Tıuıp üskän ilkäyımde taşlamam, tigän inem

Tıuıp üskän ilkäyımde taşlamam, tigän inem

Oloraq bıuın väkildärenän "Äzäm balahın rizıq yörötä, yıyähe rizığınıñ qayza säselgänen beräü zä belmäy", yäki "Yazmış bändäne qayza ğına taşlamay" tigän hüzzärze yış işetkänebez bar. Bıl hüzzärze äytkändä, moğayın da, sitkä keyäügä birelgän qızzar, yäihä tıuğan ilen haqlap, yau sapqan ir-egettär yazmışı küz uñında totolğandır. Tınıs, imen tormoşta tıuğan yıreñde taşlap, üz telägeñ menän qayzalır sit ilgä sığıp kiteüze başına la indermägänder öläsäy-olatayzarıbız.

Niñä sitkä kitälär?

Bögön sitkä sığıp kiteüzeñ törlö säbäptäre bar. Beräüzärze, bigeräk tä yäştärze, zamansa belem alıu uyı ılıqtırha, ikense beräüzäre - balalar üstereü häm uqıtıu, ösönsöläre matdi baylıq arttırıu yäki säyähät iteü, donya küreü uyı menän sitkä yullana. Sitkä eşkä yöröüselärzeñ yıldan-yıl arta barıuın uylahañ, irekhezzän sit il tormoşon üzebezzeke menän sağıştıra başlayhıñ. Isınlap ta, sittä barıhı la yaqşımı huñ, ällä inde "Fälän yırzä altın bar, barhañ, baqırı la yuq", tigän hüz dörösöräkme? Häyır, nimäneler bahalar ösön bögöngö tormoşto 90-sı yıldar menän sağıştırıp qarau za yıtä. Üzgäreştärze tanımau mömkin tügel. Zarlanırğa yaratıu ällä qanıbızğa heñep bara, ällä keşeneñ näfse tigäne yıldan-yıl aza baramı? Aqsa yuq, tigän hüzze ös qatlı harayzay yort tözöp ultırtqanı la, diñgez buyınan qaytıp inä belmägäne lä, atay-olatayzarzıñ töşönä lä inmägän zatlı maşinala yıldergäne lä qabatlarğa yarata. "Uy-y, aqsa yuq ta ul", "Vaqıt yuq bit", tiyeüzeñ dä ğäzätebezgä inep kitkänen hizmäy qalğanbız. Şunıhı ğäcäp, üzebezzekelär Seber, sit il taraftarın tapağanda, nimä ösön başqalar bezgä ağıla häm tamırzarın nığıta huñ?

Respublikabızzıñ sotsial-iqtisadi häle lä ber urında ğına tormağanday. Räsmi mäğlümättär buyınsa, 2010 yıldan alıp sänäğätebez 4 tapqırğa üskän, ere-ere investitsion proyıkttar tormoşqa aşırıla, ular arqahında yañı eş urındarı asıla. Kilähe yılğa urtasa eş haqınıñ 28 meñ 400 humğa yıteüye farazlana. Hälebez artıq möşköl, tihäk, Qırımğa, Lugansk halqına yarzam ittek, ällä küpme gumanitar yök ozattıq, Belogorsk rayonın şeflıqqa aldıq.

