Ügäy balalar

Bınan 15 sänä möqäddäm Öfö gubernahında... qäryähendä mäşhür mäzräsälä uqıp yatıusı Ğälä isemle şäkert, kötöb qılır vaqıtında, haldat hezmätenä alınıp, Rusiäneñ ğärbendä bulğan Varşau şähärenä yıbärelmeş ine. Üz fekerensä yörögän, ğäziz ğümerze ğilem yulında sarıf itkän ber şäkertteñ, haldat bulıp kiteüye, yäş ğümerendä ağırlıq menän tähsil itkän ğilemdäreneñ ber fayzahız qalıuı, ber zä donya kürmäü, islam mäzräsäläreneñ möyöşöndä yatqan ber şäkertteñ ber taqın tärbiähez haldattar menän bergä kön kürergä mäcbür bulıuı Ğälä äfände ösön ğümerendä onotolmaџlıq ber häsrät kürenä ine.

Läkin ğilemdeñ fayzahı, qayza bulha la, teymäy qalmayzır. Sönki Ğälä şäkert unda barıp, yıte-higez ay haldat hezmäte itkäs, mosolman haldattarına imamätlek vazifahın itä başlanı. Bänem fekeremsä, Ğälä äfände haldatqa kiteüyenän fayza la kürze. Ğälä äfände haldatqa kitmäy qalğan vaqıtta la, haldat kazarmahınan artıq bulmağan mäzräsälä yatıp-yatıp, ber qäryägä imam bulıuzan artıq urınğa kerä almay ine. Haldatqa barıp kürgän fayzahı la: az bulha la donya kürep, russa tel ügränep qayttı. Haldat hezmätenän qaytqas ta, ber qäryägä imam bulıuında şik yuq ine. Mäzräsälä tähsil itkän ğilemdäre lä, bik mäğlüm vä ğadi bulğanğa kürä, ularzı onotop, zarar itäsäk dägel ine.

Sönki däres kitaptarın üze menän bergä halıp alıp barmış, buş vaqıttarında, hosusan imam bulğas, bıl kitaptarzı mötäläğä itä, bınan läzzät ala, mäktäptä yatqan zamandarın isenä töşörä ine. Kaşki Ğälä äfände şul kitaptar urınına russa telgä vä uqırğa küberäk ähämiät birhä ine, şöbhähez, artıq fayza küräsäk, ul yul menän mäqsudına tizeräk ireşäsäk ine.

Läkin ulay feker itep qaramaq, nisek barha fayzalı bulasaqtı uylamaq Ğälä äfändeneñ küñelenä kerep tä sıqmanı. Varşau keüyek ber zur şähärzä torop ta, ularzıñ mäzäniätenän vä täräqqizärenän ğibarät almanı. Bınıñ da säbäbe — yäştä kürgän tärbiähe, ğämäli hürättä uqımağan ğileme, fayzahız bulğan cidal vä bähästärze — bınan artıq nämä yıhanda yuqtır tip iğtiqad iteüye bulha käräk.

Ğälä äfändeneñ däres-kitaptarzı läzzät menän uqıuına bän qırın küz menän qaranım. Säbäbe lä unıñ: mötäläğä qılğan ğilemdär, oşolar tip uylağan kitaptarı «Mulla Cami», «Şämsiä» fäländär bulğanğa küräler. Yuqha, Ğälä äfände tarih, sir vä islam filosoftarınıñ äџärzären, ütep kitmeş islam şağirzarınıñ äşğären uqıha, bınıñ ilä bäräbär russa tel uqıp, rus äzäbiäten quşıp yıbärhä, bän Ğäläne his tä ğäyıp itäsäk dägel, bälki mädeh itäsäk inem.

Ğilemde därt itkän qayza bulha la tähsil itä, telägän nämähen qayzan bulha la tabalır. Ğilemde tabırğa maniğ bulğan nämä — yalqaulıq ilä tärtiphez barıştır. Läkin Ğäläneñ başqa ğilemdärgä därte töşmäne, üzeneñ ihlas bağlağan kitaptarınan ayırılahı kilmäne. Äzäm balahı ber nämägä möhäbbät ithä, küp vaqıtta unıñ fayza-zararın uylap qaramay, döröџmö-hatamı — häqiqätte täftiş qılmay, şul möhäbbät itkän nämäne tamam itergä aşığalır.

Bınan istisna iteläsäk insandar bar ihä, ul da kamil tärbiä kürgän vä kamil ğilem alğan, serek menän tazanı, yaqşı menän yamandı ayırıp belgän, ğämäli hürättä ğilemdärenän fayza kürä belgän insandarzır. Bıl köngä qäzäre bezzeñ islam mäzräsälärendä bıl däräcägä ireşterä torğan ğilem menän tärbiä birelmäyzer ine.

Ğälä lä şul mäzräsälärzeñ berehendä tähsil itkän ber şäkert dägelme?

Nisek bulha buldı, Ğälä äfände haldat hezmäten tamam itep, hıuın esmeş, hauahın täftiş itmeş, nanın aşamış, iñ ğäziz ğümereneñ ber qismen bında ütkärmeş, asıl qäryähenä qaytıp kerze. Ber qäzär russa belep qaytha la, bını ihtıyarı menän belmäy, zarurat kösläp ügrätmeş, bılar hiñä ber vaqıtta motlaqan käräk bulırmın, tip ihtıyarhız belenmeş russa ine. Az ğına russa beleüzeñ nihayäthez küp fayzahı bulha la, Ğälä äfände bını fayza tip hisap itä almay ine.

Sit millättär ilä qatışıp yöröp qaytqan Ğälä äfände üzeneñ ata-äsähe, yaqın tuğandarı ilä yığlaşa-yığlaşa küreşep, dürt sänä kürgän ağırlıqtarın ber säğät yığlauzan rähät nämä barmı? Un-un biş kön huñra Ğälä äfände lä üzeneñ qäryähendä bötä kürgän mihnättären onotop, güyä, ber yırgä lä barmağan, ber keşenän dä zolom kürmägän, ğümeren şul qäryähendä torop uzğarğan ber keşe keüyek bulıp kön itä başlanı. Ğälä äfände dürt sänä kürgän ağırlıqtarzı un biş köndä onotto tihäm, şayät hez täğäcceb iterhegez.

Läkin bığa täğäcceb itmägez! Yuğarıla bäyän itelgän räüyeşsä tähsil itkän mäzräsähe şöylä bulğan, alğan ğilemdäre lä buylä safsata ilä tulğan ber keşeneñ başqalarzan kürgän häqäräte, mihnät vä mäşäqättäre tiz onotolouında zur eş yuqtır.

Ğälä äfände haldat hezmätenän qaytıp küp tormanı, qatın almaq, donya kötmäk ösön äzerlänä başlanı. Ğälä äfände oşbu ğileme ilä ukaz alıp, ber qäryägä imam bulmağın bik asıq belä, sobraniyeğa barıp, ukaz alıp qaytmaq ösön ber zä artıq nämä käräk tügel, bälki unda (Öfögä) barğas ta, un-un biş köndä, imtihan vaqıtında, käräk nämälärze belep alırğa hälenän kilä ikänen horaşıp belgän ine.

Bezzeñ öyäz qäryälärendä mulla bulasaq keşe ösön qız tapmaq, qatın almaq keüyek yıñel eş barmı? Hosusan halıq arahında: «Ğälä haldattan aqsalanıp qaytqan»,— tip törlö häbärzär taralğan, şunıñ ösön qızın biräm tigän keşelär zä bar ine.

Bınday «qız biräm» tip torousılar bar vaqıtta, qızzı haylap nazlanmaqta ğäyıp eş bulmaha käräk. Haylap alğan vaqıtta la, tärbiäle bulhın, ğalimä häm ählaqlı bulhın, tip haylap alıu dägel, fäqät bay bulhın da matur bulhın, başqa yuq. Ğümerlek yuldaş, qayğı-häsrät vaqıttarında moñdaş, zur eş vaqıttarında serzäş bulırlıq tärbiäle, ählaqlı, ğileme lä bar qızzı almaq ösön ictihad itmäkkä lä küp tärbiä häm ğilemgä ähel bulıu käräkter. Bezzeñ ağayzarıbız ihä, qatın alğanda, hayuaniät sifattarınan bulğan qeüä şöhöüäniälärze äda itmäk yähätenän başqahın häterzärenä kertep tä sığarmayzar häm başqa yähättäre bar tip tä uylamayzar.

Ğälä lä haylap-haylap, urtanan ber bayzıñ Zöhrä isemle qızın almaq, bay za birmäk buldı. Zöhrälä Ğälä ezlägän baylığı ilä maturlıq sifattarınıñ här ikehe lä bar. Unıñ öџtönä lä, Ğälä ezlämägän dähi ber qäzerle sifat bar. Ul da Zöhräneñ güzäl holoq sahibe bulmaq ine. Zöhrä az ğına uqırğa-yazırğa belhä lä, äzäbi kitaptarzı ber zä tip äyterlek uqımaha la, hösne ählaqtä Ğälä äfändeneñ üzenän nisä däräcä artıq ikäne asıq mäğlüm ine. Uqıusılar! Hez bälki: «Ğälä un yıl mäzräsälä tähsil itep tä, nisek hösne ählaqtä Zöhränän käm bulhın?»— tip söäl iterhegez. Häm bıl söälegez bik urınlılır.

Kem küp uqıha, şul keşe tärbiäle, ählaqtä başqalarğa üze röhbär bulırğa teyışle, tip äytergä haqığız bar, häm şulay bulırğa la teyışle dägelme?

Döröџ, Ğälä äfände lä hösne ählaqtä başqalarzan käm tügel ine. Fäqät mäzräsälä yata torğas qına äzeräk ählağı bozoldo. Unda ul ni qäzäre bähästär yatlap, möcädälä vä möbähäsä yuldarın ügrände. Şulay ğileme esendä hıymay başlağas, başqalar menän qısqırışa başlanı. Bara torğas, üzenä hösnözanlı bulıp, tiz asıulı ber keşe bulıp qanı bozoldo. Bınıñ bılay qanı bozolop, täbiğätenä zarar kileüye dürt yıl haldatta yörögändä lä bötmäne, bälki arttı. Bezzeñ haldattar za tärbiäleme? Yuqmı? Şunıñ ösön Ğälä keşe menän nisek möğämälä iteüze lä bik yaqşı belmäy, talaşa başlağandı üze lä hizmäy qala ine.

Zöhrägä kilhäk, ul tik torop üџte, yazıu-hızıuzı ictihadı ilä genä belde. Allahı täğälä ihsan itmeş täbiğäte, tärbiä menän alğa kitmähä lä, artqa la kitmäne, artıq eştän sığırlıq bozolmanı. Zöhrä lä Ğälä keüyek mäzräsägä barıp tähsil ithä, şikhez täbiğäte bozolor häm ählağı la üzgärer ine. Sönki nizä ısulı täğlim häm tärbiä bar? Nizä hösnö möğämälä vä ählaq ügräteü bar? Bınan un biş sänä äüäl iџke ählaq kitaptar uqılmay, uqılha la, ni ösön uqılğanı ügrätelmäy, yañı ählaq häm äzäbi kitaptar yuq. Bulha la uqırğa yaramay ine.

Inde Ğälä Zöhrä ilä quşıldı, tuy za buldı, bäğze keşelärzeñ donyanıñ iñ rähäte tigän zamanğa la ireşte.

Tuğrıhı, bılar irle-qatınlı buldı.

Inde Ğälä äfändeneñ donyala ber genä maqsudı qaldı, ul da ber urınğa imam bulıp, häzrät isemen almaq ine. Imam bulırğa bik yaqşı urın da bar, läkin imtihan qılınıp qaytırğa käräk... Imtihan ällä nindäy ağır eş tügel ikän. Öfögä barzı la qayttı. Ulay-bılay yöröp ber sänä uzğan ine, Ğäläbez, häzrät bulıp, imam bulasaq auılına küsep tä barzı.

