Uçalınıñ saya yıgete

Hozur täbiğätle Uçalı rayonınıñ Mindäk qasabahında tıuıp üsä Rämil Büläkov. Mäktäp yıldarında la, institutta uqığanda la, saqırıu buyınsa ärmegä alınıp, ike yıl haldat itegen keyıp yörögändä lä artabanğı sirek bıuat ğümereneñ şulay uq härbi hezmätkä arnalasağın küz aldına la kiltermäy ul. Hezmätteñ dä nindäyı bit: däülät imenlege organdarında...

1982 yılda Öfö neft institutın tamamlap, incener hönären üzläştergän yäş belges yünältmä menän «Saqmağoşneft» neft häm gaz sığarıu idaralığında ölkän operator bulıp eş başlay. Üzeneñ tıuğan qasabahı ergähendäge karerzarzan bayıqtırıu fabrikahına eşkärteügä kön-tön tau qazılmaların taşıusı maşinalarzı küzätep üskän häm, barlıq tisterzäre keüyek ük, «tehnika yıne» qağılğan Rämilgä yañı hönäre ber qıyınlıq tıuzırmay. Ärmenän yöröp qaytqan, institutta uqıu yıldarında studenttarzıñ tözölöş otryadı saftarında ber hezmät semestrın da qaldırmağan, yıtmähä, sport menän ısın dus bulğan, tau-urmandarza yügerep üskän auıl yıgetenä nimä qarşı tora alhın inde?!

Yañı kollektivtıñ, üze töplängän Semiletka qasabahınıñ yämäğät tormoşonda äüzem qatnaşıp yäşäy Büläkov. Ul zamandarza başqasa mömkin dä bulmağandır. Matur ğına eş başlap yıbärgän yıgette yıtäkselär zä, hezmättäştäre lä tiz arala üz itä. Berense promıseldıñ komsomol oyoşmahı sekretarı itep haylap quyalar. Bıl eşkä lä yäşlek därte menän totona ul. Ber nisä yıldan KPSS safına inergä täqdim ala, huñıraq Rämil Hannan ulına tağı la yauaplıraq burıs yökmätelä — partiyalaştarı unı üz oyoşmahınıñ yıtäksehe itep haylay.

Qısqahı, tulı mäğänäle, küp yaqlı tormoşta yäşäüyen dauam itä Uçalı yıgete. Yıtäkselek menän bergä kollektivtı yañı hezmät uñıştarına äyzäü, sotsialistik yarış, başqa küp törlö döyöm saralar oyoştorou keüyek köndälek mäşäqättär menän ütep kenä tora vaqıt tigäneñ. Ä inde yazzıñ sıuaq ber könöndä ömälä tanışqan Dürtöylö hılıuı Gölnarağa qarata yörägendä höyöü yalqını toqanğas, bar eşen dä atlap tügel, yügerep, hatta üzen osqanday his itep atqara başlay saya yıget.

Tap şul saqta «qaptırzılar» za inde üz qarmağına Rämil Büläkovtı Däülät imenlege komitetı hezmätkärzäre. Voleybol buyınsa yıyılma komandanı Dürtöylögä idaralıq buyınsa yarışqa alıp kilgän trenerzı KGB-nıñ urındağı büleksähe başlığı: «Höyläşergä käräk ine», – tip, sitkä saqırıp ala. Şunda hezmätkä kilergä täqdim yahala la inde. Aldınğı qaraşlı keşe ösön oşonan da yuğarıraq täqdim bulıuı mömkin ineme ul zamanda?! Kinoteatr häm televizor ekrandarında älenän-äle kürhätelgän näfis filmdar, törlö näşriättär taratqan meñär dana tiraclı kitaptar ilebez imenlege hağında torğan çekistarzıñ ısın mäğänähendä hoqlandırğıs obrazın bar halıqqa yıtkergäyne inde.

Azağıraq il başlığı bulıp kitkän Däülät imenlege komitetınıñ elekke yıtäksehe Yu.V. Andropov ta zur abruylı ine. Şuğa la organdarğa hezmätkä saqırılıu ısınında iñ-iñdärgä genä elägä torğaynı. Ularğa quyılğan talaptar za qatı buldı. Sotsialistik ilebezze bar yaqlap uratıp alğan imperialistik däülättärzeñ kön-tön bezgä qarşı köräş alıp barğan mahsus hezmättärenä här kem qarşı tora almay. Yu.V. Andropovtıñ «Bezzeñ här berebez aşa halıqta Däülät imenlege komitetı kadrzarı turahında döyöm feker formalaşıuın istä totorğa!» tigän hüzzäre ber nisä bıuın çekistarına ısın mäğänähendä «qanatlı» bulıp, ularzı üz burısın saf namıs menän ütärgä saqırıp torzo...

