Bay ağay atayımdı hükte-hükte lä, iñ huñınan: «Bılay nasar yöröhäñ, yulıñ ana tora, sıq ta kit. Küzemä kürenmä, hezmät itäheñ ikän, yaqşı hezmät it!..»— tip qapqanı kürhätte lä yırgä tököröp kitä başlanı.

Atayım unıñ artınan ğına: «Hozayzıñ rizığı ber hindä genä tügelder äle...»— tip, ber-ike hüz äytergä telägäyne, bay ağay artına äylänep: «Häyırse başıñ menän yauaplaşıp torahıñ, şaytan nämä!»— tip yıkerende lä başqa ber hüz zä äytmäy inep kitte. Ul inep kitkäs, atayım hepertke habına kükrägen teräp, bik ozaq tik torzo. Atayımdıñ şul hälen kürgäs, mineñ ike küzemdän yäştärem tägäräp töştö. Bay yulda kitep barğanda dilbegähe özölöp, atı ikense yaqqa borolop arbahı aua yazğan da, öygä qaytqas: «At yıkkändä şunı niñä qarap yıkmäneñ?»— tip asıulanğan ikän.

Bıl eştän huñ atayım öygä inep, tağı la zarlanıp ultırzı. Bähethezlekkä qarşı, äsäyım şul köndä qulınan töşöröp ber tärilkä vatqan ikän, bayzıñ qatını şunıñ ösön asıulanğan. Ul da öygä inep zarlandı.

Şulay itep, bezzeñ öyzä här kön nindäy zä bulha ber eş turahında bayzarzan zarlanıu bulıp tora ine. Qay vaqıtta şular turahında zarlanışıp ultıra torğas, ni eşläpter, üz aralarında ızğış sığıp kitä torğaynı. Bınday vaqıtta atayım usallanıp kitä, läkin äsäyım ber az qarşı höyläp qaraha la, buldıra almağas, ärnep ilay başlay ine.

Aşau yağı küp bulmaha la, arış äpäyınä as tormay inek. Qay vaqıtta äsäy bayzarzan qalğan it häm bäleş kisäktären alıp kerep bezgä aşata ine. Şul ğäzäte buyınsa ber köndö äsäyım töştän huñ ber taba bäleş kisäktäre alıp kerep säy yanına quyzı. Säy yanına atayım da kergäyne. Bez bik şäpläp säy esergä ultırzıq. Bäleş kisäktäre bik tämle bulıp mayzarı ağıp tora ine. Bez aşarğa ultırğas qına bayzıñ qatını Fätiha abıstay bik asıulanıp inde lä, tup-tura bezzeñ hike ergähenä kilep, aşyaulıq östöndäge taba menän bäleşte kütärep alıp sığa başlanı. Sıqqan vaqıtta: «Ubırzar, ber nämä qalır häl yuq, askernä balalarına inderä lä tığındıra, hineñ qap qorhaq balalarıñ tuymas!..»— tip höylänep sığıp kitte. Bez qaraştıq ta qaldıq. Ul bäleşte alıp sığıu menän, işek aldındağı ettärgä tükte lä tabahın alıp inep kitte. Bıl hälde kürgäs, atayım da, äsäyım dä ber hüz zä äytmäy, ber-berehenä qaraşıp torzolar. Baytaq torğas, atayım:

– Horamay alıp sıqqaynıñmı ni?.. Ulay iteü käräkmäs ine. Unıñ qılığın beläheñ bit: berär nämägä asıuı kilhä, bezzän üs ala,— tine. Äsäyım qızarıp kitte. Ike küzenän yäştäre tägäräp töştö, qaltırauıqlı tauış menän:

– Ey ilahım! Bändägä bändä itteñ. Kön-tön et keüyek bulıp eşläp yöröyhöñ, ul hineñ küz nurı keüyek ğäziz balalarıñdan qaldıq bäleş kisäktären qızğanıp, aldıñdan tartıp alıp sığarıp ettärgä tügä...— tine. Atayım artıq asıulanmay:

– Unıñ şul ğäzäten belgäs, horamay almasqa käräk ine, beläheñ bit: ul qalğan aştarın ettärgä sığarıp tükhä lä, keşenän qızğana. Ul ettären bezzän artıq kürä...— tine.