Bıl vaqıtta bılarzıñ könküreştäre, Zöhrä ilä ber-berehenä bulğan mönäsäbättäre ber zä nasar tip äyterlek tügel ine.

Yuğarıla yazılğansa, Ğälä mulla bäğze vaqıtta bik tiz asıulanıp, donyanı häläk iter keüyek bulha la, Zöhrä abıstay, bını ihtıyarınsa quyıp, sabırlıq ilä eşte tamam itä, arala bozolop kiterlek ber asıu-fälän dä qaldırmay bara ine.

Urını ilä şunı la äytep kitäyım äle: donyala tiz asıulanıusan häm dä üzenä hösnözanlı bulğan keşe ilä bergä torop, mäğişät iteü qäzäre ağır eş bik az bulalır. Unıñ ilä bergä genä bulğan tormoş, ürmäkse auı keüyek, bik tiz vatılıp kitergä genä toralır. Inde şulay bulğan ber tormoşto vatmay, bozmay alıp barıu ösön, ni qäzär säyäsät vä ni qäzär ğaqıl vä tädbir käräkter.

Här ike taraf asıulı häm üzenä hösnözanlı bulha, motlaqan ayırılışıuğa yäihä ğäziz ğümeren här vaqıtta ağırlıq ilä, zindanda yatıp kisergän keüyek, kiserergä käräk bulalır.

Zöhrä lä Ğälä mulla keüyek bulha ine, ällä qasan ike eşteñ bere bulğan bulır ine. Köndär ütä, Zöhrä lä üzeneñ ğaqılı arqahında, Ğälä mullanı üze telägänsä yörötä ala ine. Ğaqıl vä täcribä, feker vä tädbir ilä ayıuzarzı beyıtmäk, usaldarzı mäshär itep telägänsä yörötmäk, tuğrıhı, insan ğaciz qalırlıq eştärze qılmaq mömkinder. Ni qäzär usal bulha la, bäğze keşe üzeneñ zarar kürgänen vä başqalarğa hezmät itkänen belmäyzer. Şunıñ ösön, ğaqıl vä täcribä ilä arıslandarzı aulamaq bik yıñel, tigändär.

BALALAR BULA BAŞLANI

Bılar irle-qatınlı bulğandan altı sänä huñ biş yänle ber ğailä buldılar. Fatima, Zäynäp namında ike qızzarı, Ğäliähmät namında ber uğıldarı bulıp, bıl köndä Fatima biş yäşendä, Zäynäp ös yäşendä, Ğäliähmät ber yäşendä ine. Bılarzıñ bıl vaqıttağı mäğişättärenä qarağanda, säğäzätle ber ğailä timäk mömkin ine. Matur-matur balalarzıñ yügereşep, uynap-kölöp yöröüzäre, Ğäliähmätteñ dä, säy eskän vaqıtta, kölöp, ber uyınsıq bulıp, Zöhräneñ aldında ultırıuı Ğälä mullağa la şatlıq birä ine. Bala-sağalı bulıp, ularzıñ rähäten kürep tormaqtı balalı keşelär ğäyät qızıq tip äytälär. Bınıñ ösön şatlanmaq ta urınlı.

Läkin Ğälä mullanıñ da şatlanıuı, ularzıñ qızıqlı häräkättären kürep, üzeneñ balaları bulıu yähätenän genä ine. Yuqha, allağa şökör, balalarım buldı, bılarzı tärbiä itep uqıtırım, qızzarım tärbiä arqahında millät äsäläre buldığı keüyek, balam da millät atahı vä millät qaharmanı bulır. Şulay itergä ictihad iterem, bını üzemä burıs belerem, tip, şatlanıu tügel ine. Zöhrä abıstay za, älbittä, bılay uylamay torğandır.

Här ata-äsä, üzzäre ni käseptä bulha, balaları la kiläsäk köndä şul käseptä bulır keüyek küreneü yähätenän, ihtimal, Ğälä mulla Ğäliähmätte mulla bulır tip uylap, Zöhrä lä — qızzarın üze keüyek ber abıstay bulır tip uylay torğandır. Sauzagärzär, üzzäreneñ balaların motlaqan sauza qılmaq ösön tıuğan, tip uylağanı keüyek, igense lä — balam igen säseü, utınsı — balam utın hatıp mäğişät iter tip feker itäler.

Hälbuki igenselek ilä utınsılıqtan yuğarı däräcä yuq dägelder. Balalarınıñ da zur däräcälärgä qäbiliättäre bulalır. Läkin ularzıñ fekere vä maqsudı igenselek ilä utınsılıq-fäländän ütmägängä kürä, balaların da şul üzzäreneñ belgänensä tärbiä itep, igenselek ilä utınsılıq däräcähendä qalırğa ügrätälär vä şuğa razi bulalarzır.

Igense, utınsı, tegeüse balalarınan bötä donyağa mäşhür filosoftar, möhärrirzär, säyäsizär dähi ällä kemdär sığıp, hezmät itmäktäre bılarzıñ häterzärenä kerep tä sıqmayzır. Tuğrıhı, ğilemhez, tärbiähez insandar här vaqıtta balaların üzzäreneñ käsebe ilä genä tororğa yaraqlı itep tärbiä itälär vä başqaların uylap ta qaramayzarzır. Insan balahı tärbiä itelhä, zur däräcälärgä ireşep säğäzättä torasağın belgän millättär, üzzäre tegeüse uldığı häldä balaların möğällim, möhärrir, hatta professor vä başqalar iter ösön, ictihad itep tapqan az aqsaların şul ğäziz balahın insan iter ösön sarıf itälär häm mäqsudtarına la ireşälär. Bezzä ihä uqımaq, belmäk föqara balalarınıñ, mäzräsänän-mäzräsägä aşarğa tabalmay yörögän şäkerttärzeñ eşeler. Bay balalarına uqıu niñä käräk! Ular, uqıha la, aqsa arqahında keşe bulam tip uylay bit!

Dörös, keşe bik tiz böläler, bisara atahı tapqan paräne alıp, bara-bara yözö qara vä bisara bulıp qalalır.

Zöhrä abıstay, şulay bulha la, balalarzı yaqşı tärbiä itä. Tärbiä iteüye lä ös-baştarzı taza yörötöp, aşağan-eskän vaqıttarında qarap aşatıp, rus kilä, yın kilä tip qurqıtmay, yaqşı hüzzärze ügräteüzän ğibarät ine. Bınıñ ösön Zöhrä abıstayğa afarin timäk mömkinder. Sönki ul bala tärbiähe haqında ber kitap ta kürgäne yuq dägel, bälki işetkäne lä yuq dägelme.

Ägär ısul tärbiäne kürgän, uqığan bulha ine, nisek tärbiä iter ine? Isulı täğlim vä tärbiäne Zöhrä dägel, Ğälä mulla üze lä belmäy. Bıl turala meñdärsä cild kitaptar barlığında la häbäre yuq ine. (Bınan un biş sänä möhäddäm dägel, ısulı tärbiä vä islam mäzräsälärendä bıl köndärzä yañı kürenä başlanı. Bığa dair kitaptar yañı näşer itelep donyağa sığa başlanı.)

Yaray äle Zöhrä, balalar yığlağan vaqıtta, taqtalarzı döbörzätep, rus kilä, yın kilä, tip, qurqıtıp tuqtatırğa tırışmay. Başqa äsälärebez ihä, balaları yırlaha, şulay qurqıtıp, bala vaqıttarınan yuq hıyaldar ilä bozalar, rustarzı keşe qurqıtıp tororloq ber usal halıqtar keüyek kürhätälär. Bınıñ äџäre bularaq, bıl balalar zurayğas ta, yın teyä, fälän teyä tip iğtiqad itep qandarın vä ğäyrätle terek vä tatarlıq täbiğättärze bozalar, qarañğı urın bulha, qayhı yaqtan yın kürener ikän tip qaltırap toralar, yuq hıyal ilä auırıu bulıp, üzzäre yın bulıp bötälär.

Vatandaş rustarıbızzıñ uram qarausıhın kürgän vaqıttarza başqalarıbız dägel, mullalarıbız qaltırap toralar. Älhasil, bıl tärbiäneñ zararın ğäyräthezlekkä säbäp bulıuzarın yazmaq ösön nisä cild yazırğa tura kiläler.

Bılay tärbiä itelgän balalarzan tatarzarzıñ boronğo ğäyrättären ömöt itmäk bınan biş-altı bıuat Aurupa ilä Aziyala yöröp, arıslan keüyek sauza itkän tatarzar vä töröktärzeñ balalarıbız tip däğüä iterlek hürättä bulmaq bik yıraqtır.

Ügräteü arqahında ılasın üzenän un märtäbä zur bulğan börköttärgä höcüm iteüzän qurqıp tormayzır. Bezzeñ balalarıbız za kamil tärbiä itelep, ğäyrätkä ügrätelhä, bılay yuq-bar nämälärzän qurqıp qaltırap tormas ine.

Täkrar itäm, här nämäneñ başı — tärbiä häm uğa la ğilem käräk. Tuğrıhı, bılar här ikehe — ber-berehenä bağlanğan nämälärzer.

HÄSRÄTLE VAqITTAR

Donyala torğan vaqıttarza ağırlıq huñında ağırlıq, fäqirlek huñında fäqirlek kürmäk bik ağır bulmayzır. Ihtimal, bınıñ da säbäbe ağırlıqqa, fäqirlekkä tamam ügränep bötkänlektän bulır. Ämmä rähät huñında ağırlıq, baylıq huñında fäqirlek keüyek zur häsrät häm ağırlıq bulmayzır. Şunıñ ösön, äüäldän fäqir bulıp öyrängän keşene kürgän vaqıtta qızğanırğa tura kilhä lä, baylıq huñında fäqirlekkä dusar bulğan keşene häm ğailäne başqasa qızğanırğa tura kilä, küñeldä zur yomşaqlıq hasil bulalır, donya bılarğa artığıraq zolom qılğan keüyek kürenäler. Fäqir bulıp tiz bayığan keşe, baylıqtı kütärä almay urınhız istiğmal qılğan bayzan fäqir bulğan keşe lä, ni eşlärgä belmäy, fäqir bulıp kön iteüzeñ sarahın belmäy ğaciz bulalır.

Donyanıñ barışı bik tärtiphez bulıu säbäple, bik yaqşı ğına torğan vaqıtta, his uylamağan yaqtan, ällä nindäy is kitep, hayran qalırlıq ağırlıqtarzı kilterep sığaralır. Şunıñ ösön bıl donyanıñ üzenän dä bik az keşe mämnün bulıp, küberäk halıq donyağa doşman bulıp, «hay donya!»— tip barmaq helkep kenä toralır. Ägär donya küzgä kürenä torğan ber nämä bulha, unı bik tiz häläk itep taşlarzar häm yuq iterzär ine.

Donyanıñ üze küzgä kürenä torğan nämä bulmağas, donyala rähät kürgän, donyanıñ üz balaların, yäğni hakimdar menän bayzarzı, donyağa här vaqıtta doşman keşelär ularğa nasar küz menän qarayzar. Donyanan alasaq üste ularzan alıp qına toralar.

Hakimdar, möhärrirzär, älhasil, här ğaqıl äheldäre bıl donyanan şikäyät iteüzän buşamayzar. Bılarzıñ här berehe şul donyanı ählaqlı itergä häm kiteştärze tärtipkä halırğa bötä qeüättären sarıf itälär. Şulay bulha la, donya haman, istibdadlı hökümät keüyek, üzeneñ maqsudın telägänsä äcerä qıla, telägänsä hököm itä. Telägän keşene as, telägän keşene yıtem qaldıra, telägän keşehen zindanğa yaba, tuğrıhı, haman şul zolomonda dauam itäler. Ber taraftan tärtipkä halam tip torğan vaqıt, ikense taraftan unan zur tärtiphezlektär sığalır. Älhasil, donyanıñ üz yähätenän kilgän täbiği bulğan ağırlıqtarzı mödäfäğä itep tä bötöröüye ağırzır.