Bıl köndärzä däülät imenlege organdarında hezmät itkän yıldarın yış iskä ala Rämil Hannan ulı. Iñğay yauabınan huñ unı, härbi hezmätkä saqırıp, KGB-nıñ Yuğarı kurstarına uqırğa yıbärzelär. Ber yıl esendä eş serzärenä töşönöp, käräkle künekmälär alğan yäş çekist hezmäten KGB-nıñ Neftekama qalahındağı bülegendä başlap yıbärze. Komsomol häm partiya oyoşmaları yıtäksehe bulğanda keşelär menän aralaşıu täcribähe tuplağan Rämil Büläkov yañı eşendä lä täüge köndärzän ük «irekle yözöp» kitä aldı. Operativ eştä här äñgämäsene tıñlay beleü, unıñ häbärenän käräkle mäğlümätte totop alıu, höyläşeüze üzeñä teyışle yünäleşkä borou keüyek hälättär zur ähämiätkä eyä. Operativ hezmätkär üzenä berketelgän ölkälä barıhı ösön dä yauaplı.

Däülät imenlegenä yanağan häüyefle küreneştär, hoquq tärtiben bozouzar yuq ikän — timäk, hineñ eşeñ kön talaptarına tulıhınsa yauap birä. Şuğa östäp bar dokumenttarıñdı la vaqıtında häm şartına kilterep yazahıñ ikän — maqtalıuıñdı, däräcäñ kütäreleüyen köt tä tor. Härbi hezmätkä leytenant bulıp kilgän Rämil Hannan ulı tizzän yañı däräcälär aldı, ölkän operupolnomoçennıy buldı. Ğailähendä lä barıhı la şäp: höygäne Gölnara menän qız häm ul üsterälär.

Şulay za yazmış hınauı alda bulğan ikän. «SSSR» tip atalğan böyök il tarqalıp, selpärämä kilgäs tä, mäşhür KGB-nan qalğan imenlek organdarın taşlap qasmanı mayor R.H. Büläkov. Härbi antına toğro qalıp, berketelgän uçastkala üz burısın ütäüze dauam itte. Ütkän bıuattıñ 90-sı yıldarında nimä genä bulmanı bit ilebez kiñlektärendä lä, üzebez yäşägän tirälärzä lä: küp törlö qoraldarzıñ, narkotiktarzıñ zakonhız äyläneşe, terror, keşe talau osraqtarı… Hoquq haqlau organı hezmätkärzäre menän berlektä Rämil Hannan ulı oşo nasar küreneştärgä qarşı köräşteñ qap urtahında buldı.

Bınıñ asıq misalı — unıñ 1994 yılda Dürtöylö qalahı häm rayonı hakimiäte başlığın vähşizärsä ültereüselärze asıqlau eşendä äüzem qatnaşıuı. Respublikanıñ imenlek häm hoquq haqlau organdarınıñ iñ yaqşı hezmätkärzärenän torğan operativ-ezläü törkömö bıl qot osqos yınäyätte oyoştorousılarzı häm başqarıusılarzı tiz arala ezläp tabıp, faşlap, sud hökömönä tapşırzı.

Tağı la az ğına vaqıttan Tönyaq Kavkazda başlanasaq qan qoyoloşqa barıp elägäsägen dä älegä belmäy ine Büläkov. 1996 yılda imenlek organdarı hezmätkärzäre arahınan terrorğa qarşı operatsiyalarza üz teläge menän qatnaşıusılar käräk bulıp sıqtı, ularğa mahsus talaptar quyılğaynı. Här başqortqa tiyerlek has bulğan, täbiğättän kilgän basalqılıq, üz-üzeñä talapsanlıq, quyılğan burıstı namıs menän ütäü, iñgä tapşırılğandı başqalar yılkähenä auzarırğa ıntılmau, bötä yauaplılıqtı yañğızıñ yökmärgä qurqmau keüyek sifattar täcribäle çekist küñelendä nıqlı formalaşıp bötkäyne inde. Ata-äsähe halqıbızzıñ iñ yaqşı yolalarında tärbiälägän unı. Qısqahı, irtägähenä ük mayor Büläkov terrorğa qarşı operatsiyalarza qatnaşırğa äzer bulıuı turahında raport menän yıtäkselärenä möräcäğät itä...

Federal imenlek hezmäteneñ Başqortostan buyınsa idaralığında imenlek organdarınıñ tarihın, törlö yıldarzağı qazanıştarın kürhätkän muzey eşläp kilä. Baş qalabız häm rayon mäktäptäre uqıusıları, yuğarı, mahsus urta uqıu yorttarı studenttarı yış bula bında, törlö eksponattarzı, sal tarihtı sağıldırğan inde harğayıp bötkän dokumenttarzıñ töp nöshälären zur qızıqhınıu menän qaray. Tınıs şarttarza la härbi orden häm mizal menän büläklängän imenlek organdarı hezmätkärzärenä arnalğan bülektä barıhı la ozaqqaraq tuqtala. Törlö kösörgäneşle şarttarza, şul isäptän «qızıu nöktä»lärzä lä batırlıq kürhätkän ofitserzarzıñ fotohürättäre iğtibarzı yälep itä. Terrorizmğa qarşı operatsiyalarza qatnaşqanda härbi burısın ölgölö ütäp, «Batırlıq ösön» mizalına layıq bulğan zapastağı podpolkovnik Rämil Hannan ulı Büläkovtıñ fotohüräte täügelär rätendä tora unda.

Click or select a word or words to search the definition