Äsäyım tağı la qızara töştö:

— Yuq inde, yuq! Äzäm balahın et saqlı la kürmäy torğan keşelär bulır ikän! Ul bäleştär äräm bulıp bozolğanğa kürä genä alıp sıqqaynım. Barıber ular huñınan ettärgä taşlana bit!.. Ällä ular şul bäleş qatıların aşayzar tip beläheñme?.. Ul bıl arala nämänän asıu alırğa belmäy yöröy, ireneñ asıuın bezzän ala...— tine. Şunan huñ bay ağay turahında ällä nämälär höylänelär, min uların añlamanım.

Min ul işek aldında üzem belgändän birle torham da, ularzıñ öyzärenä kergänem yuq ine. Tik aşhanağa, äsäyım aş beşerep torğan yırgä, inep sığa inem, läkin äsäy berär turam it birä lä mine tiz genä sığarıp yıbärä, häm «bında kergäneñde abıstayıñ kürmähen», ti torğaynı. Ber köndö min tağı la äsäyım yanına indem. Min ingändä, äsäyım ällä qayza kitkän ikän. Tik ularzıñ mineñ menän ber yäştäş Ğabdrahmandarı baş zurlığınday ber tup totop şunda tora ine. Min unıñ zur tubın kürgäs, bik qızıqtım da sığıp kitmäyınsä qarap torzom. Şul vaqıt Ğabdrahman: «Mineñ bik matur atım bar, äyzä äle hiñä kürhätäyım»,— tip mine ikense bülmägä saqırzı. Min: «Yuq, min inmäyım, äsäyım asıulana»,— tinem. Läkin ul mineñ hüzgä qaramay, äyzä lä äyzä tigäs, qızıqtım da unıñ artınan indem, ingäs tä işek töböndä tuqtanım. Ul mine tağı alğa saqırzı. Min qurqıp torham da, ul bik köslägäs, unıñ menän tağı ber bülmägä barıp indek. Unda näq tere keüyek, läkin bäläkäy käüzäle qara at qolaqtarın torğozop, auızın asıñqırap, işekkä taban qarap tora ine. Unı kürgäs mineñ isem kitte. Yänleler bıl, tip uylanım. Yıtmähä tağı östöndä eyäre lä bar ine. Ğabdrahman unıñ ergähenä barıu menän ber zä qurqmay östönä mende lä attı yurttırğan keüyek helkenä başlanı. Min unı ğäcäplänep qarap torzom. Ğabdrahman tiz genä atınan töştö lä qızıp kitep başqa uyınsıqtarın da kürhätergä kereşte; läkin şul vaqıtta bülmäneñ işege asılıp kitte. Ingän keşe — Fätiha abıstay ine. Ul mine küreü menän ağarındı. Min qurqıuımdan nimä eşlärgä belmäy, işekkä taban kitä başlanım.

— Bıl ni eş! Hin bında niñä indeñ? Tiz sıq, beteñ qoyop yörömä! Bara torğas, başqa menep tapay başlanılar inde,— tine lä, qulımdan totop işektän sığarıp yıbärze. Min aşhananan sığıp kitkändä ul haman ällä nämälär höylänä ine. Min Ğabdrahmandıñ atına qızığıp, öyzäge başqa nämälärze rätläp qaray za almanım. Läkin öy ese bigeräk matur kürende, matur bulha la, unda torou ni ösöndör bik qıyın töslö buldı. Bülmälär halqın keüyek ine. Zur közgö mine yotor keüyek bulıp aqayıp tora, zur göldär auıp kiter keüyek kürenälär, işekteñ ike yağınan halınıp töşkän yäşel şarşauzarzıñ aryağında ällä nämä, qurqınıs nämälär barzır hımaq kürende. Min üzebezzeñ öygä qaytıp ingäs irkenläp kittem.