Bıl donyanıñ küp zolomonan berehe Ğälä äfände ğailähenä lä ireşte. Fatima yıte, Zäynäp biş, Ğäliähmät ös yäşendä vaqıtta Zöhrä auırıy başlanı. Bınıñ berzän-ber auırıuı bıl rähät tora torğan ğailäneñ barışın bozzo. Öyzä nur böttö, balalarzıñ kölöp torğan asıq yözzäre qayğılı häzin hürättä kürenä başlanı. Ğälä mullağa bıl eş bik ağır kürende, haldatta kürgän ağırlıqtar bıl häsrättär yanında bik rähät ber nämä keüyek kürende. Sönki, här kemgä mäğlüm, ütep kitkän ağırlıqtar, hosusan yäş vaqıtta bulha, ber qunaq keüyek bulıp qala, täsire his onotolmaha la, häsräte bötäler.

Ğälä äfände — Zöhrä auırığansı, kaşki üzem auırıham, ber zä bıl däräcä hafalanmas inem, tip, uylay başlanı. Üze auırıha la zur qayğı bulasağı asıq ber eşter. Läkin küze auırığan keşe teşem hızlaha ber zä auırınmas inem tigän keüyek, teşe hızlağan keşe lä, küzem auırıha, ber zä auırınmas inem timäk ber ğäzätter. Häqiqättä, qayğı-häsrätteñ kürenep torğanı başqalarzıñ barsahınan ağır kürenäler.

Zöhräneñ auırıuı Ğälä mullağa ağır kürende. Şulay bulha la, bında iñ zur ağırlıq qızğanıs balalar ilä Zöhrä abıstayzıñ başına töşäsäkter. Äcäl auırıuı ilä auırığanda, yöräk parähe — balalarınıñ yat, ügäy äsä qulına qalıuzarın, yıtem isemen alıp, äsäläre ülgän, azıqhız qarluğas balaları keüyek bulıuzarın iskä alıp, häterläp, ni qäzär yäne hığıla häm tarığalır. Keşeneñ kiläsäktä nämä küräsäkte bögöndän äytep bulmaha la, bezzeñ halıqta, bälki, bötä insanda vä bötä hayuandarza başqalar balahınıñ qäzere bulmay, ularzıñ küz yäşe ilä yığlap ultırmağı ügäy äsälärgä zärrä qäzäre ulhın, täsir itep, qatı qälebtärze yomşata almayzır. Bını hayuandar za bik asıq beläler, yıtem qalğan bızau kilep, baqırıp höt horaha, hıyır za unı qabul itmäy, hözöp yıbäräler. Bıl balalar za şulay qalasaq dägelme? Donyala yäş köyönsä äsänän yıtem qalğan keşelärgä yıtem torop qalıuzıñ ni däräcä ağır ideken tausif qılıp tororğa la yaramayzır. Yıtem balanıñ hürätenän yıtem ikäne belenep tora, keskenä bulha la, zur keşelär keüyek, häsrätle bulalır. Sönki bıl donya üzeneñ usallığın, berense däğüä ularaq, bılarğa iñ ağır yähättän kürhätep, üzeneñ zalim ideken belderep quyalır. Ber uylap qarağanda, bıl yıtemlek, ügäylek, yañğız äsähe vafat bulğan balala ğına bulmay, bälki bik zur yämğiät täşkil itkän bötön millättärzeñ yıtem häm ügäy bulıp qalıuı barzır. Bılar za, ügäy äsä qulında qalğan bala keüyek häsrätle bulıp, asıq yözlö, şat küñelle bula almayzar. Bılarğa höt, yomşaq täğäm birep, qäzerläp üstereü bulmay, bälki, nämä tura kilhä, şunı aşap üsergä tura kilä. Şul säbäple bıl ifrad millätteñ tändäre zäğif, nasar bulıp üsäler. Ul millät ni qäzär tırış vä halışıusan bulha la, eştäre tiz alğa barmayzır.

Ügäy äsä balalarzı, tar küñele ilä qısıp, här vaqıtta mäşäqättä asırarğa, üz balaların himertep, qeüät ularzıñ qulında ğına bulıuın teläp ictihad iter. Şunıñ, ösön, ügäy äsä üzeneñ mañqa balahın keşeneñ bik taza häm matur balahınan artıq küräler.

Bığa bıl köndö bötä donyağa taralğan yähüdizär, mosolmandar, başqalar misal ula alır. Sönki hökümättärzeñ şulay bulırğa teyış ideken üz säyäsättäre iğtiza itep toralır.

Ügäy äsäneñ ügäy balahın artqa qaldırıp, üz balahın nisek bulha la alğa sığarırğa ictihad itmäki. Ingeliträ hökümäteneñ, üz säyäsi fayzaları ösön, hindlelärze artqa qaldırırğa ictihad iteüzärenä bik oqşayzır. Tuğrıhı, yıtemlek häm ügäylek här vaqıt zıyandan başqa ber nämä lä kilterä almay.

Zöhrä abıstayzıñ häle köndän-kön ağırlaşıp, ber kön üzeneñ aqtıq köndäre ideken belde. Bıl vaqıtta ike qızı ilä Ğäliähmätte berär-berär saqırıp, arqalarınan höyä, hüz urınına, küñeleneñ iñ neskä vä nazik yırzärenän qaynaşıp sıqqan küz yäşe ilä bılar menän isänläşä, ayırılışıu väğäzähen itä ine. Bäğze vaqıttarza äzäm balahınıñ qızğanıslı häräkäte, qılanışı, küz yäşe hüzzän küp däräcä artıq täsir itä häm küp mäğänälärze ifada qılalır. Möhärrirzär, şağirzar yänhez yomadtarzıñ tormoşonan vä ularzıñ häl-teldärenän ni tiklem mäğänälär, täsirle tasuirzar vä hikäyälär yaza beldeke häldä, yänle, fäqät hüz äytergä ğaciz qalğan häsrätle keşelärzeñ häräkätenän bigeräk küp mäğänälär sığarıp yaza belerzär. Zöhrä abıstayzıñ häräkäte vä kürgän ağırlığı yazılha, tasuire ilä cildtär tulır ine. Şäfqätle äsäneñ ul keskenä balalarınan ayırılıu häsräte ilä auırıu qayğıhınıñ bergä qatışıuı, vä ul keskenä balalarzıñ da äsälären bıl häldä kürep, qurqıuzarınan yığlauzarın onotop, ishez ber häldä torouzarı qızğanıs dägelme? Ğälä mulla bögön yäsiğ namazına barıp, imam bulıp namaz uqıha la, tele kıyraät uqığan häldä, küñele Zöhrä abıstayza vä ällä qayza yöröy ine. Sürälärgä ğäyät milek hasil qıldığınan ber zä feker itep tormaha la, yañılışıu ihtimalı la yuq ine.

Ğümerlek yuldaş bulğan ber qatından, bik yaqın ber ähbabtän ayırılıuzıñ ağırlığı ärbabına mäğlümder.

Ğälä mulla namazzan qaytıp kergäs, Zöhrä abıstayzıñ balalarına qarap, aqrın ğına hüz äytkändären vä berär-berär höygänen kürgäs, ihtıyarhız ularaq añlanı, tähetenän, bähetenän ayırılğan şahtar keüyek uflanı.

Şul vaqıtta Zöhrä abıstay za Ğälä mullağa qarap, aqtıq hüze ularaq, oşo hüzzärze vasib itep äytte:

— Ğäziz zäücem! Bänem bıl säğättä yänem ğäyät qısıldı. Inde, şikhez, bıl yaqtı donyanan ayırılasağımdı asıq beldem. Inde bıl donyanan, hosusan, häläl zäücem, hinän, küz nurı balalarımdan ayırılıp, yañğız qara qäbergä barasaqmın. Bänem ösön iñ ağır nämä lä hezzän, hosusan, bıl yıtem qalasaq, qoş balaları keüyek, ös balamdan ayırılıuzır. Bänem berense maqsudım — ğäziz iman ilä hezzeñ rizalığığız häm dä bıl ğäziz sabıyzarzı ränyıtmäy tärbiä iteüyegezzer.

Inde bıl bisaralar ügäy äsä qulına qalasaqtır. Belmäyım, bılarzıñ äsäläre nindäy ulasaq? Ägär donyanıñ vafahız ber aldausı ikänen belep tä, yıtem balalarzı qızğanıp tärbiä iter ulha, bik yaqşı! Läkin şäfqäthez, märhämäthez bulıp, bıl bisaralarğa ügäy äsä küze ilä qarap, huğıp, oroşop, ös-baştarın qara itep yörötör bulha, mineñ sızar hälem bulmas!.. Uf! Fäqät min ul vaqıtta qara qäberzä tupraq astında bulıuım säbäple, ah-zarım hezgä işetelmäs... Şunı la hätereñdä tot, bıl balalar minän hezgä iñ zur amanattır. Ägär zä mineñ bıl vasıyattarımdı onotor bulhañ, qiämät könöndä, ğäzel hököm bulğan yänäbe haq aldında, ike qulım yağañda bulıuında his şik yuqtır. Yäş qatın hätere ösön, mineñ häteremde vä yäş balalarzıñ häteren qaldırır bulhañ, allahı täğäläneñ rizalığı hinän yıraq bulır. Huş, häläl zäücem, minän bähil bul! Uf!— tip qul huzzı la, küzzärenän yäştären ağızıp, başın ikense yaqqa bora. Bıl vaqıtta Ğälä mulla la Zöhrä abıstayzıñ qulın totop, qaltıranğan tauış ilä:

— Yarar, yarar... bähil buldım, üzeñ minän bähil bul, vasıyatıñdı urınına yıtkereüzän tuqtamam,— tip äyteüzän başqa hüzgä häle kilmäy.

Zöhrä abıstayzıñ bıl vasıyatı ni qäzär täsirle häm onotolmaslıqtır, läkin Ğälä häzrät küpme vaqıt onotmay toror, ğümeregez bulha, bik tiz küräsäkhegez.

Küp vaqıt ütmäy Zöhrä abıstay Ğälä mullağa «ez şärif» uqırğa quşa, Ğälä lä ni eşlärgä belmäy, qayğılı ber hürättä «ez» uqırğa başlay. Bisara balalarzı şul vaqıtta kürhägez ine: Ğäliähmät bılar ni eşläyzär tigän keüyek aptırap tora, Fatima ükhep-ükhep yığlay, Zäynäp ihä Zöhrä abıstay yatqan mendärzeñ ber yaq sitenä başın quyıp yata ine.

Bılarzan başqa Zöhrä abıstay häm dä äsähe Şämsi qarsıq qayğılı hürättä ultıralar ine. Bılarzı kürgändä şul şiğırzarzı äytmäy sızap bulırlıq dägel ine:

Ğälä mulla ultıralır yız uqıp,

Zöhrä yata, ülämen tip, qayğı yotop.

Şämsi qarsıq Zöhräneñ hälen qaray,

ѓasan yäne sığır tiyep, qulın totop.

Fatima, Ğäliähmät häm dä Zäynäp,

ѓaldıra bıl vafahız yıtem äyläp,

Haq täğälä möhäbbätteñ yıbe ilä

Bılarzı äsähenä quyğan bäyläp.

Möhäbbätle äsäläre şul Zöhrä,

Ihtıyarhız qara yırgä barıp kerä.

Bıl köndä Zöhrä vafat bulıp kithä,

Bılarğa tärbiäne kemdär birä?