Ilebezgä törlö qurqınıstar yış yanap torğan. Tik bınday auırlıqtarğa la häzer immunitet barlıqqa kilgän. Şuğa kürä, banan, äflisun urınına kartuf menän balan aşap öyrängän vatandaştarıbızzıñ sanktsiyalarğa la artıq ise kitmäne. Kem ösöndör ber tämen toyğan rizıqtan baş tartıu qıyınıraq bulır, älbittä. Tik artıq zıyan yuq, kirehensä, sit ildekenä almaşqa üzebezzeken üstereü ösön hökümät tä auıl hucalığına yöz menän boroldo. Mäsälän, 2010 yılda agrosänäğät kompleksındağı investitsiyalar 4 mlrd hum täşkil ithä, bıltır ul 7,3 mlrd-qa barıp basqan. Agrariyzarğa yarzam yözönän yıl hayın 6 mlrd hum byudcet aqsahı bülenä. Bıl aqsa tehnika alıuğa, fermerzarğa yarzam iteügä, kredittarzıñ stavkahın kämeteü, fermalarzı modernizatsiyalau häm başqalar ösön totonola. Ayırıusa zur iğtibar auıldarzı üstereügä, tözökländereügä yünälteleüyen isäpkä alhañ, (bıyıl bıl maqsatqa 420 mln hum bülengän. 3 meñgä tiklem halqı bulğan bilämälär 500 meñ hum, unan ereräktäre 600 meñ hum yarzam ala) halıqtıñ ozon aqsa artınan sitkä kiteüyenä tağı ber ğäcäp itäheñ. Kem ğäyıple huñ bığa? Bötä tarmaqtarzı la tiyerlek üz qulına alıp, halıqtı buşqa eşlätergä tırışqan namıshız eşqıuarzarmı, ällä inde eş haqı tüläüzären köyläy almağan hökümätme? Sığıştarzan, räsmi handarzan sığıp feker yöröthäñ, tormoşqa zarlanırlıq urın da yuq keüyek... 

Beräüzär kitä, ikenselär kilä

Küp kenä ir-egettärzeñ sit yırzä tözölöştä eşlägänen dä beläbez. Şul uq vaqıtta üzebezzä lä tözölöştö üstereügä zur iğtibar bülenä. Mäsälän, bıltır ğına 2,6 mln kvadrat metr torlaq safqa inderelgän. Bıl respublikanıñ tözölöş tarihında iñ zur kürhätkes. Torlaq yorttarzı fayzalanıuğa tapşırıu buyınsa Başqortostan Volga buyı Federal okrugında - berense, ildä bişense urında tora. Yort tözöüzä täüge urında kilgäs, timäk, unı hatıp alıusıları la bar, tigän hüz bıl. Ä bit Öfö torlaq haqı buyınsa iñ qimmät qalalar isäbendä. Haqtar Yıkaterinburg häm Tübänge Novgorodtan ğına qalışa. Torlaq şarttarın yaqşırtırğa telägändär isemlegendä - 80 meñ keşe. Timäk, äle tözörgä lä tözörgä, ällä küpme eşse quldar, tabırğa käräk. Şunıhı qızıq, bezzekelär fatir hatıp alıu ösön sitkä kitep aqsa eşläy, sittekelär aqsa eşläü ösön bezgä kilep fatir tözöy.  Handarğa küz halhañ, bezzä halıqtıñ könküreşen yaqşırtıuğa ğına tügel, sälämätlegen haqlau ösön dä tırışalar. Mäsälän, huñğı yıldarza 34 ere sport qorolmahı, kübeheneñ basseynı bulğan 20 fizkultura-hauıqtırıu kompleksı, boz harayzarı, tau sañğıhı komplekstarı tözölgän. Bıl haqta Respublika Başlığı üzeneñ Respublika könönä arnalğan tantanalı käñäşmäläge sığışında la beldergäyne: "Bötä daualau uçrecdeniyelarınıñ eşen şähsän üz kontrolemä alam. Halıq üzenä kvalifikatsiyalı meditsina yarzamı kürhäteleüyenä ışanırğa teyış. Optimalläştereü häm modernizatsiyalau hıltauı menän dauahanalarzıñ yabılıuına, koyka-urındarzıñ qısqarıuına yul quymasqa teyışbez", - tigäyne. Häyır, bıl ölkälä problemalar yıterlek inde ul. Bögön halıqtıñ vraçqa ineü ösön hıu buyı siratta ultırıuın, siratqa elägeü ösön dä ay yarım aldan yazılıp quyıuın, auıldarza uçastka dauahanalarınıñ küpläp yabılıuın isäpkä alhañ, isäp hisapqa tura kilmägänen dä añlayhıñ. Läkin sitkä kiteüselärze unda la oşonday uq problemalar kötöp torouı bildäle bit inde...

Bezzän hezgä kem käräk?