Östämdän bik auır yök töşkän keüyek buldı. Tik üzemdeñ bäläkäy genä bulha la, atım bulmauı ösön esem boşto. Bayzarzıñ öyzärenä ineü menän genä böthä, bik şäp bulahı ine, läkin eş bılay ğına bötmäne. Ozaq ta ütmäy, äsäyım kilep inde lä: «Niñä ularzıñ öyzärenä horamay indeñ? Unda hiñä nämä bar ine?..»— tip asıulana başlanı. Äsäyım dä şul hüzze äytkäs, min ısınlap ta üzemdä ğäyıp, tip uylanım. Bıl eştän huñ min işek aldına sığırğa la qurqa başlanım. Sönki min sığıu menän beräyhe kürer zä tege öygä kereüyem ösön asıulanır, tip uylay inem.

Şulay öyzä bik küp sızap ultırzım. Läkin bara torğas, sızay almay başlanım. Yäyzeñ matur könö mine tışqa sığırğa saqırıp torğan keüyek bulıp, küzzäremde qamaştırıp tora ine. Ber köndö heñlem yoqlanı, ul yoqlağas, min yügerep sıqtım. Baqsa ergähenä barzım, baqsanıñ qoyma buyında üskän ağastarı säskä atqandar, ularzıñ matur, zäñgär säskäläre räşätkänän halınıp, suq-suq bulıp küzze qızıqtırıp toralar ine. Min şularğa qızığıp qarap torğan vaqıtta Ğabdrahman sıqtı la mineñ ergämä kilep, mine mısqıl itep kölörgä kereşte. Unıñ ergähendä üzeneñ ete lä bar ine. Ul mine törtöp yırgä yıqtı, şunan huñ ettären höslätep mineñ öskä yıbärze. Ular mineñ sabıuımdan tartıp yörötä başlanılar. Berehe bürkemde teşläp alıp kitte. Ğabdrahman üze kölöp, ettärze qotortop sittän qarap tora ine. Min qurqıuımdan ilay başlanım. Mineñ tauışımdı atayım işetep, yügerep kilde lä ettärze qıuıp yıbärze. Şunda Ğabdrahman mine ilauzan tuqtatır ösön tege säskälärzän özöp ber az miñä birze lä üze qayzalır kitte. Min baqsa ergähendä säskälärze totop qaldım. Şul vaqıtta bay ağay qaytıp inde, mineñ qulımdağı säskälärze kürep: «Niñä bında säskälär özöp yöröyhöñ, moşennik malay!»— tip qolağımdı borop qıuıp yıbärze. Şunda yörögän atayıma qarap: «Hin bınan huñ bıl bäläkäy qarağıñdı işek aldına sığarıp yörötähe bulma, boton huğıp hındırırmın!»— tip qısqırzı. Uğa qarşı atayım ber-ike hüz äytmäkse bulğaynı, bay tağı la asıulana töşöp:

— Ber kön buldı, ber kön şul malay öygä inep yörögän, bögön säskälärze özä, hin äle şul qarağıñdı yaqlaşahıñ. Bılay bulha, tüzer häl qalmanı inde,— tip tezep alıp kitte. Min öygä inep kitkändä, ul haman nimäler höylänä ine.

Bay sığıp kitkäs, atayım artımdan inep: «Hin, malay, här vaqıt şunday eşkä säbäp bulahıñ!»— tip sikämä huğıp yıbärze. Äsäyım öygä ingäs: «Kitergä, bınan sığırğa käräk»,— tip nämälärze yıya başlanılar. Şunda bay atayımdı saqırıp sığarzı. Ul ällä qayza yöröp qayttı la tağı la sıqmasqa buldı. Oşo qısqırıştan huñ mine baqsa ergähenä sığarmanılar. Bik qızığıp kithäm inde, üzebezzeñ täzrä töbönä genä sığıp ultıra torğaynım.