Äcäl tigän muyınına qoroq halıp,

ѓäbergä halıp quya, bınan alıp.

Ällä yuqha ısınlap uq üläme?— tip,

Ultıralır Ğälä mulla hayran qalıp.

Şäm keüyek bik tiz hünä bıl ğäziz yän,

Donyala yanıp torop ber az zaman,

Donyanı «Hin nasar» tip hükhälär zä,

Bıl donya bıl ğäzäten taşlamağan.

Auır vaqıt — ğäziz yäneñ sığır vaqıt,

Häsräteñä saq-saq qına sızar vaqıt.

Säskäle almağastay buyzarıñdı

Töbönän tamırı ilä yığır vaqıt.

ѓızıqlıqtıñ aqtıqtarı qayğı bulıp,

Häsrät ilä ike küzzär yäşkä tulıp,

Balalarğa bıl donyala ni rähät bar,

Äsäläre kitep barha ayırılıp?

Donyala beräü uynay, beräü kölä,

Ata, bala häsrät kürä — äsä ülä.

Şatlıqtar bötmäs keüyek torğan saqta,

Kertep quya sığa almaslıq ber mäş kilä.

Ğälä mulla yız şärifte ike märtäbä uqıp («väcäğälize minälmökörömin») ayat şärifähenä yıtkän vaqıtta, Zöhrä küzzären aqtıq märtäbä öy esenä äyländerel qaranı la: huş bulığız inde, min sarahız bıl donyanan kittem, hezzän ayırılıp, ni qäzäre kitmäskä ictihad ithäm dä, fayza birmäne,— tigän keüyek, qoro käüzähe huzılıp yatıp qala...

Ğälä mulla la ber qimmätle taştı tärän diñgezgä töşöröp hayran qalğan keşe keüyek, «ah» tigän hüzzän başqa hüz zä äytä almay. Aq nämä ilä unıñ östön yabalar.

Ah, bisara balalar, hez bala bulıu säbäple ülemdeñ ağırlığın belmäyhegez, fäqät ğäziz äsägez bulıu yähätenän, bıl ni eşläne, tip, zur keşelär yığlap torğanğa ğına yığlayhığız!

Ğäliähmät, hin, ihtimal, bögön äsäm bılay yatha la, irtägä kire äüälgesä bulıp yöröy başlar, tip uylay torğanhıñdır. Ah, bala, hineñ äsäñ inde kire äylänep qaytasaq dägel...

Hez bıl köndän huñ ügäy bala, yıtem bala namın alıp, bötä rähätlegegezzän ayırıldığız! Hezzeñ äsä qosağında üsep zuraymaqığızğa äsägezzeñ äcäle maniğ uldı. Äcäl unı hezzän ihtıyarhız tartıp alıp kitte.

Ul tön Ğälä mullağa häm balalarğa iñ häsrätle töndärzeñ bere ine. Şunda la, balalar yığlap tora torğas, yatıp yoqlanılar. Bıl tön Ğälä mulla ösön bik ağırlıq ilä ütä, törlösä uyzarğa töşörä, donyala, istiqbalda ber zä ömöt häm şatlıq qalmağan keüyek kürenä ine. Läkin insan balahı här vaqıt qayğı vaqıtında şulay fekerzä bula, fäqät bıl vaqıttarzı bik tiz onotop kitäler.

ZÖHRÄ ABISTAYzI qÄBERGÄ ALIP KITÄLÄR

Irtä torğas ta Zöhrä abıstayzıñ vafatı bötä auılğa tarala, bınıñ ösön här kem qayğıra, bını här kem qızğana. Şulay bulha la, «käzägä yän qayğıhı, qassabqa may qayğıhı» tigän keüyek, bäğze qatındar inde Ğälä mulla kem qızın alır ikän? Unıñ keüyek bay keşegä yöz qız tabılır, tigän mäğänälä hüzzär äytälär.

Döröџ, qız tabılır, bezzä qız bik arzan, nisä qız tabıp alırğa mömkin, eş fäqät Ğälä mullala tügel, yıtem qalğan ös balalır.

Ğälä mullağa, ihtimal, bik yaqşı yuldaş tabılır. Bında bezzeñ qızğanğan nämälär, ağırlıqqa qalasaq, ügäy namın alasaq ös balalalır.

Säğät un ikense bulğanda Zöhrä abıstayzıñ barıp yatasaq mäñgelek yorto äzerlände. Üzendä ihtıyar qalmağan Zöhräneñ käüzähen öyzän kütärep alıp sıqtılar. Bıl vaqıtta Zäynäp ilä Fatimanıñ ni räüyeştä ikänen kürhägez!..

Tärbiä itep, häläl hötön birep üstergän ğäziz äsäläre bögön ayırılıp kitte dägelme? Käüzähe lä: «Huş inde, balalarım, hezzän ayırıldım, hezze yañğız allanıñ rähmätenä tapşırzım»,— tip, häl tele ilä äytä dägelme? Bögöndän huñ bıl balalarğa kem şäfqät küze ilä qarar? Bılarzıñ här ber horağandarın kem birep toror? Fatimanıñ küzenän bitenä ağıp töşkän yäştäre, häzin-häzin tauıştarı, bälki bötä vöcüde üzeneñ hälenän şul şiğırzar ilä şikäyät itä dägelme?

Äsäm kitte qäbergä, qurqınıs qara yırgä,

Bezzär bında qalabız, kitä almayınsa bergä.

Kitte sığıp äsäbez, häsrätenän yanabız,

Inde bezzär bögöndän yıtem, ügäy qalabız.

Inde nisek iterbez? Kemde äsä iterbez?

Üz äsäbez bar ine tip, qayza ezläp kiterbez?

Hezze kittelär alıp, ağas tabutqa halıp,

Nisek sabır iterbez, bezzär bıl yırzä qalıp.

Öskä keyıp aq käfen, taşlap kitteñ oşo kön,

Mähşär könönän ağır bıl köndär bezzeñ ösön.

Ğälä mulla la Zöhräne quyıp qaytqas, häsrät ilä ni eşlärgä belmäy, his nämänän maturlıq tapmay, köndären töndärenän ayırmay, ah-uf ilä ğümeren uzzıra başlanı. Bıl köndärzä yıtem balalarzı Zöhräneñ äsähe bında torop tärbiä itä başlaha la, balalarzıñ yözzäre harı bulıp, küñelhez ber hürätkä kerzelär.

Ber vaqıtta ös yäşendäge Ğäliähmät Fatima apahınan şul hüzzär ilä äsähen horanı.

Ğäliähmät:

— Fatima apayım, bezzeñ äsäy qayza kitte? Ä inde ul qaytmaymı ni?

Fatima:

— Äsäy inde qayta torğan yırgä kitmäne, inde ul qaytmas, bez unı qiämättä kürerbez.

Ğäliähmät:

— Ul huñ niñä bezze taşlanı? Bezze ni ösön qızğanmanı? Ällä yuqha, ul qiämät bik matur yırme?

Fatima:

— Ul bit üz ihtıyarı ilä bezze taşlamanı, auırıp vafat buldı. qiämätteñ nisek ikänen atayım beler. Unan hora. (Bıl balalar şul hüzzän huñ ikehe lä yığlanılar.)

Ğäliähmät atahı yanına barzı la, şul turala şulay hüz başlanı.

Ğäliähmät:

— Atay, apayım Fatima: «Inde bezzeñ äsäy qaytmas, bez unı qiämättä kürerbez»,— ti. Unı niñä unan qaytarmayzar. qiämät nämä ul?

Ğälä mulla keskenä balanıñ bıl äsärle söäldärenän ğäcäplänep, äsärlänep küzzäre yäşlände. Häm äytte: «Balam, inde äsäyıñde bında kürä almabız, unda barğas kürerbez. Ul qiämät bezzeñ, ülgäs, barıp bergä küreşä torğan yırzer»,— tine.

Ah yıtemlek! Häzer qiämätteñ nisek ikänen belderä başlanı. Şul köndän huñ bisara Ğäliähmät uynap yörögändä, atahı yanına ultırğanda: «Min tiz ülep, äsäyım yanına baramın, min äsäyım keüyek bulam»,— tip, huzılıp yatıp, auırığan äsähe sifatına kerä ine. Balalarğa äsälär bik qäzerle şul. Tik äsä menän bergä vaqıthız kitep bulmay. Ğälä mulla äytmeş, qiämät köndären kötörgä tura kiläler.

ĞÄLÄ MULLA YÄŞ qATIN ALIRĞA UYLANI

Ğälä mullanıñ yaqın kürgän dus-iştäre häm başqaları här vaqıtta kilep: «Küp häsrät sikmä! Ülgän keşe artınan ülep bulmay inde, sabır it, inşa allahı rahman unan artıq qatın da tabılır. Üzeñdeñ başıñ hau bulhın, täqdirgä sara yuq ideken üzegez belähegez bit!»— tip, täsällä itergä, häteren tınıslandırırğa tırışalar ine. Keşegä keşe hüze täsir itmäy qalmayzır. Şul säbäple Ğälä mulla la Zöhrä abıstayzı köndän-kön onota, küñelendä häsrättäre bötä küñelenän yuq ösön qayğıram, miñä bit unan küp artıq qız tabılır, tip feker itä başlanı.

Bıl urında, ısın küñel ilä yaratqan keşenän ayırılıu häsräte ğümer buyınsa onotolmay barmaqı la ısın tärbiä kürgän keşelärzä genä bula tip hätergä kiläler. Yuqha qalğan keşegä qatın da, mal da tabılır, unan küp eş yuq. Fäqät ısın yaratıp, küñel-küñelgä, holoq-holoqqa tura kilgän ber yuldaştı bik tiz tabıuı ağır eşter. Bını ihä ısın ähbab, ısın yuldaş ezlägän keşelär belerzär. Isın ähbab, ısın yuldaş tabıu — million bäyägä torğan almas taşı tabmaqtan küp däräcä ağır eşter. Az fayza ösön, yäihä ber hüzze kütärä almay, ayırılıp kitkän dustar — iñ zur doşmandarzır. «Donyala taş tabılır, qimmätle baş tabılmas» tigändär.

Küp vaqıt uzmay, Ğälä mullağa yäş qatın da tabıla. Üze mulla bulıp torğan qäryälä Safa bay, Latifa isemle qızın birmäkse bulıp, väğäzä itä. Ğälä mulla la bığa ısın küñel ilä razi ulıp, tiz köndän tuy yahamaqsı bulalar. Donya tigän nämälä zaman säğäte bik tiz uza torğan ber häl bulğan ösön, väğäzä quyğan köndär kilep tä yıtä. Kiskä qarşı Ğälä äfändebez, maturlanıp, şatlanıp, babahı öyönä, matur qızğa quşılırğa bara.

Ah donya, bıl vaqıttı Zöhrä kilep kürhä, yöräktäre yarılır, ihtıyarhız yığlar, ni eşlärgä belmäs ine.

Ğälä mullağa bik tiz qız tabıldı, Zöhrä abıstayzı onottororloq buldı. Bisara balalarğa äsä qayza? Ularzıñ äsä häsräten kem bötörä ala? Bıl äsä ularğa ügäy namında ulasaqtır. Ğälä mulla qızğa barıp ta quşıldı, häsrättär taraldı.

Latifağa quşılıp, ike-ös kön torğandan huñ, ber-berehenä tanışlıq vä ügräneülek hasil bulğandan huñ, Latifa abıstayıbız, üz fekerensä, üzen Ğälä mullağa bigeräk höyzöröp, güyä Zöhräne onottormaqsı bulıp: «Min maturmı, ülgän katınıñ Zöhrä matur ineme? Yä, äyt!»— tip äytä başlanı.