Mäğlümättärzän mäğarif sistemahında la yaqşı üzgäreştär bulıuın beläbez. Mäsälän, huñğı dürt yılda balalar baqsalarında 50 meñ östämä urındar buldırıuğa ölgäşelgän, 84 balalar baqsahı tözölgän, tizzän tağı la 26-hı tözölöp bötäsäk. Şulay uq 38 mäktäp, 10 meñ uqıu urını artqan, bıyıl tağı ös mäktäp, 2017 yılğa 5500 uqıusığa yıte mäktäp tözöläsäk. Ular yuğarı konkurentlıq qeüähenä, uqıtıuzıñ sifat däräcähenä eyä bulasaq. Bıl uçrecdeniyelarza balalar layıqlı belem alasak. Tik bınday şarttarza belem alğan uqıusılarıbız bähet ezläp sitkä kitmäy, üz respublikabızzıñ üseşen arttırıu ösön tırışlıq halha, yaray za ul... Başqortostandan bıltır 50 meñ tirähe keşe küsep kitkän. Ular arahında kübehe - yäştär. Yaqtaştarıbızzıñ kemeheler - belem (halıqtıñ 15 protsentı başqa töbäktärzä belem ala), ikense berehe aqsa ezläp sitkä kitergä ıntılğanda, bıltır Başqortostanda 2674 sit il studentı belem alğan. Bıl studenttar Qazağstan, Üzbäkstan, Qıtay, Tacikstan, Vetnam, Törkmänstan häm Hindostandan kilgän. Ularzıñ kübehe Öfö däülät neft-tehnik, Başqort däülät meditsina, Başqort däülät universitetında uqıy. Üzebezzeñ bınamın tigän belgestär, aqsa eşläyım, tip, sittä yörögändä, bıltır sit ildän viza menän kilgän 23 uqıtıusı studenttarğa belem birgän. Rus telen öyräneü buyınsa 302 keşe kurs ütkän. Bıyıl yıl başında bınday kurstarğa 54 keşe yazılğan. Şulay uq Törkiänän - 496, Vetnamdan - 328, Qıtayzan - 216, Germaniyanan - 144, Mısırzan - 129, Qıtay Halıq Respublikahınan 114 keşegä bezzä eşläü ösön saqırıu yıbärelgän. Bıl häs tä "Aq tiräk, kük tiräk" uyınındağı keüyek, üzebezzekelärze sitkä yıbäräbez, sittägelärze saqırıp alabız...

"Qunaq"tar qayza eşläy?

Sit ilgä kitkän yuğarı belemle yaqtaştarıbızzı kem tip äytälärzer, ä bına bezgä eşkä kilgändärze kämheteberäk, gastarbayterzar, tip yörötälär. Bıl nemets hüze, Gast - qunaq, Arbeiter - eşse tigände añlata, yäğni üz teläge menän qırzan eşlärgä kilgän "qunaq". Gastarbayterzar - iqtisadi yaqtan yarlı, üseşmägän ildän kilä. Şuğa kürä lä bıl keşelär arzan eşse quldar hanala. Ğäzättä, bındayzarzıñ beleme bulmay. Bögön Räsäy gastarbayterzar isäbe buyınsa Yivropala - berense, donyala ikense urında tora. Amerika ihä Meksikanan, Latin Amerikahınan kilgän gastarbayterzarı menän donyala berense urındı biläy. Yıl başında bezzeñ respublikala eşläü ösön 13096 gastarbayterğa röhsät birelgän. Iñ küp patent Üzbäkstandan - 70,6 protsent, Tadcikstandan - 15,5 protsent, Äzerbaydcandan - 5,5 protsent, Ärmänstandan - 5,2 protsent kilgän eşse quldarğa birelä. Sit il gracdandarın eşkä urınlaştırıu strukturahı ozaq yıldar üzgärmäy, ber törlö qala. Ular iñ tübän eş haqı bulğan, auır eştärzä - tözölöştä, kommunal, urman häm auıl hucalığında eşläy. 

Şökör ithäñ, äz zä yıtäme?

2010 yılğı halıq isäben alıu mäğlümättäre buyınsa respublikala iqtisad ölkähendäge 618560 keşe, şähsi hucalıqtarzağı 15-72 yäştärzäge 408275 keşe - üze yäşägän yırzä, 43522 keşe - başqa töbäktärzä, 163298 keşe respublikanıñ törlö rayondarında eşläy. 2012 yılda Başqortostandan iqtisad ölkähendä şöğölläneüselärzeñ 7 protsentı sit töbäktärgä vaqıtlısa eşkä kitkän. Bıl kürhätkes buyınsa bezzeñ respublika Räsäyzeñ başqa töbäktäre arahında urtansı urında, täüge urındı Adıgey (18 protsent), huñğı urındı Tatarstan (1 protsent tirähe) respublikaları biläy. 