Oşo bayzıñ öyöndä bez tağı la küpme torğanbızzır, unıhın asıq belmäyım. Tik ber vaqıt atayım auırıy başlap harğayıp tüşäkkä yığılğas, bayzar äsäyımä küsep kitergä quşqaynılar. Şul vaqıtta küsep kiteüyebezze ber zä onotmayım. Bayzar sığırğa quşqandan huñ, äsäyım här kön irtän torğas ta sığıp kitä, kön buyı fatir ezläp yöröp qayta ine. Küp yöröy torğas, ber kön qalanıñ sitenän fatir tabıp qayttı. Ul üze yanıp-beşep bötkäyne. Ul ällä qayzan ike tägärmäsle qul arbahı la alıp qaytqaynı, iñ elek şul arbağa yäşel handıq menän ike mendärze halıp tartıp alıp kitte. Bıl vaqıtta atayım urınınan tora almay, kükrägen totop yış-yış yütkerä ine. Äsäyım ber azzan huñ qaytıp, qalğan nämälärze töpsöy başlanı. Şul vaqıtta Fätiha abıstay kilep, äsäyımdeñ qulındağı iske balastı tartıp aldı: «Kitkän ber kilmeşäkkä äyber birep yıbärergä, bında ändräy qaznahı bar, tip beläheñme ällä?.. Bezzä keşegä birep yıbärer ösön yıyğan mal yuq»,— tip asıulanırğa kereşte. Uğa qarşı äsäyım ber zä asıulanmay ğına: «Abıstay! Oşo nämäne genä bir inde, biş yıl hezmät itkän keşegä ber iske balas küp bulmas. Irem auırığanda astına halıp yatqırırğa ber nämä lä yuq bit!»— tip horap qaraha la, Fätiha abıstay yaqın da kilmäne.

Oşo vaqıtta atayım kükrägen totop yütkerze lä qarlıqqan tauışı menän: «Käräkmäs, horama, hozay birgän ittärem bötkänse taqta östöndä yatırmın äle!»— tip, küzzären hörttö lä bütän ber hüz äytmäy, başın tübän haldı. Tik äsäyım genä qıza töşöp: «Bezzeñ keüyek hineñ dä könöñ şul iske balasqa qalhın, qazalıp kit!..»— tip höyläp qaldı.

Äsäyım ösönsö rät urap kilgändä, atayım öyzöñ işek aldına sığıp ultırğaynı. Ul yäyäü barırğa tırışıp qaraha la buldıra almanı, ğıclay başlanı. Şunan huñ äsäyım unı tege ike tägärmäsle qul arbahına ultırtıp tarta başlanı. Qul arbahına ultırırğa heñlem dä qızıqqaynı la, urın bulmağas, unı min yıtäkläp kenä alıp kittem. Qapqanan sıqqan vaqıtta atayım:

— Oşo yortta, at harayzarı yanında, ülep qalmaham yarar ine, tip hozayzan horay torğaynım, allağa şekör, telägem qabul buldı, inde ülhäm dä ükenmäyım,— tine. Äsäyım ber hüz zä äytmäne.

Bay qatını asırauzarı häm balaları menän, bıyala işekte asıp, şunan qarap qaldılar. Unıñ Ğabdrahmanı: «Ähmät nindäy şäp at yıkkän, ike ayaqlı at!»— tip köldö. Abıstay: «At qäzeren belmägän keşelärgä şulay käräk, bezzeñ qäzerze belmänelär, bına bezzän başqa torop qarahındar äle»,— tip qaldı.

Bıl vaqıtta atayım da, äsäyım dä ber hüz zä äytmänelär. Uramğa sıqqas, miñä ällä nindäy kiñlek hizelde. Qarañğılıqtan bik matur yaqtılıqqa sıqqan keüyek buldım. Tik äsäyze qızğanıp qına ber az borsola inem, sönki ul atayım ultırğan arbanı bik kös menän tarta, tigezhez urındarza tarta almağan at keüyek, tuqtalıp arlı-birle quzğala, ber az barğan hayın häl yıya ine.

Bez yañı fatirğa qarañğı töşkäs barıp indek. Qarañğı bulğanğa kürä, min öyzöñ esen artıq kürä almanım. Öy bik tınıs, tik atay ğına ber tuqtauhız ıñğıraşa, yış-yış yütkerä ine. Läkin min bında kilgäs, qarañğılıq ösön dä, atayımdıñ yütkereüye ösön dä artıq qayğırmanım. Bälki, tege yorttan sığıp kiteüze häm irektä uynauımdı uylap şatlana ğına inem.

Bıl eştärgä küp yıldar ütte. Läkin min haman şul uramdan ütkändä şul qähärle, küz yäşle yortqa qararğa yıränäm. Unıñ maturlığı esendä ällä nindäy qot osorğos yämhezlek küräm.

Click or select a word or words to search the definition