Latifanıñ oşo ike yömlä hüzenän uqıusılar, unıñ tärbiähez ideken, şayät añlarzar tip, häzer unıñ nisek ideken yazmay torabız. Bälki, kiläsäktä Latifanıñ qılanış-yöröşönän nisek ideke üz-üzenän bik asıq belener. Latifanıñ «Min maturmı? Zöhrä maturmı?» tigän hüzenä qarşı, Ğälä mulla: «Miñä qayhığız tärbiäle, ählaqlı bulha, şul matur»,-— tip yauap bireü käräk ine. Läkin Ğälä mulla Latifanıñ zahiri maturlığına qarap qına, başqahın tikşermäy: «Hez maturıraq»,— tip äyteüzän üz-üzen tuqtata almanı. Küp vaqıttar za ütmäy Ğälä mulla Latifanı üz öyönä alıp kilep, bergä mäğişät itä başlanılar.

LATIFANI ALĞANDAN IKE YIL HUñIRAq

Qara-qarşı, zur itep bina itelgän yaqşı ğına ike öy bulıp uram yağındağıhı matur öy (qunaq öyö), eske yaqtağıhı aş öyö, tip täğbir itelerlek öyzär, Ğälä mullanıñ öyzäre ine. Şul uq aş öyöndä, tuğız yäşendäge Fatima, yıte yäşendäge Zäynäp häm biş yäşendäge Ğäliähmät, quldarında berär telem ikmäk uldığı häldä, qatıq aşap ultıralar ine. Bıl balalarzıñ ös-baştarı qarayğan, küldäktärenä qatıq buyalğan, yözzäre nurhız bulıp hulığan, küzzäre eskä batqan, qızzarzıñ sästäre taralmay sıualıp bötkän, Ğäliähmätteñ küldäk yıñe yırtılıp, bäyläp quyılğan ine. Bılarzı bıl häldä kürgän vaqıtta, ber zä belmägän, tanımağan keşe lä, bıl bisaralar yıtem ikän, tip belep qızğanırlıq ine. Latifa abıstay ilä Ğälä mulla qunaq öyöndä, matur öyzä, rähät-rähät uynap-kölöp, säy äsälär. Aşyaulıqta (dästärhan) mayğa beşkän ese qoymaq, bal-mayzar tulı uldığı häldä, urtalarında ultıra başlağan ber bala qulına şäkär totqan, töşöp kithä-nithä, Latifa abıstay alıp birä, Ğälä häzrätebez zä bıl balağa qarap, auızın hızğırtıp, ike quldı huzıp: «Kil miñä, kil!»— tip saqırmaqta, yäş bala, äzräk talpınıp, kilergä telähä, irle-qatınlı qızıq kürep şarqıldaşıp kölmäktä inelär. Tege öyzäge balalar qatıq aşap ultırğan vaqıtta, bıl yäş balanıñ şäkär aşap ultırıuınan da bıl bala yäş qatın Latifa abıstayzıñ balahı ideke horamağan keşegä lä mäğlüm ine.

Bisara Fatima, zur keşelär keüyek, tuğandarına qarap: «Tuğandarım, qatıqtı tükmäy aşağız, yäş äsäy kilep kerhä, asıulanır, bezze tuqmar»,— tip ultırğanda, Latifa abıstay kilep kerep: «Aşağız, birändär!.. Tuymas keüyek bulıp tora inegez, tuyığız!»— tigän keüyek qatı hüzzärenän bınıñ şäfqäthez ideke belenä ine. Bisaralarzıñ kürähe ağırlıqtarına qarşı, şul vaqıtta Ğäliähmät qalaqtı yañılış aldına töşöröp yıbäreü ilä, Latifa abıstay bınıñ sikähenä sabıp, küzenän uttar sığarıp, tege öygä sığıp kitte. Şul däräcä qatı huqha la, Ğäliähmätteñ qısqırıp yığlau ihtimalı yuq ine. Sönki ular huğılıuğa şul däräcä ğäzät alğandar ine, qasan vaqıt yıter zä, qasan tayaq töşör, tip, kötöp kenä toralar ine.

Ägär huğılğan vaqıtta yığlap tauış sığarhalar, dähi nığıraq (qatıraq) huğılasaqtarın bik asıq belälär ine. Latifanı kürgän vaqıtta qaltırap, qurqıuzarınan bizarur ğäyıple eştärze eşläp quyalar, şul säğättä ağır yazalarzı la kürälär, ber genä huğılıu ilä qotolop qalhalar, bik zur ğänimät, tip belälär ine.

Latifa abıstay tege öygä kergän vaqıtta: «Tügälär zä bötälär, könö-tönö aşauzan buşamayzar»,— tip höylänep barıp kerhä lä, Ğälä mulla ber hüz zä öndäşmäy (tik tora), älbittä, yäş abıstay dörös itä tigän keüyek tik torzo. Bılar äüälgesä käyıf-safa ilä säy esä başlanılar. Kaşki şul vaqıtta Zöhrä abıstay kilep kürhä, Ğälä mullağa qarap: «Hay, oyathız, insafhız! Mineñ aqtıq könömdä yän äsehe ilä äytkän vasıyatımdı onottoñmo? Ul vaqıtta, his insafhız bulmas keüyek, mineñ hüzzäremde küz yäşeñ ilä qarşı alğan ineñ dägelme? Yäş abıstay käyıfe häm hätere ösön, ügäy balalarzıñ häteren qaldırmasqa bulğan väğäzäñ qayza? Üzegez tämle häm tatlı aştar ilä säy esep, bisara yıtemdärgä ası qatıq ilä qara arış ikmäge birep quyıuığız qäzär insafhızlıq barmı? Altın keüyek balalarımdı tärbiähez bıl hürättä qaldırıuığız ösön, ber alla hozurında ni yauap birerhegez?»— tip qanlı yäş ilä qatı hüzzär äytäsäk. Latifağa la qarap: «Ay, taş yöräkle qatın! Üzeñ mineñ keüyek vafat bulıp, balalarıñ mineñ qulımda qalıp, şulay ağırlıqtar kürhäthäm, nisek bulır ine? Oşolarzı azıraq uylap, bıl bisaralarğa az ğına bulhın şäfqät iterlek hindä ğaqıl yuqmı ni?»— tip äytäsäk ine.

Hay, bisara, Zöhrä abıstay, bıl donya zolom vä yafa donyahılır. Bik az ğına insandar insafı ilä sifatlanıp, qalğandarı la zalimdarzır. Ber keşe keşe qulında mäğlüb bulıp qalha, här zaman mazlum bulıp, ah-zar ilä köndären uzzırırğa tura kiläler.

Bıl häldär yañğız hineñ yıtem qalğan balalarıñda ğına dägel, bälki bötä millättärzä barzır. Balalar ügäy äsä qulına qaldığı keüyek, ber millätteñ dä yıtem bulıp qalıuı barzır.

Zalimdarzıñ qul astında sikhez mazlumdar şul yıtemdärzeñ Latifa abıstay aldında qaltırap torzoğo keüyek,qaltırap tormaqtalarzır. qulınan qalağı töşkän Ğäliähmät keüyek, az ğına ğäyıbe ösön yaza kürgän Ğäliähmät ilä donya tulğan. Ası qatıq aşağan keüyek, ası yaza häm ağırlıqtar kürgän keşelär hisaphız bulğan. Fäqät, tämle aştarzı Latifalar ilä Ğälälär keüyek, rähimhez vä şäfqäthezzär genä aşap tuyğan, başqalar as qalğandar.

Insandar şulay zalim bula torop ta, haman üzzären haqlı, zolomdarın urınlı belep, bığa dälildär zä kilterep mäşäqät sigälärzer.

Başqa eştä dägel, hatta bılar ber gonah eşläp taşlahalar, şaytan säbäp buldı tip, şaytan bisaranı ğäyıple yaharğa vä gonahtı uğa auzarırğa tırışalar.

Gonah qılha bıl köndä ibne insan,

Säbäp buldı bığa, tizär, ul şaytan.

Üzen qotqaralır, şaytanğa hıltap,

Ber insan häylähenä hin yauap tap!

Usallıqqa bılar nindäy iple:

Gonah eşläp — bula şaytan ğäyıple.

QIzĞANIS HÄL

Latifa abıstay Ğälä mullağa tamam baş bulğan, qäüyemdär täğbirensä äytkändä, telähä qayza ayaq bastıra ala ine. Bınıñ bıl däräcä aşqınıu, häddän täcäüyez iteüye, ällä kürähe bulğanğamı ikän, tip, hätergä kilä başlağan ine. Ber kön Latifa abıstayzıñ asırau qızı yıbärgän yırzän qaytmanı, Latifanıñ üzenä qamır basırğa tura kilde. Şul säbäple ğäyät asıulanıp yöröy. Nisek bulha la, asırauzıñ üsen ber nämänän alırğa teläy ine. Fatima, Zäynäp, Ğäliähmät qurqıuzarınan öyzän sığıp qasqandar. Äsälärenä kürenmäy yörögän bulhalar za, qazan astına ut yağırğa keşe käräk bulğas, ul: «Qayza kitte şul möhäbbäthez ärämtamaqtar, tiz kilegez!»— tip qısqırzı.

Şul vaqıt Zäynäp yügerep kileü ilä: «qayza yöröyhögöz, aşarğa ğına belähegez»,— tip, asıulanıp qulındağı uqlau ilä unıñ başına şul däräcä qatı huqtı, Zäynäp, bisara, tauışhız-tınhız yığılıp kitte, unıñ östäüyenä ayağı ilä tibep yıbärze. Zäynäpteñ his häräkäte yuq, fäqät bitenän, yözönän qızıl qan şaulap ağa ine. Latifa asıuınan bınday zur eşte belmäy eşlähä lä, azıraq qurqıuğa töşöp, Zäynäpte barıp qarap, başı yarılğandı kürep, qızğanıp ber sitkä kütärep alıp quyzı.

Ğälä mulla, eştän qaytıp, ğäzäte buyınsa, asıq yöz ilä Latifa abıstay yanına kerze. Küñelhez ber häldä kürep, säbäben horağas, Latifa häylä ilä: «Ana, balalarıñ şayarıp, Zäynäp meyıs başınan yığılıp töşöp başın yarzı»,— tip yauap birze. Ğälä mulla qurqıp, tizeräk Zäynäp yanına barıp, unıñ ishez ber häldä yatqanın kürep, ihtıyarhız yığlay başlanı. Latifağa qarap: «Bıl balanıñ başına yıtteñ! Ni ösön meyıs başınan yığıldı tip aldayhıñ? Här vaqıt şunday ber eş bulır tip uylay torğan inem, ahırı, bıl kön tura kilde. Min hine, üze beler tip uylap, ul balalar turahında his ber hüz äytmäy inem. Hin belmäneñ!»— tine.

Latifa ni eşlärgä belmäy qızarıp:

— Min nisek äytäyım? Üzzäre şayarıp, uynap şulay buldılar. Hineñ balalarıñ mineñ hüzze tıñlayzarmı ni?— tine.

Eş ütkän inde, qarap tororğa yaramay, tizeräk ber sarahın tabırğa käräk. Bında doktor-fälän yuq inde, bezzeñ tatar (török) doktorı — tabibı — äbey kilterergä tura kilde. Äbey zä kilde, daua la itelde, fäqät bınıñ ilä genä Zäynäpteñ başı tözälmäne. Belmägän köyönsö darıulağan bulıp, zarar ğına ittelär. Yıtem vä ügäy bulıp, bınday häläkätkä osrağan balanı, bınıñ keüyek auırıuzan qotqarırğa kamil doktorzar, berense däräcäläge tabibtar käräk bulalır. Ügäy bulıp, küzenän qanlı yäş aqqan millättärze lä, Zäynäp keüyek auırıp, ülergä yatmış insandarzı la, äüälge hälenä qaytarıp islah iter ösön kamil doktorzar keüyek, insandarzıñ vä millätteñ maddi vä mäğnäüi auırıuzarın belgän keşelärzeñ qulınan ğına kiler.