2011-2012 yıldarza Başqortostandan sitkä kitep eşläüselär hanı 113140-tan 136171 keşegä tiklem artqan. Bıl keşelärzeñ yartıhınan kübehe Tömän ölkähenä häm Hantı-Mansi, Yamal-Nenets avtonom okrugına, Siläbe, Sverdlovsk ölkähenä, Mäskäügä kitkän. Şulay itep, 2012 yılda respublika halqı Räsäyzeñ 44 subektında vaqıtlısa eşlägän. Şularzıñ 25 protsentı - tözölöştä, 13,75 protsentı - sauza ölkähendä, 13,3 protsentı - transport häm elemtä ölkähendä, 10,4 protsentı - küsemhez milek buyınsa törlö eştärzä, 9,1 protsentı eşkärteüse proizvodstvolarza bil bökkän. 2013 yılda ildeñ başqa töbäktärenä tağı la küberäk keşe kitkän. Başqortostanstattıñ 2013 yılğı mäğlümättärenä qarahañ, Başqortostan eşkä röhsät birgän patent nigezendä eşläüse sit il gracdandarı isäbe buyınsa Tübänge Novgorod häm Hamar ölkähenän, Tatarstandan qala dürtense urında tora. Halıq-ara migranttarzı küpläp qabul iteü Öfö, Stärletamaq, Oktyabrskiy qalalarında häm Öfö, Tuymazı, Iglin, Şişmä, Bäläbäy rayondarında küzätelä. Sotsiologtar tikşereüye buyınsa, sit yırgä küsep yöröügä nasar yäşäü kimäle, eşhezlek, hönäri yaqtan üsep bulmauı h.b. säbäpse. Küberäk auıl häm bäläkäy qalalar halqı sittä yörörgä mäcbür. Bişbüläk, Salauat, Yıyänsura, Asqın rayondarında yuğarı migratsion kimäl bulha, respublikanıñ tönyaq, tönyaq-könsığış, könyaq-könsığış rayondarında kire migratsion häl küzätelä. Obektiv säbäptär arqahında Yañauıl, Baymaq, Mäläüyez, Beloret rayonı halqın küpläp yuğalta. Sotsial-iqtisadi yaqtan üseşkän Öfö, Iglin, Stärletamaq rayondarında, Öfö, Stärletamaq, Oktyabrskiy qalalarında migratsion häl totoroqlo. Bötönläy küsep kitkän Başqortostan halqı başlısa Mäskäü häm Sankt-Peterburgta töplänä. Küsep kiteüselärzeñ kübehe respublikanıñ könyaq-könsığış rayondarına tura kilä. 

Räsmi handarğa tayanhaq ta, sağıştırıuzar ütkärhäk tä, yaqtaştarıbızzıñ küpläp sitkä eşkä yöröüye fakt bulıp qala. Ilebezzä bayzar, urta hällelär häm yarlılar qatlamı barlığın isäpkä alhañ, bınıñ säbäptären yıñel genä añlata la almayhıñ. Kemder ayına 10-15 meñ eş haqına la şökör itep, unı barıhına la yıtkerep yäşäy, ikense berehenä 100-är meñ hum tülängän eş käräk, ä ösönsö beräüzäre bötönläy eş urını taba almay. Oşo haqta bögön sittä eşlägän yaqtaştarbızzıñ üzzäre menän äñgämäläştek.

Rus tügelmen, läkin rossiyan min...