Äbey Zäynäpteñ başın tözätä almağan keüyek, yahil ulıp, maddi häm mäğnäüi auırıuıbızzı belmägän keşelär, ni qäzär islah tip ictihad ithälär zä, äfsäd qına quyırzar.

Bisara Zäynäp äbey qılğan darıuzar ilä sihät taba almanı, ös-dürt kön yatıp, bişense kön Zöhrä abıstay barğan qara qäbergä kitte. Yıtem vä ügäy balalar za ike dana ğına qaldı. Ni sara, Ğälä mullabız qayğırzı, häsrätlände, täqdir tip äyteüzän başqa tädbir qalmağas, mäğlüm sızamlı täqdirgä tapşırzı. Äldä bezzeñ ber täqdirebez bar, yuqha ni eşlär inek?

Täqdir bulmaha, bezzeñ şikäyät iter urınıbız za yuq şul! Ber azzan huñ Zäynäp häsräte lä onotoldo, ulay-bılay bulmanı, bik tınıs böttö. Inde Ğälä mullağa ber genä eş qaldı, ul da äüälgesä uynap-kölöp mäğişät iteüzän ğibarät ine.

Latifa inde qalğan balalarzı uqlau ilä huğıuzan haqlana, fäqät tel ilä hügep, aşau yağınan ğına qısa başlanı. Bıl eşe ilä lä bıl ike bisaranıñ vöcüdtäre donyala qaldırmasqa mömkinder.

Här vaqıt qayğığa balalar dägel, zur keşelär zä sızay almayzır, bılar nisek sızahın?

RUSIÄ ILÄ YaPONIYa MÖHÄRÄBÄHE

Bıl donya inqilab donyahı dägelme? Şunıñ ösön bıl donyanı nazan halıqtar za: «Donya, tägärmäs keüyek, äylänep tora»,— tip täğbir itälär.

Ber kön ber mämläkät, min berense tip torğanda, ikense yırzän donya tägärmäse ällä nindäy hökümättärze kilterep sığaralır. Älhasil, donya tigän nämäneñ qayğı-häsräte qara qäbergä barıp kermäy his bötäsäk dägelder. Qayğılarzıñ berehenän huñ berehe ağıp kilä, telägän keşene häsrät tulqını qağıp alıp kitäler...

...sänä 26 ğinuarza başlanmış rus-yapon möhäräbähe kilep sıqtı. Hisaphız keşelärze qorban, küp qatındarzı tol, balalarzı ata yözö küreüzän mährüm itep, yıtem vä ügäy qaldırzı. Bötmäs tip uylağan qeüättär, küzzän yäş ağızıp yıyılğan parälär Lyaodun şöbhäi yäzirähendä, Mançcuriya sahralarında qaldı. Ber-berehen qızğanmağan, ber-bereheneñ qanına hıuhağan insan balaları möhäräbä qıldı. Kötöü-kötöü insandar barıp qaytmanı. Şulay möhäräbä qızğan vaqıtta bezzeñ haldat häzrätebez — Ğälä mullağa la unda barırğa tura kilde.

Bıl donya yañğız ügäy balalarzı ğına häsrät vä qayğığa qaldırmay, bälki ularğa törlö yazalar kürhäteüse Latifalarğa la qayğı-häsrät kürhätä ala.

Şul yähättän qarağanda, donyanı ber ğäzel nämä tip äytergä lä mömkinlek barzır.

Bıl eştär, Ğälä mulla ösön, iñ zur häsrät buldı, yıtemlekteñ nasar ikänlegen yañı belde. Başqa millätteñ üz ruhanizarı rähät-rähät yatqan vaqıtta, bezzeñ sälläle häzrättärebez, sällälären taşlap, yığlay-yığlay yıraq şäreqtärgä, qaytmas säfärzärgä kittelär. Aş öyöndä ügäy balalarğa qatqan arış ikmäge ilä ası qatıq aşatqan Ğälä mullanıñ üzenä lä qatqan arış ikmäktäre aşarğa tura kilde.

Süp östönä sümälä tigän keüyek, bında dähi iñ zur ağırlıq Fatima ilä Ğäliähmätkä töşäsäk, äsähez qalğan bisaralar, atahız za qalasaqtar.

Ğälä mulla la yığlanı, zarlandı. Huşhız uldığı häldä vatanınan, höygän abıstayzan ayırılıp kitte. Matur-matur Öfö sahraların, huzılıp ağıp yatqan Izel vä unıñ östöndä yörögän parohodtarzı, «min hinän dä köslö bit» tigän keüyek torğan, Izel östönän küperzän ütep kitkän poyızdarzı kürep, häsrättäre dähi arta ine. Unan ütep, Ural tauzarın yarıp ütep kitkän timer yuldar ilä, Ural tauzarın taşlap kiteüye vä bılarzı kire kürmäs keüyek bulıuı Ğälä mullağa qayğı östönä qayğı bula ine. Şunı la diqqät itergä teyışle: Ğälä mulla bılarzı kürgän vaqıtta, ber zä ğibrät almay, fäqät: «Hay, rustar, bıl küperzärze nisek yahağandar! Bıl kükkä yıtep torğan tauzarzı nisek yarğandar!»— tip östän genä uylap kitä ine. Kaşki Ğälä mulla «Şämsiä» uqığan vaqıtta, zamirzı qayza qaytarırğa käräk, tigän qäzäre, tähqiq ilä bıl yuldarzıñ nisek yahağanlıqtarın tähqiq qaraha, şikhez fayza alasaq ine. Nä sara uylä tähqiq vä täftiştär «Şämsiä» uqığanda bötkänder! Bıl urında ğibrät menän qarap, bılarzı başlap eşläteüse möqändistär, bıl däräcä eşläüse ostalarzı, bığa sarıf itelgän himmät vä qeüättärze, bığa la säbäp ğilem, mäğarif idege Ğälä mullanıñ häterenä kerep tä sıqmanı. Üzeneñ fekerhezlege säbäple, ürmäkse tozağına töşkän seben keüyek, yığlap bara, ügäy bala keüyek, his kemdän şäfqät vä märhämät ömöt itä almay ine.

Döbörläp barğan vagondarzıñ tauışı güyä Ğälä mullağa, «hine unda alıp barhaq ta, kire alıp qayta almabız» tigän bulıp tora ine. Ğälä mullanıñ bähethezlegenä qarşı, unı haldattarğa imam itep tä quymanılar. Unıñ öџtönä Lyaodun möhäräbälärenä mödafağa itergä barırğa tura kilde.

Bötä donyanıñ diqqäten yälep itep, hayran qaldırğan bıl möhäräbälärzä yañğız Ğälä dägel, yöz meñdärsä ğäskär motlaqan yapondarzı mäğlüb itäsäk bulıp qarşı torğandar ine. Läkin köslö köshözzö, ğalim yahildı mäğlüb itmäk ağıp torğan ber täbiğät uldığından, bıl täbiğät tulqınına qarşı kilep bulmanı.

Qeüätle dauılğa osrağan ağastar keüyek, mäğlüb taraf yırgä yattı. Bıl vaqıttarza här keşelä baş qayğıhı bulıp, ğäläbä halmaqtan ömöt özöp saq-saq qasıp qotoldo, nöcät taptı. Yırgä yatqandar arahında bezzeñ Ğälä häzrätebez zä yatmaqta, läkin ğümere bulıuı säbäple, ğäziz yäne tänendä ine. Mäcruh ilä Ğälä häzrätebez üz tarafıbızğa alındı, bıl vaqıtta unıñ vafat bulmauı ömötlö bulğanğa kürä, daua itelä başlandı.

Bıl vaqıttarza Ğälä häzrät üzeneñ ütkän ğümeren, Zöhrä ilä mäğişät itkän vaqıttarın, unan ayırılıp qalıp yäş abıstay ilä nisek ğümer itkänen, ul vaqıtta ulğan rähättärze uylap, bıl köndär kire kilerme ikän, tip, feker itä ine. Şunıñ artınan, Latifanıñ yıtem balalarğa kürhätkän zolomdarın, unıñ maturlığına aldanıp, yıtemdärze iltifathız qaldırıuın uylap, vıcdanı ğazap kürä. Bığa hayran qalıp, üz-üzen şeltä itte, bılay bulıp yatmaqtı şunıñ yazahı tip belä ine. Ğälä mulla şunda daua itelep qaldı, bez häzer bında, yäğni Latifa abıstayzarzıñ häm dä Fatima ilä Ğäliähmättärzeñ hälenä, bılarzıñ nisek kön kürgändärenä kiläyık.

DÄHI BER QIZĞANIS

Fekerhezeräk insan balahı ni qäzär qayğı-häsrät kürhä lä, bınan qotolha, ularzı bik tiz onota, äle ul bälä-qazalarzan qotoldom, ber nämä lä bulmanı, ütte-kitte, tip, äüälge ählaqhızlığına kire qaytalır. Latifa abıstay Zäynäpte tege donyağa yıbärze. Bıl vaqıtta azıraq qurqıp, qalğan yıtem vä ügäy balalarğa zolom itmäskä täübä qılha la, bıl täübähe bik küp dauam itmäne.

Latifa abıstay Fatima ilä Ğäliähmätte haman qısa, qulınan kilgän qäzär ağır yazalarzı kürhätä ine. Hosusan, Ğälä mulla şäreq säfärenä kitkäs, Latifa abıstay bılarğa irkenläp zolom itä başlanı. Ğälä mulla şäreqtä yığlap yörögändä, Fatima ilä Ğäliähmät ğärebtä yığlap toralar, rähätlek yañğız Latifa abıstayza ine.

Ber köndö asırau ilä Fatima qayza bulha la ber yırgä kitkändär, öyzä bişense yäşenä kergän Ğäliähmät ilä Latifa abıstay ğına qalğan ine. Öyzä hıu bötöp qalğan säbäple, qura (kärtä) esendäge qoyoğa hıu alırğa sığırğa tura kilde. Här nisek bıl yaqın ğına yırzän hıu alıp kereü bik yıñel eş bulha la, Latifa abıstay üze sıqmay, yäş bala Ğäliähmätte sığarıp yıbärze.

Yäş kenä balanıñ qoyouzan hıu alıp kereüye ber zä ğaqılğa tura kilmägän ber eş bulha la, qoyouğa töşöp-nitep kiter tip qurqılha la, Latifa ulay qurqıp tormanı. Ügäy bulğas, yäştän şulay ağırlıqqa ügrätmäk teyışle tip, Latifa uylay torğandır. Ğäliähmät, bisara, yügerep sığıp kitte. Barıp-barıp siläk (bizrä) ilä tartıp, hıu ala başlanı. Läkin Ğäliähmät hıuzı ala almay, hıu Ğäliähmätte alıp tärän qoyoğa tartıp töşörzö. Inde Ğäliähmät tä bıl donyanan kitte!.. Ğäliähmät tiz kermägäs, Latifa abıstay, asıulanıp, qıskıra-qısqıra sıqha la, inde qoro fayzahız ğına asıu ine. Barıp qoyouzo qarap, Ğäliähmätteñ vafat bulğanın kürep, yözö ağarıp, bığa nisek itergä tip, häylä ezläy başlanı. Inde bınıñ häylähe bik anhat (eñel), Ğäliähmät uynağanda üze qoyouğa töşkän dä kitkän...

Fatima öygä qaytıp kereü ilä Latifa abıstay: «Ällä qayza yöröyhögöz, ana tuğanıñ Ğäliähmät, şayarıp-yöröp qoyouğa töşkän»,-— tigäs, bisara Fatima la yügerep, qoyou yanına barıp, huşhız bulğan keşe keüyek, qurqıp qatıp qala. Bıl häbär tiz arala bötä auılğa taralıp, Ğäliähmätte qoyouzan alıp sığarzılar. Bınıñ ösön bötä auıl halqınıñ yäne äsep, här berehe Fatimanı ğäyıple yahanılar.

Bıl vaqıtta zur häsrättärzeñ äsehe yañğız Fatimağa qalıp, bınan huñ da ällä nizär küräsäktären, möhäräbägä kitkän atahınıñ da şul yırzä qalıuzarın uylap, yana vä köyä şul şiğırzarzı äytä ine.

Ata-äsä, tuğandarı ülep, ber qız

Zar yığlap oşo köndö qaldı yañğız.

Här yähättän qayğı-häsrät solğap alıp,

Kiñ donya Fatimağa buldı tığız...

Häsrätenän bıl bisara yığlap yata,

Ihtıyarhız qayğı-häsrät yığlata.

Donyanıñ zolomdarı uqtar keüyek,

Här taraftan höcüm itep, eskä bata.

Iñ äüäl ğäziz äsäm buldı vafat,

Zäynäp ülep, häsrät arttı dähi ber qat,

Ğäziz enem vafat bulıp torğan vaqıt,

Atayıñ mäcruh buldı tip, kilde ber hat.

Ğäliähmätte alıp barıp Zöhrä abıstayzıñ yanına quyzılar.

Islam hökümättäreneñ berär-berär vafat bulıp, yañğız äsärzäre qaldığı keüyek, bıl yıtem vä ügäy balalar za ülep, äџär bularaq qäberzär genä qaldı. Bäğze millättär bara-bara qısılıp, mönkäriz yäihä başqalarğa quşılıp bötöüye keüyek, bıl ügäy balalar za bötöp, yañğız Fatima ğına qaldı.

Bıl qäzär häsrättärze kürgändä, yäş qız bala dägel, zur keşelär zä häsrättärenän auırıu bulırlıqtır. Bıl köndä Fatima yabığıp hap-harı bulıp bötkän, uğa, ülmäs boron uq, ülek tösö, sifatı kergän ine.

Aurupa i Rusiäneñ şärqendä, zur ber şähärzeñ vokzalında möäkkäl bay, fäqir, zäğif, taza, häsrätle, şat küñelle keşelär hisaphız küp yıyılğan. Här berehe ber eş ilä bında kilgän ine.

Yıraq Mançcuriyağa kitäsäk poyızd, Samar tarafınan kilep tuqtağan vagondarğa tığızlap tultırılğan haldattar, bötä vokzalğa cäcüc keüyek taralğan, unan artqanı vagon täzrälärenän baştarın tığıp, uzğan-barğan keşelärgä asıulanıp qarap toralar ine. Bılar unda ni ösön barğandarın vä kem yıbärgändären belmäy, urınhız bındağı keşelärgä asıulanğandarın kürep, min dä bılarğa ğäcäplänep qarap, tärän fekerzä tora inem.

Şul vaqıtta, yılan östönä yäbeşkän qırmısqa keüyek, küp halıq ilä Sibiriya tarafınan kilgän poyızd şatlığınan: «Allağa şökör, bında qaytıp yıttek bit äle»,— tigän keüyek bulıp, kilep yıtte.

Bında yıyılğan keşelärzeñ bäğzehe yaqın qärzäştärze ozatırğa, bäğzehe lä Mançcuriyanan mäcruh bulıp qaytqan vä qaytasaq qärzäştären qarşı alırğa yıyılğandar ine.

Här keşeneñ küze Seber tarafınan kilgän poyızda bulha la, ul poyızd ranendar poyızı bulmay, passacirskiy poyızd bulğas, mäyus vä ömöthöz bulıp kire sigendelär. Unan kilgän keşelärzeñ tauıştarı ilä bergä bındağı keşelärzeñ: «Äle haman kilmäy, qasan kiler ikän?»— tigän tauıştarı, şunıñ östönä kitäsäk haldattarzıñ yügerep üz vagondarına ultırğan tauıştarı bergä quşılıp, küktärgä sıqtı. Sibiriyağa kitäsäk poyızd da: «Huş bulığız inde!»—tip qısqıra-qısqıra quzğalıp kitte.

Bıl yıyılğan küp halıq arahında yaqşı ğına keyıngän ber keşe, yanındağı yäş kenä ber qatınğa qarap: «Latifa, inde yıraq kitmä! Tizzän kiler, kürep qalırbız»,— tip tora. Bıl keşe lä Safa bay bulıp, Latifa abıstay — unıñ qızı, Ğälä mullabızzıñ abıstayı ine. Timäk, inde bögön mäcruhtar arahında Ğälä häzrät tä qaytıp kiläsäk, Latifa abıstay unı vokzalda ber säğät bulha la kürep qalasaq, imeş.

Ber azzan, mäcruhtar ilä tulğan güzäl poyızd kilep tä yıtte. Bıl mäcruhtar esendä qulı hınğan Ğälä häzrätebez zä bar ine. Bıl poyızd, bında küp tormay, Samar tarafına kitäsäk. Ğälä häzrät, ul tarafta şifahanala tamam tözälep bötkäs kenä, asıl Vatanına qaytasaq ine.

Safa bay qızı ilä keyäüzären nisek bulha la kürä aldılar.

Bik az ğına vaqıt küreşep torouzarı säbäple, bında şatlıq qatış häsrät ilä küzzärenän yäş tügep yığlaşıuzan buşamanılar. Qaytmaslıq tip uylağan, küreüzän ömöt özölgän ber keşeneñ qaytıp kileüye, älbittä, zur şatlıqtır. Fäqät taza köyönsä kitep, qulhız bulıp qaytıuı ğına ber az uñayhızzır.

Bıl ber säğät küreşkändä Ğälä ilä Latifa, ber-berehenä qarap, rähät-rähät yığlap, ayırılışıp kittelär. Bında şunıhı ğäcäp eş: «Fatima ilä Ğäliähmät sälämät toralarmı?»— tip horarğa Ğälä mullanıñ häterenä lä kilmäne.

Bötä möhäbbäte Latifa abıstayza bulğas, ügäy vä yıtem balaların vä ularzıñ ah-zarzarın belergä ähämiät birmäne. Keşeneñ üze yaratmağan keşelärzeñ hälenä ähämiät birmäü vä ularzıñ hälen islah qılırğa ictihad itmäü ğäzäte barzır. Bıl ğäzät yañğız Ğälä mullala ğına dägel, bälki bötä millättärzä lä barzır. Ni qäzäre täräqqi ithä ithen vä mäzäniätle bulhın, islah itmäk däğüähendä lä sabit bulhın, haman bılar, üzzärenän başqa millättär turahında, bıl däğüälärzeñ ğäqehen qılalar. Mäzäniät pärzähe, toğroloq däğüähe ilä zolomloq vä insafhızzarın, kön dä kön ğälämgä kürhätep toralar. Ğälä ilä Latifa la, ihtimal, üzzäreneñ bıl nasar fiğıldarın yaqşı tip uylay torğandarzır.

ĞÄLÄ MULLA QAYTTI

Ğälä mulla balnista ber az yatıp, yärähät tözälep, üzzäreneñ auılına qayttı. Üzzäreneñ mulla vä imamdarı qaytqas, bötä auıl halqı qarşı sıqtı. Ğälä kürgän ağırlıqtarın isenä töşöröp, bılarzı kürgändä, küñele yomşap, allağa şökörzär qıldı. Gärsä qulı zäğif bulha la, bınday zur möhäräbälärzän yäne qaytmaq unıñ ösön bik zur säğäzät kürenä ine.

Ğäziz atahı qaytqas, Fatima la şatlığınan qarşı yügerep sığıp küreşep, bötä vöcüdi kürgän ağırlıqtarzı, sikkän mäşäqättären şikäyät itkän keüyek, yığlanı, küz yäştäre ilä: «Inde Ğäliähmät tä qoyouğa töşöp ülde, min yañğız qaldım»,— tip äsärle tauıştarı ilä küñelendä bulğan qayğılarınıñ höläsähen bäyän itte.

Ğäliähmätteñ bılay vafat bulıuı, Ğälä ösön başqa häsrättäre ilä bergä quşılıp, küñelde yärähätländerze. Donyanıñ bötmäs zolomdarı yañğız üzenä qoyolop torğandı häterenä kilterep, Zöhrä abıstay vafat bulğandan birle, ber säğät ulhın, ısın rähät kürä almauın uylay başlanı.

Läkin bıl uyzar küp vaqıtqa barmay, Latifa abıstayzı kürep ber az hüzläşeü ilä onotola. Auılğa qaytıp mäğişät itkän köndän huñ, bıl fekerzär taralıp, äüälge Ğälä bula ine.

Möhäräbägä barıp, kürgän aslıqtarı, unan qulı zäğif bulıp qaytıuı, bında balahınıñ tärän qoyouğa töşöp vafat bulıuı, yañğız yıtem Fatimanıñ hap-harı bulıp kibep bötöüye, his onotolmaslıq, säbäptären tikşererlek eştär bulha la, Ğälä häzrät säbäptärze tikşerep tormanı, barsahın täqdirgä bağlanı. Şäriğät sabırlıq qılırğa quşqan tip uylap, üzen sabır äheldär yömlähenän qıldı. Sabırlıq bik yaqşı nämä, fäqät bälä-qaza, qayğı-häsrät esendä ultırıuza Ğälä häzrät ömöt itkän hauaptar yuqtır.

Ğälä häzrätteñ kürgän häsrättäre kübehe üzeneñ eşte yaqşı idara qıla belmägänlegenän, tärbiähezlegenän, yañğız qatınına baş bula almay, unıñ ihtıyarına quya birgänlegenän buldı dägelme?

Möhäräbä mayzanına barmaqtıñ da asıl säbäbe häzrättär üzzäre bulıp, haman bıl turalağı üpkälär üzzärenä ğayätter.

Baştan birle yazıp kildekemez ike nämä ulurha, Ğälä mullabız buylä ağırlıqtarzı kürmäs ine. Ul ike nämä lä — ğilem ilä tärbiäler. Ğälä mulla la, fayza kilteräsäk ğileme ulha, bıl hälgä qalmadıqı keüyek, tärbiähe ulıp, şunıñ ilä häräkät ithä, täzäüyeclängän vä yuldaşlanğan vaqıtta, tärbiäle yuldaş tabırğa ictihad iter,tärbiähezeräk qatın tura kilhä lä, üze tärbiä itep ählaqtan ğilem birer vä yaqşı yulğa künderä alır ine. Hösnö holoq vä tärbiä sahibı ulha, tärbiähez, qatı qäleble ber qatın yulı ilä yörömäs, bälki unı üzeneñ yulına töşörörgä ictihad iter vä bınıñ ilä muafäq ulır ine.

FATIMANIÑ AHIRĞI KÖNDÄRE

Bınan ike sänä möqäddäm... şähärendä apreldeñ un bişense könöndä, irtä ilä säğät tuğızzar samahında, zur nomerzarzıñ berehendä, iñ zur uramğa qarağan täzräne asıp, qarap ultıra inem. qoyaş ta qeüätle nurın säsep tora, köndär ayaz, haualar yaqşı, yılı, bolot keüyek, käyıfhezlek kilterä torğan ber nämä lä yuq ine. Mineñ diqqätemde yälep itä torğan vä bıl täzränän qararğa mäcbür itkän nämä bıl matur köndär vä yaqşı haualar tügel, bälki uram tulıp, berehe ul tarafqa, berehe bıl tarafqa uqırğa barırğa sıqqan şäkerttärzeñ küplege ine.