Säyfulla Ğaysin: Ber kem dä tıuıp üskän yırenän irekkändän üz teläge menän sığıp kitmäy. Teläyheñme, yuqmı, qay saqta Hozay basmağan yıreñä bastırıp, asmağan işegeñde lä astırta. Min dä vahta tigän hüzze işetep kenä belä inem, ä qasandır üzem dä sumkalar tultırıp, eş ezläp sığıp kitermen tip başıma la indermänem. Başta 4 ay buyı Yamal yaqtarında uñışlı ğına yöröp qayttım. Küpmeler vaqıttan huñ Mäskäügä sığıp kittem. Älbittä, donya küreü, yal iteü ösön tügel. Äzme-küpme bulha la aqsa tabıp, balalarğa yarzam iteü uyı menän. Mäskäüzä tözölöş oyoşmahına urınlaştım. Halıq törlö yaqtan kilgän. Üzbäktär, qırğızzar, ärmändär küp. Donetskizan, Luganskizan, Qırımdan kileüselär zä yıterlek. Küptär elekke SSSR-zı, il sige bulmağan vaqıttı hağınıp iskä ala häm Räsäyzä eş, aqsa tabıu mömkinlege bulıuına qıuana. 

Yamalda yörögän saqta eşläü, yäşäü ösön bötä şarttar za bar ine. Mäskäüzä bötönläy ikense mönäsäbät menän osraştıq. Tüşäk käräk-yaraqtarı - üzeñdeke, yılı hıu yuq, irtänsäk bäzräfkä hıu buyı sirat. Här kem hälenän kilgänsä üz tamağın üze qayğırta, yılı hıu tönön genä bulğanlıqtan, duştı la oşo vaqıtta ğına inergä mömkin. Halıq küp, unıñ anıq qına isäbe lä bildäle tügel, beräüzär 1500, ikenseläre 2000-dän aşıu, ti. Sittän kileüselärgä patent alıu yayğa halınmağan. Yış qına dokumenttarı bulmağandarzı aulau oyoştorola. OMON kileüyen işeteü menän eşkä röhsäte bulmağandar törlöhö-törlö yaqqa qasıp bötä. Tözölöş urmanğa yaqın urınlaşqan, şuğa kürä barıhı la eşen, qoraldarın taşlap, şunda yäşenergä tırışa. "Qasaqtar" yäşenhä, tözölöş mayzanı buşap qalğanday bula. Küp osraqta OMONdar kileü turahında yalğan häbär taratalar, sönki dokumenthızzarzıñ qayhı beräüzäre eş urınına kire kilep tormay. Ul vaqıtta ularğa täğäyın eş haqı la ikenselärzeñ kesähenä kitä.   Şul tiklem halıq yıyıp ta, patent bireü eşen tärtipkä hala almauzarı ğäcäpländerä. Nıqlabıraq uylahañ, bında hökümätte ğäyıpläp tä bulmay, sönki oyoştorou eşen aralaşsılar alıp bara. Bına şul namıshız aralaşsılar arqahında küptär teyışle aqsahın ala almay za inde. Hökümät bıl eşte köylärgä, eş bireüselär menän aralaşsılar arahındağı mönäsäbättärze tärtipkä halırğa tırışa tırışıuğa. Äle vaqıtlısa palatkalar yanında ike qatlı zur bina tözölöp yata. Yañı binala sittän eşkä kileüselärze qabul iteü ösön bötä şarttar za qaralğan, terkäü, meditsina tikşereüye, yataq h. b. Bötähe lä ber urında bulasaq. Üzäkläşterelgän oşo migratsiya hezmäte tözölöp böthä, eşkä 8 meñläp keşene qabul itergä farazlayzar. Bını konverttarzağı eş haqın buldırmau, aqsanı sitkä yıbärmäü ösön eşläyzär. 

Könyaq halqı bezze basıp alıp bara, tihälär zä, ularzı la añlarğa bula. Här kem yäşärgä, balalar üsterergä tırışa. Ber genä halıq ta üz traditsiyalarınan, ğöröf-ğäzätenän ayırılıp, sit yırzä yäşärgä telämäyzer. Yıldar buyı yattar arahında yöröü här halıqtıñ üzenä genä has ruhi donyahına la yoğonto yahamay qalmay. Buşqa ğına "Sit ildä soltan bulğansı, üz ileñdä oltan bul", timäyzär bit. 

Sittä yörögändä "Hez qayzan?" tip yış horayzar. Şul saqta Mostay ağayzıñ hüzzäre menän: "Rus tügelmen, läkin rossiyan min", - tip yauap biräm. Başıma keyıp yörögän kaskama la "Başqortostan" tip yazıp quyzım. Sit ildän kilgändär: "Hezgä rähät, hez üz ilegezzä, bötä nämägez zä, iñ möhime, eşegez bar", - tip könläşä. Bınday hüzzär işeteü, üz Vatanıbızza bula torop ta, donyabızzı, ğailäbezze qaldırıp, gastarbayterzar rätendä yöröüyebez küñelhez uyzarğa töşörä...

Älfirä Sälimova: Ähirätem buhgalterğa uqıp sıqha la, hönäre menän ulın, üzen qararlıq aqsa yıtkerä almanı. Ire menän dä ayırılışqas, yıteşhez donyağa qul heltäp, ulın äsähenä qaldırıp, Seber yağına sığıp kitte. Älbittä, ber zä qıuanıp, şatlanıp yörömäy. 7 yıl buyı küskense keüyek, unda-bında yöröüzän, ber nindäy şarttar bulmağan vagondarza yäşäüzän tamam yalqqan. Tik ber häl dä itep bulmay, yäşärgä, balanı üsterergä käräk. Bında eş ezläp qaray, iñ kübe 11-12 meñ hum täqdim itälär. Bıl ğına aqsağa ipotekahın tülähenme lä, balahın uqıthınmı? Unda ul 30-40 meñ hum alıp eşläy, bıl kredittarın qaplauğa, fatir tüläüzärenä, ulın qarauğa yıtä. Ähirätem bıyıl üze menän pensioner atahın da eşkä alıp kitte, sönki qala yırendä bäläkäy genä pensiyanı yıtkereüye lä bik qıyın bit...

Tatyana Novikova: Eşlägäneñ ösön teyışle haq alıp, tapqan aqsaña matur itep yäşäp tä, yal itep tä bulmağas, nimä eşläyheñ inde, başqa yuldar ezläyheñ. Häzer mäğlümät küp, internet üseşkän zaman. Artıq aptırarğa tügel. Başıñdı äzeräk eşlätep, höyläşä belergä genä käräk. Oşo sifattarım arqahında 8 yıldan aşıu Italiyala yäşäy häm eşläy aldım. 8 yıl buyı unda ğına yäşämänem, respublikağa kilep-kitep yörönöm. Sittä yöröüyemä bığa tiklem ber zä ükengänem bulmanı. Üzem telägänsä yäşäyım, tuğandarımdıñ här berehenä tiyerlek fatir, maşina alırğa yarzam ittem. Italiyala olo yäştäge ike äbeyze qaranım. Kese yoma - töştän huñ, şämbe tulıhınsa yal könö isäplänä. Buş vaqıtımda diñgezzä yal itäm. Eş auır tügel, ğömümän, italyandar alsaq halıq, keşe menän yaqşı mönäsäbättälär. Üzzäre eşlärgä yaratmay. Barıhı la ata-äsälärenän ayırım yäşäy, ularzı qarau, tärbiäläü ösön keşe yallayzar. Min qarağan äbeyzeñ ulı advokat ine, ul Italiya gracdanlığın alırğa yarzam itte. Qarağan äbeyım yäş sağında uqıtıusı bulğan, şuğa kürä telde lä bik tiz öyrändem. Ul taza italyan telenä töşöndörzö, unıñ neskälektären añlattı. Mine kübehensä italyankağa oqşatalar. Şuğamı, transportta yörögändä ber tapqır za biletımdı tikşergändäre bulmanı. Keşe qayza ğına eşlähä lä, unıñ uñışqa ireşeüye küp osraqta üzenän tora. Räsäyzän kilep, eskegä halışıp, fähişä bulıp yörögän qızzarzı la beläm. Qara haqalıñ artıñdan eyärep yöröy ikän, bında la qolas yäyıp kötöp tormayzar... 

Bına oşonday fekerzär işettek äñgämäselärebezzän. Sittä yöröüzeñ ıñğay häm kire yaqtarı buyınsa törlö dälildär, handar kilterzek. Yaqtaştarıbızzıñ ni ösön sitkä tartılıuınıñ säbäptären här kem üzensä añlar häm hığımtanı la dörös yahar, tip uylaybız. Ğömümän, oşo seterekle tema buyınsa gäzit uqıusılarzıñ üzzärenän dä fekerzär işetergä telär inek.

Click or select a word or words to search the definition