Higez yäşlek balanan başlap, barsahı quldarına däres kitaptarı totop, tärtip ilä bäğzeläre gimnaziyağa, bäğzeläre realnıy uçilişeğa, bäğzeläre başqa tübän däräcä mäktäptärgä kitkän yıgettär, häm dä higez yäşlek qızzan un higez yäşleklelärgä qäzär, här bereheneñ ber vaqıtta barıuzarı, mahsus keyımdär keyıp, här qayhıhı, qırıp yahağan keüyek, ber hürättä bulıuzarı mine törlö fekerzärgä töşörä vä qızıqtıra ine. Uqıy torğan urındarınıñ ni däräcä taza bulıp, unda barıp kergäs, äsasle vä istiqbaldären itäsäk ğilem vä mäğarif tähsil iteüzäre: «Ah, bez zä şular keüyek bulhaq, ni qäzär säğäzätle bulır inek!»— tip küñelgä kilgände tel ilä äytterä ine.

Bıl vaqıtta üzebezzeñ uqıu-uqıtıu vä mäzräsälärebezze iskä töşöröp, şäkerttärebezzeñ bıl köndä taralıp kitep, hezmät iteüzären uylap, bılarğa üzebezze qıyas qılıp hayran qalam vä üz-üzemä asıulanıp toram. Ah, ber yähättän yähälätebez, ikensegä bıl yähälätebezgä här tarafıbızzan säbäp bulıp kilgän ügäylegebez, tip uylay inem. Urıslaşmaqtan qurqıp, atalarıbızzıñ balaların ularzıñ mäzräsälärenä birmäüye, üzebezzeñ mäktäp vä mäzräsälärebezzeñ uylä ber häldä bulıuı yänemde qısa, tuğrıhı, ğaqılım şaşıp qala ine. Bılarzıñ, urta däräcä tigän ber şähärzärendä, ike qızzar gimnaziyahı, irzärgä mahsus tağı keüyek ber realnıy uçilişe vä ber gimnaziya bulıp (ibtidai vä röşdizärzeñ küplege bılarğa qıyas qılıp qarağanda belener). Bez bisaralarzıñ, yıgerme millionbız tip däğüä qılıp ta, dini mäzräsälärebez harap ber häldä yatalar. Bıl köndä fänni, üz täğbirebezsä, «donyaui mäzräsälärebez» yuq, qasan bulır? Ike millätte bergä kilterep sağıştırıp qarağanda, arahı yır ilä kük arahı qäzäre bulıuı, bılay barhaq, şikhez, bıl millätebez bötöp iseme genä qalıuı ihtıyarhız uyğa töşöp hayran qaldıra häm qayza torğandı istän sığara ine.

Yartı säğät qäzär qarap torğas, bıl uqıusı millättär uqıy torğan urındarına barıp kerep böttölär. Ber vaqıt miñä ikense ber nämägä diqqät ilä qararğa tura kilde. Älbittä, bıl urında, işandar keüyek, küz yomop bulmay. Şul vaqıt mineñ küzemä üz qärendäştärem, dindäştärem kürenä başlanı. Bılarzıñ küreneüye mine häsrätkä genä qaldıra nä qayğı östönä qayğı ğına arttıra ine. Sönki ularzıñ uqırğa barıu qayğıhı yuq, qarttarı, yäştäre, aralaş uldığı häldä, küserlek itälär, uram heperälär, limon, äflisun hatalar, häyır horanıp yöröyzär, iske keyımdär hatalar, balta kütärep utın yarırğa ezläp yöröyzär. Bılarzan qalğan bik az qisme sauza itkän bulıp, uqıu-fälän käräkmäy tip, ultıralar ine. Bılarzıñ, ber tän häm ber yän keüyek qäzerle bulıp ta, bıl häldä yöröüye küñelemdeñ iñ neskä yırenä täsir itä. Fatima, Ğäliähmät keüyek yıtem häm ügäy balalarzı iskä töşörä ine.

Şul vaqıtta küp halıq ilä bergä üzebezzeñ mosolman şäkerttärenän ös keşe kilep sıqtı. Bılarzıñ ösöhö ös törlö keyım keygänder. Bar eştäre bötkän keüyek, qayğıhız ber hürättä, telähä nisek qarap baralar ine. Bılarzıñ bıl barıştarı miñä bigeräk nıq täsir itte. Asıuımdan nomer täzrähen yabıp, östäl yanına kilep ultırzım. Şulay asıu ilä ultırğan vaqıtımda, mineñ kürşe nomerza näzek-näzek tauıştar işetelgängä kürä, qolaq halıp tıñlamaqlığım äzäp vä ählaq yähätenän yarap bötmähä lä, bılarzıñ zarlı vä äsärle tauıştarı mine qolaq halıp tıñlarğa mäcbür itte.

Bıl ike näzek tauışlı keşelärzeñ tauıştarınan qızzar ideke belenep tora, berehe ikensehenä şul hüzzärze tezep-tezep höyläy ine:

— Min bıl köndö un dürtense yäşemdämen. Mineñ atayım... auılına mulla bulğan keüyek, äsäyım dä ber bayzıñ qızı vä şul häzrätteñ ostabikähe ine. Min yäş vaqıtımda bez bik rähät tora inek. Min ul vaqıtta bik yäş bulham da, bıl rähätlektärze his vaqıt onota vä häteremdän sığara almayım. Yäşem altı-etegä kilgän vaqıtta, mineñ bähethezlegemä qarşı, äsäyım vafat buldı. Min häm biş yäşendä ber heñlem, ös yäşendä ber enem yıtem bulıp qaldıq. Şunan huñ atay ber bayzıñ qızın aldı. Bezzeñ äsäyıbez, üzeneñ ısınlap ügäy ikänlegen, bezgä tele, qulı ilä belderä başlanı.

Bezzeñ bıl äsäyıbez şul qäzär şäfqäthez buldı, nisä yıldar unıñ qulında torop, ber şatlıq kürä almanıq. Mineñ bıl ozon sästäremdeñ yartıhı ügäy äsä qulı ilä özöldö, bıl yözzärem nurhız bulıp qaldı. Mineñ bitem här vaqıtta kügärep yöröy ine. Sönki ul bezze ber zä qızğanmay, ni osraha, şunıñ ilä huğa ine. Mineñ tuğanım Zäynäp, şul äsämdeñ uqlau ilä huğıuınan başı yarılıp, auırıp, vafat buldı. Şunan huñ mineñ atayım yapon tigän keşelär ilä huğışırğa kitte. Ul kitkäs, ğäziz enem Ğäliähmät tä, äsäyzeñ quşıuı ilä hıu alırğa barıp, qoyouğa töşöp ülde. Bılar şulay vafat bulhalar za, ügäy äsä mine haman qısa, häl qäzäre minän asıuın ala ine. Şul häsrättär ilä min auırıuğa habıştım. Atay yärähätlänep huğıştan qayttı, min ul vaqıttarza auırıy başlağan inem.

Inde şul auırıuım mine haman alğa yıbärmäy, bälki artqa tarta. Inde oşo hälgä kilgändä, mine olatayım bıl şähärgä, doktorğa kürhätäm tip alıp kilde. Inde olatayım doktorzı ezläp kitkän ine, tiz qaytır, tip hüzen kiste.

Bıl bisaranıñ hüzzärenä yanındağı qatın da qızğanıp yığlanı. Min bınıñ üzebezzeñ baştan birle yazıp kilgän ügäy qız Fatima ikände belgäs, ihtıyarhız ike küzemdän yäş aqtı. Uramda kürgän häsrättärem östönä dähi ber häsrät arttı.

Bisarağa yıtemlek vä ügäylek täsir itep, auırıy başlağan, imeş.

ÜGÄY BALALAR BÖTTÖLÄR

...auılında, iyun çislohınıñ urtalarında, ber yaqşı ğına köndä, Ğälä mullanıñ öyöndä, un dürt yäşendäge Fatima, mäğlüm auırıuzan tamam harğayıp, hälhezlänep yata. Unıñ yanında his keşe yuq, fäqät qarşı öyzä asırau qız ğına üz eşe ilä mäşğül bulıp yöröy ine. Bıl vaqıtta Ğälä mullabız aşta yöröy, Latifa abıstayıbız atalarına qunaq bulıp kitkän ine. Fatima, ğäyät hälhezlegenän, tora almay, hıuhap, hıu eskehe kilhä lä, alıp bireüse yuqlığınan, aqtıq säğätendä ber esem hıuğa mohtac bulıp yata ine. Hıuhauzıñ ahır däräcähenä yıtkän vaqıtta, asırau qız kerhä lä, Fatimanıñ unan hıu horap alırlıq tele yuq, bälki yäne sığırğa bik az ğına vaqıt qalğan ine. Tärbiähez asırau Fatimanı kilep tä qaramanı. Döbörläp yöröp, üz eşe ilä bulıp, kire sığıp kitte. Mönkäriz bulıuğa qärip bulğan ber millätteñ his ber yarzamsıhı bulmağan keüyek, bıl yıtem vä ügäy Fatimağa la ber yarzamsı vä ber yotom hıu bireüse keşe tabılmanı.

Inde Fatima üzeneñ üläsägen vä bınan huñ his kemgä mohtac bulmay torğan mäñgelek yortqa barasaqtı belep, ayaqtarın huzıp, salqan yattı. Bıl vaqıtta Fatimanıñ fekerenä his nämä lä töşmäy, yañğız ülem qayğıhı vä auırıuınıñ ağırlığı ilä genä ğazaplana vä mäşäqät kürä ine. Üler säğättä Latifanıñ bulmauı küñelenä yaqşı keüyek belenä. Ul bulha, ällä nisek, bınıñ rähätlänep vafat bulıuına la maniğ bulır keüyek bula ine.

Ber azzan huñ asırau qız bıl öygä kerep, Fatima yanına barzı, bını tauışhız-tınhız ber häldä kürep, barıp qarap, ülgän ikände belep, qurqıp yügerep sığıp kitte. Ul tura Latifa yanına barıp:

— Abıstay! Fatima ülgän, ısın ülgän!— tip häbär birze.

Latifa:

— Ul bik tiz ülmäs, häylä ilä yata torğandır,— tip yauap birhä lä, Latifanıñ äsähe vä başqalar: — — Bisara ülgänder, ülmähä, ulay yatmas ine, bar, tizeräk qaytıp qara!— tigäs kenä, qaytıp kitte. — Latifa qaytıp, Fatimanıñ ülgänen kürep, allağa şökör bınan da qotoldom, tigän keüyek:

— Ülgän ikän, bar, atahına äytep qayt,— tip asırauzı yıbärze.

Ğälä mulla bıl häbärze işetkäs, tiz-tiz genä qaytıp, Fatimanı bıl häldä kürep yığlay başlanı. Küz yäştäre haqal buylap ağıp töştö. Bıl däräcä iltifathızlığına, häl esendäge qızın taşlap kiteüyenä ısın qayğırzı, läkin bıl vaqıtta eş ütmeş. Fatima la bıl häsrät donyahınan qotolmoş ine. Berehe artınan berehe, ügäy balalar, törlö säbäptär vä ügäy äsäneñ qısıuı ilä, bıl donyanan kittelär. Ügäylek vä yıtemlek här vaqıt şulay bötörä, donya yözöndä keşelärzeñ isemdären genä qaldıralır. Ügäy bulıp qalğas eş uza, qulıñdan qeüät häm ihtıyar kitä, Latifa keüyek, üz hüzle keşelär qulına qalıp, ağırlıq kürergä tura kiläler. Ügäy balalarzıñ hüzzäre äsärhez, qılğan eştäre fayzahız, kürhätkän ğäyrättäre sämirhez qalalır.

Ügäy balalar ası qatıq aşayzar, uqlau ilä huğılıp vafat bulalar, tärän qozoqtar keüyek sıqmaslıq tozaqtarğa vä ağırlıqtarğa töşälär, yözzäre harı uldığı häldä his qızğanıshız, yañğız uldığı häldä bıl donyanan kitälär. Bılarzıñ ah-zarzarına his ber qolaq halıusı bulmağas, berär-berär bötälär.

Click or select a word or words to search the definition